3 50 128 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5becc7b6bdf6f1456f265c5246bd0794.pdf 9cfccf59fa9f0ac5a5e7fec7a277349d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6651 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource Sudan - archeologia Sudan - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6219 Title A name given to the resource Sudan archeologia i historia Description An account of the resource Sudan, t.3; 292 s.il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U D A N archeologia i historia Redakcja: Jarosław Różański Maciej Ząbek 3 SUDAN �archeologia i historia �Sudan archeologia i historia Sudan – archeology and history �Sudan pod red. Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012. 2. M. Ząbek (red.), Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, Warszawa 2014. 3. J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – archeologia i historia, Warszawa 2015. �Sudan archeologia i historia pod redakcją Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2015 �© Copyright by Maciej Ząbek Recenzenci prof. UW dr hab. Wiesław Lizak prof. UWM dr hab. Jacek Pawlik I str. okł.: Dinka z prowincji Górnego Nilu fot: G.N. Morhing, Chartum (stara pocztówka ze zbiorów Adama Rybińskiego) IV str. okł.: Radość z uzyskania niepodległości Sudanu Południowego, Dżuba, 9.07.2011 fot: J. Różański Łamanie i projekt okładki Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-519-6 Druk i oprawa WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl �Spis treści Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmontser Elmoubark Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie ..........     7 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów wyspy Saffi ...........................................................................   39 Katarzyna Anna Mich Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa w Makurii .............................................................................   55 Adrian Chlebowski Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych. Ocena potencjału badawczego .............................................   73 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty. Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne . ....... 105 NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze ........................................................................... 119 jarosław różański Niloci z Sudanu Południowego . ........................................... 171 �6 Spis treści MACIEJ ZĄBEK Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) .......... 203 Jędrzej Czerep Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy ..... 229 Katarzyna Grabska Córki AK-47 i zgwałcone kobiety: Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym . .................................................... 247 Marta Domochko Cooperation with European Union as way of implementation of foreign policy priorities of South Sudan ........................... 279 �Piotr Maliński Mohamed Khidir Khalil Elmontser Elmoubark Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie Relacjom archeologii i polityki naukowcy poświęcili w ostatnich latach sporo uwagi. Zwłaszcza pod koniec ubiegłego wieku zagadnienie to wzbudziło żywe zainteresowanie w środowisku naukowym. Wymiernym tego efektem jest szereg ówczesnych publikacji naukowych, poświęconych rzeczonej problematyce, a rozpatrywanej w przeróżnych aspektach1. Wśród tekstów polskojęzycznych na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie niedawny artykuł Marty Kani2, poświęcony relacjom archeologii i nacjonalizmu, rozważanym na przykładzie międzynarodowego 1 M. Diaz-Andrieu, T. Champion (red.), Nationalism and Archaeology in Europe, London 1996; P. Kohl, C. Fawcett (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995; L. Meskell (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New York 1998. 2 M. Kania, Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153. Piotr Maliński – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin Mohamed Khidir Khalil – Nubian Language Society, Chartum Elmontser Elmoubark – Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań; National Corporation of Antiquities and Museums of the Sudan, Chartum �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 8 konfliktu dotyczącego kolekcji zabytków z peruwiańskiego Machu Picchu. Autorka pisze tam między innymi: „Analiza związków między teorią i praktyką polityczną a badaniami archeologicznymi wyznaczyła nowe pole badań w XX wieku. Przywłaszczanie przeszłości i wyniesienie jej do rangi symbolu narodowego stało się zagadnieniem wzbudzającym ogromne zainteresowanie w kontekście dyskusji toczących się przede wszystkim wokół tematu narodu i ideologii nacjonalistycznej”3. W dalszej części tekstu polska badaczka poświęca nieco miejsca koncepcji „archeologii nacjonalistycznej”, wysuniętej przez kanadyjskiego archeologa, antropologa i etnohistoryka Bruce’a Triggera4 a rozwiniętej przez Philipa Kohla. W ujęciu tego ostatniego, celem „archeologii nacjonalistycznej” jest budowanie narodowej tożsamości i promowanie interesów narodu5. Ma się to odbywać poprzez kreowanie określonej symboliki – czy szerzej – wizji narodu, przy wykorzystaniu elementów dziedzictwa archeologicznego. „Archeologia nacjonalistyczna” dostarcza bowiem wspólnocie narodowej argumentów „autentyczności”, „długiego trwania” i „kontynuacji kulturowej”, odgrywających nader istotną rolę w procesie kształtowania tożsamości narodowej. W ten sposób przeszłość staje się politycznie użyteczna, służąc realizacji konkretnych celów, określonych przez nacjonalistyczną ideologię. Jednakże dane naukowe (archeologiczne) często poddawane są przy tym selekcji: promuje się te „korzystne” dla narodowych interesów, a marginalizuje (lub wręcz ukrywa) te „niekorzystne”. Tego rodzaju „selektywne” odwołania do przeszłości mają wpłynąć na homogenizację kultury  Tamże, s. 139. B.G. Trigger, Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist, „Man”, 19(1984), s. 355–370. 5 P. Kohl, Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998), s. 226. 3 4 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 9 narodowej oraz integrację samego narodu – by ukazać jego dawne, chwalebne dzieje i dokonania6. Pamięć o minionym, bohaterskim „złotym wieku”, pielęgnowana w zbiorowej świadomości może się okazać użyteczna zwłaszcza w przypadku wspólnot narodowych stojących w obliczu współczesnych problemów, kryzysów i zagrożeń. Refleksja nad artykułem Marty Kani pobudziła autorów niniejszego tekstu do dalszych rozważań nad poruszoną tam problematyką, stając się poniewczasie inspiracją do przelania na papier własnych przemyśleń w tym zakresie. Przemyślenia te dotyczą Sudanu – kraju, w którym próbowano wprowadzić „archeologię nacjonalistyczną”, a starożytne zabytki wiążą się z polityką (zwłaszcza etniczną) w niebanalny sposób. Niżej podpisani chcieliby zatem przedstawić niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W tym celu wyzyskali swoje dotychczasowe, bardzo różnorodne doświadczenia, studia i dokonania. W istocie, każdy z trzech autorów pochodzi z innej grupy etnicznej oraz reprezentuje inną dyscyplinę nauki – jednakże łączy ich zainteresowanie dziedzictwem kultur Sudanu, pragnienie jego poznawania, naukowego badania i ochrony. Piszący te słowa mają wobec tego nadzieję, że trzy nieco różniące się perspektywy postrzegania tytułowego problemu pozwolą nakreślić go w pełniejszym spektrum, a jednocześnie nadać powstałemu w ten sposób obrazowi odpowiednią głębię7. M. Kania, dz. cyt., s. 140–143. Warto podkreślić, że niniejszy tekst powstał na kanwie referatu pt. The Political Context of Ancient Art and Architecture in the Sudan przedstawionego w grudniu 2012 r. na XIV Międzynarodowej Interdyscyplinarnej Sesji Studentów Archeologii „Sztuka jako forma dyskursu władzy” w Puszczykowie. W kwietniu 2013 r. tekst został złożony do druku w tomie pokonferencyjnym, jednak publikacja nie ukazała się w ciągu kolejnych dwóch lat. Wobec tego autorzy zdecydowali się na opublikowanie go w ramach warszawskiego sympozjum „Bilad as-Sudan” w 2015 r. W związku z powyższym zagadnienia przedstawione w tekście odnoszą się do sytuacji z początku 2013 r. Tak więc zmiany, jakie zaszły na gruncie tytułowej problematyki 6 7 �10 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Sytuacja polityczna w Sudanie Przed zaprezentowaniem roli starożytnych zabytków w polityce kulturalnej współczesnego Sudanu wypada pokrótce zarysować realia społeczno-polityczne panujące w tym kraju. Sudan – do niedawna największy kraj Afryki8 – uzyskał niepodległość w 1956 r. Od tego czasu państwo to boryka się z wieloma problemami wewnętrznymi, wśród których do najistotniejszych należą niepowodzenia gospodarcze (a właściwie permanentny kryzys ekonomiczny o zmiennym nasileniu) oraz konflikty etniczne, przyjmujące często formę zbrojną. Większość z tych ostatnich wiąże się z próbami dominacji politycznej i kulturowej Afro-Arabów (zamieszkujących centralną część kraju i spory odcinek doliny Nilu Środkowego) nad sąsiadującymi z nimi ludami: Nubijczykami (na północy), Bedża (na wschodzie), ludami nilockimi (na południu) i Fur (na zachodzie). Przez większą część okresu swej niepodległości Sudan był rządzony przez dyktatury wojskowe. Trzykrotne próby cywilnych rządów parlamentarnych kończyły się fiaskiem – być może dlatego, iż skład elektoratów poszczególnych partii nie wynikał z ich różnic programowych, lecz z przynależności etnicznej lub wyznania religijnego wyborców9. Obecnym prezydentem Sudanu jest Omar Al-Baszir, muzułmanin z arabskiego plemienia Dża’alin, z zawodu oficer armii sudańskiej, który przejął władzę ponad dwadzieścia lat temu na drodze wojskowego zamachu stanu10. Sytuację społeczno-polityczną w rządzonym w latach 2013–2015 nie zostały ujęte w niniejszej pracy, przez co może ona tracić na aktualności w niektórych aspektach (czego autorzy są w pełni świadomi). 8 Przed podziałem, dokonanym na podstawie referendum wśród ludności, w wyniku którego 9 lipca 2011 r. z części terytorium Sudanu wydzielone zostało nowe państwo – Sudan Południowy. B. NDiaye, Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011, s. 214. 9 M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 151. 10 B. NDiaye, dz. cyt., s. 210. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 11 przez niego kraju charakteryzuje polski badacz Maciej Ząbek: „Od zamachu Al-Baszira w czerwcu 1989 r. polityka sudańska znalazła się pod wpływem fundamentalistycznej ideologii Narodowego Frontu Islamskiego11. Islam stał się oficjalną doktryną państwową, której podstawę stanowi skrajnie pojmowane prawo muzułmańskie – szariat. Zagwarantowane ustawowo jest ono bazą systemu prawnego i politycznego kraju. Stworzenie modelowego państwa religijnego, narzucenie islamu oraz arabizacja niemuzułmańskich mniejszości Sudanu stały się celem reżimu. W praktyce cele te są realizowane poprzez dyskryminację kultur, języków i tradycji licznych grup etnicznych. W walce politycznej NIF posługuje się metodami terroru i zastraszenia. Dysponuje oddziałami policji islamskiej działającej w miastach i interweniującej na prowincji. Za jej pośrednictwem reżim wytworzył system kontroli społecznej zbliżony do działania irańskich strażników rewolucji. [...] Podobnie w administracji państwowej i szkolnictwie realizowana jest polityka dyskryminacji na tle religijnym. [...] W efekcie takiej polityki w Sudanie mówi się o istniejącej powszechnie «kulturze strachu»”12. Oficjalna polityka kulturalna i etniczna władz sudańskich Polityka kulturalna i etniczna obecnych władz Sudanu znana jest też pod nazwą „polityki jądra kulturowego”13. Tytułowe „jądro” można rozumieć na dwa sposoby. Przede wszystkim jest nim zespół wzorców i wartości kultury arabsko-muzułmańskiej, który po upowszechnieniu ma stanowić podstawę większości etnicznych kultur Sudanu. Tego rodzaju „jądro kulturowe” miałoby (przynajmniej w założeniu) National Islamic Front (NIF) – przypis autorów. M. Ząbek, dz. cyt., s. 169–172. 13  Tamże, s. 153. 11 12 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 12 umożliwić integrację oraz stabilność zróżnicowanego etnicznie społeczeństwa sudańskiego. Z drugiej strony, rozpatrując kwestie etniczne z geograficznego punktu widzenia, źródłem wspomnianych wzorców i wartości jest arabskie centrum kraju wraz z jego stolicą. Stanowi ono „jądro”, z którego idee arabizmu i islamizmu promieniują na wszystkie strony, trafiając do otaczających je społeczności. Rzecz jasna w ramach tego rodzaju polityki, elity rządzące starają się upowszechniać historyczny wizerunek Sudanu jako kraju będącego częścią świata arabsko-muzułmańskiego. Szczególną rolę w tym względzie odgrywa okres powstania Mahdiego, które było istotnym etapem narodowej integracji Sudańczyków – język arabski, religia muzułmańska i potrzeba egalitaryzmu społecznego stały się podówczas wyrazami narodowej wspólnoty14. Z tych samych, w dużej mierze politycznych względów, władze nie wydają się zainteresowane wskrzeszaniem przedmuzułmańskiej i niearabskiej przeszłości Sudanu – historii „pogańskich” kultur starożytnych czy średniowiecznych królestw chrześcijańskiej Nubii. Ta tendencja znajduje swój wyraz w odniesieniu do materialnego dziedzictwa przeszłości. W przeciwieństwie do sąsiedniego Egiptu, w Sudanie zabytki starożytności nie odgrywają większej roli w kształtowaniu świadomości historycznej społeczeństwa, czy w budowaniu tożsamości narodowej obywateli. Przykładowo, pomimo bogactwa reliktów starożytnej architektury (w Sudanie znajduje się więcej piramid niż w Egipcie, choć są one mniej okazałe) ich społeczna promocja jest niewielka i ma ograniczony wymiar. Również ilość muzeów archeologicznych jest znacznie mniejsza niż w Egipcie. Niektóre kręgi opozycjonistów twierdzą wręcz, że rząd sudański prowadzi „anty-promocję” starożytnych zabytków, której celem jest wykorzenienie „pogańskiego” wizerunku Sudanu ze społecznej świadomości. Nie brak również oskarżeń o celowe, świadome niszczenie dziedzictwa  Tamże, s. 122. 14 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 13 archeologicznego przez władze, które w ten sposób chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji mniejszości etnicznych, uznających elementy owego dziedzictwa za zabytki własnej przeszłości. Tak czy inaczej, dla elit rządzących Sudanu zabytki starożytności nie wydają się mieć większego znaczenia – między innymi dlatego, że nie odgrywają one istotnej roli w państwowej gospodarce (np. w turystyce). W przeciwieństwie bowiem do Egiptu, zachodni turyzm w Sudanie ma bardzo ograniczony wymiar. W dużej mierze jest to wynikiem intencji władz15 (pragnących izolować obywateli od „zgubnych” wpływów Zachodu), a po części także rozpowszechnionym w kulturze zachodniej stereotypowym wizerunkiem Sudanu (postrzeganego jako kraj niebezpieczny, ogarnięty wojną domową i popierający terroryzm16). Materialne dziedzictwo starożytności w polityce kulturalnej rządu sudańskiego Podejście władz sudańskich do preislamskiej przeszłości kraju, uwidacznia się szczególnie wyraźnie w sposobie kreowania świadomości historycznej wśród najmłodszych obywateli (w ramach 15  Turysta pragnący odwiedzić Sudan musi przejść wiele uciążliwych i kosztownych formalności: uzyskać wizę, wypełnić szereg formularzy wjazdowych (a przy opuszczeniu kraju – wyjazdowych), wnieść opłaty wjazdowe (a do niedawna również wyjazdowe), w ciągu trzech dni zarejestrować się (za opłatą) w specjalnym biurze policji, uzyskać pozwolenie na podróż (travel permit) na wniosek instytucji przyjmującej (również odpłatnie) oraz osobne, umożliwiające wykonywanie fotografii (bezpłatne) lub filmowanie (za opłatą). W trakcie podróży przez Sudan obcokrajowiec ma obowiązek meldować się (w każdym mieście, w którym spędza nocleg) w lokalnych urzędach służby bezpieczeństwa i na komisariatach policji. Nieprzestrzeganie tych przepisów kończy się zazwyczaj zatrzymaniem do wyjaśnienia przez umundurowanych lub tajnych funkcjonariuszy. Powyższe warunki utrudniają znacznie ruch turystyczny, a wielu zachodnich turystów z ich powodu rezygnuje z podróży po Sudanie. 16 Sudan znajduje się na liście krajów wspierających terroryzm od 12 sierpnia 1993 r. http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013]. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 14 programu nauczania szkolnego). Elementy edukacji historycznej pojawiają się w VII klasie sudańskiej szkoły podstawowej. Podręcznik z zakresu geografii historycznej i społecznej zatytułowany jest „Człowiek i świat. My i świat islamski” (Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami). Dziejom Sudanu przed nadejściem islamu poświęcone jest niecałe 8% objętości książki. Przykładowo, krótka wzmianka o średniowiecznych królestwach chrześcijańskich w Nubii (uzupełniona schematyczną mapą) pojawia się tam tylko w kontekście informacji o ich opanowaniu przez muzułmanów17. Tendencja do marginalizacji przeszłości preislamskiej wzrasta jeszcze w szkole drugiego stopnia. W podręcznikach do historii regionalnej i powszechnej18 materiał dotyczący okresu przedmuzułmańskiego zajmuje zaledwie 4% objętości. Pozostała część podręczników odnosi się do dziejów kultury arabsko-muzułmańskiej na świecie i w Sudanie. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż uczniowie zdobywają wiadomości o przeszłości również w ramach nauki innych przedmiotów: religii (gdzie zapoznają się z tradycją muzułmańską) i klasycznego języka arabskiego (opanowywanego poprzez czytanie, recytowanie i zapamiętywanie tekstu Koranu). Jednak nabyta tym sposobem wiedza jest także „arabską” wizją przeszłości19, postrzeganej przez pryzmat religii islamskiej.  Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005, s. 3–6. 18  Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007. 19  Choć jej perspektywa obejmuje także przeszłość innych nacji, na przykład Żydów i Egipcjan. 17 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 15 Omawiane powyżej tendencje uwydatniają się w szczególnie wyrazisty sposób na kartach książek służących nauce języka angielskiego w szkołach ponadpodstawowych. Na tym tle istotne są zwłaszcza różnice w ich treści przed i po reformie edukacji z 1993 r. Najistotniejszą zmianą wprowadzoną wtedy przez władze było skrócenie okresu edukacji na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym z 12 do 11 lat20. W opinii sudańskich nauczycieli przyniosło to w efekcie obniżenie ogólnego poziomu wykształcenia abiturientów. Przed reformą używano podręczników opracowanych i wydawanych w Wielkiej Brytanii21. W jednym z nich znajdował się rozdział zatytułowany Meroe – a Sudanese civilization22. Przedstawiono tam w przystępny sposób najważniejsze wiadomości o ekonomii, polityce, religii, języku i piśmie dawnego królestwa nad Środkowym Nilem, ilustrując je zdjęciami zabytków (piramid i świątyń). Czytankę o „sudańskiej cywilizacji” kończy cytat z monografii naukowej kanadyjskiego archeologa Petera Lewisa Shinniego23: „Meroe reprezentowało cywilizację mocno opartą na afrykańskim podłożu i rozwijającą się dzięki tubylczej ludności”24. W następujących po czytance ćwiczeniach, publikacja Petera Lewisa Shinniego służy jako przykład, na bazie którego przybliżono uczniom ideę czerpania wiedzy o przeszłości własnego kraju z dzieł naukowych (nie-arabskojęzycznych) znajdujących się w bibliotekach, pokazano czym są cytaty (i jak je stosować) oraz wyjaśniono jak korzystać ze spisu treści. Przed reformą nauka odbywała się w szkołach pierwszego stopnia (6 lat), szkołach średnich (3 lata) i szkołach średnich drugiego stopnia (3 lata). Po reformie powstały szkoły podstawowe (8 lat) i trzyletnie szkoły drugiego stopnia. 21 J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow 1979; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow 1981; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982. 22 J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 15–19. 23 P.L. Shinnie, Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986, s. 270. 24 J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 17. 20 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 16 Jak się wydaje, władzom sudańskim odpowiedzialnym za edukację narodową podręczniki angielskie z wielu względów nie odpowiadały. Świadczą o tym książki, jakie pojawiły się w szkołach po reformie edukacji. Nowe podręczniki do szkół ponadpodstawowych (analogiczne do opisanych powyżej) zostały napisane głównie przez Sudańczyków25 i wydane w Sudanie26. W ich treści, charakteryzującej się większą ilością nawiązań do religii muzułmańskiej i kultury arabskiej, okrojono znacznie temat o starożytnych zabytkach. Usunięto niewygodne informacje o „afrykańskiej cywilizacji”, a także pominięto milczeniem wkład zachodnich archeologów w jej badania. Brak też wskazówek dotyczących korzystania z książek historycznych i bibliotek. Temat w nowym ujęciu ogranicza się do czytanki liczącej 8 zdań i jednego prostego ćwiczenia odnoszącego się do jej tekstu. Całość uzupełniają dwie miniaturowe (2,5 x 2,5 cm oraz 3 x 4 cm), fatalnej jakości ilustracje (bez podpisów), przedstawiające piramidy i fragment inskrypcji meroickiej – na których jednakże niewiele widać27. W innym podręczniku piramidy wzmiankowane są w krótkim tekście (liczącym raptem 3 zdania) odnoszącym się do pobytu zagranicznego turysty w Sudanie28. Takie ujęcie nakreśla w pewien sposób współczesny kontekst kulturowy starożytnych zabytków, przedstawiając je jako Jedynie pierwszy z nich powstał przy udziale angielskiej autorki, jednak większość zespołu redakcyjnego tworzyli Sudańczycy. H. Cuthbert, Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. Pozostałe dwa podręczniki zostały napisane wyłącznie przez autorów sudańskich. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996; Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997. 26  Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996; 1997. 27  H. Cuthbert [i in.], dz. cyt., s. 94. 28  Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996, s. 61. 25 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 17 przedmiot zainteresowania przybyszów z Zachodu. Nie da się bowiem ukryć, iż przedstawiciele kultury zachodniej wykazują żywe zainteresowanie sudańskim dziedzictwem starożytności. Widać to szczególnie wyraźnie na przykładzie działalności służby ochrony zabytków w tym kraju, jak również aktywności naukowej (a zwłaszcza badawczej) na gruncie archeologii. Ochrona zabytków w Sudanie a zachodni naukowcy Pierwszą instytucję rządową zajmującą się ochroną zabytków w Sudanie zorganizowali Brytyjczycy. Od czasów kondominium angielsko-egipskiego (1899–1905) Sudan Antiquities Service (SAS) wraz ze służbami muzealnymi podlegała rządowemu Wydziałowi Edukacji, kierowanemu przez Anglików29. Jednak pierwsze sudańskie muzeum archeologiczne powstało dopiero w 1948 r. (nota bene dzięki wysiłkom wspomnianego już Kanadyjczyka Petera Lewisa Shinniego). W roku 1955, po uzyskaniu przez Sudan niepodległości, pracujący w SAS Anglosasi zostali zastąpieni przez Sudańczyków. Jednak rządowym komisarzem ds. archeologii został Francuz – Jean Vercoutter (od tamtej pory datuje się coraz większy wpływ francuskich środowisk naukowych na sudańską służbę ochrony zabytków30). Dopiero w 1961 r. stanowisko komisarza objął pierwszy Sudańczyk31. W okresie niepodległości SAS przechodziła rozliczne transformacje, które wyrażały się między 29  Rozporządzenia prawne regulujące kwestie związane ze starożytnymi zabytkami zostały uchwalone w 1905, a następnie w 1952 r. El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, niepublikowana praca magisterska, Poznań 2002, s. 12. 30  Od 1969 r. istnieje przy niej stała francuska placówka badawcza (French Archaeological Research Unit). Wielu archeologów sudańskich zdobyło doświadczenie terenowe pracując właśnie przy boku francuskich kolegów. Tamże, s. 35. 31 Był nim Sayid Thabit Hassan Thabit. Tamże, s. 22. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 18 innymi w zmianach nazwy tej instytucji32 oraz jej afiliacji do ministerstw33 kolejnych rządów. W roku 1971 otwarte zostało Sudańskie Muzeum Narodowe (o profilu archeologiczno-historycznym) w Chartumie. W 1991 r. SAS została przemianowana na National Corporation for Antiquities and Museums (NCAM) i pod tą nazwą funkcjonuje do czasów obecnych34. W 1999 r. rząd Sudanu wydał ustawę o ochronie starożytności (Ordinance for Protection of Antiquities), uważaną powszechnie za niezbyt restrykcyjną. Przykładowo, handel nielegalnymi zabytkami podlega karze do 7 lat pozbawienia wolności, a wykopaliska rabunkowe – zaledwie do 5 lat (w obu przypadkach kara więzienia może zostać zamieniona na karę grzywny o bliżej niesprecyzowanej wysokości)35. Omawiając zagadnienie ochrony zabytków w Sudanie, należy podkreślić, iż tamtejsze badania dziedzictwa archeologicznego w dużej mierze opierają się na kooperacji z zachodnimi instytucjami naukowymi36. Praca zagranicznych misji terenowych w Sudanie ma W 1974 r. SAS przemianowano na The Directorate General for Antiquities and National Museums, a następnie na National Board for Antiquities and Museums. 33  Omawiana instytucja podlegała kolejno Ministerstwu Edukacji i Badań Naukowych, Ministerstwu Kultury i Informacji, Ministerstwu Środowiska i Turyzmu, a w ostatnich latach – Ministerstwu Turystyki i Dziedzictwa Narodowego. 34  NCAM dzieli się na pięć sekcji: Badań Terenowych, Muzeów, Renowacji i Laboratorium, Serwisu Inżynieryjnego oraz Biblioteki, Dokumentacji i Publikacji. El Tahir El Nour Ogeil, dz. cyt., s. 32. 35  Dla porównania, w Egipcie za samo posiadanie starożytności bez wymaganego zezwolenia przez osobę prywatną grozi 25 lat więzienia i do 250 000 EGP grzywny (ponad 40 000 USD, według kursu walut z dnia 3 kwietnia 2013 r.), natomiast za nielegalny wywóz starożytności poza granice kraju – nawet dożywocie. Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt”, (2006) nr 2, s. 5. 36 Problem wkładu nauki zachodniej w badania dziedzictwa kulturowego świata islamu ma dość szeroki wymiar. Został on ujęty w pracy jednego z polskich badaczy. J. Danecki, Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 233–234. 32 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 19 najczęściej charakter sezonowy. Podstawę formalno-prawną takiej pracy stanowią licencje (koncesje) badawcze, przydzielane przez NCAM za określoną ustawowo opłatą37. Podczas gdy w sąsiednim Egipcie analogiczne zezwolenia odnoszą się do niewielkich z reguły obszarów (a czasem do pojedynczych stanowisk czy budowli), o tyle w Sudanie koncesje badawcze obejmują niekiedy tysiące kilometrów kwadratowych, a czasem nie posiadają nawet dokładnie wyznaczonych granic. Istotną rolę w sudańsko-zagranicznej współpracy na gruncie ochrony zabytków spełniają archeologiczne badania ratownicze (ratunkowe), prowadzone na obszarach, gdzie dziedzictwo przeszłości zagrożone jest przez inwestycje rządowe (budowę dróg, linii energetycznych czy hydroelektrowni wraz ze zbiornikami retencyjnymi). Dla zachodnich instytucji (zwłaszcza muzealnych) takie badania w Sudanie stanowią okazję do wzbogacenia własnych kolekcji, biorąc pod uwagę, iż prawo sudańskie (w przeciwieństwie do egipskiego) nie zabrania wywozu starożytności z kraju. W praktyce może odbywać się to na kilka sposobów. Po pierwsze na zasadzie podziału (tzw. partażu) artefaktów odkrytych w ramach wykopalisk ratowniczych38, po drugie – poprzez wypożyczanie kolekcji pochodzących ze zbiorów NCAM39, po trzecie wreszcie – na drodze udostępniania zabytków w celu ich specjalistycznej konserwacji za granicą. Międzynarodowe programy archeologicznych badań ratowniczych w Sudanie zasługują na uwagę z jeszcze jednego względu – wiążą się z nimi konflikty etniczno-polityczne, w których istotną rolę odgrywa materialne dziedzictwo starożytności. 37 Warunki przyznawania oraz korzystania z licencji regulują § 22–26 Ordinance for Protection of Antiquities 1999. 38 Zagranicznym misjom przysługuje prawo do zatrzymania części odkrytych przedmiotów za zgodą NCAM (Ordinance for Protection of Antiquities 1999, § 28b). 39 W celu ich ekspozycji lub prowadzenia studiów i badań nad nimi (Ordinance for Protection of Antiquities 1999, § 28c). �20 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Etnopolityczny kontekst archeologicznych badań ratowniczych i starożytnych zabytków Największy z archeologicznych programów badań ratowniczych w Afryce, zrealizowano w ostatnich latach w północnym Sudanie, nieopodal IV Katarakty Nilu. Tam właśnie koryto rzeki przegrodziła Tama Merowe, będąca kluczowym elementem projektu rządowego znanego pod nazwą Merowe Multi-Purpose Hydroproject. Jego głównym celem miało być dostarczenie energii elektrycznej ośrodkom miejskim i przemysłowym w północnej części kraju. Jedną z konsekwencji budowy zapory wodnej (wzniesionej w latach 2003–2009) było powstanie zbiornika retencyjnego, którego powierzchnię oblicza się na ponad 700 km². Zbiornik ten, nazwany Jeziorem Merowe, zalał dolinę Nilu Środkowego na długości ponad 170 km40. Jeszcze przed budową tamy oszacowano, że wymusi to przesiedlenie ponad 48 000 osób, zamieszkujących wspomniany obszar41. Powstanie sztucznego jeziora poprzedziły badania archeologiczne – Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP). Obszar planowanego zbiornika podzielono na kilkanaście koncesji badawczych, udzielanych aplikującym o nie instytucjom naukowym (prawie wyłącznie zagranicznym). W momencie, gdy na tereny zagrożone zalaniem przybyli archeolodzy, były one zamieszkane głównie przez ludność z plemienia Manasir. To tradycyjna społeczność o arabskiej tożsamości i nubijskich korzeniach, wyznająca islam; jej populację szacuje się na ponad 30 000 osób42. Podczas planowania Jeziora Merowe, okazało się, że zaleje ono kluczowe dla tradycyjnej gospodarki ob40 M. Ząbek, Wprowadzenie, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7. 41 Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), „Sudan & Nubia”, 7(2002), s. 11. 42  Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999, s. 11. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 21 szary, położone na terytorium etnicznym plemienia, zwanym Dar al-Manasir. Pod wodą miały znaleźć się najbardziej wartościowe grunty rolnicze (np. gaje palm daktylowych) i najlepsze pastwiska, a także wiele zabudowań wiejskich. To sprawiło, że rząd Sudanu równolegle z budową tamy podjął działania zmierzające do przesiedlenia Manasir43. Zaproponowano im rekompensaty finansowe i nowe gospodarstwa w osiedlach wybudowanych specjalnie dla poszkodowanych. Jednak idea przesiedleń spotkała się z silnym sprzeciwem mieszkańców Dar al-Manasir. Według nich kryteria przyznawania odszkodowań były niesprawiedliwe, a miejsca relokacji (nota bene położone na terytoriach etnicznych innych plemion, nie zawsze przyjaźnie nastawionych do przybyszów) nie zapewniały odpowiednich warunków bytowych. Zamieszanie spotęgowało przybycie do Dar al-Manasir licznych ekip zagranicznych archeologów, gdyż dotychczas cudzoziemcy bardzo rzadko odwiedzali ten region44. Manasir, odnosząc się z podejrzliwością i nieufnością do posunięć władz, powołali do życia komitet, mający reprezentować ich interesy. Starał się on negocjować z rządem Sudanu najbardziej istotne kwestie, dotyczące odszkodowań i przesiedleń. Kiedy nie udało się osiągnąć porozumienia, a narastający na tym tle konflikt pociągnął za sobą pierwsze ofiary w ludziach, plemienny komitet podjął zdecydowane działania wymierzone przeciwko projektowi rządowemu. Między innymi, na początku 2006 r. zabronił on naukowcom działalności badawczej na terytorium Dar al-Manasir45. Na decyzję taką złożyły się co najmniej dwie istotne przyczyny. Salah Mohamed Ahmed, dz. cyt., s. 14. P. Maliński, Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir, w: A. Marciniak, D. Minta-Tworzowska, M. Pawleta (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285. 45  C. Näser, Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin”, (2006), nr 17, s. 99–101. 43 44 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 22 Po pierwsze wypływała ona ze swoiście pojmowanych praw własności do dziedzictwa kulturowego. Miejscowi uznawali bowiem wszystkie zabytki archeologiczne, pozyskane w ramach wykopalisk za „swoje” – bynajmniej nie dlatego, że były one wytworami ich kultury, czy też, że należały do ich przodków, lecz dlatego, że wydobyto je na terytorium etnicznym plemienia Manasir. Tymczasem zachodnie misje archeologiczne, pracujące na tym terytorium, zobowiązane były (warunkami przyznanych koncesji badawczych) do deponowania artefaktów pochodzących z wykopalisk w magazynach NCAM (znajdujących się poza Dar al-Manasir). Zdeponowane tam zabytki miały być przedmiotem podziału („partażu”) po zakończeniu całej kampanii terenowej, a część ich, przyznana cudzoziemskim misjom, miała na stałe opuścić Sudan, by wzbogacić kolekcje muzealne w Europie i Ameryce. Manasir zaczęli zatem rozpatrywać działalność badawczą misji archeologicznych w kategoriach kradzieży lub grabieży zasobów ich kraju (materialne dziedzictwo przeszłości spoczywające w głębi ziemi postrzegali bowiem w identyczny sposób jak zalegające w niej surowce mineralne). Zmusili zatem zagraniczne zespoły badawcze do zaprzestania prac i opuszczenia obszarów badań, przyznanych w ramach koncesji. Po drugie, w mniemaniu Manasir zablokowanie badań nad dziedzictwem archeologicznym regionu było także posunięciem, które miało opóźnić zalanie ich kraju. Miejscowi sądzili bowiem, że zbiornik retencyjny tamy nie zostanie napełniony zanim archeolodzy nie skończą badań na jego obszarze. Strona rządowa informowała oficjalnie, iż poziom wody w sztucznym jeziorze będzie się podnosił powoli i stopniowo przez okres co najmniej kilku lat. Miały tego wymagać względy technologiczne: zbiornik powinien być napełniany podczas niskiego stanu rzeki, czyli w okresie najmniejszych przepływów46 W okresie wylewu wody Nilu niosą ze sobą spore ilości mułu, który osadzając się na dnie zbiornika, niekorzystnie zmniejszyłby jego objętość. 46 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 23 (stąd długi czas potrzebny na zebranie odpowiedniej objętości wody). Komitet uwzględnił tę okoliczność przy tworzeniu strategii działania, obliczonej na możliwie najdłuższe odwlekanie zalania Dar Al-Manasir. W tym czasie poszkodowani zamierzali wynegocjować lub wywalczyć jak najlepsze warunki odszkodowań i przesiedleń. Strategia ta okazała się chybiona, gdyż latem 2008 r. podczas wysokiego stanu Nilu, zamknięto Tamę Merowe i bardzo szybko napełniono zbiornik retencyjny47. Postawiło to Manasir niejako przed faktem dokonanym – na obszarach położonych blisko tamy poziom wody podniósł się nawet o kilka metrów w ciągu jednej nocy. Tamtejsza ludność, niepowiadomiona wcześniej o zagrożeniu, straciła wiele dobytku, którego z braku czasu i środków nie dało się uratować. Woda zalała nie tylko wsie, pola i gaje palmowe, lecz również znaczną liczbę nieprzebadanych stanowisk archeologicznych. Tak więc ostatecznie ani Manasir, ani zachodni archeolodzy nie zrealizowali swoich planów – zrealizował je za to rząd Sudanu. Nie poprzestał jednak na tym, lecz zręcznie wykorzystał dla celów politycznych również dalsze wydarzenia wokół Tamy Merowe. Otóż na początku 2009 r. prezydent Sudanu, Omar Al-Baszir, dokonał uroczystego otwarcia tamtejszej elektrowni wodnej. Stało się to mniej więcej w tym samym czasie, gdy Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze wydał wobec niego nakaz aresztowania pod zarzutem zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości w Darfurze48. Na wieść o tym wśród mieszkańców północnego Sudanu zapanował nastrój społecznego oburzenia, podsycany skutecznie przez media. Zwłaszcza sudańscy Arabowie uznali postępowanie trybunału za ingerencję w wewnętrzne sprawy kraju, postrzegając je jako intrygę Według oficjalnej informacji podanej do mediów przez Dam Implementation Unit (DIU), tama wcale nie została zamknięta, a podniesienie poziomu wody i zalania były wynikiem powodzi. http://www.sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009]. 48 B. NDiaye, dz. cyt., s. 162. 47 �24 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak zewnętrznych wrogów państwa – wyraz polityki interwencjonizmu USA i Izraela. W tej atmosferze uruchomienie hydroelektrowni na Tamie Merowe nabrało silnego znaczenia politycznego. „Wybielało” bowiem negatywny wizerunek Omara Al-Baszira, pokazując iż potrafi on skutecznie realizować poważne, międzynarodowe inwestycje dla rozwoju ekonomicznego kraju. Co nie mniej istotne, przy tej okazji media mogły ukazać, iż prezydent ma poparcie szerokich mas społecznych. W trakcie uroczystości, gdy Omar Al-Baszir przemawiał na tle bijących w niebo strug wody, wiwatujący tłum powiesił i spalił kukłę Luisa Moreno-Ocampo, prokuratora generalnego Międzynarodowego Trybunału Karnego49. Wobec tych wydarzeń, nastrojów i okoliczności sprawa poszkodowanych Manasir straciła na znaczeniu i zeszła na dalszy plan. Obecnie rząd Sudanu, zachęcony opisanym powyżej sukcesem, realizuje podobną inwestycję – przy V Katarakcie Nilu, w okolicach miejscowości Szerejk powstaje następna gigantyczna hydroelektrownia. Jej wybudowanie spowoduje zalanie jeszcze jednego fragmentu doliny Nilu Środkowego, zamieszkałego przez plemię Rubatab50. I znów sudańska służba ochrony zabytków zwróciła się z apelem do międzynarodowego środowiska naukowego o pomoc w ratowaniu zagrożonego dziedzictwa kulturowego regionu. I znów do Sudanu przyjechały zagraniczne misje archeologiczne, by pracować na przyznanych im koncesjach. I znów lokalni mieszkańcy nie pozwolili naukowcom na realizację prac badawczych. Czy znów ucierpi na tym dziedzictwo przeszłości? Czas pokaże. 49 Jedna z najpoczytniejszych gazet sudańskich zamieściła na pierwszej stronie zdjęcie z tej manifestacji, jako ilustrację do artykułu pt. „Psy Europy i Ameryki szczekają w Hadze a prezydent wciąż jest prezydentem”. Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza” (2009) 4.III., s. 1. 50 P. Maliński, Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: I. Grzelczak-Miłoś, M. Praczyk, K. Wiśniewski (red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 25 Nieco inaczej rysują się perspektywy budowy trzeciej wielkiej zapory na Nilu, planowanej w rejonie III Katarakty, przy miejscowości Kadźbar. Leży ona na terytorium etnicznym nubijskiego plemienia Mahas. Jego przedstawiciele, choć poddani procesowi arabizacji, zachowali własną tożsamość etniczną, której wyznacznikiem jest przede wszystkim język – Nobiin51. Istotne jest również przywiązanie do zamieszkiwanego obszaru – Nubijczycy uważają się za autochtonów, rdzennych mieszkańców doliny Nilu Środkowego52. Natomiast Arabów postrzegają jako imigrantów z Półwyspu Arabskiego, „przybyszów zza morza” (Czerwonego), którzy w Nubii pojawili się stosunkowo niedawno – „zaledwie” przed kilkoma (lub co najwyżej kilkunastoma) wiekami. Tak więc tożsamość nubijska jest historycznie uwarunkowana, przy czym istotną rolę odgrywają elementy dziedzictwa kulturowego – zabytki starożytności. Nubijczycy traktują je bowiem jako pozostałości po swych przodkach – innymi słowy uznają je za pamiątki „własnej” przeszłości. Członkowie społeczności Mahas popierają badania dziedzictwa archeologicznego regionu, gdyż wiedzą, że dzięki pracy naukowców wzrasta wiedza o przeszłości Nubii. Tak więc miejscowi nie wyrażają (jak dotąd) sprzeciwu wobec realizacji programu archeologicznych badań ratowniczych na obszarze planowanego zbiornika retencyjnego tamy Kadźbar – choć sama idea budowy hydroelektrowni jest kontestowana53. Świadomość M. Bechhaus-Gerst, The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change, Frankfurt am Mein 2011. 52 P. Maliński, M. Drzewiecki, Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 103. 53 W 2007 r., podczas pokojowej manifestacji Nubijczyków przeciwko budowie tamy, sudańskie siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do demonstrantów, zabijając cztery osoby, a raniąc co najmniej dwadzieścia. http://www.internationalrivers. org/campaigns/kajbar-dam-sudan [03.04.2013]. 51 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 26 historyczna Nubijczyków (rozwinięta zwłaszcza wśród elit intelektualnych tej grupy), sprawiła również, że dość krytycznie oceniają oni oficjalną strategię ochrony dziedzictwa starożytności w Sudanie. W środowisku tym można na przykład spotkać się z opinią, iż intencją sudańskich służb ochrony zabytków, jest nie ochrona, lecz świadome niszczenie dziedzictwa archeologicznego. Zwolennicy takiego poglądu dowodzą, że władze państwowe realizując swą strategię, chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji nubijskiej mniejszości etnicznej (pozbawiając jej spuścizny przodków), by uczynić ją bardziej podatną na arabizację. Starożytności z perspektywy mniejszości etnicznej Przedstawione powyżej przekonanie znalazło swój wyraz między innymi w treści dokumentu, wystosowanego przez jednego z nubijskich intelektualistów do UNESCO54. Dokument ten to raport o stanie zagrożenia dziedzictwa archeologicznego w dolinie Nilu Środkowego. Ze względu na to, że tekst ten w znaczący sposób koresponduje z omawianą problematyką, warto tu przytoczyć jego obszerniejsze fragmenty (przy czym w tłumaczeniu starano się oddać oryginalną stylistykę oraz sformułowania autora). Rzeczony raport został napisany w celu „[...] wywarcia większego nacisku na rząd Sudanu, by zapewnił on ochronę i bezpieczeństwo dla nubijskich stanowisk archeologicznych w Prowincji Północnej. Te jedyne w swoim rodzaju stanowiska są wciąż zaniedbywane i grozi im trwałe zniszczenie z racji aktualnej, nierozważnej polityki rządu. Pomimo zapewnień i obietnic sudańskich władz o podjęciu działań ochronnych wobec Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan, niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego, 2009. 54 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 27 historycznych zabytków starożytnej Nubii, na tychże stanowiskach zaobserwowano stałe pogarszanie się warunków. To ustawicznie powtarzające się i karygodne niedbalstwo rządu sudańskiego wzbudziło pewne wątpliwości co do szczerości jego intencji w kwestii ochrony nubijskich starożytności w północnym Sudanie. [...] W rzeczy samej wiele jest czynników powodujących postępujące pogarszanie się warunków archeologii w Sudanie. Poprzez brak należytej ochrony wspomniane stanowiska są w jawny sposób wydawane, zarówno w ręce intruzów, jak i miejscowych, którzy są nieświadomi kulturowego znaczenia starożytnych zabytków i ich historycznej wartości. Za główną przyczynę tego wszystkiego uważana jest bezmyślna polityka rządu. Od rządu oczekuje się, by podjął odpowiednie środki w celu konserwacji i ochrony stanowisk archeologicznych, lecz jest wręcz przeciwnie – polityka rządu zachęca do wspomnianych, niegodnych czynów zarówno okolicznych mieszkańców, jak i innych przemytników starożytności. Wielokrotnie zgłaszano przypadki grabieży zabytków i rabunku starożytności – kradzionych niekiedy z samych stanowisk archeologicznych – jednak władze nie podjęły żadnych konkretnych działań, by powstrzymać proceder przemytu zabytków archeologicznych w Nubii. Prawo ustanowione, by karać za tak ohydne przestępstwo jest słabe – winni skazywani są na najmniejszą karę pozbawienia wolności i niewielką grzywnę. Nie ma zatem wątpliwości, że Sudan potrzebuje zmian w polityce ochrony swojej historii i archeologii”55. Dalej następuje dość szczegółowy opis destrukcji dziedzictwa archeologicznego, spowodowanej przez inwestycje rządowe (budowy dróg i kanałów irygacyjnych, realizacje projektów rolniczych) niepoprzedzone badaniami ratowniczymi. Autor ra Tamże, s. 1–2. Ten i kolejny fragment przetłumaczył na język polski Piotr Maliński. 55 �28 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak portu powołuje się na konkretne przypadki, wymieniając nazwy miejscowości i regionów, w których stanowiska archeologiczne zostały naruszone lub zniszczone (ich ilość ocenia na ponad setkę). Opisuje również wysiłki społeczności nubijskiej podejmowane w celu zawiadomienia odpowiednich władz o istniejących problemach. Według autora raportu, w większości przypadków czynniki oficjalne nie reagowały na takie zgłoszenia. Sytuacja weszła w stadium „kryzysowe”, gdy jedna z nowych inwestycji zagroziła starożytnemu kompleksowi świątynnemu i cmentarzysku królewskiemu Dżebel Barkal. Oto jak kwestia ta przedstawiona została w raporcie: „W lipcu 2003 roku stanowisko Dżebel Barkal56 [...] zostało zgłoszone do wpisania na listę światowego dziedzictwa stanowisk historycznych. Jak wiadomo, Dżebel Barkal jest jedynym sudańskim stanowiskiem znajdującym się na liście międzynarodowego dziedzictwa. W trakcie selekcji, stanowisko [...] spełniło pięć kryteriów oceny: I, II, III, IV i VI57. Pan Suhaib Mirgani, miejscowy inwestor, wystąpił o zgodę do Ministerstwa Turyzmu Prowincji Północnej na wybudowanie turystycznego ośrodka wypoczynkowego na obszarze Dżebel Barkal. Proponowany przez niego projekt został przedstawiony urzędowi administracji rządowej odpowiedzialnej za turyzm, inwestycje i przemysł w Prowincji Północnej. Z kolei urząd ten przedłożył wspomniany projekt Korporacji Archeologii i Turyzmu58 56 W transkrypcji angielskiej nazwa ta zapisywana jest najczęściej jako Jebel Barkal lub Gebel Barkal, w tekście źródłowym natomiast występuje w formie Jabel Barkel lub krócej Barkel. Tamże. 57 Są to kryteria kulturowe. http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [dostęp z: 2013-04-03]; http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013]. 58 Jest to prawdopodobnie przekręcona nazwa National Corporation for Antiquities and Museums. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 29 [...], która została poproszona o konsultację i zaopiniowanie go. Proponowany projekt sugerował lokalizację [...] ośrodka w granicach stanowiska Dżebel Barkal, zaledwie 500 m od piramid. Pan Murtada59 i jego zespół z Korporacji Archeologii zawiadomili lokalne władze, że lokalizacja projektu powinna zostać zmieniona, gdyż niedopuszczalne jest budowanie czegokolwiek na prawnie chronionym stanowisku archeologicznym o międzynarodowym znaczeniu. W zamian zasugerowali inną lokalizację dla projektu pana Mirganiego, położoną 500 m od granic stanowiska, w miejscu niezbyt rzucającym się w oczy, oddzielonym od stanowiska niewysokim wzgórzem. Pan Mirgani, inwestor, nie zgodził się na realizację projektu w proponowanym miejscu i zaczął korzystać z wpływów spokrewnionych z nim polityków, by uzyskać aprobatę dla projektu u wyższej instancji w stolicy. Tymczasem pan Murtada zasięgnął opinii przybyłej delegacji UNESCO, [...] która przyznała, iż jeśli projekt zostanie zrealizowany w swych pierwotnych założeniach, spowoduje że Dżebel Barkal nie będzie już spełniać niektórych kryteriów oceny, przez co przestanie być uznawany za stanowisko międzynarodowego dziedzictwa. Niestety, ze względu na szerzącą się w Sudanie korupcję, panu Mirganiemu udało się uzyskać akceptację u władz wyższych w Chartumie, po czym zaczął on realizować swój projekt w niedozwolonym miejscu. Pan Murtada jako urzędnik wniósł przeciwko panu Mirganiemu pozew do sądu, który zarządził wstrzymanie prac budowlanych do czasu zakończenia procesu. Jednak prace przerwano jedynie na miesiąc, po czym inwestor zadecydował o ich wznowieniu, nie zważając na orzeczenie sądu. Wówczas pan Murtada rozpoczął kampanię przeciwko projektowi, który może doprowadzić do zniszczeń Pracownik służby ochrony zabytków, w tekście raportu wymieniony wcześniej jako „Pan Murtada Bushara, odważny sudański archeolog, urzędnik Korporacji Archeologii i Turyzmu”. Mohamed Khidir Khalil, dz. cyt., s. 3. 59 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 30 na Dżebel Barkal. Obecnie ten okropny gmach rośnie z dnia na dzień, na obszarze przepięknego Dżebel Barkal. Wyżsi urzędnicy Korporacji Archeologii i Turyzmu nie wypowiadają się na temat tej sprawy, pozostawiając pana Murtadę samemu sobie w jego walce z inwestorem projektu”60. Warto dodać do tego, iż cytowany dokument odniósł zamierzony skutek – spowodował on interwencję UNESCO, która doprowadziła ostatecznie do przerwania prac budowlanych i zaniechania realizowanej inwestycji w formie, która mogłaby naruszyć zabytkowe walory Dżebel Barkal. Realia „archeologii nacjonalistycznej” w Sudanie Wobec przedstawionych powyżej zagadnień i problemów, nasuwa się pytanie o postawy sudańskich archeologów względem dziedzictwa starożytności, a zwłaszcza o teoretyczne podstawy ich działań. W tym względzie na uwagę zasługuje zwłaszcza (wspomniany już) „nacjonalistyczny” kierunek w ramach tej dyscypliny nauki. Symptomatyczne jest, iż w Sudanie jego pionierem był przedstawiciel mniejszości etnicznej – Nubijczyk z plemienia Mahas, Ali Osman Mohamed Salih61. Naukowiec ten odebrał wykształcenie na Zachodzie, gdzie miał okazję być jednym z uczniów Petera Lewisa Shinniego – teoretyka i prekursora idei „archeologii  Tamże, s. 3–4. W treści cytowanego ustępu zwraca uwagę bezwład i dysfunkcja aparatu sudańskiej administracji państwowej. Problem ten jest powszechnie dostrzegany w społeczeństwie, a niektóre jego aspekty stały się nawet przedmiotem badań i studiów, podjętych przez sudańskich naukowców. Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985; Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010. 61  Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan, „Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225, 229. 60 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 31 nacjonalistycznej”62. „Archeologia nacjonalistyczna” w nubijskim wydaniu zakładała praktyczne wykorzystanie wiedzy naukowej, a zwłaszcza rezultatów badań archeologicznych w celu kształtowania tożsamości narodowej w wielokulturowym społeczeństwie. Wskazywano tu na okoliczność, iż w rozwiązaniu współczesnych problemów społeczno-politycznych można spożytkować doświadczenia z odległej przeszłości. Przytaczano dowody (o charakterze ewidencji archeologicznej) na poparcie twierdzenia, że na obszarze Sudanu możliwe było pokojowe współistnienie, a nawet integracja wielu grup ludności znacznie różniących się kulturowo i etnicznie. Ich różnorodność nie tylko nie wykluczała koegzystencji, lecz – za sprawą międzykulturowego dialogu i wymiany idei – wpływała stymulująco na rozwój społeczno-ekonomiczny. Według przedstawicieli „archeologii nacjonalistycznej”, odwołanie się do takiej wizji przeszłości, uznanie jej za rodzaj narodowej tradycji i upowszechnienie w społeczeństwie pomoże ukształtować „nowoczesną tożsamość kulturową Sudańczyków”63. Ta z kolei umożliwi wypracowanie rozwiązań dla aktualnych problemów: destabilizacji politycznej, zapaści gospodarczej i fiaska procesów narodowotwórczych. Za sprawę kluczową uznano zatem społeczną promocję wiedzy archeologicznej, postulowano rozwój instytucji naukowych (zwłaszcza muzeów) oraz podjęcie multidyscyplinarnych badań terenowych nad dawnymi i teraźniejszymi kulturami Sudanu64. Jednak „archeologia nacjonalistyczna” w ujęciu Alego Osmana Mohameda Saliha pozostała tworem czysto teoretycznym, a jej 62  Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. ix. 63  Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity, „African Archaeological Review”, 16(1999) nr 1, s. 1–3. 64  Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica”, 5(1979), s. 23–29; Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 230. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 32 założeń nie udało się wprowadzić w życie. Złożyło się na to wiele różnorodnych przyczyn. Przede wszystkim nie wszyscy sudańscy archeolodzy byli zwolennikami kulturowej „jedności w różnorodności”. Nie znalazła ona również poparcia wśród elit rządzących, które preferowały inne rozwiązania wewnętrznych problemów społeczno-politycznych kraju. Dodatkowym, stałym problemem był niedostatek finansów publicznych przeznaczanych na naukę. W rezultacie, zamiast „archeologii nacjonalistycznej” uwzględniającej wielokulturowość, w środowisku sudańskich archeologów (składającym się prawie wyłącznie z muzułmanów mówiących po arabsku) upowszechniły się pewne idee, które można uznać za emanację arabizmu i islamizmu na sposób postrzegania przeszłości. Przykładowo, w naukowej interpretacji i rekonstrukcji przeszłości badacze sudańscy kładą często nacisk na procesy migracji (utożsamiane niekiedy wręcz z „inwazjami”) i dyfuzji, postrzegane jako główne czynniki wpływające na zmiany kulturowe65. Co więcej, dawne kultury podlegające owym procesom dzielone są przez tychże badaczy na uciskające (władcy) i uciskane (słudzy/niewolnicy). W takim ujęciu kulturowych kontaktów rola międzykulturowego dialogu bywa pomijana – podkreśla się za to znaczenie konfrontacji i podbojów, w ramach których „lepsza/silniejsza” kultura (względnie lud) podporządkowuje sobie „gorszą/słabszą”. Przenosząc powyższe zagadnienia na obszar kultury współczesnej, nietrudno jest przyporządkować do wspomnianych kategorii odpowiednie grupy etniczne lub wyznaniowe, zamieszkujące Sudan (zwłaszcza przed jego podziałem w 2011 r.). W takim pojmowaniu przeszłości można dopatrzyć się prób naukowej interpretacji historycznych uwarunkowań „kultury strachu” i „polityki jądra kulturowego”. Trudno oprzeć się wrażeniu, iż te tendencje w nauce są wyrazem kultu przewagi, potęgi i siły, będącego organicznym elementem  Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 228–229. 65 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 33 kultury arabsko-muzułmańskiej66. W świetle powyższego wydaje się zatem, że w Sudanie funkcjonuje jednak swego rodzaju „archeologia nacjonalistyczna” – choć diametralnie inna od tej, którą postulował Ali Osman Mohamed Salih67 (1990). * * * Przedstawione powyżej rozważania obejmują tylko niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W istocie wzajemne relacje łączące starożytne zabytki, politykę i archeologię w tym kraju są dużo bardziej rozbudowane, złożone i wielowątkowe. Co więcej, w niektórych przypadkach podlegają one dynamicznym zmianom68. To sprawia, iż poruszana problematyka nie traci na aktualności, choć przedstawienie jej całokształtu z pewnością wykracza poza ramy niniejszego artykułu i zasługuje na poważniejsze opracowanie. Na koniec warto jedynie zasygnalizować kilka zjawisk i zagadnień, które mogą okazać się istotne dla przyszłych studiów, wskazując kierunki i perspektywy dalszych badań. Przede wszystkim warto poruszyć kwestię własności materialnego dziedzictwa przeszłości, gdyż to głównie na jej tle dochodzi do różnego rodzaju społeczno-kulturowych konfliktów. W niektórych przypadkach (jak na przykład we wspomnianym Dar al-Manasir) mają one wielostronny i wielopoziomowy charakter, a zainteresowane posiadaniem zabytków  E. Podhorska-Rekłajtis, W oczach Arabów, w: A. Zajączkowski (red.), Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 232; F. Bocheński, Islam wobec uprzemysłowienia, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 213–215; K. Meissner, P. Maliński, Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia Manasir, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 338. 67  Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990. 68  Autorzy jeszcze raz podkreślają, że w tekście nie zostały przedstawione ani omówione zmiany, jakie zaszły w latach 2013–2015. 66 �34 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak minionych dziejów są rozliczne grupy: lokalni mieszkańcy, państwo, zachodni naukowcy, a nawet (jak przypadku Dżebel Barkal) – organizacja reprezentująca społeczność międzynarodową. Spuścizna przeszłości może przedstawiać zupełnie inną wartość (wymierną lub niewymierną) dla różnych grup, co w efekcie rzutuje też na różne sposoby jej funkcjonowania w określonych kontekstach kulturowych. Tu warto zwrócić uwagę na fenomen relatywizacji wartości materialnego dziedzictwa przeszłości. Może ona prowadzić do jego rewaluacji (waloryzacji lub dewaluacji), skutkującej zmianami w strategiach jego wykorzystania przez daną grupę lub grupy. W sferze działań o charakterze politycznym zwraca uwagę pragmatyzm tychże strategii, szczególnie jaskrawo widoczny w przypadkach, w których dziedzictwo archeologiczne jest rozmyślnie i skutecznie niszczone. Rozwinięcie skrótów użytych w tekście DIU – Dam Implementation Unit MDASP – Merowe Dam Archaeological Salvage Project NCAM – National Corporation for Antiquities and Museums NIF – National Islamic Front UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Bibliografia Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 35 Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001. Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010. Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985. Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan, „Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225–236. Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: Sterner J., David N. (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. ix. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997. Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza”, (2009), 4 marca, s. 1. Bechhaus-Gerst M., The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change, Frankfurt am Mein 2011. Bocheński F., Islam wobec uprzemysłowienia, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 205–225. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow 1979. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow 1981. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982. Cuthbert H., Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. �36 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Danecki J., Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 226–243. Diaz-Andrieu M., Champion T. (red.), Nationalism and Archaeology in Europe, London 1996. Drzewiecki M., Maliński P., Jawgul – A Village Between Towers, „Sudan & Nubia”, t. 17 (2013), s. 101–108. El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, [niepublikowana praca magisterska] Poznań 2002. Fekri Hassan, Strategic Approach to Egypt’s Cultural Heritage. Final Report, Cairo 2001. Jebel_Barkal, http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [03.04.2013]. Kajbar Dam, Sudan, http://www.internationalrivers.org/campaigns/ kajbar-dam-sudan [03.04.2013]. Kania M., Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: Drozd-Piasecka M., Posern-Zieliński A. (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153. Kohl P., Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998), s. 223–246. Kohl P., Fawcett C. (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995. Lista Światowego dziedzictwa UNESCO, http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013]. Maliński P., Funkcjonalny charakter obiektów archeologicznych w tradycyjnej kulturze plemienia Manasir, „Menhir” (2005) nr 6, s. 23–26. Maliński P., Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir, w: Marciniak A., Merowe villagers refuse to move, http://www. sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009]. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 37 Minta-Tworzowska D., Pawleta M. (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285. Maliński P., Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: Grzelczak-Miłoś I., Praczyk M., Wiśniewski K. (red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177–191. Maliński P., Drzewiecki M., Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 191–220. Meissner K., Maliński P., Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia Manasir, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 311–340. Meskell L. (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New York 1998. Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan, [niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego] 2009. Näser C., Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin” (2006) nr 17, s. 89–116. NDiaye B., Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011. Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica” t. 5 (1979), s. 23–29. Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt” (2006) nr 2, s. 5. Podhorska-Rekłajtis E., W oczach Arabów, w: Zajączkowski A. (red.), Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 230–277. Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), „Sudan & Nubia” t. 7 (2002), s. 11–14. �38 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak State_Sponsors_of_Terrorism, http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013]. Shinnie P.L., Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986. Trigger B.G., Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist, „Man” t. 19 (1984), s. 355–370. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182. Ząbek M., Wprowadzenie, w: Ząbek M. (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7–9. Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity, „African Archaeological Review”, 16(1999), nr 1, s. 1–3. Ancient Monuments, Policy and Archaeology in Sudan Summary The text is devoted to the relationship of policy and archaeological heritage in Sudan. Three authors of the text represent different scientific disciplines and different points of view on the title issues. Using their recent, very diverse experiences, studies and achievements, authors present certain aspects of the use of material heritage of the past for political purposes in Sudan. Among other things, they analyze the political situation in the country, cultural policy of the Sudanese government, official strategy for heritage preservation and promotion, and also the processes of creating historical awareness of citizens. In the following part of the paper, the ethnopolitical context of rescue excavation in the Middle Nile Valley is described (on the example of Merowe Dam Archaeological Salvage Project), as well as critical problems of the protection of national heritage in Sudan (on the example of Jebel Barkal, one of the UNESCO World Heritage Sites). The text also discusses transformations of the concept of nationalist archeology, the purpose of which is to create a Sudanese national identity. �Karol Piasecki Mateusz Wierciński Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów wyspy Saffi Prezentowany tekst stanowi rozwinięcie referatu przedstawionego na Konferencji Nubiologicznej w roku 2007 w Gniewie. W międzyczasie cała wyspa Saffi wraz ze znajdującymi się na niej petroglifami i pozostałymi stanowiskami archeologicznymi uległa zalaniu. Na szczęście większość znajdujących się na niej stanowisk archeologicznych została przebadana i zadokumentowana. Mając nadzieję, że petroglify Saffi doczekają się kiedyś końcowej publikacji przedstawiamy wstępne rozważania na ich temat. W trakcie badań antropologicznych prowadzonych w roku 2005 na obszarze Saffi przeprowadzono prospekcję terenową, której celem była inwentaryzacja tamtejszych petroglifów. Ich istnienie zostało stwierdzone w 2004 roku na południowym i północnym krańcu wyspy przez Martę i Piotra Osypińskich. W wyniku prac terenowych wykazano obecność 11 stanowisk z rysunkami naskalnymi i dodatkowo 3 stanowisk z litofonami1. Liczbę stanowisk należy traktować 1  Część litofonów zlokalizowana jest w obrębie głazowisk z petroglifami. Można więc sądzić, iż podobnie jak na stanowisku KP36 w Gebel Gurgurib (A. Rozwadowski, E. Kuciewicz, P. Polkowski, Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki Karol Piasecki, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński Mateusz Wierciński, Instytut Geografii, Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego w Kielcach �40 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński jako przybliżoną, bowiem brak istotnych różnic, zarówno w technice wykonania petroglifów, jak i w ich formie, sprawia że wyodrębnianie poszczególnych stanowisk bez wątpienia ma charakter arbitralny. Stanowiska te reprezentują pojedyncze rysunki bądź ich zespoły, przy czym zdecydowanie przeważają zespoły rysunków nad pojedynczymi rytami. Petroglify zostały różnie umieszczone – część wykonano na eksponowanych, równych płaszczyznach skalnych (niekiedy widoczne były z odległości 100–200 m), inne na słabo widocznych, czasami leżących poziomo głazach. Niektóre z głazów bez wątpienia były następnie intencjonalnie przewrócone bądź przemieszczone (ewentualnie uległy naturalnemu osunięciu). Tylko niektóre rysunki były staranniej wykonane, większość z nich wykonano w sposób uproszczony, wręcz „niedbały”. Rysunki wybijano tłuczkami kwarcowymi techniką linearną, rzadziej konturowo (wyjątkowo z wypełnieniem konturowanych powierzchni). Większość pojedynczych rysunków (bądź oddzielnych elementów kompozycji) ma niewielkie rozmiary i nie przekracza kilkunastu cm. W przypadku zespołów rysunki umieszczone były na większych powierzchniach skalnych sięgających niekiedy kilkunastu – dwudziestu kilku metrów kwadratowych. Wyspa Saffi znajduje się w rejonie IV katarakty, około 50 km na północ od Karimy, w górę Nilu (Ryc. 1). Jest ona największą (w przybliżeniu ma 3,5 na 1,5 km) z wysp wewnętrznego „archipelagu” nilowego obejmującego ponadto Uli i Tatani oraz kilkanaście mniejszych, niezamieszkałych wysepek. Jej rozmiary wyspy i linia brzegowa (zwłaszcza na południowym krańcu) zamieniają się2 w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 346–367; K. Piasecki, Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377) stanowiły one wspólne obiekty kultowe. 2  Opis ten dotyczy oczywiście stanu historycznego przed zalaniem terenu wodami sztucznego jeziora Merowe, stąd niewątpliwie właściwszy byłby tu czas przeszły. �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 41 Ryc. 1. Fragment mapy Sudanu z zaznaczoną lokalizacja wyspy Saffi (przed zalaniem) (wszystkie fotografie i przerysy – K. Piasecki) �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 42 w zależności od stanu wód nilowych. Rzeka przerzyna się tu przez formację geologiczną zwaną Progiem Bajudy, zbudowaną z odpornych na erozję granitoidów3. Krajobraz wyspy jest dosyć wyrównany, skalisty z licznymi granitoidowymi ostańcami, zniszczonymi przez erozję, przedzielonymi dosyć szerokim, południkowo biegnącym wadi będącym dawną odnogą Nilu wypełnioną iłami i piaskami. Na północno-wschodnim brzegu wyspy znajduje się najwyższe wzniesienie – Góra Endeg, pokryta skalnym rumowiskiem. Pola uprawne zlokalizowane są na zalewanych okresowo wybrzeżach, wnętrze wyspy wykorzystywane jest częściowo jako pastwisko. Stanowiska z rysunkami naskalnymi (i litofonami) znajdują się głównie w północnej połowie wyspy i na jej południowym krańcu (Ryc. 2). Petroglify to zwykle niewielkie rysunki wykonane w różnych okresach i różnymi technikami, z reguły mało starannie. Ich program ikonograficzny jest zróżnicowany i wyraźnie wskazuje na wielofazowość ich wykonania. Stan zachowania rysunków jest bardzo różny: od względnie dobrze widocznych, niekiedy z dość dużej odległości, do rysunków z trudem zauważalnych. Jak należy sądzić, wynika to z kilku przyczyn, przede wszystkim ze staranności wykonania i głębokości rytów oraz z ich ekspozycji na słońce i wiatry oraz okresowe przykrywanie mułem podczas wysokich stanów Nilu. Oczywistym pozostaje różnica w pokryciu przez polewę pustynną, wynikająca z wieku petroglifów. Przedstawiony poniżej przegląd stanowisk stanowi tylko ich część, reprezentatywną dla naszych rozważań. Stanowisko S 14 ma charakter swego rodzaju „galerii” rysunkowej umieszczonej na południowo-wschodniej stronie dużego wygładzonego ostańca (Ryc.3). Ciągnie się na przestrzeni kilkunastu W. Skuratowicz, Sudan, Warszawa,1965, s. 14.  Odkryte przez Osypińskich w 2004 roku. Stanowiska odkryte w 2004 r. przez Martę Osypińską i Piotra Osypińskiego oznaczono symbolem S, pozostałe zlokalizowane w roku 2005 przez Karola Piaseckiego oznaczono literą K. 3 4 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 43 Ryc. 2. Schemat rozmieszczenia stanowisk z petroglifami i litofonami na wyspie Saffi �44 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ryc. 3. Widok ogólny stanowiska S 1 Ryc. 4. Rysunek ze stanowiska S 1 z przedstawieniem osoby niosącej krzyż i jeźdźca na koniu �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 45 metrów i obejmuje kilkanaście wyraźnych rysunków oraz trudną do oszacowania liczbę zatartych i nieczytelnych przedstawień. Najprawdopodobniej jego główne założenie kompozycyjne jest jednoczasowe, na co wskazuje stylistyka rysunków, i jak należy sądzić, przedstawia ono procesję konnych i pieszych z krzyżami, być może związaną z chrystianizacją wyspy (Ryc. 4). Ponadto mamy tu rysunki wielbłądów, które mogą być późniejsze (ale niekoniecznie) oraz nieczytelne, silnie zatarte petroglify, które należą do starszej warstwy. S 1b. Obejmuje petroglify położone w niedalekim sąsiedztwie poprzedniego stanowiska. Rysunki są niezbyt wyraźne i przedstawiają jeźdźca siedzącego prawdopodobnie na koniu (choć nie wykluczone, że na wielbłądzie). W pobliżu znajduje się litofon (Ryc. 5). Ryc. 5. Litofon ze stanowiska S 1b �46 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ryc. 6. i 7. Litofony na wzgórzu Endeg (stanowisko S 33+34) �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 47 S 12. Pojedynczy głaz na górnym tarasie zalewowym u północnego podnóża góry Endeg. Znajduje się na nim kilka przedstawień wielbłądów, niektóre z jeźdźcami, inne bez. S 33 oraz S 34 (praktycznie obydwa stanowiska są nie do rozdzielenia5). Głazowisko na szczycie góry Endeg, na północno-wschodnim krańcu wyspy. Bez wątpienia jest to najważniejsze z tutejszych stanowisk, co jest oczywiste zważywszy na to, iż wzgórze to dominuje nad wyrównaną powierzchnią tej części wyspy. Zarówno lokalizacja (najprawdopodobniej święte wzgórze), jak i obfitość skalnych powierzchni stanowiących dogodne podłoże dla rytów, zdecydowało o pozycji tego miejsca. Obejmuje co najmniej kilkadziesiąt rysunków, w większości zlokalizowanych na powierzchniach głazów zwróconych ku wnętrzu wyspy. Część przedstawień liczy po kilkanaście rysunków, liczne są palimpsesty. Najstarszą warstwę reprezentują wizerunki długorogiego bydła, typowe dla archaicznych petroglifów z całej północnej strefy Afryki, włącznie z przedstawieniami cieląt ssących mleko6 oraz koziorożec. Ponadto mamy tu młodsze rysunki, głównie wielbłądów, rzadziej koni z jeźdźcami. Na szczególną uwagę zasługuje pojedynczy rysunek feluki (Ryc. 6 i 9j), wyraźnie późniejszy i wykonany nieco odmienną techniką (być może wyryty metalowym ostrzem) oraz przedstawienia wołu ciągnącego pług i pług z oraczem. Datowanie tych ostatnich na podstawie stylistyki i techniki wykonania jest, ze względu na zły stan ich zachowania, niemożliwe. Większość przedstawień jest niewyraźna, wątpliwa, częściowo nakładająca się na siebie. Nadto kilkanaście głazów o zbitych krawędziach i wierzchołkach, z których część bez wątpienia służyła jako litofony (Ryc. 7).  Dalej oznaczane jako S 33+34.  Analogie do przedstawień z Bir Nurayet (północno-wschodni Sudan) odkrytych przez Krzysztofa Pluskotę w 1998 r. są tu oczywiste. 5 6 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 48 Ryc. 8. Rysunki krzyży na st. K 16 K 17. Pojedynczy głaz na krawędzi rozsypiska skalnego. Na jego powierzchni widocznej z przebiegającej w pobliżu ścieżki znajdują się cztery przedstawienia jeźdźców (najprawdopodobniej wszyscy na wielbłądach). K 12. Konny jeździec i krzyż koptyjski wyryte na samotnym głazie na wsch. wybrzeżu. K 15. Doskonale widoczne z daleka głazy na zachodniej krawędzi wadi, w pobliżu lokalnej drogi. Znajdują się na nich liczne przedstawienia konnych, wielbłądów i krzyży koptyjskich. K 16. Starannie wykonane rysunki 7 dużych krzyży koptyjskich umieszczone na powierzchni kilku głazów zwróconych ku ścieżce, na krawędzi rozsypiska (Ryc. 8). W pobliżu znajdują się ruiny starych zabudowań (zagrody dla zwierząt). Na pobliskich, zdecy7 Petroglif ten odnaleziony został przez Mariolę Orzechowską. �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 49 dowanie mniejszych głazach umieszczono niestaranie wykonane dwa rysunki jeźdźców na koniach, wyraźnie później wykonane. Stylistyka i jakość wykonania rysunków zdecydowanie odbiega od innych przedstawień krzyży na wyspie, ponadto ich lokalizacja w centralnym miejscu wyspy oraz doskonała widoczność przedstawień skłania ku hipotezie, iż w założeniu miało to być główne miejsce kultowe chrześcijan, którego zadaniem było zastąpienie „pogańskiej” góry Endeg, zwłaszcza, że najprawdopodobniej na wyspie nie wzniesiono nigdy żadnego kościoła. Warto zauważyć, iż na Endeg znajduje się tylko jeden petroglif przedstawiający krzyż (!). K 42. Głazy przy ścieżce, blisko wschodniej krawędzi wadi, Rysunki zwrócone ku wnętrzu wyspy, gdzie dawniej znajdowały się pastwiska, a być może i pola uprawne. Znaleziono tu liczne, choć wykonane mniej staranne niż na stanowisku K 16, przedstawienia krzyży koptyjskich. Bez wątpienia petroglify Saffi należą do kilku horyzontów czasowych, które stosunkowo łatwo daje się rozdzielić (Ryc. 9). Pierwszy, słabo zachowany, reprezentowany jest przez kilka, w dużym stopniu spatynowanych i nie w pełni czytelnych rysunków, znajdujących się w północnej części wyspy na wzgórzu Endeg będącym jej najwyższym punktem (na przerysach z Ryc. 9 są to odpowiednio rysunki: a, c, c, d)8. Drugi horyzont reprezentują ryty z elementami krzyża, które łatwo datować można na okres panowania w Makurii chrześcijaństwa, przy czym duży zespół ze stanowiska S1 z południowych wybrzeży wyspy można wiązać z momentem wprowadzania na wyspie chrześcijaństwa. Oczywiście nie można wykluczyć, iż rysuJeszcze jeden rysunek w tym stylu znajdował się na południu wyspy. Odkryty jeszcze przed rozpoczęciem inwentaryzacji nie został powtórnie odnaleziony i zadokumentowany. Jego prowizoryczną lokalizację oznaczono znakiem zapytania na Ryc. 2. 8 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 50 nek ten upamiętnia jakąś wizytę na wyspie biskupa bądź urzędnika królewskiego, która miała miejsce w późniejszym czasie (na Ryc. 9 są to przerysy oznaczone jako: e, f, g). Najpóźniejszą fazę stanowią uproszczone w sensie stylistyki rysunki krów i wielbłądów (rzadziej koni), z których pierwsze datować możemy z dużym prawdopodobieństwem na pierwsze wieki okresu muzułmańskiego (XV/XVI w.), zaś ostatnie mogły być wykonywane jeszcze niedawno (Ryc. 9h, i). Są zwykle wykonane niestarannie i nieczytelnie, co w dużym stopniu utrudnia wykonywanie przerysów. Część z nich bez wątpienia stanowi przeróbkę rysunków krów i koni z drugiego okresu na wielbłądy, podobnie jak to miało miejsce na Gebel Gurgurib9. Ponieważ przerysy petroglifów z wyspy Saffi nie zostały do końca zdygitalizowane, na pełną ich analizę, a tym bardziej na szersze porównania z innymi materiałami z rejonu IV katarakty, należy jeszcze poczekać. Wydaje się jednakże, iż można już teraz pokusić się o wysunięcie wstępnych wniosków dotyczących przemian zarówno sposobu wykonywania, formy, jak i znaczenia10 tutejszych petroglifów. 1) Nieliczne i słabo zachowane rysunki z najstarszej warstwy nie pozwalają na poszerzoną interpretację. Jednakże pojawienie się motywu krowy z cielęciem można z powodzeniem interpretować jako obecność na wyspie tradycji i idei powszechnych w strefie Sudanu i Sahary. 2) Brak form przejściowych i pomiędzy najstarszą a średnia ich warstwą, świadczy iż bezpośrednio przed przyjęciem chrześcijaństwa w Nubii w VI w.11 rejon ten zamieszkiwały ludy nie będące K. Piasecki, Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean” t. 18, Reports 2006, (2008), s. 452–456; tenże: Gebel ..., dz. cyt. 10  Rozumianego jako rola w lokalnej kulturze. 11  G. Vantini, Christianity in the Sudan, Bologna 1981. 9 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 51 Ryc. 9. Przerysy wybranych petroglifów z wyspy Saffi: a, b, c, d, h, i – S 33+34; e – S 1; f – K 2; g – K 16 bezpośrednimi kontynuatorami dawnej północnoafrykańskiej tradycji wykonywania rysunków wielkorogiego bydła12. Nie stwierdzono bowiem, ani śladów niszczenia rysunków z tej warstwy, ani ich przeróbek, jak np. w nieodległym Gebel Gurgurib13. 3) Nie można wykluczyć, iż w momencie chrystianizacji Nubii wykonywano na Saffi prymitywne w formie i technicznie  Tradycja ta rozpada się na wiele stylów o lokalnym bądź ogólnosudańskim czy ogólnosaharyjskim zasięgu, jest szeroko dyskutowana i ma bardzo bogatą literaturę. W materiale z Saffi jest ona słabo czytelna, choć niewątpliwie obecna, nie sposób tym samym porównywać jej z szerszym tłem. 13 K. Piasecki, Gebel..., dz. cyt. 12 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 52 niezbyt doskonałe rysunki bydła i koni (ewentualnie jeźdźców). Pojawienie się chrześcijaństwa wywołało zapotrzebowanie na resakralizację przestrzeni. Petroglify z motywem krzyża (krzyży) są tego wyraźnym dowodem. Za wyjątkiem niewielkiego krzyżyka z „pogańskiej” Góry Endeg, pozostałe krzyże albo są elementami szerszych założeń ikonicznych („procesja” ze stanowiska S 1) albo też prezentują starannie wykonane i zaprojektowane kompozycje (K 16). W ostateczności niedoskonałość formalna i techniczna wykonania maskowana jest wielokrotnym powtórzeniem znaku, jak na stanowiskach K 15 i K 19 (po kilkanaście sztuk). Nadto rysunki krzyży wykonane zostały w dobrze widocznych, eksponowanych miejscach, w pobliżu szlaków komunikacyjnych. Świadczyło by to o wielkim znaczeniu rysunków naskalnych w miejscowej kulturze w tym okresie, i pośrednio o wadze petroglifów w miejscowej tradycji. Z powodzeniem możemy powiedzieć, iż skalne „panele” z krzyżami odgrywały rolę podobną do przydrożnych kapliczek w europejskim chrześcijaństwie ludowym. 4) Brak desakralizacji krzyży po konwersji na islam14 oraz rzadkie i nie do końca oczywiste „przeróbki” rysunków krów i koni na wielbłądy oznaczałyby brak zmian ludnościowych i swego rodzaju synkretyzację miejscowej tradycji. Rysunki z wyspy Saffi są przykładem lokalnej, nieco zubożonej pod względem technicznym sztuki naskalnej. Podkreślić należy trwałość funkcjonowania petroglifów w lokalnym środowisku niewielkiej wyspy, pomimo dramatycznych zmian religijnych, jakie zaszły na tym terenie w ciągu ostatnich tysiącleciach. Trwałość, którą można interpretować jako niezbywalną w każdej kulturze konieczność sakralizacji przestrzeni. Brak także rysunków meczetów, symboli islamskich czy napisów arabskich, które pojawiają się wśród petroglifów w tym rejonie. 14 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 53 Bibliografia Piasecki K., Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean” t. 18, Reports 2006 (2008), s. 452–456. Piasecki K., Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański [i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377. Rozwadowski A., Kuciewicz E., Polkowski P., Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański [i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin 2014, s. 346–367. Skuratowicz W., Sudan, Warszawa 1965. Vantini G., Christianity in the Sudan, Bologna 1981. Rock-art as the mirror of cultural change – the example of petroglyphs from Saffi Island Summary The article considers the petroglyphs from Saffi Island (Region of IV cataract, Sudan) as an illustration of the stability of sacredness of the place in spite of cultural and religious changes during the last centuries. The sites with petroglyphs have been discovered by Polish researchers (Marta and Piotr Osypiński, 2004 and K. Piasecki 2005) and documented before the island was flooded. During archeological investigations it was possible to differentiate eleven sites with petroglyphs and three with lithophones. The petroglyphs are mostly concentrated on the north and south part of Saffi. Some of them are composed of dozens of pictures on the rock surface. The depicted procession of horses with riders covers nearly 30 square meters (S 1). The petroglyphs originated in different periods of time and have been done by the use of different technic. Probably the oldests there, and small in number, are those depicted long-horned cattle. The motif is typical in rock-art of Sahara. Christian and islamic periods in local history introduced their forms (e.g. ‘Coptic cross’) and �54 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński some ‘corrections’ in rock-art, however, they did not destroyed previous ones (as it is evident, for example, in Gebel Gurgurib). One can see rather the evolution of forms (e.g., re-picturing cows and horses into camels) and cummulation of pictures than replacement or disturbance. In sum, Saffi can be interpreted as a ‘long-term’ sacred space where cultural or religious changes, although ‘retouch the rock’, but do not change the general character of the place. The need of sacralization of space among local people seems to be independent from cultural changes. �Katarzyna Anna Mich Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa w Makurii „Architektura jest zwierciadłem kultury. Przekształcenia, zachodzące w przestrzeni kulturowej odzwierciedlają wkomponowane w nią budowle. Wznoszone przez człowieka stają się zapisem kształtowania jego świadomości. [...] Tworzeniem architektury człowiek zmierza do zabezpieczenia swych potrzeb – wyciska trwałe piętno w najbliższym sobie środowisku, nadając materialny kształt własnym wyobrażeniom bezpieczeństwa, ładu, piękna”1. Architektura sakralna w każdej cywilizacji i kulturze budowana była z największym kunsztem i zawsze stanowiła przejaw największych osiągnięć architektonicznych w danym okresie i przestrzeni. Monumentalne budowle wznoszone przez kolejne pokolenia bardzo często łączyły w sobie nowe idee z tradycjami. Świątynia chrześcijańska, jak pisał Symeon z Tessaloniki2, jest mieszkaniem Boga. Choć zbudowana jest z materii to posiada łaskę nadprzyrodzoną dzięki konsekracji, której dokonuje biskup przez modlitwy i skropienie świętą mirrą. Najważniejszym celem istnienia świątyni chrześcijańskiej „jest składanie w nim Ofiary J. Rabiej, Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich: świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004, s. 9. 2 Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007, s. 38. 1 Katarzyna Anna Mich – Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie �Katarzyna Anna Mich 56 Świętej”3, czyli sprawowanie liturgii eucharystycznej, choć budowle sakralne pełniły także inne funkcje, zarówno sakralne jak niereligijne. Świątynia funkcjonuje w przestrzeni społeczno-kulturowej jako znak ikoniczny, a jej znaczenie i funkcje muszą „być czytelne za pośrednictwem potocznych wyobrażeń o architekturze”4. Niesie ona ze sobą przesłanie teologiczne, polityczne, społeczne i kulturowe, które nierzadko się zazębiają, przez co ich rozgraniczenie przysparza niekiedy wiele trudności. Brak źródeł pisanych dotyczących kościołów w Makurii powoduje, iż wiele postawionych wniosków ma charakter hipotezy. Dysponujemy jednak przesłankami, które pozwalają stwierdzić, iż Kościół w Makurii czerpał z bizantyjskiej koncepcji sakralizacji przestrzeni społecznej oraz był ściśle powiązany z bizantyjskim, teokratycznym systemem władzy, który wykorzystywał świątynię jako nośnik ideologii władzy. Funkcje chrześcijańskiej budowli sakralnej można podzielić na te nadane przez Kościół, bądź przez władcę albo innego fundatora. Funkcje nadane świątyni odczytują najczęściej wierni świeccy, ale również duchowieństwo. 1. Funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół Miejsce święte dla chrześcijan od IV wieku zaczęło odgrywać bardzo ważną rolę. Wierni gromadzili się wokół sprawowanej Eucharystii. Zebrani w danym miejscu określali przestrzeń, ale drugiej strony ta przestrzeń określała chrześcijan. Miejsce święte nie było święte samo przez się. Chrześcijaństwo nadaje status sa D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001, s. 270. P. Gryglewski, Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”, 37(2011), s. 76. 3 4 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 57 kralny przestrzeni poprzez obecność zanurzonych w Chrystusie, sprawujących święte czynności5. 1.1. Sprawowanie kultu chrześcijańskiego Sprawowana liturgia nadaje sens i znaczenie chrześcijańskiej świątyni. Bez liturgii i zgromadzenia wiernych budowla sakralna nie byłaby domem Boga, a także nie miałaby statusu sakralnego. Miejscem sprawowania czynności liturgicznych jest ołtarz, który jest najważniejszym elementem w każdej świątyni. Na nim właśnie dokonuje się akt ofiary eucharystycznej. W kościołach na Wschodzie zasadniczo był tylko jeden ołtarz, choć w kościołach koptyjskich od IX–X wieku znane są przypadki występowania wielu ołtarzy. W kościołach w Makurii nie stwierdzono dotychczas więcej niż jednego ołtarza w świątyni6. Wyjątek stanowi Górny Kościół w Banganarti, gdzie w siedmiu kaplicach we wschodniej jego części znajdowały się ołtarze, które nie były oddzielone balustradą od części dla wiernych. Wydaje się jednak, że nie służyły one do sprawowania liturgii eucharystycznej, a do kultu wspominkowego7. Wydaje się, że istotne znaczenie w kościołach w Makurii miał synthronon. Była to półokrągła ława wzdłuż ścian absydy za ołtarzem, na której zasiadali koncelebransi, a pośrodku znajdował się tron biskupi. Powszechnie zaczęto instalować go w VIII–IX wieku8. Najpraw- B. Nadolski, Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989, s. 144.  T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 268. 7 B. Żurawski, Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII–XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: W. Cisło, K. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150. 8  T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, s. 269. 5 6 �Katarzyna Anna Mich 58 dopodobniej kościoły, w których znajdowały się ławy dla kleru, mogły być pod zwierzchnictwem biskupa. W kościołach sprawowano również liturgię chrzcielną. Miała ona najbardziej uroczysty charakter, gdy odbywała się w Wielką Sobotę. Sakramentu chrztu udzielano w pomieszczeniu zwanym baptysterium, w którym znajdował się basen chrzcielny. Baptysterium jest „wejściem” do kościoła. „Zanim człowiek wkroczy do sakralnego świata świątyni, winien poddać się oczyszczeniu: takim oczyszczeniem jest chrzest”. W tradycyjnej symbolice każdy zbiornik na wodę rytualną przypomina pierwotny ocean, wody z Genesis, nad którymi unosił się Duch Boży, zanim rozpoczął się akt stworzenia. Odniesienie do tej symboliki pozwala baptysterium posiadać moc dokonywania odrodzenia i stwarzania na nowo9. Na Wschodzie baptysterium jest ściśle związane z kształtem świątyni, obydwa pomieszczenia są ze sobą połączone, natomiast na Zachodzie były to dwa oddzielne budynki. Baptysteria w Makurii umiejscowione były w prostokątnym pomieszczeniu, po prawej stronie kościoła przy absydzie, zawsze skierowane ku wschodzącemu słońcu. W Makurii baseny chrzcielne przybierały różne formy. W wielu regionach chrześcijańskiego świata jest to typowa tendencja, bowiem różnice między basenami chrzcielnymi najprawdopodobniej nie odzwierciedlają odmiennego obrządku liturgii chrzcielnej, lecz są również nośnikiem teologicznego, symbolicznego, politycznego znaczenia. Zmiany w architekturze i dekoracji baptysteriów stanowią wyzwanie dla zrozumienia funkcji i znaczenia tych miejsc10. Jedynie część kościołów w rejonie dongolańskim posiadała baptysterium, co J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 80–84. W. Caraher, Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www. scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working [05.08.2015]. 9 10 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 59 świadczy o zróżnicowaniu funkcjonalnym kościołów pod względem funkcji baptyzmalnej. 1.2. Społeczne funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół Nadane funkcje liturgiczne są stałe, dopóki istnieje przestrzeń, w której liturgia może się wyrażać, bowiem to ona kształtuje architekturę sakralną. Świątynia chrześcijańska posiadała również funkcje o charakterze społecznym nadane przez Kościół, które wyrażały się w krajobrazie społeczno-kulturowym. W przeciwieństwie do funkcji liturgicznych nie są one stałe, gdyż ulegają przemianom pod wpływem różnorakich czynników, takich jak czas i miejsce funkcjonowania świątyni. Znaczenia będą inne w początkowej fazie chrystianizacji, w okresie ugruntowanego chrześcijaństwa w państwie, czy też okresie końcowym. Po oficjalnym zaprowadzeniu chrześcijaństwa w Makurii podstawową misją Kościoła była chrystianizacja dotychczasowego pogańskiego krajobrazu. Nubia została pokryta gęstą siecią kościołów, prawie każde większe osiedle posiadało świątynię. Już na samym początku chrześcijaństwa w Makurii budynki sakralne wznoszono także w twierdzach, które stanowiły system obronny królestwa. W większości przypadków są jednak słabo rozpoznane i trudno postawić jakiekolwiek hipotezy odnośnie ich funkcjonowania, a także roli jaką miały pełnić w założeniach obronnych. Świątynie chrześcijańskie pojawiają się także bardzo często na terenach odosobnionych11, co świadczy wyraźnie, że celem chrześcijańskiej architektury sakralnej była również sakralizacja krajobrazu. Dodatkowym potwierdzeniem tej tezy jest również  A. Łajtar, J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53. 11 �Katarzyna Anna Mich 60 lokowanie cmentarzy chrześcijańskich przy kościołach. Cmentarz w chrześcijaństwie poprzez bezpośredni kontakt z kościołem stawał się przestrzenią uświęconą. Teren niegdyś zamieszkiwany przez demony został przez chrześcijaństwo przeobrażony w przestrzeń poświęconą Bogu. Kościoły miały również w tym okresie za zadanie manifestację nowej wiary. Potężne budowle chrześcijańskie wyraźnie dominowały w krajobrazie kulturowym. Budowane były w technologii dotychczas nieznanej, wedle bizantyjskich wzorców. Manifestowały one, poprzez swój monumentalizm, potęgę nowej religii. Budziły respekt w oczach mieszkańców Makurii, co pozwalało Kościołowi stworzyć przestrzeń dla rozwoju chrześcijaństwa w społeczeństwie. Kościół potrzebował nie tylko protekcji królewskiej, aby móc się rozwijać, ale także przychylności społeczeństwa Makurii. W realizacji polityki umacniania swojej pozycji Kościół potrzebował solidnego wsparcia ze strony wiernych. A oni, póki istnieli chrześcijańscy władcy, wspierali Kościół hojnymi datkami i fundowali nowe świątynie. Od VIII wieku, wraz z rozkwitem królestwa, chrześcijaństwo również przeżywa okres wyjątkowego rozwoju. Funkcje społeczne nadane przez Kościół świątyniom przechodzą przeobrażanie. Derek Welsby12 sugeruje, iż wraz z regresem państwowości w Makurii następowało stopniowe wyłączanie wiernych z liturgii, co manifestowało się gwałtowną redukcją wielkości kościołów (budowa małych kościołów w Starej Dongoli) w późnym średniowieczu. Według niego chrześcijaństwo w tym czasie staje się religią zamkniętą z powodu coraz bardziej ezoterycznego charakteru religii  D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva andi A. (red.), Roccati Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43. 12 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 61 w Nubii13. Włodzimierz Godlewski uważa jednak, iż nie miało to miejsca, bowiem w czasie, gdy powstają te małe świątynie, w Starej Dongoli nadal funkcjonowały i były użytkowane monumentalne świątynie. Budowę tych mniejszych łączy z fundacjami prywatnymi oraz brakiem potrzeby wznoszenia kolejnych świątyń o tak wielkim metrażu oraz z możliwościami finansowymi fundatora14. Budowle sakralne wyrażają społeczny prestiż fundatora, który determinował formalne i ideowe cechy budowli. Jego potrzeby, ambicje, wyobrażenia i ekonomiczne możliwości wpływały na wygląd i umiejscowienie powstającego dzieła15. 2. Funkcje architektury sakralnej nadane przez władcę Świątynie były skutecznym narzędziem realizowania scentralizowanej polityki królewskiej. Władcy Makurii, poprzez sieć świątyń chrześcijańskich, umacniali swoją pozycję i manifestowali swoją władzę, bowiem kościoły stanowiły nośnik ideologii władzy królewskiej. 2.1. Architektura sakralna jako nośnik ideologii władzy Tworzenie przez władcę sztucznych form w krajobrazie kulturowym było jedną z możliwości konstruowania i wyrażania miejsca władcy w strukturze społecznej, przede wszystkim umacniania władzy centralnej16. Monumentalne budowle, jak pałace czy świątynie, stanowiły dominujący element w topografii terenu. Dla 13  D. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: D.A. Welsby i D.W. Phillipson (red), Empires of the Nile, London 2008, s. 316. 14  Informacja ustna uzyskana od prof. Włodzimierza Godlewskiego. 15 J. Gryglewski, dz. cyt., s. 76. 16 M. Johnson, Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London i New York 2002, s. 68–69. �Katarzyna Anna Mich 62 mieszkańców danego terytorium najprawdopodobniej obrazowały i odzwierciedlały strukturę władzy17. Działalność budowlana władcy jest również formą przekazu, nośnika ideologii królewskiej18. Najważniejsze ośrodki w królestwie należało wzbogacić uniwersalnymi manifestacjami władzy centralnej. Królewskie fundacje kościołów z cegły wypalanej wyróżniały się na tle budownictwa z cegły mułowej. Pałace i kościoły były wyraźnym nośnikiem władzy królewskiej, bowiem wprowadzały elementy uderzająco odmienne od lokalnej tradycji. Choć Nubia znała monumentalne świątynie z czasów przedchrześcijańskich które były budowane z kamienia, to jednak chrześcijaństwo wniosło zupełnie nową jakość w architekturze oraz zmianę w postrzeganiu świątyni. Szczególnie uwidocznione były w krajobrazie kulturowym i społecznym potężnie świątynie kopułowe. Świątynia chrześcijańska otwarta jest dla wiernych, a kult jest sprawowany w jej wnętrzu, natomiast świątynie niechrześcijańskie były domem bóstwa, a ofiary składano na ołtarzu znajdującym się przed świątynią. Wnętrze kościoła stanowi doskonałą przestrzeń dla przedstawień zarówno o charakterze sakralnym (jak sceny obrazujące wydarzenia z Pisma świętego czy świętych), jak również dla scen o charakterze oficjalnym – przedstawień władców, królowych – bardzo często pod protekcją świętych, archaniołów, Matki Bożej czy Trójcy Świętej. Tego typu wizerunki miały legitymizować władzę królewską w oczach wiernych. Wyraźnie przekazywały, iż władca, który jest pod protekcją osób świętych, sprawuje władzę z nadania boskiego. Budowle sakralne fundowane przez władcę były jednoznaczną manifestacją potęgi i bogactwa panującego, który akcentował swoją S. Pugh, Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990. M. Drzewiecki, Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012, s. 74. 17 18 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 63 władzę i demonstrował opiekę dla wspierającego go Kościoła. Świątynie bowiem swym rozmachem sławiły dostojeństwo fundatora. Koszty budowy monumentalnych świątyń w wyraźny sposób określały pozycję fundatora w hierarchii społecznej. Świątynie z cegły wypalanej symbolicznie nawiązywały do obcych wzorców kulturowych i jednocześnie podkreślały fizyczną odrębność elit polityczno-kościelnych. Manifestowały one w ten sposób swoje związki z uniwersalnymi symbolami chrześcijańskiej władzy politycznej19. Jednym z elementów wykorzystania świątyń w kreowaniu ideologii królewskiej była fundacja kościołów o charakterze kommemoratywnym, które miały na celu upamiętnienie ważnych wydarzeń w historii Makurii, jak Kościół Północno-Zachodni, Kościół na Planie Krzyża w Starej Dongoli, czy też władców Makurii jak Wczesny Kościół Mozaikowy w Starej Dongoli przy grobach skalnych, Górny Kościół w Banganarti najprawdopodobniej będący mauzoleum władców Makurii. Ich budowa miała za zadanie na trwałe naznaczyć krajobraz kulturowo-społeczny konkretnym wydarzeniem bądź osobą/osobami, które miały upamiętniać. 2.2. Kościoły jako element centralnej administracji państwowej (?) Poszerzanie terenów przynależnych do centrum politycznego królestwa wymagało sprawnej kontroli ośrodków nadzorujących ład polityczno-społeczny, zarówno poprzez budowle, jak i administrację oraz garnizony wojskowe. Organizacja państwa wymagała stabilnej infrastruktury kontroli terytorium królestwa. Do głównych zadań takich ośrodków, zarówno większych osad (często ufortyfikowanych) oraz twierdz, należało „egzekwowanie lojalności politycznej, kiero19 P. Urbańczyk, Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012, s. 50. �Katarzyna Anna Mich 64 wanie mobilizacją militarną, kontrola handlu dalekosiężnego oraz manifestowanie monarszego majestatu, siły i władzy [...] Taka sieć lokalnych punktów egzekwowania władzy zapobiegała typowemu problemowi zmniejszania się skuteczności kontroli polityczno-administracyjnej wraz ze wzrostem odległości od miejsca pobytu władcy. [...] Sieć takich ośrodków umożliwiała sprawne sprawowanie władzy terytorialnej pod warunkiem, że centrum polityczne potrafiło wyegzekwować podstawową lojalność swoich lokalnych przedstawicieli, powstrzymując ich własne ambicje polityczne”20. Derek Welsby analizując strukturę osady zauważa, iż budynki użyteczności publicznej są rzadkością w nubijskim krajobrazie społecznym miast i wsi, z wyjątkiem kościołów. Większość osad dysponowała przynajmniej jednym kościołem, bardzo często centralnie umiejscowionym, a część osiedli posiadała kilka świątyń, zdecydowanie dużo więcej w stosunku do szacowanej populacji, co wydaje się wręcz fenomenem kulturowym chrześcijaństwa nubijskiego21. Jednym z najbardziej skrajnych przypadków jest Tamit w którym funkcjonowało osiem kościołów, choć populacja szacowana jest na 200–400 osób22. Abu Salih w okolicach Soba rejestruje obecność 400 kościołów23. Na Ikhmindi i Sabaqura oraz w Banganarti chrześcijańska świątynia zajmuje centralne miejsce w centrum osady. W Starej Dongoli zlokalizowano 20 budowli o charakterze sakralnym. Na tej podstawie Derek Welsby wysuwa hipotezę, iż kościoły pełniły również funkcję centrów administracyjnych, choć trudno obecnie wyraźnie określić ich rolę w administracji państwowej. W Makurii uwidoczniony był ścisły związek Kościoła z władcą, bowiem król sam mógł być kapłanem i sprawować liturgię, jeżeli  Tamże, s. 45.  D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, s. 18–30. 22 W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977, s. 488, 743. 23  G. Vantini, Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975, s. 326. 20 21 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 65 był wolny od przelanej krwi ludzkiej. Brak budynków administracyjnych poza kościołami w zdecydowanej większości osad sugeruje, iż kościoły odgrywały istotną rolę w administracji lokalnej. Jednakże według Włodzimierza Godlewskiego i Adama Łajtara funkcja administracyjna kościołów w Makurii nie miała miejsca24. Po pierwsze Derek Welsby w strukturze osady szukał czegoś w rodzaju magistratu, budynku o wyraźnie odmiennego od reszty domostw, który miałby pełnić funkcje administracyjne i publiczne. Ich brak spowodował wysunięcie teorii, iż w Makurii funkcję ośrodków administracyjnych pełniły budynki sakralne. W Nubii jednak takie struktury nigdy nie istniały, także dzisiaj można zaobserwować, że we wsi sudańskiej nie ma wyodrębnionych budynków administracyjnych, a urzędnicy mieszkają i pracują we własnych domach. Po drugie Makuria posiadała rozbudowany system państwowych urzędników administracyjnych, co potwierdzają teksty znalezione na stanowisku Qasr Ibrim25. Kościół najprawdopodobniej nie pełnił znaczących funkcji administracyjnych, mógł być jedynie używany przez władcę do egzekwowania lojalności ideologicznej. Klasztory w Nubii są rozpoznane w miastach, w tym dwa w Starej Dongoli, a także na wsiach, jak w Kasr el-Wizz w okolicach Faras, el-Ghazali i el-Ugal26 i najprawdopodobniej w Selib. Pytanie, czy mogły odgrywać jakąkolwiek rolę w administracji  Informacje uzyskane podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku w dniach 6–8 czerwca 2014 r. 25  Najważniejsze publikacje znalezionych tekstów: Plumley, Browne (1988); Browne (1989); Browne (1991); Łajtar, van der Vliet (2010). 26  G.T. Scanlon, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; tenże, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. II, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1970), s. 7–42; P.L. Shinnie i H. N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961; D.A. Welsby, Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan. London 2001, s. 21–25. 24 �Katarzyna Anna Mich 66 zarówno państwowej, jak i kościelnej, jest nadal otwarte27. Mnisi posługiwali się greką bądź językiem koptyjskim, koniecznymi do korespondencji z Bizancjum oraz Egiptem. Najprawdopodobniej to jednak język koptyjski i staronubijski były językami administracji państwowej28, a języka greckiego używano w Makurii jako języka Kościoła – w liturgii i w administracji kościelnej. Bardzo często spośród mnichów wybierano biskupów. Władca poprzez włączenie Kościoła w strefę polityki stworzył imponującą przestrzeń sprawowania władzy zwierzchniej, która posiadała wsparcie militarne i sakralne. Monarcha materialnie manifestował swoją nadrzędność i bogactwo oraz egzekwował lojalność ideologiczną, która przejawiała się „w stosowaniu przymusu postrzegania zasad uniwersalnej religii oraz fundowaniu kościołów i klasztorów poddanych hierarchicznej kontroli”29. Budowa nowych obiektów sakralnych oraz ustanowienie uniformizowanego monopolu grzebalnego zgodnego z uniwersalną eschatologią chrześcijańską jest widoczne w materiale archeologicznym Makurii. „Władza królewska, identyfikacja etniczna i jedność kościelna umożliwiały, współpracując, ale też konkurując ze sobą integrację polityczną”30. W Makurii król poprzez hierarchię kościelną reali Tenże, Settlement in Nubia in the Medieval Period..., s. 21–43.  G. Ochała, Wielojęzyczność w Nubii chrześcijańskiej w ujęciu ilościowym i jakościowym, referat wygłoszony podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku w dniach 6–8 czerwca 2014 r.; Język staronubijski wywodzi się z nilo-saharyjskiej rodziny językowej. Najprawdopodobniej był językiem mówionym w Nubii już od VI w. Do XI w. poświadczony jest w postaci pojedynczych zwrotów lub zdań w tekstach greckich. Na przełomie XI i XII w. w języku tym zapisywane całe teksty. Por. G. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London 1989, s. 614–615. Na temat wprowadzenia staronubijskiego do centralnej administracji państwowej zob.: G. Ochała, Chronological Systems of Christian Nubia, „The Journal of Juristic Papyrology Supplement”, 16(2011), s. 348–349. 29  Urbańczyk, dz. cyt., s. 50. 30  Tamże, s. 51. 27 28 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 67 zował program ideologiczny i polityczny. Kościół służył władcy do pilnowania porządku społeczno-politycznego. 3. Rozumienie świątyni przez wiernych Ciekawym aspektem w badaniach nad funkcją kościołów w krajobrazie społeczno-kulturowym jest to, jak laikat rozumiał świątynię chrześcijańską i jakich funkcji od niej oczekiwał. Problematyka pielgrzymowania przez wiernych do miejsc kultu religijnego o szczególnym znaczeniu może rzucić światło na ten aspekt. Miejsca pielgrzymkowe zyskały swój status dzięki posiadaniu specjalnych przedmiotów kultu (relikwii, łaskami słynących wizerunków), które nie są spotykane w innych ośrodkach, a od których wierzący oczekiwali uproszenia specjalnych łask, przede wszystkim uzdrowień. W Makurii takim miejscem mogło być Banganarti. Obecność portyku w Górnym Kościele jest przez B. Żurawskiego identyfikowana jako cecha miejsc pielgrzymkowych w Nubii. O wadze miejsca przemawia liczba pielgrzymów odwiedzających to centrum, a także takie elementy, jak obecność licznych inskrypcji na ścianach kościoła świadczących o tym, iż w świadomości pielgrzymów miało ono szczególne znaczenie. Nie należy zapominać, że również laikat uznawał budowę świątyń jako element manifestowania swej pozycji i przywiązania do chrześcijaństwa. Bogaci mieszkańcy fundowali więc we własnym zakresie kościoły, które miały ukazać ich prestiż wobec współmieszkańców. Właścicielami kościołów byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety. * * * Podstawowym problemem w badaniach nad funkcją architektury sakralnej w sieci osadniczej jest słabo rozpoznane osadnictwo w rejonie dongolańskim. Na osadach badane są głównie kościoły, natomiast strefa mieszkalna pozostaje zasadniczo nierozpoznana. �68 Katarzyna Anna Mich Architektura sakralna w Makurii także nie została jeszcze satysfakcjonująco zbadana, co powoduje, iż w przyszłości mogą zostać odkryte kościoły, które rzucą nowe światło na architekturę sakralną i jej funkcje. Budownictwo kościołów trwało w Makurii przez cały okres funkcjonowania królestwa, co daje możliwość wyciągnięcia szerokich wniosków co do rozwoju miejscowej architektury i znaczenia świątyni dla lokalnych społeczności. W wielu przypadkach zaznaczyła się ciągłość miejsc sprawowania kultu, na zniszczonych kościołach budowane były następne, co wskazuje, iż dane miejsce było szczególnie naznaczone przez sacrum w świadomości społeczeństwa nubijskiego. Liczne przebudowy uwidoczniają zmiany w zasadach konstrukcyjnych budowli w kolejnych fazach funkcjonowania królestwa Makurii. Kościoły bardzo często stanowiły element strukturalny większych założeń architektonicznych, niekiedy bardzo rozbudowanych, formowanych przez dłuższy czas. Rozwiązania konstrukcyjne używane w budownictwie sakralnym były bardzo różnorodne, odpowiednio do znaczenia budowli i sprawowanych przez nią funkcji. Egipt, który sąsiaduje z Nubią, z pewnością miał znaczący wpływ na to, co działo się w Makurii. Kościół w Nobadii podlegał monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii, natomiast Kościół w Makurii początkowo patriarchatowi melchickiemu. Pojawia się pytanie, który obrządek dominował w rejonie dongolańskim po połączeniu obu królestw na początku VIII wieku pod zwierzchnictwem Makurii i czy jest możliwe rozpoznanie charakteru obrządku w materiale archeologicznym. Rodzą się kolejne pytania: czy przestrzeń sakralna wykształcona w Makurii łączyła w sobie cechy liturgii pochodzącej z Egiptu i liturgii tradycji bizantyjskiej oraz jak w Makurii przenikał się obrządek monofizycki z melchickim, bowiem dysponujemy świadectwami o współistnieniu obydwu obrządków chrześcijańskich w tym samym czasie. Analiza formy architektonicznej i sprawowanych funkcji w obrębie konkretnej budowli może być bardzo po- �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 69 mocna w próbie rekonstrukcji liturgii Kościoła nubijskiego, bowiem poznanie przestrzeni sakralnej w ujęciu archeologiczno-teologicznym (liturgicznym) może wnieść nowe światło na to zagadnienie. Architektury chrześcijańskiej nie można zrozumieć bez jej liturgicznego kontekstu. Świątynie chrześcijańskie żyły bowiem bogatym życiem wewnętrznym, którym była liturgia usprawiedliwiająca ich egzystencję. Dzięki źródłom archeologicznym i historycznym jest możliwe odtworzenie wyglądu wnętrz kościołów, ale także próba rekonstrukcji obrządków, które się w nich odbywały. Jest to możliwe w odniesieniu do Nubii, gdyż wielowiekowa ewolucja architektury sakralnej pozwala na prześledzenie kolejnych etapów rozwojowych i zmian w wyposażeniu liturgicznym, a konfrontacja obiektów nubijskich z kościołami z innych terenów chrześcijańskiego Bliskiego Wschodu, szczególnie z Egiptu, Palestyny, Syrii, a także Bizancjum pozwala na ustalenie, czy rozwiązania znane z Nubii dotyczące liturgicznego wykorzystywania kościołów były oryginalne, nubijskie czy też zapożyczone z zewnątrz. Jednakże podstawową trudnością w badaniach nad liturgią nubijską jest nieprecyzyjne datowanie wielu kościołów, a także słaby stan zachowania źródeł pisanych31. Bibliografia Adams W.Y, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977. Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London1989. Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim III, EES Texts from Excavations 12, London. 1991. Caraher, W., Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www. scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working, [05.08.2015].  T. Gołgowski, Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(1) 2007, s. 46. 31 �70 Katarzyna Anna Mich Drzewiecki, M., Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012. Forstner, D., Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001. Gołgowski, T., Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(2007), z. 1, s. 43–51. Gołgowski, T., Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 267–287. Gryglewski, P., Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”, 37(2011), s. 75–86. Hani, J., Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków1994. Johnson, M., Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London – New York 2002. Łajtar, A., J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53. Łajtar, A., J. van der Vliet, Qasr Ibrim. The Greek and Coptic Inscriptions Published on Behalf of the Egypt Exploration Society, The Journal of Juristic Papyrology Supplement 13, Warszawa 2010. Nadolski, B., Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989. Ochała, G., Chronological Systems of Christian Nubia, The Journal of Juristic Papyrology Supplement 16, Warszawa 2011. Plumley, J.M., G.M. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim I, EES Texts from Excavations 9, London 1988. Pugh, S., Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990. Rabiej, J., Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich: świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004. �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 71 Scanlon, G.T., Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1972), s. 7–42. Shinnie, P.L., H.N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961. Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007. Urbańczyk, P., Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012. Vantini G., Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975. Welsby D.A., Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan, London 2001. Welsby D.A., Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva andi A. Roccati (red.), Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43. Welsby D.A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: Welsby D. A., Phillipson D. W. (red.), Empires of the Nile, London. 2008, s. 197–515. Żurawski, B., Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII– XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150. The importance of the Christian temple in the light of the settlement in Makuria Summary The Christian church architecture was introduced to Makuria as a result of centralized Christianity, which took place in the area with the arrival of missionaries from the Byzantine Empire in the sixth century. The paper attempts to analyze the Christian church architecture as a sign of functioning in the social space and its role in society Makuria. ��Adrian Chlebowski Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych Ocena potencjału badawczego Rezultaty prawie dwóch wieków badawczej eksploracji Kordofanu Północnego1 ukazują ogromne bogactwo archeologiczne tych ziem. Świadczy o tym zarówno zróżnicowanie samych obiektów jak również ich odmienność od form paralelnych znalezisk z doliny Nilu. Pomimo niezwykle interesujących wyników dotychczasowych badań, wskazujących nie tylko na złożoność wytworów kultury, ale również na pewną ciągłość chronologiczną, wiedza o przeszłości tego obszaru to wciąż sfera domysłów i ogólnikowych analogii z terenami przyległymi. Trudno nie odnieść wrażenia, iż Kordofan obecnie znajduje się poza głównym nurtem archeologii Sudanu, nastawionej nade wszystko na badania w Dolinie Nilu czy Sudanu Wschodniego (rejon Morza Czerwonego czy obszar Butany). Zastanawia zatem fakt, iż obszar o niewątpliwie bogatej przeszłości jest prawie całkowicie pomijany w debacie dotyczącej archeologii Sudanu. Remedium na ową przypadłość wydaje się być wzmożenie prac badawczych. Celem niniejszego artykułu jest zatem refleksja nad perspektywami badawczymi oraz czynnikami ograniczającymi potencjalne przedsięwzięcia z zakresu archeologii w Kordofanie Północnym. Wśród tych dwóch grup wyróżniłem czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które w moim przekonaniu mają istotny Kordofan Północny jest jedną z 18 prowincji Sudanu, położoną na zachód od doliny Nilu. 1 �Adrian Chlebowski 74 wpływ na całościowy stan archeologii na tym obszarze. Czynniki wewnętrzne dotyczą archeologii i jej dyskursu. Z kolei zewnętrzne odnoszą się do zjawisk spoza kręgu naukowego. Dotychczasowe badania Wiedza dotycząca studiów nad przeszłością Kordofanu Północego jest rozproszona po wielu źródłach. W ogólnym ujęciu, dzieje badawcze Kordofanu Północnego, można podzielić na trzy następujące po sobie etapy. Pierwszym z nich jest tzw. „faza antykwaryczna”, związana z pierwszymi odkryciami i relacjami podróżników, żołnierzy czy urzędników kolonialnych, którzy w ramach podróży (prywatnych, jak i oficjalnych wypraw administracyjnych) rejestrowali (”kolekcjonowali”) napotkane stanowiska archeologiczne. Relacje o takim charakterze zawarli w swoich publikacjach m.in. Ignatius Pallme2, James Augustus Grant3, Hubert Conway Maydon4, Douglas Newbold5 czy Cyril Aleksander Edward Lea6. Okres pierwszych badań archeologicznych związany jest z postępującą profesjonalizacją archeologii, a także wcześniejszą fazą antykwaryczną. To z tego okresu (I połowa XX w.) pochodzi najwięcej publikacji, dotykających problemu przeszłości Kordofanu Północnego. W sposób wyraźny poświadczają postęp  I. Pallme, Travels in Kordofan, London 1844. J.A. Grant, Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London”, 20(1875–1876), z. 4, s. 357–362. 4  H.C. Maydon, North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), z. 1, s. 34–41. 5  D. Newbold, A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), z. 1, s. 43–92. 6  C.A.E. Lea, On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in the Sudan 1931–1933, New York 1994. 2 3 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 75 w prowadzeniu badań tj. zastosowania prospekcji terenowej dla wybranych obszarów7, organizację interdyscyplinarnych ekspedycji naukowych8, zastosowanie technik inwazyjnych do prowadzenia badań na wybranych obszarach/obiektach 9 a także dokładniejszą dokumentację (sporządzanie planów, rycin, fotografii) pojedynczych stanowisk10. W roku 1979 badania etnoarcheologiczne na obszarze Kordofanu Północnego przeprowadziła Rebeca Bradley z Uniwersytetu w Cambridge11. Kolejne prace z zakresu archeologii zrealizowały w XXI w. następujące ośrodki: Uniwersytet w Lille (III), Uniwersytet Chartumski oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dominowała metoda badań powierzchniowych, wsparta urządzeniami GPS służącymi do rejestracji położenia przestrzen7 J.M. Edmonds, An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 1, s. 193; J.M. Edmonds, Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 2, s. 295–303. 8  D. Newbold, W.B.K. Shaw, An exploration in the South Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194; W.B.K. Shaw, The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), z. 2, s. 324–326; M. Mason, K.S. Sandford, W.B.K. Shaw, An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), z. 3, s. 193–217. 9  A.E.D. Penn, The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931), z. 2, s. 179–184; D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229–239. 10  H. MacMichael, Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568; C.G. Seligman, A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114; A.J. Arkell, An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), z. 4, s. 353–354. 11 Badaczka starała się ocenić funkcjonowanie społeczności koczowniczych w okresie meroickim dla wybranego obszaru doliny Nilu tj. trójkąta Nil/Atbara poprzez analizę współczesnych grup. Ze względu na jego liczne przekształcenia społeczno-ekonomiczne, badania przeprowadzone zostały na terenie Dar Kababish, wśród ludności Kababish. R. Bradley, Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 35. �76 Adrian Chlebowski nego stanowisk. Badacze skoncentrowali się na nakreśleniu ram kulturowo-historycznych dla regionu, a także ustaleniu możliwych przeszłych kontaktów z doliną Nilu i obszarami sąsiednimi12. Misja francuska przeprowadziła badania na terenie dwóch stanowisk odkrytych jeszcze w I połowie XX wieku tj. Abu Sofyan i Zankor. Dodatkowo przebadano również ich najbliższą okolicę. Z kolei misje polska i sudańska skupiły się na obszarach dotychczas nie rozpoznanych pod kątem archeologicznym. Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych. Czynniki wewnętrzne Na stan wiedzy dotyczącej przeszłości Kordofanu Północnego kluczowy wpływ ma niewielka liczba prowadzonych tam prac badawczych. Swoista marginalizacja problematyki badawczej, a także brak nowych danych zdecydowanie uniemożliwia prowadzenie głębszych rozważań nad tym zagadnieniem. Co więcej, sytuacja ta przekłada się bezpośrednio na zadawane pytania 12 Badacze z Uniwersytetu Chartumskiego w swoim projekcie skupili się na ocenie podobieństw pomiędzy ceramiką zarejestrowaną na terenie Kordofanu Północnego, a tą pochodzącą z doliny Nilu. Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011) s. 18–22. Z kolei założeniem archeologów z Uniwersytetu w Lille (III) było określenie dokładnej chronologii zasiedlenia poszczególnych stanowisk, przy użyciu analogii oraz datowania C14. B. Gratien, Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement Series 2, red. W. Godlewski i A. Łajtar, Warsaw 2010, s. 242. Próbą przełamania historyczno-kulturowego stereotypu badawczego były badania Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, których celem była refleksja nad przestrzennym rozmieszczeniem stanowisk, a także fenomenem osady na Al-Nurein i jej relacji z najbliższym otoczeniem. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 77 badawcze, wpisane prawie wyłącznie w nurt archeologii kulturowo-historycznej. Dotyczą one w większości ustalenia chronologii i wyznaczenia grup kulturowych w oparciu o pozyskane pozostałości materialne. W młodym jeszcze dyskursie archeologii Kordofanu Północnego zdecydowanie brak nowych podejść badawczych, w których ogólna refleksja nad poszczególnymi zagadnieniami wychodziłaby poza ten ogólnie przyjęty nurt. Zatem brak ewidencji archeologicznej i w konsekwencji pytań nie buduje zainteresowania wśród empirycznie nastawionych archeologów, co wpływa na brak inicjatyw badawczych – tworzy się swoiste błędne koło. Istotnym problemem we wstępnym planowaniu posunięć badawczych jest ograniczony dostęp do dokumentacji z wcześniejszych badań. W kwestii sprawozdań, jedyne teksty traktujące o wynikach prac badawczych prowadzonych w XX w. na terytorium Kordofanu zawierają się w formie publikacji w czasopismach bądź formie książkowej. NCAM13 nie prowadzi archiwizacji oraz digitalizacji sprawozdań czy publikacji dotyczących szeroko pojętej archeologii Sudanu, pochodzących z okresu Kondominium Brytyjsko-Egipskiego. Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych. Czynniki zewnętrzne Zarówno środowisko, jak i krajobraz Kordofanu Północnego znacząco różnią się od doliny Nilu. Okresowe opady, suchy klimat utrzymujący się przez większą część roku oraz relatywnie niewielka liczba studni ma realny wpływ na logistyczne ograniczenia dla współczesnych ekip badawczych, znacząco utrudniając prowadzenie badań terenowych.  National Corporation for Antiquities and Museums. 13 �78 Adrian Chlebowski Jednym z najpoważniejszych problemów współczesnego Kordofanu Północnego jest woda14. Aspekt ten był wielokrotnie poruszany już przez XIX i XX-wiecznych podróżników, którzy w swoich relacjach zwracali uwagę na konieczność dostosowania trasy podróży do rozmieszczenia studni15. Oczywiście współcześnie sytuacja wygląda nieco inaczej. W dobie intensywnego rozwoju infrastruktury na terenie Sudanu, wiele piaszczystych dotąd traktów zastąpiły drogi asfaltowe, łączące ze sobą najważniejsze ośrodki administracyjne poszczególnych regionów. Takie połączenie powstało również na linii Chartum – El-Obeid, co istotnie wpłynęło na poprawę lokalnego handlu i transportu, w tym również dostaw wody pitnej. Obecnie konwoje bądź pojedyncze ciężarówki transportują wodę do wiosek, gdzie nie funkcjonują studnie. Pomimo tych niemałych udogodnień, planowanie dłuższych sezonów badawczych jest niezwykle problematyczne. Na terenie Kordofanu Północnego wciąż dominują piaszczyste drogi, które przemierzać mogą jedynie pojazdy terenowe bądź ciężarówki. Ponieważ większość misji działa na obszarach oddalonych od El-Obeid o kilkaset kilometrów, transport sprzętu, a także wody jest kluczowym aspektem logistycznym w planowaniu jakiegokolwiek przedsięwzięcia badawczego. Na ów fakt zwróciła uwagę misja Uniwersytetu Lille III w swoich raportach z survey’u przeprowadzonego w rejonie Jebel Zankor w latach 2002–2003. W ocenie Brigitte Gratien istotnym czynnikiem utrudniającym prowadzenie badań był brak dostępu do wody pitnej. Pobliskie hafiry, a także dwie studnie znajdujące się na terenie wioski były całkowicie wyschnięte, podczas gdy najbliższe ujęcie wody znajduje 14 Już na początku wieku XX Watkins Lloyd, późniejszy gubernator prowincji Kordofan Północny, zawarł w swoim sprawozdaniu z podróży następujące stwierdzenie: Water is the most absorbing topic of conversation in Northern Kordofan. W. Lloyd, Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), z. 3, s. 252. 15  A.T. Holroyd, Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 188; H.C. Maydon, dz. cyt., s. 35. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 79 się w Foga, w odległości około 30 km od wsi Zankor. Problemem są również wysokie temperatury mające realny wpływ na termin i długość potencjalnego sezonu badawczego. W kontekście prowadzenia prac archeologicznych w Kordofanie Północnym nie sposób nie wspomnieć o dynamicznie zmieniającej się sytuacji politycznej. Jest to niezwykle istotny czynnik determinujący możliwość przeprowadzenia badań. W maju 2011 r. pomiędzy Sudanem i Sudanem Południowym wybuchł kolejny konflikt graniczny, zapoczątkowany poprzez zaanektowanie przez Sudan spornego regionu Abyei, znajdującego się w Kordofanie Południowym16. Kordofan Północny jako obszar graniczący bezpośrednio z Kordofanem Południowym oraz Darfurem Zachodnim, często służy jako swoisty kanał przerzutowy dla przemieszczających się grup rebelianckich. Był to głównym powód przerwania misji badawczych przez ośrodki z Francji oraz Polski. Sezon badawczy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2012 r. przerwany został już na samym początku. Bezpośrednio miało to związek z wydarzeniami z 25 grudnia poprzedniego roku. Zginął wtedy Khalil Ibrahim, przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, będącego największym ugrupowaniem zbrojnym na terytorium Darfuru Zachodniego17. Został zabity przez armię rządową Sudanu w rejonie miejscowości Wad Banda leżącej na terenie Kordofanu Północnego18. Wydarzenia te doprowadziły do ożywionego ruchu grup rebelianckich na pograniczu wymienionych wilajetów. Poważnym wyzwaniem dla ekip badawczych oraz lokalnych władz jest zmierzenie się z dewastacją stanowisk archeologicznych. Na ten istotny problem jako pierwsza zwróciła uwagę misja francuska. Podczas rozpoznawczych badań powierzchniowych  A. Hsiao, R. Rendón, Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [15.06.2015]. 17 http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16328441 [15.06.2015]. 18  Tamże. 16 �Adrian Chlebowski 80 w rejonie Zankor w roku 2002, archeolodzy odnotowali wyraźne ślady systematycznego rozbierania konstrukcji z wypalanych cegieł, a następnie wywożenia tego budulca19. Skutki tych działań widoczne są przede wszystkim na przestrzeni znajdującej się wewnątrz murów. Odpowiedzialność za to ponoszą mieszkańcy znajdującego się w pobliżu miasta En-Nahud. O skali procederu może świadczyć fakt, iż sprawcy używają samochodów ciężarowych do transportu skradzionych cegieł. Również polska misja podczas swoich badań na terenie dystryktu Sodiri spotkała się z przykładami niszczenia obiektów o charakterze archeologicznym. Szczególnie negatywny wpływ na stan zachowania grobów miało poszerzanie pól uprawnych. Pojawiły się także przypadki nielegalnych wykopalisk. Na cmentarzyskach w pobliżu Suoni Al-Songor odnotowano groby z wkopami o charakterze rabunkowym20. Jednak były to pojedyncze przykłady. Badania terenowe wykazują w znacznej części dobry stan zachowania grobów czy osad. Mimo pojedynczych przypadków rozkopanych grobów, większość obiektów nie nosi znamion destrukcyjnych działań człowieka. Oczywiście trudno ocenić skalę tego zjawiska na podstawie rozpoznania terenowego na kilku obszarach21. Niemniej  Informacja ta zawarta została w niepublikowanym raporcie, złożonym przez misję francuską w National Corporation for Antiquities and Museums. 20  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, Polskie badania nad ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 241. 21  Na terenie doliny Nilu, częstokrotnie rabunkowe badania inspirowane były legendami o znajdujących się w ruinach bądź grobach skarbach, strzeżonych przez dżiny. P. Maliński, Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym. Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu), Poznań 2012, s. 232 (nieopublikowana praca doktorska). Motyw istnienia skarbów na terenie stanowisk archeologicznych jest zjawiskiem właściwym dla kręgu arabsko-muzułmańskiego. 19 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 81 w perspektywie intensyfikacji prac badawczych na terenie Kordofanu Północnego, działania archeologów mogą zainspirować miejscową ludność do samodzielnych wykopalisk. Nie tylko czynnik antropologiczny determinuje stan zachowania poszczególnych obiektów. Wiele grobów nosi znamiona destrukcji powodowanej erozją wodną oraz eoliczną. Znaczącym utrudnieniem dla współczesnych zagranicznych misji działających w rejonie Kordofanu Północnego jest brak szczegółowych i aktualnych map dla poszczególnych obszarów. Poprzez archiwum Durham University istnieje dostęp do bazy map, wykonanych w ramach programu Sudan Survey Maps pomiędzy 1856 a 1950 rokiem22. Niestety przez nieodpowiednia/zbyt duża skalę nie mogą one zostać użyte podczas szczegółowych badań terenowych. Dotychczas żadna z misji nie zastosowała podczas prowadzenia badań szeroko pojętej teledetekcji lotniczej do mapowania stanowisk archeologicznych23. Przynajmniej współcześnie powód zaniechania tych działań jest niezwykle prozaiczny. Zorganizowanie przelotu prospekcyjnego na obszarze Kordofanu Północnego jest poważnie utrudnione ze względów logistycznych. Głównym problemem jest uzyskanie stosownych pozwoleń. W praktyce, ów problem wykazał projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza Fortresses of Sudan: following O.G.S. Crawford, który odbył się w 2008 r. na terenie doliny Nilu. Liczne utrudnienia, w tym właśnie spowodowane uzyskaniem odpowiednich zezwoleń, do22 Mapy wykonano w skali 1:250000. Część z map została poddana digitalizacji i możliwy jest do nich dostęp online. http://valentine.dur.ac.uk/apps/ maps/Sudan250000/index.html [15.06.2015]. 23  Ojciec archeologii lotniczej, O.G.S. Crawford prowadząc badania a terenie Darfuru ograniczył się do metody field-walking, nie będąc w stanie przeprowadzić prospekcji powietrznej. O.G.S. Crawford, Archaeology in the field, London 1953, s. 226–228. �82 Adrian Chlebowski prowadziły do porzucenia idei wykonania lotów prospekcyjnych przez poznańskich archeologów24. Dodatkowym utrudnieniem jest wspomniana już niestabilna sytuacja polityczna, która wzmaga niebezpieczeństwo dla każdorazowego lotu. Perspektywy i możliwości badawcze. Możliwości wewnętrzne Zaprezentowane w pierwszej części metody przeszłych i obecnych prospekcji archeologicznych wykazują silną tendencję do prowadzenia badań o charakterze nieinwazyjnym, tzn. takich, które rejestrując i dokumentując stanowisko bądź pojedyncze obiekty, nie prowadzą do ich bezpowrotnego zniszczenia. Wraz z postępem technologicznym, kolejne ekspedycje zastosowały nowe narzędzia, umożliwiające nie tylko dokładniejszą rejestrację napotkanych obiektów, ale także podjęcie wstępnego rozpoznania terenu badań czy przeprowadzenia analiz przestrzennych. Do najpowszechniejszych metod badawczych stosowanych zarówno przez badaczy w pierwszej połowie XX w., jak i przez misje współczesne, są badania powierzchniowe. W swoim ogólnym założeniu polegają one na szczegółowym rekonesansie określonego obszaru, którego celem jest rejestracja przeszłych śladów działalności człowieka25. Wiele czynników wpływa na fakt stosowania tej metody na terenie Kordofanu Północnego. W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii logistycznych. Badania powierzchniowe są metodą pozwalającą w krótkim czasie nie 24 M. Drzewiecki, W. Rączkowski, Following O.G.S. Crawford: satellite images and field archaeology in Sudan, w: R. Lasaponara i N. Masini (red.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 4. 25  D. Ławecka, Wstęp do archeologii, Warszawa 2003, s. 42. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 83 tylko na rozpoznanie pod kątem archeologicznym sporych połaci określonego terenu, ale także nakreślenia planu poszczególnych stanowisk oraz wyznaczenie ich zasięgu. Istotnym czynnikiem ułatwiającym powierzchniową eksplorację Kordofanu Północnego jest specyfika środowiska. Ten półpustynny obszar pokrywa uboga flora, która nawet w krótkim okresie pory deszczowej, nie stanowi utrudnienia dla prowadzenia badań powierzchniowych. Czynnik ten ma duży wpływ na widoczność, a także stan zachowania obiektów oraz stanowisk archeologicznych. Osady, zbiorniki na wodę deszczową czy ogromne cmentarzyska są integralną częścią krajobrazu Kordofanu, toteż ich rozpoznanie i lokalizacja w terenie nie stanowi większego problemu. Ta uwaga dotyczy również wyrabowanych bądź zerodowanych grobów. Istotnym zespołem metod, częściowo zastosowanych już na gruncie archeologii Kordofanu Północnego jest teledetekcja (ang. remote sensing). Polega ona na pozyskaniu informacji o obiektach występujących na powierzchni ziemi za pomocą znajdujących się w pewnej odległości od celu badań sensorów26. W tę definicję włączone są również systemy pozyskiwania zobrazowań przy użyciu metod fotograficznych oraz cyfrowych czujników wielospektralnych będących podstawą nowoczesnej teledetekcji27. Lotnicze metody prospekcji terenowej nie zostały dotąd użyte na szeroką skalę w badaniach na terenie Kordofanu Północnego. Stwierdzenie to dotyczy przede wszystkim zastosowania archeologii lotniczej. Powietrzny rekonesans służy dokumentacji widocznych z tej perspektywy stanowisk oraz śladów przeszłych krajobrazów, zmienionych niejednokrotnie przez współczesne formy terenu M. Giardino, B.S. Haley, Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis, w: J.K. Johnson (red.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 48. 27  Tamże, s. 48. 26 �Adrian Chlebowski 84 czy zabudowań28. Proces badawczy obejmuje także późniejszą interpretację zdjęć lotniczych29. W obliczu niemożności aplikacji tej metody realną perspektywą jest kwerenda w archiwach państwowych oraz tych należących do placówek naukowych. W okresie Kondominium Brytyjsko-Egipskiego przeprowadzono szereg lotów zwiadowczych dla obszaru Darfuru. Jakkolwiek nie miały one stricte badawczego celu, pomogły w rejestracji i dokumentacji stanowisk archeologicznych, np. Domu Dali na wzgórzu Jebel Foga30. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że analiza fotografii wykonanych dla terenu Kordofanu Północnego mogłaby przynieść podobne rezultaty. W kontekście aerofotografii nie sposób nie wspomnieć o zdjęciach wykonanych za pomocą latawca. Technika ta już na początku wieku XX została zainicjowana na gruncie archeologii doliny Nilu31. Z powodzeniem jest wykorzystywana obecnie w Sudanie m.in. przez Bogdana Żurawskiego, który przy użyciu latawca skrzynkowego zadokumentował wiele znanych, a także potencjalnych stanowisk podczas Southern Dongola Reach Survey czy Merowe Dam Archaeological Salvage Project32. Metody tej nie zastosowano jak na razie w Kordofanie Północnym. W przeciwieństwie do zdjęć lotniczych, fotografie wykonane za pomocą latawca służą dokumentacji P. Bahn, C. Renfrew, Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002, s. 80. 29 Zdjęcie samo w sobie jest wyłącznie narzędziem. Dopiero pod wpływem interpretacji badawczej, fotografia jest w stanie „ukazać” potencjalne stanowiska archeologiczne. Tamże, s. 83. 30  A.J. Arkell, Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 92–93. 31 W latach 1913–1914 Henry Welcome podczas badań na stanowisku Jebel Moya użył zamontowanego do latawca aparatu, aby zadokumentować wykopaliska. M. Bogacki, Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii, „Archeologia Żywa”, 2(2009), s. 45. 32 http://www.zaspan.waw.pl/aerofotografia.htm [15.06.2015]. 28 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 85 w skali mikro tj. stanowisk oraz ich najbliższego otoczenia. Nie zaaplikowano dotychczas również technologii LIDAR33, na którą składa się lotniczy skaning laserowy tzw. ALS (ang. Airbourne Laser Scaning). ALS jest fotogrametryczną metodą pomiarową, pozwalającą na uzyskanie numerycznego modelu terenu poprzez skanowanie danej powierzchni z poziomu lotniczego. Urządzenie pomiarowe, znajdujące się na podwoziu samolotu, wysyła wiązkę laserową w stronę podłoża34. Dane powracające w raz z odbitym impulsem do urządzenia, są kalkulowane do postaci trójwymiarowej chmury punktów35. W perspektywie wyjątkowo ograniczonej możliwości przeprowadzenia szeroko pojętej prospekcji lotniczej, alternatywnym podejściem jest zastosowanie teledetekcji satelitarnej. Przez określenie to rozumiane jest zastosowanie zobrazowań satelitarnych, w różnej skali, jako narzędzia służącego do rozpoznania i dokumentacji stanowisk archeologicznych36. Jakkolwiek zobrazowania satelitarne używane są w archeologii od lat siedemdziesiątych XX w., jednak dopiero w ciągu ostatnich 20 lat popularność tej metody znacznie wzrosła. Na taki stan rzeczy wpływ ma wiele czynników, m.in.: znaczna poprawa rozdzielczości przestrzennej i spektralnej sensorów satelitarnych czy oprogramowanie pozwalającego przetwarzać dane pozyskane w ten sposób37. Sami archeolodzy zaczęli dostrzegać zalety związane z zastosowaniem tej metody takie, jak: zmniejszenie kosztów i czasu związanego z badaniami  Nazwa ta jest akronimem angielskiego wyrażenia Light Detection and Ranging. 34 P. Crow, S. Crutchley, The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010, s. 4. 35  Tamże, s. 4. 36 S. Parcak, Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009, s. 1. 37  R. Lasaponara, N. Masini, Satellite remote sensing in archaeology: past, present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011), z. 9, s. 1995. 33 �Adrian Chlebowski 86 inwazyjnymi czy tworzenie strategii związanych z ochroną i stanem zachowania stanowisk38. Powszechnie dostępne są dwa rodzaje zobrazowań: panchromatyczne oraz wielospektralne. Pierwsze z nich charakteryzują się bardzo wysoką rozdzielczością, a także biało-czarną tonacją barw. Są one przede wszystkim używane do weryfikacji obiektów widocznych na powierzchni ziemi, np. budowli39. Z kolei zobrazowania wielospektralne, choć posiadają mniejszą rozdzielczość przestrzenną od poprzednich, zawierają w sobie wiele pasm danych, które w zależności od intencji badacza mogą zwizualizować poszczególne zjawiska40. Obecne oprogramowanie pozwala na jednoczesną analizę kilku pasm, toteż możliwe jest uwidocznienie takich aspektów, jak niektóre cechy wegetacji czy form geologicznych, niezauważalnych w widocznej części widma elektromagnetycznego41. Wśród istotnych dla opisywanego terenu przykładów należy wymienić badania z wykorzystaniem zobrazowań wielospektralnych, przeprowadzone na obszarze Sahary Wschodniej. Zastosowanie odpowiednich pasm pozwoliło na rejestrację dużej liczby koryt dawnych rzek, nieuchwytnych poprzez zobrazowania panchromatyczne42. Jedno z podejść dotyczących możliwości wykorzystania zobrazowań satelitarnych stawia je, do pewnego stopnia, w roli substytutu zdjęcia lotniczego. Oznacza to, iż stanowiska bądź pojedyncze obiekty archeologiczne rozpoznawane są przez badaczy poprzez analizę zobrazowań na podstawie ich własnego  Tamże, s. 1995. S. Parcak, dz. cyt., s. 65. 40 Każdy z komercyjnych satelitów posiada różne ilości pasm, a każde jednorazowe pasmo ukazuje inny zakres widma elektromagnetycznego. Tamże, s. 91. 41  Tamże. 42 Farouk El-Baz, C.A. Robinson, Turki S.M. Al-Saud, Radar Images and Geoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, J. Wiseman (red.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 58. 38 39 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 87 doświadczenia terenowego, a także ogólnej wiedzy o obszarze, na którym badania są prowadzone43. Model ten został wykorzystany podczas sezonu badawczego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, gdzie jeszcze przed prospekcją terenową dokonano analizy zobrazowań satelitarnych, pobranych poprzez oprogramowanie Google Earth©. Ówczesna rozdzielczość dla poszczególnych stanowisk oraz obszarów koncesji badawczej nie była jednakowa, co w niektórych przypadkach wykluczyło możliwość dokładnego wstępnego rozpoznania stanowisk44. Zobrazowania dostępne dla Al-Grian, w porównaniu z innymi obszarami poddanymi prospekcji w sezonie 2011 posiadały względnie dobrą rozdzielczość. Fakt ten umożliwił wyróżnienie kolistych obiektów, nie będących krzewami bądź drzewami, rozsianych pomiędzy wzgórzami, a także wokół nich. Najwyraźniej owe struktury prezentowały się w kontekście wysuniętego na północ wzniesienia. Podczas weryfikacji terenowej obiekty te okazały się być grobami kurhanowymi. Alternatywą w zakresie pozyskania nieodpłatnych warstw satelitarnych są zobrazowania udostępnione poprzez mapy BING©45. Ich analiza wizualna, dla bliskiego obszaru Sodiri, pozwoliła nie tylko na uzyskanie bardziej szczegółowego planu osady na wzgórzu Al-Nurein. W jej wyniku zarejestrowano szereg pomniejszych siedlisk, jak i rozbudowane osady, zarówno w paśmie Al-Nurein, a także w okolicznych łańcuchach wzgórz (Ilustracja 1). M. Drzewiecki, W. Rączkowski, dz. cyt., s. 4–5.  Taka sytuacja miała miejsce m.in. po wschodniej stronie Suoni Al-Sungor. Słaba rozdzielczość nie pozwoliła na odnotowanie cmentarzysk znajdujących się po tej stronie pasma. Dopiero przeprowadzenie badań powierzchniowych umożliwiło ich rejestrację. 45  Oceny wizualnej rozmieszczenia punktów osadniczych w rejonie Sodiri dokonano w oprogramowaniu Qgis. Warstwę rastrową Bing Aerial pobrano poprzez wtyczkę OpenLayers. 43 44 �Adrian Chlebowski 88 Ilustracja 1. Zobrazowanie satelitarne przedstawiające nowo odkrytą osadę na Al-Nurein w skali 1:500046 Stanowiskiem rozpoznanym przy pomocy zobrazowań satelitarnych jest FJE2010-1, znajdujące się w masywie Gebel al-Ain odległości 50 km na północ od Wadi al-Milk, na obszarze Prowincji Północnej, tuż przy granicy z Kordofanem Północnym47. Odkrycia dokonała Jana Eger z Uniwersytetu w Monachium. Zobrazowania satelitarne, pochodzące z bazy Google Earth, wskazywały na istnienie w tym miejscu budynków, muru oraz cmentarzysk, niemniej rozdzielczość nie pozwalała na dokładne wyodrębnienie i opis poszczególnych elementów. W tej sytuacji w styczniu 2011 r. doZdjęcie pobrane poprzez QGIS© 2.8.1.-Wien z bazy Bing Aerial ©. J. Eger, Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 22(2011), s. 115. 46 47 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 89 konano terenowego rozpoznania stanowiska. Zostało ono wstępnie określone jako kompleks klasztorny z okresu chrześcijańskiego48. Głównym problemem ówczesnych badań była niska rozdzielczości zobrazowań pochodzących z darmowych repozytoriów dla obszaru Kordofanu Północnego. Zasoby dla doliny Nilu były zdecydowanie bardziej czytelne i już na etapie wstępnej prospekcji pozwalały na pewniejsze określenie poszczególnych obiektów. I choć obecnie dostęp do lepszej jakości zdjęć jest powszechny, niemniej w perspektywie dalszej eksploracji archeologicznej niezbędnym krokiem jest pozyskanie dokładniejszych, odpłatnych zobrazowań49. Kluczową kwestią jest połączenie wymienionych dotychczas metod prospekcji: lotniczej oraz naziemnej. Kilkukrotnie w owym artykule padło stwierdzenie, iż Kordofan Północny jest obszarem bardzo słabo znanym pod kątem archeologicznym. Szczególnie kwestia rozmieszczenia przestrzennego nowych stanowisk i ich lokalizacji jest niebagatelnym problemem. Rezultaty dotychczasowych badań pokazały, że znajdują się one nie tylko w najbliższym otoczeniu dżebli bądź na ich szczytach, ale także na terenie równin. Warto zatem pochylić się nad strategią zastosowania tych dwóch metod w przyszłości. Ponieważ mamy do czynienia z ogromnymi, niezbadanymi połaciami terenu trzeba przyłożyć dużą wagę do nadrzędnej roli teledetekcji we wstępnym etapie badań. Model ten zakładałby, iż każdorazowe badania powierzchniowe winny być poprzedzone badaniami teledetekcyjnymi, które pozwoliłyby na rozpoznanie danego obszaru pod kątem prawdopodobnych stanowisk archeologicznych50. W takim układzie survey bazujący  Tamże, s. 115.  Obecnie lista satelitów oferujących bardzo wysoką rozdzielczość, również dla osób cywilnych, gwałtownie wzrasta. R. Lasaponara, N. Masini, dz. cyt., s. 1997. 50 Perspektywa lotnicza jest o tyle istotna, iż jest w stanie uchwycić pewne wyróżniki, np. różnice w ukształtowaniu terenu, kolorze gleby czy różnej wyso48 49 �90 Adrian Chlebowski na zobrazowaniach satelitarnych jako zamiennikach map, byłby swoistą weryfikacją rezultatów prospekcji powietrznej. Niezwykle trudno wybrać nadrzędną metodę teledetekcji jako, że każda z nich posiada ograniczenia, jak i niewątpliwe zalety. Zdjęcia lotnicze, które mogą być wykonane zarówno jako fotografia pionowa, jak i ukośna, przy asyście doświadczonego archeologa, skutkowałyby dokładniejszym wstępnym rozpoznaniem badanego obszaru niż ma to miejsce w przypadku zobrazowań satelitarnych51. Z kolei zastosowanie lotniczego skaning laserowego zwróciłoby większą uwagę na subtelne różnice w ukształtowaniu terenu świadczące o potencjalnych stanowiskach, które mogą być niewidoczne na zdjęciach lotniczych. Biorąc jednak pod uwagę dynamicznie zmieniającą się obecną sytuację polityczną na obszarze Kordofanu Północnego, uniemożliwiającą przeprowadzenie badań in situ, analiza zobrazowań satelitarnych wydaje się opcją nie tyle bezpieczniejszą co zwyczajnie prostszą do zrealizowania pod względem logistycznym. Z naukowego punktu widzenia, zastosowanie odmiennych typów zobrazowań satelitarnych służy odpowiedzi na różne pytania badawcze. Zobrazowania wielospektralne są w stanie naświetlić problem rozmieszczenia przeszłych cieków, a także zbiorników wodnych na terenie Kordofanu Północnego. Z kolei zdjęcia pachromatyczne, dzięki swojej wysokiej rozdzielczości, pozwalają na wstępną weryfikację poszczególnych stanowisk czy pojedynczych obiektów. Zatem wraz z zażegnaniem konfliktu na pograniczu sudańskim, warto zastanowić się nad strategią aplikacji teledetekcji lotniczej. Obecnie jednym z najważniejszych narzędzi służących do wizualizacji i analizy danych przestrzennych, zebranych podczas kości roślin, które nie są widoczne podczas badań powierzchniowych. Również holistyczny obraz danego obszaru badań jest w stanie nakreślić pewne zależności przestrzenne pomiędzy danymi stanowiskami czy obiektami. 51  Dotyczy to również późniejszej interpretacji wykonanych fotografii. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 91 prospekcji terenowej i powietrznej jest GIS (ang. Geographic Information System). Oprogramowanie GIS wizualizuje dane, umożliwiając jednocześnie pracę z wieloma warstwami danych, a także ich edycję52. Ze względu na te cechy programy GIS mogą posłużyć do wykonania skomplikowanych analiz przestrzennych. W kontekście prac prowadzonych dotychczas na terenie Kordofanu Północnego, wizualizację rezultatów swoich badań wykonały Uniwersytet im. Adama Mickiewicza53 oraz Uniwersytet im. Charlesa De Gaulle’a w Lille (III)54, poprzez zespolenie ze sobą danych rastrowych i wektorowych (Ilustracja 2). Dla terenu Kordofanu Północnego nie istnieją wcześniej stworzone bazy danych geograficznych, które umożliwiłyby dokonanie wstępnych analiz przestrzennych bądź statystycznych. Zatem w perspektywie przyszłej intensyfikacji prospekcji nieinwazyjnej na S. Parcak, dz. cyt., s. 106. Polska placówka dokonała połączenia warstwy satelitarnej z zarejestrowanymi stanowiskami i śladami w układzie współrzędnych WGS 84. Dane przestrzenne w formacie.gpx, zebrane za pomocą urządzeń GPS, zostały zaimportowane do środowiska GIS poprzez program QGIS©, a następnie skonwertowane do postaci plików shapefile. Wizualizacja przedstawia zatem nie tylko przestrzenne rozmieszczenie stanowisk, ale także trasy które przebyły poszczególne grupy badawcze rejestrując napotkane obiekty. Co bardzo istotne, pozostawione przez nie ślady jasno określają, które obszary zostały poddane prospekcji a które nie (przedstawione rozmieszczenie przestrzenne stanowisk, nie ukazuje stanu realnego a jedynie rezultaty prospekcji terenowej). Dodatkowo rezultaty prospekcji terenowej zostały zintegrowane z poszczególnymi punktami. Każdy z nich został odpowiednio oznaczony, a także rozbudowany w warstwie tekstowej poprzez dodanie odpowiednich sekcji w tabeli atrybutów. Pozwala ona na dokonywanie selekcji zarejestrowanych stanowisk ze względu na atrybuty (rodzaj stanowiska, obiektu, chronologia etc.). W rezultacie powstała cyfrowa baza danych. 54  Głównymi założeniami misji francuskiej w zakresie wizualizacji danych było stworzenie mapy środowiska naturalnego przy pomocy zobrazowań satelitarnych oraz zespolenie ich z danymi zebranymi podczas badań terenowych terenowych dla rejonu Zankor. J. Evrard, Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: B. Gratien (red.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13. 52 53 �92 Adrian Chlebowski Ilustracja 2. Proces wizualizacji danych w środowisku GIS na przykładzie programu QGIS©2.8.1.-Wien terenie Kordofanu warto mieć na uwadze użyteczność narzędzia, jakim jest GIS i sukcesywną rozbudowę bazy danych. Inną formą wizualizacji danych pozyskanych podczas badań powierzchniowych jest technologia Structure from Motion (SfM). Umożliwia ona konstruowanie trójwymiarowych modeli w oparciu o dwuwymiarowe fotografie, poprzez kalkulację geometrii ich punktów wspólnych55. Zatem na podstawie zdjęć pozyskanych podczas prospekcji terenowej, przy użyciu odpowiedniego oprogramowania, jesteśmy w stanie stworzyć pełnowymiarowe struktury, oddające realne parametry56. Ten mechanizm dotyczy 55  A. Gatzsche, Case study of an open source application for 3D acquisition of archaeological structures at the archaeological site Wad Ben Naga, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 24(2013), s. 127. 56 W perspektywie późniejszego przetwarzania fotografii dokumentacyjnych, już na poziomie ich wykonania warto zwrócić uwagę na istotny czynnik jakim jest mnogość perspektyw obiektu który chcemy poddać modelowaniu 3D. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 93 nie tylko pojedynczych obiektów. Również zdjęcia lotnicze czy te wykonane z pomocą latawca mogą posłużyć do zbudowania modelu 3D badanego obszaru, który po nadaniu georeferencji staje się jeszcze bardziej przydatnym narzędziem badawczym. Zastosowanie powyższej metody może znacznie przyśpieszyć etap prac terenowych i dokumentacji badań. Co więcej, stworzone w ten sposób modele można analizować w warunkach gabinetowych. Dotychczasowe przykłady zastosowania SfM z terenu Sudanu to m.in. świątynie meroickie w Wad Ben Naga57 i Naga czy klasztor chrześcijański w al-Ghazali. Realną perspektywą jest możliwość organizacji badań interdyscyplinarnych, które zakładają ścisłą współpracę pomiędzy badaczami z różnych dziedzin naukowych. Podejście to umożliwia analizę poszczególnych zjawisk na wielu płaszczyznach, co jest szczególnie ważne biorąc pod uwagę jak niewiele wiemy o przeszłości Kordofanu Północnego. Jak dotąd na terenie Sahary Wschodniej przeprowadzono szereg badań paleośrodowiskowych, które angażowały zarówno archeologów, klimatologów czy geologów. Podobnych nie przeprowadzono na terenie Kordofanu. Dotychczas bezpośrednią współpracę podczas badań prowadzonych na tym terenie nawiązali ze sobą archeolodzy oraz etnolodzy. Badania te zwróciły uwagę na istotną rolę miejscowych podań i folkloru jako czynnika pomocnego w „rekonstrukcji” przeszłych dziejów tych obszarów. Bezpośrednio z terenem Kordofanu Północnego wiązany jest mityczny lud Anadź, który zajmuje szczególne miejsce w miejscowej tradycji ustnej58. W ramach projektu badaw A. Gatzsche, dz. cyt., s. 127.  Ruiny kamiennych miast czy rozległe cmentarzyska nie uszły uwadze lokalnych społeczności, które z czasem wcieliły je do swojej tradycji, zmieniając ich pierwotny kontekst kulturowy. Znamienny dla badaczy zachodnich obszarów Sudanu jest fakt, iż większość informacji odnoszących się do przeszłości tych ziem ma swoją proweniencję w lokalnej tradycji ustnej. Warto podkreślić, że przekazywane 57 58 �94 Adrian Chlebowski czego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w rejonie Sodiri wraz z prospekcją archeologiczną przeprowadzono również badania etnologiczne na terenie wiosek Al-Nurein i Suoni Al-Songor, wśród przedstawicieli plemion Bederija i Kawahla59. Otóż miejscowa ludność utożsamia niektóre z pochówków (głównie sporych rozmiarów tumulusy), a także zachowane struktury osadnicze właśnie z ludem Anadź. Nie są to odosobnione przykłady z terenów Kordofanu Północnego. Jedno z wielu miejsc wiązanych z Anadź znajduje się w rejonie Jebel Tageru i Wadi um Tasawir. Jest to dżebel, który w miejscowej tradycji określany jest jako główna siedziba tego ludu, choć na szczycie nie zarejestrowano pozostałości osady bądź innej formy mieszkalnej60. Również początki miasta Zankor wiązano z tym tajemniczym ludem61. Niemniej najliczniejszą grupą obiektów łączonych z Anadź są wspomniane już groby tumulusowe62. Pojawia się zatem podstawowe pytanie: kim byli członkowie tego ludu? Trudno w tym momencie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Anadź mieli być legendarną rasą olbrzymów, wzrostem znacznie przewyższający normalnego człowieka. Stąd zwykle wiązano z nimi większe pochówki bądź założenia osadnicze. Plemiona arabskie używały nazw Anadź bądź Abu Konaan63, aby określić w ten sposób historie nigdy nie były źródłem wiarygodnych informacji na temat przeszłości danego obszaru. Należy je rozumieć bardziej jako świadomą kreacją, której głównym celem jest swego rodzaju legitymizacja przeszłych dziejów, a także wytłumaczeniem ich wpływu na współczesność. A.J. McGregor, Darfur (Sudan) in the Age of Stone Architecture c. AD 1000 – 1750. Problems in historical reconstruction, Oxford 2001, s. 10. Do takich przykładów należą, m.in. podania wiążące konkretne stanowiska z terenów Darfuru z legendarnymi ludami Tora, Daju oraz Tunjur. 59  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 240–241. 60  D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), z. 7, s. 274. 61  A.E.D. Penn, dz. cyt., s. 6. 62  D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229, 235. 63  D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 95 autochtoniczną i pogańską ludność pre-semicką zamieszkującą tereny Dżeziry, Nubii, Kordofanu oraz jeziora Czad64. Pochodzenie ich nazwy również jest niejasne. MacMichael doszukał się w nazwie Abu Konaan związku z biblijną postacią Kanaana, syna Chama65. Według Księgi Liczb, biblijną krainę Kanaan zamieszkiwać mieli synowie Anaka z rodu olbrzymów, co jest niezwykle frapującym stwierdzeniem w kontekście powyższych informacji66. Kordofan wydaje się być obszarem o sporym potencjale badawczym pod kątem etnoarcheologii. Najwcześniej na ten aspekt zwrócił uwagę A. J. Arkell odnosząc się głównie do terenu Darfuru, wskazując także na Kordofan Północny67. Również O.G.S. Crawford podkreślał istotną rolę analizy obecnej kultury materialnej ludności Darfuru w badaniu przeszłości tych ziem68. Badania etnologiczne poznańskiego ośrodka wykazały, że lokalna ludność posiada pewną wiedzę na temat konstrukcji wybranych form grobów. Są to istotne sygnały nie tylko dla etnologów, ale także archeologów. W sytuacji gdy sudańskie służby starożytności nie prowadzą zaawansowanej archiwizacji wyników badań, perspektywą pozyskania danych na ten temat są archiwa zarówno znajdujące się poza granicami Sudanu, jak i coraz powszechniejsze repozytoria internetowe. Warto szczególnie wymienić dwa: Sudan Open Archive oraz Sudan Archive at Durham. Pierwsze z nich to internetowy zbiór publikacji oraz dokumentów związanych z szeroko pojętą wiedzą zarówno na temat Sudanu, jak i Sudanu Południowego. P. Maliński, dz. cyt., s. 217.  H. MacMichael, A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922, s. 112. 66  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 242; D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274. 67  A.J. Arkell, An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 149; tenże, Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 307. 68  O.G.S. Crawford, dz. cyt., s. 226–227. 64 65 �Adrian Chlebowski 96 Archiwum zostało stworzone przez Rift Valley Institiute69. Wśród licznych kategorii dostępne są publikacje traktujące bezpośrednio o przeszłości Sudanu, w tym również ziem położonych na zachód od doliny Nilu70. Archiwum zlokalizowane w Durham University związane jest ściśle z działalnością administracji brytyjskiej w okresie Kondominium. Powstało w roku 1957, gdy Sudan oficjalnie stał się niepodległym krajem. Przechowywane są w nim dokumenty, publikacje, zdjęcia oraz mapy powstałe w czasach obecności Brytyjczyków w Sudanie. Większość zasobów została poddana digitalizacji, niemniej tylko część z nich udostępniona jest nieodpłatnie poprzez oficjalną stronę71. Perspektywy i możliwości zewnętrzne W zupełnej opozycji do sytuacji politycznej prezentuje się współpraca z miejscowymi władzami oraz ludnością. Na możliwość przeprowadzenia przez poznański ośrodek prospekcji terenowej ogromny wpływ miała pomoc ze strony lokalnej społeczności, której członkowie zainteresowani byli nie tylko wynikami badań72. W głównej mierze zależało im na rozwoju ruchu turystycznego, który prócz generowania dochodów mógłby wpłynąć na zbudowanie Jest to organizacja badawcza o charakterze non-profit, która zajmuje się współpracą ze społecznościami i organizacjami z terenu Afryki Wschodniej, wliczając Sudan. 70 Wszystkie teksty są dostępne nieodpłatnie. Istnieje możliwość wglądu online a także pobrania wybranej publikacji w formacie pdf. http://sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?e=01off---v----100125--1-0-SectionLevel-0-0-1-1&a=d&cl=CL1.8, [15.06.2015]. 71 https://www.dur.ac.uk/library/asc/sudan/ [15.06.2015]. 72  Chodzi tu o przede wszystkim o najwyższych przedstawicieli władz wilajetu w osobach gubernatora prowincji Muttasima Mirghaniego Zaki-Eddina oraz minister informacji, kultury i turystyki Sulmę Altahir Alnoor. Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 235. 69 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 97 relacji ze światem Zachodu73. Stąd też archeologom zapewniono wsparcie logistyczne w postaci bazy znajdującej się w stolicy dystryktu, Sodiri, a także środków transportu. W samych badaniach powierzchniowych uczestniczyli również reprezentanci władz dystryktu Sodiri, Aisha Alnour i Mohammed Adam Alzubeir74. Ich obecność pozytywnie wpłynęła na współpracę z przedstawicielami lokalnych plemion. Wszystko to składa się na stwierdzenie, iż ze społecznego punktu widzenia istnieje wyraźne zapotrzebowanie na tego typu badania. Co istotne, władze w El-Obeid są lojalne wobec rządu w Chartumie. Jednakże pomimo chęci ścisłej współpracy nie są one w stanie zapewnić pełnego bezpieczeństwa ekipom prowadzącym badania na terenie Kordofanu Północnego. * * * Kordofan Północny to swoista biała plama na archeologicznej mapie Sudanu. Niewielka ilość informacji dotyczących przeszłości Kordofanu Północnego, podtrzymywanie tradycyjnych trendów badawczych oraz pomijanie tego obszaru we współczesnym dyskursie archeologii Sudanu wynika bezpośrednio z niewielkiej liczby badań archeologicznych. Brak nowych informacji niejako skazuje naukowców na powielanie utartych schematów, nie pozwalając tym samym na zastosowanie odmiennych podejść badawczych. Warto nadmienić, iż organizacja wielosezonowych przedsięwzięć badawczych na terytorium Kordofanu Północnego jest niezwykle skomplikowana. Problemy pojawiają się nie tylko na poziomie logistycznym. Istotna jest dynamicznie zmieniająca się sytuacja polityczna, która niejednokrotnie całkowicie wyklucza przeprowadzenie badań. Obszar ten, słabo rozpoznany pod kątem archeologicznym, stawia przed badaczami zupełnie nowe wyzwania. Prócz potrzeby 73 74  Tamże.  Tamże, s. 234. �98 Adrian Chlebowski wyznaczenia ogólnej chronologii czy określenia przeszłej sytuacji kulturowej dla poszczególnych okresów, niezwykle istotne jest rozwijanie metodyki badań, opierającej się na nieinwazyjnych metodach rozpoznania, w szczególności na teledetekcji satelitarnej, która nie wymaga fizycznej obecności archeologów w terenie. Istotna jest również możliwość kooperacji na gruncie badawczym, pomiędzy specjalistami z różnych dziedzin. Z pewnością zwiększenie liczby misji interdyscyplinarnych pozwoliłoby na poszerzenie informacji dotyczących tego obszaru, a przy tym wpłynęło na uzupełnienie wiedzy archeologicznej o dane wykraczające poza zakres tejże nauki, np. z zakresu geologii czy etnologii. Zabieg ten pozwoliłby na ujęcie przeszłych dziejów tej krainy w szerszym spektrum. Jako autor powyższego artykułu żywię głęboką nadzieję, iż intensyfikacja badań archeologicznych na obszarze Kordofanu w niedalekiej przyszłości pomoże lepiej zrozumieć złożoną rolę Kordofanu Północnego w kontekście przeszłości doliny Nilu, jak i całej strefy Sahelu. Bibliografia Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011), s. 18–22. Ali Elmirghani Ahmed, Chlebowski A., Maliński P., Polskie badania nad ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 69–86. Arkell A.J., Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1, s. 91–105. Arkell A.J., An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1, s. 146–150. Arkell A.J., Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 305–310. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 99 Arkell A.J., An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), vol. 4, s. 353–354. Bahn P., Renfrew C., Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002. Bogacki M., Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii, „Archeologia Żywa” t. 2 (2009), s. 44–49. Bradley R., Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 1–237. Crawford O.G.S., Archaeology in the field, London 1953. Crow P., Crutchley S., The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010. Drzewiecki M., Rączkowski W., Following O.G.S. Crawford: satellite images and field archaeology in Sudan, w: Lasaponara R., Masini N. (eds.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 3–6. Edmonds J.M., An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 1, s. 193. Edmonds J.M., Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 2, s. 295–303. Eger J., Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V” t. 22 (2011), s. 115–120. Evrard J., Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: Gratien B. (ed.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13–25. Farouk El-Baz, Robinson C.A., Turki S.M. Al-Saud, Radar Images andGeoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, Wiseman J. (eds.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 47–70. Giardino M., Haley B.S., Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis, w: Johnson J.K. (ed.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 47–77. �100 Adrian Chlebowski Grant J.A., Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London” t. 20 (1875–1876) vol. 4, s. 357–362. Gratien B., Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Godlewski W., Łajtar A. (eds.), Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27 August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement Series 2, Warsaw 2010, s. 237–245. Holroyd A.T., Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 163–191. Hsiao A., Rendón R., Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [dostęp z: 2015–6–15]. Lasaponara R., Masini N., Satellite remote sensing in archaeology: past, present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011), vol. 9, s. 1995–2002. Lea C.A.E., On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in the Sudan 1931–1933, New York 1994. Lloyd W., Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), vol. 3, s. 249–267. Ławecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003. MacMichael H., Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568. MacMichael H., A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922. Maliński P., Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym. Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu),[kps, praca doktorska] Poznań 2012. Mason M., Sandford K.S., Shaw W.B.K., An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), vol. 3, s. 193–217. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 101 Maydon H.C., North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), vol. 1, s. 34–41. Newbold D., A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), vol. 1, s. 43–92. Newbold D., Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), vol. 7, s. 261–291. Newbold D., The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 229–239. Newbold D., Shaw W.B.K., An Exploration in the South Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194. Pallme I., Travels in Kordofan, London 1844. Parcak S., Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009. Penn A.E.D., The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931), vol. 2, s. 179–184. Seligman C.G., A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114. Shaw W.B.K., The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), vol. 2, s. 324–326. North Kordofan in the perspective of archaeological studies. Evaluation of research potential Summary In spite of almost two centuries of archaeological research in North Kordofan and their interesting results, knowledge of the past of this area is in the realm of conjecture and vague analogies with the adjacent areas. It is hard not to be under the impression that Kordofan is now located beyond the main course of Sudan archeology, aimed mainly at research in the Nile Valley and the Western Sudan (areas of the Red Sea coastline and Butana). In light of these facts, the main aim of this article, by analyzing the factors shaping the overall picture of archeology Kordofan (the previous research, perspectives and limitations of the research), is to �102 Adrian Chlebowski answer the following question: what factors directly cause marginalization and difficulties in archaeological exploration of North Kordofan? Main part of the article is an analysis of limitations and perspectives. Among these two main groups, I have made the distinction between internal and external factors. The first subgroup concerns directly archeology and its discourse. In turn, the second group of factors refers to the phenomena /conditions outside the discipline: Internal limitations: – Marginalization of research issues; small number of publications directly treating about archeology of North Kordofan. – The dominance of cultural and historical approach; lack of other attitudes that determine new research questions. – Lack of integrated archives enabling to have an access to complete database of archaeological research in this area. External limitations: – Extremely dry climate. – Limited access to drinking water. – Poor infrastructure in the wilajet. – The political situation; conflict on the border between Sudan and the South Sudan. – The state of preservations of the individual sites / individual objects; anthropological and climate factors. – Lack of appropriate licenses enabling to conduct aerial remote sensing. – Lack of modern maps of the studied areas; access only to the archives, dating from the Anglo-Egyptian condominium, which are in the wrong scales. Internal possibilities: – The enormous potential of non-invasive methods (primarily remote sensing) in the process of acquiring new data; the possibility of preliminary verification of the research potential (especially in the areas that are difficult to access). – The use of satellite images as the maps replacement. – Application of the Structure from Motion method in the documentation and reconstruction of objects/structures facilities; a significant acceleration of fieldwork and documentation. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 103 – Interdisciplinary approach and cooperation with researchers representing different fields; the ability to analyze phenomena in many aspects (e.g.: ethnoarchaeological or paleoenvironmental studies). – Access to online repositories or archives. External possibilities: – Cooperation with local authorities. – Possibility of using research to promote the region, the start of tourist traffic, consolidating contacts with so-called “Western world”. Due to various constraints of internal and external factors, archaeologists do not undertake new research projects. Lack of new research and materials is the reason of inability to apply new approaches; the scientific stagnation create a vicious circle (unlike the Nile Valley – here the multitude of research is possible to maintain continuity in the scientific deliberations on issues related to the past of these lands). Based on the results of the investigations conducted so far, it can be said that the history of North Kordofan is “rich” and “diverse”. Moreover, in the context of the raised issues, this area is research’s tabula rasa, setting new challenges for scientists, both methodological and methodical. ��Karol Piasecki Łukasz Maurycy Stanaszek Robert Mahler Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne Zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach w polskiej i zagranicznej nauce doprowadziły do swoistej dezintegracji środowisk naukowych, wynikającej głównie ze źle rozumianej rywalizacji i sposobu finansowania nauki. Wiążą się z tym nie tylko rozproszenie działań i publikacji, ale przede wszystkim utrudnienia w dostępie do wstępnych rezultatów, niepublikowanych raportów, etc. Stojąc na stanowisku, iż wyniki badań naukowych powinny być ogólnie dostępne, autorzy postanowili przedstawić podstawowe dane uzyskane przez nich podczas prac na terenie Sudanu w latach 2003–2014, dokonując jednocześnie przeglądu dotychczasowych publikacji antropologów ośrodka warszawskiego dotyczących obszaru Sudanu i Nubii. Zarówno prezentowane wyniki, jak i powyższy przegląd, z wielu przyczyn nie są kompletne, za co wszystkich, którzy mogli by się poczuć pominięci serdecznie przepraszamy, prócz wyrozumiałości prosząc o nadsyłanie uzupełnień i sprostoKarol Piasecki – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński Łukasz Maurycy Stanaszek – Pracownia Antropologiczna, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie Robert Mahler – Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, Uniwersytet Warszawski �106 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler wań. Nasza inicjatywa stanowi pierwszy krok w kierunku wymiany informacji i realizacji wspólnych przedsięwzięć. Już od początku lat międzywojennych polskim badaniom archeologicznym na Bliskim Wschodzie towarzyszą antropolodzy. Jednym z pierwszych jest Stanisław Żejmo-Żejmis uczestniczący w pracach polsko-francuskiej ekspedycji w Edfu1. Zaraz po II wojnie światowej prowadzi w Egipcie szeroko zakrojone działania zainicjowana przez Andrzeja Wiercińskiego Polsko-Arabska ekspedycja antropologiczna2, kierowana przez Tadeusza Dzierżykraya-Rogalskiego, której działania poszerzono następnie o Sudan. Naukowe wyniki tej ekspedycji były szeroko publikowane, zarówno jako szczegółowe raporty3, jak też w oddzielnych publikacjach poszczególnych autorów4. Prace w Su1 S. Żejmo-Żejmis, Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. III: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384. Edfu oczywiście leży na terenie Egiptu, ale już na terenie przylegającym do Dolnej Nubii. Nubijskie wpływy ludnościowe i kulturowe w starożytnym Egipcie, tak jak i egipskie w Nubii, były i są wyraźne. 2  T. Dzierżykray-Rogalski, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981. 3 Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa – Poznań – Cairo, Part I–IV, 1964. 4  I. Michalski, Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni” 1(1958) 4,, s.192–203; tenże, Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II, Warszawa 1964, s. 209–238; A. Wierciński, The problems of the racial structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava, 1958, s. 298–301; tenże, Introductory remarks concerning the anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958), s. 73–84; tenże, O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191; tenże, Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190; tenże, Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25; tenże, Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318; tenże, The racial analysis of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore, Torino, 1961, s.431–440; tenże, Report on Human Crania �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 107 danie kontynuowane były następnie przez Dzierżykraja-Rogalskiego i Elżbietę Promińską w Starej Dongoli5. Ponadto w roku 1985 na terenie Północnego Kordofanu analizę porównawczą dwóch plemion Nuba: Moro i Djuru prowadził Karol Piasecki6. Rozpoczęcie prac ratowniczych w rejonie IV katarakty przez polskich archeologów spowodowało konieczność włączenia się do badań także antropologów. Uczestniczyli w nich, w różnych sezonach Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48; tenże, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80; tenże, Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48; tenże, The analysis of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48; tenże, Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970, s. 197–204; tenże, Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107; tenże, Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291; tenże, The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973, s. 143–165; tenże, The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21. 5  T. Dzierżykray-Rogalski, Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1977), s. 406–407; tenże, On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407; tenże, More on the Kadero Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635; tenże, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1981; tenże: Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, 1984, s. 333–336; T. Dzierżykray-Rogalski i E. Promińska, Etude preliminaire des ossements humains de Kadero, „Etudes et Travaux”, 9(1976), s. 231–237; E. Promińska, Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17. 6 K. Piasecki, Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: J. Łapott (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin, 2004, s. 141–145. �108 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler wykopaliskowych, na różnych stanowiskach i w ramach różnych ekspedycji i grantów badawczych antropolodzy z Zakładu Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego: Karol Piasecki7, Łukasz Maurycy Stanaszek8 i Robert Mahler9. W latach 2003–20014 przeprowadzili oni badania materiału kostnego pochodzącego z ponad 50 stanowisk w rejonie Doliny Środkowego należących do różnych kultur archeologicznych Nilu począwszy od neolitu po średniowiecze. Przeanalizowano w sumie ponad tysiąc szkieletów. Ponieważ nawet pobieżne omówienie uzyskanych wyników przekraczało by znacznie możliwości niniejszej publikacji ograniczymy się jedynie do kilku uwag wstępnych i prezentacji wyników analiz kraniometrycznych w postaci średnich wartości wskaźników i modułów czaszkowych (Tabela 1), które pozwalają zorientować się w zakresie przebadanego materiału. Obejmują one 39 serii kranialnych i dotyczą łącznie 242 czaszek. Podkreślić należy, że są to w znakomitej większości wyniki badań ratowniczych, które nie były zamierzone i zaplanowane jako wyspecjalizowane prace paleoantropologiczne (czy paleodemograficzne). Oznacza to, że mamy do czynienia z próbą o ograniczonej reprezentatywności, niejako „wymuszoną” przez czynniki zewnętrzne. Rozproszenie i rozdrobnienie materiału pomiędzy tak dużą liczbą stanowisk, jest z jednej strony ograniczeniem utrudniającym pogłębioną analizę otrzymanych wyników, z drugiej zaś daje poszerzony terytorialnie i czasowo obraz zmienności struktury antropologicznej ludności 7  Obecnie pracujący w Uniwersytecie Szczecińskim. Inicjatorem zaproszenia Karola Piaseckiego do współpracy na stanowiskach sudańskich był dr hab. Bogdan Żurawski, któremu, jak i wszystkim pozostałym kierownikom projektów i wykopalisk, autorzy pragną w tym miejscu gorąco podziękować. 8  Obecnie będący kierownikiem Pracowni Antropologicznej w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie. 9  Obecnie pracujący w Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 109 Doliny Środkowego Nilu. Dlatego też materiał ten, pomimo wspomnianych braków, mógł posłużyć do nakreślenia hipotetycznego modelu struktury antropologicznej dawnej Nubii i jej przemian10. Prócz standardowych pomiarów antropometrycznych przeprowadzono pomiary kranioskopowe przy użyciu skal kranioskopowych Michalskiego-Wiercińskiego-Piaseckiego11. Pomiary kranioskopowe pozwalają na rozszerzenie analizy kraniometrycznej o cechy ważne w sensie typologicznym, a tym samym na zastąpienie niedostępnych w materiale kostnym cech somatycznych stosowanych w diagnozie typologicznej osobników żywych. Część materiałów została opublikowana12, większość jednakże oczekuje na publikację w ramach kolejnych opracowań poszczególnych stanowisk archeologicznych13, które mogą się opóźniać z różnych przyczyn. Dlatego też tak ważne jest jak najszybsze włączenie ich do obiegu naukowego. K. Piasecki, Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44; tenże, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, w: Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series, 2.2/1–2, s. 625–632; tenże, Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa, 2012, s. 83–94. 11  Tenże, Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo” 7 (1992). 12  Tenże, Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: B. Żurawski, Survey and Excavations between Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa, 2003, s. 483–489; tenże, Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451; Ł.M. Stanaszek, Preliminary report on human skeletal remains from the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460. 13 K. Piasecki, I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2 below the Upper Church at Banganarti, [w:] Bogdan Żurawski, Kings and Pilgrims [w druku]. 10 �110 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Dotychczasowa analiza przebadanych materiałów pozwala na sformułowanie następujących wniosków: 1. Dawna ludność Nubii była dosyć wyraźnie zróżnicowana antropologicznie (podobnie jak i dzisiaj). 2. Stopień wymieszania cech odmiany białej i czarnej, był znaczny. 3. Zmiany struktury antropologicznej ludności doliny Środkowego Nilu, analogiczne do wykazanych dla okresu chrystianizacji Nubii14 zachodziły prawdopodobnie dosyć często, a ich prześledzenie wymagało by dalszych analiz znacznie liczniejszego materiału kostnego. Wydaje się, że dla pełniejszego zrozumienia przemian ludnościowych Nubii niezbędne są nie tylko analizy dalszych serii kraniologicznych, w tym także z terenów ościennych, ale także w miarę szybka publikacja dotychczasowych pozyskanych danych antropologicznych. Bibliografia Dzierżykray-Rogalski T., Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1977), s. 406–407. Dzierżykray-Rogalski T., On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407. Dzierżykray-Rogalski T., More on the Kadero Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635. Dzierżykray-Rogalski T., Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981. Dzierżykray-Rogalski T., Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, Poznań 1984, s. 333–336. Dzierżykray-Rogalski T., Promińska E., Etude preliminaire des ossements humains de Kadero, „Etudes et Travaux” 9 (1976), s. 231–237. 14 K. Piasecki, Christianization, dz. cyt. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 111 Martin R., Saller K., Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgart, 1957. Michalski I., Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 192–203 Michalski I., Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II, Warszawa 1964, s. 209–238. Piasecki K., El arcimorfismo de los craneos precolombinos del Ecuador, w: Botella M. C., Jimenez S.ARuiz., L., du Souich Ph. (red.), Nuevas Perspectivas en Antropologia, Granada 1991, s. 741–747. Piasecki K., Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo”, 7(1992). Piasecki K., Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: Żurawski B., Survey and Excavations between Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa 2003, s. 483–489. Piasecki K., Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: Łapott J. (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin 2004, s.141–145 Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: Ząbek, M. (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series 2.2/1–2, s. 625–632. Piasecki K., Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451. Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94. Piasecki K., I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2 below the Upper Church at Banganarti, w: B. Żurawski, Kings and Pilgrims [w druku]. �112 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Promińska E., Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17. Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Part I–IV, Warszawa – Poznań – Cairo 1964. Stanaszek Ł.M., Preliminary report on human skeletal remains from the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460. Wierciński A., The problems of the racial structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava, 1958, s. 298–301. Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958), s. 73–84. Wierciński A., O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191. Wierciński A., Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190. Wierciński A., Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25. Wierciński A., Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318. Wierciński A., The racial analysis of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore, Torino 1961, s. 431–440. Wierciński A., Report on Human Crania Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80. Wierciński A., Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48. Wierciński A., The analysis of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 113 Wierciński A., A new method of establishing the affinities between great racial varietes on the basic of cranioscopic traits, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 76(1968), s. 157–196. Wierciński A., Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970, s. 197–204. Wierciński A., Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107. Wierciński A., Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291. Wierciński A., The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973, s. 143–165. Wierciński A., The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21. Żejmo-Żejmis S., Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. 3: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384 Anthropological research in the Fourth Cataract region. Studies by the Warsaw center and preliminary results Summary A brief review of anthropological studies conducted in Sudan by scientists from Warsaw-based research institutions reveals the extent of the work completed to date. A presentation of mean indices and modules of craniological series examined in 2003–2014 shows the potential of this data set. It is essential that the results of diverse other anthropological projects in Sudan be made available for general studies in the field. �m (2) m (1) 3 Banga-narti, KM 4 Banga-narti cr 65,3 (1) 77,3 (1) 69,5 (2) 68,7 (1) 71,0 (1) 71,2 (2) 70,0 (3) (8:1) 69,7 (1) 68,4 (1) 71,6 (1) 72,3 (2) 73,2 (1) 73,9 (1) 67,4 (2) 72,9 (3) 104,8 (1) 92,6 (1) 103,9 (2) 106,5 (1) 104,0 (1) 94,9 (2) 104,6 (3) (17:1) (17:8) 70,8 101,6 (1) (1) wskaźniki i moduły 73,4 (1) 66,2 (1) 70,2 (2) 74,0 (1) 90,0 (1) 73,1 (2) 74,0 (3) 85,1 (2) 89,8 (1) — 118,3 (1) 95,0 (1) 86,5 (1) 52,4 (2) 55,9 (1) — 60,8 (1) 56,0 (1) 52,7 (1) 70,9 (2) 71,7 (1) — 68,9 (1) — — 51,0 (1) 58,7 (1) 59,3 (2) 60,4 (1) 50,0 (1) 56,6 (1) 56,7 (2) 80,0 (1) 85,0 (1) 81,6 (2) 80,0 (1) 94,6 (1) — 86,1 (2) 157,3 (1) 156,0 (1) 159,0 (2) 151,0 (1) 150,5 (1) 161,5 (2) 158,0 (3) (9:8) (47:45) (48:45) (48:46) (54:55) (52:51) m1 71,8 85,1 53,7 70,7 54,7 78,9 151,0 (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1) 148,0 (1) 146,0 (1) 151,2 (2) 144,3 (1) 143,7 (1) 149,9 (2) 152,2 (3) m2 142,7 (1) * Oznaczenia wskaźników za Martinem (Martin, Saller 1957): (8:1) – wskaźnik szerokościowo-długościowy, (17:1) – wskaźnik wysokościowo-długościowy, (17:8) – wskaźnik wysokościowo-szerokościowy, (9:8) – wskaźnik czołowo-ciemieniowy, (47:45) – wskaźnik morfologiczny twarzy, (48:45) – wskaźnik górnolicowy (Kollmanna), (48:46) – wskaźnik górnoszczękowy (Virchoffa), (54:55) – wskaźnik nosowy, (52:51) – wskaźnik oczodołowy. Oznaczenia modułów mózgoczaszki wg Piaseckiego (Piasecki 1999): m1 – moduł obrysu wertykalnego [1/2((g-op)+(eu-eu))], m2 – moduł wielkościowy [1/3 ((g-op)+(eu-eu)+(b-ba))]. Serie uszeregowane alfabetycznie pomierzyli odpowiednio: Robert Mahler – 10b, 34, Marta i Piotr Osypińscy – 26a, Karol Piasecki – 1, 3, 4, 5b, 6, 7, 8, 9, 10a, 12b, 13n, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 26b, 27a, 28, 29, 30, 31, 33, Łukasz Maurycy Stanaszek – 2, 5a, 11, 12a, 13a, 16, 22, 23, 24, 27b, 32. 5b BTŻ 13 m (1) f (1) m (2) f (1) m (3) 2 Ashot 5a BTŻ13 N m (1) Nr seria: 1 AB Tabela 1. Kraniometria. Średnie wartości wskaźników i modułów czaszek sudańskich przebadanych przez autorów* 114 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �m (21) m (2) m (7) f (8) m (12) f (3) 11 El Ar 1 (Gonga) 12a El Ar1 12b El Ar 1 m (8) f (8) 9 Dar El Arab 10b Dongola m (3) f (2) 8 Bukibul m (4) f (2) m (1) 7 BTŻ 1664 10a Dongola f (3) 6 BTŻ 1608 71,4 (12) 67,2 (3) 71,2 (7) 71,8 (8) 72,7 (2) 72,0 (20) 69,6 (4) 74,6 (1) 70,0 (8) 69,8 (8) 69,2 (3) 71.9 (2) 65,8 (1) 68,4 (3) 79,9 (12) 73,2 (3) 73,4 (7) 70,4 (8) 77,5 (2) 72,4 (20) 72,0 (4) 69,1 (1) 73,1 (8) 72,9 (8) 74,2 (3) 73,2 (2) 70,8 (1) 70,4 (3) 103,9 (12) 110,0 (3) 104,0 (7) 99,1 (8) 103,0 (2) 100,8 (20) 105,4 (4) 99,9 (2) 105,1 (8) 104,5 (8) 107,5 (3) 101,6 (2) 93,0 (1) 102,9 (3) 70,6 (12) 76,1 (3) 70,6 (7) 69,8 (8) 67,9 (2) 71,1 (21) 72,3 (4) 65,9 (1) 73,8 (8) 73,4 (8) 72,0 (3) 70,2 (2) 69,9 (1) 70,5 (3) 96,3 (10) 92,0 (2) 89,4 (7) 82.6 (7) 92,9 (2) 96,4 (20) 89,0 (4) 89,2 (1) 89,4 (8) 94,8 (8) 89,0 (3) 78,4 (1) 88,6 (1) 90,1 (3) 56,4 (12) (54,7 (2) 53,7 (7) 50,7 (7) 55,2 (2) 55,2 (20) 55,2 (4) 53,3 (1) 53,6 (8) 57,2 (8) 54,6 (3) 47,8 (1) 54,3 (1) 53,9 (3) 74,1 (12) 71,0 (2) — — — 75,7 (20) 39,5 (4) 68,8 (1) 69,1 (8) 74,0 (8) 75,2 (3) 65,6 (1) 71,7 (1) 70,3 (3) 52,3 (12) 59,4 (2) 50,1 (7) 57,4 (6) 46,5 (2) 48,4 (20) 48,1 (4) 59,4 (1) 52,1 (8) 49,6 (8) 51,0 (3) 57,1 (1) 53,4 (1) 55,9 (3) 82,2 (12) 87,8 (2) 82,2 (7) 82,9 (7) 81,8 (2) 81,1 (19) 82,8 (4) 85,1 (1) 83,6 (8) 88,9 (8) 76,3 (3) 92,0 (1) 91,3 (1) 92,0 (3) 158,5 (12) 154,8 (3) 156,9 (7) 156,8 (8) 157,0 (2) 159,4 (20) 156,5 (4) 158,0 (1) 155,1 (8) 150,8 (8) 159,8 (3) 153,5 (1) 167,5 (1) 157,3 (3) 151,0 (12) 148,5 (3) 149,7 (7) 147,8 (8) 149,8 (2) 150.6 (20) 150,4 (4) 147,0 (1) 147,9 (8) 143,6 (8) 153,3 (3) 145,3 (1) 159,3 (1) 148,7 (3) Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 115 �m (5) f (8) m (7) f (1) f (4) m (3) f (2) f (4) m (11) f (10) f (1) m (2) m (5) f (5) 13a El Ar 2 13b EL Ar 2 14 El Ar 3 15 El Ar 4 16 El Ar 13 A 17 Es Sadda 1 18 Gama-mija 52 19 Gama-mija 55 20 Hammur Abbasija 74,8 (5) 72,6 (5) 71,4 (2) 71,1 (1) 71,2 (11) 72,2 (10) 69,0 (4) 73,5 (3) 68,2 (2) 66,8 (4) 67,6 (7) 65,3 (1) 70,0 (5) 71,9 (8) 74,9 (4) 72,3 (5) 74,1 (2) 87,0 (1) 70,5 (11) 72,8 (10) 70,4 (4) 72,6 (3) 72,5 (2) 72,8 (4) 72,4 (7) 79,8 (1) 72,2 (5) 71,8 (8) 106,4 (4) 99,6 (5) 104,1 (2) 105,5 (1) 99,2 (11) 101,3 (10) 102,3 (4) 98, (3) 106,4 (2) 109,4 (4) 107,3 (7) 122,2 (1) 103,3 (5) 100,2 (8) 72,3 (4) 71,5 (5) 73,3 (2) 72,1 (1) 71,8 (11) 70,8 (9) 74,8 (4) 69,9 (3) 72,5 (2) 74,6 (4) 75,3 (7) 70,6 (1) 71,8 (5) 71,3 (8) 86,1 (4) 90,6 (4) 86,1 (2) — 86,8 (10) 90,4 (10) 86,5 (4) 84,1 (3) 103,3 (2) 96,4 (4) 93,4 (7) 93,4 (1) 86,9 (5) 71,3 (8) 52,9 (4) 55,1 (4) 52,0 (2) 51,6 (1) 52,0 (10) 53,4 (10) 51,5 (4) 49,9 (3) 58,6 (2) 57,6 (4) 57,0 (7) 59,8 (1) 52,1 (5) 90,0 (8) 74,2 (4) 75,8 (3) 70,6 (2) 64,0 (1) 70,6 (10) 69,7 (10) — 66,9 (3) 72,8 (2) 73,6 (4) 71,1 (7) 84,9 (1) — — 76,0 (4) 86,9 (4) 55,4 (2) 55,3 (1) 55,1 (10) 55,6 (10) 57,4 (4) 52,0 (3) 52,7 (2) 52,5 (4) 52,1 (7) 53,3 (1) 55,0 (5) 51,8 (8) 56,6 (4) 47,8 (4) 81,5 (2) 92,2 (1) 83,8 (10) 87,9 (10) 87,6 (4) 79,8 (3) 85,9 (2) 82,3 (4) 84,2 (7) 92,1 (1) 79,8 (5) 87,1 (8) 155,8 (5) 158,5 (5) 155,0 (2) 150,3 (1) 160,9 (11) 155,1 (10) 152,7 (4) 157,5 (3) 155,0 (2) 150,6 (4) 157,2 (7) 159,5 (1) 159,0 (5) 156,5 (8) 151,6 (4) 151,1 (5) 148,0 (2) 147,7 (1) 151,5 (11) 146,7 (10) 144,3 (4) 148,7 (3) 147,9 (2) 144,3 (4) 150,7 (7) 157,7 (1) 151,0 (5) 147,9 (8) 116 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �m (13) f (3) f (4) f (1) f (1) m (1) f (2) m+f (9) m (2) f (5) f (3) m (2) f (4) 21 Hagiar el Beida 22 KK 1 23 MUSA 24 MW 1 25 Saffi 46 26a Saffi 56 26b Saffi 56 27a SH 5 27b SH 5 66,5 (2) 70,6 (4) 68,7 (3) 67,3 (2) 71,6 (5) 70,3 (2) 72,1 (5) 72,2 (3) 69,9 (2) 69,7 (5) 71,7 (8) 72,2 (1) 74,4 (2) 68,6 (1) 73,8 (2) 72,5 (8) 74,3 (1) 66,3 (1) 73,6 (3) 72,3 (13) 71,2 (3) 73,7 (1) 74,0 (1) 69,6 (4) 70,0 (13) 70,1 (3) 105,8 (2) 103,3 (5) 105,2 (3) 109,3 (2) 97,4 (5) 94,2 (8) 105,3 (1) 100,9 (2) 100,8 (1) 89,6 (1) 103,7 (3) 103,2 (13) 105,1 (3) 71,0 (2) 71,1 (4) 75,4 (3) 75,9 (2) 74,1 (5) 76,2 (8) 74,4 (1) 69,8 (2) 69,9 (1) 71,6 (1) 77,6 (3) 72,8 (13) 78,3 (3) 86,9 (1) 88,5 (4) 99,6 (3) 92,3 (2) 87,4 (3) 75,7 (4) 91,7 (1) 88,5 (2) 83,1 (1) 89,8 (1) 93,7 (1) 90,6 (13) 86,7 (2) 59,2 (1) 54,4 (4) 59, (3) 55,1 (2) 53,5 (4) 60,9 (7) 55,3 (1) 54,3 (2) 50,8 (1) 55,1 (1) 57,5 (1) 54,4 (13) 51,0 (3) — — 74,3 (3) 69,0 (2) 73,4 (3) — 76,8 (1) 84,1 (1) — — — 72,6 (13) (66,8 (3) 51,1 (1) 54,0 (5) 52,0 (3) 56,0 (2 51,7 (4)) 57,8 (8) 48,1 (1) 59,1 (2) 51,1 (1) 56,8 (1) 57,2 (2) 54,2 (13) 53,5 (3) 76,5 (2) 81,5 (5) 82,9 (3) 73,1 (2) 81,2 (4) — 87,5 (1) 88,6 (2) 76,5 (1) 87,0 (1) 78,5 (2) 81,3 (13) 85,8 (3) 155,5 (2) 153,1 (4) 158,7 (3) 154,8 (2) 155,8 (5) 168,4 (8) 163,5 (1) 153,8 (2) 155,5 (1) 157,5 (1) 152,1 (4) 158,7 (13) 151,0 (3) 147,7 (2) 145,3 (4) 151,0 (3) 148,5 (2) 146,1 (5) 157,7 (8) 156,7 (1) 146,4 (2) 147,7 (1) 145,0 (1) 144,8 (3) 150,7 (13) 144,1 (3) Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 117 �m (7) f (4) m (1) f (1) m (1) f (2) f (3) m (4) f (5) 28 SH 9 29 SHa 10 30 SH 11 31 Tangasi 32 US 1 33 X 34 Zuma 72,0 (4) 73,9 (5) 70,7 (3) 71,3 (2) 64,4 (1) 68,4 (1) 73,5 (1) 73,3 (7) 71,8 (4) 71,7 (2) 74,4 (2) 75,0 (3) 71,9 (2) 90,6 (1) 66,8 (1) 74,6 (1) 73,8 (7) 71,5 (4) 107,4 (4) 94,8 (2) 106,5 (3) 102,4 (2) 140,5 (1) 97,7 (1) 101,5 (1) 101,8 (7) 101,8 (4) 69,0 (4) 73,8 (4) 69,5 (3) 70,1 (2) 78,0 (1) 68,5 (1) 66,9 (1) 70,2 (7) 74,7 (4) 95,0 (2) — 90,2 (3) 120,0 (1) 82,7 (1) — 87,7 (1) 86,6 (6) 84,0 (3) 54,9 (2) — 55,7 (3) 71,1 (1) 54,1 (1) — 53,8 (1) 54,6 (6) 49,8 (3) 69,2 (2) — 75,5 (3) — 72,0 (1) 71,1 (1) 81,4 (1) 74,4 (6) 64,8 (4) 49,2 (2) — 47,7 (3) 58,7 (2) 52,0 (1) 45,0 (1) 46,2 (1) 53,1 (6) 55,1 (4) 85,7 (2) — 93,4 (3) 83,7 (3) 75,9 (1) — 85,5 (1) 85,5 (6) 83,2 (4) 159,1 (4) 153,6 (5) 153,0 (3) 155,8 (2) 157,0 (1) 160,0 (1) 157,0 (1) 155,2 (7) 155,2 (4) 153,0 (2) 143,5 (2) 146,9 (3) 147,7 (2) 162,3 (1) 149,0 (1) 149,7 (1) 148,2 (7) 140,9 (4) 118 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA ROLA SPOŁECZNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ W KONFLIKCIE W DARFURZE Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu centralnego w Sudanie urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju gospodarczego oraz ścisłej kontroli jakiej podlegali. Czynniki te, obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 r. nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne JEM i SLA/M. Darfurczycy zażądali m.in. większej autonomii dla swojego regionu. Rząd w Chartumie wystawił, jak wspomniałem wcześniej, przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie, która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar. Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób straciło życie, a wielu musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 r. konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców. W 2007 r. liczbę tych osób, szacowano od 2 do 2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie. Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy �120 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami napadów i gwałtów ze strony rządowej. Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 r. wykazała zainteresowanie konfliktem wydając w następnych latach kolejne rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją1. W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 r. RB ONZ zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. Pierwszego lutego 2005 r. komisja śledcza ONZ przedstawiła w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 r. nałożyła rezolucją nr 1591 embargo zbrojeniowe na – tym razem – wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu2. Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i tym samym podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej  Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209 [17.06.2013]. 2  Tamże. 1 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 121 sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 r. w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów, część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM/A pod dowództwem Minni Minawiego3. Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia wojska – sił pokojowych dla tego regionu. Oddziały miałyby liczyć 22 tysiące osób. Udokumentowaniem tego postanowienia była rezolucja RB ONZ z 31 sierpnia 2006 r. RB nr 1706. Wojsko to miałoby zastąpić oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności i morale pozostawiał dużo do życzenia. Jednak rząd centralny w Chartumie odrzucił tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną ważną datą był 16 kwietnia 2007 r., kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA jak również sojusznika Sudanu Chin, udało się nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ, na które składało się 3 tysiące żołnierzy, śmigłowce bojowe oraz siły logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca – Sudan wyraził zgodę na wprowadzenie pełniejszych, rozwiniętych sił pokojowych pod połączonym dowództwem z udziałem wojsk ONZ i sił afrykańskich4. Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej (UNAMID) w liczbie 26 tys., które 31 grudnia 2007 r. zajęły miejsce sił Unii Afrykańskiej  Tamże. The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, Briefing Paper, wrzesień 2007 r., s. 5. 3 4 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 122 (dokonało się to na mocy rezolucji RB ONZ nr 1769 z 31 lipca 2007). Zakres działań tych wojsk to obrona pracowników misji humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być największa misja pokojowa na świecie, ale jej zrealizowanie nie było łatwe z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 r. liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane siły pokojowe stawały się celem krwawych ataków: 29 września 2007 r. 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej z grup rebeliantów na obóz we wsi Haskanita w Darfurze, w efekcie wojska rządowe podjęły atak w wyniku, którego śmierć poniosła znaczna ilość ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce 9 lipca 2008 r., kiedy to 7 żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 r. rebelianci z grupy JEM podjęli atak na stolicę Chartum, zakończony niepowodzeniem i śmiercią kilkuset osób5. Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 r.: „Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 r., a prawie 3/4 mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej. W samym 2006 r. dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń, na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz przetrwania i ochrony milionów osób. Tej działalności nie da się  Tamże, s. 5–6. 5 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 123 jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 r. dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004. Ponawiające się ataki militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów, którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania. Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych w lipcu 2006 r. w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach dla uchodźców wewnętrznych (IDPs). Dziewięciu pracowników rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 r. – pięciu z nich nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad 400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów, w tym placówek w stolicach El Faszer i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek �124 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze. Dziesięć dni wcześniej, w mieście Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do El-Faszer po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu pogorszeniu. Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru, gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery, która w ciągu 2006 r. zaatakowała 2,768 osób, zabijając 147. Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania. Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiązaniu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 125 międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych. Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania, porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom, w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy humanitarne NZ i organizacje pozarządowe nie będą w stanie prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru, dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”6. Niniejsze oświadczenie zostało podpisane przez następujące przedstawicielstwa agend ONZ mieszczących się w Sudanie7: – Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji (IOM), – Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA), – Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF), – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), – Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Kobiet (UNIFEM), – Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), – Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR), – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO), – Wspólne Centrum Logistyczne Narodów Zjednoczonych (UNJLC), Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209, [17.06.2013]. 7  Tamże. 6 �126 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa – Służby Narodów Zjednoczonych ds. Akcji Odminowywania (UNMAS), – Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Obsługi Projektów (UNOPS), – Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA), – Światowy Program Żywnościowy (WFP), – Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 r. kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hassana Bashira o ludobójstwo, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem w Darfurze, a 4 marca 2009 r. wydał nakaz aresztowania Bashira pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo są wystarczające. Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie, obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 r. bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze przystępując też do rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, w których osiedlili się uchodźcy z tego terenu. 25 września 2007 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i Czadzie – MINURCAT – są to państwa graniczące z Darfurem, których zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze8. Impas wprowadzanych zmian pokojowych ONZ w Darfurze został wymuszony przez społeczność międzynarodową. Trzyletni, plan dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się  O. Cunningham, Return: Right, Need or Obligation: Can Chad Reasonably Facilitate the Return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1, 7. 8 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 127 zbyt małe i tym samym wyjątkowo nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie9. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 1706 przedłuża mandat misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się to również za zgodą reżimu natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu. Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie Sudanu od 2003 r. wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych wobec ludności cywilnej zwłaszcza kobiet i dzieci10. Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu. Droga, którą wskazano miała jednoznacznie przeciwstawiać się działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały się zaliczać m.in. zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 r. Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu11. W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło większy zakres działań ukierunkowanych na wprowadzenie w życie zasad wygłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Głównym celem, na który stawiano szczególny J. Weschler, UN response to the Darfur crisis: the responses from the Arab world, 03.2010. s. 6–8. 10  Tamże, s. 6–8. 11  Tamże, s. 9. 9 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 128 nacisk, jest zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu zmiękczenie reżimu12. Głównym celem w nowej strategii ONZ stały się działania mające na celu wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz moralny upadek, to również kolejna nowa metoda osłabiająca działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano też sankcje takie, jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży głównym liderom reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie, tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, których źródła są wykorzystywane do uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu. Co najważniejsze egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem13.  Tamże, s. 10.  Tamże, s. 6–8. 12 13 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 129 W efekcie rezolucja z 6 lutego 2006 r. ujawniła, iż 17 osób działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces pokojowy. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw. Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju14. Urzędnicy komisji Europejskiej pod przewodnictwem Barroso wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone, by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet działań w tym czasie. Istotne jest też powstrzymanie dalszych działań wzniecających konflikty wewnętrznych i dalszych podziałów społecznych. Pomimo wykrytych nadużyć w Darfurze społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 r. z inicjatywy prezydenta Georga Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji jakie wówczas ogłoszono za pośrednictwem Sekretarza Stanu USA Condoleeza Rice wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing N°43, 12.10.2006, s. 2–5. 14 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 130 chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami z tym związanymi15. Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodu. Społeczność Międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono też istniejące sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym ciągu stanowi główne źródło dochodów finansowych. Podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym działaniu innych krajów16. Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny. Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu  Tamże, s. 2–5.  Tamże, s. 5–10. 15 16 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 131 jest bardzo mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy naftowej w Sudanie będzie głównym wetującym takie wnioski. Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są członkami Rady Bezpieczeństwa, równie rzadko podejmują próby przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu byłaby koalicja chętnych państw do nałożenia blokady morskiej na transport ropy z Sudanu17. Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu może oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem we wprowadzeniu tej metody, to negatywny wpływ na humanitarną sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne przepisy zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć Energetyczną oraz niemiecki Siemens, który dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum wydobywczego ropy naftowej w Sudanie18. Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwi kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków  Tamże, s. 5–7.  Tamże, s. 17–18. 17 18 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 132 rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też egzekwowanie zamrażania aktywów nawet dla indywidualnych jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym popieraniu i umocnieniu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała się celem ekonomicznych reperkusji19. Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. Dotychczasowe działania militarne nie były wystarczające lecz stanowiły jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie. Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu. Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej. Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych USA, które jako jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Działania rebeliantów ukierunkowały się na działania drogą lądową, co było tylko działaniem rozpoznawczym nie zagrażającym bezpośrednio bezpieczeństwu ludności cywilnej20.  Tamże, s. 7.  Tamże, s. 7–10. 19 20 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 133 W czerwcu 2006 r. pod presją międzynarodową podjęto dialog na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrz rządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli powiązanych z rebeliantami. W ostatnim czasie międzynarodowe wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodów wewnętrznych podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają główną rolę w rozmowach, a z racji oskarżeń wobec ich działań są wykluczani z rozmów i negocjacji21. Kolejnym aspektem jest postawienie przed oblicze sprawiedliwości osób bezpośrednio odpowiedzialnych za zbrodnie. Ze szczególną uwagą powinny być traktowane śledztwa, których zaniechano wobec poszczególnych osób bezpośrednio odpowiedzialnych lub powiązanych z tymi działaniami. W tym kontekście społeczność międzynarodowa powinna współpracować z Trybunałem: USA, Wielkiej Brytanii i innymi krajami, tym samym unikając sytuacji hamowania procesów wobec braków informacji. Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 r. ogłosili pojęcie „Odpowiedzialności ochrony według rozumienia społeczności międzynarodowej”. Celem wspomnianej odpowiedzialności jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie przeciwko zbrodniom na nich popełnianych. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing, N°43, 12.10.2006, s. 16–17. 21 �134 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa międzynarodowa wspólnota ma obowiązek działania przeciwko takim czynom22. Obecna sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak rząd jest skłonny do dalszej współpracy działając w najlepszym interesie swoich obywateli celem ograniczenia działań wojsk rebelianckich. Swoje działania, mające na celu zapewnienia bezpieczeństwa, głównie opiera na działaniach pokojowych ONZ wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość z nich, to działania z pominięciem działań wojskowych, a te które mają taki charakter są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju. Oskarżenia Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) wobec prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 r. 27 kwietnia 2007 r. ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera niesławnej milicji dżandżawid działającej w Darfurze oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu. Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun obecnie jest ministrem resortu ds. humanitarnych23.  Tamże, s.17.  ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow.org/?mod=res1593, [wersja on-line z 10 lipca 2013r.]. Zob. więcej: N. Burniat, B. Apple, Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, 37 (November 2008 – April 2009). Zob. więcej.: L. Moreno-Ocampo, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008), in U.N. SCOR, 63d Sess., 5905th mtg. at 3, U.N. Doc. S/PV.5905 [June 5, 2008]. 22 23 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 135 Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 r. złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira, oskarżając go o 3 przypadki ludobójstwa, 5 przypadków zbrodni przeciw ludzkości i 2 przypadki zbrodni wojennych. Następnie 4 marca 2009 r. Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Bashira o zamiar zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne (kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)24. Należy zauważyć, że prezydent Al-Bashir jest trzecią urzędującą głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone) i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał Karny dla b. Jugosławii)25. Decyzja ICC spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Bashira za „poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając że w sytuacji gdy władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości, ICC „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Bashira  Tamże.  L. Buzzard, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The Legality and Enforceability Of The ICC’s Arrest Warrant For Sudanese President Omar Al-Bashir, www. auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf [10.08.2013]. 24 25 �136 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”26. Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję ICC. Czeska prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla ICC i jego „kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”. Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji ICC i „zareagowania w odpowiedni sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji jeśli chodzi o sprawę al-Bashira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału, uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja Busha, także obecna administracja Obamy chce współpracować z ICC w wyjaśnianiu i osądzania zbrodni w Darfurze. Ambasador USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca, że USA „popierają działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent al-Bashir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie [...] i zakwestionować [oskarżenie]”. Piątego marca The Wall Street Journal doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do „pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając możliwość przystąpienia przez USA do ICC27.  Tamże.  C. Guler, wersja on-line z 10 sierpnia 2013r.: http://www.isn.ethz.ch/ isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736. Zob. Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja 26 27 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 137 Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Bashira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Dafurze, a nawet zdestabilizować cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji ICC 4 marca, władze Egiptu natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania swoich uprawnień zawartych w artykule 16 statutu rzymskiego ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Bashirowi na 12 miesięcy. Swój sprzeciw szybko zaakcentowały Chiny, utrzymujące bliskie związki gospodarcze z Sudanem – MSZ tego kraju 5 marca wyraziło swój sprzeciw wobec „wszystkiego, co mogłoby zakłócić starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało ICC do porzucenia sprawy al-Bashira. Ponadto decyzję ICC potępiły radykalne ugrupowania islamskie Hamas i Hezbollah. Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielają niektórzy zachodni eksperci znający na miejscu sytuację, jak np. Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu w Social Science Research Council, który skrytykował oskarżenie przez ICC prezydenta Sudanu jako „równoznaczne z żądaniem zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demoo oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omar Hassan Ahmad Al-Bashir, s. 209–223, (4 marca 2009), http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/ doc639096.pdf [17.07.2013]. Uznając, że Al-Bashir był „pośrednim” sprawcą przestępstwa bezpośrednio popełnionych przez milicje dżandżawid i inne organy państwa. Choć początkowo prokurator twierdził że, Al-Bashir miał tylko współudział w ludobójstwie, a także w zbrodniach wojennych i zbrodniach przeciwko ludzkości, ale większość Izby uznała, że całość dowodów prokuratury nie daje podstawy, aby sądzić, że rząd Sudanu działał z konkretnym zamiarem wspierania ludobójstwa. Tamże, s. 205–206. Zobacz ogólnie: Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90 (przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnia ludobójstwa, (b) Zbrodnie przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne, i (d) zbrodnia agresji”). �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 138 kracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”. Podkreślić trzeba, że ICC nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych. Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie prezydenta Sudanu będzie zależeć całkowicie od współpracy innych państw. Al-Bashir sprawia wrażenie pewnego, że w wielu państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca władze sudańskie zapowiedziały wzięcie przez al-Bashira udziału w szczycie Ligi Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych spotkaniach międzynarodowych. Prawdopodobieństwo ustąpienia al-Bashira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem byłoby odsunięcie al-Bashira i przejęcie władzy w Chartumie przez rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem. Teoretyczna możliwość wewnętrznego przewrotu wydaje się być jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od tego jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich wokół al-Bashira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC, tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem28. Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji.  Tamże. 28 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 139 Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu. Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez ICC nakazu aresztowania al-Bashira było wycofanie zgody na działalność co najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości29. Z drugiej strony napiętnowanie al-Bashira przez ICC może ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszcza najsilniejszy Ruch Sprawiedliwości i Równości (JEM), który w maju 2008 r. przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i grozi powtórzeniem tej akcji. Atak JEM spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan stosunków z sąsiadującym Czadem. W obecnej sytuacji Czad, utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność ICC, może uznać, że opłaci się nasilić wsparcie dla rebeliantów z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider JEM Khalid Ibrahim powiedział londyńskiemu The Times 24 lutego, że nakaz aresztowania będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Bashira do bycia prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane 17 lutego 2009 r. w Katarze porozumienie między JEM a rządem sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może bardzo szybko upaść30. Sprawa al-Bashira jest też z pewnością przełomową w krótkiej historii ICC. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać supermocarstwo do przystąpienia do statutu rzymskiego, co znacząco zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest 29 30  Tamże.  Tamże. �140 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich, np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 r. uznał Trybunał za przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie zaszkodzić, gdyby al-Bashir przyjechał, do któregoś z państw będących członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać31. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze W lipcu 2010 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. UNAMID powołany w dniu 31 lipca 2007 r. miał na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów32. Mimo ogromnego potencjału jakim dysponował UNAMID, kryzys jaki objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod szczególnym nadzorem33. Starcia pomiędzy rządem Sudanu, a ruchami powstańczymi skumulowały agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpo Tamże.  Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/ misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. 33  A.M. Abdelbagi Jibril, Past and Future of UNAMID:Tragic Failure or Glorious Success?, Darfur Relief and Documentation Centre, Geneva, July 2010, s. 2. 31 32 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 141 średnim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję ich życia, z racji ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania, zabijanie pracowników humanitarnych – stały się środkiem do przejęcia kontroli na terenie Sudanu poza działaniami pokojowymi ONZ na tym terenie. W owym czasie działania ONZ były bardzo ograniczone z racji toczących się walk wewnętrznych, jak również zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co ograniczyło w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad, w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na działania akcji humanitarnych dostarczanych ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to akcje doraźne długoterminowo, niemożliwe do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych34. Bezradność akcji UNAMID wiąże się z tym iż ma do pokonania m.in. taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu. Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju 2006 r. podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jednak jest jedynie wynikiem rozmów sporządzonych w formie dokumentu istniejącego jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych, tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu35. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany dotyczących postępowania wobec prowadzonych akcji przeciwko  Tamże, s. 2.  Tamże, s. 3. 34 35 �142 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa akcjom humanitarnym dla Sudanu. Mandat misji UNAMID nie miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór rządu Sudanu, który w dalszym ciągu otrzymuje pełne wsparcie ze strony afrykańskich krajów muzułmańskich36. Mimo wszelkich starań, przy wsparciu ogromnej liczby ludności, działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców wewnętrznych dotkniętych wojną domową, objęły co najmniej 2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Z perspektywy czasu odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych, które wzmogły się na skutek walk plemiennych i wewnętrznych konfliktów wojskowych. Ciągły wzrost aktów przemocy wobec przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców. W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 r. odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego pochodzenia niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony UNAMID dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny. W sierpniu 2008 r. rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nyala w Południowym Darfurze. Około 1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło do tragicznych wydarzeń, gdzie śmierć poniosło ponad 30 osób, a wiele zostało poważne rannych37.  Tamże, s. 4.  Tamże, s. 7. Zob. The Darfur Conflict and Civilian Protection, Conference Report, styczeń 29–30, 2007 r. Kair, Egypt, s. 9. 36 37 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 143 Mimo tak brutalnego i bezpośredniego ataku wymierzonego w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla ponad 4,7 mln społeczności uchodźców wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami38. Faktem stały się nasilające ataki na siły obronne UNAMID, które zostały powołane celem zapewnienia bezpieczeństwa ludności cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców wewnętrznych w miastach w Darfurze. Zadaniem tej organizacji miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru, ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety, organizacja ta czasem okazuje bezsilność wobec możliwości podjęcia działań i zrealizowania misji określonych w swym statucie39. Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo trudna i wymaga nakładu nie tylko ze strony działań wojskowych, ale również pod kątem wprowadzania innych metod wywierania nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na ludność cywilną. Metody dotychczas wprowadzane przynoszą skutek krótkotrwały i niestety nie wprowadza to stabilizacji długoterminowej, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami40. Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia bro Tamże, s. 8.  Tamże, s. 9. 40  Tamże, s. 12. 38 39 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 144 ni oraz odbudowa zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. We wcześniejszych ustaleniach na szczególną ochronę zasługuje „ludność cywilna”, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym również ludność z terenu Darfuru, na terenie którego znajdują się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych przez rząd Sudanu41. W obliczu bezsilności działań UNAMID w owym czasie, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ mające na celu wsparcie działań pokojowych i humanitarnych obejmujących teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza działaniami rządu i wojsk Sudanu odpowiedzialnych za ataki na ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ/UA dla operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych. Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych, wpływała też na większe respektowanie praw człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem. UNAMID odpowiedzialne było również za wspieranie działań  Tamże, s. 13–14. 41 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 145 mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia broni na terenie Darfuru42. Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie Sudanu, wsparcie społeczności międzynarodowej jest działaniem nieprzynoszącym wymiernych efektów, jakich oczekiwano. Wspomniane wcześniej wprowadzane zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Sudanu posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe siły UNAMID, czy też organizacje humanitarne43. Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i naprawienia. Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu krwi i niepokojów na wiejskich terenach w Somalii w 1993 roki nie były mniejsze niż obecny stan bezpieczeństwa w Darfurze. Tymczasem 30-to tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych nie potrafiła przywrócić kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał podjąć się go z pełną siłą i przy wsparciu lotniczym44. Afrykańskie siły w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zachowywały pełną ochronę, lecz nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Dar Tamże, s. 14–15.  Tamże, s. 16. 44  A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy, africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. 42 43 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 146 furze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania, jak również poprzez nadanie mandatu Unii Afrykańskiej w Banjulu w Gambii. Tymczasem w mniemaniu ONZ, sytuacja w Sudanie może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień zawartych w porozumieniu45. Rola Ligii Arabskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze Mimo, iż istniało bardzo wiele rozmów zainicjowanych przez Ligę Arabską (LA), sama Liga nie stała się instytucją stanowiącą odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu. Od Ligi oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Arabska swój mandat wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestii konfliktów arabskich. Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ i Unię Europejską, jednak Liga w swym działaniu jawnie wyraża swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych46. Liga Arabska swe działania skupiła również wokół trwającego konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego. LA zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar w Darfurze, główne działania oparły się na oświadczeniach skierowanych wobec rządu47.  Tamże. The Darfur Conflict and Civilian Protection, dz. cyt., s. 9. 47  A. Weber, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab league in Darfur, Darfur: the responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 7. 45 46 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 147 W 2003 r., gdy konflikt w Darfurze nabierał na sile, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Arabska. Bardzo trudnym problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie i Południowo Sudańską – Ludową Armią Wyzwolenia (SPLA). Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność. Natomiast istniejący konflikt w Darfurze, nie był wydarzeniem zaskakującym, z racji wiadomych faktów, że rząd sam wspierał się siłami militarnymi, celem uzyskania kontroli od czasu, co najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy Północnym a Południowym Sudanem przyniósł blisko 2 mln ofiar, co przykuło uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka oraz na permanentny brak zaangażowania w obronę ludności cywilnej48. W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć Ligi Arabskiej okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru. Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie w 2006 r. w Chartumie, w ocenie Sekretarza Generalnego Amira Moussa wyrażono opinię, iż Liga Arabska nadal dominuje z braku jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też ilość negatywnych  Tamże, s. 8. 48 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 148 komentarzy pod adresem Emiratów Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze49. W reakcji Liga Arabska (LA) wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Wg opinii LA reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i interesuje się nadmiernie działaniem LA, a nie samym konfliktem w Darfurze. Wykorzystując poszczególne kontakty polityczne można było skutecznie włączyć LA do działań, a nie traktować ją jak konkurencji we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LA jako konkurenta, zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LA powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria, Liban, Arabia Saudyjska oraz Egip. W obecnej chwili liczy sobie 22 członków. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański, który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym, z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Arabska działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich z resztą świata50. We wszystkich działaniach LA miała do czynienia z problemami, które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LA nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich ale również powinna opierać się na współpracy z organizacjami niezrzeszonymi w strukturach LA. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter  Tamże.  Tamże, s. 9. 49 50 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 149 ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LA nie będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na szczycie. Deklaracje LA dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej działania na tym terenie. Choć LA przyznała, że bardziej aktywną rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań zarówno UA i LA. Spójność działań może mieć bardziej trwały efekt i głębsze znaczenie niż prowadzone działania w pojedynkę51. Stosunki Ligi z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa, natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”, którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Przy czym Sudan wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów Zjednoczonych i Izraela52. Konflikt w Darfurze nie był postrzegany tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski w rozumieniu Ligi Arabskiej. Co najważniejsze nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia odpowiedzialności komentując krytycznie jego poczynania, ale poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia 51 52  Tamże, s. 10.  Tamże, s. 11. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 150 w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie została zaatakowany przez uzbrojonych rebeliantów, chcących przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne53. W maju 2004 r. LA wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono, z dokumentów które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie wykazano łamanie praw człowieka w czasie trwania konfliktu. W wyniku powstałego raportu Liga Arabska z własnej inicjatywy postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu celem podjęcia działania zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami LA ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej spójność wraz z działaniami Unii Europejskiej, Unii Afrykańskiej i ONZ stanowiłyby silny front w poprawie sytuacji w Darfurze. Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji LA i organizacji innych państw, spoza LA została wykorzystana do zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i braku spójnej polityki celem naprawienia ogólnej sytuacji w Sudanie. W ocenie LA konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego  Tamże, s. 13. 53 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 151 wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia konfliktu, którego znaczenia LA w swojej ocenie ograniczyła do sprawy lokalnej54. Brak przejrzystych działań umożliwiających takim organizacjom jak ONZ, działania na rzecz pomocy ludności cywilnej, przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia LA w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło to również kolejny aspekt istnienia LA. Konflikt Sudański pokazał rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym, tak jak ma to właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LA w swych decyzjach działała spójnie wraz z interesem politycznym i społecznym umocniłaby swe struktury nie tylko w działaniach wobec krajów arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej55. Rola Unii Europejskiej w Sudanie W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska (UE), chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazuje daleko idący brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu. Głównym zarzutem jaki był stawiany pod adresem UE jest brak jednolitej polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego już konfliktu. Zaangażowanie UE skupia się głównie na aspekcie rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla  Tamże, s. 14.  Tamże, s. 15–20. 54 55 �152 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Unii Afrykańskiej, do tego stopnia, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcia dla rozwoju i pomocy humanitarnej56. W ocenie specjalnego wysłannika UE do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie jest możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską. W 2006 r. LA obiecała 150 mln dolarów jako wsparcie dla misji pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te nie zostały spełnione. UE sama w sobie jednak utrzymuje ścisłe stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euromed). Mimo, iż jednym z deklarowanych celów jest tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód57. Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji UE w okresie, gdy pełniła go Słowenia w deklaracji ze strony UE padło sformułowanie dotyczące zmniejszenia finansowego wsparcia, które dotychczas było dostarczane. Państwa członkowskie UE rozważają możliwość znalezienie korzystnego rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji UE sprawę Sudanu potraktowała nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych, Carl Bildt, spotkał się w tej sprawie z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit. Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostają dopiero na etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób podjęcia współpracy zdeklarowanej w formie Giji Gya, the eu’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010. s. 7–8. 57  Tamże, s. 8. 56 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 153 umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi to jedynie wsparcie dla ludności cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu58. Na początku 1990 r. UE nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu. Było efektem i odpowiedzą na wojskowy zamach przeprowadzony przez al-Beszira. W efekcie czego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu w 2003 r. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców z Czadu spowodował, iż w oczach przedstawicieli UE stało się oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 r. UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie posuwała się aż do tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu. Oświadczenie wysokiego przedstawiciela UE stwierdzało nawet wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione wątpliwości, co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się w pełni z obowiązku zapewnienia ochrony dla ludności cywilnej i działaniom zapobiegającemu dokonywania ataków na nią59. Dopiero pod koniec 2004 r. Parlament Europejski stwierdził, iż w wyniku sytuacji i działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru  Tamże, s. 9.  Tamże. 58 59 �154 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego UE zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru. W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania na takie sytuacje i władny do podejmowania decyzji mających na celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy60. Ponad to UE miała utrudnienia w swych działaniach ze strony rządu Sudanu poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu z Europy. UE zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań. UE postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowanie na stymulowanie rozwoju61. Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak m.in zastosowanie blokad handlowych, zakazów współpracy wymiany towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych reakcji ze strony UE. W październiku 2009 r. UE, starała się nakłonić rząd Sudanu by położył kres bezkarności sprawców pogromów w Darfurze i postawił przed sądem osoby odpowiedzialne za nie. Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych, ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte Czwartek, 6 kwietnia 2006 r. – Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/ getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013]. 61  Tamże, s. 11–12. 60 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 155 na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i wykonują zalecenia Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach zewnętrznych. Stąd właśnie Państwa Członkowskie są głównym mechanizmem napędowym dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych na skutki wojny. Wsparcie wojskowe udzielone dla AMIS II (lipiec 2005-grudzień 2007)62, przez UE było znacznie mniejsze niż w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie. Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE do niesienia pomocy terenom objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie dla jej terytorium63. Obecne wsparcie państw członkowskich UE dla działań UNAMID jest bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia dla działań AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej. 62  Unia Europejska ustanowiła UE cywilno-wojskowe działanie wspierania wzmocnionej misji Unii Afrykańskiej w Sudanie / Darfurze, AMIS, na wniosek Unii Afrykańskiej (UA), dnia 18 lipca 2005. Zob. więcej:. EU Support to AMIS (Darfur), http://www.eeas.europa.eu/csdp/missions-and-operations/eu-support-amis-darfur/mission-description/index_en.htm, [13.07. 2013]. 63  Tamże, s. 11–12. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 156 Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych, które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ. Dopiero w 2007 r. kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu64. Krytyka działań UE ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów, posiadanych środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod kierunkiem UE wiąże się głównie z zaniechaniem zwiększania zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze, w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo. Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE65. Wspomniane już wcześniej działania UE są działaniami krótkoterminowymi, natomiast ze strony UE oczekiwano planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano wprowadzanie prac rozwojowych przy wsparciu dokumentów prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian nie tylko związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale również prowadzących do zmian związanych z utrzymywaniem prawidłowych relacji z rządem Sudanu. Głównym priorytetem jest realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego w 2005 r., które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego  Tamże.  Tamże, s. 14. 64 65 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 157 już 23-lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem Sudanu. Oprócz pracy komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla DG DEV (Directorate General for Development), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego przedstawiciela UE (SPUE) w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami UA, ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem regionalnych aspektów tego konfliktu66. W ocenie społeczności międzynarodowej SPUE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na terenie Darfuru, poprzez wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ. Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, m.in. poprzez podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć ogromny wpływ na próby wprowadzania zmian na tym rejonie z racji swoich relacji ekonomicznych z tym rejonem. Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), jak również wniosków Rady Bezpieczeństwa ONZ powstało szereg  Tamże, s. 15. 66 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 158 nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. MTK z racji nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego ma możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić przed Trybunał Karny osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo67. Współpraca Unii Europejskiej opiera się m.in. na relacjach z Radą Jedności Narodowej (GONU) w Chartumie, jak również z rządem Południowego Sudanu (GOSS) w Dżubie. W związku z podpisanym porozumieniem pokojowym 2005 r. Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla dokonywania reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zdeklarowane nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln € włącznie. Fundusze te ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność, edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 r. Komisja przekazała 3 mln € do Funduszu Powierniczego ONZ w celu udzielenia wsparcia dla prac UA i ONZ jako wsparcie dla prac Zespołu Wsparcia Mediacyjnego. Mając na uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym przy użyciu i za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków działania UE powinny również w większym stopniu polegać na zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych68. Z działań UE jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, wiele z nich nie przynosi oczekiwanych efektów. Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań  Tamże, s. 16.  Tamże, s. 17. 67 68 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 159 zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć przenoszenia się walk zbrojnych w trwającym konflikcie wojny domowej. Mimo wszelkich ostrzeżeń w kierunku UE, która powinna mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu69. Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu UE związany jest m.in. z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych, również dlatego, ze powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie silniejszych nacisków na rząd Sudanu, natomiast formalnie nie jest do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA, a UE powinna przejąć rolę formalnego wsparcia dla owych działań. Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, Emiraty i Państwa Afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych i ekonomicznych na rząd Sudanu70. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru Podjęte w 2005 r. negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej  Tamże, s. 19.  Tamże, s. 20. 69 70 �160 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pochodziły od wysoko postawionych urzędników m.in. brytyjski minister spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli w styczniu, że społeczność międzynarodowa powierzyła ogromne fundusze, czas i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów ale ich cierpliwość nie jest nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu US Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji, jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce rozmowy przechyliły się na stronę ich zatrzymania. Dopiero w sytuacji zaciętych walki w Darfurze postępy były bardziej prawdopodobne przez przedstawienie kompleksowego porozumienia pokojowego, którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie deklaracji pomocy humanitarnej w celu podjęcia porozumienia o zawieszeniu broni, zmniejszenie poziomu przemocy i poprawienie klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki skierowano na zespoły negocjacyjne a nie strony. Aby podtrzymać komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami, które nie były reprezentowane na konferencji. Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje międzynarodowe nie są przeznaczone jako miejsca osiągania porozumienia poprzez przedłużające się negocjacje publiczne, ale jako uroczyste miejsce ratyfikowania i ogłaszania wyników zakulisowych rozmów i negocjacji. W dniu 5 maja 2006 r. ostatecznie podpisano porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży. Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju dla ochrony niewinnych stron konfliktu. Umowa (porozumienie) wymusza na sudańskim rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 161 ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Proces demokratyzacji został określony dla ludności Darfuru, w celu wyboru własnych przywódców stojących na czele danego regionu. W lipcu 2010 r. przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej dla Darfuru. Na okres trzech lat wyborów, umowa przyznaje ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych, 1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach państwowych i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana w tę tematykę wzywa darczyńców do przedłożenia dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów71. Zadaniem GNU jest zagospodarowanie 300 mln dolarów na rok w okresie dwóch najbliższych lat w celu odbudowy regionu. Joint Assessment Mission powstaje w celu jednolitej odbudowy dwóch regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również powstaje w celu określenia konkretnych potrzeb odbudowy i rozwoju Darfuru. Strefy Buforowe miały powstać wokół obozów dla uchodźców w celu budowy wewnętrznych korytarzy dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Komisja powstała w celu bezpośredniej współpracy z ONZ, celem pomocy dla wysiedleńców powracających na swoje tereny. Umowa stwierdza, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla ofiar konfliktu. 71 Darfur Peace Agreement, United States Department of State, 2006-05-08. �162 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 r. i z początku 2004. Nie miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z powodów technicznej obsługi rozwiązań, które sugerowano wprowadzić. Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds. Sudanu Alex de Waal72, stwierdził 5 lipca 2006 r., że selektywna eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie, doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu podlegają dżandżawidzi i doprowadzi do dalszego powiększanie skali konfliktu73. Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania, który byłby zgodny z DPA. Wymagał on zaangażowania armii sudańskiej w pracy dla działań pokojowych. Prace te obejmują: utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz utworzenie procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną. W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec działań pokojowych, wizja wdrażania poszczególnych procesów pokojowych była jedynie idylliczną wizją dalszych działań obejmujących kolejne tereny objęte głębokim kryzysem zaufania i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych żyjących na terenie Sudanu. W innym przypadku dalszy rozwój jest mało prawdopodobny. W przypadku interwencji NATO możliwe jest też doprowadzenie do jeszcze szerszego konfliktu zbrojnego i tym samym próby odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład powołuje się na sytuację z Iraku74.  A. de Waal is Executive Director of the World Peace Foundation at the Fletcher School, Tufts University. 73  G. Prunier, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/democracy africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013]. 74  Tamże. 72 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 163 Istnieje wiele powodów do krytyki postanowień porozumienia pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską. Następnie po tej akceptacji, powinna nastąpić kontrola procesu rozbrojenia przez UA oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności75. Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęcia procesu rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że żadna z grup nie jest faworyzowana to proces pokojowy może być wdrażany niemalże bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia są partyzanci i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii 75  Tamże. �164 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa i Somalii, a także innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość i kontynuację żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również siłę wsparcia przy dalszych etapach procesów pokojowych76. W każdym razie nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające ku temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju77. Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 r. ze względów strategicznych w okresie „wielkiej wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie, zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał on, aż do 1970 r.. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał większego znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami. Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do sytuacji dokonania podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie78. Kolejne porozumienie pokojowe w Darfurze, znane również jako umowa z Doha, zostało podpisane w lipcu 2011 r. pomiędzy  Tamże.  Tamże. 78 Zob. A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp,[17.03.2013]. 76 77 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 165 rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości. Porozumienie to gwarantuje wsparcie dla ofiar konfliktu w Darfurze oraz pozwala prezydentowi Sudanu wyznaczyć wiceprezydenta z Darfuru. Ustanawia prowincję Darfur jako nowy region, a jego władze uprawnia do zwołania referendum. Umowa przewiduje również podział władzy na poziomie krajowym. Ruch, który podpisuje porozumienie będzie miał prawo do mianowania 2 ministrów i dwóch z 4 ministrów stanu na poziomie federalnym oraz będzie mógł nominować 20 członków krajowych ustawodawczych. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze został podpisany w maju 2011 r. w Doha w Katarze. W dniu 14 lipca rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości podpisały protokół porozumienia, który stanowi ramy dla kompleksowego procesu pokojowego w Darfurze. DDPD to kulminacja dwóch i pół roku negocjacji, dialogu i konsultacji z głównymi stronami konfliktu w Darfurze, wszystkimi zainteresowanymi stronami i partnerami międzynarodowymi. Unia Afrykańska z misją ONZ w Darfurze użyczyły tu swej wiedzy technicznej celem nakłonienia stron konfliktu do stworzenia dokumentu DDPD. Dokument DDPD stanowi rozwiązanie z uwzględnieniem przyczyn konfliktu i jego skutków, w tym również dotyczy podziału władzy. Jest źródłem wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania, odszkodowania i powrotu do wewnętrznego dialogu między stronami79. W czerwcu sekretarz generalny ONZ Ben Ki-Moon z zadowoleniem przyjął dokument pokojowy z Doha dotyczący Darfuru „Sudan Tribune” 2013, http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_ Doha_draft.pdf [12.08.2013]. 79 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 166 jako podstawę do zaprzestania trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są wspierane przez Unię Afrykańską i Ligę Arabską. UNAMID przewodniczy komisji ds. zawieszenia broni, o której mowa jest w dokumencie DDPD. Potwierdzono swoje zobowiązanie do przestrzegania Narodowej Konstytucji Republiki Sudanu z 2005 r. w celu pełnej realizacji kompleksowego porozumienia pokojowego w styczniu 2005 r. oraz do respektowania rezolucji Rady Bezpieczeństwa w sprawie konieczności osiągnięcia politycznego rozwiązania konfliktu w Darfurze, w szczególności umowy o zawieszeniu broni i pomocy humanitarnej80. Kolejne ważne daty i dokumenty to: – Traktat o pomocy w Darfurze z dnia 8 kwietnia 2004 r.; – Zgoda stron sudańskich na warunkowe powołanie Komisji ds. zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze z dnia 28 maja 2004 r.; – Protokół o poprawie sytuacji humanitarnej w Darfurze z dnia 9 listopada 2004r; – Protokół między rządem Sudanu, Sudan Liberation Movement / Army a Ruchem Sprawiedliwości i Równości o wzmocnienie bezpieczeństwa w Darfurze, zgodnie z umową N’Djamena; – Deklaracji zasad dotyczących rozwiązania konfliktu w Darfurze Sudan z dnia 5 maja 2006 r., w Abudża Nigeria; – Umowa między rządem Sudanu a Sprawiedliwość i Równość z dnia 23 lutego 2010, w Doha, Katar; – Rozmowa pomiędzy rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010 w Doha, Katar; – Porozumienie o zawieszeniu broni między rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010, Doha, Katar.  Radio Dabanga, http://www.radiodabanga.org/node/16328 [12.08.2013]. 80 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 167 Przyjęto też inicjatywę stworzenia w Darfurze Banku Rozwoju DDB dla wspomagania rozwoju, co przyjęto w imieniu Emira Kataru bardzo entuzjastycznie. Podkreślono też po raz kolejny konieczność, aby wszystkie strony konfliktu zbrojnego w Darfurze bezwarunkowo zaakceptowały zobowiązania wynikające z międzynarodowych praw humanitarnych i międzynarodowych praw człowieka. Uznano też, że konflikt w Darfurze nie może być rozwiązany poprzez działania zbrojne, lecz jedynie poprzez działania polityczne. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze DDPD, został podpisany w lipcu 2011r. przez rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości, czyli niestety tylko jedną z buntowniczych stron opozycyjnych. Od samego początku DDPD była porozumieniem wadliwym, co nie odnosi się do najważniejszych kwestii politycznych i bezpieczeństwa. Niemniej jednak DDPD stanowił ogromny krok kończąc dekadę konfliktów w rozległym regionie zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie niestety konsekwentnie utrudniał istotne działania dla wykonania tej umowy, która powstała na tak niepewnym fundamencie. Należy zauważyć, że samo porozumienie jest mocno wadliwe i niekompletne. Jest to istotne ponieważ nie uwzględnia bezpieczeństwa podstawowego oraz kwestii politycznych, które doprowadziły do chwycenia za broń w Darfurze przeciwko reżimowi. Co więcej nie powstrzymuje to bojówek od dalszych działań zbrojnych, które skutecznie zapobiegają powrotowi przesiedleńców wewnętrznych i uchodźców. DDPD jest niesamowicie podobny do porozumienia pokojowego podpisanego w Abudży w 2006 r. co było dyplomatyczną katastrofą. Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu w Chartumie – tj. marginalizację społeczeństw żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki nie zostanie kompleksowo zrealizowana polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich ludzi w Sudanie, wszelkie kolejne umowy pokojowe będą przynosiły jedynie regionalne porozumienie, tak jak w przypadku �168 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Darfuru. W związku z tym zarówno rząd USA, jak i inne kluczowe organizacje pomocowe muszą zmienić swoje postępowanie wobec Darfuru w postaci osobnego projektu polityki oddzielając go od reszty Sudanu. Następnie Darfur musi być włączony do przyszłego planowania politycznego w Sudanie81. Porozumienie z Heidelbergu Od 2008 r., przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowały się w dialog, uwzględniający przyczyny konfliktu w Darfurze. Dialog ten został zorganizowany przez Instytut Maxa Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie, a przede wszystkim, w Heidelbergu w Niemczech, w związku z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu82. W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb Haj Ateya i opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych prawników i mediatorów takich jak: Książę Raad bin Zeid (Jordan), JE dr. Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof. Rahmatullah Khan (Indie), JE dr Thomas A. Mensah (Ghana) i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal)83. Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia pokojowego Heidenbergu, jako dokument końcowy Heidelberg  Omer Ismail, A. LaRocco, Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, 8/2012 r. 82 Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Berlin 2010, s. 3. 83  Tamże, s. 3. 81 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 169 Darfur Dialogue, został przedstawiony szerszej publiczności za pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 r.84. Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie. Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy, gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego, zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy, terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz instytucjami w ramach rządu Sudanu85. Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu zostanie zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze86. Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego. Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych,  Tamże, s. 4.  Tamże, s. 3. 86  Tamże. 84 85 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 170 dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem. Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje, w celu ułatwienia pokojowego rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. Znalazł się również rozdział dotyczący kwestii odszkodowania dla osób, które pojedynczo lub grupowo poniosły szkody i straty w trakcie wojny domowej w Darfurze87. The role of the international community in the conflict in Darfur Summary This paper aims to investigate the international community role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur. A before/after approach was used to examine the international community role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur. Explains the important role played by the international community in its engagement in peacekeeping that guided this condition. The approach and the results are original and valuable to evaluate the role of the international community in Africa.  Tamże. 87 �Jarosław Różański Niloci z Sudanu Południowego Wśród najczęściej stosowanych kryteriów scalania w jedną kulturę dwóch lub kilku grup ludzkich występują cechy antropometryczne, terytorium geograficzne, wspólna historia, język, religia oraz organizacja społeczeństwa, łącznie z gospodarką i strukturą władzy. W oparciu o te kryteria wyodrębnić można przestrzeń kultury ludów nilockich. Pochodzenie ludów nilockich i ich klasyfikacja są dla badaczy problemem nierozstrzygniętym, a istniejące hipotezy są niekiedy sprzeczne. Niektórzy ich pochodzenie wywodzą z terenów Sudanu, Czadu oraz Afryki Wschodniej. Pod naporem ludów semickich mieli być oni zepchnięci na teren południowego Sudanu. Inni ich kolebkę sytuują w Bahr al-Ghazal w południowym Sudanie, skąd mieli migrować na północny i południowy wschód. Jeszcze inni (G.P. Murdock) widzą w nich potomków tzw. łowców Kojsan oraz ludów negroidalnych, albo też potomków ludności chamickiej oraz ludów negroidalnych. Podobnie jak zróżnicowane są hipotezy o ich pochodzeniu, tak samo podawane są różne klasyfikacje ludów nilockich. Wybitny znawca ludów nilockich Edward E. Evans-Pritchard dzieli ich na dwie podstawowe grupy – Dinka-Nuer i Luo-Szylluk. Z drugiej wydziela Szylluków jako grupę szczególną oraz znacznie słabiej zorganizowane grupy etniczne mówiące językami pokrewnymi, którym autor ten nadał zbiorową nazwę Luo. Natomiast H. BauJarosław Różański – dyrektor Instytutu Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW w Warszawie �172 Jarosław Różański mann mówi o czterech wielkich zespołach nilockich – Szyllukach (wraz z Luo), Dinkach, Nuerach i Bari. Dla potrzeb niniejszego opracowania wykorzystana zostanie nieco zmodyfikowana klasyfikacja H. Baumanna. Niloci z Sudanu Południowego zostaną omówieni w pięciu grupach: 1) Szyllukowie, którzy wyróżniają się spośród innych Nilotów m.in. stworzeniem scentralizowanej władzy oraz północni Luo; 2) Zachodni i południowi Luo, mówiący językami szylluckimi, ale zachowujący strukturę społeczną akefaliczną (segmentarną); 3) Dinkowie; 4) Nuerowie; 5) Bari i ludy pokrewne. Bari pod względem językowym zaliczani są do ludności nilochamickiej, jednak inne charakterystyczne cechy kulturowe pozwalają ich włączyć do wielkiej rodziny Nilotów1. Środowisko naturalne i gospodarka Niloci zamieszkują obszar określany w skrócie Dorzeczem Górnego Nilu. W rzeczywistości termin ten obejmuje rozbudowane dorzecza kilku wielkich rzek: Nilu Górskiego i Nilu Białego, Bahr al-Ghazal z Bahr-el-Arab, Sobatu, Dżur i innych, wraz ze znajdującą się w ich obrębie Kotliną Górnego Nilu, szeroką na ok. 1000 km na południu. Od południa kotlinę ogranicza próg Azande i krawędzie wyżyn wschodnioafrykańskich, a od wschodu masyw Wyżyny Etiopskiej. W kotlinie dominują sawanny i wielkie bagna (sudd) o powierzchni 60 tys. km2. Na południu sawanna przechodzi niekiedy w znaczne kompleksy leśne.  Najobszerniejsze polskojęzyczne opracowania Nilotów, jako wyodrębnionej grupy ludów, to: B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: B. Hanczka-Wrzosek, Z. Komorowski, A. Rybiński, Ludy Afryki: przegląd regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994, s. 103–111; C.G. Seligman, Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972, s. 169–175. 1 �Niloci z Sudanu Południowego 173 W kotlinie klimat jest gorący, tropikalny z dwiema porami roku – deszczową i suchą. W południowych lasach występuje klimat równikowy z dwiema porami deszczowymi. Niloci zajmowali się przede wszystkim hodowlą bydła, rolnictwo i łowiectwo traktując jako zajęcia uboczne. Dlatego też podkreślano, iż „pomimo bardzo ciemnej skóry i niewątpliwej przewagi elementu nigryckiego u Nilotów, trzeba przyznać, że ich kultura ma znacznie więcej cech chamickich niż nigryckich. Są to bowiem ludy głównie pasterskie, tak że np. Dinkowie uprawiają ziemię w tak znikomych ilościach, że nie wystarcza im płodów rolnych nawet na mąkę i piwo od jednego zbioru do drugiego” pisał Charles G. Seligman, orędownik kontrowersyjnej „teorii chamickiej”, czy też „mitu chamickiego”2. Jednak wiele jego spostrzeżeń jest bardzo trafnych. I tak w swoim klasycznym dziele charakteryzował zamiłowanie Dinków do hodowli bydła: „Przewaga roli pasterstwa w ich życiu znajduje odbicie w niemal religijnej powadze, z jaką traktują swoje bydło. U Dinków istnieje rozbudowana uroczystość inicjacji, w czasie której ojciec młodego człowieka daje mu w prezencie byka i bez przesady można powiedzieć, że chłopak przywiązuje się tak bardzo do zwierzęcia, że można nazwać to procesem psychologicznej «identyfikacji». Chłopak taki potrafi całe godziny spędzać bawiąc się z bykiem i śpiewając mu, jest nazywany przez sąsiadów imieniem swego byka, a w wypadku śmierci zwierzęcia przeżywa on prawdziwą i szczerą żałobę. Nic więc dziwnego, że bydła nie zabija się w celu konsumpcji poza wyjątkowo uroczystymi okazjami, a dieta Nilotów jest na ogół mleczno-zbożowa”3. U Dinków każdy byk lub wół jest przeznaczony na ofiarę. Wierzą oni, że bydło i dzieci należą do Boga i Bóg daje je ludziom tylko jako dar od siebie4.  C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 170.  Tamże, s. 171. 4 Por. J.S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980, s. 74. 2 3 �174 Jarosław Różański Stada bydła decydują o prestiżu poszczególnych rodzin i rodów. U Szylluków np. posiadanie „świętego stada” urosło do jednego z symboli władzy monarszej. Dlatego też bydło przeznacza się w pierwszym rzędzie na cele pozaekonomiczne – ofiary, opłaty małżeńskie za żony, podarki. Hodowla bydła była domeną mężczyzn. Natomiast kobiety zajmowały się głównie uprawami rolniczymi. Warunki geograficzne i klimatyczne, jak również przemiany społeczno-gospodarcze w ramach nowych organizmów państwowych, które wchłonęły Nilotów, sprawiły, że coraz większe znaczenie w etnicznej gospodarce zaczęło mieć rolnictwo kopieniacze. Na te lokalne zmiany gospodarcze duży wpływ miała także obecność muchy tse-tse. Ludzie potrafią uniknąć zarażenia jej ukąszeniem, które prowadzi do śpiączki kończącej się śmiertelnym letargiem. Gorzej z bydłem, które po jej ukąszeniu zapada na chorobę zwaną nagana. Stąd też tam, gdzie tych much jest dużo, hodowla bydła staje się niemożliwa. Tam, gdzie zaczęło dominować rolnictwo, przechodziło ono z reguły w ręce mężczyzn. Tradycyjne religie Niloci byli wyznawcami religii tradycyjnych. Z biegiem lat jednak procent wyznawców religii tradycyjnych zmniejsza się na rzecz chrześcijaństwa i islamu. Tradycyjne religie Nilotów charakteryzuje silny kult przodków lub bohaterów, wiara w Istotę Najwyższą oraz – jak i w innych tradycyjnych religiach afrykańskich – wiara we wszechobecność duchów5. 5 Klasycznymi opracowanimi religii Nilotów są dwie prace. Pierwsza to Edwarda E. Evansa-Pritcharda Nuer Religion (Oxford 1956; Religia Nuerów, Kęty 2007), będąca owocem długich badań nad kulturą Nuerów. Autor żył wśród Nuerów, nauczył się ich języka i uczestniczył aktywnie w ich życiu. Druga książka to Divinity and Experience: the religion of the Dinka (London 1961) Godfreya Lienhardta, który opisuje religię Dinków. Obydwie charakteryzują się opisaniem �Niloci z Sudanu Południowego 175 Bóg Najwyższy Dinków nazywa się Nfialich (Nfialicz). Jego imię znaczy „Ten, który jest w górze”. Dinkowie uważają go za stwórcę świata. Nie ma on początku ani końca, jest sprawcą wszystkiego, co dzieje się na świecie. Dba on o zachowanie porządku i ładu w świecie. Zsyła na ziemię deszcze z „miejsca dreszczów”. Chociaż niekiedy z zsyłaniem deszczu kojarzy się bóstwo Dengdit – „Wielki Deszcz”, które raz uważa się za emanację Nfialicha, innym razem za jego syna, pierwszego władcę Dinków, który miał w tajemniczy sposób zniknąć w czasie burzy6. Godfrey Lienhardt podkreśla, że w religii Dinków świat istot duchowych i świat ludzi spotykają sie ze sobą w każdym aspekcie życia, w codziennym doświadczeniu ludzkim, i to właśnie jest istota ich religii7. Nuerowie mówią o Istocie Najwyższej Kwot. Postrzegają ją jako ducha nieba lub duchową istotę z nieba. Objawia się on pod postacią deszczu, a także widać jego działanie w błyskawicy. Choć jest wszechobecny, to jednak nikt nie może go zobaczyć. Zwracają się do niego za pośrednictwem Księżyca. Uważają Kwota za stwórcę i poruszyciela wszystkich rzeczy oraz za prawodawcę, inicjatora zwyczajów i tradycji ludu. Z firmamentem niebieskim wiążą swego Boga-Stwórcę imieniem Dżuok (Jouk) także Szyllukowie. Jest on jak wiatr albo powietrze, czyli bezkształtny i niewidzialny. Niczym powietrze wypełnia każdą lukę we wszechświecie. Ulepił człowieka z gliny o różnych kolorach, ludzie zwracają się do niego w modlitwach, a jego imię często pojawia się w pozdrowieniach8. Według wierzeń Bari Bóg – Ngun loki – utrzymuje ludzkość przy życiu, stwarzając co miesiąc stu ludzi. religii przy użyciu narzędzi antropologii kulturowej i starają się patrzeć na nie oczami ich wyznawców, w tym przypadku samych Nuerów i samych Dinków. 6 Por. C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 88–90. 7  G. Lienhardt, Divinity and Experience: the religion of the Dinka, dz. cyt. 8 Por. omówienie: S. Piłaszewicz, Religie Afryki, Warszawa 2000, s. 50–51. �176 Jarosław Różański Tradycyjne religie Nilotów cechuje także silny kult przodków, w tym zwłaszcza przodków-bohaterów, czy też herosów. Specjalne miejsce zajmuje do dzisiaj wśród Szylluków żywy kult Njakanga, założyciela ich państwa. Według tradycyjnych wierzeń jego duch wciela się w każdego nowego władcę, co celebrowane jest w czasie specjalnego obrzędu, związanego z objęciem tronu. Njakang żyje w zaświatach, ale także w osobach kolejnych swych następców. Njakang i jego następcy są odpowiedzialni za państwo i lud, m.in. zapewniając deszcze i urodzaje. Njakang, który jest potężnym przodkiem, nie zaznał starości i nigdy nie chorował. Umarł w pełni sił. Stąd też i jego obecna siła. By jego następcy mogli iść tą samą drogą, powinni umierać lub być zabijani zawsze w pełni sił, zanim zniedołężnieją9. Dinkowie i Nuerowie spędzają dużo czasu na aktach kultu. Wszyscy Niloci także praktykują obrzędy przejścia. Pochodzenie Luo Poszczególne grupy Luo posługują się językami określanymi jako języki szylluckie. Należą one do społeczeństw hodowlano-rolniczych. Chociaż podstawą ich utrzymania było kopieniactwo, to jednak u wielu grup znaleźć można pozostałości po rozbudowanych niegdyś licznych obrzędach, nakazach i zakazach związanych z bydłem. Ponadto wśród wszystkich Luo „rozpowszechniony był zwyczaj przypisywania chłopcu podlegającemu obrzędowi inicjacji byka sakralnego noszącego to samo co on imię i zabijanego wraz ze śmiercią swego właściciela. Podstawą struktury społecznej plemion Luo są egzogamiczne rody patrylinearne oparte na więziach pokrewieństwa, podstawową zaś jednostką społeczną i gospodarczą  C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 172–173; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt., s. 110. 9 �Niloci z Sudanu Południowego 177 jest rodzina, niegdyś poligeniczna, a obecnie również i monogamiczna”10. Nie tworzyli oni – z wyjątkiem Szylluków – większych organizmów politycznych. W przekazach wielu Luo żywa jest tradycja, że kiedyś stanowili oni jeden wielki lud. Jedna z wersji opowieści ukazuje dwóch mieszkających razem braci – Nyipiira i Nyabongo. „Pewnego dnia Nyipiir uprawiał swoje pole leżące nad Nilem, na północ od Pubungu, gdy nagle nadbiegł słoń. Nyipiir chwycił pierwszą lepszą włócznię, która jak na złość akurat należała do jego brata, i cisnął nią w słonia. Zranione zwierzę uciekło wraz z włócznią. Nyipiir chciał zapłacić bratu za utraconą broń, ale Nyabongo upierał się, że musi dostać ją z powrotem. Nyipiir był zatem zmuszony wyruszyć w nieznane w poszukiwaniu zagubionej włóczni. Wreszcie odnalazł ją w legendarnej kryjówce słoni, razem z pięknymi paciorkami, które od tej pory stały się oznaką władzy królewskiej”. Drugi epizod opowiada, jak „pewnego dnia dziecko Nyabongo połknęło jeden paciorek z królewskiego naszyjnika zabranego z krainy słoni. Nyipiir najpierw zażądał jego zwrotu, a później rozciął dziecku brzuszek, żeby go wydobyć. Dziecko zmarło, a zrozpaczony Nyabongo opuścił kraj razem ze swoimi krewniakami i klientami oraz innymi rodzinami Luo, wstrząśniętymi tragedią. Część ludzi wyruszyła na wschód, a część na zachód od Nilu”11. Te ustne przekazy mówią o długotrwałym procesie dzielenia się. Według jednej z wersji Luo wywodzą się znad ujścia rzeki Bahr al-Ghazal do Nilu. Ich wędrówka rozpoczęła się ok. tysiąca lat temu. Trwające wiele stuleci wędrówki Luo prowadzone były przez wodzów rodów albo przez starszych rodziny, którzy chcieli znaleźć lepsze warunki do życia dla swoich bliskich. W ciągu bardzo długiego B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt. S. Feierman, Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172. 10 11 �178 Jarosław Różański czasu Luo zajęli obszar, który rozciągał się z północy na południe na ok. 1500 kilometrów12. W czasie tych wędrówek stykali się z różnorodnością językową i gospodarczą innych ludów, przyjmując od nich wiele elementów w różnych sferach kultury, począwszy od języka, a skończywszy na gospodarce. Szyllukowie i północni Luo Szyllukowie wraz z innymi Luo tworzą jedną z najważniejszych grup Nilotów, rozproszoną jednak na znacznej przestrzeni. Edward E. Evans-Pritchard mówi o jednej grupie Szylluk-Luo, gdyż Szyllukowie posługują się pokrewnym językiem. Niektórzy badacze jednak wyodrębniają Szylluków ze względu na inne cechy kultury, zbliżające ich do Dinków i Nuerów13. Obecnie zamieszkują oni głównie na zachodnim brzegu Nilu, począwszy od jeziora No, będącego łącznikiem między Nilem Górskim (Bahr-al-Jabal) i Nilem Białym, aż po Kosti na północy. Ich liczebność szacuje się na ok. 500 tys. Największe skupiska Szylluków znajdują się wokół miast Malakal i Kodok (do 1904 r. pod nazwą Faszoda). Tradycja etnogenetyczna mówi, że przywędrowali oni z kraju Duwat lub kraju Kero, który miał leżeć bardziej na południe od ich obecnych siedzib. Wędrówkę z tego kraju rozpoczął Njakang – protoplasta i heros Szylluków. Według podań jego matka była krokodylem lub też pół krokodylem, pół kobietą. Przyczyną emigracji był spór z bratem o sukcesję po ojcu. Njakang wyruszył ze swymi ludźmi, zabierając monarsze insygnia, broniąc się przed słońcem, ujarzmiając rzekę i przywołując deszcze. Niebu wydarł stado bydła. Pozostawił też po sobie monarszy tron czy też stołek (kwom), wodzowską skórę antylopy, sierść z grzbietu żyrafy (yar Por. tamże, s. 172–173. Por. E. Rzewuski, Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978, s. 211. 12 13 �Niloci z Sudanu Południowego 179 Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) wir), strusie pióra (okwon wudo), motykę, srebrną włócznię, 2 srebrne bransolety (ateg) oraz koraliki z muszli (rek). Przedmioty te przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Potrafił tworzyć ludzi – swoich poddanych – z dzikich zwierząt, ryb, a nawet owadów. Będąc w pełni sił sam siebie udusił14. Mit o Njakangu uzasadnia odrębność plemienną Szylluków i spoistość ich państwa. Od niego rozpoczyna się historyczna „pamięć” tego ludu. On też propaguje i uzasadnia cześć oddawaną władzy monarszej. Szyllukowie wpisali się w karty historii dzięki utworzeniu w XVI w. własnego, scentralizowanego państwa. Pierwszym jego władcą został Njakang. Najmniejszą jednostką terytorialną w państwie była wioska składająca się z kilku zagród, których mieszkańcy należeli do jednego rodu. Wioski tworzyły dystrykty, a te z kolei wchodziły w skład dziesięciu prowincji królestwa, którego stolica znajduje 14 Por. tamże, s. 212–215; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt. �180 Jarosław Różański Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) się w Faszodzie. Ludność w państwie Szylluków była mocno zhierarchizowana. Najniższą warstwę tworzyli niewolnicy, najwyższą – arystokracja złożona z krewnych króla. W 1837 r. państwo Szylluków zostało podbite przez Turko-Egipcjan. Na krótko niepodległość odzyskało w latach 1881–1898, podczas powstania Mahdiego. Po uzyskaniu przez Sudan niepodległości uzyskało ono pewną autonomię, zachowując tzw. rodzimą administrację. Obecnie dzieli się na dwie części: północną (Gar) i południową (Lwak), w których rolę seniorów pełnią zarządcy z Mwomo (północ) i z Tongu (południe). Podstawą pozostaje jednak podział na 15 prowincji, podległych królowi (reth). U boku władcy duże znaczenie posiada Rada Wodzów (jagiwipadiwad). W 1992 r. rządy objął Reth Kwongo Dak Padiet jako 34. władca Szylluków. Władca (reth) jest uważany za wcielenie Njakanga – założyciela państwa. Władcy Szylluków dawniej nie uczestniczyli bezpośrednio w bitwach. Kierowali nimi z oddali. Żyją w wyniosłej separacji od swych �Niloci z Sudanu Południowego 181 poddanych, jadając np. zawsze na osobności. Ich obowiązkiem jest natomiast zanoszenie modłów w interesie całego plemienia i dbałość o sanktuaria. Między innymi pod ich opieką znajduje się, obok insygniów, święty ogień, który po ich śmierci zostaje wygaszany, a rozpalany ponownie w chwili intronizacji następcy. Śmierć króla – jak już wiemy – dawniej miała z reguły charakter rytualny (w formie zabójstwa lub samobójstwa), lecz ogłaszano ją zawsze z opóźnieniem, dopiero po ponownym objęciu tronu przez nowego króla. Obwieszczenie żałoby wywoływało stan pewnego chaosu społecznego. Pogrzeb łączono z wielu bardzo uroczystymi, a niekiedy i przerażającymi obrzędami. Z tej okazji składano m.in. liczne ofiary z ludzi – zabijano żony, służbę, niewolników, razem z bydłem, by cały ten dobytek towarzyszył zmarłemu w czasie jego niebiańskiej wędrówki15. Obecnie wielu Szylluków jest wyznawcami chrześcijaństwa (na południu) oraz islamu (na północy). Wielu też żyje na emigracji. Obok Szylluków do północnych Luo zalicza się także Anywaa, zwanych powszechnie przez ich sąsiadów oraz w literaturze – Anuak (Anyuak). Dawniej zajmowali tereny nad rzeką Sobat i jej dopływami Baro i Akobo-Pibor. W XIX i XX w. na te tereny napłynęli liczni Nuerowie. Zasymilowali oni bądź też wypchnęli rodzimych mieszkańców i wiele dawnych osad Anuaków, jak np. Abwong, Adong, Akobo, stało się nuerskimi. Obecnie Anuakowie żyją głównie w hrabstwach Pochalla i Akobo w stanie Jonglei. Liczą ok. 100 tys. osób. Duży wpływ na kulturę Anuaków wywarła bliskość sąsiedniej Etiopii i częsta zależność od jej władców. Ich mitycznym przodkiem był Gilo. Ich struktura społeczna była akefaliczna, oparta na małych Szerzej o Szyllukach: P. Mercer, Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971) z. 3, s. 407–416; E.E. Evans-Pritchard, The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan, Oxford 1961; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932, s. 37–105. 15 �182 Jarosław Różański jednostkach rodzinno-terytorialnych. Każda wieś miała swojego wodza (nyie) lub podległego mu zarządcę (kway-luak). Chociaż widać też było w historii liczne próby scentralizowania władzy i próby budowania systemu feudalnego na wzór etiopski. W 2001 r. został intronizowany Adongo Agada, formalny władca (nyie) federacji wsi Anuaków. Dawniej zauważyć można było wyraźną rywalizację dwóch dużych rodów – Tunga Goc i Tunga Odolla, które pozostawały w nieustannym konflikcie i walczyły o dominację16. Z płaskowyżem etiopskim związani są też częściowo Maban (Mabaano), znani także czasami jako Burun, czy Chai. Zajmują doliny na wschód od Renk, między Nilem a Wyżyną Etiopską. Liczą ok. 100 tys. osób. Grupa Burun tworzy m.in. osady Wullu, Buot, Gowali, Wedega, Mayak, Mapo, Karenkaren, Kurmuk, Yabus, Jorot i Jale. Inne główne miasta to Maban (Buny), Kigale i Dago. Maban są społecznością rolniczą, hodują niewielkie ilości bydła. Stąd też w ich obrzędach religijnych ważne jest agrarne święto zbiorów (gatti). Z nimi łączą także obrzędy małżeńskie. Zawsze utrzymywali mocną strukturę akefaliczną. Swoje pochodzenie wywodzą od Szylluków. Wielu z nich zostało zasymilowanych przez sąsiednich Dinków i Nuerów17. Z Anuakami spokrewnieni są Peri (Pari) lub Jo-Pari (ludzie Pari). Anuakowie nazywają ich Ojwan-Boii. Zamieszkują oni jednak enklawę wysuniętą daleko na południe Sudanu, w okolicach Torit. Ich pokrewieństwo z Anuakami widoczne jest zwłaszcza w podobieństwie językowym. Liczą obecnie kilkanaście tysięcy 16 Szerzej o Anuakach: C. Perner, The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. 1, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994; vol. 2, The Human Territory, Basel 1997; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., 108–113. 17 Szerzej o Maban: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 442–447; R.O. Collins, Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New Haven – London 1971; J. Wendy, The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999. �Niloci z Sudanu Południowego Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) 183 Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �184 Jarosław Różański osób. Do lutego 1993 r. żyli głównie u podnóża góry Lipul (Jebel Lafon) w sześciu dużych wsiach: Wiatuo, Bura, Puchwa, Pugeri, Kor i Angulumere. Wszystkie te wioski w całości weszły w szeregi Ludowego Ruchu i Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLM/SPLA). W 1993 r. zostały one spalone podczas wojny, a ich mieszkańcy rozproszyli się w osadach na wschód od rzek Hoss i Hinyetti. Można ich też było spotkać w obozach dla uchodźców wewnętrznych w Chartumie i Dżubie. Każda ich dawna wieś posiadała polityczną i terytorialną niezależność. Rządził w niej wódz wioski (rwath), a honorowe przywództwo dzierżył wódz wioski Wiatuo. Byli społecznością rolniczą. Posiadali przywoływacza deszczu18. Zachodni Luo Zachodnia podgrupa Luo mieszka w Bahr al-Ghazal. W grupie tej znajdują się: Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) zamieszkujące wokół miasta Wau. Na południe od Jurchol-Luo mieszkają Balanda-Boor (Luo-Belenda), na zachód od nich Szatt (Shatt, Thuri), jak również żyjący w górnym biegu rzeki Bahr al-Ghazal – Manangeir (Mananger). Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) liczą ok. 60–70 tys. osób. Są liczni w miastach Wau, Mapel, Udici, Alel, Thony, Barmayen and Umbili. Mówią językiem zbliżonym do Szylluków, Peri i Anuaków. Według etnogenetycznej tradycji są oni potomkami Dimo, brata Njakanga, przodka i herosa Szylluków, który po konflikcie pozostał na miejscu. Nie stworzyli oni jednak większej społeczności wodzowskiej, chociaż posiadali wodzów (ruot). Starali się pokojowo układać relacje ze swymi sąsiadami19. Szerzej o Peri: E. Kurimoto, Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari, w: K. Sakamoto (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51. 19 Szerzej o Jurchol-Luo: S. Santandrea, Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287; R.O. Collins, dz. cyt. 18 �Niloci z Sudanu Południowego 185 Balanda-Boor (Luo-Belenda) mieszkają na terenach położonych na południowy zachód od miasta Wau i na północny wschód od Tambura. Liczą ok. 40–50 tys. osób. Ich główne osady do Mbili i Raffili. Część z nich wyemigrowała na tereny Azande, do których byli przez wieki wrogo usposobieni. Według tradycji etnogenetycznej wywodzą się oni od Bwor, który był najstarszym synem Njakango, przodka Szylluków. Są społecznością agrarną. W historii znaczną rolę odegrały trzy niezależne rody: Fugaya, Afaranga i Mbene. W niepodległym Sudanie Południowym po raz pierwszy otrzymali jednego, wyodrębnionego przywódcę politycznego20. Szatt (Shatt, Thuri) liczą ok. 70 tys. osób. Żyją w trzech dużych grupach etnicznych: Yabulu mieszkają między Wau i Raga; Achana mieszkają pomiędzy Marial Bai i Raga; Chelkou mieszkają między Aweil i Raga. Enogeneza łączy ich blisko z Szyllukami i Jurchal-Luo. Według niej Dimo – przodek Jurchal-Luo i brat Njiakanga, przodka Szylluków – zrodził Othuru, od którego wywodzą się Szatt. Przybyli oni do obecnych siedzib ok. 400 lat temu. Wielu z nich opuściło je w wyniku wojny domowej w Sudanie. Ich bliskie związki z Jurchal-Luo i Szyllukami potwierdza również pokrewieństwo językowe. Szatt zajmowali się głównie rolnictwem, ale także hodowlą trzody domowej, łowiectwem i rybołówstwem. W niepodległym Sudanie Południowym ich tradycyjne struktury władzy zostały zastąpione przez struktury polityczne21. Manangeir (Mananger) żyją pomiędzy Dinkami, między miastami Wunrok i Lietnhom. Liczą ok. 20–30 tys. osób. Jur Mananger w języku dinka oznacza „Cudzoziemcy Matki Gniewu”. Sugeruje 20 Szerzej o Balanda-Boor: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna, 1964; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981; J.P. Crazzolara, The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951; tenże, The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 492–493. 21 Szerzej o Szatt: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt. �186 Jarosław Różański Stado bydła w okolicach Bor, Sudan fot. M. Ząbek to ich obce pochodzenie, chociaż żyją pomiędzy Dinkami, na bagnistych terenach, zajmując się tradycyjnie rybołówstwem i rolnictwem. Tradycja etnogenetyczna mówi, iż przybyli z zachodu. Mówią językiem zbliżonym do języka Szylluków i Jurchal-Luo. Wielu z nich mówi także płynnie w języku dinka. Są mało zbadaną grupą etniczną22. Południowi Luo Południowa podgrupa Luo zajmuje w większości tereny poza Sudanem, w sąsiedniej Ugandzie i Kenii. Są to m.in. Alur (Lur), Aczoli (Choli), Lango, Bżapaluo oraz Bżaluo (Jaluo), którzy byli określani w dawniejszej literaturze jako Kavironde. Z tych grup Szerzej o Manangeir: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 113–134. 22 �Niloci z Sudanu Południowego 187 etnicznych enklawę na terenie Sudanu Południowego posiadają Acholi. W Sudanie Południowym żyje ok. 30–50 tys. Acholi, głównie w hrabstwie Magwe, na południe od Torit. Zajmują oni zachodnie zbocza Gór Imatong i Acholi. Granica z Ugandą oddziela ich od innych Acholi. Są oni rolnikami oraz hodowcami. Językowo zbliżeni są do Anuaków23. Dinkowie Dinkowie mówią o sobie Jieng (w Górnym Nilu) lub Muonyjang (w Bahr al-Ghazal). Nuerowie nazywają ich Jiang, Szyllukowie Jango. Nazwa Dinka stanowi uproszczoną przez Europejczyków nazwę Denkawi, nadaną im przez ludność arabską. Zamieszkują oni znaczny obszar dzisiejszego Sudanu Południowego, w czterech zasadniczych regionach: a) w górnym biegu Bahr-el-Arab, b) nieco na południowy wschód od poprzedniej krainy, w dolinie rzeki Dżur (Nehr-el-Dżur), c) po obu stronach środkowego biegu Nilu Górskiego oraz d) wzdłuż rzeki Bahr al-Ghazal aż do jej ujścia do Nilu Białego, w górę od miasta Kadok (Faszody). To największa grupa etniczna w Sudanie Południowym. Liczy ok. 2,5–3 mln osób. Dzieli się na 25 różnych segmentów (wut), żyjących w regionach Bahr al-Ghazal, Górnego Nilu i Kordofanu Południowego. Każdy segment w strukturze społecznej Dinków jest odrębny i związany ze swoją polityczną organizacją i określonym terytorium. Dlatego też główne grupy Dinka nazywa się, odwołując się do kryterium geograficznego. Wśród nich wyróżnić można m.in.: Aweil – Rek; Pangak – Thoi Luach; Bailiet – Ngok Renk; Bentiu – Ruweng; Szerzej: T.N. Grove, Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919), s. 157–182; R. Nzita, Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998. 23 �188 Jarosław Różański Mężczyzna z ludu Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) Bor – Bor, Twic, Nyarweng, Hol; Rumbek – Agar Gok; Tonj – Rek Luach; Gogrial – Rek; Yirol – Aliab, Ciec; Abyei – Ngok. Dinkowie są typowymi przedstawicielami akefalicznego systemu społecznego, w którym zasadniczą rolę odgrywa rodzina poligeniczna, związana pokrewieństwem ze swoim rodem. Patrylinearne, egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Terytorialnie – podobnie jak Nuerowie – Dinkowie tworzyli bardziej złożone segmenty. Ale tylko na niektórych terenach, zapewne pod wpływem Szylluków, powstała i istnieje silna władza ponadrodowa. Wodzowie rodów są też z reguły przywódcami stad bydła (ban wut lub wut ghok). Oni też czuwają nad kultem przodków. Poszczególne grupy Dinka różnią się między sobą zasadniczo pod względem rodzimej struktury gospodarczej. Jedną grupę stanowią stosunkowo bogaci posiadacze bydła, inną mieszkańcy terenów bagnistych (suddów), zajmujący się uprawą ziemi, połowem ryb oraz polowaniem. Zasadniczą jednak bazą ekonomiczną �Niloci z Sudanu Południowego 189 Chata Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) i kulturową Dinków jest bydło. Posiadanie dużego stada podnosi bowiem rangę społeczną mężczyzny oraz jego rodu. Ze względu na stada wielu Dinków prowadzi półosiadły tryb życia, przemieszczając się z nimi wraz ze zmianami pory deszczowej i suchej. Podstawą struktury społecznej są patrylinearne rody egzogamiczne. Poza organizacją rodową w systemie społecznym Dinków ważną rolę odgrywają także klasy wieku, mające znaczenie militarne. Wejście do klasy dojrzałych mężczyzn poprzedza obrzęd inicjacji, w czasie którego – podobnie jak u Luo – wybija się chłopcom cztery przednie zęby24. Według mitologii Dinków w bardzo dawnych czasach niebo było tuż nad ziemią, z której w każdej chwili można było po sznurze wspiąć się do Stwórcy. Korzystali z tego pierwsi ludzie – mężczyzna imieniem Garang i jego żona Abuk. Ta pierwsza para żyła 24 B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt, s. 139, 144. �190 Jarosław Różański Wojownik Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �Niloci z Sudanu Południowego 191 szczęśliwie, nie znając ani głodu, ani śmierci. Kobieta jednak stała się z czasem zachłanna i chcąc mieć więcej prosa, podjęła uprawę własnego pola. Pracując na polu, przez nieuwagę uderzyła motyką Stwórcę. Bóg odsunął się wówczas od ziemi, która odtąd stała się miejscem pełnym nieszczęść25. Od Garanga i Abuk pochodzi Deng – mityczny przodek Dinków. Dinkowie częściowo przyjęli chrześcijaństwo. Byli też w Sudanie jednymi z głównych oponentów rządu w Chartumie. Okupili to wieloma ofiarami. Tysiące Dinków przebywały w obozach dla uchodźców. Po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości przejęli główny ster rządów26. Nuerowie Nuerowie sami siebie nazywają Nath (Nei ti Naath – „lud”). Liczą ok. 2 mln osób. Są więc pod względem wielkości drugą grupą etniczną w niepodległym Sudanie Południowym. Posiadają typową segmentalną strukturę społeczną, strzegąc swojej niezależności. Dzielą się na grupy: Bentiu Bul Gok, Kuac, Jikany, Jagei, Leek i Dok. Geograficznie dzieli się Nuerów na Zachodnich (zajmują tereny nad Nilem Górskim) i Wschodnich (obszary nad rzeką Sobat). Jednak to rozróżnienie geograficzne nie znajduje odbicia w strukturach społecznych tych grup. Współcześnie Nuerowie tworzą federację obejmującą poszczególne grupy i rody z zachodu (Bentiu), centrum  E. Rzewuski, dz. cyt., s. 203. Szerzej o Dinka: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 135–205; G. Lienhardt, The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without Rulers, London 1958; G. Lienhardt, Divinity and Experience, the Religion of the Dinka, dz. cyt.; J. Swakins, Jangara, London 1963; F. Mading Deng, Tradition and Modernization, New Haven 2004; F. Mading Deng, The Dinka of the Sudan, New York 1972; F. Mading Deng, The Dinka and their Songs, London 1973; J. Ryle, Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982. 25 26 �192 Jarosław Różański Jeden z wodzów Nuerów (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �Niloci z Sudanu Południowego 193 (Pangak i Akobo) oraz wschodu (Nasir). Jest to dla nich nei ti Naath Ciang („ojczyzna Nuerów”) i zarazem federacyjna jednostka rool Naath („kraj Nuerów”). Zajmowane przez Nuerów tereny są pokryte sawanną oraz bagnami przy Nilu Górskim. Ma to wpływ na ich gospodarkę, opartą na hodowli bydła i rolnictwie kopieniaczym. Podobnie jak u Dinków podstawowe znaczenie w życiu etnicznym ma posiadanie ogromnych stad bydła. Prowadzą także półkoczowniczy tryb życia. Stado bydła jest ich najcenniejszą własnością, dlatego też dawniej działalność mężczyzn związana była z ciągłym powiększaniem stada i kontrolą nad pastwiskami. Stanowiło to główną przyczynę ich częstych zbrojnych napaści na sąsiednie ludy, zwłaszcza Dinków. Ekspansja Nuerów nasiliła się w początkach XIX w., kiedy to zajęli oni znaczne tereny Dinków, Anuaków i Maban. Posiadanie dużych stad bydła oraz działalność z nimi związaną regulowała ich struktura społeczna. Każdy segment ludu posiadał własne pastwiska oraz źródła wody. Wielkość stada oraz stosunki własności były uzależnione od struktury rodów, przy czym właścicielem bezpośrednim stada była rodzina poligeniczna, na czele z jej głową. Bydło – podobnie jak i u innych Nilotów – miało znaczenie przede wszystkim prestiżowe. Mięso spożywano rzadko. Współcześnie przedmiotem wielu zmian kulturowych są obecne na terenach Nuerów bogate złoża ropy naftowej. Badaniem kultury, w tym struktury społecznej Nuerów, wsławił się wspominany wyżej wybitny znawca kultury Nilotów i klasyk antropologii, Edward E. Evans-Pritchard27. Rodzina poligeniczna była najmniejszym elementem struktury społecznej Nuerów. Kolejnym był podział na rody, związane pokrewieństwem. Patrylinearne,  Do najważniejszych jego prac należą dwa tomy dotyczące Nuerów, czyli Pokrewieństwo i małżeństwo u Nuerów (Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951) oraz cytowana wcześniej Religia Nuerów (1956). 27 �194 Jarosław Różański egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Stanowiły one bazę całego systemu pokrewieństwa i regulacji różnych dziedzin życia, takich jak np. zawieranie małżeństw, dziedziczenie, status społeczny itp. Terytorialnie Nuerowie tworzyli segmenty, począwszy od wioski, po wyróżniane dawniej plemię. Nie było natomiast organizacji ponadplemiennej ani centralnej władzy, obejmującej cały lud. Poszczególne segmenty organizacji społecznej Nuerów miały znaczenie w wypadku wojen, prowadzonych przez nich dość często. Poza wyżej wymienionymi podziałami – rodowym i terytorialnym – strukturę społeczną Nuerów cechował również system grup wieku. Po obrzędach inicjacji młodzieniec stawał się członkiem grupy dojrzałych mężczyzn wraz ze swymi rówieśnikami. W grupie tej pozostawał aż do śmierci, a wraz ze śmiercią członków tej grupy przestawała ona istnieć. Nuerowie mieli także rodzimą, rozbudowaną instytucję wodza. Obok rytualnego wodza stada bydła tzw. wut ghoka („człowieka stada”) spotkać można było wodzów „w lamparcich skórach” (autorytety sądownicze i polityczne), „krowich wodzów” (odpowiedzialni za grupy wieku) oraz „proroków” (przywódcy działań zbrojnych). Pod wpływem administracji kolonialnej od 1932 r. zaczęła rozwijać się narzucona przez system kolonialny bardziej scentralizowana, polityczna instytucja wodzów. Tradycyjna etnogeneza mówi, iż Nuerowie oddzielili się od Dinków. Jedna z wersji mitu wspomina, że Naath (Nuer) i Jieng (Dinka) byli niegdyś braćmi, związanymi z pasterstwem. Pokłócili się jednak o krowę i rozeszli we wrogości. Wspominana przez mit separacja obydwu grup etnicznych mogła dokonać się na początku XVIII w. Może też tłumaczyć fakt, iż pomimo bliskich związków kulturowych i sąsiedztwa, Nuerowie i Dinkowie prowadzili niestanne wojny, pozostając w nienawiści i wrogości. Nie przeszkodziło to jednak wspólnej walce z wrogą arabsko-muzułmańską Północą, �Niloci z Sudanu Południowego 195 doprowadzając do niepodległości Sudanu Południowego. Dawne animozje i wrogość nie ustały jednak ani podczas wojny zakończonej niepodległością, ani po niej28. Walki Nuerów z Dinkami prowadziły do wzajemnego mieszania się oraz zapożyczeń kulturowych do tego stopnia, iż obecnie jest bardzo trudno jednoznacznie przyporządkować niektóre grupy etniczne do Nuerów, czy do Dinków. Jedną z nich stanowią Atuot. Atuot nazywają sami siebie Reel. Zamieszkują oni w hrabstwie Yirol. Liczą ok. 100 tys. osób. Dzielą się na grupy: Luac, Jilek, Akot, Jekei i Jekueu. Traktują Dinków jako obcych, ale przyznają się do Nuerów (kok era nuere thiako nei – „my i Nuerowie jesteśmy blisko”). Są jednak zdecydowanie społecznością rolniczą, chociaż ich kultura nacechowana jest związkami z hodowlą i pasterstwem bydła. Tak jak i Dinkowie oraz Nuerowie włączyli się w walkę z Północą i zajmują znaczną pozycję we władzach centralnych w Dżubie29. Bari i ludy pokrewne Bari mieszkają na południe od obszarów zajmowanych przez Nuerów i Dinków, po obu stronach górnego i środkowego Nilu Górskiego. Na ich terenie znajduje się Dżuba – stolica Sudanu Południowego. Liczą ok. 60–70 tys. osób. Ich językiem – oprócz Bari właściwych – mówią także Mandari, Niangbara, Pajelu, Ka28 Szerzej o Nuerach: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 206–238; E.E. Evans-Pritchard, Kingship and Marriage among the Nuer, dz. cyt.; tenże, Religia Nuerów, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. 29 Por. J.W. Burton, A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987; G. Lienhardt, Divinity and experience: The religion of the Dinka, dz. cyt.; E.E. Evans-Pritchard, The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38. �196 Jarosław Różański kwa, Kuku i Nyepu. Język należy do nilochamickiej grupy językowej, ale ze względu na podobieństwo kultury Bari do kultury Nilotów, zalicza się ich do ludów nilockich. Tereny zajmowane obecnie przez Bari nie są ich pierwotną kolebką. Prawdopodobnie przybyli na nie ze wschodniej Afryki. Następnie rozdzielili się na mniejsze grupy etniczne i część z nich przekroczyła Nil. Przy czym niektórzy badacze uważają za właściwych Bari jedynie Szir i Bari. Oni sami dzielą się na Bari ti lobot („północni Bari”) i Bari ti loki („południowi Bari”) z Kit jako rzeką graniczną. W ostatnich dziesięcioleciach ich tereny – dawniej zalesione – przekształciły się w sawannę. Są ludem akefalicznym. Społeczeństwo Bari dzieli się na lui (ludzi wolnych) i dupi (niewolników). Wśród lui arystokrację (kworiniko) tworzą kimak (wodzowie) i komonye-kak (wodzowie ziemi). Arystokracja posiada stada bydła. Obecnie Bari są zasadniczo rolnikami. Na tę zmianę gospodarczą wpłynęła współczesna historia, związana z wojną domową i utworzeniem głównego ośrodka administracyjnego w Dżubie. Tradycyjnie też część Bari trudniła się produkcją wyrobów z żelaza. Wierzenia Bari wykazują podobieństwo do wierzeń innych Nilotów30. Kakwa żyją w hrabstwie Yei River w stanie Ekwatoria Środkowa. Poza granicami Sudanu Południowego mają także swoje siedziby na przygranicznych terenach Ugandy i Demokratycznej Republiki Konga. Jedna z ich tradycji etnogenetycznych mówi, iż przodkiem Kakwa był Yeki, który żył pod Górą Karobe, na południe od dzisiejszej Dżuby. Miał on siedmiu synów. Jeden z nich lubił gryźć swoich braci. Dlatego też Yeki przezwał go Kakwan ji. Kakwa żyją obecnie głównie w lesie tropikalnym. To z pewnością wpłynęło na ich styl życia i gospodarkę, opartą głównie na Szerzej o Bari: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 239–304; A.C. Beaton, Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), s. 107–124; F.J. Finch, Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), s. 166–168. 30 �Niloci z Sudanu Południowego 197 rolnictwie. Ważną rolę odgrywa także łowiectwo. Pod względem organizacji społecznej stanowią oni typowe społeczeństwo akefaliczne, które nie wykształciło żadnej władzy centralnej. Tradycyjne wodzostwo ograniczone jest do rodów oraz do wodzów ziemi. Kuku żyją w południowo-wschodniej części stanu Ekwatoria Środkowa. Ich najważniejszym ośrodkiem jest Kajo-Keji. Kuku liczą ok. 20–30 tys. osób. Utrzymują się głównie z rolnictwa. Na podstawie ich tradycji etnogenetycznej można wnioskować, iż przybyli tutaj w pierwszej połowie XIX w., zajmując ziemie i przechodząc na rolniczy styl życia. Zmianę na rolniczy tryb życia wymuszała także obecność muchy tse-tse. Kuku wymieszali się z rodzimą ludnością. Obecnie ich społecznością rządzi kilku niezależnych wodzów. Duże znaczenie w życiu społecznym mają także przywoływacze deszczu. W wyniku wojny domowej wielu Kuku wyemigrowało i osiadło w Ugandzie31. Mandari stanowią bufor między Atuot i Dinka a Bari. Liczą ok. 70–100 tys. osób. Główne ich ośrodki miejskie to Terekeka, Tombe i Talami. Wyróżnić można wśród nich trzy warstwy: wcześniejszą rodzimą ludność, Bora i nowych imigrantów Mundari, którzy stopniowo odnosili sukces w zakładaniu prężnych wodzostw, które zdominowały życie wszystkich i przyczyniły się do spoistości etnicznej. Ich system gospodarczy opiera się na hodowli bydła i rolnictwie, które dominuje coraz bardziej. Mundari opowiadali się za sojuszem z rządem w Chartumie, stąd też odczuli boleśnie wtargnięcie na ich tereny w latach osiemdziesiątych XX wieku szeregi Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu SPLA. Wielu z nich zostało wtedy zmuszonych do emigracji, udając się głównie do Dżuby i miasta Terekeka32. Por. Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41. 32 Por. J.C. Buxton, Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation among the Mundari, Oxford 1963. 31 �198 Jarosław Różański Współczesna chata Bari z okolic Dżuby fot. J. Różański Niangbara (Nyangwara) żyją między Dżubą i miastem Terekeka. Ich głównym ośrodkiem jest Rokon, położony na zachód od Dżuby. Liczą oni ok. 25–30 tys. osób. Mówią dialektem języka bari. Według tradycji ustnej przywędrowali na te ziemie z okolic Jeziora Turkana. Byli dzielnymi wojownikami. Gospodarka Niangbara oparta jest na rolnictwie, chociaż istotne zadanie pełni też hodowla bydła, owiec i kóz. Życie koncentruje się wokół rodów. Ważną rolę odgrywają ich przywódcy, podobnie zresztą jak i przywódcy klanów. Nie sprzeciwiają się małżeństwom mieszanym, z innymi grupami etnicznymi. Wielu z nich przyjęło chrześcijaństwo33. Pajelu (Pojullu) żyją w hrabstwach Yai i Dżuba w Ekwatorii Środkowej oraz na terenie Ugandy i Demokratycznej Republiki Konga. Liczą ok. 750 tys. osób. Ich organizacja społeczna opiera się o niewielkie rody, wśród których wyróżnić można Nyori, Morsak, Mankaro. Są przeważnie rolnikami, ale zajmują się także hodowlą, 33 Por. Regib Yunis, dz. cyt. �Niloci z Sudanu Południowego 199 głównie kóz. Podczas wojny domowej wielu z nich wyemigrowało z rodzimych okolic34. Szybka zmiana kulturowa We współczesnym świecie z pewnością wielką rolę w zmianie kulturowej odgrywa proces globalizacji gospodarczej, społecznej, politycznej i informatycznej. Ma on także wielki wpływ na kultury nilockie z Sudanu Południowego, gdyż dotyka także samego rdzenia tej kultury, którym pozostaje wspólnota oparta o więzy krwi i terytorium. Wydaje się, iż te zmiany kulturowe prowadzą często do faktycznej „dekulturacji”, tj. dekompozycji i upadku rodzimego systemu kulturowego, wskutek zaniku istotnych treści rodzimej tradycji. Wśród głównych czynników zmian kulturowych wśród Nilotów – i nie tylko wśród nich – wyróżnić można m.in. czynnik ekonomiczny, urbanizacyjny, oświatowy oraz historyczno-administracyjny. Podbój egipski, a następnie panowanie anglo-egipskie i Sudan niepodległy wprowadziły na te tereny nowy typ gospodarki, opartej na pieniądzu, podatki, nowy system administracji i oświaty. Jednak wydaje się, że najbardziej do zmiany kulturowej i faktycznej dekompozycji wielu nilockich małych grup etnicznych przyczyniła się długoletnia wojna Południa z Północą (1963–1972; 1983–2005), która pochłonęła ponad dwa miliony ofiar, a cztery miliony ludzi zmusiła do opuszczenia swych dotychczasowych miejsc zamieszkania. Te wydarzenia przyspieszyły procesy zmian kulturowych. Przyczynili się do tego także uchodźcy powracający po wielu latach w rodzinne strony, wprowadzając wiele nowych elementów w życie miejscowych wspólnot. Wyzwaniem dla elit nilockich w niepodległej Republice Sudanu Południowego – gdyż to one głównie przejęły ster w nowym państwie – było tworzenie nowych struktur rządzenia, 34 Por. R.O. Collins, dz. cyt.; Regib Yunis, dz. cyt. �200 Jarosław Różański już nie na poziomie lokalnym, ale państwowym, wieloetnicznym. Przeniesienie wielu wzorców z dotychczasowego państwa Sudan oraz wielu negatywnych wzorców z własnych tradycji etnicznych doprowadziło do nowej, wewnętrznej wojny domowej. Ona na nowo przyczynia się do dekompozycji kultur nilockich oraz dekompozycji państwa. Pytanie, czy nowym elitom wystarczy na tyle mądrości i siły, by wykorzystać to, co dobre we własnej tradycji i w elementach napływowych, pozostaje wciąż bez odpowiedzi. Bibliografia Beaton A.C., Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), s. 107–124. Burton J.W., A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987. Buxton J.C., Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation among the Mundari, Oxford 1963. Collins R.O., Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New Haven i London 1971. Crazzolara J.P., The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951. Crazzolara J.P., The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954. Evans-Pritchard E.E., Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951. Evans-Pritchard E.E., Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka i M. Olszewski, Kęty 2007. Evans-Pritchard E.E., The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan, Oxford 1961. Evans-Pritchard E.E., The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38. Feierman S., Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Curtin Ph., Feierman S., Thompson L., Vansina J., Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172. �Niloci z Sudanu Południowego 201 Finch F.J., Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), s. 166–168. Grove T.N., Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919), s. 157–182. Hanczka-Wrzosek B., Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: Hanczka-Wrzosek B., Komorowski Z., Rybiński A., Ludy Afryki: przegląd regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152. Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994. Kurimoto E., Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari, w: Sakamoto K. (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51. Lienhardt G., Divinity and Experience: the religion of the Dinka, London 1961. Lienhardt G., The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without Rulers, London 1958. Mading Deng F., The Dinka and their Songs, London 1973. Mading Deng F., The Dinka of the Sudan, New York 1972. Mading Deng F., Tradition and Modernization, New Haven 2004. Mbiti J.S., Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980. Mercer P., Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971), z. 3, s. 407–416. Nzita R., Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998. Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. I, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994. Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. II, The Human Territory, Basel 1997. Piłaszewicz S., Religie Afryki, Warszawa 2000. �202 Jarosław Różański Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41. Ryle J., Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982. Rzewuski E., Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978. Santandrea S., A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Santandrea S., Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287. Seligman C.G., Seligman B.Z., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932. Seligman C.G., Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972. Swakins J., Jangara, London 1963. Wendy J., The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999. Nilotic peoples of Southern Sudan Summary The anthropometric characteristics, geographic territory, a common history, language, religion and the organization of society, including the economy and power structure, are the most commonly criteria to merge two cultures into one or more groups of people. Considering these criteria it is possible to distinguish the cultures of the Nilotic peoples. According to the research studies Nilotic peoples constitute many different ethnic groups. Linguistically, they are divided into thirty groups. The largest of the Sudanese Nilotic peoples is the Dinka, Shilluk-Luo, Nuer and Bari. This article discusses the major ethnic groups and basic information regarding their culture. �MACIEJ ZĄBEK Z DZIEJÓW ISLAMIZACJI POŁUDNIA SUDANU (1839–2011) Sudan Południowy, charakteryzowany jest zwykle pod względem religijnym, jako chrześcijańsko-tradycjonalistyczny1, co jest jednak trochę za daleko posuniętym uproszczeniem, gdyż w ten sposób zapomina się, że istnieje tam także znaczna mniejszość muzułmańska, szacowana na około 6 do 10% ogółu ludności (liczby te wąchają się w zależności od przynależności religijnej autorów dokonujących tego typu szacunków). Muzułmanie podkreślają też, że islam jest obecny w Sudanie Południowym od prawie dwustu lat, co jest trochę przesadą. Zakładając jednak nawet, że tak jest, można zapytać, dlaczego tylko od tylu, skoro wiadomo, że od co najmniej pięciu wieków2 była to religia powszechnie wyznawana na większości terytorium Sudanu Północnego, którego mieszkańcy zawsze utrzymywali kontakty z Południem a często z tego Południa  Określenie często stosowane wobec rodzimych, ludowych wierzeń afrykańskich, nazywanych potocznie także animistycznymi lub pogańskimi. 2 Pierwsi, choć nieliczni muzułmanie pojawiali się na terenie dzisiejszego Sudanu już w VII w. Po podboju przez Arabów Egiptu w 640 r., zaczęli tam przybywać kupcy i liczne arabskie plemiona koczownicze, choć istnienie na tym terenie królestw chrześcijańskich hamowało trochę ich napływ. Z chwilą ich upadku (w 1317 r. Nobatii i w 1504 r. Alodii) doszło do powstania nad środkowym Nilem i w Dar Furze sułtanatów muzułmańskich i szybkiej islamizacji podporządkowanych im ludów, tak że w XVI w. religia ta stała się już obowiązująca niemal na całej Północy. 1 Maciej Ząbek – kierownik Zakładu Badań Etnicznych i Międzykulturowych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �204 Maciej Ząbek sami pochodzili. Ponadto znając dynamikę rozwoju tej religii, ciśnie się jeszcze pytanie: dlaczego w końcu, tak mało mieszkańców tego kraju zostało muzułmanami? Dlaczego islam jednak przegrał na Południu konfrontację z chrześcijaństwem? Otóż główną przyczyną tego stanu rzeczy, przynajmniej na początku tej historii, wydaje się być handel czarnymi niewolnikami, jaki prowadzili przez wieki Arabowie i celowa polityka sułtanatów ograniczająca ekspansję islamu, gdyż jego postępy stawały się być przeszkodą w pozyskiwaniu tego specyficznego „towaru”, który był ich głównym „produktem” eksportowym w handlu przede wszystkim z Egiptem3. Nawracanie pogan na islam oznaczało, że po „towar” trzeba było wyprawiać się coraz dalej. Poza tym, ten typ kontaktów między Arabami a ludnością murzyńską, charakteryzujący się powtarzającymi się najazdami zbrojnymi, praktykowanym terrorem i porwaniami ludzi, bynajmniej nie sprzyjał nawiązywaniu bliższych relacji między obu stronami, a tym samym jakiejkolwiek działalności misyjnej. Stąd pierwsi konwertyci wśród Południowców pojawiają się dopiero po podboju przez Egipcjan tego kraju. Nawet jednak wówczas, pamięć o handlu niewolnikami odgrywała negatywną rolę w przyjmowaniu przez nich islamu. Pierwsi muzułmanie na Południu (1839–1842) Państwa muzułmańskie Północnego Sudanu (sułtanaty Fundżu i Darfuru) nie miały ambicji ani zapewne możliwości technicznych i militarnych dokonania podboju Południa, zadowalając się tylko handlem i pozyskiwaniem przemocą z tych obszarów, zwanych  Egipt, był największym importerem niewolników spośród krajów arabskich. W latach 1700–1880 importował podobno aż 800 tys. Murzynów; B. Nowak, Handel niewolnikami, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966, s. 1224. 3 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 205 przez nich dar fertit4, niewolników, bydła i kości słoniowej. Dokonał tego dopiero Egipt, który za panowania kedywa Muhammada Alego5 (1805–1849) prowadził dość samodzielną politykę, choć formalnie był jedną z części Imperium Osmańskiego. W 1821 r. jego wojska najechały sułtanat Fundż położony nad Nilem Białym i Błękitnym oraz rozległe obszary Kordofanu, luźno związane z tym państwem. W ten sposób powstał Sudan, jako jeszcze jedna z prowincji osmańskich. W Sudanie kolonizatorów tych dlatego nazywano „Turkami” a okres ten (1821–1881) tureckim (arab. Turkija). W późniejszych latach przyłączano do niego terytoria na południe od Rzeki Gazeli (Bahr al-Ghazal), stanowiące dar fertit sułtanatu Darfuru, tworząc tu nową prowincję noszącą nazwę taką samą, jak rzeka. Sam Darfur podbito dopiero 1874 roku. Wcześniej w 1863 r. do Sudanu przyłączono duże wodzostwo Szylluków, tworząc z niego prowincję o nazwie Faszoda a następnie w 1871 r. tereny nazwane Ekwatorią, rozciągające się na południe od rozległych obszarów bagiennych zwanych Sudd (arab. as-Sudud – zapora)6. Pierwszym administratorem Sudanu (tzw. hikimdar) w imieniu Muhammada Alego został w 1826 r. Ali Churszid (Khurshid) Agha, który zorganizował latem 1827 r., razem z Ismailem Paszą (synem Muhammada Alego) dwie duże wyprawy po niewolników, jedną w górę Nilu Błękitnego a drugą do kraju Dinka (oficjalnie były to misje, których celem było rozpoznanie możliwości handlu Dar fertit, dosłownie „dom/kraj niewolników”. Muhammad Ali i jego następcy, będąc namiestnikami (wali) Wysokiej Porty, używali tytułu „kedyw” (tur. Hidiv), na polski ten termin tłumaczony jest jako „wicekról”. 6 Więcej: P.M. Holt & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Por.: M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 113–122. 4 5 �206 Maciej Ząbek z miejscowymi plemionami). Pierwsza zakończyła się całkowitym fiaskiem z uwagi na wrogą postawę miejscowych plemion. Drugiej zaś, wspartej przez kawalerię, udało się wprawdzie rozbić atakujących ich Dinka, ale jej uczestnicy pochwycili zaledwie 500 jeńców. Tak, że obie nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Natomiast fakt, że napastnicy byli muzułmanami zaciążył od początku na przyszłych wzajemnych relacjach. Sytuacji nie poprawiał fakt, że z Północy, oprócz wspomnianych oficjalnych wypraw państwowych, były organizowane ekspedycje po niewolników przez prywatnych przedsiębiorców, m.in. do Bahr al-Ghazal i na inne tereny zamieszkałe przez pogan. Jak pisze Alan Moorehead polegały one na tym, że taki kupiec wyprawiał się z oddziałem w sile dwustu do trzystu zbrojnych ludzi, zatrzymywał się w jakimś dogodnym miejscu na Południu, zawierał przymierze z lokalnym wodzem i razem napadali na jakąś sąsiednią wioskę, potem ewentualnie na drugą, trzecią itd. Podpalali chaty i wyłapywali ludzi (szczególnie kobiety i dzieci), rabowali bydło, kość słoniową i zboże, następnie zaś wracali pod Chartum, gdzie na ukrytych targowiskach (oficjalnie w czasach egipskich handel niewolnikami był już zakazany) sprzedawali swą zdobycz7. Jak mówią współcześni Południowcy „ludzie nie byli wstanie zaakceptować wiary, której wyznawcy zachowywali się tak agresywnie wobec nich”. Państwowych wypraw w zasadzie w tym czasie już nie podejmowano. Wspomniany Ali Agha próbował wprawdzie zorganizować jeszcze kolejne ekspedycje wzdłuż Nilu Białego ale ponoszone straty sprawiły, że ostatecznie kedyw zakazał mu tych wypraw. Muzułmańscy historycy do dziś winią go za fakt, że ludność tego regionu odwróciła się od islamu i uległa, jak to mówią jego wrogom8.  A. Moorehead, Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985, s. 372.  Abdalla Keri Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and Future, Khartoum 2006, s. 9. 7 8 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 207 Bardziej udane były trzy następne ekspedycje państwowe w górę Nilu Białego zorganizowane w latach 1839–1842. Miały one charakter badawczy, celem nie były akcje militarne i pozyskiwanie niewolników lecz odkrycie źródeł Nilu. Dowodzeniem tych wypraw podjął się na rozkaz kedywa kapitan Selim Qapudan. Towarzyszyło mu 400 żołnierzy. Pierwsza ekspedycja ruszyła w listopadzie 1839 r. i po przebyciu terenów zasiedlonych przez Szylluków i bagien Sudd, zawróciła z powrotem do Chartumu. Druga ruszyła w styczniu 1841 r. docierając w pobliżu miejsca, gdzie na brzegu Białego Nilu (zwanego tutaj już Górską Rzeką, Bahr al-Dżebel) założono stację handlową o nazwie Gondokoro. Dalej w górę rzeki prąd był zbyt silny a co więcej pojawiały się bystrza (katarakty) utrudniające żeglugę. Stąd zwykle od Gondokoro kontynuowano podróż drogą lądową. Trzecią wyprawę przedsięwzięto w 1842 r., która dotarła jednak niewiele dalej, w okolice dzisiejszej Dżuby na tereny zamieszkałe przez lud Bari9. Tak, że ostatecznie nie udało się kapitanowi Selimowi dotrzeć do źródeł Nilu. Znaczenie jednak tych wypraw w kontekście historii islamu, polega na tym, że jego żołnierze będąc muzułmanami zaczęli po raz pierwszy pokojowo głosić islam wśród tutejszych ludów. Prawdopodobnie w czasie ich trwania doszło nawet do pierwszych dobrowolnych konwersji wśród przedstawicieli Bari, choć tak naprawdę nie wiemy na ten temat nic pewnego10. Przetarto w każdym bądź razie szlak, który muzułmanie z Północy, uznają za główną drogę 9 Selim Bimbachi, (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18, s. 5–30; 81–106; 161–185. Patrz także: S. Beck, Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010. 10  O tyle prawdopodobne, że przedstawiciele tej grupy, w przeciwieństwie do Nuba, Dinka, Nuerów i innych ludów Południowego Sudanu nie mieli tak złych doświadczeń z arabskimi handlarzami niewolników. W czasach niepodległej już Republiki Sudańskiej Bari byli też grupą najbardziej skłonną do kolaboracji z Chartumem. �208 Maciej Ząbek późniejszego rozchodzenia się islamu na Południu. W praktyce tylko na jego początku w okolicach miasta Renk zamieszkałego przez Dinka z plemienia Abilang doszło do utworzenia się małej społeczności muzułmańskiej. Rolę misjonarzy w tym rejonie odegrali eks-żołnierze z armii turko-egipskiej powracający do swoich rodzin11. Większe znaczenie dla islamizacji miała droga od strony południowo-zachodniego Darfuru, przebiegająca w pobliżu granic dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, kierująca się w stronę miejscowości Raga w zachodnim Bahr al-Ghazal. W tym rejonie, pod koniec XIX w. doszło do większej ilości konwersji na islam, choć także nic nie wiadomo o ich historii. Na islam przeszło w całości tylko plemię Feroge przybyłe w ten rejon z Bornu (obszary dzisiejszej północno-wschodniej Nigerii)12. Niemniej historię islamu w Południowym Sudanie liczy się symbolicznie właśnie od czasu wyprawy kapitana Selima, podkreślając przy tym, że islam pojawił się tam wcześniej niż chrześcijaństwo13. Pamiętać trzeba, że poza wspomnianym już handlem niewolnikami dużym utrudnieniem w nawracaniu na islam była bariera językowa między przybywającymi muzułmanami a ludnością miejscową. Tylko wśród najbardziej na północ wysuniętych Szylluków, można było spotkać ludzi mówiących po arabsku. Pozostałe ludy go nie znały, trudno też było o tłumaczy, którymi zwykle byli wcześniej schwytani niewolnicy z miejscowych plemion, którzy nauczyli się w niewoli arabskiego. Innego rodzaju problemem była sama możliwość poruszania się w tym terenie. Arabowie, którzy przywykli do przemieszczania się na wielbłądach, zwykle nie mogli użyć tu tych zwierząt, gdyż były one niedostosowane do panującego tam wilgotnego klimatu. W czasie pory deszczowej  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 20–21.  R.O. Collins, Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918–1956, New Haven and London 1983, s. 180. 13  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 9. 11 12 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 209 zwierzęta te w ogóle nie mogły chodzić po tamtejszych błotnistych i gliniastych ścieżkach. Fundamenty islamizacji (1869–1884) Dla wielu może być to zaskoczeniem ale paradoksalnie fundamenty islamizacji Południa położyli nie Arabowie ale Europejczycy będący w służbie kedywa Egiptu. Znane i sławne skądinąd postacie, jak Samuel Baker14, Charles George Gordon15 i przede wszystkim Edward Schnitzer znany tu jako Mehmed Emin Pasza16. Ismail Pasza (wspomniany już wyżej syn Muhammada Alego), kiedy został kolejnym władcą Egiptu, podobnie, jak ojciec zatrudniał tego typu europejskich specjalistów z różnych dziedzin. Wielu z nich znalazło pracę w Sudanie przyczyniając się trochę do ograniczenia handlu niewolnikami i utrwalenia panowania egipskiego w tym kraju. Na prawie wszystkich nich, islam wywarł ogromny wpływ i nie byli oni przeciwni jego rozprzestrzenianiu się. Samuel Baker był Samuel White Baker (1821–1893), brytyjski oficer, podróżnik, myśliwy, przyrodnik, pisarz i poszukiwacz źródeł Nilu, odkrywca Jeziora Alberta, mianowany przez kedywa gubernatorem Ekwatorii w latach 1869–1873. 15  Charles George Gordon, oficer angielski, administrator w służbie kedywa Egiptu od 1873 r. (za zgodą rządu brytyjskiego), słynny obrońca Chartumu przed mahdystami, wcześniej gubernator Ekwatorii i generalny gubernator Sudanu. 16  Niemiecki lekarz, pochodzenia żydowskiego, urodzony na Śląsku w Opolu. W 1846 r. wraz matką przeszedł z judaizmu na protestantyzm. W 1865 r. podjął pracę jako lekarz w armii osmańskiej i w trakcie tej służby nawrócił się z kolei na islam. Zmienił też swoje imię na Emin, które jest turecką modyfikacją arabskiego imienia Amin. Wkrótce awansował zostając gubernatorem (paszą) Albanii. W 1875 przeniesiony został do Kairu, następnie przez rząd został wysłany do Sudanu w celu monitorowania sytuacji zdrowotnej w tym kraju. W 1878 r. mianowano go gubernatorem Ekwatorii na miejsce Gordona. Pełnił tę funkcję aż do wyparcia go przez wojska mahdystów. W czasach późniejszych podjął jeszcze szereg wypraw w rejon Wielkich Jezior w celu poszukiwań źródeł Nilu. Zginął zamordowany w 1892 r. w pobliżu wodospadów Stanleya w dzisiejszym Kongo. 14 �210 Maciej Ząbek jednym z nich. To on dokonał faktycznej „pacyfikacji” Ekwatorii a islamizację Afrykanów uważał, jak wielu Europejczyków w tym okresie, za etap pośredni w ich cywilizowaniu17. Wojsko jego składało się z muzułmanów, żołnierzy egipskich i północno-sudańskich, którym Baker pozwalał się żenić z miejscowymi dziewczętami, gdyż uważał to za sposób zjednania sobie miejscowych ludów. Rodziny, które wiązały się z żołnierzami imperium nie atakowały później jego wojska a i sami żołnierze stawali się także bardziej tolerancyjni. Oczywiście dziewczęta te, a tym bardziej potomstwo tych związków stawało się potem chcąc nie chcąc, muzułmanami. Po wypełnieniu swego kontraktu Baker powrócił do Europy a jego stanowisko objął wybrany przez Ismaila inny Anglik – pułkownik Charles George Gordon. Ten swoim żołnierzom pozwolił wybudować meczet, który był pierwszy meczetem na Południu. Sprowadził też alimów (prawników muzułmańskich) oraz ustanowił piątek dniem wolnym od pracy. Pozwolił także praktykować post w czasie Ramadanu. Znane są jego słowa skierowane w liście do kuzyna w Anglii, że lepiej mieć więcej ludzi praktykujących religię, niż nie mieć ich wcale18. Pisał także: „Lubię muzułmanów, oni nie wstydzą się wierzyć w Boga. Życie ich jest całkiem czyste. To prawda, że pozwalają sobie na duży margines swobody, o ile chodzi o żony, ale za to nie polują na cudze. Czy w naszym chrześcijańskim narodzie mężczyźni mogą się pochwalić tą cnotą?19”. Sudańczycy przywołują często te cytaty, jako dowód potwierdzający istnienie islamu na Południu na początku drugiej połowy XIX wieku. Faktem jest, że poprzez małżeństwa z miejscowymi kobietami, język arabski i islam rzeczywiście pojawiły się na Południu, szczególnie Słowo „pacyfikacja” w epoce kolonialnej stało się obłudnym eufemizmem kamuflującym brutalne akcje wojskowe kolonizatorów przeciw próbującym im stawiać opór ludom afrykańskim. Patrz: A. Moorehead, dz. cyt., s. 429–443. 18  L. Elton, General Gordon, London 1954, s. 170. 19  A. Moorehead, dz. cyt., s.477. 17 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 211 wśród ludów Bari, Acholi i Madi. Można powiedzieć, że swymi działaniami chrześcijanin Gordon położył prawdziwy fundament pod przyszłą islamizację Południowego Sudanu20. Dzieło to z powodzeniem kontynuował jego następca na stanowisku gubernatora Ekwatorii, który jednak sam wcześniej przeszedł na islam. Był nim Emin Pasza, należący z pewnością do największych promotorów islamu na tym terenie. Przy garnizonach wojskowych budował meczety, dbał aby każdy oddział posiadał własnego imama i odprawiał piątkowe modlitwy a w Lado (nieco powyżej Gondokoro), gdzie ustanowił stolicę Ekwatorii zbudował pierwszą szkołę koraniczną w tym kraju. Pilnował praktykowania islamu i przestrzegania szariatu. Sam występował często w roli imama zachęcając żołnierzy do propagowania wiary wśród miejscowej ludności i nakłaniania ich do zakładania dżalabiji (jiba), tradycyjnej muzułmańskiej długiej koszuli (miejscowi tubylcy chodzili dotąd prawie nago). Chętnie też rekrutował spośród nich nowych żołnierzy ponieważ w armii stawali się muzułmanami. Lado za jego rządów stało się centrum islamizacji w powiązaniu z siecią obozów wojskowych (m.in. w Foweira, Rejaf, Bedden, Kirri, Muggi, Labore, Ayu, Dufile, Wadelei), które z kolei były lokalnymi ośrodkami islamizacyjnymi, szczególnie atrakcyjnymi dla młodych chłopców z okolicy, którzy przechodzili na islam aby dostać się do wojska. Ich religijność podkreślał jeden z włoskich podróżników, który dotarł do Ekwatorii w tym czasie21. Czasy rządów Emina Paszy, przed wybuchem powstania mahdystów, przyczyniły się do znacznej popularności islamu w tym regionie, stanowiąc, z punktu widzenia muzułmanów, dobry prognostyk dla tej religii na przyszłość. Fanatyzm mahdystów doprowadził jednak do załamania się tego, tak dobrze zapowiadającego się procesu islamizacji Południa.  R. Gray, A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961, s. 58. P.M. Holt & M.W. Daly, dz. cyt., s. 32. 20 21 �212 Maciej Ząbek Sudan pod okupacją egipsko-turecką �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 213 Kryzys islamu na Południu w okresie mahdijji (1884–1899) Okres powstania i istnienia państwa mahdystów w Sudanie (1881–1898) określany jest w tym kraju mianem mahdijji. Po zdobyciu Chartumu w 1884 r. ansarowie22 podjęli natychmiast ekspansję na pogańskie Południe. Armia na czele emira Karima Allaha Mohammeda Karkasawiego zdobyła na początku prowincję Bahr al-Ghazal, której gubernatorem z ramienia kedywa był młody odważny ale niedoświadczony Anglik Frank Miller Lupton (zwany Lupton Bey), którego wojska zdezerterowały przyłączając się do mahdystów23. Następnie dowodzeni przez Omara Saliha ansarowie uderzyli na Ekwatorię wzdłuż Nilu Białego, z jednej strony na łodziach a z drugiej lądem, zdobywając najpierw miejscowość Bor aby następnie zająć stolicę Południa Lado. Emin Pasza postanowił ewakuować swoje wojska, tak że miasto zostało zajęte bez walki, niemniej i tak nie udało się uniknąć negatywnych konsekwencji wojny muzułmanów z muzułmanami, jakimi byli zarówno mahdyści, jak i siły Emina Paszy. Wpływ na tą decyzję miał także fakt, że żołnierze sudańscy Emina (nie dotyczyło to oczywiście Egipcjan i Turków) zwykle odmawiali walki z mahdystami albo wręcz dezerterowali, przyłączając się do nich. Mahdyści zresztą prowadzili umiejętną propagandę wśród nich, poprzez wysyłanych do nich agentów. Miejscowi konwertyci natomiast bardzo obawiali się mahdystów. Tym bardziej, że ci ostatni byli fanatycznymi dżihadystami, przypominającymi współczesnych fundamentalistów i założycieli państwa islamskiego w Syrii i Iraku, mordujący nie Zaszczytne określenie zwolenników Mahdiego nawiązujące do nazwy sprzymierzeńców z Medyny samego Proroka. 23  Tamże, s. 93. Patrz także: P.R. Carstens, The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014, hasło: Karam Allah Muhammad Kurkusawi, s. 382. 22 �214 Maciej Ząbek tylko pogan i chrześcijan ale i innych muzułmanów, którzy nie chcieli uznać posłannictwa Mohammada Ahmeda, który ogłosił się Mahdim i przyjąć narzuconych przez niego surowych praktyk religijnych. Efektem tej konfrontacji pomiędzy samymi muzułmanami było cofnięcie się wpływów rozwijającego się islamu w regionie. Wiele miejscowych meczetów i szkól koranicznych wybudowanych niedawno przez Emina Paszę zostało spalonych lub zniszczonych a konwertyci z miejscowych plemion uciekli do buszu z obawy aby mahdyści ich nie zniewolili lub zabili. W wioskach u swoich krewnych zwykle powracali do swoich dawnych tradycyjnych wierzeń odchodząc od islamu często na zawsze24. Jak napisała Lilian Passmore Sanderson: „Wydaje się, że sfera wpływów islamu została poważnie ograniczona poprzez upadek muzułmańskiej władzy politycznej. Przyczyną tego upadku było zniszczenie administracji turecko-egipskiej w latach osiemdziesiątych XIX w. oraz późniejsze niepowodzenia mahdystów w utrzymaniu kontroli nad prowincją Bahr el Ghazal i obszarze Ekwatorii”25. Mahdyści napadając i niewoląc ludność tubylczą, nie szanując nowych muzułmanów, doprowadzili do poważnego wyniszczenia ekonomicznego i ludnościowego Południa, co zaniepokoiło Belgów z sąsiedniego Wolnego Państwa Kongo. W 1897 r. ich wojska wkroczyły do prowincji Ekwatoria, pomagając oficjalnie w ewakuacji wojsk Emina Paszy. Po jego wyjściu, sami jednak pozostali nad Bahr al-Dżebel, tworząc administrowaną przez nich tzw. Enklawę Lado, która istniała aż do śmierci Leopolda II w 1910 r. Dopiero po tej dacie, w wyniku trudnych negocjacji, tereny te powróciły z powrotem do Sudanu.  R. Gray, dz. cyt., s. 32; G. Casati (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891, s. 284. 25  L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern Sudan 1899–1964, London 1979, s. 423. 24 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 215 Islam w pierwszym okresie kondominium anglo-egipskiego (1899–1922) Klęska mahdystów z Brytyjczykami w słynnej bitwie pod Omdurmanem (Kereri)26 we wrześniu 1898 r., jak wiadomo zakończyła istnienie ich państwa. Rok później uporano się z ostatnimi oddziałami mahdystów i ustanowiony tym razem wspólny brytyjsko-egipski zarząd nad Sudanem zwany kondominium anglo-egipskim. Na Południu zaczęto organizować nową administrację. Sytuacja była już inna niż pod władzą tylko egipską. Napływali nowi urzędnicy i wojskowi, brytyjscy i egipscy. Ci pierwsi byli, w przeciwieństwie do okresu z przed powstania Mahdiego, przeważnie niechętni islamowi, ci drudzy z kolei niechętnie wyjeżdżali na dalekie, obce im kulturowo i klimatycznie Południe. Brytyjczycy zresztą też, coraz mniej chętniej wysyłali tam muzułmanów, zwłaszcza z Północnego Sudanu. Oczywiście w grę wchodzili tylko ci, którzy zachowali lojalność kedywowi w czasie powstania mahdystów. Promowano raczej przyjmowanie do administracji świeżo wykształconych Południowców po dobrych katolickich szkołach misyjnych. Na razie nie było ich jednak zbyt wielu. Egipcjan i Sudańczyków z Północy obawiano się m.in. z uwagi na to, że spostrzegano ich jako potencjalnych misjonarzy islamu. Politykę tę, w dużym stopniu kreował Generalny Gubernator Sudanu, Reginald Wingate, który od początku poszukiwał sposobu powstrzymania islamu na Południu. Postrzegał on cywilną administrację z Chartumu opartą na muzułmanach, jako wystarczająco silną grupę mogącą islamizować Południe. Prawo jednak praktycznie nie pozwalało mu na poważniejsze kroki skierowane przeciwko islamizacji27.  Historycy sudańscy nazywają ją bitwą pod Kerreri (jest to miejscowość znajdująca się wówczas ok. 11 km od Omdurmanu, gdzie faktycznie doszło do bitwy). 27 M.O. Beshir, The Sudan Background to Conflict, London 1968, s. 25. 26 �216 Maciej Ząbek Nie wszyscy zresztą Brytyjczycy byli jej przeciwni. Niektórzy uważali (na podstawie swych doświadczeń na Północy), że łatwiejsze będzie administrowanie tamtejszymi tubylcami, jak zostaną muzułmanami. Na przykład pułkownik Herbert William Jackson, gubernator prowincji Berber, był otwarcie przeciwny wprowadzaniu chrześcijaństwa na Południu twierdzą, że dezintegruje ono plemiona, które są podstawą instytucją społeczną dla miejscowych społeczności. Uważał, że doprowadzi to do napięć i rozruchów, natomiast islam (z zasady podtrzymujący istnienie plemion): „daje Czarnym poczucie wspólnoty, uspokaja ich, sprawia że są przewidywalni, uczciwi i szczęśliwi”. Chrześcijaństwo natomiast wg niego zaburza ten stan harmonii. Podobnie Lord Cromer, Konsul Generalny w Kairze był także przekonany, że islam jest dobrym pomysłem również dla Południowców i optował by podobnie, jak na Północy nie dopuszczać do pracy misjonarzy chrześcijańskich28. Stąd wokół garnizonów wojskowych na Południu nadal dochodziło do upowszechniania islamu, głównie dzięki młodym Południowcom, którzy wstępowali do armii i stawali się w niej muzułmanami a następnie byli nosicielami tej religii na swoich wioskach. Dzięki stabilizacji i zakończenia porwań ludzi w celu ich zniewalania, w niektórych rejonach Południa, mniej zrażonych dawnymi represjami ze strony muzułmanów, wyznawców islamu zaczęło wyraźnie przybywać. Głosiciele islamu zresztą zaczęli już wtedy potępiać niewolnictwo twierdząc nawet, że islam był pierwszą religią, która poprawiła warunki życia niewolników i podjęła pewne kroki aby zakazać tych praktyk29. Faktem jest, że liczba muzułmanów rosła, szczególnie w niektórych rejonach gdzie pojawili się już wcześniej, jak w Bahr al Tamże, s. 25. W niektórych okolicznościach rzeczywiście to było prawdą, niewolnicy np. w domach bogatych muzułmanów mieli warunki bardzo dobre. 28 29 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 217 -Ghazal czy w okolicach Renku oraz w ośrodkach wiejsko-miejskich w Ekwatorii (Lado, Mongalla, Rejaf) a także na północnym-zachodzie tej prowincji w okolicach Yei, w Makaraka, gdzie znajdowała się siedziba administracji turecko-egipskiej30. Przyczyniali się do tego także coraz liczniejsi imigranci muzułmańscy osiedlający się na Południu, pochodzący z Północy Sudanu, Egiptu oraz z Centralnej i Zachodniej Afryki (z terenów Bornu i Hausa) nazywani w Sudanie zbiorowo mianem Fellata. Byli wśród nich zarówno kupcy, rzemieślnicy, jak przedstawiciele koczowniczych plemion pasterskich (Fulbe i Arabów). Najlepszymi jednak misjonarzami islamu okazywali się kupcy arabscy, szczególnie w Bahr al-Ghazal, gdzie przebiegało wiele dróg handlowych z Darfuru i Kordofanu. Mieli oni tam największe możliwości w oddziaływaniu na miejscowych tubylców. W mniejszej liczbie byli obecni w Ekwatorii, do której przybywali Nilem. Osiedlali się w zakładanych tam miastach, które współtworzyli, szczególnie w Torit, Kapoeta i Kajokeji. Najbogatsi z nich, zakładali często w swoich stacjach małe meczety i prowadzili działalność dobroczynną. Później, gdy społeczności te, stały się większe zaczęli budować większe meczety oraz otwierać szkoły muzułmańskie. Ogólnie rzecz biorąc pod władzą Brytyjczyków szkolnictwo islamskie zaczęło rozwijać się całkiem nieźle. Zaczęto tłumaczyć na angielski a także na miejscowe języki komentarze do Koranu i niektóre święte teksty oraz je drukować i upowszechniać. Ogólnie rzecz biorąc islam wkraczał na Południe dzięki imigracji muzułmanów oraz pozyskiwaniu konwertytów poprzez małżeństwa z miejscowymi dziewczętami, służbę wojskową, handel, szkołę i meczety. Dzięki tym wszystkim instytucjom kultura i cywilizacja islamu powoli ale coraz mocniej wchodziła na Południe.  L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, dz. cyt., s. 423. 30 �Maciej Ząbek 218 Inną drogą upowszechniania islamu była ogromna siła przyciągająca mistycyzmu islamskiego czyli bractw sufickich. Stowarzyszenia te, od innych instytucji muzułmańskich wyróżniał zawsze wyraźnie wyższy wskaźnik wzajemnej solidarności, troski o siebie nawzajem, poczucia jedności. Bractwa przyciągały nowych adeptów atrakcyjnością obrzędów zikir (szczególnego rodzaju modlitw/ tańców i muzyki) prowadzący do transu oraz związaną z nimi propozycją poszukiwania indywidualnej drogi (tariki) do Boga, pod przewodnictwem wybranego szejcha, mistrza który już ją odnalazł. Po swej śmierci uchodzącego zwykle za świętego, posiadającego łaskę (barake), emanującego świętą siłą, mocą czynienia cudów i pomagającego w komunikacji człowieka z Bogiem. Bractwa te (głównie Chatimija, Kadirija i Samanija) przybywały z Północy na Południe, osiedlając się w Dżubie, Malakal, Wau, Torit, Rumbek, Yei i innych miastach. Ich członkowie, fakirzy (derwisze) wykorzystywali w kontaktach z Południowcami swoją otwartość na różne kultury, tolerancję na niekoniecznie zgodne z prawem islamu zachowania, pewną także apolityczność, zdobywają w ten sposób swoich sympatyków i naśladowców, zakładając wraz z nimi nowe wspólnoty i wpływając bardzo aktywnie na otoczenie31. Podsumowując, w pierwszym okresie kondominium (1899– 1922), mimo pewnej odczuwalnej niechęci wśród większości urzędników brytyjskich wobec islamu, preferencji w przyjmowaniu do administracji absolwentów chrześcijańskich szkół misyjnych, polityce sprowadzania misjonarzy z Europy i zapewnieniu misjom chrześcijańskich możliwości działania, sytuacja muzułmanów na w Południowym Sudanie nie była wcale zła a liczba ich systematycznie rosła i to szybciej niż w czasach turkijji. Stało się to w pewnym momencie już widoczne dla zwykłego obserwatora, gdyż coraz więcej Południowców przyjmowało muzułmańskie imiona  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 49-66. 31 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 219 i zakładało arabski strój (dżalabiję), co zaczęło mocno niepokoić niektórych Brytyjczyków32. Od polityki ograniczania wpływów islamu na Południu (1922–1945) po nowe na niego otwarcie (1945–1955) Większość brytyjskich urzędników, po powstaniu Mahdiego obawiała się islamu, jego radykalizmu i możliwości wybuchu kolejnego powstania. Widzieli w nim, nie bez racji, potężną siłę integracyjną, będącą w stanie zjednoczyć plemiona Południa, gdyby tę religię przyjęły a w końcu to na zasadzie divide et impera opierali swą władzę. Poza tym islam, był pasem transmisyjnym, za pomocą którego politycy egipscy i północno sudańscy, których obawiano się najbardziej, mogli wpływać na sytuację na Południu. Przed 1920 r. nie doszło jednak do większych zmian, choć gubernatorzy południowych prowincji zaczęli coraz bardziej naciskać na zahamowanie rozwoju islamu na Południu, spotykając się jednak ze sprzeciwem wewnątrz samej administracji kolonialnej, w której niektórzy wyżsi urzędnicy byli zwolennikami islamizacji Południa. Z drugiej strony kręgi związane z misjami, szczególnie protestanckimi, dążąc do stworzenia łańcucha ośrodków misyjnych od Kapsztadu po Kair, naciskały na Londyn, by Sudan nie stanowił wyrwy w tym łańcuchu. Dopiero jednak po ogłoszeniu niepodległości Egiptu w 1922 r. i radykalnym ograniczeniu wpływów tego państwa w Sudanie (praktycznie likwidacji instytucji kondominium), administracja brytyjska postanowiła wprowadzić w Sudanie, jak Rosja, wewnętrzne paszporty i obowiązek meldunkowy (Passports and Permits Ordinance) a w 1930 r. tzw. „prawo o zamkniętych dystryktach” (Closed Districts Ordinance)  G. N. Sanderson, dz. cyt., s. 190. 32 �Maciej Ząbek 220 obejmujące trzy południowe prowincje: Bahr al-Ghazal, Ekwatorię i Górny Nil. Muzułmanie z Północy mogli teraz wjechać do tych prowincji tylko za specjalnym zezwoleniem, które nie było łatwo dostać. Oznaczało to poważne ograniczenie ich swobody podróżowania oraz wyboru miejsca zamieszkania, co szczególnie dotknęło muzułmańskich kupców z Północy. Nowa polityka, preferowała jeszcze bardziej niż dotąd rządy pośrednie, przyznając plemionom uprawnienia do posługiwania się własnym językiem i prawem zwyczajowym a język angielski podnosząc na Południu do oficjalnego lingua franca. Ponadto poza misjonarzami zachęcano do osiedlania się tu także greckich i syryjskich kupców (chrześcijan lub wyznawców niesunnickich ugrupowań muzułmańskich), będących pewną przeciwwagą dla osadników arabskich, których planowano ponownie przesiedlić, podobnie, jak przybyłe tu muzułmańskie plemiona pasterskie33. Prawo to z punktu widzenia celu, dla którego zostało wprowadzone okazało się dość skuteczne, choć nie powstrzymało ekspansji islamu w regionie, tak jak się tego spodziewano. Decyzja ta, jednak w praktyce stworzyła z Południowego Sudanu nową jednostkę polityczną i dała podstawę do powstania przyszłego państwa. Zdaniem większości Sudańczyków z Północy stała się powodem późniejszej wojny domowej i obecnego podziału kraju. Konsekwencje „prawa o zamkniętych dystryktach” są o tyle zaskakujące, że długo ono nie obowiązywało. Wkrótce zaobserwowano, że dyskryminacyjna polityka wobec islamu nie przynosi do końca oczekiwanych rezultatów. Na Południu nadal popularne były dżalabije i muzułmańskie imiona. Poza tym, po drugiej wojnie światowej wzrosły naciski społeczne na dalszą demokratyzację prawa w koloniach. Stąd ostatecznie w 1945 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Sudanu przeprowadziło modyfikacje w dyskrymi Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 73–74. 33 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 221 nującym prawodawstwie z 1930 r.. Wprowadzono nowe prawo, które zakładało wolność wyznania i zakładania związków wyznaniowych, mających zapewnione równe prawa, gwarantowane przez władzę. Islam nadal pozyskiwał wiernych spośród Południowców, ale co interesujące, mimo zakończenia polityki dyskryminacyjnej, większa jego ekspansja na Południu nie nastąpiła. W międzyczasie na Południu powstały nowe chrześcijańskie elity wykształcone na wzorach europejskich a siła przyciągania tych wzorów okazała się dla tubylców znacznie większa od tych, które mogli im zaoferować muzułmanie. Islam na Południu w niepodległym ale arabskim Sudanie (1956–2005) Brytyjczycy opuszczając Sudan, oddali władzę w ręce muzułmańskiej elity z Północy na początku roku 1956. Ich niekonsekwentna polityka stała się jednym z najpoważniejszych przyczyn późniejszego konfliktu. Powstałe dzięki nim elity południowo-sudańskie dążące do emancypacji politycznej i kulturalnej musiały w tej sytuacji wejść prawie na pewno na drogę konfrontacji z koncepcją islamizacji i arabizacji Południa, której zwolennikami była zdecydowana większość reprezentantów z Północy. W początkowych latach niepodległość islamizacja na Południu utraciła dawną dynamikę. Stało się to z różnych przyczyn. Po pierwsze większość kaznodziei muzułmańskich była słabo wykształcona i nie przygotowana do prowadzenia działalności misjonarskiej wśród potencjalnych konwertytów zwłaszcza w sytuacji konkurencji z misjami chrześcijańskimi. W prawdzie, z początkiem lat pięćdziesiątych ruszył program szkolenia muzułmanów z Południa na imamów w Instytucie Studiów Islamskich na Uniwersytecie Al Azhari w Kairze, sponsorowany przez Egipcjan ale wielu z uczestniczących w nim studentów, z powodu �222 Maciej Ząbek braku wystarczającej pomocy finansowej ale też i braku większego zainteresowania dalszą nauką, przerywała studia woląc zająć się handlem czy inną pracą. Poza tym większość z nich nie widziała swojej przyszłości w Sudanie Południowym pragnąc zostać w Egipcie. Program zaś studiów na Uniwersytecie Al Azhari został w 1953 roku przerwany przez rząd egipski, w odwecie za decyzje polityków Południa głosowania za niepodległością, co kolidowało z planami Egiptu utworzenia w przyszłości jednego państwa obejmującego całą Dolinę Nilu, od delty po jego źródła. Ostatecznie w 1956 r. Egipt zmuszony do uznania niepodległości Sudanu zakończył całkiem ten program. Tylko kilku jego absolwentów, powróciło na Południe gdzie zostało wybitnymi nauczycielami islamu a jeden z nich Abbas Ali otworzył nawet w 1963 r. Palotaka znaną szkołę religijną. Po drugie brakowało wśród samych Południowców woluntariuszy posiadających niezbędną wiedzę do propagowania islamu wśród swego najbliższego otoczenia. A nawet najlepsi arabscy kaznodzieje nie byli w stanie ich zastąpić. Tymczasem europejscy misjonarze uczyli się mówić w języku ludu, który chcieli nawrócić i powoływali w coraz to większej liczbie katechetów i duchownych spośród miejscowych plemion. Po czwarte na krzewienie islamu brakowało środków, w tym nawet na pokrycie kosztów organizacyjnych, nie mówiąc już o pomocy społecznej. Bogaci kupcy muzułmańscy robili w prawdzie, co mogli ale w porównaniu z bogatymi misjami z Zachodu udzielali się na dość małą skalę. Przeszkodą był też brak odpowiednich instytucji organizujących całą działalność misyjną muzułmanów w tym wsparcia samego państwa. Pewnym przełomem w kryzysie islamu na Południu było dojście do władzy generała Ibrahima Abbuda (1958–1964) uważanego dziś przez wielu Sudańczyków za najlepszego prezydenta jakiego w swej historii posiadali. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 223 Poza pewnymi sukcesami na polu gospodarczym i dyplomatycznym, które Abbud odniósł, podjął on także ostrą akcję islamizacji i arabizacji na Południu, co spotkało się swego czasu, z wielkim poparciem jego rodaków z muzułmańskich, afro-arabskich społeczności nad środkowym Nilem. Szybko zorientował się, że islam na Południu nie zapuścił głębokich korzeni i jest nadal dosyć powierzchowny. Pierwszym jego krokiem była masowa budowa szkół podstawowych i średnich w celu nauczania islamu. Szkoły koraniczne zapewniać miały kształcenie dzieci od wieku przedszkolnego aż do studiów wyższych. Podjął też starania o umożliwienie Południowcom dostępu do wyższej edukacji. Zbudował na Południu sześć instytutów islamistycznych oraz wiele nowych meczetów. Początkowo szkoły te stworzone zostały dla dzieci muzułmanów i tych pogan, którzy chcieli przejść na islam. Z czasem jednak z powodu braku możliwości edukacji w szkołach chrześcijańskich, zaczęto przyjmować do nich także dzieci chrześcijańskie. Obok szkół religijnych, powstały także za jego rządów szkoły handlowe i techniczne oraz instytuty dla kształcenia nauczycieli. Budował również szpitale i ośrodki zdrowia aby zyskać, jak twierdził przychylność Południowców34. Z drugiej strony misjom chrześcijańskim zakazał zakładania nowych szkół, a w lutym 1962 r. wydalił z Sudanu wszystkich zagranicznych misjonarzy. Zmienił też dzień wolny od pracy z niedzieli na piątek. Rezultaty tej polityki, nie były jednak oszałamiające. Niektórzy Południowcy w prawdzie przechodzili na islam ale na podstawie danych z sądów szariackich, gdzie dostępne są tylko dane cząstkowe odnoszące się do liczby konwersji w danym roku i w danej miejscowości, np. Dżubie w latach 60. odnotowano 86 konwertytów a w Malakalu – 184, w Wau 112, itd., wiadomo, że nie były to  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 81–102. 34 �224 Maciej Ząbek jednak masowe konwersje35. Bardziej natomiast znaczącą konsekwencją polityki Abbuda było zorganizowanie przez Południowców ruchu oporu. Od 1964 r. zaczęła się w Sudanie regularna wojna domowa, która doprowadziła zarówno do jego klęski, jak jego następców. Idea islamizacji Południa była w tych warunkach (toczącej się wojny i masowych prześladowań Południowców) praktycznie od początku sprawą przegraną, choć wielu miało złudzenia nawet spośród zagranicznych obserwatorów. M.in. znany politolog kenijskiego pochodzenia prof. Ali Mazrui, podczas pobytu w Sudanie w 1985 r. w trakcie wywiadu prasowego w Chartumie stwierdził nawet, że nim upłynie 100 lat większość Sudanu Południowego stanie się muzułmańska a jego mieszkańcy będą się nazywać Arabami36. Okazały się, że były to tylko pobożne życzenia sympatyków rządów fundamentalistów muzułmańskich w Sudanie. Tymczasem wojnę domową na krótko przerwano w roku 1972, kiedy udało się osiągnąć pewien kompromis a Południe uzyskało autonomię. Powrót jednak do projektu islamizacji Południa, poprzez wprowadzenie także i na jego terytorium prawa muzułmańskiego w 1983 r. wywołało ją ponownie. Za pomocą szariatu i represji karnych nie udało się z islamizować nikogo. Przyznają to sami muzułmanie, przypominając znane słowa z Koranu: „Nie ma przymusu w religii” (2:256), o których w Sudanie zapomniano. Dopiero w 2002 r. podpisano oficjalne porozumienie o zawieszeniu ognia a 9 stycznia 2005 r. w Nairobi, osiągnięto tzw. „Całościowe Porozumienie Pokojowe”, które zakończyło wojnę w wyniku której zginęło ok. 2 miliony ludzi. Przewidywało ono  A.H. Mekki, Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan, Khartoum 1983, s. 17. 36  A.A. Mazrui, wywiad dla Radia Dżuba, 20.02.1985, za Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s.121. 35 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 225 sześcioletnią autonomię dla Sudanu Południowego a następnie referendum w styczniu 2011 r. w sprawie jego niepodległości. Zakończenie. Przyszłość islamu w Sudanie Południowym Od 2005 r. islam na Południu nie jest już wspierany przez państwo a jego wyznawcy dość gwałtownie utracili status bądź, co bądź osób nieco bardziej uprzywilejowanych. Powstała w lipcu 2011 r. Republika Południowego Sudanu odrzuciła zdecydowanie projekt islamizacji i arabizacji kraju, łącznie z językiem arabskim pełniącym tu faktyczną rolę języka kontaktowego. Podjęła też próbę dearabizacji nazewnictwa geograficznego. Sami muzułmanie, dziś zdani na własne siły, są w Południowym Sudanie spostrzegani często, jako zaplecze władz w Chartumie, tutejsza „piąta kolumna”, choć przynależność religijna wcale się tu do końca nie pokrywa z przynależnością etniczną ani tym bardziej polityczną. Wielu z tutejszych muzułmanów należało także do Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. skrót SPLM), który był główną siłą polityczną Południa prowadzącą walkę z rządem. Niekoniecznie też wszyscy muzułmanie popierali władzę z Chartumu. Niemniej, po uzyskaniu niepodległości wyznawcy islamu, szczególnie pochodzenia arabskiego, są mniejszością zagrożoną wykluczeniem (przede wszystkim brakiem nadania obywatelstwa), dyskryminacją a nawet prześladowaniami zarówno ze strony państwa, jak i miejscowej ludności, choć jak dotąd, nie doszło do większych ich pogromów. Władza deklaruje tolerancję religijną i gwarancję ochrony także ludności muzułmańskiej, jednak siłą rzeczy, w sytuacjach kryzysowych ta grupa społeczna może być narażona na odgrywanie roli „kozła ofiarnego”. Ich sytuacja wydaje się podobna do tej jaką mieli lub mają Arabowie na Zanzibarze, Biali w RPA czy Tutsi w Rwandzie. Dotyczy to także niektórych �226 Maciej Ząbek plemion pasterskich, jak Arabów z plemienia Rufa’a od dawna zamieszkujących prowincję Górnego Nilu czy Fellata z Bahr al-Ghazal, którzy nie mogą otrzymać obywatelstwa nowego państwa37. W tej sytuacji można zadać pytanie, czy islamizacja Południowego Sudanu, jest już ideą przeszłości, zakończoną, nie mającą szans na kontynuację? Czy islam w Południowym Sudanie ma jeszcze szansę zwiększyć swój stan posiadania, czy też wręcz przeciwnie będzie zanikał w tym kraju? Na pytania dotyczące przyszłości oczywiście trudno odpowiedzieć ale biorąc pod uwagę analogie historyczne, to mało jest miejsc na świecie, z których islam całkowicie ustąpił, jeśli już raz, choć na trochę się na danym terenie zadomowił. Religia ta jest ciągle w fazie ekspansji i nie wydaje się aby muzułmanie, tak łatwo dali się całkiem wyprzeć z tego kraju. Ich sytuacja o tyle różni się od np. Tutsi w Rwandzie, że muzułmanie nie są tu jedyną grupą narażoną na nienawiść większości. W Sudanie Południowym zamieszkałym przez 60 grup etnicznych, wyznawców wielu Kościołów chrześcijańskich i kultów rodzimych, muzułmanie są tylko jedną z nich, aczkolwiek historycznie, ekonomicznie i politycznie dość znaczącą. Niemniej, tak duże zróżnicowanie miejscowej ludności, ich w pewnym sensie zabezpiecza. W sytuacji kolejnej wojny domowej między samymi Południowcami, muzułmanie, czy nawet Arabowie, mogą być nawet ośrodkiem pewnej stabilizacji. Poza tym nowe konflikty i masakry, których doświadcza obecnie Południe sprawiają, że zaciera się pamięć o starych wojnach i prześladowaniach ze strony Arabów. W tej sytuacji islam, jako religią bądź co bądź pokoju, może okazać się dla wielu ponownie atrakcyjna. Miejscowi muzułmanie udowodnili, że potrafią być także tolerancyjni a nawet integrować się z wyznawcami innych religii. Poza M. Ząbek, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, red. M. Ząbek, Warszawa 2013. 37 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 227 tym przyszłość islamu jest związana z rozwojem chrześcijaństwa w tym kraju. Z pytaniem, jak głęboko się ono w nim zakorzeni? Czy potrafi przetrwać, bez wspomagania zewnętrznego, w sytuacji całkowitego upadku tej religii na Zachodzie? W przypadku negatywnej odpowiedzi, islam prawie na pewno dostanie tu swoją drugą szansę. Bibliografia Abdalla K. Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and Future, Khartoum 2006. Abdalla K. Wani, Przyszłość islamu w Sudanie Południowym, w: Ząbek M. (red.), Sudan. Problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, Warszawa 2014. Beck S., Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010. Beshir M. O., The Sudan Background to Conflict, London 1968. Carstens P. R., The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014. Casati G. (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891. Collins R. O., Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918– 1956, New Haven and London 1983, s. 180. Elias T. and R. Hill (eds.), The Opening of the Nile Basin, London 1974. Elton L., General Gordon, London 1954. Gray R., A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961. Holt P.M. & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Mekki A. H., Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan, Khartoum 1983. Moorehead A., Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985. Nowak B., Handel niewolnikami, w: Tymowski M. (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966. �228 Maciej Ząbek Said Bashir M., The Sudan Crossrads of Africa, London 1965. Sanderson L.M. & G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern Sudan 1899–1964, London 1979. Selim Bimbachi (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18. Ząbek M., Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Ząbek M. (red.), Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Warszawa 2013. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. History of islamization in South Sudan (1839–2011) Summary The article is devoted to the history of islamization in South Sudan since the conquest of the country by Turko-Egyptians, through a period of British rule to the rule of Sudanese Arabs. It draws attention to some paradoxes namely the fact that the foundation of Islam in South Sudan was not put by the Arabs but Europeans who are in the service of Khedive of Egypt. Similarly, the most successful islamization was reported in the country during the first period of British rule. The reason for the resistance of most Southerners against accepting Islam was at the beginning the memory of the Arab slave trade. As well as in the period of Sudan independence, the attempts of islamization and arabization of country by force by the authorities in Khartoum. �Jędrzej Czerep Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy Sudan – Sudan Południowy: dychotomia czy lustrzane odbicie? Wybuch wojny domowej w Sudanie Południowym w grudniu 2013 r. postawił na porządku dziennym pytanie: czy kultywowana, zwłaszcza przez donorów, wizja Południa jako strefy realizacji dążeń wolnościowych, nie była oparta na fałszywych przesłankach? Uproszczony podział Północ: (muzułmański) agresor / Południe: (chrześcijańska) ofiara, który utrwalił się w dyskursie zachodnim wobec Sudanu, pomija fundamentalne dla całej przestrzeni sudańskiej elementy wspólne. Nie uwzględnia również faktu, że elity Południowego Sudanu, wychowane w państwie sudańskim, posługujące się językiem arabskim w naturalny sposób traktują Chartum jako podstawowy punkt odniesienia dla własnych rządów. Eric Reeves, członek zawiązanej w latach dziewięćdziesiątych XX w. nieformalnej amerykańskiej grupy lobbystów, która wpływała na kształtowanie się polityki Departamentu Stanu wobec Sudanu, tzw. Rady (The Council), przywołując ówczesny własny ogląd sytuacji w Sudanie opisuje: „naszym celem było uświadomienie ludziom, że reżim w Chartumie to zło (evil). Zastanawiałem się intensywnie nad znaczeniem słowa zły i doJędrzej Czerep – doktorant Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie �230 Jędrzej Czerep szedłem do wniosku, że jeśli zło ma swoje miejsce w świecie, rezyduje w Chartumie”1. W skład „Rady” wchodzili m.in. John Prendegrast, pracownik Departamentu Stanu, późniejszy dyrektor „Enough! Project” i celebryta, Ted Dagne analityk Kongresu tworzący na potrzeby parlamentu raporty dotyczące Sudanu oraz Suzan Rice, wpływowa asystent Sekretarza Stanu ds. Afryki. Środowisko to, kultywując i promując rozumienie dynamiki wydarzeń w Sudanie jako walkę „sił ciemności i światła”, w sposób nieobiektywny idealizowało partyzancki ruch SPLA/M pod przywództwem Johna Garanga. Chcąc widzieć w nim przeciwieństwo „zła” Chartumu, przypisało mu w sposób automatyczny i mocno „na wyrost” odmienne standardy moralne, przywiązanie do wolności, wreszcie rolę obrońców chrześcijaństwa. Podejście to wpisywało się w mesjanistyczną, podbudowaną religijnie wizję roli USA w świecie jako krzewiciela wolności, podtrzymywaną zwłaszcza przez środowiska ewangelickiej prawicy, rozwiniętą później, w latach 2000. przez prezydenta Georga W. Busha. Ted Dagne wspomina: „widzieliśmy w Garangu charyzmę, oraz pasję co do równości, demokracji”2. Nie ulega jednak wątpliwości, że w ogólnosudańskiej politycznej agendzie Garanga odbijała się nie tylko doskonale przyjmowana na Zachodzie wizja państwa demokratycznego i tolerancyjnego (tzw. Nowy Sudan), ale i skrajnie autorytarny styl przywództwa i brak elementarnego poszanowania praw człowieka – lustrzane odbicie cech „arabskiego” rządu z Północy. Alex de Waal z Uniwersytetu Tuftis i World Peace Foundation i charakteryzuje Garanga jako bezwzględnego, nietolerującego sprzeciwu lidera scentralizowanej struktury, której bilans łamania praw człowieka nigdy, na żadnym South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015, http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015]. 2  Tamże. 1 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 231 etapie wojny, nie było lepszy niż po stronie Chartumu3. Od strony relacji z ludnością cywilną, stosowania przymusu, używania dzieci-żołnierzy, czy eksploatowania napięć etnicznych, ruch SPLA wpisywał się w pełni w autorytarny model sudański. Sam Garang daleki był od budowania opozycji Północ-Południe. Umiejętnie modyfikował narrację zależnie od rozmówcy – co częściowo tłumaczy bezkrytyczną fascynację aktywistów amerykańskich. Hassan Turabi, lider ruchu islamskiego, który wyniósł do władzy w Chartumie Omara Baszira, w 1993 r. charakteryzował Garanga w sposób następujący: „Kiedy jedzie on do Afryki, powie: jesteśmy czarnymi Afrykanami prześladowanymi przez Arabów; w Europie powiedziałby, że to muzułmanie uciskają chrześcijan; z kolei w [marksistowskiej] Etiopii powie, że burżuazja prześladuje klasę pracującą zarówno na Północy jak i Południu”4. W programowym Manifeście SPLA opublikowanym w 1983 r. Garang odwoływał się do wspólnego dziedzictwa obu wielkich religii (islamu i chrześcijaństwa), oraz do wspólnych problemów i wspólnoty interesu wszystkich Sudańczyków5 – którą to wspólnotę tymczasowo usunęła z pola widzenia szowinistyczna rasowo i religijnie polityka Chartumu: rzecz w jego rozumieniu niezgodna z prawdziwym duchem sudańskim. Konsekwentne ignorowanie ogólnosudańskich, ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami, cech ruchu Garanga, doprowadziło do uznania go przez społeczność międzynarodową za realizatora dogłębnie wolnościowej i zwiastującej pluralizm misji narodowowyzwoleńczej. Szacunek do różnorodności kulturowej nie implikował jednak w żaden sposób demokratycznych planów wobec  Tamże.  A.A. Gallab, The First Islamist Republic: Development and Disintegration of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008, s. 115. 5 The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan.net/en/the-manifestoof-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015], s. 1. 3 4 �232 Jędrzej Czerep własnego przywództwa i pozycji SPLM/A w państwie, jaką ruch uzyskał w wyniku zapisów popieranego przez Zachód Całościowego Porozumienia Pokojowego (CPA, 2005): przekazania mu roli rządu autonomii, a później niepodległego państwa. Jeśli wyłączyć wymiar religijny (z oczywistych powodów Południe nie sięga po projekty wywodzone z islamu), nie istniały racjonalne przesłanki pozwalające sądzić, że dawny ruch partyzancki będzie rządzić w sposób odmienny niż Chartum. Choć pod przywództwem Salvy Kiira, w SPLM zmarginalizowano polityczny program pansudański (żywy jeszcze tylko w oddziale ruchu aktywnym w nowych granicach Północy, SPLM-North), a hasło Nowego Sudanu wyewoluowało w poparcie dla niepodległości Południa, zmiana retoryki nie zmieniła esencji kultury politycznej Południa. Do dziś w dużej części inspiruje się ona wzorcami chartumskimi. System trybalizmu w wymiarze militarnym i dzielenia zasobów Z wzorców sudańskich bezpośrednio zaczerpnął czerpał ogólny model rządów jaki ukształtował się po w łonie ruchu partyzanckiego, a później rozwinął po utworzeniu autonomii Południa na bazie CPA. Sposób zarządzania na peryferiach państwa sudańskiego, gdzie dominują liczne, niearabskie grupy etniczne tradycyjnie opierał się na utrzymywaniu napięć etnicznych przez utrzymywanie zależności poszczególnych frakcji etnicznych na pewnym poziomie zależności finansowych i w dziedzinie dostępu do stanowisk i pomocy rzeczowej, w tym militarnej, oraz na popieraniu lokalnych ugrupowań walczących przeciwko siłom jawnie antyrządowym. Dziedzictwem Chartumu są więc warunki ukształtowania się ruchu SPLA, zaszczepienie środowiska politycznego i schemat zależności w których zaistniał. SPLA i NCP z Chartumu rywalizowały o prymat w tej samej grze: w rywalizacji o kontrolę nad podległym obszarem �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 233 na zasadzie „dziel i rządź”, realizowanej przez wspieranie lokalnych frakcji, które skłaniały się ku tej stronie, która oferowała więcej. De Waal zauważa, od uzyskania niepodległości przez Sudan rządy w Chartumie opierały się na elitach biznesowo-wojskowych, tworząc wyjątkowo duże nierówności ekonomiczne i prowokując etniczny wymiar zbrojnych ruchów opozycyjnych. Neopatrymonialne cechy sudańskiego systemu władzy w różnych wariantach były reprodukowane w łonie partii artychartumskich powstańców, w tym SPLA. Główną ich charakterystyką był priorytet uzyskania dominacji przez lidera i jego frakcję, co umożliwiłoby rozbudowanie systemu osobistego „patronatu” nad podziałem zasobów6. W momencie uzyskiwania przewagi politycznej (zwłaszcza wsparcia międzynarodowego, w tym amerykańskiego), ruch SPLA/M, którego trzonem byli od początku przedstawiciele ludu Dinka, zaczął reprodukować w odniesieniu do grup etnicznych i frakcji w obrębie Południowego Sudanu schemat zarządzania analogiczny do tego, jaki Chartum rozwinął nad peryferiami. Kompromis z 2005 r., który pozwolił Południowemu Sudanowi czerpać ogromną dywidendę z zysków z wydobycia ropy naftowej (na zasadzie 50% do budżetu Chartumu, 50% do budżetu Dżuby), sprawił, że tworzeniu zrębów administracji towarzyszył nieprzerwany strumień wpływów do budżetu. Zasób ten dawał możliwość skonstruowania systemu finansowo-etnicznego patronatu, dzięki któremu do SPLA /administracji autonomii/ mogły zostać dokooptowane ugrupowania będące doń w chwili podpisania CPA w opozycji. Warto zaznaczyć, że w 2005 r. SPLA, choć zwycięska politycznie, była grupą mniejszościową – większość funkcjonujących w przeddzień porozumień pokojowych grup zbrojnych była sprzymierzona z Chartumem lub w inny sposób przeciwna SPLM,  A. de Waal, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369. 6 �234 Jędrzej Czerep albo przyjęta świeżo przyjęta z powrotem – i z dużą dozą nieufności i autonomii (zwłaszcza frakcja Rieka Machara, odłączona od SPLA Garanga w 1991, formalnie zintegrowana z na powrót w 2002 r.7). Sudańska (chartumska) co do genezy metoda brania na żołd i opłacania dawnych frakcji opozycyjnych, dających rządowi formalne oparcie w bazach etnicznych danych ugrupowań w interiorze, stała się podstawowym narzędziem konsolidacji władzy w Dżubie, zwłaszcza po objęciu przywództwa przez Salvę Kiira w 2005 r., a jednocześnie źródłem jej słabości: tworzyła ryzyko załamania się systemu opłacanej lojalności w razie turbulencji finansowych8. Załamanie nastąpiło w konsekwencji krachu nieformalnego budżetu (środków na opłacanie lojalności) jaki nastąpił w konsekwencji nieprzemyślanej, emocjonalnej decyzji o całkowitym wstrzymaniu produkcji ropy naftowej w 2012 r9. Wybory 2010 Pierwszą widoczną w wymiarze międzynarodowym manifestacją przejęcia przez Dżubę wzorców kultury politycznej u progu niepodległości, był przebieg wyborów w kwietniu 2010 r. Były to pierwsze wybory powszechne do władz autonomii przeprowadzone na Południu, równolegle z wyborami ogólnosudańskimi. Dla Chartumu (i Sudanu jako całości) miały to być pierwsze prawdziwie wielopartyjne wybory od 1986 r10. Przebieg wyborów na Południu, w zakresie ograniczania możliwości prowadzenia kampanii przez partiom i kandydatom opo7 Sudan, Oil, and Human Rights, Human Rights Watch, Bruksela – Londyn – Nowy Jork – Waszyngton 2003, s. 278–283. 8  A. de Waal, When kleptocracy..., dz. cyt. s. 347–369. 9  Tamże. 10 Sudan ‚will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/ go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 235 zycyjnym do rządzącego ruchu SPLM, był wierną kopią schematu sudańskiego – naznaczonym przez kolosalną dysproporcję w zasobach i możliwości prowadzenia kampanii między ugrupowaniami rządzącymi a resztą kandydatów. Wg Human Rights Watch na Południu organy państwa zdominowane przez rządzący ruch SPLM w okresie przygotowań do głosowania „dokonywały systematycznych naruszeń praw i wytworzyły atmosferę opresji”. Niezależny kandydat na gubernatora Centralnej Ekwatorii Alfred Ladu Gore, w przeddzień głosowania publicznie skarżył się, że jego zwolennicy są nękani a ich karty do głosowania odbierane11. Inni kandydaci raportowali o zatrzymaniach, uniemożliwianiu prowadzenia kampanii, a nawet o torturowaniu głosujących przeciw SPLM przez służby siłowe rządu autonomii12. W obydwu częściach Sudanu dochodziło do zatrzymywania, zastraszania, wypraszania z lokali krajowych obserwatorów wyznaczonych przez partie opozycyjne, zatrzymywania kandydatów opozycji i aktywistów ich ugrupowań13. Wybory na Południu odbyły się według schematu wypracowanego na Północy, a wynik wyborczy ugrupowania rządzącego (SPLM) i prezydenckiego kandydata (ubiegający się o reelekcję Salva Kiir) unaoczniły jeszcze dalej posunięty monopol na sprawowanie władzy: SPLM uzyskał 160 na 170 miejsc w parlamencie, a Kiir ponad 92% głosów, podczas gdy Baszira w skali kraju uzyskał 68%14. Partia Baszira, NCP zmniejszyła stan posiadania w parlamencie wyłącznie z wyniku uzgodnień, że Południe uzyska określoną pulę  H. Hoda Abdel-Hamid, Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010, http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015] 12 J. Copnall, Dream election result for Sudan‘s President Bashir, BBC News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015]; http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015]. 13 Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, Human Rights Watch, 26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015]. 14 J. Copnall, Dream election... 11 �236 Jędrzej Czerep miejsc w parlamencie w Chartumie niezbędną do ewentualnego wetowania zmian konstytucji naruszających ducha CPA15. Biorąc pod uwagę to zastrzeżenie, NCP uzyskała niemal maksimum dostępnych w ramach rywalizacji wyborczej mandatów16. Koalicje organizacji obywatelskich, które obserwowały przebieg elekcji na Północy (Sudan Democracy First) oraz na Południu (The Sudanese Network for Democracy and Elections) opisały bardzo podobne praktyki wykorzystywania przez dominujące ugrupowania swojej przewagi i wywierania presji, oraz ograniczania możliwości opozycji. W obydwu częściach publiczne zgłaszanie naruszeń wystawiało poszkodowanych obywateli na bardzo poważne ryzyko17. Obydwaj liderzy, Baszir i Kiir, potraktowali wybory analogicznie instrumentalnie dla umocnienia własnej bazy poparcia przed planowanym na początek 2011 r. referendum na temat secesji Południa, które zwłaszcza dla Dżuby było priorytetem. Organizacja Human Rights Watch, na podstawie przebiegu wyborów w 2010 r. opracowała listę rekomendacji. Na 8 grup rekomendacji, 6 adresowanych było wspólnie do rządów w Chartumie i rządu autonomii w Dżubie – wynik zbieżnego podejścia liderów dominujących ugrupowań, oraz podległych im struktur państwowych do organizacji elekcji, oraz do uzyskania pożądanego wyniku i wizerunku własnych partii18. Rekomendacje dotyczyły: nierespektowania prawa do swobodnej ekspresji poglądów i zrzeszania się; bezprawnych zatrzymań, tortur członków 15 Sudan‘s SPLM reaches ‚breakthrough deal‘ on poll, BBC News, 26.02.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015]. 16 J. Copnall, Dream election... 17  Tamże. 18  Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/ democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 237 partii, aktywistów, dziennikarzy i studentów; braku skłonności rządów w Chartumie i Dżubie do badania przypadków naruszeń i pociągania winnych do odpowiedzialności; potrzeby (zwłaszcza na Południu) zdyscyplinowania dopuszczających się poważnych, samowolnych naruszeń żołnierzy m.in. poprzez jasne instrukcje dla dowódców; respektowanie prawa do wolnej prasy i pracy dziennikarskiej, zwłaszcza w kontekście wyborczym19. Jedna z rekomendacji, dotycząca wezwania Chartumu do pilnej reformy zasad funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa w 2010 r. faktycznie odnosiła się do Północy, jednak – jak opisano w kolejnym podrozdziale – obecnie jest równie aktualna w odniesieniu do Południa. W obydwu częściach Sudanu okres powyborczy przyniósł intensyfikację działań aparatu państwa przeciw niedawnym kandydatom oraz dziennikarzom20. Ustawa o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa – według wzorców z Chartumu 8 października 2014 parlament południowosudański przeprowadził trzecie czytanie proponowanej ustawy o bezpieczeństwie publicznym21 – sesji towarzyszyła gorąca debata i demonstracyjne wyjścia z sali niektórych posłów22. Miała ona na celu przyznanie specjalnych uprawnień Narodowej Służbie Bezpieczeństwa (National Security Service, NSS), wyjętej spod kontroli innych organów potężnej  Tamże.  Tamże. 21 National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/ files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015]. 22 South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014, https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015]. 19 20 �238 Jędrzej Czerep struktury, która mogłaby swobodnie przeszukiwać, podsłuchiwać, aresztować i więzić obywateli, oraz konfiskować własność. Zaproponowane rozwiązania kopiowały w ogromnym stopniu logikę, oraz rozwiązania obowiązujące w Sudanie od pół wieku odchodząc od deklarowanych w przeddzień niepodległości – w okresie gdy krytyczne było wsparcie społeczności międzynarodowej – wizji rozwoju w kierunku transparentności i kontroli władz (wg zapisów tymczasowej konstytucji głównym zadaniem NSS było gromadzenie informacji analizy i funkcje doradcze)23. Ustawa wyjmuje służbę bezpieczeństwa spod kontroli sądowej i nie określa granic jej władzy; tym samym autoryzuje przejście do pozycji radykalnej nierównowagi w relacji organów państwa wobec obywatela. Likwiduje jakiekolwiek zabezpieczenia dla obywateli przed najpoważniejszymi naruszeniami, np. torturami czy bezpodstawnym pozbawieniem wolności. Daje NSS prawo do aresztowania bez nakazu sądowego i przetrzymywania każdej osoby co do której są podejrzenia, że popełniła, lub chciała popełnić szeroko rozumiane przestępstwo „przeciwko państwu”24. Ustawa weszła w życie w kwietniu 2015 r25. We wcześniejszych wersjach (skorygowanych przez parlament) funkcjonariuszom gwarantowano pełny immunitet od odpowiedzialności karnej. Onyoti Adigo Nyikwec, wiceprzewodniczący opozycyjnej partii SPLM-DC (Sudan Peoples Liberation Movement – Democratic Change), ocenił w odniesieniu do proponowanej ustawy: „rząd Sudanu Południowego idzie w ślady Chartumu wprowadzając  Tamże. South Sudan national security law ‘in effect‘: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015]. 25 South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-14/south-sudanfires-interior-minister-as-security-law-implemented [01.08.2015]. 23 24 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 239 wszechwładną służbę bezpieczeństwa w miejsce posiadających legitymację społeczną organów śledczych takich jak Wydział Śledztw Kryminalnych (Criminal Investigation Department)”. Zauważył, że służba bezpieczeństwa to rozwiązanie, które pojawiło się w Sudanie dopiero od czasów prezydenta Dżaafara Nimeiri, który ustanowił w kraju dyktaturę. Nyikwec wyraził zgłaszaną przez obrońców praw człowieka obawę, że ustawa ma na celu utworzenie nieoficjalnych miejsc przetrzymywania zatrzymanych, tzw. ghost houses, identycznych do tych, w jakich aktywiści południowosudańscy byli osadzani w Chartumie w czasach masowych prześladowań26. Apel ten, wyrażając obawy co do przyszłości, w praktyce odnosił się do sytuacji już zastanej. Znajomość realiów i rozwiązań chartumskich jest zarówno dla władz, jak i opozycji zupełnie naturalna. Lam Akol, przewodniczący SPLM-DC (i dziś główny parlamentarny krytyk rządu w Dżuby), po rozłamie w ruchu SPLM w 1991 r. zbliżył się do sił pro-chartumskich. Po podpisaniu rozłamowego porozumienia z Chartumem w 1997 r., w latach 1998–2002 był ministrem transportu Sudanu, a po czasowym powrocie do głównego nurtu SPLM i podpisaniu CPA, ministrem spraw zagranicznych Sudanu w latach 2005–200727. Dla wielu przedstawicieli rządu w Dżubie, parlamentarnej oraz zbrojnej opozycji, Chartum był miejscem zdobywania doświadczenia politycznego, z którym utrzymuje się pewien poziom roboczych relacji. W okresie debaty nad ustawą o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa, przedstawiciele organizacji pozarządowych alarmowały o rosnącym lawinowo trendzie porwań i „zaginięć” działaczy krytycznych wobec władz – bezskutecznie apelując do policji o ukrócenie SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015]. 27 Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip.php?mot560 [01.08.2015]. 26 �240 Jędrzej Czerep procederu28. Wprowadzenie ustawy można więc odczytywać jako usankcjonowanie spontanicznie – choć przy przychylnością rządu w Dżubie – odradzających się praktyk prześladowania opozycji przez służby, na wzór tych znanych z Chartumu. NSS od uzyskania niepodległości była krytykowana za porwania przeciwników władz i najścia dziennikarzy. Od wybuchu wojny domowej liczba tego rodzaju naruszeń bardzo wyraźnie wzrosła29. Wg Ashamu Deng, badaczki Południowego Sudanu w Amnesty International, logika ustawy „wyposaża służbę bezpieczeństwa w prawo do kontynuowania naruszeń prawa, a nie ogranicza je – jak wymagają tego standardy regionalne i międzynarodowe”30. Greater Pibor Administrative Area Interesujący przejaw importowania „logiki rozwiązań” peryferyjnych rebelii zastosowano w Południowym Sudanie w odniesieniu do konfliktu we wschodniej części stanu Jonglei – zwłaszcza w powiecie Pibor – w mateczniku grupy etnicznej Murle. Wśród tej społeczności, marginalizowanej w skali państwa (najmniejszy rozwój brak infrastruktury, zacofanie itd.), oraz skonfliktowanej z sąsiednimi Nuerami i Dinkami (tradycja najazdów i kradzieży stad), katalizatorem niezadowolenia stała się druga rebelia Davida YauYau’a, rozpoczęta w 2012 r., zakończona na początku 2014 r. Porównując sytuację Murle w Południowym Sudanie do miejsca Południa w skali Sudanu, rzucają się w oczy daleko idące analo28 Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015]. 29 South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015]. 30  Tamże. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 241 gie – tradycje wykluczenia i niższego statusu społecznego Murle, niechęć wobec nich motywowana etnicznie i w oparciu o lokalną historię polityczną31, wreszcie Pibor jako peryferia peryferiów i obszar pograniczny z sąsiednią Etiopią. Doprowadziły one Yauyau’a do sformułowania analogicznych żądań politycznych: wydzielenia osobnej, faktycznie niezależnej jednostki administracyjnej, gdzie jego ruch (bynajmniej nie reprezentującej wszystkich grup etnicznych ani nawet politycznych wśród Murle), Frakcja Kobra, uzyskałby pozycję lokalnego rządu. Tak ustanowione status quo miało dać nowy impuls w relacjach między Dżubą a GPAA, który zachęciłby mieszkańców tego obszaru do utrzymywania nominalnej lojalności wobec stolicy32. Dżuba zgodziła się przyznać Yauyau’owi i jego frakcji suwerenną władzę nad GPAA, z własnymi quasi-ministerstwami i namiastką parlamentu. Do jego dyspozycji pozostawiła ułożenie relacji z grupami mniejszościowymi (pominiętymi w negocjacjach, często niezadowolonymi z ich wyniku33) w nowej jednostce. Zrzekła się więc władzy na części swojego terytorium na niemal identycznych zasadach jak Chartum zrzekł się władzy nad Południem w 2005 r. Dla cywili Murle, SPLA stanowiła element obcy, zagrażający, analogiczny do Sudańskich Sił Zbrojnych (SAF) w czasie wojny Północ-Południe: dla wielu z nich najbardziej pozytywnym skutkiem rebelii było przerwanie rządowej kampanii rozbrojenia cywilów34, która często sprowadzała się do brutalnych pacyfikacji.  C. Todisco, Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Small Arms Survey, Genewa, 2015, s. 17. 32 Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, RadioTamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobra-factionestablish-jonglei-sub-region [01.08.2015]. 33 E. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoria-mpsresist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015]. 34  C. Todisco, Real but Fragile..., s. 29. 31 �242 Jędrzej Czerep * * * Opozycja Północ-Południe, choć prawdziwa w odniesieniu do resentymentów rasowych, ciążenia ku szerszemu kręgowi arabskiemu albo wschodnioafrykańskiemu, czy też pozycji Islamu oraz chrześcijaństwa w dwóch częściach dawnego Sudanu, nie przekłada się na odrębność tradycji zachowań politycznych (kultury politycznej), które kształtują dynamikę zjawisk politycznych w Dżubie i Chartumie. W tej dziedzinie istotną rolę odgrywał – wbrew uproszczonej, zwłaszcza na Zachodzie narracji binarnej – i nadal odgrywa przepływ wzorców, idei i doświadczeń politycznych na przestrzeni całego Sudanu w granicach z lat 1956–2011, który w dużym stopniu ukształtował klasę polityczną Sudanu Południowego. Bibliografia Abdel-Hamid H., Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010, http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015]. Bereketeab R., Self-Determination and Secession in Africa. The post-colonial state, Nowy Jork 2014. Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015]. Copnall J., Dream election result for Sudan’s President Bashir, BBC News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661. stm [01.08.2015]. Draft Agreement on the Resolution of the Conflict in Jonglei State Between The Government of the Republic of the South Sudan and The South Sudan Democratic Movement / South Sudan Defence Army (SSDM/ SSDA-Cobra Faction), Addis Abeba, 03.2014, https://radiotamazuj. org/sites/default/files/Signed%20Copy%20of%20the%20Draft%20 Agreement_phase%20Two.pdf [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 243 Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, Radio Tamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobrafaction-establish-jonglei-sub-region [01.08.2015]. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoriamps-resist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015]. Gallab A.A., The First Islamist Republic: Development and Disintegration of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008. Gallab A.A., Their Second Islamic Republic. Islamism in the Sudan from Disintegration to Oblivion, Ashgate 2014. Garang de Mabior M., The Vision is Not Dead, Kampala 2013. Hemmer J., Grinstead N., When Peace is the Exception: Shifting the Donor Narrative in South Sudan, Haga, 2015. Human Rights Warch, Sudan, Oil, and Human Rights, Bruksela – Londyn – Nowy Jork – Waszyngton 2003. Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015]. Human Rights Watch, Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, 26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015]; Johnson D.H., The Root Causes of Sudan’s Civil Wars. Peace or Truce, Rochester 2011. Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip. php?mot560 [01.08.2015]; Metz H.C., Sudan: a Country Study, Federal Research Division Library of Congress 1991. National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/ files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015]. South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/artic- �244 Jędrzej Czerep les/2015-04-14/south-sudan-fires-interior-minister-as-security-lawimplemented [01.08.2015]. South Sudan national security law ‘in effect’: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015]. South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014, https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015]. South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015]. South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015, http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015]. SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015]. Sudan ‘will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/ go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015]. Sudan’s SPLM reaches ‘breakthrough deal’ on poll, BBC News, 26.02.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015]; The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan. net/en/the-manifesto-of-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015]. The SPLA. Fit to Govern?, Londyn 1998. Todisco C., Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Genewa 2015. Waal A. de, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369. Young J., Cat fight among the S. Sudan experts and the failure of peace-making, „Sudan Tribune”, 11.06.2015, www.sudantribune.com/spip. php?article55298 [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 245 Influence of Sudan’s political culture on South Sudan Summary Analysis of political processes in Sudan and South Sudan is not possible without reference to political culture, meaning repetitiveness of historically and culturally influenced schemes of political behaviour that are typical for particular political systems. Discourse on South Sudan, which dominated understanding Sudan among the Western, particularly American public opinion starting from the 1990s, was based on unproven assessment that South is North’s (Khartoum’s) reverse, according to a simple dichotomy: Muslim – Christian; dictatorship – freedom etc. This logic ignored transfer of standards, styles of leadership, legal culture from Khartoum to Juba. Those influences are, however, factors that constantly shape political culture of the South, and provide tools to understand nature of problems and evolution of the world’s newest state, including the present civil war. ��Katarzyna Grabska Córki AK-47 i zgwałcone kobiety Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym Identyfikacja płciowa i relacje płci w okresie transformacji? Pewnego popołudnia, w marcu 2007 roku siedziałam w stodole (luak), obserwując matkę Nyariek, która była w trakcie mielenia sorgo (roślina z rodziny wiechlinowatych) i gotowania walwal (owsianka z sorgo). Nyariek, młoda, 16-letnia dziewczyna z grupy etnicznej Nuer, którą spotkałam w obozie dla uchodźców w Kakumie, w Kenii, powróciła niedawno do Sudanu. Kiedy ją spotkałam w Ler, w Południowym Sudanie, poprosiła mnie, abym pojechała z nią spotkać się z jej matką, której nie widziała od czasu swojego wyjazdu do Kenii w 2001 roku. Po podróży starym minibusem i trzygodzinnym marszu przez sawannę, dotarłyśmy do Maper, rodzinnej wioski Nyariek. Siedząc w stodole, słuchałam mamy Nyariek, która przebywała w Maper podczas konfliktów. Opowiadała ona historię wojny i migracji: „Chcesz abym mówiła o której wojnie? – zapytała mnie. Były tu już wszystkie; przychodziły jak wiatr (jiom). Bardzo cierpieliśmy z powodu ropy naftowej. Na początku przybyli Arabowie i mieliśmy wojnę rządową (kuorkume). Później grupy Dinka i Nuerów biły się między sobą i ludzie musieli uciekać z jednego miejsca w inne. Później Nuerowie zaczęli wojnę między sobą. Te konflikty były Katarzyna Grabska – pracowniczka naukowa Graduate Institute of International and Development Studies, Geneva, Switzerland �248 Katarzyna Grabska inne, ponieważ używano różnej broni. Matki zostawały z dziećmi na odludziu. Wielu mężczyzn zostało zabitych, a pozostali uciekli. Kobiety zostały zabite, a jeśli miały szczęście to były brane w niewole jako żony wrogów. Domy zostały spalone, krowy i kozy zabrane. W tym czasie było wiele cierpienia i ucieczek. [Z powodu wojny] staliśmy się innymi ludźmi, nuerskie kobiety i mężczyźni nie są już tymi, kim byli wcześniej”. W Południowym Sudanie, identyfikowanie się z płcią i „role” z nią związane mają ważne miejsce w historii kobiet i mężczyzn, którzy w trakcie ostatnich dekad byli postawieni w obliczu wojny, przemocy, migracji i życiu na wygnaniu. Ten artykuł dotyczy tożsamości i działań kobiet, mężczyzn, młodych ludzi i osób starszych uwikłanych w konflikty zbrojne w Południowym Sudanie (między 1983 a 2005 rokiem), a w szczególności Nuerów, grupy etnicznej żyjącej w zachodnim regionie górnego Nilu. Jakie są konsekwencje konfliktów zbrojnych dla identyfikacji płciowej i stosunków społecznych? Historycznie rzecz ujmując, wojny są uważane za „symbole męskości”, przez męską agresję, brutalność i przemoc. Obraz ten został utrwalony przez kino, literaturę, piosenki i opowiadania1. White pokazuje, że rola mężczyzn jako obrońcy kobiet jest tam mocno podkreślona, a walka jest uznana jako ostateczny test męskości. Kobiety i dziewczynki są niesprawiedliwie uznane za ofiary, pacyfistki i/lub matki narodów, odpowiedzialne za zapewnienie wsparcia dla heroicznych, walczących mężczyzn. Zdolność do działania mężczyzn dominuje w opowieściach wojennych, podczas gdy kobiety i dziewczynki wydają się być nieme i niewidoczne2. 1  A.M. White, All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884. 2 M. Denov, C. Gervais C, Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 249 Mój wywód pokazuje że te uproszczone interpretacje nie podkreślają złożoności roli i relacji kobiet i mężczyzn w trakcie wojen ani kolejnych zmian w stosunkach między płciami, które zostają wciąż niewytłumaczone i nie steoretyzowane. Ten artykuł podkreśla 3 aspekty: po pierwsze, kobiety i mężczyźni są dotknięci przez konflikty i podczas wojen w różne, a nawet sprzeczne sposoby. Zgromadzone przeze mnie dane pokazują, że wojny i konflikty dają możliwość emancypacji nie tylko dla mężczyzn, ale także dla niektórych kobiet, podczas gdy inne ryzykują utracenie swojego statusu społecznego. Inaczej mówiąc, różnice płciowe mogą po części zostać odwrócone. Kolejny punkt pokazuje wielość tożsamości płciowych generowanych przez konflikty zbrojne: mężczyźni nie są wyłącznie agresorami i gwałcicielami, a kobiety nie tylko pasywnymi ofiarami. Przykład Nuerów pokazuje, że kobiety odgrywają ważną rolę w militaryzacji męskiej tożsamości, podczas gdy ich własna pozycja jest osłabiona. Trzeci aspekt poruszony w mojej pracy dotyczy kwestii przemocy seksualnej wobec kobiet podczas konfliktów zbrojnych. Jak i w jakich okolicznościach zwykła przemoc staje się przemocą na tle etnicznym, która odnosi się do kobiet? Te pytania są niezwykle ważne w kontekście transformacji politycznej, które mają miejsce po zakończonych konfliktach. W pierwszej kolejności, wyjaśnię kontekst i metodologię moich badań, stawiając w uprzywilejowanej pozycji przede wszystkim źródła wojny domowej w Południowym Sudanie. Następnie przedstawię ogólne konsekwencje konfliktu i wojny dla społeczeństwa południowo-sudańskiego, przed przystąpieniem do analizy wpływu militaryzacji i wojny na tożsamość płciową. Wreszcie pokażę jakie transformacje przeszła tożsamość płciowa, przyjmując wielorakie, a często sprzeczne formy. United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, vol. 32(2007), nr 4, s. 885–910. �250 Katarzyna Grabska Metodologia i kontekst: druga wojna domowa w Południowym Sudanie – ropa naftowa, broń, państwo i wojna „ludzi wykształconych” Wojna domowa (1983 – 2005) w Południowym Sudanie była zdominowana konfliktem między rządem z siedzibą w Chartumie, a rebeliantami z organizacji SPLA (Siły Zbrojne Sudanu Południowego), które to walczyły o kontrolę nad Sudanem Południowym. Ten artykuł dotyczy patriarchatu państwowego i militarnego rebeliantów południowosudańskich, a w szczególności konfliktu między wspólnotami Nuerów i Dinka (dwie najważniejsze grupy etniczne w Sudanie Południowym) oraz pomiędzy samymi Nuerami. Mimo że ta wojna domowa była przedłużeniem i rezultatem poprzedniej (1956–1972), obydwa konflikty różnią się od siebie skalą oraz charakterem. Walka o kontrolę nad źródłami naturalnymi (szczególnie ropy naftowej), użycie nowoczesnej technologii (broń palna w miejsce włóczni), lekceważenie przez rząd w Chartumie praw człowieka oraz przemoc pomiędzy grupami etnicznymi Sudanu Południowego za namową sił służącym interesom Chartumu wyznaczają odcięcie się od poprzedniego konfliktu. Przemoc między-wspólnotowa nabierze po rozłamie w SPLA w 1991 r. nowego etnicznego języka, nieobecnego podczas normalnych walk lokalnych pomiędzy wspólnotami Nuerów i Dinka. Ta prezentacja bazuje na etnograficznych badaniach doktoranckich prowadzonych pomiędzy majem 2006 a wrześniem 2007 r. w obozie dla uchodźców w Kenii oraz w otoczeniu repatriantów w Południowym Sudanie(w regionie Nuerów w Ler)3. Przez sześć miesięcy żyłam w obozie dla uchodźców w Kakumie, gdzie śledziłam życie sudańskich rodzin oraz jednostek, które zdecydowały K. Grabska, Gender, Home and Identity; Nuerrepatriation to South Sudan, James Carrey 2014. 3 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 251 się na powrót do Południowego Sudanu. Przez prawie rok, w Ler badałam proces ich integracji oraz osiedlania się. Chodziło o zaobserwowanie zmian w stosunku do relacji społecznych i tożsamości płciowej podczas wojny, podczas migracji i po powrocie do Sudanu Południowego. Te badania są oparte na historiach życia wysiedlonych rodzin oraz jednostek. Przyczyny konfliktu Niepokoje polityczne i obywatelskie, które pustoszyły Południowy Sudan od1983 r. przyniosły ponad 2 miliony ofiar i spowodowały jedną z największych na świecie migracji, z ponad 5 milionami osób przemieszczających się w granicach kraju, a także między 500 a 700 tysiącami osób, które szukały azylu w sąsiednich krajach4. Regiony zachodnie górnego Nilu zarejestrowały największe migracje ludności w trakcie trwania konfliktu wokół ropy naftowej w latach dziewięćdziesiątych. Tylko między czerwcem 1998 r. a grudniem 1999 r., około 70 500 cywilów z grupy Nuerów musiało opuścić swój region5. Od momentu podpisania rozejmu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami SPLA w styczniu 2005 r., pomiędzy 2005 a 2013 r. odbywały się powroty i repatriacja. W 2011 r odbyło się referendum, w którym większość głosowała za powstaniem niezależnego państwa. I tak w lipcu 2011 roku powstał Sudan Południowy. Od grudnia 2013 roku toczy się kolejny konflikt W Kenii, ponad 70’000 uchodźców mieszkało w obozie w Kakumie i żyło w Nairobi; w Ugandzie przebywało ponad 212’000 uchodźcód południowo-sudańskich, którzy żyli wraz ze społecznością lokalną; w Etiopii, 96’000 mieszkało w obozach dla uchodźców; w Egipcie, 30’000 mieszkało w miastach; 45 000 przesiedliło się do Demokratycznej Republiki Konga, 36›000 do Republiki Środkowoafrykańskiej a ponad 200 000 do Czadu (ICG 2002). Por. UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http://www.unmis.org/English/cpa/htm [2006]. 5 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000), nr 3, s. 7. 4 �252 Katarzyna Grabska wewnętrzny w Sudanie południowym, które przede wszystkim objęły terem Górnego Nilu. Kobiety i mężczyźni: Wojna i przemoc. Etnicyzajca konfliktu pomiędzy Dinka i Nuerami: przemoc wobec kobiet Większość Nuerów, kobiet i mężczyzn, mówiła o wielkich cierpieniach i głębokiej traumie związanych z wojną. Cierpienia były tak wielkie, że nawet podczas pogrzebów kobiety nie wylewały łez. „Nasze łzy są suche. Już za dużo płakałyśmy podczas wojen, straciłyśmy tak wiele dzieci, widziałyśmy wiele śmierci. Już nie mamy łez” – wyjaśniła jedna z kobiet w średnim wieku podczas pogrzebu dygnitarza z Ler. Przemoc, śmierć, straty, migracje przewijały się w opowieściach uchodźców z Kakumy i tych, którzy zostali w Sudanie. Były to opowieści często zawieszane, wypełnione przerwanymi słowami, łzami i przedłużającą się ciszą. Wiele kobiet przywoływała gwałty, przemoc, tortury, głód, ucieczkę i wszechobecny strach które miały miejsce podczas tych wojen. NyaDak w ciągu ostatnich 20. lat mieszkała w Ler, podczas gdy jej matka wyjechała na leczenie do Kakumy. Tak opisuje swoje doświadczenia: Nigdy nie byliśmy pewni, czy my lub nasze dzieci nie zostaniemy porwani w środku nocy, czy nie zabiorą nam jedzenia. To mogli być Arabowie albo Brygada6 lub żołnierze SPLA. Jeśli przypadkiem popełniło się błąd i dało całe jedzenie jednej z grup, pozostałe oskarżały nas o bycie wrogiem i mogły albo zniewolić kobiety [gwałcąc je] lub zabić w szczerym polu. W centrum konfliktu politycznego, dodatkowo wzmocnionego przez chciwość mężczyzn, kobiety, dzieci i osoby starsze były naBrygada odnosi się do jeden z grup rebeliantów z Południowego Sudanu, którawspółpracowała z Chartumem. 6 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 253 rażone na przemoc etniczną dochodzącą z każdej strony, często tych, którzy wydawali się być ich obrońcami. Kiedy opowiadają swoje historie wypełnione walką, śmiercią i cierpieniem, te kobiety często się śmiały, ponieważ śmiech, jak to one mówiły, jest jedynym sposobem stawienia czoła stracie i ogromnemu cierpieniu. Z drugiej jednak strony, pytane o wojnę i migracje z nią związane, stawały się milczące lub rzucały kilka słów: „Co tu jest do mówienia? Była wojna, a teraz już jest skończona”. To podczas tych cichych momentów, przerwanych opisów, cichego kiwania głową musiałem odnaleźć sens i zrozumieć te bolesne, niemożliwe do opisania i do wytrzymania doświadczenia. Badając przemoc, jej naturę i jej bolesne konsekwencje, stała się ona dla mnie studium niedopowiedzeń, niespodzianek i ciszy7. Przed drugą wojną domową, kobiety Nuerów i Dinka były uważane za dbające o wspólnotę: miały prawo do chronienia innych, a także do bycia chronionymi. Podczas konfliktów między wspólnotami, kobiety nie brały udziału w walce, ale miały prawo do obrony rannych wojowników. Były uważane za obrończynie i ratowniczki, które towarzyszyły w walkach braciom, ojcom i mężom. Jeśli ich mężczyzna zostawał ranny, kryły jego ciało i chroniły przed atakiem wroga. Jeśli walczący, nawet ze strony wroga, wbiegł do domu, był uważany za człowieka, który osiągnął bezpieczne miejsce i nie mógł być dosięgnięty przez wroga. Kiedy tylko reguła mówiąca o tym, że kobiety nie mogą stanowić celu w walkach została porzucona i kiedy kobiety stały się celem przemocy na tle etnicznym, ich zdolność do obrony została im odebrana. Podczas konfliktu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami południowosudańskimi, kobiety z Sudanu Południowego często były celem przemocy. Państwo północnosudańskie i jego arabska milicja M. Jackson, The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006. 7 �254 Katarzyna Grabska w trakcie wojny wzięły na cel kobiety i dzieci. Walczący Nuerowie i Dinka nie mieli na celu umyślnego zabójstwa kobiet, dzieci ani osób starszych aż do 1991 r., daty rozłamu w ruchu południowosudańskim, który dokonał się ze względu na sprzeczne interesy polityczne i wizje przyszłości Sudanu Południowego. Podczas gdy John Garang, z ludu Dinka i przywódca SPLA, chciał aby Południe zostało częścią integralną państwa sudańskiego, ale posiadało pewną autonomię, Riek Machar, przywódca Nuerów, a także jego towarzysze, pragnęli stworzyć niezależne państwo południowosudańskie. W wyniku wojny Północy przeciw Południu konflikt wewnętrzny pomiędzy Nuerami a Dinka często charakteryzował się porzuceniem zasad walki wcześniej przyjętych przez te grupy etniczne. W rezultacie, kobiety i dzieci stały się pierwszymi ofiarami wojny „ludzi wykształconych”8. Pożary domów i zbiorów, wcześniej zakazane w wojnach między wspólnotami Nuerów i Dinka, stały się nieodłącznym elementem taktyki wojennej w konflikcie Południe – Południe. Konflikt Południe – Południe (1991 r.) i przemoc międzyetniczna osłabiły pozycję społeczną kobiet. Konsekwencje możemy dostrzec również w bieżącej wojnie domowej w Sudanie Południowym (od 2013 r). Zmiany w dyskursie etnicznym i płciowym, jak również jej natura, uczyniły z kobiet pierwsze ofiary przemocy etnicznej. Ciało kobiety stało się przestrzenią polityczną, etniczną i klasową używaną przez mężczyzn. Amerykańska antropolożka, Sharon Hutchinson, która prowadziła badania wśród społeczności Nuerów w latach dziewięćdziesiątych, 8 Metafora „wojna ludzi wykształconych”, która była używana przez starszyznę do opisania źródeł konfliktu, jest nawiązaniem do dwóch dowódców SPLA, dr Garanga i dr Machara, którzy ukończyli studia doktoranckie za granicą. Ta metafora pokazuje interesy pewnych uprzywilejowanych grup politycznych Południowego Sudanu zainteresowanych kontynuacją konfliktu. Por. Jok Madut Jok, S. Hutchinson, Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, vol. 42 (1999), s. 131. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 255 pokazuje, że przemoc wśród ludów południa w latach dziewięćdziesiątych prowadziła do „szybkiej rozbieżności i militaryzacji jednostek z grup etnicznych Nuerów i Dinka” oraz „przeformułowania w oczach Nuerów powiązań między płciami oraz pochodzeniem etnicznym”9. Historycznie rzecz ujmując, etniczność Nuerów jest osadzona na koncepcji performatywnej, według której kobiety mogą przyjąć tożsamość etniczną/społeczną swojego męża poprzez małżeństwo i ofiarowanie opłaty płaconej przez rodzinę męża. Kobiety i mężczyźni z grupy Nuerów tłumaczyły: „dziewczynki i kobiety, z wyjątkiem łóżka, należą do wszystkich”. W konsekwencji, każda dziewczyna lub kobieta Dinka może stać się Nuerem poprzez małżeństwo (tak samo zresztą jak dzieci zrodzone z ojca Nuera). Przemoc na Południu doprowadziła do odrzucenia tego pojęcia etniczności, która według Hutchinson pozostawia miejsce dla pojęcia etniczności bardziej „prymordialnej”, zakorzenionej w prokreacyjnej metaforze łączącej ludzi poprzez krew10. Zostało to potwierdzone przez osoby biorące udział w moich badaniach: „teraz możemy stać się Nuerem wyłącznie poprzez krew” (to znaczy jeśli urodziłeś się z rodziców Nuerów). Kobiety i dzieci mają więc bardziej ograniczone możliwości otrzymania innej tożsamości etnicznej przez małżeństwo. Tożsamość etniczna Nuerów stała się więc bardziej sztywna, krew ma większą wartość niż opłata matrymonialna. Od kiedy tylko ich etniczność zaczęła być postrzegana jako zjawisko niezmienne, kobiety i dzieci Dinka oraz Nuerów stały się celem militarnym i straciły swoją uprzywilejowaną pozycję. Hutchinson sugeruje, że ta „prymordialna” zmiana, która dokonała się w etniczności Nuerów, wygenerowała strategie militarne Północy, które miały za cel „rządzić i dzielić”11. To z kolei wpisuje S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 7.  Tamże, s. 8. 11  Tamże, s. 13. 9 10 �256 Katarzyna Grabska się w globalną tendencję do coraz bardziej powszechnego używania zmilitaryzowanej przemocy wobec kobiet i dzieci. To utwardzanie się tożsamości jest powszechne w konfliktach etnicznych na całym świecie12. Kobiety nie mają już pozycji uprzywilejowanej podczas konfliktów międzyetnicznych, a wręcz przeciwnie, stają się wyznacznikami granic w etno-nacjonalistycznych walkach tożsamościowych. Etniczność zdaje się być w części stworzona, utrzymywana przez męską kontrolę tożsamości płci, podczas gdy prawa ludzkie i godność kobiet nie są respektowane w trakcie zmagań męskiej siły. Masowe zabijanie kobiet i dzieci, niszczenie własności przez Dinka i zbrojne grupy Nuerów, stanowiła punkt zwrotny w konflikcie Północ-Południe i w walkach między wspólnotami jak i wewnątrz tychże etnosów. Milicja Nuerów i siły SPLA brutalnie traktowały populację Nuerów Dok zamieszkałych w okolicach Ler, o których mówi moja praca. Milicja i SPLA uprowadzały, gwałciły i zabijały kobiety oraz dzieci, często na oczach ich mężów, braci i ojców. Majok, młody mężczyzna, któremu udało się uciec przed przymusową rekrutacją do SPLA i dzięki temu spędził całą wojnę w Ler opowiada: Kiedy Brygada [grupa Paulino Matip’a] przybyła w 1998 roku, uciekłem skryć się na odludziu. Widziałem tam grupę siedmiu, może dziesięciu askari [żołnierzy arabskich], którzy uprowadzili  D. Zarkov (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; J. El-Bushra, Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: S. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87; J. El-Bushra, Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, vol. 9 (2000); C. Enloe, Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983; N. Yuval-Davis, Gender and Nation, London 1997; M. Korac, Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: G. Wenona, H. Moussa, P. Van Esterik (eds.), Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99. 12 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 257 ze sobą młodą kobietę, moją sąsiadkę. Gwałcili ją jeden po drugim, jednocześnie nie przestając jej bić. Kryłem się w zaroślach a wszystko to rozgrywało się na moich oczach. Za bardzo się bałem, aby ich powstrzymać. Kiedy już skończyli, zostawili ją tam w ogromnej kałuży krwi. Przeżyła, ale zaczęła chudnąć. Skarżyła się naszym lokalnym wodzom, ale nic to nie dało. Dużo kobiet i dziewczyn zostało zgwałconych podczas wojny. Większość z nich zmuszono do rozwodów lub do poślubienia starców, którym nie przeszkadzało, że są keaagh, to znaczy już używane. Przez te czyny, mężczyźni z milicji zniszczyli nie tylko tożsamość etniczną zakorzenioną w tych kobietach, ale także upokorzyli mężczyzn Nuerów, którzy przestali być zdolni do ochrony swoich kobiet i dzieci. Gwałt, jak to miało miejsce w innych współczesnych konfliktach, np. w byłej Jugosławii, w Liberii lub Sierra Leone, nie jest używany tylko po to aby tępić inne grupy13. Chodzi też o podporządkowanie, pozbawienie męskości rywali i osłabienie ich morale i woli walki. Rekonfiguracja kobiecości i pola działania kobiet: kobiety zgwałcone, noszące walizki i uzbrojone młode dziewczyny Podczas mojego pobytu w obozie dla uchodźców w Kakumie i w Ler w Sudanie Południowym, starsze kobiety i mężczyźni, komentowali zmiany taktyczne i pozycję społeczną kobiet. Joy, 40-letnia wdowa, tak komentuje to zjawisko: W przeszłości, my kobiety, liczyłyśmy na mężczyzn, którzy mieli nas chronić. Szli oni walczyć z Arabami, a zadaniem kobiet było znalezienie bezpiecznego miejsca, pozostanie tam i przygotowyS. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; D. Zarkov, Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008. 13 �258 Katarzyna Grabska wanie jedzenia i wody dla walczących. Później sprawy przyjęły inny obrót. Arabowie zaczęli uprowadzać kobiety i dzieci, a potem Nuerowie i Dinka wszczęli między sobą walkę. Patrzeć jak twój własny lud walczy było ciężkim doświadczeniem. Jednocześnie nie można było uciec ponieważ należy się do tego ludu. W swoich opowieściach, kobiety Nuerów podkreślają płciową i fizyczną naturę przemocy, której bezpośrednio doświadczyły. Ta natura przemocy w wojnie prowadzonej między rządem w Chartumie a SPLA, oraz jeszcze w bardziej w sporze Południe-Południe, przyczyniła się do reformacji pojęcia tożsamości płciowej. Przemoc, której doświadczyły kobiety była ogromna: wiele z nich zostało zgwałconych przez żołnierzy arabskich, grupy SPLA i innych rebeliantów z Południa. Pozycja kobiet w społeczeństwie zaczęła się osłabiać ponieważ stały się bardziej zależne od mężczyzn. Co więcej, były mniej mobilne, mniej zdolne do znalezienie schronienia w innych częściach kraju lub za granicą, i w rezultacie były bardziej narażone na pozostanie w strefach wojnyw Sudanie Południowym. Ponieważ kobiety były postrzegane jako bardziej związane z domem i zagrodą, miały mniejszą możliwość do migracji i ucieczki od brutalnych skutków przemocy mężczyzn. Większość z kobiet pozostała w swoich wioskach, skąd były porywane przez wrogów i były wykorzystywane jako nierządnice lub pomoc domowa. Niemniej jednak pozycja i role zajmowane przez kobiety podczas wojny domowej były bardziej różnorodne i złożone niż to, co mówi literatura feministyczna w swoich standardowych prezentacjach ofiar przemocy, argumentując, że socjalizacja popycha mężczyzn do agresji, a kobiety do poddawania się im14. Jak pokazują moje M. Turshen, The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69; M. Turshen, C. Twarigaramariya, What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998. 14 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 259 badanie, kobiety nie odgrywają jedynie roli ofiar podczas konfliktów. Uczestniczą również bezpośrednio w wojnie jako żołnierze lub prowadząc działalność edukacyjną. Są dalekie od bycia jedynie biernymi obserwatorami i biorą pod opiekę swoje rodziny i dobra materialne, podczas gdy ich mężowie, synowie i bracia uczestniczą w walkach. Transportują rannych i noszą walizki, dostarczają pożywienie i zapewniają inne czynności z zakresu pomocy domowej. Według nuerskich kobiet i mężczyzn, którzy byli uchodźcami w Etiopii, SPLA stworzyło w 1986 r. batalion kobiet o nazwie Ketiba Benet. Trzysta młodych kobiet odbyło szkolenie w etiopskich obozach, obok mężczyzn15. Batalion miał jedną misję. Jeden z rekrutów tak komentuje tę sprawę: „Zbyt wiele kobiet i młodych dziewczyn zostało zabitych i SPLA zdało sobie sprawę, że lepiej jest je zatrzymać w koszarach aby pomagały nam, mężczyznom”. Niektóre kobiety zanim znalazły schronienie w Kenii, najpierw dołączyły do swoich mężów w Etiopii gdzie były trenowane na żołnierzy. Przeważająca większość żyła wokół wojskowych koszar w obozach szkoleniowych i służyła żołnierzom, oferując usługi seksualne i pomocy domowej. Niektóre grupy milicji także rekrut rekrutowały kobiety. Na podstawie wstępnej rejestracji walczących, wykonanej w ramach projektu rozbrojenia Misji ONZ w Sudanie (UNMIS – Misja Narodów Zjednoczonych w Sudanie), w 2005 r. było około 3600 walczących kobiet16. Militaryzacja społeczeństwa w Sudanie Południowym rozprzestrzeniła się we wspólnotach i gospodarstwach domowych, 15 J. McCullum, A. Okech, Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. 47; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 2. 16  Tamże, s. 5. �260 Katarzyna Grabska w przestrzeniach kobiecych i poza szeregami wojska17. Kobiety i dzieci miały karabiny, aby się bronić i mścić na wrogach. Zdarzało się, że ta sama broń była używana w konfliktach domowych. Małe dzieci nosiły karabiny większe niż one same, wszystko po to aby bronić siebie i swoje stada bydła. Kobiety i dziewczyny używały broni jako środka do obrony, ale również aby demonstrować swoją władzę nad innymi i aby afirmować swoją autonomię. Niektóre dziewczęta chwaliły się swoją umiejętność posługiwania się bronią i twierdziły, że wolą być uzbrojone niż dobrze wykształcone: „dużo łatwiej jest być bogatym kiedy masz karabin. Wystarczy, że będziesz tylko strzelać, a dostaniesz to czego chcesz”. Ta deklaracja osiemnastoletniej dziewczyny pokazuje jak kobiety, daleko od bycia tylko biernymi ofiarami konfliktów militarnych, uczestniczą w nich aktywnie uciekając się też do przemocy. Jako członkinie rodzin, kobiety uważają się również odpowiedzialne za ochronę innych. W ten sposób wojna doprowadza do tego, że kobiety stają się coraz bardziej pewne siebie. Mimo ich traumatycznych przeżyć, kobiety stają się wojowniczkami, czasami propagującymi przemoc, a czasami prawo i szacunek. Te historie zwracają uwagę na głęboką militaryzację stosunków, czy to wewnątrz wspólnoty, w gospodarstwie domowym czy w relacjach osobistych. Ta militaryzacja dotyka wszystkich członów społeczeństwa i znajduje odzwierciedlenie nawet w nazewnictwie: np. NyaKlang oznacza „dziewczynę z AK 47” (karabin najbardziej rozpowszechniony wśród rebeliantów i ludności 17  The Small Arms Survey szacuje, że w Południowym Sudanie jest pomiędzy 1,9 a 3,2 miliona broni ręcznej. Dwie trzecie jest w rękach cywilów, 20% w rękach rządu w Khartoum, a reszta jest podzielona między SPLA i inne grupy milicji. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue Brief” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/ sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20militarization.pdf, s. 2. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 261 cywilnej w trakcie wojny).Imię to było bardzo często nadawane w trakcie wojny. Kobiety równie aktywnie przyczyniają się do wojny przez używanie broni. Ich wpływ na męskich krewnych przez upokorzenia18 był szeroko stosowany podczas konfliktu. Riek Machar odkrył, że kobiet Nuerów potrafiły upokorzyć mężczyzn poprzez piosenki i ten fakt miał znaczący wpływ na rekrutację żołnierzy do SPLA19. Matki wywierały znaczącą presję na swoich synów, aby ci przyłączali się do armii. Podczas swojego pobytu w zachodnich regionach Górnego Nilu, często słyszałam kobiety wychwalające w piosenkach heroiczne wyczyny wojenne swoich synów, braci i mężów. Lecz kiedy tylko żołnierze zaczynali ginąć w walce, i synowie nie wracali do domów, kobiety i dziewczynki modyfikowały swoje piosenki i w ten sposób odmawiały żołnierzom („nie poślubię ducha”)20. Niektóre z tych piosenek podżegały inne kobiety do przemocy podczas konfliktów między Dinkami i Nuerami. Jok21 i Hutchinson22 przywołują, w nawiązaniu do konfliktów między tymi wspólnotami, rolę kobiet, które zachęcały mężczyzn do kradzieży bydła i do pomszczenia swoich zmarłych. Podczas wojny kobiety podejmowały się także roli liderek, czasem nawet przywódczyń wspólnot. Chciały one w ten sposób przekazać wiadomości i własnych obaw najwyższym przywódcom SPLA i grupom, które były przeciw rebelii. Kiedy wojny między-wspólnotowe przybrały na sile, kobiety stawały się coraz bardziej 18 Por. S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 6–13; tenże, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. 19  Tamże, s. 157. 20  Tamże, s. 159. 21 Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, New York 1998; tenże, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212. 22 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt. �262 Katarzyna Grabska pacyfistkami. Wiele tych inicjatyw ujrzało światło dzienne w obozach dla uchodźców w Kenii. Kobiety używały swoich ciał aby negocjować kompromisy ze swoimi mężami, braćmi i innymi mężczyznami. Na przykład w trakcie pobytu na wygnaniu, uczestniczyły aktywnie w kampaniach propagujących pokój, używając swoich ciał i „roli”reprodukcyjnej. Niektóre kobiety ostrzegły swoich mężczyzn, że przestaną gotować, nie będą z nimi utrzymywać stosunków seksualnych ani„nie będą rodzić dzieci dla Południa”jeśli mężczyźni nie zaprzestają walki23. Inne używały swojej nagości aby pozbawić honoru mężów i innych mężczyzn ze swoich rodzin. W 2002 r. kobiety z SudanuPołudniowego zorganizowały nagi marsz ulicami Nairobi, aby zaprotestować przeciwko walkom między-wspólnotowym w Sudanie Południowym24. Większość kobiet z diaspory złączyło się mimo etnicznych podziałów, aby domagać się pokoju. Organizacje takie jak Głos Kobiet Sudanu (SWVP), Nowa Federacja Kobiet Sudanu (NSWF) i Nowe Stowarzyszenie Kobiet Sudanu, zdobył międzynarodowe znaczenie, przyciągając uwagę do zapomnianego konfliktu. Kilka kobiet zostało dzięki temu zaproszonych do negocjacji pokojowych w Machakos w Kenii, lecz ich rola w planie paktu pokojowego była drugorzędna. AnneItto, kiedyś minister, a dziś członek Zgromadzenia Narodowego Południowego Sudanu, ubolewała że finalna wersja porozumienia pokojowego nie wspomina cierpień i roli kobiet podczas wojny25. Wiele kobiet z grupy etnicznej Nuerów wyrażało swoje niezadowolenie w Kakumie i w Sudanie Południo23  A. Itto, Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006, s. 2. 24 Marsz ten miał raczej skromne konsekwencje. Kilka kobiet zostało zaproszonych do procesu wprowadzania pokoju, który odbywał się szybciej dzięki ich presji. Tamże; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, dz. cyt.; J. McCullum, A. Okech, dz. cyt. 25  A.Itto, dz. cyt., s. 2–4. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 263 wym: „To nie jest nasz pokój, to jest pokój mężczyzn, żołnierzy. My kobiety bardzo cierpiałyśmy z powodu wojny, a nasze zaginione dzieci nie zostały odnalezione”. Kwestia praw kobiet i równości płci była jedynie wspomniana w tymczasowej konstytucji Sudanu Południowego, trochę więcej miejsca znalazła ona w Konstytucji po 2011 roku. Ogólnie rzecz ujmując, ciało i zdolność do reprodukcji kobiet, odegrały ważną „rolę” podczas konfliktów. Nacisk kładziono jednak na inną kwestię: „prawa i obowiązki”. Podczas gdy mężczyźni mieli „chronić sfery wojskowej”, głównym zadaniem kobiet było „chronić sfery reprodukcyjności”. W trakcie trwania konfliktu, dowodzący armią i wspólnotami nie przestawali nakłaniać kobiet do rodzenia dzieci, co miało być ich wkładem w walkę. Przez swoją zdolność „reprodukcyjną”, kobiety dostarczały dzieci do „walk” o wyzwolenie Sudanu Południowego. W konsekwencji kobiety bardzo często miały duże rodziny, którymi musiały się opiekować samotnie, podczas gdy ich mężowie przebywali w obozach uchodźców lub na wojnie. Zakaz kontaktów seksualnych w trakcie karmienia piersią nie był respektowany, tak więc odstępy czasowe między kolejnymi ciążami zmniejszały się26. Ponieważ mężczyźni brali udział w walkach, kobiety musiały zachodzić w ciążę z innymi mężczyznami, z członkami swojej rodziny lub z obcymi. Kiedy były porywane przez wrogów, często były brane siłą przez dowódców i zmuszane do reprodukcji w niewoli. W Sudanie Południowym wiele kobiet pozostałych w swoich wioskach mówiło o„małżeństwa dla ochrony i wygody” z miejscowymi żołnierzami podczas nieobecności ich własnych mężów. Nyajuc, starsza kobieta mieszkająca podczas wojny w Ler opowiada: Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt. 26 �264 Katarzyna Grabska Musiałyśmy rodzić dzieci, nasi mężczyźni przebywali w buszu, a więc co miałyśmy robić? Lepiej było pójść do koszar i mieć dziecko tam, a czasem też dostało się jedzenie i opiekę przed rebeliantami. Małżeństwo i usługi seksualne w strefach wojennych, często były praktykowane przez młode kobiety jako sposób na przeżycie27. Kobiety używały swojej pozycji wynikającej z płci, żeby zapewnić sobie dostęp do bezpieczeństwa i dóbr materialnych. W Sierra Leone, jak to pokazują Utas28, Devon i Gervais29, kobiety negocjowały swoje bezpieczeństwo wychodząc za mąż za wpływowych dowódców, nie tylko po to aby mieć dostęp do żywności, ale także aby zmniejszyć ryzyko przemocy seksualnej ze strony innych mężczyzn. Świadczy to o zdolności do działania i pomysłowości tych kobiet, które wykorzystując swoją płeć i swoje ciało szukały ochrony, władzy, statusu społecznego i przeżycia. Rozrodczość jako wkład kobiet do walki o wolność nie została jednak ujęta w dyskursie publicznym Sudanu Południowego po wojnie. Podczas kampanii Ruchu Narodowego Wyzwolenia Sudanu w Ler w 2008 r., regionalny reprezentant wychwalał rolę kobiet w trakcie wojny, dziękował im za ich usługi świadczone heroicznym żołnierzom, szczególnie za pracę w kuchni, transport rannych i bagaży. Ich wkład w reprodukcję został zminimalizowany, a nawet zignorowany, mimo że miał znaczące konsekwencje w ich zdrowiu i pozycji w społeczeństwie. „Z powodu wojny kobiety nie mają już więcej dzieci. Było zbyt dużo dzieci, zbyt wiele kobiet zostało wziętych siłą” – komentowała Thresa Nyangule, reprezentantka Unii Kobiet w Ler. „Najpierw przybyli mężczyźni i uczynili z nas swoje kobiety, a teraz pojawiają się nasi mężowie i żądają rozwodu”, wyM. Denov, C. Gervais, dz. cyt. M. Utas, Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War, w: A. Hohwana, F. de Boeck (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa,Trenton, NJ 2005. 29 M. Denov, C. Gervais, dz. cyt. 27 28 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 265 jaśniała inna z wdów, uprowadzona przez członka milicji Nuerów. Podczas wojny i przemocy, mężczyźni otrzymali znaczącą większość praw nad zdolnościami rozrodczymi kobiet i ich ciałami. W ramach odpowiedzialności kobiet za „ochronę sfery reprodukcyjności”, otrzymali na przykład prawo do żądania usług seksualnych i w zakresie pomocy w domowej. Hutchinson podkreśla że „status kobiet jako niezależnych w oczach mężczyzn zmniejszył się w kontekście zmilitaryzowanego uwielbienia dla mocy karabinu”30. Zmilitaryzowana męskość i mężczyźni, którzy stali się kobietami „Żyłem z AK-47 U mego boku Spałem z otwartymi oczyma Biegłem Uciekałem Wydawałem się martwy Ukrywałem się Widziałem swoich, umierających jak muchy”. Emmanuel Jal, „Forced to Sin”, Nuer „Lost Boy” raper Tak jak w innych miejscach dotkniętych przez konflikty31, życie mężczyzn z grupy etnicznej Nuerów było zmilitaryzowane, czy to S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12. P. Richards (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts, Oxford 2005; H.E.Vigh, Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007; M. Utas, Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003; M. Samuelson, The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), 4, s. 833–856. 30 31 �266 Katarzyna Grabska przez dystrybucję karabinów, przymusowe wcielanie do wojska, przemoc czy rozpowszechnianie ideologii nacjonalistycznych. Militaryzacja była mocno rozpowszechniona wśród społeczności Sudanu Południowego. Praktycznie wszyscy młodzi i mężczyźni w średnim wieku, których spotkałam w Kenii i później w Sudanie Południowym, byli wyszkoleni i przygotowani do walki, kiedy ich życie będzie potrzebne w walce o wolność. Pod koniec lat osiemdziesiątych, aby odpowiedzieć na zapotrzebowanie w ilości rekrutów, John Garang, dowódca SPLA, zdecydował o utworzeniu młodszych struktur: według szacunków Human Rights Watch 17 000–40 000 młodych rekrutów zostało przeszkolonych w obozach militarnych w Etiopii32. Garang określał ich jako „Czerwona Armia”, „Armia bez strachu”, lub „Przedszkole Sudanu”. Była tomłoda generacja ludzi, której można było wmówić, że są przyszłością niepodległego Sudanu Południowego33. W Kenii, w obozie dla uchodźców w Kakumie spotkałam Kuok-a, młodego i nieśmiałego 27. letniego chłopaka o łagodnym głosie. Śledziłam później jego urządzanie się po powrocie do Ler wSudanie Połuniowym. W 1990, Dołączył do Armii Wyzwolenia Ludu Sudańskiego (SPLA) kiedy miał 6 lub 7 lat. Jego rodzice zmarli z powodu kalazar (leiszmaniozy – grupy chorób pasożytniczych), pozostawiając Kuok-a i jego rodzeństwo sierotami w bardzo młodym wieku. Dołączenie do SPLA było sposobem do przezwyciężenia marginalizacji: Ja dołączyłam do SPLA sam. Tam gdzie SPLA przeprowadzało rekrutacje, było bardzo wiele dzieci. Większość z nich była rekrutowana przez lokalnych przewódców. Dowódcy SPLA zwracali się do nich gdy potrzebowali wysłać chłopców na szkolenie do Etiopii. Niektóre dzieci chciały tam jechać z powodu trudnej sy Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan, New York 1994. 33  D. Eggers, What is the What?, San Francisco 2006, s. 300. 32 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 267 tuacji w jakiej się znajdowali, albo byli sierotami, albo sytuacja ich rodzin była bardzo ciężka. Inne były wybierane przez swoje rodziny; były to często dzieci trudne lub zakłócające spokój, zostawali wysyłani aby się szkolić. W końcu były też dzieci zmuszane siłą [przez żołnierzy SPLA]. Było co najmniej 1500 chłopców, niektórzy tak mali, że nie potrafili nawet chodzić. Wszyscy maszerowaliśmy razem, przez rzeki i pustynie aż dotarliśmy do Etiopii. Według opowieści młodych mężczyzn, dzieci albo były uprowadzane siłą przez żołnierzy, albo wysyłane przez ich własnych rodziców aby wesprzeć „walkę o niepodległość” i uciec od śmierci lub głodu. Dla niektórych, rekrutacja wojskowa była obowiązkiem, który ich synowie musieli wypełnić. Ich znaczenie w finansach gospodarstwa domowego, ich rola jako obrońców i osoby, która miała zapewnić zaspokojenie potrzeb ich starszych rodziców, tym bardziej wzmacniała ich chęć do wstąpienia do armii. Pozostali mężczyźni i chłopcy robili to chętnie: utożsamiali wojnę jako dostęp do edukacji, a także do osiągnięcia czegoś w swoim życiu, do poprawy swojej pozycji we wspólnocie oraz do przeciwstawienia się marginalizacji społecznej. Mimo uciążliwych warunków wojny, przemocy, głodu oraz ambicji politycznych, społecznych i rodzinnych, niektórzy chłopcy i mężczyźni z Sudanu Południowego zdołali osiągnąć pewien stopień wyboru i częściowo wpływać na okoliczności, w tym na poszukiwanie edukacji i schronienia, aby stać się jak najbardziej możliwie niezależnymi od rządu i rodziny. Po raz pierwszy spotkałam Wanten-a w styczniu 2007 r. w trakcie mojego przyjazdu do Bentiu. Szczupły i stosunkowo niski jak na Nuera, z piękną twarzą bez żadnych naciec na czole jako znaków dojrzałości i męskości u Nuerów. Zawsze był ubrany tak samo: eleganckie spodnie, szpiczaste i wypolerowane buty, wyprasowana koszula, kenijski pasek i mała flaga Nowego Sudanu na kołnierzyku. Urodzony w 1980 r. niedaleko Rubkony, na wschodzie Nuerlandu, został siłą wcielony do armii w 1987 r. przez żołnierzy SPLA. �268 Katarzyna Grabska Przybyli oni do jego rodziców z prośbą o chłopca, który będzie miał możliwość „edukacji w Etiopii”. Razem z innymi dziećmi, został wysłany do obozu Fundigo w Etiopii, gdzie przeszedł dziewięciomiesięczne szkolenie, mieszkając w wojskowych koszarach. „Rano szliśmy do szkoły z naszymi AK47 w ręku, a po południu byliśmy szkoleni. Trwało to dziewięć miesięcy. Później ci więksi zostali wysłani, żeby się bić. Reszta czekała ich powrotu w obozie i codziennie trenowała. Wszyscy byliśmy uzbrojeni. Każdy z nas był w innym wieku, Dinka i Nuerowie. Naokoło nie było innych dzieci. Warunki w obozie były złe. Nie było wystarczająco dużo pożywienia, często byliśmy głodni, nic tam nie było. Dużo myśleliśmy o naszych rodzinach; bardzo ich nam brakowało. Nic o nas nie wiedziały, ani co się z nami dzieje, ani gdzie jesteśmy. Niektórzy chłopcy zaczęli wariować, zaczynali strzelać dookoła siebie; ich dusza stawała się szalona ponieważ przechodzili traumę, brakowało im rodziców, umierali z głodu. Wielu z nich umarło w obozie, inni się zabili. Wszyscy byliśmy dziećmi z karabinami. Nikt z nas nie przestawał myśleć... Jako chłopcy i już jako mężczyźni, nie mieliśmy z kim podzielić się naszymi myślami i uczuciami. Nie rozmawialiśmy ani o strachu ani o samotności. Zachowywaliśmy to wszystko dla siebie. Uczucia te mogły wypełniać tylko nasze dusze. W obozie, nasi dowódcy i szkoleniowcy byli z grup Dinków i Nuerów, wszyscy pochodzili z Południowego Sudanu i mówili nam: «Szkolimy was do walki z wrogiem, abyście mogli go wygnać z naszego kraju. Jesteście przyszłymi liderami Południowego Sudanu. Zajmiecie nasze miejsce kiedy będziemy już starzy i odejdziemy». To jest to co usłyszeliśmy i w co wierzyliśmy. Kiedy byliśmy dziećmi, nie zastanawialiśmy się nad koniecznością walki i robiliśmy to, co kazali nam robić. Kilka razy się bałem, jednak musiałem przezwyciężać swój strach. Pierwszy raz biłem się w Pochalli. To był pierwszy raz kiedy strzelałem do wroga. Na początku byłem bardzo wystraszony i trząsłem się tak, że nie mogłem strzelać. Po pięciu minutach przezwyciężyłem swój strach i zacząłem strzelać. Później było coraz łatwiej. Niektórym chłopcom dawano narkotyki, żeby nie �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 269 bali się strzelać. Ja ich nigdy nie brałem ponieważ znałem skutki uboczne. Po walce nie rozmawialiśmy o tym czego się boimy i co nas frustruje. Nie można było o tym rozmawiać. Musieliśmy być silni jak nuerscy chłopcy i jak mężczyźni. Nie mogliśmy pokazywać swoich słabości”. Opowieści Wantena i innych młodych mężczyzn pokazują kolejną transformację w odniesieniu do płci, związaną z wojną: droga przejścia w dorosłość.. Inicjacja chłopców przez skaryfikacje (nacięcia na czole) – wspólne dla Dinka i Nuerów – była stopniowo kwestionowana i odrzucana przez wykształconą i ochrzczoną młodzież, a także przez architektów projektu wyzwolenia narodowego Sudanu Południowego. Dowódcy SPLA nie zachęcali do zróżnicowania etnicznego w szeregach armii i zakazali skaryfikacji34. Nową inicjacją i sposobem, aby stać się mężczyzną miało być szkolenie wojskowe. W 1987 r. Riek Machar, który był wówczas dowódcą SPLA we wschodnim regionie Górnego Nilu, wydał dekret zakazujący skaryfikacji Nuerów. Życie w obozie szkoleniowym uznawane było za sposób by z dziecka stać się „odpowiedzialnym człowiekiem”, zdolnym do zajmowania się samym sobą, co dla Nuerów i Dinków jest znakiem dojrzałości35. Inny młody mężczyzna z Kakumy opowiedział mi swoją historię: Jako że zrekrutowano nas abyśmy byli żołnierzami, musieliśmy być żołnierzami. Ja byłem zdolny do walki i do zabijania ludzi. To znaczyło, że jestem już osobą odpowiedzialną. Przez fakt, że przeszedłem szkolenie, miałem więcej doświadczenia niż dzieci, które go nie odbyły. Nikt inny nie mógł się mną zaopiekować. Stałem się odpowiedzialnym człowiekiem. S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt., s. 270–298. 35  E. Evans-Pritchard, Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford. 1951; F. Madeng Deng, The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL 1972; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt. 34 �Katarzyna Grabska 270 Te opowieści pokazują, w jaki sposób karabiny pomogły w zmianie myślenia na temat męskości plemieniu pośród Nuerów. W przeszłości, walki włóczniami pomiędzy wspólnotami były testem męskości dla Nuerów i Dinków. Tak jak w innych armiach, SPLA proklamowała ideał super-męskości, który jest następstwem szkolenia wojskowego. A wszystko po to, aby zachęcać do agresji, odwagi i ducha rywalizacji pomiędzy rekrutami. Te idee były jasno przedstawione w jednej z piosenek, którą wykonywało się z okazji zakończenia szkolenia w SPLA: „Nawet twojego ojca, zastrzel go! Nawet twoją matkę, zastrzel ją! Twój karabin to twoje pożywienie, twój karabin to twoja żona”. Nowe ideały męskości młodzieży uzbrojonej w karabiny, przyczyniły się do konfliktów międzypokoleniowych. Starsi często mieli odczucie, iż nie są w stanie kontrolować młodych, którzy osiągnęli ważne pozycje społeczne i polityczne dołączając do uzbrojonych grup, które wykazywały skrajną obojętność wobec obowiązków społecznych. Historie młodych rekrutów pokazują, że broń była także synonimem odwagi i proponowała wachlarz możliwości, począwszy od wyzwolenia się z więzów wspólnoty, do sprawowania władzy nad innymi poprzez grabież ich mienia, gwałty ich żon i zniewolenie córek bez uiszczania opłaty matrymonialnej. To wszystko przyczyniło się do utworzenia grupy młodych mężczyzn odizolowanych od społeczeństwa, uzbrojonych i wyszkolonych nie tylko do zabijania, ale także do torturowania i rabowania. Ten nowy typ męskości mógłby być nazwany super-męskością. Wyrażenie to oznacza stereotypowe zachowania męskie osiągające skrajność oraz charakteryzujące się przede wszystkim siłą, agresją i dominacją nad kobietami i seniorami36. Broń stała się sposobem na przeżycie,  R.W. Connell, Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005. 36 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 271 co łączyło się w okresie powojennym z poważnym problemem z rozbrojeniem grup lokalnej milicji i cywilów w Sudanie Południowym. To również jest jedna z przyczyn bieżących konfliktów w Sudanie Południowym. Wojny miały inne konsekwencje dla mężczyzn, którzy stracili swoje dobra materialne, i których kobiety i dzieci zostały porwane, zgwałcone lub zabite. Wzrastająca niemoc mężczyzn do zaspokojenia ich potrzeb i do ochrony ich rodzin, ich własności i bydła, sprowokowała – jak to wyjaśnia Hutchinson –„kryzys męskości”, który z kolei przekłada się na wzrost przemocy domowej i nadużyć seksualnych wobec kobiet37. Kobiety i mężczyźni w Kenii i Nuerland, ubolewały często nad stratą męskiej buom (siły, władzy), która pomagała chronić rodzinę. Kilka kobiet ubolewało nad faktem, że ich mężczyźni: „«nie są już mężczyznami»” i stali się «kobietami» – nie potrafią już nas bronić. Byli pierwszymi, którzy uciekli kiedy przybyli rebelianci. Kiedy mój mąż został pobity przez milicję z Bul (jedna z grup Nuerów), płakał jak dziecko i od razu im powiedział gdzie znajdują się nasze jedzenie. Straciliśmy całą naszą żywność. On (mój mąż) jest naprawdę bezużyteczny”. Podczas gdy kilka kobiet uczestniczyło w konflikcie, lub na wygnaniu udało im się znaleźć płatną pracę, ich mężowie często zostawali w domach. Musieli nauczyć się obowiązków domowych. „Teraz mężczyźni stali się kobietami; spójrzcie tylko na nich! Prowadzą dom, gotują dla dzieci i chodzą do szpitala kiedy ich kobiety zarabiają pieniądze!” – opowiadał mi młody uchodźca w Kakumie. Tego typu komentarze były bardzo rozpowszechnione wśród kobiet i mężczyzn w Sudanie Południowym. Propagowanie przemocy płciowej w stosunku do kobiet, które pojawiło się w szczególności po rozpadzie SPLA w 1991 r., po 37 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12. �272 Katarzyna Grabska części uznawane zostało za konsekwencję pozbawienia mężczyzn ich męskości. W kwestii frustracji i pozbawienia mężczyzn ich męskości i szczególnych cech związanych z płcią, popieram zdanie Henrietty Moore. Wyjaśniła ona, że „frustracja może być rozumiana jako niezdolność do utrzymania lub zdobycia niezależnej pozycji związanej z płcią, co powoduje kryzys, realny lub wyimaginowany, swojego wizerunku i/lub oceny społeczeństwa”38. Jeśli chodzi o nuerskich chłopców i mężczyzn frustracja związana była i jest z ich marginalizacją, zubożeniem z powodu wojny, brakiem szacunku i wdzięczności dla ich pozycji wutninuäri (prawdziwi nurscy mężczyźni). To wszystko miało wpływ na transformacje i pozbawienie ich męskości. Skoro mężczyźni nie czuli się zdolni do wypełnienia swojej roli obrońcy i do zaspokojenia potrzeb swoich rodzin, uciekali się do przemocy. Kierowali ją w stronę innych kobiet, a także swoich własnych żon. Konsekwencją tego był wzrost przemocy domowej wśród rodzin Nuerów z Kenii i Sudanu39. Przemoc ta rozpowszechniła się w obozach dla uchodźców oraz po powrotach do domów. Ku złożoności tożsamości płciowej Moje badania pokazują, że konflikty społeczne i przemoc płciowa mają wiele różnych i bardzo złożonych skutków dla kobiet i mężczyzn. Kobiety i mężczyźni Nuerów odegrali znaczącą rolę w procesie militaryzacji społeczeństwa i tożsamości płci. Podkreślmy, że kobiety i mężczyźni nie są grupami jednorodnymi, a konflikty i przemoc mają różne efekty, nie tylko pod względem płci ale także innych czynników, takich jak dostęp do środków na przeżycie, statusu społecznego, wieku lub klasy społecznej. Wojna  H. Moore, A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender, London 1994, s. 66. 39  Te obserwacje są również częściowym wyjaśnieniem przyczyn współczesnego konfliktu w Południowym Sudanie. 38 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 273 równocześnie może mieć także wpływ na upodmiotowienie kobiet i mężczyzn, którzy wdrażają do życia ich zdolność do działania aby opierać się, konfrontować, uczestniczyć i przetrwać w czasie wojny. Kwestia źródeł przemocy seksualnej wobec kobiet (i mężczyzn) podczas wojny pozostaje wciąż aktualna. W jaki sposób przemoc wobec kobiet (i mężczyzn) się pojawia? Jaki wpływ ma na nią dominujący system polityczny? Jaką rolę w transformacji przemocy i nierówności płciowej w okresie powojennym odgrywają państwo, społeczeństwo, instytucje społeczne, polityczne i ekonomiczne? Obraz agresywnych, walczących mężczyzn, którzy podczas wojny wzmacniają swoją władzę nad kobietami, oraz kobiet jako ofiar przemocy seksualnej jest bardzo uproszczony. Moje badania podkreślają fakt, że ich role są liczne, sprzeczne i wymagają bardziej złożonych badań skutków konfliktów wojennych oraz relacji między płciami. Tożsamości płciowe są liczne i zróżnicowane. Z powodu ich wrażliwości fizycznej i seksualnej, kobiety i dziewczynki stawiają czoła przemocy i niepewności inaczej niż mężczyźni40. Role kobiet, z których nieliczne były aktywnie zaangażowane jako autorzy i zwolennicy przemocy, w trakcie wojny są jednak bardziej płynne i wielowymiarowe. Ta konkluzja potwierdza wyniki badań Devona i Gervais na temat walczących z Sierra Leone. Podkreślają one, że kobiety i młode dziewczyny w strefach konfliktu nie są tylko ofiarami przemocy, ale zajmują wiele stanowisk jako aktorki, autorki, przewoźnicy, dowódcy, niewolnice domowe i seksualne, szpiedzy i ludzkie tarcze (2007: 886)41. Trzeba jednak zatem być uważnym, aby nie uprościć i nie ujednolicić modeli kobiecości 40  C. Cockburn, The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, dz. cyt.; M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In) Security, dz. cyt.; D. Zarkov, dz. cyt. 41 M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In)Security, dz. cyt. s. 886. �274 Katarzyna Grabska i męskości, które pojawiają się po wojnie. Jest to bardzo ważne w procesie odbudowy w okresie powojennym jak i w zrozumieniu przemian społeczno-politycznych. Bibliografia Cockburn C., The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 24–45. Connell R.W., Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005. Deng Madeng F., The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL 1972. Denov M., Gervais C., Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 885–910. Eggers D., What is the What?, San Francisco 2006. El-Bushra J., Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: Jacobs S., Jacobson R., Marchbank J. (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87. El-Bushra J., Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, 9(2000), s. 4–5. Enloe C., Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983. Evans-Pritchard E.E., Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951. Giles W., Hyndman J., Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004. Grabska K., Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to South Sudan, James Carrey 2014. Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan, New York 1994. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 275 Hutchinson S., Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000), nr 3, s. 6–13. Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. International Crisis Group, God, Oil and Country, Changing the Logic of War in Sudan, Brussels 2002. Itto A., Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006. Jackson M., The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006. Jok Madut Jok, Hutchinson S.E., Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, 42(1999), s. 125–145. Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, New York 1998. Jok Madut Jok, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212. Korac M., Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: Wenona G., Moussa H., Van Esterik P. (eds.), Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99. McCullum J., Okech A., Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. http:// www.ploughshares.ca/libraries/Build/Nairobi07RegSecGender.pdf. Moore H., A Passion for Difference.Essays in Anthropology and Gender, London 1994. Moser C., Clark F., Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001. Richards P. (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts, Oxford 2005. �276 Katarzyna Grabska Samuelson M., The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 833–856. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue Brief ” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20 militarization.pdf Small Arts Survey. No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 1–8. Turshen M., The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69. Turshen M., Twarigaramariya C., What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998. UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http:// www.unmis.org/English/cpa/htm[2006]. Utas M., Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War, w: Hohwana A., De Boeck F. (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa, Trenton, NJ 2005, s. 53–80. Utas M., Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003. White A.M., All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884. Vigh H. E., Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007. Yuval-Davis N., Gender and Nation, London 1997. Zarkov D. (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 277 Daughters of AK-47 and violated women: Gender relations and wars in South Sudan Summary Gender identities and relations have played an important aspect in women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the changes in gender relations among the Nuer people of Western Upper Nile regionduring the second civil war in South Sudan (1983–2005). It is based on ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008 in Egypt, Kenya and South Sudan. What are the implications of armed conflicts for gender identities and power relations? Historically, wars have been perceived as a «male» domain, where symbols of masculinity were tested. This image has been perpetuated by films, literature, songs and poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of men as protectors of women is often accentuated, through the combat as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This article shows that such interpretations are simplistic and do not account for the multiple and complex roles which women and men take on during the wars, thereby changingpower relations. ��Marta Domochko Cooperation with European Union as way of implementation of foreign policy priorities of South Sudan The European Union as an influential actor of international relations has been focusing its attention on African continent for a long period due to common historical colonial past, which is a favorable factor that contributes to increased cooperation, since former metropolises always seek to maintain good relations with their colonial territories. However, current relations between the EU and Africa are developing in conditions of, on the one hand, increased economic and raw material potential of African states, promotion of their productive capacity and, on the other – the EU financial crisis and reduced levels of assistance, which complicate the usual format of relations1. Expansion of institutional and legal frameworks of cooperation is the evidence of increased cooperation and Africa’s growing role in the system of foreign relations of the EU, in particular: organization of EU-Africa summits (every three years), signing of joint strategy, that reflects the mutual vision of the relations development in the long run, several regional trade agreements and direct treaties with different states on economic and political cooperation. Also, the EU is an important trade partner and financial assistance provider О. Кулькова, Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита, http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april]. 1 Marta Domochko – doktorantka, Ivan Franko National University of Lviv �Marta Domochko 280 for Africa. Increased attention from the EU is not accidental – the organization has interest in the continent: 1. Apart from having interest in the economic and raw material potential of Africa, especially energy resources, deposits of precious metals and agricultural potential, the EU also views Africa as an interesting market and a perspective investment place; 2. The political potential of Africa, meaning its role during voting on issues of particular political importance in global international organizations (the UN, the WTO, etc.) and forums. In broader terms, the expansion of cooperation with Africa will have an impact on the growth of the EU’s international role, its political potential and influence; 3. The security component, the importance of which is explained by the relative geographical closeness: instability in Africa causes the wave of illegal migration and refugees in the countries of Southern Europe, which have been suffering from this phenomenon in the recent years. Therefore, the financial and economic support from the EU will help to achieve greater economic development of African countries and, as a result, may have an impact on the improvement of the security situation: since the beginning of the 1990s and the era of broader economic cooperation, the gradual African development and emergence of more stable political systems in African countries, the number of conflicts in the continent has declined significantly2. Increasing opportunities and potential of Africa make the continent attractive to other actors of international relations, in particular to the BRICS (especially to China, which skillfully uses economic means to increase its presence in Africa). Because of this, it is necessary for the European Union to apply all resources and opportunities in order to increase its influence among the African countries and intensify the pace of cooperation. Special attention should be paid to overcoming problematic aspects of cooperation, which include:  Ibidem. 2 �Cooperation with European Union... 281 1. Unequal conditions of cooperation – the EU is a more influential partner and wants to gain more benefits, which causes Africa’s dependence on a donor-recipient model; 2. As to political and historical aspect, there are two negative factors: historical colonial past (when African countries were at the mercy of Europe and, at current stage, are afraid of emergence of neo-colonialistic trends) and military operations of the EU countries (especially France) on Africa’s territory; 3. EU countries’ support of the International Criminal Court’s decisions against some African leaders has an impact on reduced level of trust to the EU from African states3; 4. Inconsistent position of the EU institutions in the field of foreign policy and lobbying of interests by more powerful European states, which leads to inconsistent policy of the EU. The political transformations in Egypt and Libya present a separate intra-African factor, which influences the relations between the EU and Africa. These factors had excluded Egypt and Libya from negotiation process and reduced their activity levels, which have had a negative impact on the dynamics of the multilateral regional relations, as these countries were key financing sources of the African Union. The traits that characterize the cooperation between the EU and Africa can be seen more clearly in its cooperation with individual countries, especially with South Sudan. Transitional period and subsequent gaining of independence by South Sudan was a test not only for Africa but for the whole international community. Settlement of the Second Civil War coincided in time with the transformations within the European Union, the intensification of its international activities, the transition to a new level of integration. Therefore, South Sudan became one of the directions for foreign policy initiatives enhancement of the organization. Nevertheless, the EU has 3 Ibidem. �282 Marta Domochko made a significant contribution into overcoming the consequences of the conflict and securing peace by providing investments and participating in a number of programs and instruments, which also helped to lay out the foundations for further sustainable development of South Sudan: Recovery & Rehabilitation Program, Sudan Productive Capacity Recovery Program (SPCRP), Food Security Information for Action, Rule of Law, Human Rights & Good Governance, EU Water facility, Livestock Epidemio-Surveillance Project4. During the six-year transitional period, the EU has developed its own strategy, at the core of which was peaceful and balanced approach to Sudan and which was based on the following priorities: 1. Peaceful, stable and prosperous existence of both countries; 2. Settlement of the conflict in Darfur; 3. Poverty level reduction in the states; 4. Securing the activity of peaceful and democratic governments5. In a more narrow sense, the European Union singled out the following priorities in relations with South Sudan during the transitional period: improvement of food security level, promotion of education and democratic management development6. And after South Sudan gained independence, the EU stressed an integrated approach involving all sectors and providing the atmosphere of trust, truthfulness and reliability in the relations7. In fact, one can trace the evolution of the priorities of the European Union from post-conflict peace settlement, followed by their expansion and P. Harvey, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http://www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June]. 5 J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 6  Ibidem. 7 International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize.eu/ eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May]. 4 �Cooperation with European Union... 283 focus on education and democratic governance and all the way to the formation of an integrated approach. But the real interests of the EU in South Sudan appear to be much more pragmatic. They can be divided into two groups: geopolitical and bilateral. The geopolitical interest lies in cooperation development, aimed at increasing the EU’s presence in the region. The high-speed measures to achieve this objective include Cotonou Agreement, investments and economic assistance. At the same time, the EU is trying to prevent the spread of China’s influence in East Africa by using the tools of human rights and democratic development (Africa is a continent that is “rich” in various security and legal crises, yet not all the countries have attracted such attention from the European Union as South Sudan) and the spread of Islamic influence (South Sudan has a strategic geopolitical position relative to the 10 parallel, which is considered to be the boundary of spread of Islam in Africa and in this light is perceived as a certain kind of outpost). Directly bilateral interests include: 1. The historical aspect, which lies in the common colonial past, which demonstrates the willingness of the European Union to keep this state in its sphere of influence8; 2. Geographical aspect, which comes down to relative closeness to peripheral neighborhood with the European Union, which poses a danger of refugees influx in case of a security crises in the region to the latter one9; 3. The energy aspect and resource potential of South Sudan constitute another additional factor, that stimulates the expansion of cooperation.  E.e Scimia, Europe enters the news cramble for Africa, (2012). Asia Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04.html [2015, May]. 9  R. Fraser, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/ what-the-future-may-hold-for-the-worlds-newest-nation?print [2015, April]. 8 �284 Marta Domochko From the abovementioned, it can be concluded that the factors of importance of Africa for the European Union are also generally true in the case of South Sudan. However, even such pragmatic approach of the European Union, which is successfully masked under assistance for the progressive and democratic development, is favorable for South Sudan, as it allows the state to implement a number of its foreign policy priorities: 1. Attracting of foreign investment; 2. Promotion of international cooperation, especially within the United Nations family, African Union and other international and regional organizations, for the purposes of universal peace and security strengthening, respect to the international law and treaty obligations and fostering of a just economic order; 3. Respect to the international law and treaty obligations, as well as a search for the methods of peaceful settlement of international disputes by means of negotiation, mediation, conciliation, arbitration and adjudication10. Investment attraction is a priority of particular importance, which, despite being the most pragmatic one from the abovementioned, contributes not only to the political and image-related aspects but also to the improvement of internal state conditions. The main means of implementation of this priority are loans and financial contributions provided by the EU to South Sudan: in 2011 and 2013 the EU provided 85 million in total (which was planned to be used to improve agriculture, governance, education and health) and 185 million euro respectively; in February 2012 additional 150 million euro was provided and already in May 2012 the amount was increased to 200 million, which was allocated for the realization of Special Funds proПереходная конституция Южного Судана, ст.43 (2011) (Уряд Південного Судану). Конституции государств (стран) мира, <http://worldconstitutions. ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2]. 10 �Cooperation with European Union... 285 gramme for South Sudan11. Moreover, in September 2012 there was additional contribution of 2.5 million USD to improve the roads in the states of Bahr al-Gasar and Warab to intensify agricultural deliveries. Understanding that activation of cooperation with the EU could increase investments, South Sudan plans to join Cotonou Agreement and, in general, to expand cooperation in the economic sphere12. Enhancement of cooperation with international organizations is becoming an issue of particular political importance, especially in case of the EU, taking into account its political and economic power and its increasing role in contemporary international relations.Therefore, cooperation with the EU will allow to intensify the foreign policy of South Sudan and give an opportunity to the latter one to improve its presence in the European market. The main areas of cooperation between actors include: 1. Justice (with the assistance of the European Instrument for Democracy and Human Rights by organizing competitions, grants in this field among public and private actors); 2. Health and education spheres (cooperation in these areas is characterized by frequent visits to indentify challenges and respond to them, especially in issues concerning the refugees and internally displaced persons, allocation of loans for development purposes and establishment of independent radio stations – for example, Miraya FM – for informing the society); 3. Agricultural development (is characterized by organization of conferences with support of the EU and additional financial aid, because the representatives of the EU believe that agricultural potential of South Sudan will have positive effects not only on Joost van der Zwan (September,2011) Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study. http://www. ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 12 ACP-EU to speed up South Sudan’s membership, African Manager, http://www. africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May]. 11 �286 Marta Domochko this state but will also help to improve the situation with food security in the whole region); 4. Urban infrastructure (main projects concern road construction). However, in order to intensify the cooperation, a number of factors, which have a negative impact on relations between the EU and South Sudan, have to be overcome. The first of these factors is the unstable security situation in African state and possibility of transformation of South Sudan into a failed-state; the second factor stems from the previous one – unstable economic situation due to conflicts. The third factor depends on the geography of South Sudan and lies in the incapability to deliver the information about the results and benefits of cooperation to the population and, consequently, the skeptical attitudes of the citizens of the country13. Implementation of the third priority, which concerns the respect to the international law and peaceful conflict resolution, is quite specific, as it is largely realized by the EU’s steps, actions and contribution to the peaceful settlement. Every security crisis in South Sudan is characterized by prolonged nature and complexity of application of peaceful mechanisms of international law. The peaceful role of the EU can be examined in two conflicts of different nature: inter-state conflict between Sudan and South Sudan in 2012 and civil conflict in South Sudan, which has been lasting since 2013. In the first case, the EU did not play an active role, limiting its assistance only to diplomatic appeals for peace and the provision of 127 million euro of humanitarian aid14 and South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013 (p. 13), Overheid, https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May]. 13 The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern Sudan by granting an extra 40 million euro (2012, July). We welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commissioneuropeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April]. 14 �Cooperation with European Union... 287 explaining its minor involvement by the factors which prevented it from obtaining objective information about the conflict: 1. Remote, border, peripheral areas were theater of hostilities, and that complicated the process of obtaining information; 2. The EU was not involved in operation on all territory of state, and therefore it was problematic to predict the true attitude of the indigenous population; 3. Constant propaganda, in which the governments of both countries were involved15. The EU’s involvement in the settlement of the civil conflict in South Sudan was more active, which can be explained by the cruelty and protracted character of the conflict. Apart from diplomatic statements concerning the necessity to halt the conflict, expressions of concern about the limited progress in resolving the crisis and disappointment in the peace process, the main activities of the EU were: 1. Imposing sanctions; 2. Supporting the activity of the IGAD, the African Union and other peaceful initiatives by political and financial means; 3. Increasing volumes of humanitarian assistance to overcome the negative consequences of the conflict; 4. Drawing attention of the other actors of international relations to the crisis in South Sudan. The first direction of activity only seemed effective; in practice, it was rather poor. In fact, there have been only two types of sanctions: an arms embargo and entrance ban and assets freeze of two military commanders, P. Hardenu and D. Santino16. However, the 15 J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 16  C. Odera, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014, July). Reuters, http://www.reuters.com/article/2014/07/10/us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July]. �288 Marta Domochko latter type of sanctions was hardly effective as both commanders neither have accounts in EU states nor visit Europe17, and therefore sanctions will have no impact on them. There was some talking around banning entrance and freezing assets of R. Machar and S. Kiir, but the leader of the rebels said that even if imposed, sanctions would remain inefficient. And real steps, that would facilitate the dialogue between the warring parties, would be the prohibition of access to the sea ports of African countries to South Sudan, as it would have a negative effect on the energy aspect of the economy and therefore, would be real means of pressure. In response to such judgments, the European Union noted that such sanctions could not be imposed due to the negative impact they would have on people of South Sudan, which have already been suffering from the negative effects of war, and therefore do not need sanctions but increased humanitarian aid. That is why EU has provided about 170 million euro of humanitarian aid for 2013–201418, in addition, 338 million euro was allocated to solve the problems of the seek and the refugees, and 20 million euro – to help the most vulnerable groups19. However, even this sector of the EU’s activity was criticized: it was noted that its humanitarian aid, based on the needs of the population, which has not been satisfied yet, did not reach the direct beneficiaries20, and was used by politicians for not intended purposes. Jérôme Tubiana An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/elusive-peace-south-sudan [2015, May]. 18 What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus.org/press-media/ what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-to-the-european-union/ [2015, April]. 19 South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014, September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/south-sudan-euincreases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million. 20  G. Pepper, EU leadsthetornawaySouthSudanto a newbloodycivilwar (2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/euleads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March]. 17 �Cooperation with European Union... 289 European Union’s support of initiatives and peaceful efforts of the IGAD and the AU was explained by the fact that African organizations could achieve more progress due to the more positive perception they have in the society, which is based on common regional culture, history. But on the other hand, such lack of actions on behalf of the EU can be interpreted as its unwillingness to take responsibility for solving one more security crisis while having problems of similar type in Europe. The EU supported the initiative of the African Union not only politically (by joint statements) but also financially, in particular, the EU invested 1.1 million euro for the implementation of the IGAD mediation process and 5 million euro for monitoring and control mechanisms within the IGAD21. However, despite all steps and initiatives of the EU, the African Union, the US, China and other international actors, it is still an ongoing conflict. But both regional organizations, which have the lack of political capital to settle such complex crises, and international actors, that pay little attention to the peace process, are being criticized22. The EU also faced a barrage of criticism: some analysts suppose that it supported South Sudan in the Second civil war due to its desire to gain the access to the energy resources of the state, and now seeks to bring R. Machar to power in South Sudan, as considers him to be its ally, while S. Kiiris is believed to be China-oriented23. At the same time, the following aspects are EU proposes to boost humanitarian aid by €50 millionas Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April). Relief Web, http://reliefweb.int/report/ south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid-50-million-commissionerstylianides-visits [2015, July]. 22 South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan Peace Talks, AllAfrica. http://allafrica.com/stories/201502060203.html [2015, July]. 23 George Pepper EU leads the to rnaway South Sudan to a new bloody civil war (2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/ eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March]. 21 �290 Marta Domochko the ones that contribute to the intensification of EU’s actions regarding the peaceful settlement of the civil conflict in South Sudan: 1. The concerns regarding unstable security situation causing “a domino effect” in other African countries and increasing the number of refugees in the countries of Southern Europe, which are already suffering from this phenomenon; 2. The desire to protect investments provided to South Sudan and receive benefits from them; 3. The feeling of responsibility for South Sudan since the EU supported the desire for independence of the latter one; 5. The successful resolution of the crisis will boost the image and credibility of the European Union among African countries, which can lead to increased cooperation and a new qualitative level in their relations as the organization will no longer be considered simply an international donor of financial assistance; it will also have an impact on the improvement of the political component of the EU. Thus, despite having energy resources and potential in the water and agricultural sectors, South Sudan appears to be incapable to maintain peace and to resolve conflicts by peaceful means, and therefore requires attention from more powerful players of international relations in order to ensure its democratic, progressive development24. references “South Sudan” – Successful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July), The European Institute. http://www.europeaninstitute.org/index. php/ei-blog/129-july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-byeu-and-us-713 [2015, March]. “South Sudan” – Succesful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July). The European Institute, http://www.europeaninstitute.org/index.php/ei-blog/129july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-by-eu-and-us-713 [2015, March]. 24 �Cooperation with European Union... 291 ACP-EU to speed up South Sudan’s membership. African Manager, http:// www.africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May]. Odera Carl, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014, July), Reuters. http://www.reuters.com/article/2014/07/10/ us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July]. Scimia Emanuele, Europe enters the new scramble for Africa (2012), Asia Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04. html [2015, May]. EU proposes to boost humanitarian aid by €50 million as Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April), ReliefWeb. http://reliefweb.int/report/south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid50-million-commissioner-stylianides-visits [2015, July]. Pepper George, EU leads the torn away South Sudan to a new bloody civil war (2013, December). The European Sting. http://europeansting. com/2013/12/24/eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-newbloody-civil-war/ [2015, March]. Tubiana Jérôme, An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/ elusive-peace-south-sudan [2015, May]. Van der Zwan Joost, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew. eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize. eu/eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May]. Harvey Paul, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http:// www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June]. Fraser Ron, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/what-the-future-may-hold-for-theworlds-newest-nation?print [2015, April]. �292 Marta Domochko South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013, Overheid. nl https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May]. South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan Peace Talks, AllAfrica.http://allafrica.com/stories/201502060203. html [2015, July]. South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014, September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/southsudan-eu-increases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million. The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern Sudan by granting an extra 40 million euro(2012, July). We welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commission-europeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April]. What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus. org/press-media/what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-tothe-european-union/ [2015, April]. Кулькова О., Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита, http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april]. Переходная конституция Южного Судана, ст. 43 (2011) (Уряд Південного Судану). Конституции государств (стран) мира. <http://worldconstitutions.ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2]. Summary The article discusses the foreign policy priorities of the Republic of South Sudan in cooperation with the European Union; provides a comprehensive study of ways of their implementation, focuses on the interests of the countries and the possible benefits of bilateral cooperation. The purpose of the article is to conduct a comprehensive study of the implementation of foreign policy priorities of South Sudan in cooperation with the EU. �S U D A N archeologia i historia Redakcja: Jarosław Różański Maciej Ząbek 3 SUDAN �archeologia i historia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae008f22a45e06fbe38f3c8f71e77de.pdf 1f5b62293fd10781f106fd3bbeea3bc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6650 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource Afryka Subsaharyjska - rozwój zrównoważony Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6218 Title A name given to the resource Sustainable development in Sub-Saharan Africa Description An account of the resource 210 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej (ed.) Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available University of Iringa (Tanzania) Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text edited by Maciej Ząbek SUSTAINABLE DEVELOPMENT in Sub-Saharan Africa �Sustainable development in Sub-Saharan Africa ��Sustainable development in Sub-Saharan Africa edited by Maciej Ząbek University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw Iringa – Warsaw 2015 �© Copyright by Maciej Ząbek 2015 Reviewers: Prof. Nicholas T.A. Bangu Prof. Wojciech Kluj Proofreading by Iwona Handzelewicz Cover design by Grzegorz Sztandera Photo on the fourth page of the cover Participants of the conference at the University of Iringa ISBN 978-83-7401-515-8 Printed in Poland WDR, Włocławek �CONTENTS Introduction – Maciej Ząbek .....................................................     7 EVELYN PARABOY KANEY & KATHARINE N. FARRELL Mobility as a Pastoralists’ Survival Technique . ....................   25 MACIEJ ZĄBEK Refugee camps in Africa: Sustainable Existence or Sustainable Development . ..............................................   49 SOSTHENES RUHEZA, Z.A. MATTEE, E.E. CHINGONIKAYA, E.E. & Z. KILUGWE Indigenous Knowledge system (IKS) and biodiversity conservation in South Nguru Mountain Forest Reserve, Tanzania: Often neglected Partner for sustainable management and use of Biodiversity .........................................................   65 JERZY GILAROWSKI Environmental Change and adjustments in agriculture in Tanzania . ........................................................................   97 FLORA O. KASUMBA & ROBERT LUKELO Sustainable Development and Graduate Unemployment in Tanzania . ........................................................................ 121 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Missions in northern Cameroon and development of local cultures ................................................................... 139 �6 Spis treści RYSZARD PIASECKI & JANUSZ GUDOWSKI The potential role of foreign capital in development of Sub-Saharan Africa ......................................................... 155 IZABELA ŁĘCKA Small and medium-sized Enterprises (SMEs) from the Perspective of the Economist Intelligence Unit. Education as a chance for the development of the creative sector in Africa .............................................. 169 KENNEDY JAIRO KIBONA & B. SHILLA A Role of Saving in Solving the Problem of Capital among SMEs. A case Study of SMEs in Iringa Municipality . . 189 Conclusions – Maciej Ząbek ...................................................... 203 �INTRODUCTION The Tanzanian-Polish conference held at the private University in Iringa, Tanzania, in February 2015, served as an inspiration for this publication. Its leading theme was the idea of „sustainable development”. This term was firstly used in 1713 in the Treatise on the management of forests by the German scholar Hans Carl von Carlowitz1, who proved that people should cut only as many trees as the number which could grow in the same place in a similar period of time so that the forests would never vanish. “Not by accident this „cutting-edge” consideration appeared when there had already occurred an acute scarcity of timber for the local extractive industry because trees had been clear-cut in the neighbouring forest areas. This is a very natural way of thinking as people resort to the idea of „sustainable” usually in times of disasters, calamities, deficits or ecological imbalance. Only faced with such crises do people wonder how they could have been prevented. In the 20th century the need to take into consideration the principles of sustainable development was firstly emphasized by U Thant, the Secretary-General of the United Nations, in 1969. Finally, (first and foremost under the influence of the report of the Club of Rome of 1972 warning about unlimited exploitation of natural resources), the search for alternative models of devel1 H.C. von Carlowitz, Sylvicultura oeconomica..., Freiberg 1713. �8 Introduction opment started. They became an inspiration for the birth of the above-mentioned term introduced to the global political debate. In 1983, the United Nations established the so-called Brundtland Commission (named after Gro Harlem Brundtland, the chairman of the Commission)2, which coined and defined the meaning of the term “sustainable development” and contributed to convene the so called Earth Summit in Rio de Janeiro3, in 1992. Leaders from majority world countries, major United Nations agencies and pro-ecological organizations and movements participated in this summit. They compiled a set of rules for sustainable development, i.e. the so called Rio Declaration on Environment and Development, and the United Nations Framework Convention on Climate Change and Biological Biodiversity, in an attempt to enforce this idea. The Brundtand Commission defined the concept of „sustainable” as „development which satisfies the needs of contemporary times, without violating the ability of the future generations to satisfy their own needs”. Furthermore, in the Polish translation the word „sustainable” implicates „stability”, „renewability”, „rationality”, „adaptation”, „temperance”, „mildness” and ”peacefulness”. In fact, the very definition „development” is still understood as the process of growth or development to a more and more complicated form, more intense, and more excellent. Yet, it has already been made clear that „development” understood as the economic growth does not translate itself automatically into the betterment 2 Its full name is as follows: World Commission on Environment and Development. 3 The next Summit was held in Johannesburg, in 2002. During the summit principles and recommendations developed in Rio were confirmed. See: U. Grober, From Freiberg to Rio – Hans Carl von Carlowitz “Sylvicultura Oeconomica” and career of the term “sustainability”, in: U. Grober, Sustainability – A cultural history, Totnes, UK, 2012. �Introduction 9 of living conditions and security. Thus, it has been assumed that in order to be secure the „development” should be „sustainable”. Such an assumption became to be commonly perceived as not only proper, but also natural. It is evident that no one wants to live in a degraded, exploited and polluted environment. This philosophy quickly crossed the frames of the sheer environmental protection. Its core is considerably constituted by social welfare and the so called human rights4. A lot of emphasis is placed on minimizing “external costs” generated by economy and the co called social justice. The problem, however, is very particular, as it is not obvious how to develop oneself and simultaneously avoid negative effects resulting therefrom. In fact, it is sometimes very hard to recognize potential threats on a day-to-day basis. Generally, only after a certain period of time are we able to evaluate the real influence of defined technologies on both the environment and the human being. Such obstacles may be exemplified by new varieties of medicines currently coming into the market, food containing GMOs, or any other inventions which cannot be immediately classified as safe or unsafe. A similar situation occurs in case of many development projects executed in Africa. The root of uncertainty as to the final results of various programmes may be also found in scientific research conducted under the influence or commissioned by groups representing miscellaneous financial, political or ideological interests. In reality, academic researchers, expressing distinct opinions on generally favoured development projects, are often subject to political pressure. In their close environs they are frequently deIn 2002, The United Nations developed a set of challenges to be faced by humanity in XXI century, defined as Millennium Development Goals (MDGs). They include among others halving extreme poverty and famine, promoting gender equality, improvement of health care, environmental protection and global partnership for development purposes. 4 �10 Introduction rided and calumniated. They are separated from the main sources of financing and consequently, at universities where freedom of speech should be guaranteed, a lot of scholars are forced to stay silent. On the other hand, however, one should remember that the very scholars are not innocent, which is nowadays highly stressed by reflective anthropology. In fact, they hold specific political views, they are consumed by obsessions and they mix up knowledge with opinions. Additionally, the results of their research presented as objective, are in fact ideologically or business-biased. This type of controversy may be exemplified by heavily political discourse on the so called global warming. In fact, despite climate fluctuations being constantly documented in the whole world, according to sceptics it is still hard to categorically define the direction of the on-going climate changes (warming or cooling) and their significance, not to mention to prove their anthropogenic character. No wonder that the measures undertaken with the aim to fight with the above-mentioned global warming may cause more concern than hope for the positive change in a situation when we face a rather ostensible consensus enforced by political groups, which in reality is far from unanimity5. The idea of „sustainable development”, in view of slogans opting for the shift in economy from competitiveness to greater solidarity, An example of the lack of this unanimity was the so called Heidelberg Appeal, announced before the Earth Summit in Rio in 1992, signed by 4000 scholars from all over the world including several dozens of Nobel Prize winners, discouraging the governments from taking decisions based on pseudo-scientific arguments or false data; see: http://www.sepp.org/heidelberg_appeal.html. The so called ecologists found it a deceit prepared by industrial concerns. Still, since then a lot of statements, publications and reports undermining arrangements of the International Panel on Climate Change) have been published and the debate on this topic between mainstream scientists and sceptics has been continued until now. See C. Parkinson, Coming Climate Crisis? Consider the Past, Beware the Big Fix, Plymouth UK 2010. 5 �Introduction 11 cooperation and levelling inequality, was spread, as commonly known, by the left wing. This, in turn, entails the programme of economy requiring state and international organisations’ intervention, pro-ecologic fiscal and legal regulations, and finally the establishment of the world government. Supporters of such changes argue that only then is there a chance to stop the global destructive rivalry, struggles for raw materials and toxic industrial waste export to the poor countries. Only then will the introduction of fair trade and eradiation of the above-mentioned anthropogenic reasons of global warming, along with the implementation of the ideal of „sustainable development” seem plausible. However, numerous questions which might be asked here still lack good answers, e.g. “Who could establish such world government?” or “Whose business would this government represent?”, “Is not the idea of „sustainable development”, by chance, used by the West to maintain their world dominant position by lowering economic growth in the poorer countries?”, “What does fair trade mean?”, or “May subsidies and protectionism assumed by fair trade be called fair?”. Many experts on sustainable development do not ask such questions but meanwhile, countries like Poland and Tanzania, with extensive socialist experience should certainly make the researchers of both these countries take a cautious approach to adopting and realising unverified ideas, even so correct in their general objectives as the idea of „sustainable development”. Authors of this book do not relate to the above-mentioned general problems, though in their detailed studies of certain cases they tackle the questions provoking disputes and controversies. Thus, I have decided to view them in a wider context so as to better comprehend their meaning. One example of such texts, falling both into the context of struggle for ecological balance and the above-mentioned social justice, is a paper written by a young researcher Evelyn Paraboy Kaney and her friend Katharine Farrell. It �12 Introduction examines the Maasai in Tanzania who face problems with access to pastureland and water for their cattle in the context of fast expansion of agriculture, which according to the authors, poses a threat to their survival. The Maasai are forced to resign from the mobility of livestock in favour of ranch farming. The Maasai, however, as the researchers underline, do not approve of such solutions as mobility of livestock (connected with migratory cattle breeding) is the key element of their identity. Hence, the authors representing their interests put forward solutions allowing the possibility of legal changes and state support aimed at conservation of pastureland of the Maasai and access to water for their cattle, and even at establishment of pastoral reserves resembling national parks. On one hand, critical analysis of this exceptionally interesting paper allows for the ascertainment, as already proved, that migratory cattle breeding is one of the most ecological ways of using pastureland and to a certain extent fits in the idea of sustainable development6. On the other hand, however, it is not true that it constitutes the necessary prerequisite to maintain the Maasai identity. The authors are not the first researchers to herald fast extinction of the Maasai7, whereas the Maasai people set a good example of extraordinary well-developing ethnic group. In fact, other clusters, influenced either by western-like globalisation or Islam, faster lose their identity in Tanzania, often to the benefit of the Maasai by adopting their identifying patterns8. It may be also observed that 6 Numerous studies on pastoral communities confirm this fact. See, e.g.: A.B. Smith, Pastoralism in Africa: origins and development ecology, London – Ohio – Johanesburg 1992. 7 Amin, Mohamed, Duncan, Willetts and John, Eames, The last of the Maasai, London, Bodley Head, 1987. 8 Examples are set by ethnic groups of the East Africa such as: Mukogodo, Sonjo, Saleita, Lanat, Turkana, Rendille and Akie. See Lee Cronk, From Mukogodo to Maasai. Ethnicity and Cultural Change in Kenya. Harvard, Westview Press, 2004. �Introduction 13 a lot of Maasai people no longer breed cattle for a living. They shift to the widely understood sphere of services not only in tourism, but also in administration and education, like Evelyn Paraboy Kaney. Thus, neither extensive cattle breeding in its existing form nor life in a reserve seems to be a dream of all the Maasai people. However, in the context of confrontation with farmers and in view of scarcity of traditional open-access resources it seems right to ask a question whether pastoralists should continue defending their practices or they would rather find more modern methods to defend their business? Neither nationalisation of the common-property resources, tried during Tanzanian socialism, nor privatisation of pastureland and ranch farming, postulated nowadays, seem to be appropriate solutions. A better solution embracing tradition and modernity, nomads and farmers would be the implementation of the idea of collective society and governing the common-property resources by local communities, pursuant to the theory of Elinor Ostrom9? Next, in my article, I examine consequences resulting from the inflow of refugees to certain African countries and their stay in special refugee camps. In regions where such settlements are set up, numerous conflicts between the newcomers and the indigenous people occur. Such places set a good example of emergency when different types of deficit, devastation or ecological imbalance appear and form the basis for discourse on the sustainable development. In this context a question arises what should be done so that the host countries could on one hand protect refugees and on the other hand resist the negative impacts of their influx on the whole environment, which usually happens in the regions not prepared for welcoming such a great number of people. In other words, how to stay loyal and faithful to the postulate of defending Elinor, Ostrom, Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action, Cambridge, 2009. 9 �14 Introduction human rights and at the same time not to cause disasters violating these rights? To answer the above questions I would like to present the thesis endorsed by UNHCR stating that the inflow of refugees does not deepen the poverty of the host countries but brings them benefits. Thanks to this phenomenon local economy starts to thrive in neglected regions and the very refugee camps become suitable areas to test new ecological technologies promoting sustainable development. Are not these arguments, however, given mainly because of the interests of the aid organisations whose main objective is to bring the refugees together? It seems fairly obvious that such camps, similar to shantytowns, contradict the idea of „sustainable”. Negative reactions of some conference participants (who already knew this problem) to these proposals suggest that their doubts are not groundless. The authorities of the host countries should, in line with the idea of sustainable development, not only object to the attempt of introducing development projects (including even those pro-ecological ones) in the vicinity of refugee camps, but not allow for setting up the camps. This approach does not mean opposing the idea of welcoming refugees but abandoning the idea of creating big clusters. A more pro “sustainable” idea would be to scatter them by promoting the so called autonomous settlement in rural and urban areas (where refugees melt into the local communities), like in e.g. Cameroon or Uganda. Unfortunately, UNHCR and authorities of the host countries usually do not approve of this idea. The mainstream anthropological studies also embrace issues connected with the use of the so called indigenous knowledge10 The term, in the above-discussed meaning, was popularized by D. M. Warren in the 1970-s.; D.M.Warren, Comments to Paul Sillitoe’s „The Development of Indigenous Knowledge: A new Applied Anthropology”, “Current Anthropology”, 39(2), 1998, pp. 244–245. The terms: local knowledge and folk knowledge are synonymous. 10 �Introduction 15 for the idea of sustainable development. It is defined as local or folk knowledge on unique technologies, characteristics of various organisms and general knowledge on environmental issues and dependence relationships, including religious beliefs. These questions were examined in the study by Sosthenes Ruheza, who along with his colleagues (Z.A. Mattee, E.E. Chingonikaya and Z. Kilugwe) from the Agricultural University Sokoine from the city of Morogoro, conducted exceptionally interesting ethno-botanic studies on the significance of indigenous knowledge system in sustainable management and the use of forests in the Nguru Mountains. Majority of the Nguru Mountains inhabitants, according to the authors, believe in sacred nature of the environment they live in. Moreover, in line with cultural heritage of these tribes, traditional customs and beliefs help to protect nature. They include, among others, prohibitions on intensive farming and destroying „sacred forests” inhabited by the deceased ancestors or possessing supernatural forces affecting people living in the close vicinity. It is a great taboo to pick up certain wild plant species or cut „sacred trees”, as this could lead to curse, disease or death. Bans embrace killing and eating meat of certain rare or harmless animals, which are perceived as sacred. The researchers concluded that when people working in local reserves have no ability to efficiently protect the environment, religious beliefs of indigenous people should not only be taken into consideration but also practically used in the sustainable management of the local natural resources. Indigenous people believe that God created all living creatures and a man does owe him due respect. It raises hope that thanks to their faith it is possible to save the biodiversity of the local environment. Recommending this article I wish the authors had extended their studies and included additional presentations on bio-prospecting, i.e. the use of local wild plants. Nowadays, bio-prospecting belongs to the leading faculties of the applied anthropology covering studies of �16 Introduction indigenous knowledge system in search of useful components of living organisms to be used in pharmaceutical industry11. Already mentioned controversies over global climate changes constitute the central theme of the next article, written by Jerzy Gilarowski. It is one of the most crucial subjects in the studies of „sustainable development”, whose most enthusiastic supporters have since long favoured the reduction of carbon dioxide emission and decarbonisation of economies as the main drivers of global warming. The author refers to this theory and analyses the increase of average temperatures over the last 150 years, without overcomplicating, however, anthropogenic nature of the reasons. Instead, he highlights the scope of global warming symptoms occurring in the natural environment, asking the question whether, as many scholars argue, global warming is in fact lower in equatorial regions than in temperate and polar climates. Research which he conducted aimed to explain this issue at least in the context of Tanzania, located in equatorial region. Students, their parents and grandparents were to answer a set of questions regarding changes taking place in their closest environment over the last 30 years. The results confirmed the author’s doubts as ¾ of respondents actually observed negative changes in their environs, mainly with regard to climate and soil fertility. According to the author, environmental changes are likely to occur in the future so he warns that Tanzania will have to adjust to them its agriculture and system of water management. Commenting on the above theses it should be stressed that research regarding memory and evaluation of the past, although very interesting indeed, should always be analysed with some margin of error. Human memory is selective and the See, inter alia, J.M. Finger & P. Schuler, Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Washington 2004; D.A. Posey, (Re) Discorvering the Wealth of Biodiversity, Genetic Resources, and the Native Peoples of Latin America, „Anales Nueva Epoka”, 2002, (5), pp. 37–60. 11 �Introduction 17 process of recollecting the past is accompanied by emotions and lack of distance, which results in a tendency to idealise it, in line with the philosophy that ”life was much better in the past”. Still, the number of respondents (250 people) and the study having been conducted twice, prove its credibility. Obviously, as I have already mentioned, it should be remembered that the recorded changes in certain natural environments of Tanzania do not demonstrate that the main reason is e.g. the emission of carbon dioxide. The leading theme of the next article, written by Flora O. Kasumba and Robert Lukelo, is „overproduction” of higher education graduates in Tanzania. The problem highlighted by the authors, present in majority of the developed countries12, was until recently hardly recognizable in the developing ones. The fact that it proceeded so fast in countries like Poland and Tanzania may come as a surprise. It mainly stems from over-evaluation of higher general education and underestimating the significance of various technical skills; sublimating a high school diploma as the only path to individual career and a better life, and the same as a driver of the country’s development. In the past it was common knowledge that graduating from university guaranteed a highly desirable stable job with a state employer. Nevertheless, various high schools diplomas have become so commonplace that nowadays majority of employers opt for concrete vocational experience and qualifications rather than general education, not to mention humanistic or economic specialisation. The country’s development naturally depends on highly qualified experts but they do not necessarily include thousands of graduates, who except having excessive ambitions, are not specialists in any concrete professions. Unfortunately, in the field of education even the slightest lack of temperance and raGermany is an exception in Europe as it develops technical faculties according to plan and intentionally limits the access of youth to higher education. 12 �18 Introduction tionality leads to crisis calling for the the philosophy of sustainable development. In this context, the authors show the situation in Tanzania where, similarly to Poland after liberalisation of higher education in the 1990-s, the number of high schools and their graduates have been on the increase. The alumni, however, have problems in finding the desirable job. Flora O. Kasumba and Robert Lukelo blame cultural factors and mismatch of school curriculums to the job market requirements. Alumni do not want to be selfemployed mainly because they lack the required qualifications, not to mention financial capacities. Thus, they strive to find positions in state-owned companies. Symbolic expression of their lot is the photo presenting 10 000 alumni gathered at the state stadium in Dar es-Salam in search of 70 vacancies. The authors wonder what they should do in this situation. What goals are achievable for them and how can they be reached? They raise an issue of social threats caused by millions of unemployed young people. They pinpoint the need of changes in the higher education sector and its sustainable development directed at introduction of new faculties and specialised skills (foreign languages, technical skills, team-work, problem solution, creativity and innovativeness). They also underline the possibilities of self-employment of alumni in agriculture, fishery, tourism and the use of other natural resources that Tanzania abounds in. Additionally, they highlight unused business potential in Tanzania mainly in the production of local goods and show how to accomplish these ideas by the alumni, with the help of their families and the state. Next article raises the issue of development assistance extended by the Catholic Church to the marginalized inhabitants of the Northern Cameroon in the context of their evangelization. The author, Fr. Jarosław Różański, does not refer, like the others in this volume, to the idea of „sustainable development”. Instead, he indicates the term of „human promotion” already recalled by �Introduction 19 the Pope Paul VI and referred to in the documents of the Second Vatican Council emphasizing that the term “human promotion”, which like the “secular” sustainable development is much broader than “progress” generally understood as technological or economic13. This concept entails Christian development which does not only aim to achieve higher economic growth but implies integral development of humanity, raising the standard of living and improving the overall human condition, not to the detriment of our environment. This standpoint, in line with the leading idea of this volume, was particularly emphasised by the Pope Francis in this year encyclical Laudato Sii’ („Praise be to you”)14, which thus far was the loudest attempt to attract attention to the problem of the degradation of environment caused, among others, by energetics of hard coal. Fr. Jarosław Różański underlines concrete development and charitable activities of the missionaries in the Northern Cameroon. Development aid encompasses the introduction of new crops, raising the living standards, building latrines, acquiring skills of housekeeping and money management, reforestation and prevention of desertification. Charity embraces: taking care of the poor families, “street children”, the displaced, the physically and mentally disabled and help in natural disasters. Moreover, integrity of development with evangelization assumes supporting local cultures by codification of grammatical rules of the local 13 Pope Paul VI expressed his opinion on this topic in apostolic exhortation Evangelii nuntiandii. The term refers to the higher theological argumentation presenting a man as chosen by God and affirming his special role in the creation and assumption that evangelization and human promotion, i.e. development and liberation are interlinked. See: J. Różański, Misje a promocja ludzka, Warsaw 2001, p. 25. 14 The name of the Encyclical refers to the prayer by the Saint Francis of Assisi Canticle of the Sun or the Praise of the Creatures, Cracow 2005, p. 348. �20 Introduction languages, implementation of the alphabet and publications in the local languages along with establishing reputable catholic schools. The last three articles are devoted to the economic context of the discussed issue. They directly or indirectly regard the so called “sustainable business” or “corporate social responsibility”. The terms embrace a certain philosophy being a response to challenges of the idea of sustainable development15. It is also defined as responsible entrepreneurship searching for synergy among people, earth and profits; business, which in a long run, apart from environmental and social benefits, is to guarantee a long-term increase in the value of enterprises. It is assumed that taking the lead by entrepreneurs in sustainable business will contribute to growing attractiveness, competitiveness and credibility of their businesses. On the whole, the main goal is to enhance the business performance, i.e. undertake voluntary commitments in favour of natural environment and local communities, and reduce negative phenomena. Whereas, in reality the so called small and medium-sized enterprises (SMEs), referred to in above-mentioned articles, can boast about better performance than big business organizations as far as principles of sustainable business are concerned. One of the final papers, written by Ryszard Piasecki and Janusz Gudowski, commences with the elaboration of the theory of the so called Foreign Direct Investment (FDI) from the most advanced economies in Sub-Saharan Africa, assuming that such investments constitute the domain of the most powerful companies in the world. Competitive advantage of these multinational enterprises in the technical and organisational fields allows for their active business operations in the chosen countries. Meanwhile, we can observe an increasing investment activity of small and mediumOECD, Corporate Social Responsibility. Partners for Progress, Organization for Economic Co-operation and Development, Paris, 2001 15 �Introduction 21 sized enterprises from the so called emerging economies from Asia, South America and Eastern Europe. It contradicts the theory and puzzles the economists dealing with these issues. Authors do not completely solve the mystery, postulating further research. They present, however, determinants and tendencies regarding the inflow of direct foreign investment to Sub-Saharan Africa (signalizing favourable factors and arising threats), and also list examples of Polish investments which have taken place in these markets until now. It seems that small and medium-sized enterprises, coming from emerging economies such as Poland, Turkey or India, are likely to enjoy a better future than multinational enterprises. In fact, they run a more sustainable business and generate lower costs. Moreover, they are better adjusted to African conditions (also in understanding poverty), more actively engage themselves in everyday life of local communities, know them better and are able to act in favour of them. In the penultimate article by Izabella Łęcka, from the perspective of reports of Economist Intelligence Unit16, the topic of small and medium-sized enterprises (SMEs) has been enriched by educational context. Admitting that SMEs play an essential role in the development of global economy mainly because they create most of new workplace all over the world, the author states that nowadays they face greater difficulties in globalised business environment. Thus, she attempts to answer the question of how enterprises from African countries can handle the international competition and expansion. According to Izabella Łęcka, it may be only achieved through the development of education and science, which has an Economist Intelligence Unit (EIU) is a research and analysis division of the Economist Group (international media enterprise with its registered seat in London, specialising in providing information on international economic activity, forecasts and offering advisory services, preparing analysis, reports and economic forecasts). See the website of Economist Intelligence Unit, “Who we are”. 16 �22 Introduction indirect relationship with the increase of economic innovativeness. Nonetheless, the key factor of growth is the development of human capital and investment in science, which can be best exemplified by Asian countries which Africa should follow. In conclusions, the author underlines that there is an absolute necessity to develop small and medium-sized enterprises in African countries taking into consideration the increasing number of youth entering reproductive age. These nations should make every effort to create not only the most friendly business environment but also enhance the educational level of young citizens. This latest postulate stressing the importance of quantitative over qualitative factor seems to be of great significance as it harmonizes with the idea of sustainable development and theses already enunciated by Flora Kasumba and Robert Lukelo on overproduction of alumni in Tanzania, who neither create nor find jobs there. The volume ends with an interesting article by Kennedy Kibona and Benedict Shilla who conducted the study in Iringa Municipality aiming to assess the importance of saving as one of capital sources for SMEs in Tanzania. The researchers focused on the saving possibilities of owners and managers of such enterprises as these very savings constitute the main source of financing their further business activity. Their study showed that in Tanzania people aged between 26–31 years have accumulated the greatest amounts of savings. These people live in cities and have not set up their families yet or their families are very small (3–4 members). Such entrepreneurs are able to save daily the amount ranging from 10 to 20 thousand shillings (i.e. from 20 to 40 Polish zloty), which in local conditions constitutes the most in the group of SMEs owners. Age, place of living and a number of dependent family members are of key importance. It occurs that education does not play here a major role (most of these entrepreneurs do not have higher education). Similarly, gender, ethnicity and religion (although majority �Introduction 23 are Christians) do not matter. The authors prove, however, that crucial in further development of SMEs in Tanzania will be the access to seed capital and educational development. Thus, they postulate to follow the American pattern based on cheap crediting which should be supported by state. It means that the influence of global model of free market American capitalism is more and more commonplace in certain social processes, which leads to the dissolution of traditional family even so strong as the African one. It is tantamount to the following appeal: borrow money from the bank, insure yourself, break relations with your family and have fewer children. Only then will you be „happier”. Following this path will certainly result in a lower birth rate. Yet, is it still sustainable? To sum up, I would like to stress that the presented topics encompass only symbolic fragments of a vast array of issues regarding the idea of sustainable development. Its diversity, exemplified by this volume, proves the complexity and extent of the subject matter. Please note that as an editor I neither changed nor interfered with the forms and structures of the published papers. I presented them in a specific order, in line with the subject area outlined in this introductory section. Maciej Ząbek ��Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE Abstract This paper reports the preliminary results of an empirical study of farmers-pastoralists conflicts in Mbarali District in the Southern Highlands of Tanzania. The results are based on a combination of literature review and semi-structured interviews conducted with pastoralists in the villages of Matebete and Mwanavala. Studies of farmers-pastoralists conflicts are usually presented from the farmers’ perspective. In this study I explore the conflict from the pastoralists’ perspective, with the aim of finding ways to reduce conflicts among the farmers and pastoralists in the two case study villages of Matebete and Mwanavala, and to provide examples of how it may be possible to make laws for Tanzania that will allow the two groups to live in peace and harmony while sharing scarce resources. Conflict in Mbarali District has been increasing at an alarming rate over the past ten years with acts of violence against pastoralists and their Evelyn Paraboy Kaney – Master of Business Administration (MBA) in Management at the University of Mary in Fargo, North Dakota, United States of America. She is currently working for the Henry Jackson Foundation Medical Research International/Walter Reed Program as an Office Manager at Mbeya, Tanzania. Her research interests are economics of pastoralists and impact on the lives of pastoralists and others who are living in the rural areas of Tanzania. Katharine Nora Farrell – PhD is an Ecological Economist and Political Theorist. Senior Researcher and Assistant Lecturer, Chair of Resource Economics, Humboldt University of Berlin. �26 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell cattle becoming increasingly common. At first glance, this appears to be caused mainly by a scarcity of water associated with the drying up of the Great Ruaha River and Chimala River. However, we hypothesize, that a combination of increased rice farming activities and associated policies restricting the mobility of livestock are also contributing to the conflict. Where earlier practices included loose rules for informal shared land use, today, each village in the region is expected to have enough land and other resources to sustain its own livestock. Movement of livestock between villages is prohibited. In my study I explore how prohibiting the pastoralists to graze as they did before may be increasing the negative impacts that arise for both farmers and pastoralists and ask what land use rights would be fair and correct from the pastoralists’ perspective. Pastoralists started to settle in Mbarali District in 1952 and lived in the region for many years without conflict. My results suggest that progressive increases in the amount of land being used for rice cultivation, with the Kapunga Rice Project, Mbarali Estate and Madibira Rice Estates have changed the relationship between pastoralists and farmers. Before expansion, livestock drank water from the same rivers and crossed the same villages without conflicts. Today, many farms are found along the way to the river and pastoralists are charged both to take their cattle to feed on the residue of these farms and to access the river. Bringing cattle to feed on farm residue was previously viewed as a service. Today’s changed land use obliges pastoralists to move their livestock across these farms to access water. Key words: Maasai, pastoralists, farmers, cattle, access to water, mobility, conflict Introduction In recent years there has been great fear among the village pastoralists of the Mbarali District in Mbeya Region of Tanzania over government policies that do not favour pastoralists, which led to the eviction of pastoralists in the Mbarali District in 2006 and 2007. Both, the pastoralist inhabitants of Matebete and Mwanavala villages see these recent evictions as a threat to existence of pas- �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 27 toralism in the district. The evictions have come along with other changes that are being observed by pastoralists, such as massive increases in the farmed area in Mbarali District, expansion of the boundaries of the Ruaha National Park and prolonged droughts that have affected wet areas of Malenga Makali, Mapangala and Msanga. The use of grazing land in Msanga, Malenga Makali and Mapangala is more traditional, with the wet land being used for dry season pasture. Once pasture from these wards is exhausted, cattle are forced to move to the neighbouring villages to search for pasture and water. Pastoralists are obliged to pay farmers for the use of this land and there are violent conflicts occurring regularly as pastoralists try to use land without paying, and farmers try to demand payment for the use of land that was traditionally used by the pastoralists. Conflict is increasing in the region between pastoralists and farmers, the livelihood of Matebete village is threatened and Mwanavala will be threatened soon too. The study presented here aims to gain insight into what is causing the conflict and to identify ways in which the situation might be changed, in order for the pastoralists to continue living in the region in peace. The primary research was conducted by the first author in 2013 and 2014 in Mbarali, Mbeya. Structured and semi-structured interviews were carried out with pastoralists still living in the region, following the 2006 evictions and lands in the region were viewed. All interviews were conducted in Maa or Swahili. The decision to interview only pastoralists, not farmers, was made in an effort to shed light on this underrepresented perspective on the conflict. We agree that farmers have rights too and are not trying to be unfair. The economy of the farmers is well understood but that of the pastoralists is not. In addition, this is active violent conflict, in which pastoralists are treated as second class citizens and for her own safety the first author, who is Maasai, cannot go around asking these questions to the farmers �28 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell and officials. Had the environment been a peaceful one, we would have asked all three groups the same questions. In an effort to develop a better understanding of the pastoralist perspective on these conflicts, this study compares how the Mbarali evictions, the other changes and the current conflict are being experienced by pastoralists in the two villages of Matebete and Mwanavala. While they are similar in many ways, the people of Matebete have a title deed to the land of their village, whereas the people of Mwanavala do not. By focusing on the pastoralist perspective in these two villages, the study provides insight into the role and importance of possessing a title deed for the pastoralists. Matebete pastoralists were given a title deed for them to have permanent settlements and have a place for them to graze their cattle. It is crucial to point out that pastoralists had water for the cattle that flowed on the Msanga River until late September. Pastoralists’ survival was possible because of mobility. Grazing beyond the ranch during dry season was previously possible. Livestock moved to open lands outside the ranch. Over the past 20 years in the ranch and the lands around it many things have happened; open lands that were used by the pastoralists have been converted to rice farms piece by piece since the 1990-s. Many cattle are living in the ranch; the number is estimated to be more than 4,000 livestock. Conflict in Mbarali District has been increasing at an alarming rate over the past ten years with acts of violence against pastoralists and their cattle becoming increasingly common. At first glance, this appears to be caused mainly by a scarcity of water associated with the drying up of the Great Ruaha River and Chimala River. However, I hypothesize that a combination of increased rice farming activities and associated policies restricting the mobility of livestock are also contributing to the conflict. Movement of livestock between villages in Mbeya is prohibited. In my study I explore how prohibiting the pastoralists to graze, as they did before, may �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 29 be increasing the negative impacts that arise for both farmers and pastoralists and ask what land use rights would be fair and correct from the pastoralists’ perspective. Background of the Case Pastoralists started to settle in Mbarali District in 1952 and lived in the region for many years without conflict. Matebete pastoralists are currently facing conflicts with the farmers. The farmers grow rice during the rainy season. During the dry season they plant gardens along the Chimala River, a major source of water in the area. Different crops are planted such as tomatoes, vegetables and corn. Small irrigation channels are built for watering such gardens. When the livestock crosses the irrigation channels or steps into the gardens, farmers demand payments for destroying infrastructure (irrigation channels) or crops. The introduction of large irrigation channels for intensive rice production has created an opportunity for farmers to take water from these large channels into small channels that they can use to cultivate land in the dry season. During the field research for this study, a key difference between Mwanavala village and Matebete village was observed: farmers near Matebete village, Igumbilo, Ihahi and Kibaoni villages farm throughout the year near the river. Currently, there is no farming in Mwanavala village during the dry season. However, there is an irrigation channel that is being built under a joint venture with the government and the citizens of Rujewa, Ubaruku and Mwanavala itself. The irrigation channel is being built to solve the water problems affecting farmers in the area especially since the investor is not giving water to small farmers anymore. The government will contribute 80%, while the citizens will contribute 20%. I passed through their office called �30 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell Mwenda Mtitu Irrigation Cooperative. The irrigation project is called Mwenda Mtitu. After the completion of Mwenda Mtitu project, all farms that are not farmed will be farmed when there is water. Mwanavala pastoralists will also be in frequent clashes with the farmers in the area as gardens will be all over the place in the dry season. One thing that we know for sure is that livestock would never feed on dry grass or farm residue, while they can see green crops from a distance. In Mwanavala most of the conflicts are with the rangers at the Ruaha National Park. A similar problem will be evolving in Mwanavala once the irrigation scheme is built and fully operating. Farming throughout the year will be also carried out in Mwanavala. As a result, pastoralists in Mwanavala will face the same problem that pastoralists in Matebete village are facing. Where earlier practices included loose rules for informal shared land use, today each village in the region is expected to have enough land and other resources to sustain its own livestock. In Mbeya, Matebete is the only pastoralists’ village with its own title deed. There are three big rice farms, one owned by small scale farmers, second by an investor in a district and the third largest farm is co-owned by South African and Indian investors. These farms are located in a place where Maasai used to take cattle in the dry season and if they are caught there now, they must pay a heavy fine. In the surrounding areas small holding farmers are also growing rice in the wet season and vegetable in the dry season. These lands are also suitable for grazing but are now used for agriculture in the dry season thanks to irrigation. In 2006 government passed national livestock policy intending to get Maasai to settle down. But in dry season people have to move. If they move out to get water for cattle, then farmers demand money. But elsewhere in the northern parts like Arusha there have been many evictions going on, due to land being set aside for different investors. �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 31 1. Mbeya Region, Tanzania, Ihefu: Photo:Adam Mwarabu Fig. 1: Africa Map and the Villages of Matebete and Mwanavala – Google Earth 2013 �32 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell Fig. 2: The map of Mbeya – credit to Howard Stein in 2014 There are many changes that are affecting pastoralists now. In the past, pastoralists who were living in Matebete village used to take their cattle to Kapunga where the rice project is now located in plains like Lwanjili and many others. All those places have now been turned into agricultural land leaving little room for their cattle. The neighbouring villages, where we are taking our cattle for grazing now, were used for 1 or 2 months, a few months prior to the beginning of the rain season. The village of Matebete is in conflict with 1, 400 farmers who filed a case, case No. 17 of 2008, against pastoralists at the High Court Land Division in Mbeya. The farmers are claiming that they have rights to Matebete land. The case is still heard in the high court and is being conducted in Kiswahili and most of the documentation of the hearing is done in English. The Maasai could not follow. �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 33 Therefore, they decided to hire a lawyer. The farmers’ big interest in Matebete village is timber, firewood and land for growing corn. Originally, in areas surrounding Matebete pastoralists have agreed to exchange resources during dry season; farmers were allowed to collect dry firewood in Matebete area and pastoralists graze their livestock on fields in neighbouring farmers’ villages. Lupindu 2007 pointed out that the future of pastoralists in Mbeya District is uncertain. We agree with Lupindu that many factors are contributing to the decline in Mbarali and to an overall decline of pastoralism: for example, the decline of open lands to graze animals. Furthermore, Fratikin 2008 argued that pastoralists’ way of life is threatened by population growth, loss of herding land, ranches, national parks and urban growth. The lives are severely affected because of pressure from international development programmes. The programmes encourage privatization and individuation of land that was communally held. I agree with Fratikin that 50% of Mbarali District is now part of the Ruaha National Park. Tanzania National Parks in particular have brought sufferings to pastoralists. One key factor is clear that the total amount of land available for direct human use, for farming or pastoralism, is now substantially reduced. At the same time, the population of the region is increasing. The logic of the context is clear – more people, less land, increased competition. However, even after the loss of land to parks, which has happened again and again for many years, there was a time when conflicts were less frequent and now the conflicts have increased significantly. When the land, titled and open, was sufficient for livestock and now it is not; when informal use was allowed but now must be paid. The research aims to shed light on these new conflicts and how they may be resolved by asking what has changed around the pastoralists and also within the pastoralists, to give rise to these changes. Trying not to pay and have conflict instead of cooperation with farmers �34 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell and park officials, the research aims to ask, what changes in the situation could make it possible for the Maasai not to feel like they have to do these things. Methodology and Data In order to explore the conflicts from the pastoralists’ perspective, literature review, the research questions and semi structured interviews with sixteen pastoralists were undertaken. The interviews were designed to encourage deep conversation and to give pastoralists a chance to give details of their encounters with the farmers and how they have handled those conflicts. First, semi structured interviews were conducted in Matebete village and then they were carried out in Mwanavala village. The data collected was mainly about payment to farmers, whether agreements existed for those payments, the distance that farmers had to cover to get water for their animals in the dry season, right of pastoralists to access land, water and farm residue during the dry season. We chose to collect data by reading first what other scholars, who have researched and written about pastoral-farmers conflicts, had to say. While reading, I realized that the pastoral voice was actually missing in all the literature. That is the reason why the focus was given to the pastoralists only. They were the ones who were interviewed. Pastoralists are good at telling stories as theirs is an oral culture, so we kept the interview format as open as possible to create space for them to tell us about their experiences relating to grazing and the payments they are required to make to the farmers. Based on a combination of the original semi-structured interview questions, which are included in Appendix A, and the responses that were received during the interviewing sessions, six interview �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 35 topic Areas were identified, which have been used to code and process the interview data: Terms of grazing use agreements 1. When pastoralists cross their land and enter into other villages to graze their livestock, there are payments that farmers demand especially during the dry season 2. Pastoralists and farmers also enter into informal agreements at the beginning of the dry season for pastoralists to graze on farmers’ land 3. Title deed – it is a form of grazing use agreement that ensures rights to graze on the land for which the pastoralists holds a title Reciprocity – Fairness 1. Refers to how the society exchanged natural resources such as firewood, crop residue and fertilizers 2. Mutual benefits between the pastoralists and farmer communities Access to water 1. In the dry season pastoralists are forced to move from their land to Chimala and Ruaha rivers for livestock to drink water 2. There are streams and seasonal rivers allowing pastoralists to have water in their communities 3. Wells at Mwanavala – the wells are used by Sukuma and Sangu pastoralists. The pastoralists at Mwanavala, whose livestock is currently using the Ruaha river, are afraid that one day they will also find themselves in the same situation Land use change 1. Rice farming is increasing at a rapid pace in Mbarali District. Land that was formerly used for grazing is now used for rice farming leaving little room for pastoralists’ livestock to graze. Apparently, both villages are close to the heavily irrigated rice �36 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell farms. Matebete village is approximately 14 kilometres from the Kapunga rice farm while Mwanavala village is approximately 20 kilometres from Mbarali Estate rice farm. 2. National Parks expansion has been also expanded into pastoral lands by the United Republic of Tanzania under Tanzania national parks umbrella Mobility 1. Mobility is central to pastoralism; if there is no mobility the pastoralists’ ways of life is also under threat and will likely disappear 2. Pastoralists have used mobility as a technique to preserve the environment and take advantage of the dry lands Identity and politics 1. There is an argument at the national level that pastoralists destroy the environment with their herds by causing overgrazing and improper water falls to the great Ruaha River 2. Pastoralists identify themselves with herds of cattle. Cattle act as investment, security and a symbol of status in the society Table 1: Summary of General Profile of Interview Respondents (Some households were without a male head. 8 people were interviewed in Matebete village) Overview of Respondents female respondents male respondents household headed by a husband or brother household headed by a son 3 5 7 1 Matabete 1 7 6 2 Mwanavala average # of children modal # of wives average # cows average # cows per person in household 5 (6 of the 8) 1 77 10 5 (7 of the 8) 1 67 10 �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 37 Although the number of wives in the interview group is almost always 1, this is not the Maasai tradition. In many cases these one wife households had a second wife before but she had left. Maasai family has several wives, traditionally, and in the old days a man did not simply let a wife leave, but at the moment, if the man cannot support the woman and her children, he must let her leave if she can find a better place to live. The very low number of wives per household in these two villages is a clear indication that the communities are under survival threat. Results Currently Matebete village has 2 dams that were constructed for livestock to use during the dry season but none of them has ever worked. 2. One of the dams at Matebete village. Photo: Evelyn P. Kaney �38 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell 3. Wells used as a source of water for livestock and human beings at Mwanavala village. Photo: Evelyn P. Kaney The responses from the pastoralists interviewed in the two villages can be analysed as follows: Table 2: Analysis of Interview Responses. Selection of Typical Comments from Matebete Terms of Grazing Use Agreements Interview Topic Areas # and force Respondents’ # and force of Respondents’ Concern – Matebete Concern – Mwanavala Terms of Grazing 6 out of 8 Use Agreements (61 statements) 46% of total Reciprocity 4 out of 8 – Fairness (19 statements) 14% of total Access to Water 6 out of 8 (13 statements) 10% of total 6 out of 9 (7 statements) 9% of total 8 out of 9 (26 statements) 34% of total 8 out of 9 (17 statements) 22% of total �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE Land Use Change 8 out of 8 (14 statements) 10% of total Mobility 4 out of 8 (12 statements) 9% of total Identity 6 out of 8 and Politics (15 statements) 11% of total 39 5 out of 9 (10 statements) 13% of total 2 out of 9 (2 statements) 3% of total 7 out of 9 (14 statements) 18% of total We had not paid anything to the farmers until we chased the farmers away in our land. When they were chased away they were growing maize and groundnuts in our land. That was the time when they decided to turn us into a project that generates income. We decided that each group should stay on its land. That was also the time when the language of paying for using others’ land emerged. Access to Water We need reliable water dams in our area now so that we do not fight with farmers. Land Use Change There are many changes that are affecting pastoralist now. In the past, we used to take our cattle to the Kapunga where the rice project now is located and in plains like Lwanjili and many others. All those places have now been turned into agricultural land leaving little room for our cattle. Pastoralists pay farmers for using the land now. They make agreements with farmers and pay them a certain amount that both sides agree on. Payments differ from one pastoralist to another. Ideally, all payments depend on the agreements between them and farmers. There are no permanent agreements, only seasonal ones; for example from July to November. The interviewed pastoralists know the importance of the title. For example, Matebete pastoralists realize that the title that they have protected them from the Ihefu operation in 2006/2007 and �40 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell from Storm Evictions planned that took place from October 3 to November, 2013. Although the pastoralists in Mwanavala do not have a title deed, they understand benefits of the title very well. It protected pastoralists against evictions that have been going on in Mbarali District. Although the title deed acted as a shield to pastoralists against evictions, the titled area does not have the entire infrastructure to support the livestock so they do not cross borders. The title deed, as it was pointed out by people interviewed in Matebete, is a shield for the pastoralists against eviction. The operation that took place in Ihefu within the same district of Mbarali could have also affected the pastoralists in Matebete if they had not had a title. Respondents stated that they believe livestock should have access to feed on the farm waste because then livestock becomes healthy, grows and multiplies. Lack of the right to use the land will cause movements from one area to another, lack of permanent settlement, lack of education and important social needs. The advantage for pastoralists to have a right to use the land is that it gives them profits when they sell the livestock or crops. Pastoralists can also build houses, schools, worship centres and other important infrastructure such as the dams. Having a right to use land makes pastoralists economically well-off. One respondent said “I blame the government for dividing us. Boundaries have been placed between us, our product is livestock. When they say you should not go here, then it is difficult. The government is causing a fight because the farm does not move. The farmer was the first one to settle on water sources and on farms.” The farmers have farms on dry lands as they grow gardens during the dry season and have farms during the rainy season. If the pastoralists had land and plenty of water, they would not be fighting with their neighbours. Interviewees reported that in �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 41 October 2013, during a traditional ceremony when young boys were circumcised, and cows are usually slaughtered, it occurred that cattle large intestine was actually black. They believe this is because the animals were feeding themselves on the remaining burned residues. The farmers in villages surrounding Matebete came up with a language from the district that animals from one village should not be crossing over to other villages without permission. In October 2013, a few days following my interviews in Matebete, pastoralists who were living with their cattle in Igumbilo had to vacate Igumbilo immediately as there was an operation from the district. In Mwanavala we asked the people whether some farmers burn the residue after harvesting. The response was that very few farmers burn the farm residue. Progressive increases in the amount of land being used for rice cultivation, with the Kapunga Rice Project, Mbarali Estate and Madibira Rice Estates, have changed the relationship between pastoralists and farmers. I toured the Mbarali Estate in February 2013, with a group of researchers from the U.S, Denmark and Tanzania. My role was to only assist with language interpretation. I saw firsthand projects carried at Mbarali Estate. There was a chicken project, dairy project, a bakery, bottled underground water called Ihefu water and a store. The Mbarali Estate owner has prevented any water from going to any village or farmers around his farm. The relationship with the community that he lives in is seriously compromised. On Friday, December 6 on my way from Mwanavala village I saw a Land Cruiser that had full lights during day light. The car was speeding too. Perhaps, it was going 120 kilometres per hour. At first glance, I thought it was an ambulance going to pick up a sick person. But there were no sirens on the vehicle. I asked the taxi driver who was driving us what was wrong with the vehicle and what was happen- �42 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell ing? He told me that the vehicle belonged to Mbarali estate Chief Executive Officer. The driver pointed out that perhaps he went to pray at a Mosque in Rujewa town. He used to attend a mosque in Ubaruku town, the township near the farm. The driver went on to say he can no longer go to that mosque, nor pass along that route. I became more curious as to why he cannot set his foot in Ubaruku anymore. The driver mentioned that when the young CEO closed all water so that it does not go to the farms around him, the citizens of Ubaruku organized themselves and took their anger to the streets and eventually to the estate. They vandalized the buildings and distributed chickens that the investor was raising. The main reason for over-speeding and avoiding to set his foot in Ubaruku town is fear. He fears that his car will be stoned or logs and nails might be placed on his way. The driver went on to say that sometimes when the conflict gets intense, the investor gets on the helicopter and goes to Dar and comes back when things are cooler. The police were called to respond to the unrest at the Mbarali Estate. 4 out of 16 people interviewed in both Matebete and Mwanavala agreed to reduce the herd size if they were guaranteed the right to use land. Only men agreed to reduce the cattle, not women. The larger the herd, the more status one has in the pastoral society. Livestock serves many functions. It is used to pay dowry for the bride, to settle down payments such as when someone kills somebody. One pays cattle according to the identified body joints. Livestock is also used to treat sicknesses and when women give birth. Pastoralists in Matebete village worked for 5–7 kilometres for livestock to drink water while the pastoralists in Mwanavala village worked their animals for 8.5 kilometres. They work that distance due to lack of water and grass. Before expansion, livestock drank water from the same rivers and crossed the same villages without conflicts. Today, many farms �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 43 are found along the way to the river and pastoralists are charged both to take their cattle to feed on the residue of these farms and to access the river. Bringing cattle to feed on farm residue was previously viewed as a service. Today’s changed land use obliges pastoralists to move their livestock across these farms to access water. This fosters mistrust, resentment and conflict. Our interview results show a strong degree of frustration among pastoralists that the current situation is not properly recognised as one of mutual benefit – that there is no fairness and no reciprocity in the demands for payments. Instead, farmers and rangers are taking advantage of the opportunity to demand exploitative rent for use of the land, even just to cross the land to reach the water, or to use the water from the river, with pastoralists paying up to 250, 000 Tanzanian Shillings, equivalent to 156 United States dollars, for access to the river and farm residues and fines of up to 12,000,000 Tanzanian Shillings to rangers for crossing into the national park across boundaries that have not been made public. Discussion The research reported upon here has been guided by a set of eight specific research questions, which are used to structure the following discussion. These questions were developed based on a combination of reference to literature concerning relations between pastoralists and settled communities in east Africa, the author’s familiarity with the particular details of the Mbarali District conflict, and a series of preliminary field studies designed to help specify the research questions for this particular study of the conflict. 1. How is prohibiting the pastoralists to graze, as they did before the expansion of rice farms settlements, increasing the negative impacts that arise from pastoralists’ grazing? �44 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell – This is a tool that is being used to completely destroy the traditional way of grazing cattle – Pastoralists are now seen as a rebellious group, hence more tension with the farmers 2. What are land rights that would be fair and correct, that would allow the pastoralists to continue to live in Mbeya without conflicts? – Allowing them to graze in the farms after harvest free of charge, crop residue is important for the animals especially during the dry season – Payments to use the land and access water in the dry season should be abolished 3. How would making clear the needs of the pastoralists help in the process of achieving peace between them and the farmers? – Pastoralists like any other Tanzanians need land for grazing as they depend on livestock for survival. Land should be set aside in each village that pastoralists reside. The land should have clear boundaries. It should not be an open land which can be easily taken by the village government or entered by farmers for agriculture – The United Republic of Tanzania has set aside 40.5% of its land for wild animals and other conservations, it should also set aside land for pastoralists 4. Why do the Maasai pay farmers for access to land? – Pastoralists pay farmers for access to land so that their livestock can survive. At the moment this is the only survival technique as it is difficult to watch the animals die if they stay in the Matebete-Madungulu ranch where it is very dry and there is no water – The orders from above, central government, require each village to have livestock that it can handle. The farmers are standing on those orders; if such orders were not from there, �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 45 pastoralists would not have cared for them, either. In a way, they are afraid to break the law. 5. What are the costs and benefits to the pastoralists of these payments? – The costs are many to the pastoralists since there is no single place that they can recover the costs associated with paying farmers. The costs add up quickly for a year. A pastoralist might find himself paying up to 5,000,000 million per year – The benefit is that at least cattle are not left alone to die in the dry season. Although many pastoralists would not consider this a benefit. They would describe this as a means of putting ones head above the water so that they do not drown in dangerous waters 6. What are the costs and benefits to the farmers? – Farmers earn money that eventually helps them in the next farming season – The infrastructure such as the irrigation channels are repaired by pastoralists. Sometimes the farmers ask pastoralists to contribute for classrooms, building materials such as cement, sand etc. – The only cost to the farmers is that the resources are not shared equally. That is, most farmers do not get a share of the pastoralists’ contributions for using the land. These are only the leaders in the farming community who benefit the most, unless the farmers land is directly consumed 7. Could the pastoralists meet their mobility needs without using this land? – Currently, the pastoralists could not meet their mobility needs without using this land – The only way to meet their mobility needs without using this land would be proper infrastructure such as the dams at �46 Evelyn P. Kaney and Katharine N. Farrell the Matebete-Madunguru ranch for livestock to use during the dry season 8. What kind of law will be required to ensure that the pastoralists have the mobility they need? – A law that allows for mobility between villages in the dry season – Laws that are friendlier to the pastoralists are required and should be in the national constitution. Laws that recognize pastoralists as economic way of life for the pastoralists are required Conclusions Our research suggests that conflict in the region could be reduced if the prohibition on livestock mobility between villages was to be replaced by regulation that included fair and formal pricing of the services that this movement provides to both pastoralists and farmers. Previously, the farmers farmed only in the dry season. The situation changed cash opportunity as they can farm in the dry season. They have access to cheap fertilizers from the pastoralists’ livestock and cheap water. The cost of letting the pastoralists graze on farmers land has increased. The situation has turned pastoralists into the cash machine under the current system. Farmers have a good economic reason for demanding payments. Pastoralists cannot use land in the estates since it is private, cannot use farmers’ land either without paying. There is opportunity cost for the farmers at the local level. They have something to lose, vegetables and other crops, if pastoralists were to put their animals on the farms during the dry season. This is clearly acknowledged that pastoralists no longer have the land to graze on. There is no end to conflicts between farmers and pastoralists in Mbarali District. �MOBILITY AS A PASTORALISTS’ SURVIVAL TECHNIQUE 47 The pastoralists need to have land of their own with proper infrastructure in place to sustain their livelihood. References Askew K.F., Maganga F. and Odgaard R. (2013), Of land and Legitimacy: A Tale of Two Lawsuits, “Africa”, 83 (01), pp. 120–141. Charnley, S. (1996), Pastoralism and demise of communal property in Tanzania: A case from Usangu plains of Tanzania, “Cultural Survival”, 20 (1), pp. 41–44. Fratkin, E., (2001), East African Pastoralism in Transition: Maasai, Boran, and Rendille Cases, “African Studies Review”, vol 44, pp. 1–25. Kachika, T., (2009). Land Grabbing in Africa: A Review of the Impacts and the possible Policy Responses, Tanzania-Senegal. Lupindu, A., (2007), Pastoralists in Mbeya District of Tanzania and their perception of the national livestock policy, MSc thesis, Wageningen University. Moritz, M., (2002), The Demise of the Nomadic Contract: Arrangements and Rangelands under Pressure in the Far North Cameroon: “Nomadic Peoples”,vol. 6 Issue 1. Msuya, A.J., (2009), Analysis of Pastoralists and Farmers in Northern part of Tanzania form land Administration perspective, bmw. Ndaskoi, N., (2009), Pastoralism on the horns of a dilemma. A case study of Tanzania, A Report of Consultancy Commissioned by PINGOSForum, Draft August 2009. Shettima, A., & Tar U., (2008). Farmer-Pastoralist Conflict in West Africa: Exploring the Causes and Consequences, “Information, Society and Justice”, vol. 1.2, June 2008. ��Maciej Ząbek REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE OR SUSTAINABLE DEVELOPMENT Abstract Refugees impose a variety of economic, environmental and security burdens on host countries, but also embody a significant flow of resources in the form of international humanitarian assistance, economic assets and human capital. This article explores the challenges and opportunities for African local communities arising from the double impact of refugees – generated resources and security problems. It argues that the potential benefits for the local people go beyond the burdens imposed by a mass influx. Moreover, refugee camps become a field of competition for various developmental projects because many aid organizations work there. It encourages the use of innovative tools and new technologies including projects supporting the idea of sustainable development. Refugee resources and security threats potentially provide long-term gains, and, by compelling the state to strengthen its grip on border areas, enable the state to “harden” its presence there. However, for host states to realize the potential of refugee resources and continue hosting refugees, they must be assisted by appropriate humanitarian programmes. Key words: Refugee camps, developmental projects, international humanitarian assistance. Maciej Ząbek – Professor, PhD in ethnology, Head of Ethnology and Transcultural Studies at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw. His fields of research are: political anthropology and Refugee Studies. The areas of interest are: Africa and the Middle East. �50 Maciej Ząbek 1. Kakuma camp. Kenya. Photo M. Ząbek * * * Refugee camps in Africa resemble great villages of provisional, primitive habitations. They are located far from the cities, intentionally isolated and not easily accessible for strangers, like leprosaria in the past. The sight of them does not arouse associations with development and much less with sustainable development. The striking poverty of them causes a common belief that refugees even deepen economic problems of the countries they enter, not to mention the threat for the local environment. On the other hand, however, according to the international discourse, there are arguments supporting the statement that refugee camps1 may constitute the source of benefits for the local communities, like in 1 K. Jacobson, The Economic Life of Refugees, Kumarian Press, Boston 2005. �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 51 the works of Karen Jacobson, an American researcher of refugees. They emphasize that the settlement of refugees in rural areas brings benefits to the local economy as it may boost it especially in the neglected or less urbanized areas. Actually, such examples may be found in the wealthier countries. Whether this is the case of the poor countries remains a problematic issue. However, such a question should be asked because, following Robert Chambers, the British expert on the developmental problems, all literature concerning humanitarian aid is refugee-centred. The vast majority of refugee-related research concentrates only on them. Almost nobody focuses on the problems which refugees constitute for the host countries. Refugees are mentioned only in the context of their integration with the communities in the target countries2. Thus, the purpose of this thesis is to show the importance of the refugee influx for the economy of the host communities and answer the question about the resulting profit and loss balance3. * * * Refugee camps in Africa are created within the international humanitarian aid in order to ensure protection and maintain lives of refugees from the neighbouring countries, usually hit by the armed conflicts, as well as exiles fleeing from bombings, pogroms, massacres, famine, violence and rape. The above mentioned aid includes two basic types: the first type means provision of food and medicine, whereas the second one means provision of materials and human resources necessary 2 Robert Chambers, Hidden Losers? The impact of rural refugees and refugee programs on poorer hosts, “International Migration Review”, 1986, 20, 2: 245–63. 3 I mainly refer to the works of Robert Chambers (1989) and Karen Jacobson (2002), devoted to the defence of opposing theses on the economic influence of refugee camps on host communities, and my own research studies carried out in Kenya, in Kakuma and Dedaab. �52 Maciej Ząbek to render medical, educational and safety services. Aid is provided by in three ways: bilaterally – on the basis of international agreements, through international organizations (mainly by the High Commissioner on Refugees of the United Nations – UNHCR) and through the non-governmental organizations (NGOs). There are two ways of providing such aid: the first one includes material aid (provision of goods, specialists and services), the second one means financial aid (provision of necessary funds for the purchase of the above goods). Generally speaking, more than five hundred different NGOs all over the world, acting in cooperation with and on commission of UNHCR, are devoted to humanitarian assistance for refugees. Refugee camps may be of different size, ranging from 2 thousand people like the Mauritanians in Senegal, to 100 thousand people or more like the camps of Sudanese in Kenya. In practice, the huddles of refugees may be even larger because they sometimes form clusters of camps around one humanitarian base, like the camps around Goma in Congo which gave shelter to about 750 thousand of refugees during the 1990-s. Shelters are typically temporary and makeshift. Almost everything in camps is unsteady. In spite of this, they may sometimes exist 20 years or even more. Long-term wars in their home countries prevent refugees from returning home. Even if the conflicts stop, they have often nowhere to return to. One may also suspect that NGOs have their vested interest in the camps’ long-term existence. Humanitarian crises which lead to the creation of them require prompt action. However, it may be later observed that further action slows down, as a result of which the camps continue to exist in a state of a perpetual stopgap. The solution to the problem of refugees is first and foremost seen in their repatriation and finally in their resettlement to the third countries (i.e. west immigrant countries), not in their integration, as it is not the intention of the host countries. Thus, living conditions in the camps are not im- �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 53 proved above the necessary minimum equivalent to mere survival and prevention of epidemic outbreaks. UNHCR, established in the form of the international refugee regime, is responsible for the camps administration, logistics, searching for sponsors and coordination of aid-connected activities. The organization cooperates with the host departments of internal affairs to maintain safety of the refugees. The NGOs, including also church organizations, are directly responsible for executing aid operations. A camp is created in such a way that firstly an unoccupied site is fenced (e.g. 2–3 hectares) by means of thorny trees and barbed wire. Then, the area is equally divided into the so called blocks for several hundred refugees. The sections are also fenced with thorny branches, equipped with latrines and partitioned with internal roads for the police cars, medical ambulances or transport. After being registered, each refugee receives about 10 meters of foil, a pole, a metal bed with a mattress and a square in size of 4 square meters where they may settle and build their shelters. The above-mentioned shelters are constructed in various styles typical of the residing cultures, mainly with the use of sheet metal, old clothes and UNHCR bags. In Kenya, the Somalians erect light constructions in the form of domed huts which are covered with foil and UNHCR bags, while the Ethiopians form their habitations out of clay. Such shelters are equipped with metal beds and mattresses, two pots and some old clothes. In front of the entrance there is a fireplace to cook the dishes. In these refugee-like “cities” people try to lead normal lives despite great difficulties. A camp becomes a place of business, cultural, educational and sport activity. People conclude trade transactions and cultivate craft (such as weaving, tailoring, carpentry, sheetmetal work, and shoemaking). There are stalls, marketplaces, restaurants and bars, whore houses, workshops, slaughterhouses, �54 Maciej Ząbek schools, sports fields, hospitals, temples of various Christian denominations, mosques and pagan holy places. All these institutions work regularly although their economic profitability is highly uncertain. It mainly depends on the inflow of funds from the outside, from NGOs which employ and remunerate refugees. Thanks to this income, they are able to build their shelters out of better materials and employ other refugees. They can also invest in small stalls with vegetables in the market, the tailor’s shop, the hairdresser’s or the photographic studios. Additionally, NGOs set up special programmes called “operations generating profits”. Primarily, they include workshops producing regional goods which may be sold to e.g. UN representatives visiting refugee camps. Obviously, it is not a real market. The main point is to keep up appearances of work or maintain the sense of social usefulness among refugees. A more substantial profit is generated by neighbours of refugee camps. Inhabitants of those close or remote cities come to such a camp like to the city where they can buy products and services they cannot purchase in their home areas. Camps also attract relatively wealthy, as for the local conditions, professional traders, dealers and owners of big herds of livestock, and clan chiefs who can make deals there. Still, only thanks to such an international “cash injection” this primitive camp economy for refugees may thrive and each decision related to them, taken even so far away as in New York, Geneva or Nairobi, has a direct impact on it. Refugee camps are often compared to cities4, mainly in the meaning of a big collective of people forming a complex social and economic structure on a relatively small territory. On the other hand, however, they only resemble the so called “cities” being 4 M. Agier, Aux Bords du monde, les réfugiés, Flammarion, Paris 2002, s. 112. �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 55 potential places where basic institutions, typical of standard cities, perform on a primitive level, undeveloped and temporary. To that effect, these cities contradict the common connotation of solid and indestructible places offering facilities unavailable outside the city. Tumult and constant movement prevail in the main streets and marketplaces. A camp like a city has its arteries for people and goods, its pulse and its “heartbeat”. It may be observed that people living there show a certain kind of entrepreneurship, activity and inclination to work. Unfortunately, for majority of camp inhabitants there is no opportunity to work. Once one enters a particular block in the camp, one may notice that most refugees have nothing to do. Their poverty seems to be not only of economic but also of social and psychological nature. The great extent of their poverty results mainly from isolation and almost entire lack of social and professional activity. Waiting for food occupies most of refugees’ time. Food is sometimes the only sense of existence, like a currency convertible into everything, is the sole topic of conversations, the cause of fights and life-and-death struggles. Food is also a source of conflicts between refugees and locals, as refugees sometimes arrive during periods of food scarcity. In a reverse situation, however, when there is plenty of food, it may become a perfect integration tool between local and new communities. * * * Locals hardly ever perceive refugee camps in their neighbourhood as greatly beneficial. They are usually in minority as compared with the population of refugees and often suffer greater poverty than refugees themselves. Their only contact is during shopping in marketplaces and main streets of the camps. They have to compete with the newcomers about work, food, place of living and money. They are often exposed to: the threat of epidemic (prosti- �56 Maciej Ząbek tution spreads in camps which may directly result in the epidemic of AIDS), the risk of influx of rebels together with refugees and potential outbreak of riots on their territories. Cases of murders occurring through the fault of both sides fuel mutual conflicts. Serious troubles are caused to the locals mainly by unprotected camps (or badly protected ones) located in border regions. They often fall victims to plunderers and various gangs, like on the Kenya – Somalia border. Organised crime and rebels are often recruited from young and bored men staying in camps. Moreover, together with refugees there also come economic emigrants who try to gain humanitarian aid appropriated for refugees. Great difficulties in differentiating between refugees and people who personate them cause that criminals and rebels often end up together in refugee camps. It sometimes happens that rebels or criminal gangs take control over the whole camp as it took place in the camps of the Rwanda refugees in Congo. Additionally, host countries face problems with refugees who run away from camps and after entering the cities of host countries start begging in the streets, stealing in order to survive or arms trafficking. Furthermore, refugees distract the local authorities’ attention from local affairs and problems. These authorities, just as UNHCR and NGOs often focus only on refugees. On the one hand, this seems to be the correct approach because refugees suffer most and it is hard not to concentrate on them and not to pay them special attention which they certainly deserve. However, natives also demonstrate their own needs and expectations which often go unnoticed. Officials visiting local leaders always mention the need to give refugees a warm welcome, ignoring problems of the local community. It also happens that locals leave the camp environs in despair as it often comes to open tensions between one group of the poor receiving supplies and another group of the disadvantaged who do not. The sense of injustice among the local tribes is expressed �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 57 in hostile attitude towards refugees growing in the course of time. Besides, natural environment becomes greatly devastated around camps. Local infrastructure is strained, mainly owing to excessive use of roads, airports and hospitals, especially in the first period of the camp existence. The presence of refugees also exerts an indirect impact on the social relations among the locals. Youth and people with initiative, who decided to start their own business operations, become richer and gain significantly higher status than the older generations. Family relations between husbands and wives worsen, especially because of flourishing prostitution and trade being taken over from women as a more lucrative business than in the past. Accordingly, the dominant5 thesis prevails that local communities, especially the poorest groups, considerably lose because of the influx of the refugees. * * * On the other hand, as I mentioned in the beginning, there are arguments that international aid organized for the refugees staying in camps helps to develop local infrastructure and finally not only levels undesirable phenomena but also constitutes the source of development for the local communities. Even if it does not occur immediately after the camp ceases to exist, the infrastructure becomes accessible to the locals. Despite the fact that majority of camp outbuilding is of temporary character, it is to be noticed that new houses, schools and hospitals of bricks are sprouting up in places where they have not existed before. The level of education and medical care are on the increase and new agricultural projects start there. Refugee camps become a field of competition for various developmental projects because many 5 R. Chambers, op.cit. �58 Maciej Ząbek aid organizations work there. It encourages the use of innovative tools and new technologies including projects supporting the idea of sustainable development. It mainly refers to renewable energy, installation of solar panels to light particular sections as well as the whole camp, tapping water from the wells or cookers. There are also recorded examples of the use of wind energy in Ethiopia and biogas. Biogas in the form of ethanol is made from confectionary industry waste. Filters for river water purification are also built near some camps. In Sudan, for example, one of the refugees had even come up with an idea how to use scrap and waste to make a radio, TV or solar energy device. Thus, it may be strongly supposed that in the long term locals will gain more benefits from the stay of refugees on their territories than they will suffer losses.6 2. Batalimo. Central African Republic. Economic activity in the camp. Photo M. Ząbek K. Jacobsen, Can Refugees Benefit the State? Refugee Resources and African Statebuilding, “The Journal of Modern African Studies”, Cambridge University Press, Vol. 40, No. 4 (Dec., 2002), pp: 577–596. 6 �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 59 It should be admitted that refugee camps become in fact a trigger point for development and succession of changes to take place in the region. Various products and items provided to camps within humanitarian aid, often find their way to local marketplaces through commercial exchange. In order to diversify their food, refugees buy fruit and vegetables from locals, selling them in exchange cleaning staff, plates or clothes received from humanitarian aid. Most of all, crowds of several hundred thousand generally poor people constitute quite a large market for goods sold in Kenya. Besides, not all refugees are completely poor and economically passive. Some of them have raised funds they can invest in setting up cafes, workshops or agricultural farms. There are also people who were already well-educated with defined qualifications, thanks to which they can offer their skills to local community. In Ghana, for example, well-educated and enterprising Liberian refugees noticed numerous needs of the locals and started their own small businesses on the basis of them. By contrast, many uneducated refugees are often abused by locals as a cheap workforce. In Tanzania, refugees located among the locals aroused their big dissatisfaction when they suddenly decided to leave and settle autonomously in another place mainly because hosts were forced to do works earlier performed by refugees. So, despite common reluctance between refugees and locals they sometimes get together and integrate themselves. There are even some cases of marriages between refugees and locals. In previous years, farmers in Tanzania, Sudan or Guinea welcomed refugees with open arms. It happened so not only for the reason of untrustworthy hospitality or altruistic approach of local Africans but because refugees constituted for them the source of profits. In Sudan, an owner of a big agricultural farm near Gedaref, employing 250 workers, praised their work by saying that before they came he had been forced to spend long hours recruiting workers and paying them high wages. Since refugees from Erytrei flew, he has �60 Maciej Ząbek been in a position to pay them less, while at the same time they are more flexible as they have no other alternative to find a better job. However, using refugees as a cheap workforce depends on the situation. When the demand for farm workers is high, local people object to refugees leaving their territories. Nevertheless, in periods of drought and famine refugees are made redundant. In reverse situations, a refugee camp may become a place of work for the locals. It is well illustrated in Kakuma, in Kenya where local people living in considerably worse conditions than refugees were employed in a camp to carry water or collect firewood so as to improve their standard of living. Thus, refugee camps may constitute for locals both the source of a cheap workforce as well as an additional source of income, like in the case of Kenyan Turkana. * * * Providing long-term help to refugee camps requires from international organizations investments in infrastructure: construction of roads and bridges, airport buildings and development of thorough logistics. Furthermore, UNHCR, leading the policy aiming to mitigate conflicts with the locals, deliberately invests in the region in the construction of new water supplies and new schools not only for refugees, but also for the hosts. Hospitals, clinics and medical care developed in refugee camps are also available to indigenous people. Moreover, the quality of medical care and education in refugee camps is often on a higher level than local one and thus hosts try to enter camps and benefit therefrom. In reality, in the first months and years of the refugee inflow both pharmaceuticals and places at schools in the territories around camps remain usually scarce. Local people have to share everything with refugees until new schools and wells are built. In such situations neither part gains. With time, however, new facilities, roads and wells appear mainly because these types of investments prove to be the easiest �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 61 to verify and sponsors eagerly allocate money on them. Besides, they are treated as one element of the integration policy between locals and refugees. If there were no refugees, nobody would even think of investing in such facilities in border or poor regions of these countries. In the long run, local people gain from such investments because, thanks to refugees, external sponsors spend money on them. In Uganda, Kibanda region, circa 40% of humanitarian aid was granted to local people in order to mitigate conflicts between host people and refugees. Similarly, in Tanzania, Kigoma region, a special investment programme was launched to improve infrastructure of the region. This would not have happened but for the refugees. Investments, initially channeled for refugees, after their repatriation to the third countries, remain and are entirely taken over by local communities. In 1995, for example, UNHCR gave to the Malawi government schools, hospitals and vehicles worth about 35 million dollars whereas additional 78 million was transferred for the purpose of removing environmental damages which took place at the time of refugee camps’ existence. In fact, in the beginning, refugees use resources such as water or firewood “free of charge” from the local natural environment, which leads to impoverishment and imbalance of the natural resources economics. The role of the international organizations is to reduce such degradation through the development of proper infrastructure and higher crop quality thanks to which the local standard of living will also increase. Land cleaning and recovery of natural environment are usually sponsored by international agencies in close cooperation with the local governments. Additionally, help is provided to farmers whose crops were destroyed by refugee camps. Next advantage in the list of benefits for the local people is a numerous staff of foreign organizations. To cater for the needs of the wealthy clients new shops, hotels, bars and restaurants are �62 Maciej Ząbek opened in the neighborhood. Job vacancies await the qualified medical care, education or accounting staff. Local drivers and security guards will also find a job in refugee camps. * * * Nevertheless, even the greatest optimists realize that positive effects of refugee camps are not always unambiguous. During refugee camps’ close-down the infrastructure is often destroyed. It is often an intentional step so that refugees quickly return to their home countries. Thus, local people inherit hardly anything from the refugee camps. Besides, stay of refugees may at one time lead to the increase in food prices in the closest areas of refugee camps or decrease in food prices another time. Everything depends on various factors: good or poor harvest, season of the year, or the extent to which refugees are used by local farmers as a cheap workforce. Price increase leads to the situation where the poorest local people cannot afford to buy food whereas decrease in prices results in a dramatic drop in income of those farmers who dedicate production surplus to the market. Anyway, local people always put the blame for this situation on refugees. Besides, refugee camps are always, as I already mentioned, source of problems related to safety and reluctance of the local governments and local people. * * * To conclude, major threats resulting from refugee camps include, on the one hand, higher expectations towards bureaucracy of the host countries visible in their management of local environment resources being within the range of refugees and securing them for the local people. On the other hand, they include growing requirements towards security agencies connected with potential rise in the crime rate of the region. Problematic issues are also deepened by ubiquitous corruption prevailing among local admin- �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 63 istration staff trying to use international aid so as to meet their own needs. Generally speaking, economic effects of the refugees’ stay on a given territory are sometimes greatly diversified and hardly predictable in advance. It remains hard to prove whether the final balance is positive or negative, especially in the context of the discourse on sustainable development. In the short term, there seem to be usually more negative adverse effects (including, as I already mentioned threats connected with security and destabilization of local economy). However, at the time of camp existence, there are numerous advantages to be noticed mainly for the host communities which to a certain extent level negative consequences of the refugee camps. The most significant include better school education and higher standard of medical care. They are mainly connected with the influx of new specialists and the possibility of developing local economy thanks to a cheap workforce and entrepreneurship of some refugees, as well as access to previously unavailable products. It should be noted that results of the cheap workforce are volatile. On the one hand, work of refugees may support local people in generating higher income, but on the other hand, not all host countries may employ refugees as a cheap workforce. This in turn entails competition between the locals and refugees about the place in the local economy. In this case a lot depends on good or poor harvest. Except that, refugees as a cheap workforce may replace women at work, leaving them redundant. Additionally, women are at a disadvantage because all social help is channeled not to them, but to refugees. Benefits from infrastructure in refugee camps are not available in the very beginning but after camps cease to exist they become open to a local community. It manly depends on careful accomplishment of the project. Obviously, positive effects after the camp close-down are no longer ambiguous. They result from the infrastructure being taken over by the locals. Profit and loss account is heavily �64 Maciej Ząbek reliant on the international aid operations indispensable in this situation. Delays in providing humanitarian aid, along with insufficient quantity of funds, lead to the situation where refugees are treated as a heavy burden to the host communities which in turn entails hostile atmosphere. Nevertheless, it seems possible to avoid serious conflicts between refugees and host communities on the condition that international help and cooperation of all parties concerned are effective and act for one good cause. References Agier, M. (2002), Aux Bords du monde, les réfugiés, Paris. Chambers, R. (1986), Hidden Losers? The impact of rural refugees and refugee programs on poorer hosts, “International Migration Review”, 1986, 20, 2, pp. 245–63. Jacobsen, K. (2005), The Economic Life of Refugees, Boston. Jacobsen, K. (2002), Can Refugees Benefit the State? Refugee Resources and African Statebuilding, “The Journal of Modern African Studies”, Cambridge, Vol. 40, No. 4 (Dec., 2002), pp. 577–596. Landau, L.B. (2003), Beyond the Losers: Governmental Practice in Refugee – Affected Tanzania, Journal of Refugee Studies, vol. 16, no 1, 2003 Ząbek, M. (2003), Obozowy „inny świat” spostrzeżenia z pobytu w obozach dla uchodźców w Kenii, „Afryka, Azja, Ameryka Łacińska” t. 80, Warszawa. �Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. INDIGENOUS KNOWLEDGE SYSTEM (IKS) AND BIODIVERSITY CONSERVATION IN SOUTH NGURU MOUNTAIN FOREST RESERVE, TANZANIA: Often neglected partner for sustainable management and use of biodiversity Abstract This study examines the significance of indigenous knowledge system (IKS) in sustainable management and use of biodiversity in South Nguru Sosthenes Ruheza – Dr., Lecturer, Researcher and Consultant at Development and Conservation Studies, University of Iringa (UoI). He holds Masters Degree in Rural Development at University College Dublin (UCD) and PhD in Development Studies of Sokoine University of Agriculture. His research interests concern conservation of natural resources particularly conservation of biodiversity and indigenous knowledge system. Z.A. Mattee – Department of Agricultural Education and Extension, Sokoine University of Agriculture (SUA), Morogoro, Tanzania. Emanuel E. Chingonikaya – Dr., Senior Lecturer, Development Studies Institute, Sokoine University of Agriculture, Morogoro. He holds a PhD in Development Studies. He has attended several professional courses such as interdisciplinary scientific research skills; concepts and theories of developments, poverty and policy analysis, participatory research methodology for researching with children, etc). Zuena Kilugwe – affiliated with the School of Public Administration and Management, Mzumbe University, Morogoro, Tanzania. �66 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. mountain forest reserve. Semi-structured and key-informant interviews, field observations and focus group discussions (FGDs) were used for data collection. This study observed that indigenous people had a bundle of IKS that significantly contributed to the management of biodiversity. The study also observed that neither the IKS nor the biodiversity conservation methods can sustainably manage and use biodiversity: their combination would achieve more than either in their separation. The study recommends: official recognition of IKS; active participation of potential actors; motivation and capacity building of indigenous social structures from which the IKS evolved, is enhanced and sustained, the cornerstone for a wide use and application of the knowledge system and to its integration into biodiversity conservation methods. Keywords: Indigenous knowledge system, Biodiversity, Biodiversity conservation, Sustainable management and use, South Nguru Mountain Forest Reserve, Tanzania. Introduction Biodiversity is at the heart of sustainable development and life insurance in itself (Mc Neil and Shei, 2002 cited by Sajise, 2005), whereas overexploitation of biodiversity results in reduced capacity to support present and future generations. The South Nguru Mountain Forest Reserve is not excluded from the increasing worldwide problem of biodiversity decline, a problem that poses the greatest challenge to human survival and development (TFCG, 2007). The Mountains harbour one species which is critically endangered, eight endangered, ten vulnerable, two near-threatened and twenty vulnerable plant species based on IUCN threat classification (ibid). Despite IKS being widely known for its roles in the conservation of natural resources, indigenous people are often considered backward and antithetical to conservation objectives. In lighting of the similar view, McGregor (2004); Sobrevilla (2008) and Kajembe et al. (2010) argue that many global environmental problems such as the decline �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 67 of biodiversity have been attributed to the failure of most biodiversity conservation initiatives to efficiently use IKS. Quite recently, there have been several calls for the integration of IKS into biodiversity conservation methods, to take complementary advantage of their strengths and weaknesses, as their combination may achieve what neither would achieve alone (Stevenson, 2005; Nganje, 2009; Fitzgerald and Stronza 2009; Kajembe et al., 2010; Cobb, 2011 and Das Gupta, 2011). Moreover, their integration would create a mechanism of dialogue between indigenous people and scientists (Nyong, Adesina and Elasha, 2007), leading to less serious conflicts among actors. In this study, IKS refers to a body of knowledge that has been generated, tested, improved overtime through human interactions with their supporting ecosystem, enhanced and safeguarded by norms, values, taboos, rituals and sacredness that is interwoven into local politics, spiritual and socio-economic characteristics of the people concerned. Wilfred et al. (2007) refer biodiversity as a variety of life forms (animals, plants and micro-organisms), ecosystems and the ecological process in which these components are interacting, and the spiritual consciousness of the people concerned on such a relationship (Kimmerer, 2002). This implies that for indigenous people, biodiversity is synonymous to a scientific view of ecosystem with spiritual value attached to it. It is from the above argumentation, this study perceived biodiversity as abundance and number of different species of wild species of plants and animals and the non-living organisms in a given geographic area, living in spiritual and reciprocal relationships between the living and the non-living things, whereas humans are perceived as being part and parcel of the supporting ecosystem. According to Charnley, Fischer and Jones (2007) biodiversity conservation methods refer to conservation initiatives that are driven by theoretical models that are governed by testing of hypotheses and not necessarily utilitarian, often generalizable and �68 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. not always location-specific. In this study, biodiversity conservation methods refer to all forms of rules and regulations that are derived from scientifically derived approaches, and that perceive human beings as managers and part of the broader ecosystem. McGregor (2004) observed that the indigenous people in their own language (Ojibway language) had no single word to describe sustainable management and use of biodiversity. People simply believe that there should be a mutual taking and giving back to nature for the benefit of all components of the supporting ecosystem, and such duty is for the tiniest animals up to the powerful sun and spirits. This study refers to sustainable management and use of biodiversity as the management of humans’ interactions with wild species of plants and animals and non-living things in a supporting ecosystem, to ensure a reciprocal taking and giving back to nature so as to meet the needs and aspirations of present and future generations of all creations, and their spiritual values herein. It is against this background, using South Nguru Mountain Forest Reserve as a case study, that this research explores IKS and management and use of biodiversity. Integration of this knowledge system into biodiversity conservation initiatives, may improve biodiversity conservation outcomes. Methodology Study Area The South Nguru Mountain Forest Reserve (Figure 1) is situated roughly at the centre of the Eastern Arc Mountain chain of Tanzania, lying between S 05° 53´ S – S 06° 17´ and E 037° 27´– E 037° 45´ in Mvomero District, Morogoro Region. The Mountain covers an area of 184 square kilometers (DIIS, 2007), with an altitude ranging between 760 and 2400 meters above sea level (Menegon, Doggart and Owen, 2008). �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... Figure 1: A map showing location of the study villages 69 �70 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. Research design, sampling procedures, data collection and analysis In this study, an exploratory cross-sectional research design was used. According to De Vaus (2002), a cross-sectional research design involves the collection of information from representative population sample in one time duration at a single point. The choice of this research design is grounded on the fact that it is more flexible to provide opportunity for considering different aspects of a problem under study (Kothari, 2004). A purposive sampling was used to select 4 villages out of 25 villages bordering South Nguru Mountain Forest Reserve, each representing one ward within the landscape. Four villages were purposively selected, one village from the Northern, Southern, Eastern and Western parts of the mountain landscape, representing different socio-economic characteristics of the study population. The study village included Pemba (north), Mndela (south), Maskati (west) and Kwelikwiji (east) of the South Nguru Mountain Forest Reserve. Based on the criteria of being an indigenous person, as being a person who has lived in an area for not less 20; a sampling list was created using the 2005 voting list. A sample of 60 interviewees was randomly selected from each of the four village’s sampling list, making a total of 240 interviewees. Semi-structured and key-informant interviews, field observations and Focus Group Discussions were used for data collection. Four Focus Groups Discussions (FGD), (one in each of the four selected villages), that included walukolo, members of village environmental committees and the village chairperson, and/or the Village Executive Officer (VEO) were held to complement the information collected through interviews and field observations. Data collected in phase one was analyzed using both qualitative and quantitative methods. The Statistical Package for Social Sciences (SPSS) was used to analyze the quantitative data whereas content analysis was used to analyze the qualitative data. �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 71 Results and Discussion Respondents’ views on the origin of biodiversity in the South Nguru montane forest The results (Table 1) showed that most respondents (90.0%) believe that biodiversity was created by God/gods, while only 10.0% of the respondents did not know the origin of biodiversity. Based on these findings, it is apparent that there is a spiritual belief amongst most of the respondents that biodiversity is God’s/god’s creation. Similarly, Anis (1994) cited by Mokuku and Mokuku (2004), added that most indigenous people believe that all living organisms share a creator and the creative process, and therefore they relate to one another, and such spiritual relationship has been determining human relations with other living things. However, in his study Mapara (2009) reported that the indigenous teaching among the Shona ethnic group of the present day Zimbabwe was normally through proverbs, starting with the words “Vakuru vedu vanoti”... or “Vakulu vedu vaiti” (“our elders used to say “...” or “our elders said “...”), whereas Vakuru implies either the dead or the elders who are knowledgeable/or were knowledgeable on IKS, indicating existence of a spiritual belief among indigenous people on existences of connectivity with their ancestors. Arguing on the significance of spiritual beliefs on conservation, Ylhäisi (2006) puts it that spiritual reasons have played a significant role in the management and use of biodiversity, as they determine human-biodiversity interactions of a particular ethnic group (Berkes 2008, Turbull 2007 and IIRR 1996b cited by Tanyanyiwa and Chikwanha 2011, Cobb 2011) and less labour and more cost effective as compared to biodiversity conservation methods (Kideghesho, 2009). Moreover, management and use of biodiversity and the degree of adoption of new innovation, rests on the spiritual beliefs of a particular group of people about nature (IIRR, 1996a cited by �72 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. Tanyanyiwa and Chikwanha 2011). This suggests that appreciation and consideration of spiritual values attached to biodiversity by indigenous people might reduce conflicts among actors, promote and enhance the knowledge system and significantly contribute to sustainable management and use of biodiversity. Table 1: The respondents’ views on the origin of biodiversity in the South Nguru Mountain Forest Reserve Response Item Frequency Percentage (n=240) Respondents’ views on the origin of biodiversity Created by God/gods I don’t know 216 24 90.0 10.0 Total 240 100 The presence of, status and custodians of sacred groves/places Results (Table 2) show that most (93.3%) of the respondents appreciate the presence of sacred groves/place(s) in their communities, while 6.3% of the respondents said there were no sacred groves/places in their community and only 0.4% of the respondents expressed their ignorance on the presence of sacred groves in their village. This implies that most of the respondents were appreciating the existence of sacred groves/places in their respective village. This study observed several sacred groves/places in all the villages, and the respondents who claimed that there were no sacred groves/places in their village might have been influenced by other factors: sacred groves/places were obvious, though they were increasingly less respected. According to Dash (2005) cited by Jaryan et al. (2010), sacred groves refer to patches of forests conserved through human’s spiritual beliefs and faith, whereas Ylhäisi (2006) refers to sacred forests/groves as being those forests/groves which are conserved by pre-colonial indigenous institutions and spiritual structures, and �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 73 believed to be inhabited by supernatural powers which influence the life of the people living in the area, and where ritual practices take place to strengthen the harmony between living people and supernatural powers, acting on behalf of the dead ancestors on the one hand and the unity among the people themselves, on the other hand. Their destruction has been prohibited to avoid destruction of the harmony of people livelihoods and the home of their ancestors (Ylhäisi, 2006). Arguing on the distribution of sacred groves, Jaryan et al. (2010) claimed that sacred are not restricted to any particular place or community and are well distributed across the globe and vary in sizes. Unfortunately, many are fast disappearing as a result of the influence of rapid socio-economic transformation, materialistic attitudes of the people that lead to the overutilization of resources. Table 2: Respondents’ views on the presence, status of and custodians of the sacred groves Presence of sacred groves/places in the village Frequency Percentage (n = 240) 224 93.3 15 6.2 1 0.4 240 100 Yes No I don’t know Total Custodian(s) of sacred grove/place (n= 224) 173 77.0 walukolo The village government 7 3.0 42 19.0 walukolo and village government None 2 1.0 Total 224 100 Status and density of the sacred groves as of the past 20 years (224) Are of the same size(s) 59 26.0 Have decreased 98 44.0 Almost extinct 66 29.6 I don’t know 1 0.4 Total 224 100 �74 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. (Table 2) shows that most (77.0%) of the respondents claimed that sacred grove(s) were under the management of walukolo (indigenous leaders, elders in most cases), while 19.0% of the respondents said that sacred groves/places were managed by both walukolo and the village’s government officials. Results further show that 3.0% claimed that sacred groves were managed by their village government and only 1.0% of the respondents said sacred groves/places are under the management of no one. According to PEMA (2006), conservation of sacred groves and/places has been historical practice of the Nguu ethnic group, mostly under the custodian of heads of the clan (mlukolo in Nguu language, meaning a head of people sharing common norms, values and practices). In lighting of the presence of the lukolo, Kajembe et al. (2010) and Shemdoe (2003) contend that all over Tanzania there are indigenous leaders responsible for the formulation and enforcement of taboos, norms and rules which, among others, determine humans-biodiversity interactions. For example, Steiner et al. (2004) cited by Hens (2006) argue that despite the fact that sacred groves have been biodiversity reservoirs, they were ignored by governments, conservation agencies and policies, so, their survival depends on the indigenous people (walukolo in such a case). According to PEMA (2006) sacred groves/places have been devoted to worship, rituals, tribal ceremonies and cemeteries. Grave forests in Ghana are protected to respect the dead as it is believed that the ancestral spirits live there, and entrance to those places is limited to certain members of the community such as the royal family members, village leaders and clan heads during burial purposes. Collection of products from grave places is an invitation of evil spirits and may instigate calamities such as famine, floods or death, resulting in conservation of biodiversity in such places (Ntiamou-Baidu 1995 cited by Mbwambo 2000). �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 75 1. A sacred grove in public land in Maskati village of the South Nguru Mountain Forest Reserve: Photo Ruheza S. Mattee Reporting on the status of sacred grove(s)/place(s) for the past 20 years (Table 2), the majority of the respondents (44.0%) claim that the size of scared groves has decreased and almost 29.6% of the respondents said that sacred groves were almost extinct. Of all respondents, 26.0% said that size of sacred grove(s)/place(s) had remained the same, as of the past 20 years, and only 0.4% of the respondents said they did not know. It was further observed that some pieces of lands, which were previously restricted from farming, called ng’alimwa in Nguu language (meaning places that should not be farmed), have been converted to farmlands. Similarly, a study by Ylhäisi (2006) in the Usambara Montane Forests found that sacred groves were encroached on for agricultural purposes, �76 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. fetching of fuel wood and valuable timber trees species had led to a decrease in their taxonomic diversity, size and densities of most sacred groves and of biodiversity. The Nguu ethnic groups and sacred groves and/or places The results of different Nguu ethnic groups and their respective sacred groves/or places are presented in Table 3. This study revealed the existence of sacred groves/places with a total estimated area of 47.5 ha, managed mostly by 9 Nguu clans. The largest sacred grove is 4.8 ha, while the smallest grove is 0.05 ha, with a mean area of 1.8 ha. In Maskati village there are seven sacred groves with an estimated size of 10.45 ha, managed by three clans: Wanyagatwa (9.2 ha), Waganaza (1.2 ha) and Gombero (0.05ha). The Mndela village is dominated by a single clan, Wasongo, which manages a total of three sacred groves, totaling 4 ha. Results also show that in Pemba village there are a total of sixteen sacred groves managed by six clans: Wasongo (8.2 ha), Wanyasa (11.2 ha) and Kilangulu (6.4 ha). Others include Wakwigina (4.4 ha), Waluhanga (2.8 ha) and Waruwi (1.2 ha). Table 3 shows that Kwelikwiji village is also dominated by a single clan, having a single sacred place referred to as Luamba ritual site with an estimated size of 0.05 ha that is under the custodian of Wanyagatwa. The study further disclosed that some of the clans are dominating more than one village, and therefore, the indigenous territories are not conforming to government village demarcations. The study further reveals that the Maasai, like the Nguu ethnic group, have sacred groves/or places, probably because of their forest-livestock relationships in this particular area. Furthermore, traditionally the Maasai do not hunt or consume wild meat and are less involved with forest clearing for agricultural purposes. Moreover, the Maasai perform annual rituals, aiming for health �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 77 and wishes, though currently they are no longer practiced, as most of them prefer to sell their cattle rather than to offer sacrifices for rituals. This finding is supported by a study by Shemdoe (2003) in Lake Manyara National Park which reveals that Maasai spiritual leaders, referred to as laiguinan, who were acquainted with their clan culture, are respected in terms of their decisions, rules and regulations on the management and use of biodiversity, among others. A study by Ylhäisi (2006) finds great variation in size and density of sacred groves among different lukolos within and between villages, as a result of differences in the degree of social solidarity exercised by a particular clan and on the presence/absence of the responsible head of a clan (mlukolo in Nguu tribe) to manage the use of the clan’s sacred grove(s)/place(s). Similarly, studies by Kweka (2004), Msuya and Kideghesho (2009) also observed that dominance of a certain ethnic group in a particular area determines their strengths in the emphasis of their indigenous knowledge for the management and use of biodiversity, and sacred grove(s) being part of it. It is worth noting that the Nguu and Zigua ethnic groups are closely related in their culture, norms, values and language. A study by Ylhäisi (2006) revealed that the Zigua, the first clan to settle in an area, established a clan (a lukolo in both Zigua and Nguu languages), and a mlukolo is responsible for the conservation of the sacred groves, ritual practices and enforcement of the IKS, among other duties (Ylhäisi, 2006). The lukolo is mainly based on having a common ritual place, and not necessarily being a blood relation (Oppen, 1992 cited by Ylhäisi, 2006). It is from the study findings and literature that this study argues that sustainability of sacred groves and/places that have been widely reported to conserve biodiversity mostly rests on the walukolo, in a context of increased external and internal pressure for their encroachment. �78 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. Table 3: The Nguu ethnic groups’ sacred groves/places in the study area Name of the village Name of the sacred grove/place Estimated size (Ha) Custodian clan Maskati Mpeele (Kwentingu) 4.0 Wanyagatwa Magole 2.0 Wanyagatwa Manyasa 1.6 Wanyagatwa Disalaza 0.8 Wanyagatwa Mazinde 0.8 Wanyagatwa Pangai 1.2 Sub total 9.2 Gombero Total 0.05 Waganaza Wafati 10.45 Mndela Kochamazi 0.8 Wasongo Kwedimongo 1.2 Wasongo 2.0 Wasongo Mlima Mteke Total 4.0 Pemba Finta Wasongo Nyanyiunga 1.8 Wasongo Mkunvuru 2.4 Wasongo Sub total 8.2 Kwevirango 4.4 Wanyasa Heviziwa 4.8 Wanyasa Mgoroka 2.0 Wanyasa Sub total Sub total 4.0 11.2 Khwarike 1.2 Waruwi Msente 0.4 Waluhanga Kwevilulu 0.8 Waluhanga Kikangazi 1.6 Waluhanga 2.8 �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... Mheza 2.8 Kilangulu Rwinyi 1.2 Kilangulu Kimwege 2.4 Kilangulu Sub total 79 6.4 Vikinga 1.6 Gereza 1.6 Wakwigina Mapalamba 1.2 Wakwigina Sub total Wakwigina 4.4 Total 33.0 Kwelikwiji Luamba Grand Total 0.05 Wanyagatwa 47.5 Presence of sacred wild plant species and reasons for their sacredness Most of Nguu people are aware of the existence of sacred wild tree species in their village. Table 4 demonstrates that most of the respondents (81.0%) agreed on the presence of sacred wild tree species, while only 19.0% of the respondents expressed their ignorance of the presence of sacred tree species in their village. The study further disclosed that Mvumo (Ficus inges, F. scassellatii) were mentioned by most of the respondents (53.0%) as a sacred tree species, while 27.0% of the respondents mentioned Mkuyu (Ficus altissima) and only 8.0% of the respondents claimed that Mdala (Euclea divinorum) was sacred. Of all the respondents, only 7.0% and 5.0% of the respondents mentioned any big tree/very old trees and Mnyasa (Newtonia buchananii) as sacred trees, respectively. Results (Table 4) have further shown that majority (47.0%) of the respondents claim that tree species that are sacred are believed to inhabit ancestral spirits and/or used for traditional ceremonies, while 27.0% of respondents say those trees improve soil fertility and conserve moisture, and 18.0% of respondents say that sacred �80 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. trees are believed to cause curse, sickness and death to a person or a close relative, if destroyed. Results further show that 5.0% of the respondents believe that all edible wild fruit trees are sacred and only 3.0% of the respondents claim that medicinal trees are sacred. Scattered wild tree species on public lands are also considered sacred, varying in size from very big and probably very old trees to small ones. It was revealed that in case it is deemed necessary to cut down such very big/very old trees, some rituals have to be performed as a way of appeasing ancestral spirits. For example, according to the Maasai, trunks of cut sacred trees have to be covered by fresh leaves as a way of appeasing ancestral spirits for cutting such a tree. Tanyanyiwa and Chikwanha (2011) also found that very big/very old wild trees were perceived among the Shona/Ndebele ethnic group as inhabiting ancestral spirits and capable of rainmaking. They are normally used for shade and traditional ceremonies, and therefore have been considered sacred and were protected from any malpractices that threaten their survival. Ancestral spirits are believed to use such tree species to reach people. It is from the above findings and literature review that this study argues that beliefs in sacred trees have significantly contributed to management of biodiversity. Sacred attachment to flora species is varied within different ethnic groups, probably because of their socio-economic characteristics and perceived contribution of such species to their livelihood and spiritual beliefs. Table 4: Respondents’ views on the presence of sacred wild plants and their reason(s) for their sacredness. Sacred wild animals and reason(s) for their sacredness Presence of sacred wild species Frequency Percentage (n = 240) Yes 195 81.0 No 45 19.0 240 100 Total �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 81 Name of sacred tree species (n = 195) 124 53.0 Mnyasa (Newtonia buchananii) 11 5.0 Mdala (Euclea divinorum) 19 8.0 Mkuyu (Ficus altissima) 63 27.0 Any big tree 16 7.0 218 47.0 Mvumo (Ficus inges, F. Scassellatii) Reasons for sacred wild plants (n = 195) Harbors evil spirits and used for traditional practices Medicinal plants Improve soil fertility and conserve water 14 3.0 126 27.0 Provide wild fruits 21 5.0 Can lead to curse, sickness and death 82 18.0 The sanctity of wild animals is another aspect of the linkage between IKS and biodiversity conservation. Table 5 shows that most of the respondents (75.0%) agreed on the presence of sacred wild animals in their community, while 23.0% of the respondents said there were no sacred wild animals and 2.0% of the respondents said they did not know. Mbega (Colubus angelensis) is mentioned by most of the respondents (74.2%) as being sacred and 13.4% of the respondents mention Gwalangwa (millipede) being sacred (Table 4). Of the respondents, 7.4% claim that Kunguru (Corvus albus, C. albicollis) is a sacred animal while only 5.0% of the respondents mentioned Dondoro (Cephalophus harveyi) as a sacred wild animal. Despite Dondoro (C. harveyi) being mentioned as a sacred animal, the study and literature show that duikers are some of the most hunted wild animals for bush meat and can rarely be seen nowadays. Arguably, it is possible that the animals are mentioned as sacred either because they are illegally hunted inside the forests, a practice that has been restricted by the forest officers, or as a way of trying to hide activities as facts on the ground. �82 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. Most of the respondents (86.0%) express that wild animal species are neither destructive, harmless, nor consumable and those which contribute to people’s livelihood strategies are normally considered sacred, and killing such animals has been perceived as a taboo, as such action goes against the God’s reasons for creation and management and use of biodiversity. About 11.0% of the respondents say that they do not know why some wild animal species are perceived as sacred, though they believed killing such animals can lead to curse and/or death of an offender or a close relative, and only 3.0% of the respondents said that harmless animals such as Galangwa (millipede) were sacred. Table 5: Respondents’ views on the presence of sacred wild animal Presence of sacred animal(s) Frequency (n = 240) Percentage Yes 179 75.0 No 56 23.0 5 2.0 240 100 150 74.3 I don’t know Total Name of sacred species (n = 179) Mbega (Colubus angelensis) Gwalangwa (millepede) 27 13.4 Dondoro (Cephalophus harveyi) 10 5.0 Kunguru (Corvus albus, C. albicollis) 15 7.4 187 86.0 Reason(s) for sacredness (n = 179) Non-destructive and not consumable Harmless Killing can lead to curse and death 7 3.0 23 11.0 Mokuku and Mokuku (2004) contend that some animal species are perceived as being sacred as they have powers to cause certain awesome consequences for humans and communicate �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 83 with humans, once seen or encountered, suggesting the existence of complex interactions between physical and spiritual beings of indigenous people into other species. For example, an owl’s call is believed to warn about or cause death in the family (Mokuku and Mokuku, 2004; Kweka, 2004). Mokuku and Mokuku (2004) also found that the pied-crows (C. albus) are believed to bring good luck, such as one may get money, and therefore favour their conservation. In summing up the discussion on sacred animals and management, and use of biodiversity, Mokuku and Mokuku (2004) put it that association of some organisms with fearsome consequences if destroyed and providence seen or encountered shrouds them with spiritual powers, sacredness and awe, creating a basis for their respect and therefore their conservation. Mapara (2009) also reported that in pre-colonial Shona society, taboos were used to discourage people from transgressing norms on totemic species, and there were several fines for the transgressor of those norms, resulting in conservation of the species of concern. What needs to be done to revive the IKS for management and use of biodiversity Results (Table 6) show that half of the respondents (51.0%) say that the youth must be formally taught on the significance of the IKS for management and use of biodiversity to ensure sustainability of the knowledge system, while 27.0% of the respondents proposed official recognition of and capacity building for the custodians of the knowledge system. Of the respondents, 7.0% said that integration of IKS into village bylaws will enhance and sustain a wide use application of the knowledge system, while 15.0% of the respondents express their ignorance of what should be done to revive the knowledge system. Arguing on the lack of the official recognition of IKS, Kideghesho (2009) states that there is a minimal official recognition of this �84 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. knowledge system in conservation policies despite the government being a signatory of the CBD of 1992 which emphasized, among others, on the wide use an application and integration of the IKS. In lighting of the similar view, Mattee (2007) argues that policies in Tanzania are formulated through a centralized system of public interest resulting in failure of such policies: the process of policies formulation has ignored power relationships and roles among potential stakeholders making them being almost irrelevant and leading to conflicts among actors interested in management and use of biodiversity. Table 6: Strategies to revive the indigenous knowledge system A strategy Frequency Percentage (n = 240) There should be more teaching on the significance of IKS 199 51.0 Official recognition and capacity building of IKS 105 27.0 Integration of IKS into village bylaws 30 7.0 I don’t know 58 15.0 Respondents’ views on the significance of the IKS/ biodiversity conservation methods on management and use of biodiversity The respondents’ views on the significance of the IKS and biodiversity conservation methods in their separation on management and use of biodiversity are shown in Table 7. Result show that most of the respondents (97.0%) express their view that the IKS alone cannot effectively conserve biodiversity, with only 3.0% of the respondents claiming that the knowledge system alone can effectively and sustainably conserve biodiversity. Results also show that of the respondents who claim that the IKS cannot sustainably manage and use biodiversity, almost 80.3% �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 85 said that lack of legitimacy and power of IKS to deal with offenders of the system has limited its effectiveness on management and use of biodiversity, while 9.1% of the respondents said that labeling the IKS as out-dated has limited its effectiveness, and almost 6.6% of the respondents said that as not all areas are under the custodians of the IKS, its effectiveness on management and use of biodiversity is thus limited. Results further reveal that almost 2.6% of the respondents say that the knowledge system can effectively and sustainably manage and use biodiversity since the system is still respected by most people, while 1.4% of the respondents claim that the knowledge system alone cannot sustainably manage and use biodiversity, unless otherwise, poverty is dealt with. Poverty has compelled people to abuse their knowledge system just to make a living. Arguing on the lack of legitimacy amongst the custodians of the IKS, Ylhäisi (2006) states that regardless of the significance of the walukolo on management and use of biodiversity through enforcing the IKS, their roles have increasingly been eclipsed by national legislation, government institutions and village administration, with most of the duties of the forestry officers being limited inside boundaries of the forest reserves, with the exception of some exported plant species such as Mninga and Mvule. Through key-informant interview, it was disclosed that limited budget and staff were the reasons why the forestry officers have limited effectiveness inside the forest reserves. In furtherance of the discussion on the exclusion of the indigenous people in the realm of biodiversity conservation, Ylhäisi (2006) further added that, despite the Tanzanian government being a signatory of the CBD of 1992 and the Forest Act of 2002 emphasizing active participation of the indigenous people, most forest officers still consider indigenous people as harmful to biodiversity, rather than potential partners in management and use of biodiversity. In light �86 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. of this, several studies have pointed out that both colonial and post-colonial government policies and regulations marginalized the IKS, triggering a struggle for legitimacy between the knowledge systems (Mutta, et al., 2009, Kideghesho, 2009 and Ossai, 2010). Results (Table 7) have shown that most of the respondents (97.5%) claimed that biodiversity conservation methods alone cannot effectively and sustainably conserve biodiversity, while only 2.5% of the respondents expressed that biodiversity conservation methods alone can effectively and sustainably conserve biodiversity. Results also indicate that half of the respondents (50.2%) claim that limited resources hampered the effectiveness of biodiversity conservation methods, while 24.3% of respondents mention lack of spiritual connectedness amongst forestry officers and other practitioners of sustainable management, which reduces their seriousness on management and use of the same. Of the respondents, 18.4% said that biodiversity conservation methods alone could not effectively conserve biodiversity in the absence of a complementary partner, the IKS, while only 7.1% of the respondents said that biodiversity conservation methods could not effectively conserve biodiversity as they are less known to most people. Table 7: Respondent’s views on the effectiveness of the IKS/ biodiversity conservation methods on management and use of biodiversity Effectiveness of the indigenous knowledge system alone on conserve biodiversity Frequency Percentage (n = 240) Yes 7 3.0 No 233 97.0 Total 240 100 Reasons for the effectiveness status of IKS (n = 240) 220 IKS has no legitimacy and legal power to deal with offenders Indigenous knowledge system is perceived as outdated 25 Not all areas are under indigenous knowledge system 18 80.3 9.1 6.6 �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 87 People still respect IKS 7 2.6 Income poverty has to be dealt 4 1.4 Effectiveness of biodiversity methods alone on conservation of biodiversity Yes 6 2.5 No 234 97.5 Total 240 100 65 24.3 134 50.2 Reason for the effectiveness status of biodiversity conservation methods (n = 240) The government officials lack spiritual connectedness to biodiversity The government has limited resources for meaningful conservation Biodiversity conservation methods are less known Indigenous knowledge system is an ignored complementing partner 19 7.1 49 18.4 Through a key-informant interview, it was reported that conservation initiatives of the forestry reserve were limited by funding and field forestry officers. For example, in the last financial year (2011–2012), the allocated funds were only 60.0% of the requested budget, with a shortage of seven field forestry officers needed for conservation of the South Nguru Montane Forest Reserve as per the Mkingu Nature Reserve Forest strategic plan. According to FBD (2005); Kideghesho (2009) limited budgets and inadequate workforces which have limited the capacity of most governments in enforcement of the biodiversity conservation methods. Similarly, Sabuni (1998) cited by Mbwambo (2000) and Burgess et al. (2007) also noted that insufficient funds limited effective management and use of biodiversity in the Eastern Arc Mountains Forests. PEMA (2006) also found that poor enforcement of poorly understood government rules and regulations for the management and use of biodiversity has limited their effectiveness. Arguably, limited resources have hampered the capacity of the government �88 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. on the management and use of biodiversity. Moreover, through interviews, it was found that negligence of the spiritual aspects attached to biodiversity amongst the government officials has also limited the effectiveness of biodiversity conservation methods. Similarly, citing Gibson et al. (1999), Kweka (2004) also put it that a meaningful participation of primary beneficiaries could do much better for the management and use of biodiversity. It would address the problem of limited government staff for the enforcement of the rules and regulations, by increasing indigenous people’s sense of ownership of the biodiversity to be conserved, enhance peoples’ attitude towards conservation and the forestry staff and increase mutual trust between forestry staff, and the indigenous people. For example, a study by Ylhäisi (2006) observed that in Simbomu and Vuchama Ngofi villages of Mwanga district, village by-laws were supporting protected indigenous forests, whilst the caretakers of the indigenous forests (walukolo, in the case of this study) are officially recognized and continue to protect their forests using their IKS. In cases where a caretaker of a certain sacred grove converted into either Christianity or Islam, the management of the sacred groves would become the responsibility of the respective village government (Ylhäisi, 2006). Moreover, village governments have been responsible for all cases of destruction of the protected indigenous forests instead of the care takers of these forests, who in most cases are elders, unable to meet the costs and all other bureaucracy associated with dealing with the offenders (ibid). Citing the Simbomu and Vuchama Ngofi examples of the integration of IKS and biodiversity conservation methods, Idd (2002) cited by Ylhäisi (2006) argues that such an integration of the knowledge systems was a very important strategy and a good example to the whole of Tanzania, as it resulted in recovery and improvement of the sacred groves in Simbomu village. This suggests that integration of IKS and biodiversity conservation methods would achieve �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 89 more on sustainable management and use of biodiversity than either in their separation. In summing up the discussion of the effectiveness of the IKS and biodiversity conservation methods in their separation on sustainable management and use of biodiversity, Ylhäisi (2006) puts it that bylaws, laws and the IKS in their separation have less influence in preventing people from using forest land as most people prefer and follow the unwritten policies that enable them to survive, despite being aware of the fact that by doing so they are destroying their most important partner in their survival (Mvungi, 1998 cited by Ylhäisi, 2006). In furtherance of this view, citing Guyer and Richard (1996), Korhonen (2009) argued that the western idea of separating humans and nature is a strange idea in some cultures, yet perceiving indigenous people as having lived in harmony with biodiversity is also not true. This suggests that both the IKS and biodiversity conservation methods are perceived as not being effective in sustainable management and use, and thus it has been widely argued for their integration. Sadly, the IKS has been excluded from the management and use of biodiversity as it has been perceived as being primitive, barbaric and backward, just a few to name. Conclusions Biodiversity is a cornerstone for sustainable development, and the IKS has a great role to play in attainment of the same. It is from the findings and the literature the following conclusions are drawn by the study. First, in the South Nguru Mountain Forest Reserve, local people possess a wealth of IKS that determined humans-biodiversity. The knowledge system was interwoven into people’s indigenous social structure and politics, whereas the social structure links humans, the land in which ancestors were �90 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. buried and the ancestral spirits, with the latter being believed to affect the lives of the people. The knowledge system included but not limited to sacred groves and places, globally known for their biodiversity richness and sacred species of both, flora and fauna. The study also revealed that most of the indigenous people believed that all the living and the non-living things were the God/or gods’ creation and deserved upmost respect, so they had to be used in a reciprocal relationship among themselves, whereas restrictions in forms of taboo, sacredness, totemic, just to list a few attached to favour their conservation. Sadly, despite the significance of the IKS on management and use of biodiversity being extensively documented, most of biodiversity conservations initiatives relied on the western view of conservation with written rules and regulations excluding the IKS. Conclusively, the integration of the IKS on its own ways of knowing and doing, and biodiversity conservation methods and for sustainable management and use of biodiversity is a cornerstone for the achievement of the same, as the knowledge systems are complementing each other on their weaknesses and strengths. Recommendations – To the government and non-governmental organizations, official recognition, motivation, capacity building and promotion of indigenous social structures from which IKS relevant for management and use of biodiversity gets evolved, enhanced and sustained is a corner for cherishment, sustainability and integration of IKS into biodiversity conservation methods for management and use of biodiversity. The IKS should be used based on its own ways of knowing, teaching and learning. – Last but not least, an in-depth study on biodiversity richness and taxonomic diversity of the sacred groves and places in the �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 91 South Nguru Mountain Forest Reserve and elsewhere, by the government and biodiversity conservation practitioners, is of paramount importance as sacred groves and places are globally acknowledged for being the habitat of endangered and nearly extinct species of both flora and fauna. Acknowledgement First and foremost, a credit should go to the local communities for their devoted time, kindness and cooperation during our research, and to the village government leaders, we are thankful for their cooperation, organization and support during our stay in the study villages. We are also thankful to Morogoro Catchment Officers for their support and information during field work. References Burgess, N.D.; Butynski, T.M.; Cordeiro, N.J., Doggart, N.H., Fjelda, J. Howell, K.M., Kilahama, F.B., Loader, S.P., Lovett, J.C., Mbilinyi, B.; Menegon, M., Moyer, D.C., Nashada, E., Perkin, A., Rovero, F., Stanley, W. T. and Stuart, S.N. (2007), Biological Importance of the Eastern Arc Mountains of Tanzania and Kenya, “Journal of Biological Conservation” 134, pp. 209–231. Charnley, S., Fischer, P.A. and Jones, T.E. (2007), Integrating traditional and local ecological knowledge into forest biodiversity conservation in the Pacific Northwest, “Forest Ecology and Management” 246, pp. 14–28. Cobb, A. (2011), Incorporating indigenous knowledge systems into climate change discourse. Colorado conference on earth system governance, Crossing Boundaries and Building Bridges, p. 21. Doggart, N. and Loserian, D. (Ed.), TFCG (2007). South Nguru Mountains: Description of the biosphere landscape, “Tanzania Forestry �92 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. Conservation Group Technical Paper” No. 11. (Tanzania Forest Conservation Group, Dar es Salaam, p. 70. FBD (2005), Forest condition assessment of the Eastern Arc Mountains Forests of Tanzania. Compiled by Maddofe, S.S and Munishi, P.K.T for Conservation and Management of the Eastern Arc Mountains Forests, Forestry and Beekeeping Division. Dar es Salaam, p. 127. Fitzgerald, A.L. and Stronza, L.A., (2009), Applied Biodiversity Science: Bridging Ecology, Culture and Governance for Effective Conservation, “Interciencia” 34 (8): 563–570. Gupta, A.D. (2011), Does indigenous knowledge have anything to deal with sustainable development?, “Journal of Anthropology” 7(1), pp. 57–64. Hens, L. (2006), Indigenous knowledge and biodiversity conservation and management in Ghana, “Journal of Human Ecology” 20 (1): 21–30. Jaryan, V., Uniyal, K.S., Singh, D.R.G., Kumar, A. and Sharma, V. (2010), Role of traditional conservation practices: highlighting the importance of sacred grove in biodiversity conservation, “Environmentalist” 30, pp. 101–110. Kajembe, G.C., Mbwambo, J.S., Mwakalobo, A.B., Kimaro, D. N. and Njana, M.A. (2010), The role of Environmental Day under the theme Africa Resilience to Climate Change: Protecting Biodiversity Loss and indigenous knowledge in climate change adaptation and mitigation: Prospects and challenges, A paper presented at 2010 “Africa Enhancing Traditional Knowledge, Arusha International Conference Centre” (AICC), 3–4 March 2010, Arusha, Tanzania. Kideghesho, R.J. (2009), The potentials of traditional African cultural practices in mitigating overexploitation of wildlife species and habitat loss: experience of Tanzania, “International Journal of Biodiversity Science and Management” 5 (2): 83–94. Kimmerer, W.R. (2002), Weaving traditional ecological knowledge into biological education: A call for action; “Bioscience” 52 (5) 432–438. �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 93 Korhonen, K. (2009), The Rocky Road of Social Sustainability: The Impact of Integrated Biodiversity Conservation and Development on the Local Realities in Ranomafana National Park, Madagascar, A Thesis for Award of Degree of Doctor of Philosophy at University of Helsinki, Finland, p. 84. Kothari, C.R. (2003), Research Methodology: Methods and Techniques (2nd ed.), “New Age International Publishers”, Delhi, India, p. 401. Kweka, D. (2004), The Role of local knowledge and institutions in conservation of forestry resources in the Eastern Usambara, A research report submitted to United Nations Education, Scientific and Cultural Organization, Man and Biodiversity Young Scientist Programme, p. 55. Mapara, J. (2009), Indigenous knowledge systems in Zimbabwe: Juxtaposing postcolonial theory, “Journal of Pan African Studies” 3 (1): 139–154. Mattee, A.Z. (2007), Study on option for pastoralists to secure their livelihoods: Current policy making processes in Tanzania, Report submitted to CORDS, p. 20. Mbwambo, J.S. (2000), Role of indigenous knowledge and organizations in sustainable Conservation of biodiversity. A case study of Udzungwa Mountains, Tanzania, A Dissertation for Award of M.Sc. Degree at Sokoine University of Agriculture, Morogoro, Tanzania, p. 118. McGregor, D. (2004), Traditional ecological and sustainable development: Towards Co-existence. In: The way of development: Indigenous people, civil society and the environment (Edited by Blaster, M., Feit, H.A., Harris-Jones, P., McRae, G and Menzies, C.R.) Zed books New York, pp. 72–91. Menegon, M., Doggart, N. and Owen, N. (2008), The Nguru Mountains of Tanzania, an outstanding hotspot of herpetofauna diversity, “Acta Herpetological” 3 (2):107–127. Mokuku, T. and Mokuku, C. (2004), Role of indigenous knowledge in biodiversity conservation in Lesotho highlands: Exploring indig- �94 Ruheza S. Mattee, Z.A., Chingonikaya, E.E. and Kilugwe, Z. enous epistemology, “Southern African Journal of Environmental Education” 21, pp. 37–49. Msuya, T.S. and Kideghesho, R.J. (2009), The Role of traditional management practices in enhancing sustainable use and conservation of medicinal plants in West Usambara Mountains, Tanzania, “Tropical Conservation Science” 2(1): 88–105. Mutta, D., Chagala-Odera, E., Wairungu, S. and Nassoro, S. (2009), Traditional knowledge systems for management of Kaya forests in Coast Region of Kenya. Traditional forest-related knowledge and sustainable forest management in Africa, “International Union of Forest Research Organization World Series” 23: 122–129. Nganje, M. (2009), Harnessing Traditional Ecological Knowledge for Conservation of Forestry and Biodiversity, XVII World Forestry Congress, Buenos Aires, Argentina 18–23 October 2009, p. 11. Nyong, A., Adesina, F and Elasha, B.O. (2007), The Value of indigenous knowledge in climate mitigation and adaptation strategies in the African Sahel, “Springer” 12:787–797 Ossai, B.N. (2010), African indigenous system, “Symbiosis” 7(2): 1–13. PEMA, (2006), People and the Forests of the South Nguru Landscape, Participatory Environmental Management Implementation Report. p. 34. Raben K., Nyingi J., Akello Z. & Kidoido M., (2007), Local Stakeholders’ use of forest reserves in Kasyoha-Kitomi forest landscape, Uganda and Nguru South forest landscape, Tanzania, Danish Institute for International Studies, Working Paper 1, p. 46. Sajise, E.P. (2005), Biodiversity research for sustainable development: Can it be achieved?, “Journal of Agricultural and Development” 2 (1 and 2): 1–14. Shemdoe, S.R. (2003), The role of local institutions in the management of biodiversity: A Case of Lake Manyara National Park Tanzania, A research report submitted to United Nations Education, Scientific and Cultural Organization. Man and Biodiversity Young Scientist Programme, p. 35. �REFUGEE CAMPS IN AFRICA: SUSTAINABLE EXISTENCE... 95 Sobrevilla, C. (2008), The Role of Indigenous People in Biodiversity Conservation: The Natural but Often forgotten partners, The World Bank, Washington D.C., p. 102. Stevenson, M. (2005), Traditional knowledge and sustainable forest Management, “Sustainable Forest Management Network”, Edmonton, Alberta, p. 18. Tanyanyiwa, I.V. and Chikwanha, M. (2011), The role of indigenous knowledge systems in the management of forest resources in Mugabe area, Masvingo, Zimbabwe, “Journal of Sustainable Development in Africa” 13(3): pp. 132–149. Wilfred, P., Madoffe, S.S. and Luoga, E.J. (2007), Role of institutions in biodiversity in Northern Uluguru Mountains, Morogoro, Tanzania: The villagers’ perspective, “Discovery Innovation” 19 (1 and 2): 15–23. Vaus, D. de (2002). Surveys in Social Research. 5th ed. Allen and Unwin, Australia, p. 379. Ylhäisi, J. (2006), Traditional Protected Forests and Sacred Forests of Zigua and Gweno Ethnic Groups in Tanzania. Institute of Geography, University of Helsinki A 139. 29 pp. ��Jerzy Gilarowski Environmental change and adjustments in agriculture in Tanzania Abstract The most common definition of climate change is an alteration in the variables of the climate system over long periods of time. The main factors of the natural climate change are: variations in solar radiation, orbital variations of the Earth, variations in the albedo or reflectivity of the continents and oceans, volcanism and continental drift. However, in the last 150 years, the most significant agents of climate variation were human activities. Of most concern in human influences is the increase in carbon dioxide levels due to emissions from fossil fuel burning. The fastest changes in climatic variables, especially in temperature patterns, occur in temperate and polar zones. Many scientists agree that the pace of global warming is much slower in the intertropical belt, but despite these common views, my research, which I did in 2010 and 2013, with the help of my geography students, shows, that climate and environmental changes are much faster than the scientists write. Within the last 30 years the biggest changes took place in temperature and precipitation patterns and in soil fertility. As the changes are likely to continue in the future, Tanzania will have to adapt to them its agriculture – change the structure of production, methods of cultivation, and first of all create, together with neighboring countries, deeply thought-out system of water management. Jerzy Gilarowski – PhD in Geography, Professor at the Faculty of Science and Education, Department of Education, University of Iringa. His main research interests are: Man and Environment relationship in Sub Saharan Africa. �98 Jerzy Gilarowski Key words: Environmental change, Tanzania, Adjustments in agriculture, Water management. * * * Natural climate change is an ongoing process, but in the last 150 years the average temperature of the Earth’s lower part of the atmosphere was growing as a result of the greenhouse effect (caused mostly by an addition of carbon dioxide to the atmosphere from burning fossil fuels). The observed climate anomalies occur, however, especially in temperate and polar climate. Many scientists agree that global warming refers, to a lesser extent, to equatorial regions (for example Tanzania). According to them, due to global warming, the air temperature rises quickly in the area of polar and temperate climates (for example: in Europe, USA, Canada, and Russia). Is it really so? Does Tanzania experience lesser climate change? My research shows that it does not – climate and environmental changes in Tanzania (according to Tanzanian residents) are much faster than the scientists write. The study of the environmental change in Tanzania (made through questionnaires) involved 140 students of the Faculty of Arts and Social Sciences from the University of Dodoma. All students were attending my lecture on Climatology. The study took place in 2010, and 2013 in the middle of second semester, during the Easter break. Before the break, just before students’ leaving to their homes for holidays, I discussed with them in details the content of the questionnaire. Students were asked to interview their parents and grandparents in terms of the questions contained in the questionnaire. Each questionnaire contained 6 questions that focused on possible changes in the environment that have occurred (or not) in the last 30 years in their places of residences and – more generally – in their administrative regions. Responding to a question (on a basis of received answers from relatives �Environmental change and adjustments... 99 and on a basis of their own observations) students had a choice of selecting one of three options: Yes – changes have taken place, No – changes have not taken place or I don’t know – if there was no information available (or lack of self-knowledge). Students were informed that it is better (for my research) to select the last option, if the person questioned by them was not sure if the changes took or did not take place in fact. I wanted, in this way, to get the material for the specific/real changes that have occurred in a particular place, rather than general knowledge of students about the ongoing climate change and its consequences. Students were told, that if they choose/select a positive answer (Yes – changes have taken place) they will have to describe shortly these changes – giving concrete examples. Six questions, included in questionnaire, were as follows: 1. Do you think (or your parents/grandparents have told you) that forest surfaces have decreased or some forests have disappeared? 2. Have you observed or your parents/grandparents have told you about any changes in the water levels in lakes? 3. Have you observed or your parents have told you about any changes in water flows in local rivers/streams? 4. Have you observed or your parents have told you about any climate changes (for example: precipitations, temperatures, and the span of wet/dry season?) 5. Do the peasants think that the fertility of soils has decreased in your region? 6. Have you observed (or your parents have told you) that some animals in your region have disappeared/or became extinct? Students came from all administrative regions of Tanzania, but most of the questionnaires were fulfilled in the regions of: Iringa, Kagera, Kilimanjaro (respectively 21, 16, and 14 questionnaires), the least in the regions of: Lindi, Mtwara, and Tabora (only one questionnaire fulfilled). �100 Jerzy Gilarowski Questionnaires filled out by students provided 840 responses (140 students/questionnaires x 6 questions). Considering all regions of the country and all of the above six categories of environmental change, 575 responses were positive (Yes, the changes have taken place), which is 68.5% of all responses, 101 negative (12%), while 164 responses (19.5%) were neutral (the responders did not have any knowledge on a given subject). Taking into consideration the whole country (all regions) – the first question (regarding changes in forest area) was positively answered by 70% of respondents, the second (the changes in the level of water in lakes) was positively answered by 62.9% of respondents, the third (changes in the flow of water in rivers) – 72.9%, the fourth (changes in climate elements) – 85.7%, the fifth (changes in soil fertility) – 77.1%, the sixth (the wildlife population) – by 42.1% of respondents. The table below shows all responses. To the first question, regarding changes in forest areas, respondents who ticked positive response, wrote mostly as a commentary, that the forests round their villages disappear because people cut down trees for firewood, charcoal production (which covers up to 90% of energy needs among Tanzanians) and in order to obtain more arable land, and pasture for their herds (which is evidenced by FAO reports1). Over 80% of respondents answered this question positively (Yes – changes have taken place) in regions such as: Dodoma, Kagera, Kigoma, Lindi, Manyara, Mbeya, Morogoro, Mtwara, Shinyanga, Singida and Tabora2. While the lowest percentage of positive responses to this question were in: Tanga, Dar es Salaam/Pwani and Arusha (relatively: 25, 37.5 i 44.5%). The low response rate in these regions is easy to explain. The questionnaire shows that students who came from the region of http://www.fao.org/forestry/country/57478/en/tza/ [23.04.2013]. Although it should be noted, that in Lindi, Mtwara and Tabora only one questionnaire has been filled. 1 2 �Y 4 3 3 13 13 6 9 1 3 4 11 6 1 6 1 2 4 4 1 1 2 98 N 2 4 0 4 2 0 1 0 0 1 0 0 0 3 1 0 0 1 0 3 0 22 1 ? 3 1 0 4 1 1 4 0 0 1 1 0 0 3 0 0 0 0 0 0 1 20 Y 4 1 1 12 14 5 9 0 3 6 7 3 1 11 2 0 4 1 1 3 0 88 N 3 7 0 1 0 0 1 1 0 0 2 2 0 0 0 2 0 2 0 1 1 23 2 ? 2 0 2 8 2 2 4 0 0 0 3 1 0 1 0 0 0 2 0 0 2 29 Y N ? Y 6 1 2 7 4 2 2 4 2 1 0 3 17 1 3 17 14 0 2 12 6 0 1 7 12 0 2 13 1 0 0 0 3 0 0 3 5 1 0 6 10 0 2 11 6 0 0 6 1 0 0 1 3 4 5 10 1 1 0 2 2 0 0 2 2 2 0 4 3 0 2 5 1 0 0 1 2 2 0 3 1 0 2 3 102 15 23 120 3 N ? 0 2 3 1 0 0 2 2 1 3 0 0 1 0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 9 11 4 Y N ? 6 1 2 4 3 1 2 1 0 16 2 3 15 0 1 4 1 2 13 1 0 1 0 0 2 0 1 5 1 0 11 0 1 4 1 1 1 0 0 6 2 4 2 0 0 2 0 0 4 0 0 4 1 0 1 0 0 4 0 0 1 1 1 108 15 17 5 Number of responses to individual questions Y 3 4 1 7 7 4 3 0 3 3 8 1 1 1 1 2 2 4 1 2 1 59 N 1 2 0 2 0 0 1 1 0 2 2 4 0 1 0 0 0 0 0 1 0 17 6 Source: Students’ field studies, 2010 (9) – the number of completed questionnaires in the region Y – Yes, changes have taken place; N – No, changes haven’t taken place; ? – I don’t know Tot – the number of questions asked in the region (number of completed questionnaires x 6 questions) Arusha (9) Dar es Salaam + Pwani (8) Dodoma (3) Iringa (21) Kagera (16) Kigoma (7) Kilimanjaro (14) Lindi (1) Manyara (3) Mara (6) Mbeya (12) Morogoro (6) Mtwara (1) Mwanza (12) Rukwa (2) Shinyanga (2) Singida (4) Ruvuma (5) Tabora (1) Tanga 4 Zanzibar + Pemba (3) Tanzania (140) Region ? 5 2 2 12 9 3 10 0 0 1 2 1 0 10 1 0 2 1 0 1 2 64 The total number of responses for the region and for the whole country Tot Y N ? 54 30 8 16 48 20 21 7 18 12 2 4 126 82 12 32 96 75 3 18 42 32 1 9 84 59 5 20 6 3 2 1 18 17 0 1 36 29 5 2 72 58 4 10 36 26 7 3 6 6 0 0 72 37 11 24 12 9 2 1 0 12 10 2 24 20 2 2 30 21 4 5 6 6 0 0 24 15 8 1 18 8 2 8 840 575 101 164 Tab. 1. Comparison of responses to asked questions by administrative regions of Tanzania Environmental change and adjustments... 101 �102 Jerzy Gilarowski Dar es Salaam lived within the city or in the suburban districts where the forests disappeared over thirty years ago (that now there is nothing to deforest). In turn, in the region of Tanga forests occur on the high slopes of the Usambara Mountains, where agriculture is sporadic (and therefore there is no deforestation), while in Arusha, which is one of the driest regions of the country, the predominant formation of the plant is dry savanna. Forests are there only high in the mountains – on the slopes of Mount Meru and the Ngorongoro crater, or in the vicinity of Lake Manyara (all of these areas are protected as national parks). It should be emphasized that deforestation (at least theoretically) takes place mainly in areas not covered by the statutory protection, which in Tanzania covers approximately 62% of the total area of​​ the country. In the most of aforementioned regions – Dodoma, Lindi, Manyara, Morogoro, Mtwara, Shinyanga, Singida and Tabora (according to surveys – some of the most vulnerable to deforestation), forest areas are largely outside protected areas. In these eight regions, 100% of respondents noted a decrease in forest areas. It should be emphasized that the perception of intensive deforestation in Tanzania, obtained through the surveys, has its reflection in the official FAO statistics (see table below). According to Global Forest Resources Assessment, the deforestation rate in Tanzania in the period 1990–2000 and 2000–2005 was 1% and 1.1%, respectively (FAO, 2006, Global Forest Resources Assessment). Tab. 2. Changes in forest area in Tanzania in the period 1990–2005 (in thousand hectares) Category of wooded area according to FAO classification 1990 2000 2005 Forest 41 441 37 318 35 257 Other wooded land (woodland) 22 374 10 629 4 756 Forest + woodland 63 815 47 947 40 013 Source: http://www.fao.org/forestry/country/32185/en/tza/ (23.04.2013) �Environmental change and adjustments... 103 To the second question, regarding the changes of the levels of water in lakes, the most positive responses (over 80%) were in the following regions: Kagera, Manyara, Mara, Mwanza, Rukwa, Singida and Tabora. No positive response was noted in the regions: Lindi, Shinyanga, and Zanzibar, which resulted from the simple fact that in these regions, or better say in the districts inhabited by responders, there are no lakes (which was emphasized by respondents in the comment). Those who positively responded to this question (Yes, changes have taken place) mainly emphasized the fact that as a result of intensive irrigations (catching the water from rivers) less water flows in rivers and streams and as a result less water enters into the lakes. Some also pointed out that it may be due to the decrease of precipitations (rainfall) in the last 30 years (according to the information received from their parents and grandparents). Most respondents gave examples of decreased level of water not only in small bodies of water (such as Lake Babati in Arusha region, Lake Ikimba in Kagera region, Lake Jipo in Kilimanjaro region, the artificial water dam Mtera in Iringa region), but also in a large-area lakes such as: Victoria, Tanganyika, Malawi, Rukwa, Manyara. In Kagera region, 10 respondents (out of 16) noticed a marked reduction of water in Victoria Lake, while in Mara region – 2 respondents (out of 6) noticed the same phenomenon. Respondents, in accordance, wrote that the former lake level is clearly marked on the shore, especially in the quays of the port cities – in Bukoba and Mwanza. A similar situation occurred in the Lake Tanganyika. Former water level is marked on the quays in ports in Kigoma and Ujiji. Several respondents wrote that on the Lake Tanganyika, near the town of Kibirizi, at present one can see some rocks above the surface of the water, where 20–30 years ago you could not see them, and on the Lake Victoria, in the Sengerema district, some offshore islands joined the mainland. �104 Jerzy Gilarowski To the question concerning changes of water flow in rivers, more than 80% of positive answers were in the following regions (12): Iringa, Kagera, Kigoma, Kilimanjaro, Lindi, Manyara, Mara, Mbeya, Morogoro, Mtwara, Shinyanga and Tabora. On the other hand, only in the regions of Mwanza and Zanzibar response rate was less than 50 (25 and 33%, respectively). It is worth noting that the latter two regions plus the region of Dar es Salaam (together with Pwani)3 and Lindi were rated by the respondents as the least changed of all4. Like as in the case of lakes, respondents gave examples of decreasing water flow in small and big rivers. The main reasons for the decrease in water flow in rivers are irrigations and deforestation. A spectacular example of the decreasing amount of water is The Great Ruaha River. I have had the opportunity to personally observe this phenomenon for several years. Not only does this river carry less water, but it also dries up the swamps in its basin. One of the consequences of the decrease in the flow of water (and drying of smaller streams) is the lowering of the groundwater level. This phenomenon is especially present in the dry central part of the country (the respondents wrote about the lowering of the water level in wells in Dodoma and its surroundings). Tab. 3. Rivers and streams in which the respondents observed a change in water flow Region Arusha Dar es Salaam + Pwani Dodoma Iringa River/stream Rau, and streams near Karatu Mbezi, Msimbazi, Tegeta Streams in vicinity of Dodoma Great Ruaha Previously Dar es Salaam and Pwani were considered as Coastal region. Taking into account all environmental changes – they received from 42 to 52% of positive answers. 3 4 �Environmental change and adjustments... 105 Kagera Kigoma Kilimanjaro Kagera, Ngono, Kabalobi Muhanga, Mtunguruzi, Kumwambu Kikafu, Mwanjo, and streams flowing down the slopes of Kilimanjaro Lindi Manyara Morogoro Mwanza Rukwa Shinyanga Ruvuma Rondo Bubu, streams in districts Babati and Kondoa Kilombero, Ruhembe Mwongo Nzovwe, Kisa, Mtovisa Homs Ruvuma Source: Students’ field studies, 2010 The fourth question, regarding the observed climate change, received the most positive responses from all the questions (85.7% answers were positive – Yes, changes have taken place). In most regions, the positive responses accounted for over 90% of all responses. However, in the region of Dar es Salaam, there were only 50% of positive answers. In Lindi region, where only one questionnaire was filled, the respondent pointed out the answer – I do not know. It is worth emphasizing that in almost all regions respondents stressed the following facts: precipitation decreased, air temperature rose and the length of the rainy season shortened. The temperature increase is observed especially in the higher altitude areas, which have been told so far to be “cool” – for example, Iringa, and Mbeya. Respondents wrote that nowadays winter is not as cold as it used to be, and one of the consequences is an increase of mosquitoes, and thus the increased incidence of malaria. The increase in the occurrence of malaria was also observed in the regions of Kigoma and Manyara. The increase of temperature has been registered by weather stations. According to Intergovernmental Panel on Climate Change (2007), the temperature in Africa within XX century rose by 1.0°C. According to the same source, in the period between 1970 �106 Jerzy Gilarowski and 2004, in the eastern, central, and north-eastern part of Tanzania the increase in temperature was 0.2–1.0°C and in western, south-western and southern Tanzania between 1.0 and 2.0°C5. Projections for 2030 indicate that the region will get more rain but become drier as temperatures rise6. For Tanzania, the predicted increase in temperature is between 2.5°C and 4.0°C.7 Parts of the country are projected to receive more rainfall, while the rest of the country – including the drought-prone southern areas – will receive less. Owing to that, the maize productivity is projected to fall in Tanzania in some simulations by 33%8. According to the respondents, the visible consequences of the decrease in precipitation so far are: decline of yields (Singida), single maize harvest during the year instead of two harvests (once in Rungwe), replacement of maize, which requires a bigger amount of water by other, less water demanding crops (Songea). A spectacular consequence of climate change is the gradual melting of the snows on Mount Kilimanjaro and, as mentioned earlier, the reduction of water flow in rivers and streams flowing down its slopes. Several respondents highlighted the fact that the climate is becoming more unstable and unpredictable – for example droughts Intergovernmental Panel on Climate Change, 2007, Synthesis Report, Valencia, Spain, 12–17 November 2007 6 According to the respondents, there was a rainfall decrease during the last 30 years, but according to meteorological data, the precipitation remained the same (in general, taking under consideration the whole territory of the country). Higher temperatures, however, intensified the evapotranspiration, and as a consequence less water was available. That is why, in opinion of respondents, there was a rainfall decrease. 7 Murray L., Orindi V., 2005, Adapting to Climate Change in East Africa: A Strategic Approach, Gatekeeper Series 117, International Institute for Environment and Development, London. 8 Ibidem 5 �Environmental change and adjustments... 107 (Iringa, Kagera) and floods (Iringa, Morogoro) are more frequent. Despite the fact that the amount of rainfall (per year) in some places remains the same, the shorter rain season causes more torrential rains, which leads to frequent floods. The fifth question (about soil changes), also in the whole country, achieved a high rate of positive responses (77.1). More than 90% of positive responses were noted in 10 regions: Kagera, Kilimanjaro, Lindi, Mbeya, Mtwara, Rukwa, Shinyanga, Singida, Tabora and Tanga. In other regions, the positive responses constituted 50 percent or more. Only for Zanzibar and Pemba each of the three respondents indicated three different answers – Yes, No, I do not know. Respondents mostly wrote that the decline in soil fertility expresses a significant reduction in crop yields. According to them, the deterioration of the soil quality was mainly caused by its overexploitation (population growth → increase in the intensity of cultivation/ pasture overgrazing → decline in soil fertility) in the conditions of simultaneous unpredictable pattern in the rainfall schedule. Most of the respondents wrote that today, without the use of chemical fertilizers, they cannot obtain such high yield as in the past. However, the use of chemical fertilizers or – as part of the respondents wrote – incompetent use of them, causes the deterioration of soil fertility (students gave several examples from the regions of Dar es Salaam, Iringa, Kagera, Kigoma, Kilimanjaro). All this means that in order to produce enough food for increasing demands (because of population growth), the peasants have to get new land for cultivation. The only way to achieve it is cutting down the natural vegetation in the vicinity. The sixth question related to possible changes in wildlife population. In a positive way (Yes – changes have taken place) less than half of the respondents (42%) answered this question. It is worth noting that only to this question (out of six) positive responses do not constitute a majority. At the same time, it is worth noting the �108 Jerzy Gilarowski fact that the negative responses (No – changes have not taken place) accounted for an even smaller percentage (only 12%). Most of the respondents have indicated the answer – I do not know (46%). This was, unfortunately, largely due to the fact that a significant proportion of respondents took into account changes in the population of wild animals before, when writing a comment to the second question, relating to the depletion of forests (deforestation entails the disappearance of some animal species). Therefore, answering the question number six, significant proportion of respondents indicated neutral response – I do not know (to avoid a kind of repetition, as I was informed later in the classroom). In this case the responses to this question have given quite a distorted picture of the changes in wildlife. It seems that in this case only taking under consideration the number of positive responses (59) and negative ones (17), except for neutral responses (64), will give a more reliable picture of the perception of the change in wildlife. As the comments to this question, respondents stressed that generally outside of protected areas there are less and less wild animals. In six regions respondents noted the disappearance of lions, and in three regions disappearance of elephants, antelopes and hyenas. In individual regions respondents noted the disappearance of buffaloes, giraffes, cheetahs, gazelles, wild pigs, rabbits, hares, and many species of birds. Most of respondents indicated that the main factor in the extinction of animals in certain areas, or moving to other areas, was and is the deforestation. The following table shows the share of positives answers (Yes – changes have taken place) to the three asked questions (Yes, No, I do not know) in different regions. For the reasons mentioned above, with respect to the sixth question only, the column – Wildlife – shows the share of positive responses to the sum of positive and negative ones. The above table shows that in Tanzania 76.2% of all questions about the observed environmental changes were answered posi- �Source: Students’ field studies, 2010 Region (the number between the brackets indicates the number of respondents/ 1. questionnaires per region) Forests Arusha (9) 44,4 Dar es Salaam + Pwani (8) 37,5 Dodoma (3) 100,0 Iringa (21) 61,9 Kagera (16) 81,2 Kigoma (7) 85,7 Kilimanjaro (14) 64,3 Lindi (1) 100,0 Manyara (3) 100,0 Mara (6) 66,7 Mbeya (12) 91,7 Morogoro (6) 100,0 Mtwara (1) 100,0 Mwanza (12) 50,0 Rukwa (2) 50,0 Shinyanga (2) 100,0 Singida (4) 100,0 Ruvuma (5) 80,0 Tabora (1) 100,0 Tanga 4 25,0 Zanzibar + Pemba (3) 66,7 Tanzania (140) 70,0 2. Lakes 44,4 12,5 33,3 57,1 87,5 71,4 64,3 0,0 100,0 100,0 58,3 50,0 100,0 91,7 100,0 0,0 100,0 20,0 100,0 75,0 0,0 62,9 3. Rivers 66,7 50,0 66,7 81,0 87,5 85,7 85,7 100,0 100,0 83,3 83,3 100,0 100,0 25,0 50,0 100,0 50,0 60,0 100,0 50,0 33,3 72,9 4. Climate 77,8 50,0 100,0 81,0 75,0 100,0 92,9 0,0 100,0 100,0 91,7 100,0 100,0 83,3 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 75,0 100,0 85,7 5. Soils 66,7 50,0 66,7 76,2 93,7 57,1 92,9 100,0 66,7 83,3 91,7 66,7 100,0 50,0 100,0 100,0 100,0 80,0 100,0 100,0 33,3 77,1 Categories of environmental change Tab. 4. The percentage of positive answers by administrative regions The percentage of positive answers to all questions (an average 6. of 6 questions) Wildlife 75,0 62,5 66,7 44,4 100,0 77,8 77,8 72,5 100,0 87,5 100,0 83,3 75,0 79,2 0,0 50,0 100,0 94,4 60,0 82,2 80,0 82,8 20,0 72,8 100,0 100,0 50,0 58,3 100,0 83,3 100,0 83,3 100,0 91,7 100,0 73,3 100,0 100,0 66,7 65,3 100,0 55,6 77,6 76,2 Environmental change and adjustments... 109 �110 Jerzy Gilarowski tively. As can be seen from the table, the most altered regions in terms of environmental change (taking into account the percentage of positive answers – Yes, changes have taken place) are: Mtwara, Tabora (100% of positive answers)9, Manyara, Singida (over 90%) and Kagera, Kigoma, Rukwa, Shinyanga, Mara and Mbeya (80%). The regions of the slightest environmental changes are: Dar es Salaam + Pwani (44.4%), Lindi (50.0%), Pemba, Zanzibar + (55.6), Mwanza (58.3% of positive answers). According to the survey, among 6 categories of environmental change, the changes in the elements of climate were mostly noticed (85.7% of positive answers). It should be emphasized, that the symptoms of climate change in Tanzania presented by respondents reflect the global climate change patterns. Globally and locally, the irregular rains decrease amounts of accessible water. Global warming will produce significant changes in evaporation and precipitation, and, as a result the hydrological cycle, will be more unpredictable. Higher air temperatures will increase evaporation from the oceans, and evaporation from land, so less water will be available in soils, lakes and rivers. These changes will modify rainfall patterns and will produce more extreme weather events, including floods and droughts (what is taking place in Tanzania, and what has been described by respondents in questionnaires). The decreasing amount of accessible water is a phenomenon that the whole world is facing. It is also connected with the increase of population, which is taking place mainly in poor countries, and lack of investments in irrigation, and water infrastructure in general (Tanzania is an example). The decrease in the amount of accessible water in the World is presented on the following graph. It should be noted, however, that in these regions only one questionnaire was filled. 9 �Environmental change and adjustments... 111 Fig. 1. Decrease in the amount of accessible water per person in the group of the chosen countries in the years 1950–2000 Source: UNDP, 2006, Human Development Report. Beyond Scarcity: Power, poverty and the global water crisis, New York. Human Development Report (2006) foreshadows that the amount of population facing water scarcity will be growing above all in the poorest regions of the world. For instance, in 1990, in Sub-Saharan Africa 100 million people lived under conditions of water shortage. In 2005, this amount rose to 300 million but it is estimated that in 2025 it will come to 750 million people. How, and at which degree will this water shortage influence development in the world’s poorest countries? In African countries with subequatorial climate there is a close relationship between rainfall amount and Gross Domestic Product. It mainly results from the dependence of those countries’ economies (which mostly rely on agriculture) on water supply, which due to the lack of retention depends on rainfall regime. In Sub-Saharan Africa only 3% of land under cultivation is irrigated and in Tanzania about �112 Jerzy Gilarowski Fig. 2. GDP mirrors rainfall regime in Ethiopia Source: UNDP, 2006, Human Development Report, op. cit. 5–10%10. The remaining 90–95% of farmland depends merely on climatic conditions. The figure below illustrates the dependence of Sub-Saharan Africa’s agriculture (national economy in general) on the rainfall regime. The figure presents the situation in Ethiopia, but the same situation and the same mechanism can be observed in other countries of this region. The figure below presents the relationship between climate change and cereal productivity in Africa. As it can be seen on the map, the most significant fall in productivity in Tanzania, in the period 2000–2080, will be partially in Tanga, Iringa, Ndjombe and Mtwara regions. The productivity will decrease also in south-east, west and north-west of the country. As it was mentioned before, because of the decrease of the available water for crop production, the maize productivity is projected to fall in Tanzania up to 10 UNDP, 2006. Human Development Report, op. cit. �Environmental change and adjustments... 113 Fig. 3. Climate change and cereal productivity in Africa Source: Fisher and others, 2005, in: UNDP, Human Development Report, 2006 2030 by 33%11. Taking these facts into consideration, the following question arises – what Tanzania should do to face the consequences of climate change (or more specifically – the decrease in productivity, and finally – a shortage of food)? In my opinion a set of actions should be undertaken, and should work in concert. 11 Murray, L., Orindi, V., 2005, op. cit. �114 Jerzy Gilarowski The main of them are: to change/adjust the existing structure of crop production to climatic changes, to improve the techniques of cultivation, to build well studied irrigation systems, and finally to create functional system of food storage. Adaptation of the structure of production to climate change should take place mainly in these areas, in which, for various reasons, the irrigation systems will not be built (for example, adverse topographical and geological conditions). Plants with less water and soil requirements should replace these with higher requirements (for example, sorghum instead of corn or cassava instead of potatoes). Appropriate/optimal choice of crops should be carried out with the help of extension officers. With the change of cultivated plants, production techniques will also change. The most important change will aim to reduce evapotranspiration and retain water in the soil. There are many ways of doing that. The simplest and a very effective one is a complete coverage of the field during the growing season by unused parts of crops from the previous harvest (leaves, stems) and increasing the amount of humus in soil (humus is an excellent water absorbent). The biggest challenge, however, puts the construction of irrigation systems and water retention. All water projects must be coordinated with one another to avoid situations in which one system is running against another – for example depriving it of water. This will require not only carrying out the specialized research/surveys (for example geomorphological and hydrological), but it must also take into account the existing technical infrastructure and functioning economic linkages. Also, demographic situation must be analyzed so that the implementation of the projects did not lead to the social conflicts. A deficiency of any good always creates conflicts at the local, regional, national or international level. Solving conflicts within the country is the responsibility of the government and local authorities. However, the greatest threat to peace creates the claim to the �Environmental change and adjustments... 115 same natural resource by several countries. In the case of East and North-East Africa, climate change, and thus a reduction in access to water, can lead to conflict between the countries lying in this region. The potential and very real conflict is connected with the access to water from the Nile and may involve 9 African countries situated on its shores. The tensions over water among these countries are becoming more and more apparent and show the significant role played by that river in economy and politics of those countries. So far, the rules concerning the Nile water consumption were based, to a wide extent, on a colonial agreement dating back to 1929, signed by Great Britain (that controlled a vast part of the Nile basin), independent Egypt and Sudan that was under control of Great Britain and Egypt. As a result of this agreement, Egypt was allowed to consume annually 48 billion cubic meters of the Nile water, while Sudan 4 billion cubic meters. Furthermore, Egypt obtained the right to monitor the Nile water flow in the countries located in the upper part of the basin, as well as to hinder there any investments involving the Nile water intake (if such investments could reduce the river level). As a result, any commission of irrigation system or dams on the Nile and its tributaries required Egyptian agreement. In 1959 the governments of Egypt and independent Sudan signed another agreement which stated that both countries had the right to 90% of the Nile water consumption (80% for Egypt and 10% for Sudan). The remaining countries situated at the river basin, which were not asked for any approval (they were still European colonies), were left with only 10%. Such division was based on the signatories’ assumption that rainfall rates in the southern countries are big enough so that they do not need to consume the Nile water, while Egypt and Sudan depend entirely on the river. Egypt was entitled to veto any investment on the Nile and its tributaries. After all the countries in the Nile basin gained independence, they started suggesting that the water division is unjust. Already in �116 Jerzy Gilarowski 1961, in the independence year, the president of Tanzania, Julius Nyerere announced that agreements between Egypt and Sudan do not apply to Tanzania. At the same time he stressed the fact that his country is ready for negotiations with regard to a new, just water division12. Since then other countries in the Nile basin have also been making similar statements, however, due to the lack of funds for water investments these were only temporary expressions of discontent. On the other hand, the growing problem of more and more common droughts in the region, especially severe in Ethiopia, has led in recent years to widespread criticism of Egyptian-Sudanese agreement. In May 2009, seven countries of the Nile basin: Burundi, Democratic Republic of the Congo, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Tanzania and Uganda accepted a new agreement that entitled them to wider water consumption in the Nile and its tributaries. However, the governments of Egypt and Sudan do not want to discuss any changes in the already existing agreement. They do not want to accept any reduction in the Nile water consumption. The relations between Egypt and Sudan and the other countries of the Nile basin are very tense and finding a solution certainly will not be easy. On the one hand, Egypt and Sudan are almost completely dependent on water from the Nile. On the other hand, other countries faced more and more often with drought problems (which are connected with global warming) demand the right to investments without Egyptian consent. It is difficult to explain to them why they cannot build irrigation systems without Egyptian permission and consequently eliminate the spectre of hunger. Fields’ irrigation is a priority for Ethiopia with its 80-million population, with half of Ethiopians living in the Nile basin. It is also particularly The Citizen, What’s next in row on Nile Waters, Wednesday, 26 May 2010, Dar es Salaam. 12 �Environmental change and adjustments... 117 important for the drier, north-eastern part of Tanzania, as well as for eastern Rwanda and Burundi. It is hard to disagree with arguments presented by both sides of the conflict. There are requests for more benefits and there are some threats too. Subsequent presidents of Egypt threatened with military intervention in case of reduction in water flow in the Nile caused by any country situated in the basin. The Prime Minister of Ethiopia, Meles Zenawi, has even announced that if Egypt tried to prohibit his country the Nile water consumption, then it would have to occupy Ethiopia. He also said that Egypt, which is covered with desert, has troops of soldiers trained for fighting in a jungle, which probably means that they are prepared for battles in jungles of East African countries13. It seems that no one is going to retreat as it is the matter of “to be or not to be”. And it is probably high time the United Nations and the African Union dealt with this serious issue. * * * In 2013, I repeated the same survey using the same questionnaires, but this time at the University of Iringa. The study involved 90 students of the Faculty of Science and Education. As in the case of Dodoma, students were attending my lecture on Climatology, and the study took place during the Easter break. In the meantime Tanzania changed the administrative division of the country – a couple of new regions have been created due to the division of some pre-existing ones. The new regions were taken into consideration. On the other hand, because there were no students from Tabora and Zanzibar this time, we cannot compare the results of 2010 and 2013 surveys in these regions. The results of 2013 survey show the two tables below. The Citizen, The Nile: Is a big water war looming?, Saturday, 29 May, 2010, Dar es Salaam. 13 �Y 10 2 2 1 9 3 2 7 1 1 3 22 3 1 4 3 1 4 2 1 7 89 1 N 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 ? Y N ? 0 3 1 6 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 3 4 2 0 1 0 2 0 2 0 0 1 4 2 2 0 0 1 0 0 1 0 0 0 3 0 0 0 13 6 3 0 1 1 1 0 1 0 0 0 3 1 0 0 1 0 2 0 1 0 0 0 3 2 0 0 0 1 1 0 0 0 1 0 4 0 3 2 47 20 25 2 Y 7 3 0 1 5 1 2 7 1 1 1 18 3 1 4 3 1 3 0 0 7 69 N 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 2 0 1 0 7 3 ? 0 0 2 0 4 2 0 1 0 0 2 3 0 0 0 0 0 0 2 0 0 16 Y 8 2 2 1 5 2 1 7 1 1 3 18 3 1 3 2 1 4 2 0 6 73 N 1 0 0 0 3 0 0 1 0 0 0 2 0 0 1 0 0 1 0 1 1 11 4 ? Y N 1 9 0 1 3 0 0 1 0 0 1 0 1 8 1 1 3 0 1 1 0 0 7 1 0 0 1 0 1 0 0 3 0 2 20 2 0 3 0 0 0 1 0 3 1 1 3 0 0 1 0 0 5 0 0 2 0 0 1 0 0 5 1 8 80 8 5 6 ? Y N ? 1 9 1 0 0 2 0 1 1 0 0 2 0 1 0 0 0 5 2 2 0 3 0 0 1 2 0 0 0 4 3 1 0 1 0 0 0 1 0 0 0 3 0 0 0 14 6 2 0 3 0 0 0 1 0 0 0 2 1 1 0 2 0 1 0 1 0 0 0 3 2 0 0 0 1 1 0 1 0 0 1 3 2 2 4 61 18 13 Number of responses to individual questions Source: Students’ field studies, 2013 (10) – the number of completed questionnaires in the region Y – Yes, changes have taken place; N – No, changes haven’t taken place; ? – I don’t know Tot – the number of questions asked in the region (number of completed questionnaires x 6 questions) Arusha (10) Dar es Salaam + Pwani (3) Dodoma (2) Geita (1) Iringa (9) Kagera (3) Kigoma (2) Kilimanjaro (8) Lindi (1) Manyara (1) Mara (3) Mbeya (22) Morogoro (3) Mtwara (1) Mwanza (4) Nyombe (3) Rukwa (1) Ruvuma (5) Shinyanga (2) Singida (1) Tanga (7) Tanzania (92) Region The total number of responses for the region and for the whole country Tot Y N ? 60 46 6 8 18 13 1 4 12 6 0 6 6 6 0 0 54 35 10 9 18 13 0 5 12 10 0 2 48 36 7 5 6 4 2 0 6 6 0 0 18 16 0 2 132 105 17 10 18 16 1 1 6 5 1 0 24 19 4 1 0 4 18 14 6 6 0 0 30 22 8 0 12 6 2 4 6 3 2 1 42 32 4 6 552 419 65 68 Tab. 5. Comparison of responses to asked questions by administrative regions of Tanzania (respondents/ students from the University of Iringa) 118 Jerzy Gilarowski �Source: Students’ field studies, 2013 Region (the number between the brackets indicates the number of respondents/ questionnaires per region) Arusha (10) Dar es Salaam + Pwani (3) Dodoma (2) Geita (1) Iringa (9) Kagera (3) Kigoma (2) Kilimanjaro (8) Lindi (1) Manyara (1) Mara (3) Mbeya (22) Morogoro (3) Mtwara (1) Mwanza (4) Nyombe (3) Rukwa (1) Ruvuma (5) Shinyanga (2) Singida (1) Tanga (7) Tanzania (92) 1. Forests 100,0 66,7 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 87,5 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 80,0 100,0 100,0 100,0 96,7 2. Lakes 30,0 33,3 50,0 100,0 33,3 33,3 100,0 50,0 0,0 100,0 100,0 59,1 33,3 100,0 75,0 33,3 100,0 60,0 0,0 0,0 57,1 51,1 3. Rivers 70,0 100,0 0,0 100,0 55,6 33,3 0,0 87,5 100,0 33,3 33,3 81,8 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 60,0 0,0 0,0 100,0 75,0 4. Climate 80,0 66,7 100,0 100,0 55,6 66,7 50,0 87,5 100,0 100,0 100,0 81,8 100,0 100,0 75,0 66,7 100,0 80,0 100,0 0,0 85,7 80,7 5. Soils 90,0 100,0 50,0 100,0 88,9 100,0 50,0 87,5 0,0 100,0 100,0 90,9 100,0 0,0 75,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 71,4 81,1 Categories of environmental change The percentage of positive answers to all 6. questions (an average Wildlife of 6 questions) 90,0 76,7 66,7 72,3 0,0 50,0 100,0 100,0 55,6 64,8 100,0 72,2 100,0 66,7 50,0 75,0 100,0 66,7 100,0 88,9 100,0 88,9 63,6 79,6 100,0 88,9 100,0 83,3 50,0 79,2 66,7 77,8 100,0 100,0 60,0 73,3 0,0 50,0 100,0 50,0 42,9 76,2 73,6 76,4 Tab. 6. The percentage of positive answers by administrative regions (respondents/students from the University of Iringa) Environmental change and adjustments... 119 �120 Jerzy Gilarowski References Intergovernmental Panel on Climate Change, (2007), Synthesis Report, Valencia, Spain, 12–17 November, 2007. Murray L., Orindi V., (2005), Adapting to Climate Change in East Africa: A Strategic Approach, Gatekeeper Series 117, International Institute for Environment and Development, London. “The Citizen”, What’s next in row on Nile Waters, Wednesday, 26 May 2010, Dar es Salaam. “The Citizen”, The Nile: Is a big water war looming?, Saturday, 29 May, 2010, Dar es Salaam. UNDP, 2006, Human Development Report. Beyond Scarcity: Power, poverty and the global water crisis, New York, http://www.fao.org/ forestry/country/32185/en/tza/ (February 2015). �Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE UNEMPLOYMENT IN TANZANIA Abstract In Tanzania, following the liberalization of higher education from the mid-1990-s, the number of graduates has been growing each year. This has resulted in the creation of a growing number of job-seeking alumni. If the motive behind cost sharing is to cut down enrollment and ultimately reduce the unemployment rate among graduates, then it will take time for the results of this measure to be visible. At institutional level, there have been initiatives such as reviewing academic programmes to make them more marketable and advocating for education which aims at educating job creators and not job seekers. Notwithstanding this backdrop, employment opportunities for graduates are limited. Currently, many higher education graduates are facing a dilemma as to whether they should continue with the job search or go for further studies. However, none of these options is readily accessible to many of these graduates. Flora O. Kasumba – PhD, Dean of Faculty of Social Sciences, currently teaching at University of Iringa (UoI) Tanzania, Faculty of Education and Social Sciences. Her research concerns teaching and learning in higher education. She contributed a chapter on Sustainable Development and Youth Employment in Tanzania. Robert Lukelo – Master’s degree in Community Development and Project Management at UoI. Together with other two Iringa University College alumni he owns an Animation and Visual Effects company which is based in Dar es Salaam Tanzania. He is a co-author of a chapter on Sustainable Development and Youth Employment in Tanzania. �122 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo Successful implementation of a plan that addresses graduates’ unemployment problem in Tanzania requires the presence of graduates’ knowledge, skills, and a supportive environment. It is in the light of this, that this paper discusses sustainable development as one of the avenues for employment opportunities whereby a larger proportion of these graduates will not join the job searching band, but given their knowledge and skills they will use available resources to improve their well-being without compromising the needs of the next generation. This paper attempts to answer the following questions: What do graduates choose or wish to have? What has been available? How can their goals be realized? Background of Sustainable Development At the global level, the term ‘Sustainable Development” can be traced back to the United Nations Conference on human environment, held in Stockholm in 1972. It is used to refer to development which meets the needs of the current generation without compromising the ability of future generations to meet their needs (UN, 1989). Twenty years after the Stockholm conference, in 1992, the term became prominent in the discussions that made the global environment a matter of priority. The United Nations World Summit (2005) affirmed the concept of sustainability, economic, social and environmental factors that need to be taken into consideration and their cultural context. Further Sustainable Development philosophy has evolved to show how individuals and communities behave and interact with the earth. At the level of education, sustainable development has been defined as the process of equipping students with knowledge and understanding, skills and attributes needed to work and live in a way that safeguards environmental, social and economic wellbeing, both in the present and for future generations (UN, 2005). In essence, sustainable development in education entails an enabling �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 123 environment in which student factors including their age, gender, background and the teaching context interact to facilitate learning that promotes self-regulated learning, critical thinking, creativity and commitment to the well-being of self and others. The assumption is that the education system would enable students to acquire these skills and attributes so that they are able to find employment. However, there is a growing global outcry for skills mismatch among young people (ILO, 2014). The report also shows that youth employment rate and projections by regions of the world is on an upward trend. This paper reflects key issues in the national policies and practice in the provision of higher education in Tanzania along the lines of Sustainable Development. It also highlights the provision of higher education in the country and the general outcry for graduate employment in the country. Although this paper addresses higher education, graduate reference is also made to youth employment status and occasionally the term is used to refer to both. Sustainable development is not a new concept in the policies that have governed the provision of education in Tanzania. The baseline has been the provision of education which is relevant to society. The purpose of Education for Self Reliance (ESR), for example, was to impart values of cooperation, sharing and service to the community. It also directed the curriculum to integrate theoretical and practical skills. In essence, ESR had the potential for the development of attributes and skills such as team spirit, problem solving skills and commitment. These attributes closely match global goals for sustainable development in education. In practice, the concept of Sustainable Development in Tanzania has been articulated through both the Higher Education Policy (1999) and the National Strategic Development Plan �124 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo (2010). The Tanzania National Higher Education Policy (1999), for example, points out the need for changing higher education sector through: – Need for specialized skills; – Need for new emerging areas of science and technology e.g. biotechnology, environmental science, genetic engineering, microelectronics and informatics; – Need for entrepreneurship; – Need for globalization and international competitiveness; – Need for sustainability of higher education by resource reallocation; – Need for social democracy and good governance. However, the realization of these needs has been complicated by increased enrollment and dwindling resources allocation. From this understanding this paper reviews the provision of higher education and graduate unemployment in Tanzania within the context of sustainable development. Higher education development in Tanzania Since independence in 1961, Tanzania has been guided by the Manpower Requirement Approach (MRA) in its expansion of higher education. As a result of limited government resources allocation, higher education expansion was difficult to achieve. This explains why for more than three decades there has been only one higher education institution in the country, the University of Dar es Salaam. From 1961, when the first university was established in Tanzania, to the early 1990-s, higher education provision was solely controlled by the government. In an attempt to expand opportunities for higher education, many of the private institutions were established after 1996 (TCU, 2007). In spite of this, higher education �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 125 attendance in Tanzania has been low compared to other countries in East and Central Africa. Table 1 shows higher education enrollment trends in Tanzania over a fifty-year period. Table 1: Higher education enrollment over a fifty-year period Year 1961 1981 2001 2011 Number of university graduates 14 2,586 14,568 135,367 Source: Basic Education Statistics in Tanzania: Various Years. It should be also understood that higher education in Tanzania has been characterized by two contending variables. The first is the social demand for higher education. Although the government placed restrictions on higher education expansion, there was a growing demand for this level of education particularly due to expansion of primary education especially through the Universal Primary Education (UPE) programme between 1974 and 1978, and the subsequent expansion of secondary school education. The second is the limited available higher education opportunities whereby over the years efforts to expand higher education could not match the needs of students who qualified for public universities. Following the liberalization of higher education from the mid1990-s, the number of graduates has been growing each year. This trend is to be traced back to 1980-s when Tanzania embarked upon the structural adjustment programmes that included the privatization of education and other services. Thus, from the mid1990-s, Tanzania started to witness the expansion of the higher education sector through the establishment of higher education learning institutions and emergence of diverse programmes in both public and private sectors of higher education. Table 2 shows higher education enrollment trends in Tanzania over some years. �126 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo Table 2: Students enrollment in higher education from 2006/2007 to 2010/2011 Year 2006/2007 2007/2008 2008/2009 2009/2010 2010/2011 82,529 101,222 123,434 135,367 No. of students 49,967 enrolled Source: TCU, (2013). According to the Tanzania Commission for Universities’ (TCU, 2007), the annual enrollment of fresh graduates in Tanzania in both public and private universities and university colleges in the year 2006/07 was about 49,967 students. Traditionally, university education or formal education has generally been considered to be the passport to the paid employment and the government was the main employer. However, following the liberalization of higher education from the mid-1990-s, the number of graduates has been growing each year. This has resulted in the creation of a growing number of job seeking alumni. The introduction of Government Students Loans in the 2005/2006 academic year has provided opportunities for a large number of Tanzanians to get admission to university. Notwithstanding the growing number of graduates, those who are employed constitute only a small fraction of those who graduate from higher education institutions. A larger proportion of those who do not get into employment is high. For example, every year less than ten percent of school and college graduates in Tanzania find employment in the formal sector (World Bank, 2014). According to the report, this group of youth consists of college graduates from almost more than 25 accredited higher education institutions. It has also been reported that there were 324,597 higher education graduates in Tanzania in 2012 (URT, 2015). The growing number of unemployed graduates shows that job vacancies available are not enough to absorb the graduates. The �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 127 system and education acquired at the universities have little effect on promoting the unemployed youth to create their own jobs. This has resulted in the creation of a growing number of job seeking alumni. As a result of cultural attitudes, graduates are unwilling to get into self-employment because of lack of knowledge, skills and financial capability, and lack of right social attitudes (Youth Research Foundation in Tanzania, 2014). As a result, there is an endless job hunting phenomenon. The ILO 2007–2017 report projections show that in most regions of the world youth unemployment rate is on an upward trend. It is even more so in the Sub-Saharan region. Comparatively, figures for youth unemployment in Tanzania appear to be lower. However, the state of unemployment among youth has reached proportions that are difficult to control. Lack of the required skills is one of the factors that impinge on youth employment. The major problem has been that of skills mismatch and it has tended to be more prevalent among young women than men (ILO, 2013). This may explain why youth tends to work in irregular jobs, or go for jobs that are lower compared to their educational level or keep moving from one job to another. The ILO report further projects a longterm impact of the employment crisis and poor quality, informal, subsistence job in developing countries. Studies show that Tanzania has more than 24-million-labour force capable of getting involved in production, however most graduates believe that formal employment is the best option for employment. The number of vacancies announced cannot be compared to the number of graduates who seek employment, Young Researchers Foundation Tanzania (YRFT), (2014). Figure 1 shows the multitude of job seeking alumni, assembled at the national stadium in Dar es Salaam, and taking part in the preliminary exercise of filling forms for a job interview. Out of this entire crowd only 70 job vacancies were available. �128 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo 1. In June 2014, more than 10,000 graduates were called for a job interview in Dar es Salaam for 70 job positions which were announced by the Ministry of Home Affairs Source: Mathias, J. (2014, September 9) Mwananchi. Retrived from http://www.mwananchi. co.tz/Makala/Ugumu-wa-kupata-ajira-kwa-wahitimu-wa-Kitanzania/-/1597592/2446678//3ce5cyz/-/index.html. With the increase of higher education institutions in the country, graduates output has been growing tremendously. While only a few of them have been absorbed in government and private employment, a larger proportion of university alumni are unemployed or tend to shift from one employment to another because they are not satisfied with the job conditions or they came to terms with the demands of the world of employment. Out of desperation, as the report by ILO (2013) shows, youth are more likely to land low quality jobs in the informal economy than in jobs paying decent wages. The discrepancy between education skills and the labour market requirement in Tanzania has greatly contributed to graduate unemployment. The higher education system has not been updated �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 129 to match the changes in formal and informal economy that are happening fast. For example, a great number of universities enroll a high number of students in courses such as business. In the real sense, business students are taught a lot of theory without practice related to the real life settings. The education system does not provide enough room for students to acquire skills that would help them to get accommodated in the dynamic world of employment. As a result, students graduate with the theoretical basis of business rather than with the experiential studies of real business life. In the end they fail to secure a job in the labour market and they also fail to employ themselves. Due to such discrepancies half skilled graduates end up in indecent work in order to make ends meet. They get into indecent work such as cybercrimes, corn artists, stealing of public properties and hacking as well as being used by gangs and rebels. However, indecent work is not sustainable work. Decent work is the one that promotes an individual’s well-being. It is also a form of work that is a source of personal dignity, family stability, and peace in the community (ILO, 2013). On these grounds, what may appear to youth as fast money making business undertakings undermines the whole concept of sustainable development. Tanzania education discrepancies can be traced in its early stages whereby it fails to identify and nurture special skills and abilities that students have had ever since they were young. From the primary school level, secondary school levels there are no efforts to assist students who are good at art, sports or science. The education system is theoretical and emphasis is placed on getting good grades and passing examinations instead of focusing on practical knowledge that students could use in the future. In some schools art and sports are banned, students are forced to study either business or science. As a result, students talented in arts do not perform well in science subjects or business subjects and they also lack that opportunity to nurture what they are good at. Those who are fortunate perform �130 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo average and get their way to college with lost dreams. At college they end up studying any course in order to get a degree and enter the world of work to get a job that does not match their in-built ability and skills. Such kind of graduates find themselves doing works they have never dreamed of doing, they just work to earn their living. Some would move from one job to another or sometimes even quit a job as they find it boring or hard because they do not have the passion for such work. In some cases such graduates have been reported to be less innovative, none hard workers, incompetent and unable to work with others. Higher education institutions have taken this as a challenge and as a result they have embarked on diversifying programmes or initiating new programmes, or reviewing curriculum or courses that would make the students more marketable in the world of work. These constant reviews are an indication that Higher education institutions are aware of the ever changing demands of consumers for their products. Studies at the University of Dar es Salaam (Mkude & Ishumi, 2004) found out that the institutions had lecturers, but there was a shortage of materials, equipment and space. Graduates reported to have learnt useful skills but wished for more. Employers were less impressed by limited English proficiency, low communication skills, problem solving ability, innovativeness and creativity as well as negative attitudes towards other workers and unwillingness to learn. It is clear from such studies that there is a need to review curriculum and monitor academic programmes. It is important that the provided education meets global standards. The shift in the demand for non-cognitive jobs cannot be overlooked. It is imperative that in addition to cognitive skills students need to acquire skills in areas of entrepreneurship, such as problem solving, interpersonal communication, conflict resolution, negotiation, and team working. �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 131 At the national level, the government has also formulated policies such as the National Youth Development Policy (1996; 2007). In addition, the names of ministries that are associated with the youth and employment have been changing to reflect the challenging nature of youth employment. For example, the Ministry of Labour and Employment 2012 was formally the Ministry of Information, Youth Culture and Sports 2006. However, policies that are in place or nomenclature may not solve the problem of graduate unemployment if they are not accompanied by consideration of social and environmental factors that are found in the country. However, inequality and corruption mar the government’s efforts in addressing unemployment among graduates and youth in general. As the rate of unemployment grows, the private sector has not been growing fast enough to absorb higher education graduates. The challenges that the private sector faces in Tanzania include: financial incapability, lack of job security, lack of entrepreneurial skills and social attitudes towards self-employment. Individuals have tended to prefer government employment because of the job security it offers and the longevity of employment. For example, the promise of 700,000 job vacancies for youth in the country is one of such government initiatives (URT, 2014). These jobs would be created from the implementation of various development projects in the public sector, youth employment through the Tanzania Investment Center (TIC) and Export Processing Zones Authority (EPZA). However, such efforts need to be continuous if sustainable development is to be achieved. What has been available? Natural resources Tanzania has been endowed with vast resources which have not been exploited. Sustainable use of such resources could enable �132 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo graduates to create their own employment as well as enable the future generation to create more self-employment through the same resources. This will in a long run reduce the number of unemployed graduates who are constantly looking forward to be employed in the formal sector. Such resources include: land, water, minerals, natural gas and forests. For example, Tanzania has been endowed with fertile land to support cultivation of different types of crops, fruits and flowers, which could offer self-employment for graduates. Tanzanian land comes along with the tourism industry, which could be beneficial for graduates to create self-employment. Water resources have a lot to offer, such as fishing; the fishing industry is mostly done by local fishermen who have no training on how to make the business generate income and create employment for countless members of the society. If graduates were involved in the fishing industry, it would be more thriving than it is nowadays. Apparently, graduates are unable to make effective use of the available resources due to a number of factors. When it comes to investing in minerals, natural foreign investors are given priority over local investors. Illegal activities such as poaching are also deteriorating the tourism sector, which would also offer a platform for graduates to employ themselves. Generally, there has been an ineffective management of all natural resources, which could be the source of employment for Tanzanian graduates. Policies on sustainable development and graduate employment A number of policies, programmes and plans on sustainable development still exist as well as the policies to support the selfemployment for graduates. However, such policies are not implemented accordingly (Business Times, 2012). Examples of these policies are The National Youth Employment Policy, National Environmental Policy, (1979), Agricultural Marketing Policy (1992), �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 133 National Strategy for Growth and Poverty Reduction, (2005–2010), Property and Business Formalization Programme, (2007). These plans could be avenues for creating job opportunities for graduates and in the country. However, success in the implementation of these policies is hampered by poor follow up and corruption. Unexploited business opportunities The Tanzania economy still depends on the importation of goods from outside the country. However, the available labour force within the country has the ability to produce different types of goods. However, areas like science and technology have not been exploited as scientific and technological inventions are not promoted as they should be. Following the liberalization of the economy in the 1980-s, the Tanzania market is still dominated by imported foreign goods. Imported products are normally cheaper and of better quality, hence they end up waging an unbalanced competition against locally produced versions. In the long run the goods have outdrawn local graduate entrepreneurs from producing similar products within the country. However, with the changes in lifestyle, Tanzania graduates are still in a better position to produce goods of African origin which cannot be easily produced abroad. They could still be still in high demand to both locals and foreigners. These include African outfits, medicine and herbs, African ornaments, tools of labour, art, packaging of African foods and spices, and architecture for recreation. All these have not been exploited as they should but could offer greater self-employment opportunities for graduates. In Tanzania, the habit of taking a heart of self-employing is not likely to be as fast as one desires, because of the number of factors including the preparations made through the education curriculum, lack of right social attitudes as the societies bank �134 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo their beliefs in searching for jobs. In addition, inadequate financial capability is one of the major aspects hampering youth initiatives for self-employment. In some cases, graduates from well-to-do families can have access to capital so they start their business. But in most cases such business fail and the founders join other graduates in looking for employment in government or other offices. An interview, conducted for the purpose of this paper with some graduates who had capital and intended to launch an Information Technology consultancy company which failed in the end, revealed that despite having capital to run the business the graduates did not have enough skills and knowledge needed to run the business. Their business went bankrupt hence they had to part ways and look for employment in the government sector just like other graduates who had no access to capital. How can their goals be realized? In a survey by YRFT (2014), it was found that a number of graduates had big dreams before joining the labour market as they hoped to use their education to improve their lives. In turn, the situation was different. However, their dreams could not be realized. As the labour market conditions do not seem to accommodate majority of graduates, therefore there is a need to review the curriculum so that it is more practical. Such education will open students’ minds into the real world of work and expose them to all its challenges and what it takes to be a successful entrepreneur. Apart from that, practical education will enable graduates to become more confident in undertaking projects as well as realize their capabilities instead, of ending up jobless. Education for sustainable development should be integrated into the higher education system within universities. Students should �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 135 be taught how to protect the environment and resources as well as make use of them in a way that will be more productive and at the same time not depreciating such resources so that they can be reused to sustain a living as well as make the resources available for the future generation. Government policies should aim at creating conducive environment for graduates who want to employ themselves. More emphasis should be placed on issues such as loans: the government should specify the conditions for graduates to obtain loans and grants especially when they intend to employ themselves. Also, the investment environment should not favor foreigners only, but locals as well. This will instill the spirit of patriotism in Tanzanians. It is also the responsibility of parents to support graduates financially so that they become entrepreneurs. Apparently, most graduates wish to become entrepreneurs but they have no access to loans which are offered by the government and other financial institutions. Parents need to change the mentality that formal employment is the only source of stable income their children can have, but with the rising trend of unemployment they need to understand that graduates need to be self-employed instead of wasting a lot of time looking for employment without success. Moreover, families and community need to start pulling resources together so as to invest in economic activities that are sustainable instead of wasteful spending of money in social functions such as expensive weddings, kitchen parties, and many social functions which have become the order of the day in our society. Recently, the University of Iringa has started raising awareness about entrepreneurship among staff and students. This involves changing the methods of teaching and learning to reflect entrepreneurial teaching and learning, and also encouraging students to start and run businesses and establishing strategic UniversityIndustry linkages. �136 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo There is a need to formalize entertainment activities so that they also become formal employment opportunities to graduates. These include sports, music and performing arts. Other measures should include controlling indecent work like prostitution, drug abuse, counterfeit and cyber-crimes. There is a need to invest in agriculture because there is a lot of arable land, but youth are reluctant to invest in agriculture for two reasons. Firstly, graduates lack capital to invest in this sector of agriculture. Secondly, in the society mindset, agriculture is for the uneducated. This calls for a need to commercialize agriculture. Finally, it is apparent that the aspirations of many Tanzanians are to see a growing number of university graduates enter into one form of employment or another. However, it is important that Sustainable Development continues to be a top agenda in the education system as well as in the policies that govern resources deployment in the country. References “Business Times”, (2011). Tanzania: unemployment rate drops by 1 per cent in five years, http://www.businesstimes.co.tz/index. php?option=com_content&id=1597:-tanzania-unemploymentrate-drops-by-1-per-ce (February 2015).http://www.businesstimes.co.tz/index.php?option=com_content&id=1597:-tanzaniaunemployment-rate-drops-by-1-per-cent-in-five-years&Itemid=57 ILO, (2014), Decent work agenda: promoting decent work for all, “http:// www.ilo.org/global/about-the-ilo/decent-work (February 2015). Longhurst J. (2014), Education for sustainable development: Guidance for UK higher education providers, Higher Education Academy, http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/Educationsustainable-development-Guidance-June-14.pdf, (January, 2015). Mathias, J. (2014 September 9), Ugumu wa kupata ajira kwa wahitimu wa Kitanzania. Mwananchi, http://www.mwananchi.co.tz/ �SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND GRADUATE... 137 Makala/Ugumu-wa-kupata-ajira-kwa-wahitimu-wa-Kitanzania//1597592/2446678/-/3ce5cyz/-/index.html, (February 2015). Mkude, J. D. & Ishumi, A.G. (2004), Tracer studies in a quest for academic improvement. Dar es Salaam: Dar es Salaam University Press. Tanzania Commission for Universities (TCU), (2007), http//: www. tcu.go.tz/images/pdf/Enrollment trend.pdf, (February 2015). TCU, (2013),: http//: www.tcu.go.tz/images/pdf/Enrollment trend.pdf, (February 2015). TCU, (2007), http//:Enrollment trend in Universities and University Colleges Retrieved from: http//: ww.tcu.go.tz/images/pdf/Enrollment trend.pdf, (February 2015). UNDP (1999), United Nations, (UN), (1987). Our common future. Oxford: University Oxford Press. UN, (2005), 2005 World Summit Outcome, http://www.who.int/hiv/ universalaccess2010/worldsummit.pdf. United Republic of Tanzania (URT), (2014), National Higher Education Policy. Ministry of Science, Technology and Higher Education. University of Iringa, (2014), Tumaini University. Development Strategic Plan 2014\8 2019\20. URT, (2014), Formal Sector Employment and Earning Survey, National Bureau of Statistics. Ministry of Finance. URT, (2010), National Strategy for Growth and Reduction of Poverty II, Ministry of Finance and Economic Affairs URT, (2014), Formal Sector Employment and Earnings Survey. National Bureau of Statistics. Dar es Salaam. Ministry of Finance URT, (2015), Literacy and Education Monograph: 2012 Population and Housing Census. National Bureau of Statistics. World Bank, (2014), Final report. Washington, DC: World Bank Group. http:// documents.worldbank.org/curated/en/2014/09/20182306/tanzania-productive-jobs-wanted-vol-2-2-final-report, (February 2015). �138 Flora O. Kasumba & Mr. Robert Lukelo Young Researchers Foundation Tanzania (YRFT), (2014), Employment Situation for Graduates after College, http://researchersfoundation.org/downloads/AN%20ARTICLE2.pdf, (February 2015). UNDP, (2014), Human Development, Sustaining Human Progress: Reducing Vulnerabilities and Building Resilience; http://hdr.undp.org/ en/2014-report/ (February 2015). �Jarosław Różański OMI MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT OF LOCAL CULTURES Abstract Regular missionary activity in Northern Cameroon began late (in 1946). The beginning initiatives in development assistance undertaken by missionaries in Cameroon involved local mission stations. They included various aspects of everyday life, mainly schooling, health care, agricultural development, and charitable activities. With the passage of time and the development of Church structures this development assistance has taken on diocesan structures and has broadened its field of activity. Key words: North Cameroon, Missions of the Oblates of Mary Immaculate, missions in Cameroon, assistance for development, schooling in Cameroon, training in Cameroon, health care in Cameroon. * * * Northern Cameroon differs substantially from the southern lands of Cameroon geographically, climatically, and ethnically. It even has its own distinct history, especially of pre-colonial times. It has always been perceived, by the inhabitants of the south, and previously by the colonial rulers, and even by the first travelers and anthropologists, Jarosław Różański OMI – Professor, Head of Institute of the Dialogue of Cultures and Religion. His research interests are: missiology, missiological anthropology, missions in Africa, cultures of Central Sudan and inculturation. �140 Jarosław Różański OMI as a more backward part of the country, and completely Islamified. The majority of ethnic groups of northern Cameroon however keep to their cultural traditions and beliefs, not surrendering to Islamicization. These peoples call themselves the „Kirdi.” The name „Kirdi” was given to them by Islamic invaders and has been more or less universally accepted in European literature. After Cameroon gained independence there began an interesting process of the birth of a new Kirdi awareness, which crossed ethnic divisions. Traditional African religions fulfill for the Kirdi an important function of integrating and sanctioning the organization of societies based on blood ties, as well as societies based on inhabited territory. The significance of these religions stems also from the particular role that religion plays in general in a culture, permeating its various segments. In Kirdi cultures its role was notably confined to the boundaries set by the concrete tribal society and village. Systematic evangelization among the Kirdi began in November of 1946 with the arrival of 16 French Missionary Oblates of Mary Immaculate. In less than 70 years of work these missionaries accomplished great evangelical endeavors in an area encompassing almost 1/3 of the entire territory of Cameroon. Their work included not only proclaiming the Gospel, but also aiding the development of the Kirdi. Evangelization and the aiding of development are two aspects of the one mission of the Church. The two complete and permeate each other. The road to salvation passes through this world, through its conditions, societal life, its economic structures, and so on. The pastoral constitution on the Church in the modern world of Vatican II, Gaudium et Spes, speaks many times of “human promotion,” and “progress,” emphasizing that the term “human promotion” is a concept broader than a “progress” generally understood as technological, economic, or a raising of the standard of living, improving the overall human condition. (GS, n. 35). Aid to development was given much space in the Decree on mission- �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 141 ary activity, Ad Gentes. We read in it, for example, “Just as Christ, then, went about all the towns and villages, curing every kind of disease and infirmity as a sign that the kingdom of God had come, so also the Church, through her children, is one with men of every condition, but especially with the poor and the afflicted. For them, she gladly spends and is spent [...] Let Christians labor and collaborate with others in rightly regulating the affairs of social and economic life.” (AG, n. 12) The beginning initiatives for aiding development were undertaken by the missionaries on the grounds of their missionary stations. They included various aspects of farm life as well as attention to schooling and health care. As time went on and Church structures developed, diocesan structures also took on aid in development. The first Comité Diocésain de Développement (CDD-Diocesan Development Committee) came into existence in the Diocese of Maroua-Mokolo (1976). In 1980 a similar development committee was established in the Archdiocese of Garoua. In the Dioceses of Ngaoundéré and Yagoua CODAS-CARITAS (Comité Diocésain des Activités Socio-Caritatives) was brought into being, whose task it was to be concerned in material and social development, as well as in spreading the social teachings of the Church, and in charitable activities. Animating villages and Agricultural Training Centers Missionary animation of farming also began in northern Cameroon in the 1960’s. It did not however have a broad or formal nature. In the beginning, the best-known initiative was the work of Fr. Louis Chauvat of the Fignolé mission in the Archdiocese of Garoua, where he established the Center for Agricultural Formation. This Center not only equipped people with the newest methods for cultivation but also taught them how to use new agricultural tools, that is, mainly, the plow and coulter. It also fostered the use of draft animal power �142 Jarosław Różański OMI and with time brought the first tractors to the northern part of the country. In 1963 a missionary from Fignolé was named a member of the Council for Development for the North Province [known as North Region as of 2008] and invited to develop a five-year economic plan for that region1. Similar, although on a smaller scale, initiatives were conducted in missions at, among others, Touboro, Djinglia, Djohong and Karna. An Agricultural Center was established in Touboro in 1965. Lay missionary Dominique Fichot worked there for the first three years of its existence. The main task of the center was to spread new cultivation and new farming techniques among the inhabitants of the surrounding villages, as well as educating the local farmers in self-sufficiency. A whole village founded in Djinglia as a model of increased effectiveness in local farming through the use of new techniques and cultivation2. Fr. Louis Blaire led a similar undertaking among the Mafa3. Besides the organizing of agricultural education centers, what also played a major role in the animation of villages was short-term schooling, exam sessions, and meetings conducted by members of the Christian communities or by animators trained for the purpose. In the schooling and exams emphasis is usually placed not on big development projects but on a change in mentality through slow changes in everyday life and habits. For example, it would be proposed that windows be put into the walls of a house, and the door enlarged, that the walls be plastered, the kitchen partitioned 1 Cf. E. de Loizy, La maison Rurale de Fignolé, un exemple de formation d’exploitations agricoles, Nord Cameroun, Agi-Service-Afrique (1968) nr 3, pp. 12–17. 2 Cf. J. Boisseau, Quand on implante une mission dans un milieu humain, Missions OMI (1970) vol. 332, pp. 125–134; L. Blaire, Equipes rurales, Pôle et Tropiques (1964) nr 7–8, pp. 184–185; P.H. Doublier, En équipe avez Dourous pour la promotion du village, Pôle et Tropiques (1974) nr 7–8, pp. 174–184. 3 Cf. L. Blaire, Equipes rurales, op. cit.., pp. 184–185. �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 143 off into its own separate room, that care be taken of household equipment such as kerosene. In regards to work in the fields: to use oxen, to do the sowing in long straight lines, to plant fruit trees, to grow vegetables. Guidelines were also given regarding children, the relationship between husband and wife, activities on the level of the territorial community, etc.4 Similar simple directives and guidelines were published in local animators textbooks, brochures, and periodicals dedicated to development5. Improvement of living conditions and development level An important element of training was the obtaining of skills for farm-management and cash turnover. Not knowing how to use money, together with its attractiveness, was causing many farmers to sell their products immediately after the harvest, for very low prices, only to then buy them back in the leaner periods between harvests, for much higher prices. This is a neglect of the past custom of storing reserves in granaries and at the same time a falling into perpetual debt. It had a negative effect on the life of the whole family, sinking it into ever-deepening poverty. Therefore Cf. meeting dedicated to the problem of village development in Mokolo, November 1972 r.: Evagélisation et développement, [MS Maroua, publication date not given]. 5 In the development bulletin En Avant, published in Maroua in so-called „simplified French,” various types of procedures and questions connected with farm and societal life are clarified. Some examples: information on the conditions and circumstances for making a new ID card (April 2001), weeding crops (June 2001), raising sheep and goats (May 2001), conditions for registering to vote (January 2001), planting garlic (December 2000), innoculating goats (September 2000), basic information about cholera (August 2000), feed for two donkeys (August 1999), chicken coops and raising chickens (April 1999). 4 �144 Jarosław Różański OMI there was training in foreseeing costs and in keeping a ledger of income and expenses. Another big problem was the lack of insurance in case of drought, fire, accident, or illness. As a rule, children as well as youth remained outside of all stipend or scholarship systems. For this reason many missions also began to practice the cultivation of so-called „Christian community fields”, the income of which served as their own insurance fund as well as being a source from which the community drew for operational costs6. Another form of rational money management was putting it into a common fund and then attaching it to the mission’s account. The mission account was then connected to the diocese’s account in the national bank where it would be possible to earn greater interest. Separate, subjective accounts, even for individuals, were set up in the villages; they existed only in the ledgers of those responsible for them. This taught individual saving and rational money management. An idea known as Savings-Credit Clubs (CEC – Club d’Épargne et de Crédit) also spread in many villages in the diocese of MarouaMokolo. It spread the practice of saving in accounts set up in banks. The zone of what is called the Sudan Climate, and most of all the Sahelu zone, is a region given to drought and consequently to famine or malnutrition. That this area is undergoing desertification is born witness to by the fact that the Sahara Desert is increasing by A pioneer of this system was Fr. Franciszek Chrószcz, who founded the Guider mission in the Koina sector, an experimental agricultural cooperative. The Christian community received fields for cultivation. Qualifying grain and farming equipment were purchased which caused a significant increase in yield per hectare. Everyone worked in the community field. Cf. A. Kurek, O. Franciszek Chrószcz OMI, Niepokalana (1977) nr 3, p. 92. At the Lam mission, where the present author did his missionary training from 1991–1993, there existed seven „co-op farms” of this type. They were located in the villages of Lam, Dahal, Kongkong, Djiougi, Mbrousum, Bali and Badia. 6 �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 145 about 1.5 million hectares per year. The noticeable lack of water, especially in the dry season, was the cause of many diseases, and more than once, also of migrations. In order to obtain healthy water missionaries collected funds for digging wells and also taught the technique for this to the local peoples. The missions run by the Polish Oblates in the Guider area became known, among others, for this kind of activity; using traditional methods they dug, or drilled into rock, about 150 wells. In the Diocese of Maroua-Mokolo in 1995 the Diocesan Committee for Development established a legally recognized association for the purpose of building wells and canals (GOIP – Groupe des Organismes Intervenants dans les Puits et les Biefs), made up of specialists trained in building wells and canals. Improved living conditions in the mountains of Mandara became also a goal of the Mandara Mountains Regional Development Project (PDRM – Projet de Développement de la Région des Monts Mandara), financed by the European Union. The Project was implemented in 1996. It anticipated the building of schools, granaries, wells, and canals7. Afforestation initiatives were promoted and conducted by a good number of missions as another attempt against the desertification of the Sahelu area. These were developed especially in the territories of the Dioceses of Pala, of Maroua-Mokolo, and the Archdiocese of Garoua. The cultivation of sorghum improved living conditions; it is known as berbéré in Chad and in northern Cameroon as muskuwari. Cf. L. Robin, Du pain sur la planche et de l’eau dans le puits, Pôle et Tropiques (1982) nr 5, pp. 103–104; J. Lavoie, O. Filion, P. Marcheterre, Echos du Cameroun, Pôle et Tropiques (1986) nr 7–8, p. 117; Y. Schaller, Problèmes d’eau, Pôle et Tropiques (1990) nr 7–8, pp. 20–21; B. Noyer, Un peuple se leve Pôle et Tropiques (1997) nr 3, p. 15. This initiative also found an echo in a campaign organized by the Institute of Ethnology and Anthropology and the Poznan division of the Polish African Society under the title of Woda i zadrzewianie strefy Sahelu – Water and Refforestation for Sahel – WARS. Dr hab. Ryszard Vorbrich coordinated this campaign. 7 �146 Jarosław Różański OMI It is sown in clayish soil recovered with the floods of SeptemberOctober, when the clay held a sufficient amount of water after the dry season. Seedbeds are installed. Seedlings are transplanted after 30–40 days in holes made with sticks and are watered. The harvest would take place in December or January8. Mission hospitals, health-care centers, and pharmacies When the first Missionary Oblates arrived in northern Cameroon in 1947, there was no organized medical care at all in the whole vast region9. The situation improved somewhat during the 1950’s. Besides taking into consideration a house for the missionary, the building projects for the majority of missions also included a church, school, home for religious sisters, and buildings set aside for a mission health-care center. In the year 1970 there were existing in northern Cameroon 32 Catholic health-care centers; in the year 2000 there were 41 of them. An example that witnesses to the significance and influence of local Church health-care and its influence in changing mentalities is the transformation of one of the better – known hospitals, founded in 1959 by Swiss Dr. Maggi in the village of Tokombéré in the Mandara Mountains. Today it has 120 beds. Working there are one doctor and 15 nurses as well as visiting specialist doctors. Since every year saw an increase in illnesses and deaths due to epidemics, significant changes were made in modes of action and the „Center for Health Promotion” was built next to the hospital. Its purpose was to reach out beyond the hospital walls to the vil8 A full description of cultivation methods and terrain in: Ch. Raimond, Évolution des terres repiquées en sorgho au sud du lac Tchad (Tchad). Mémoire de DEA, Paris 1993. 9 Cf. Y. Plumey, Mission Tchad-Cameroun. Documents, souvenirs, visages. L’annonce de l’Evangile au Nord-Cameroun et au Mayo Kebbi 1946–1986, Rome 1990, p. 513; J. Boisseau, Quand on implante une mission dans un milieu humain, Missions OMI (1970) t. 332, pp. 125–134, p. 128. �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 147 lages, and there form people and train them how to fight the most widespread, basic diseases which, it had been confirmed, in about 60% of cases can be treated on-site, without need for hospitalization. Every year different awareness campaigns are begun: year of the latrine, year of malaria, year against child mortality, etc. This plan was not formed behind a desk but worked out during meetings and discussions with villagers. It is one of the tasks of the Village Healthcare Committee10. Charitable activities Abject poverty creates a situation unworthy of the human person. Institutionalized government and social forms of aid are not capable of completely preventing it. Therefore today missionary activity is accompanied by the works of mercy. The Vatican II Decree on the apostolate of the laity, Apostolicam Actuositatem, speaks of their necessity, recalling that, „Wherever there are people in need of food and drink, clothing, housing, medicine, employment, education; wherever men lack the facilities necessary for living a truly human life or are afflicted with serious distress or illness or suffer exile or imprisonment, there Christian charity should seek them out and find them, console them with great solicitude, and help them with appropriate relief.” (AA 8) The works of mercy include, among other things: bringing help in time of natural disasters; taking care of poor families, displaced persons, the sick and mentally disturbed, of the mentally and physically handicapped, homeless children, etc. The diocesan development committees were responsible for the works of mercy. At the parish level they were most often attended Cf. Ch. Aurenche, H. Vulliez, Tokombéré, au pays des Grands Prêtres. Religions africaines et Évangile peuvent-ils inventer l’avenir?, Paris 1996, op.cit., pp. 68–70. 10 �148 Jarosław Różański OMI to by specialized groups of lay people, sometimes associated with a movement set up for one of the works of mercy, as for example the Hearth of Charity (Foyer de Charité), or the Association of Women of Mercy. Although the phenomenon of abandoned orphans had been virtually unknown in traditional societies in this part of Africa, contact with the European economic system has contributed significantly to the emergence and exacerbation of this phenomenon, particularly in the big cities. One of the first orphanage-boarding schools was founded by Fr. Alexis Atangana OMI in Guider in 1958. In Figuil and Mandama orphanages and boarding schools for girls were founded by the Polish Sister Servants of Mary Most Holy. A new phenomenon which came much into focus in the 1990’s is that of „street children,” deprived of family, home, education, and means of support. They begin their day by begging11, rummaging through garbage, performing small services or petty trade. At the end of the day they go to sleep on sidewalks, vestibules, under the marketplace roofs, or in abandoned cars. It is estimated that in Garoua, northern Cameroon, about 35% of children are to a greater or lesser degree, „street children.” The majority of them come from the nothern provinces of Cameroon (about 85%), 6% from Chad, 4.5%, from Nigeria, 2–3% from southern Cameroon, and 2% of unknown origin12. By the year 1987 in Garoua the Center for Social-Sanitary Promotion (CPSS) had been begun and was working with the Diocese of Milan’s Centro Orientamento Educativo. The Center’s work concentrated It is sometimes difficult to distinguish these children from the pupils of the Koran schools, who beg for the expenses of their teachers. This is a permanent element of their extracurricular activities. 12 Cf. M. Zeitcheu, Les enjeux de la nouvelle évangélisation dans l’archidiocèse de Garoua. Mémoire de fin de cycle de theologie, [MS] Maroua 2000, pp. 24–26. 11 �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 149 on the most neglected social environments, providing them with, among other things, a doctor’s clinic in Garoua, a Youth Center, and a program called „Street Children.” In 1997 in Garoua was opened the Piccola Casa for „street children” which is a project of Italian missionaries. Such children are also included in care in Maroua. Another group of people in need was immigrants. One reason for migration was war in Chad and the Sudan. Refugees from Chad sought refuge in the territories of Cameroon and the Central African Republic. The best-known wave of refugees appeared in the end of the 1970’s in the Cameroon town of Kousseri, situated across from Ndżameny. It is estimated that between 80–100.000 exiles sought refuge in Kousseri at that time. The missions also took care of migrants in whom could be seen a lack of stability and a conviction that they would not be settling in the new territory „forever” but only temporarily. They were prepared at all times to change villages. They also had a feeling of „foreignness,” seeing themselves as aliens. Connected with this was negligence in self-development, wasting money, and a lack of solidarity. It was very difficult to form a community with migrants arriving from various regions because of language, customs, and so on. Missionary work and aid for development among migrants was undertaken first of all by missionaries in Bibémi, Lagdo, Ngong, Pitoa, Tcholliré, Madingrin and Touboro. The tragic situation of sanitation in African prisons was the reason not only for organizing a dynamic prison ministry but also an extensive nutritional and medical aid plan. Prisoners are under guard in, among others, prisons in northern Cameroon and prisons at Garoua and Tcholliré where prisoners under sentence of death are sent. In the Tcholliré prison Polish male and female missionaries undertake ministry and humanitarian activity, along with lay co-workers. �150 Jarosław Różański OMI Reputable Catholic schools In establishing Catholic schools much emphasis was placed on general-education schools. However, due to lack of trade schools, missionaries were concerned with setting up schools of this type as well as with other forms of training craftsmen. They also developed original teaching forms and literacy programs for local village populations. The best-known secondary school in northern Cameroon was the de Mazenod College in Ngaoundéré – the first secondary school in that part of the country. Bishop Yves Plumey invited the Christian Brothers of Canada to conduct this College. Among the state secondary schools to be found in northern Cameroon, for a long time there was not one trade school or center for apprenticeship. For this reason it was an unusually valuable initiative when in 1969 the Oblates founded in Meignanga the Paul VI Center for Technical Training13, where auto mechanics could be trained. In 1992, 52 pupils were studying at the school. In 1991 in Garoua, at the initiative of Christiana Tumi, the Saint Therese College was opened. An original initiative was undertaken in the year 2000 in Maroua, when the Jacques de Bernon College was established. In its founding the college undertook the formation of youth in both the humanities and in technical courses, encouraging in this way the creating of small and medium-sized businesses. In this the school was open most of all to youth coming from poorer areas, mainly the Mandara Mountains. A separate chapter in mission teaching is informal, out-of-school, teaching. This includes for example the training of craftsmen by religious brothers. The fast pace of the development of the missions, The school later changed its name to Le Collège d’Enseignement Technique Industriel Paul VI. It goes everywhere by the abbreviation CETIP. 13 �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 151 Catholic schools, clinics, etc., demanded numerous buildings and this in turn was connected to a need for a professional labor force. The buildings were most often produced by religious brothers. Their full, dedicated work had in this way an aspect at once formational and instructional. Almost everyone had local co-workers whom they were training, making for a practical professional school. The Africans working with them changed often, so that the percent of people trained in the profession was considerable. It was similar for the workshops of auto mechanics and carpenters existing near the missions, where religious brothers taught the local youth. The best-known „school” of this type was the workshop at the Maroua mission, which was run in the beginning by Br. Pierre Petard, and after him by Br. Garbriel Tessier. Br. Gabriel Tessier was honored by the Premier of Cameroon for his education work14. Another similar initiative also developing in the 1970’s and 80’s in northern Cameroon and Chad was known as „school under the trees.” Classes were held in various places, depending on need. Theory was usually taught under a tree, and practice lessons in the fields, in the garden, by the well, and so on. It was a school of teaching the basics of farming, effective cultivation, hygiene, but also counting and often reading and writing as well15. Many youth ministry centers filled to a great degree a teaching aid function, even if only by creating a library and providing a room with electricity. 14 Cf. N. Leca, L’école d’apprentissage de Maroua, interview de frère Gabriel Tessier, Pôle et Tropiques (1958) nr 8–9, pp. 20–22; Promotion de l’homme par le changement de metier, [w:] Devant les aspirations des hommes que nous rencontrons, les chrétiens s’interrogent. Stage de Pastorale, Sarh (Tchad) 24 juin–10 juillet 1975, [Sarh 1975], pp. 24–28. 15 Cf. O. Arnaude, M.L. Merceron, Mindjil, un village en pays Moundang qui bouge, Pôle et Tropiques (1979) nr 7–8, pp. 189–190; L. Blaire, Ecole de brousse en pays M’Boum, Pôle et Tropiques (1949) nr 12, p. 159. �152 Jarosław Różański OMI Linguistic work and appreciation of local culture Evangelization demands knowledge of local languages. As arule not only evangelization progress but also the survival and development of a culture depended on the introduction of an alphabet, codification of rules of grammar, and publishing in the given language. When missionaries began their work in the mid-twentieth century the local languages did not have a written form or standard rules of grammar. Work on the local languages was decidedly hampered by the lack of preparation in linguistics in the missionaries. But numerous unpublished dictionaries and grammars quickly began to appear. Among these were also to be found limited editions of grammar books for the Gidar language, compiled by Polish missionary W. Kozioła and local teacher J. Maingle16. Also published were a grammar and dictionary of Gbaya as well as grammatical elements of Uldeme17. An unquestionably noteworthy linguistic achievement is the work of Dominique Noye on the Fulfulde language, which filled the role of a vehicular language18. A greatly richer set of publications in local languages are translated works. Most often they were done locally on duplicating machines. Editions were done in the languages of, among others, Matakam, Podokwo, Kapsiki, Mafa, Mofu, Gisiga, Bana, Djimi, Uldeme, Mada, Daba, Gidar, Tupuri, Namtchi, Pere, Gbaya, Mbum, Massa, Ngambay, Sar, Mbai. For Christian liturgies, and especially para-liturgies, many local symbolic elements were imported when Judeo-Christian W. Kozioł, J. Maingle, Grammaire guidar, Figuil 1993. P. Bodénés, Grammaire Gbaya élémentaire, [MS] Meiganga 1954; Y. Blanchard, Ph. Noss, Dictionnaire gbaya-francais: dialecte yaayuwee, Meiganga 1982; D.P. Provoost, S.P. Koulifa, Essai sur la langue uldeme, Tervuren 1987. 18 D. Noyé, Dialecte peul du Diamaré, Paris 1974; ibid., Dictionnaire FoulfouldéFrançais (dialecte peul du Diamaré, Nord-Cameroun), Paris 1989. 16 17 �MISSIONS IN NORTHERN CAMEROON AND DEVELOPMENT... 153 or European Christian symbolism would be poorly understood or even intelligible. Along with the expansion of Christianity came also the spread of indigenous Christian creativity. It used a wealth of local dance and song, singing accompanied by various types of instruments. These songs, at first copied singly or a few at a time, were memorized, and with time popularized in various songbooks. Alongside translated works and indigenous Christian creativity is also education in reading and writing in these languages. As J.M.Ela stated, „an illiterate African is not necessarily one who does not know French or English, but above all one who is not able to express himself orally or in writing in his own language”19. In the Diocese of Maroua-Mokolo, particularly in the Mandara Mountains, missionaries organized 25-person groups of youth aged 14–26 to meet during the dry season, from January to April, four times per week, for four hours each meeting. There was provision for a very thorough, three-year training in literacy. They also set up so-called „local language committees” which endeavored to develop an alphabet for the language and produce rules for writing it. These committees co-operated with the National Association of Language Committees in Cameroon (ANACLAC – Association Nationale des Comités de Langues au Cameroun). In 1988 a legally recognized association emerged from these committees, acting on behalf of the local languages and human promotion through literacy (ALPHA – Association pour les Langues et la Promotion Humaine par l’Alphabetisation). Appreciation of local culture began to clearly change the consciousness of the younger generation which as a rule is fascinated with new things coming from the outside world. Even among youth attending school and recent graduates, an increasing awareness grew that to speak French or English, and not to know one’s 19 J.M. Ela, La plume et la pioche, Yaoundé 1971, p. 14. �154 Jarosław Różański OMI own language, is another form of illiteracy. In many places there was a renewed discovering of, and getting to know, tradition. An example of this can be the Youth Home in Tokombéré in the Mandara Mountains. In 1990 the Baba Simon College was added to the mission with the help of parents and of young people, and the settlement around it managed and kept up by youth who in that way learned self-organization, mutual aid, and working to maintain oneself. The „Sare Youth” of Tokombéré have their own library and video-library. The youth have been inflamed with, for example, an interest in their own culture, that is, the culture of various ethnic groups. They have begun collecting proverbs, folk tales, sayings, histories of particular tribes, and traditional religions....first in the Mujang language, and later other languages as well. This experiment proved so successful that the pupils of Tokombéré continued it at the university in Yaoundé, the youth coming from the Mandara Mountains concentrating on similar guidelines for communal life and working together20. There are many studies of a popular rather than scientific nature. In publications in French21, German22, and Polish23, missionaries repeatedly presented various aspects of the local cultures, popularizing them among European readers. It is not possible here to overlook the papers and theses written by indigenous clerics in the major seminaries of Maroua, Bakara, Sarh, and Bangi. Many of them take on the attempt to describe various aspects of local culture. 20 Cf. Ch. Aurenche, H. Vulliez, Tokombéré, au pays des Grands Prêtres. Religions africaines et Évangile peuvent-ils inventer l’avenir?, op. cit., pp. 87–94. Published on the initiative of youth in.: Vingt contes des Monts Mandaras, Nord Cameroun, Champigny-sur-Marne 2000. 21 Mainly Pôle et Tropiques. 22 Der Weiberg; Immaculata. 23 Mainly Misyjne Drogi. �Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski The potential role of foreign capital in development of Sub-Saharan Africa Abstract Foreign Direct Investment (FDI) is mostly channeled by leading economies and is located in arising economies (China, Latin American states, Eastern Europe). Sub-Saharan Africa made an exception to this trend recently. It is a subject of FDI interest from China and India as well as from some advanced economies. In case of FDI from other arising economies (like East European ones), in SSA the situation is, however, different. First, the scale of an action is limited. Even so, the competitiveness of FDI is worth considering. Arising economies offer cheaper projects due to less expensive staff, and next, they are closer to substantial sectors of economy. This is why their potential role in supporting the level of life in benefiting countries seems to be important. They encourage cooperation with small scale sector, which offers services and outsourcing activities. One may call this phenomenon indirect local development. Another problem deals with sustainable development. An institutional support seems to be essential for achievRyszard Piasecki – Professor, PhD in economics, University of Lodz; former Consul General of Poland in Brazil and Polish Ambassador in Chile; author of numerous publications on globalization, economic development and European Union identity and integration process. Janusz Gudowski – Professor, PhD in economics, Technical University of Warsaw and Copper Region Vocational College in Lublin, author of numerous papers on development and rural development. �156 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski ing expected effects (as it is seen now in European Union), while its lack may postpone it. Key words: foreign direct investments; arising economies; Sub-Saharan Africa Introduction Less advanced economies were the hosts of foreign direct investment (FDI) for quite a long period. At the beginning it was overwhelmed by investments by multi-nationals, mostly in China, due to its cheap labor resources and vast internal market. In the course of time that activity extended to other countries and other companies. The late phenomenon is an increasing investment activity from the emerging economies of the middle-income countries. In case of Poland there is an important direct investment completed recently in copper industry in Chile, as well as some less successful investments in Sub-Saharan Africa, in China and India. Due to the investments in less competitive branches and due to the lower costs, FDI from emerging economies is likely to occur on much larger scale in the coming years. Determinants of foreign direct investment (FDI) in less developed economies by the companies coming from arising economies From the past experience of FDI by multinational enterprises in the poorer countries in transition the following conclusions can be drawn: 1) Multinational enterprises (MEs) can be a very important source of capital, technology and skill training. It is well known fact that the countries in transition consider the MEs as one of the main vehicles to achieve the transformation of the productive �The potential role of foreign capital in development... 157 capabilities in their economies. However, the task to attract them is not easy. 2) MEs are selective in their areas of entry: the most important factors are “location specific” attractions to encourage such investments (resource attractions or market opportunities). Low wages do not necessarily attract labour-intensive investment activities. While cheap labour and cheap qualified manpower may attract offshore production activities, the real determinant is the unexploited potential of the home markets of these countries. In fact, labour costs in all these countries are very low, but this is not a decisive factor in location and nor are tax breaks and special incentives. Investment has to be attractive itself. Usually the main motive is the market potential and the importance of getting a stake in that market. So, it explains why the macroeconomic stability and low wages are not in themselves a sufficient attraction to foreign capital. 3) The importance of the “institutional framework” of markets (e.g. property rights, banks, specialist suppliers etc.) should not be ignored. 4) The presence of highly trained technical manpower will not in itself attract high tech businesses, but may attract offshore processing activities (e.g. software) 5) The key determinant of the FDI of multinational firms in the long run is the growth of their home markets. (a) Poverty as an obstacle to FDI The problems of less developed economies are very complex and much linked to the poverty, which has a very serious impact on the economic situation of these countries. The war on poverty is not a struggle simply to support people, to make them dependent on generosity of others. It is a struggle to give people a chance. It is an effort to allow them to develop and use their capacities. �158 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski In advanced economies public policy toward poverty has always been plagued by a persistent dilemma. Should we provide poor people with enough income to buy “adequate” nutrition, housing and clothing? Or should we instead provide them with improved opportunities to earn their own incomes? In other words, should we offer welfare or work to low-income families? The answer is not easy because the two policy options often conflict. Generally speaking, the availability of welfare benefits reduces the need to work. To be counted as a poor, an individual or family must be unable to provide for the essential needs of food, shelter and clothing according to standards of a given country. Naturally, it is not going to be universal agreement about how little is not enough. There is empirical evidence that the market mechanism and economic liberalism are the most effective ways to improve productivity and competitiveness of a given country. They help to achieve higher economic growth and economic development. Better economic development means less poverty. In the market economy the state has a very important task to fulfill – the distributional function. The state can use the following instruments: 1) Fiscal system (taxes, tax reductions and so on) 2) Public spending (health care, education, „welfare benefits” etc.) 3) Intervention through the price mechanism (it is rather negative from the point of view of effective allocation of resources): – the policy of minimal wages – the control of house rents etc. – food price subsidies Encouraging poor people to work is a generally acceptable policy option (but the price of work factor cannot be undervalued as it used to happen in non-market economies). There are limits, however, to the effectiveness of this approach. Many poor people are too old or sick to participate in the labour market. It is true that even labour – force participants remain poor because of their �The potential role of foreign capital in development... 159 inadequate human capital (it is the bundle of skills and abilities that a person carries into the labour market). Obviously, any kind of discrimination can preclude full use of human capital. Race, sex and class discrimination could have significant impact on both the distribution and the extent of poverty. The most effective way to attack poverty is to attack unemployment, not the symptoms of it. So, what should be done? It seems that the most important tasks are: developing human capital, training programs, dismantling discrimination barriers and improving the flow of information about job vacancies and work opportunities. Can FDI from highly developed countries fulfill this function? For some observers, the provision of education, training, and even jobs seems to be too expensive and too uncertain, and entails too much government intervention. What about „welfare benefits”? Welfare benefits can help a lot the poor people but they can also perpetuate dependence (in the USA there are whole generations of „welfare” people especially in black districts), since they do not increase human capital and job opportunities. Welfare benefits can even worsen the poverty problem by discouraging recipients from working. In developing countries, and especially in Africa, the problem is more complex. The common denominator of all these countries is low income. Even in rich DCs important segments of the population live in extreme poverty. Statistics of per capita income are a fundamental measure of a country’s economic development, but the reality of these countries is reflected in statistics on life expectancy, literacy and social conditions (like lack of food, health care, safe water etc.). There are many serious barriers to the economic growth in Africa: 1) Growing population with relatively little fertile land and capital available (high fertility rates and too large families) 2) Wide-spread open and disguised unemployment �160 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski 3) Severe shortages of skilled labour and managers 4) Lack of capital resources (and not enough local savings) Poor African nations are chronically short of skilled labour, management, capital and technology. External financing is usually required. Foreign investment, loans and aid are all sources of vital external financing. So, introducing market reforms, opening up economies, inviting foreign direct investment and foreign aid (in the field of technology, education and so on) can significantly reduce the poverty of a given country. \ (b) What FDI and from where? The crucial question is what kind of FDI and from which countries? The presence of Chinese companies is understandable because they seem to be best adapted to the African conditions. Chinese companies understand poverty very well and they are highly experienced in small scale businesses and appropriate technologies. Here is the huge opportunity for the FDI from emerging countries. What motivates a company to go beyond exporting or licensing? What benefits does the multinational enterprise expect to achieve by establishing a physical productive subsidiary in other countries? These are the questions that the theory of foreign direct investment has sought to answer for decades. As with trade theory, the questions have remained largely the same over time while the answers have changed. With hundreds of countries, thousands of companies, and millions of products and services, there is no doubt that the answer to such an enormous question will satisfy everybody. The theme is a global business environment that continues to attempt to satisfy increasingly sophisticated consumer demands, while the means of production, resources, skills, and technology needed to become more complex and competitive. There is no question that much of the initial FDI was the result of firms seeking valuable natural resources for their products. The twentieth century has �The potential role of foreign capital in development... 161 the expansion of this activity combined with a number of other objectives sought by multinationals. The resources needed for production are often combined with other advantages that may be inherent in the FDI receiving country. What is used as the source of international competitiveness in labour-intensive products according to factor proportions trade theory provides incentives for firms to move production to countries possessing those factor advantages. And, consistent with the principles of Vernon’s product cycle, the same companies may move their own production to locations of factor advantages as the products and markets mature. Companies may attempt to acquire firms in other countries for the technical or competitive skills. Finally, firms may seek markets. The ability to gain access to markets is a key to multinational firms. The need to grow beyond the domestic market is central to all of global trade and business theory. As governments have become more intertwined in the business affairs of their constituents, multinational firms have often been forced to position themselves against the potential loss of market access by establishing permanent physical presence. The reaction of North American and East Asian firms to the single European market pushed forward in 2002 was to increase their level of investment in the European Union to ensure that they would not fall victim of the protectionism. So far, theoretical interest in the FDI, service and trade expansion to less developed economies exhibit the role of business potentates, or large international corporations as well as large-scale capital. Approach to this issue has significantly changed over the past decades, from the criticism aimed at the root element of ideology (in Poland in the 1970-s it was called “neo-colonialism”), to praise the new manifestations of economic freedom (FDI in countries adjusting to the requirements of market economy), interspersed with statements about the long-term benefits of globalization, where multinational companies play a fundamental role. �162 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski The theory of FDI has so far paid only limited attention to multinational companies coming from the emerging markets (e.g. Poland, Brazil, Chile) to other less developed countries (including the poorest African countries). Only to some extent the theory dealt with an issue of a great importance for medium developed economy, namely whether – and in what areas the capital coming from the very economy may invest in underdeveloped markets? This lack was mostly due to a small amount of this type of companies coming from medium developed countries. Only the increasing amount of direct investment from such countries as Brazil, Chile, Mexico, China, India, etc. caused that scientists began to closely examine the determinants of FDI from these countries. The most recent example of this type is a huge direct investment of the Polish company KGHM in Chile (4 billion USD) and ORLEN in Lithuania. This lack in theoretical literature is especially visible today, when a completely new phenomenon appeared: significant amount of FDI from emerging economies is invested in less developed countries. In Poland, the first complex study on the activities of Polish companies investing abroad was conducted in 2004 at the Nicolaus Copernicus University in Toruń [Karaszewski, 2013]. The authors showed that in the period 2008–2012 Polish FDI doubled. Growing investments of Polish companies encourage the need for further research in this area. Traditional theory of FDI assumed that crucial element for this type of investments is to achieve by the company competitive advantage that will provide long-term benefits. This type of investment enables the control over the manufacturing and sale of products or services of a relatively innovative nature. In case of manufacturing, the aim of FDI was to secure a stable and cheap supply of raw materials for production processes. However, today, when completely new forms of production are being developed (e.g. sub-contracts, manufacturing products of the highest technological generation in �The potential role of foreign capital in development... 163 poor countries) the theory of foreign direct investment should be further modified. FDI became a method of increasing the effectiveness of capital and the companies’ value. In the era of globalization, this does not apply only to capital coming from the richest countries. Trends in FDI coming to Sub-Saharan Africa According to J. H. Dunning, there is a relationship between the level of economic development and the volume of FDI [J.H. Dunning 2002]. It is evaluated by the so called NOI parameter, which means net outward/outflow investment per capita compared to the level of invested funds. Dunning recognized four stages of economic advancement due to the level of NOI. African states which are attractive to foreign capital represent the 2nd stage, where NOI per capita is much less 0 due to the heavy inflow of FDI and no outflow of domestic capital. Foreign investment has a long story in independent Africa. Soon after nationalization in many new independent states has been completed, the lack of foreign capital assistance was revealed. It was mostly in the 1970-s when multinationals started to penetrate Africa. It was the era of the Cold War, so the Eastern Block blamed this action as neocolonial dominance over less developed economies. Other developing countries did not stay lazy. Thus, an open door policy was implemented by a number of less developed states. It aimed at advancing of abandoned areas, reducing unemployment, etc. Implementing IMF adjustment programs in the 1980-s and later made a number of African countries attractive as potential clients to external capital. Today, most of less advanced economies, especially those with stabilized political situation, are the host countries to FDI. Current international opinion is very enthusiastic about the chances of FDI in Sub-Saharan Africa. The reason is that a number of African countries got high economic growth in recent years. Some �164 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski of them are even the leaders of the fast growth. This is the case of some the least developed economies in the world like Mozambique, Ethiopia and Zambia. Other African countries with a very high economic growth in recent years are: Tanzania, Congo and Nigeria. Surely, high international prices of copper, gold and coal played an important role in case of African exporters, but the list is longer. Processed goods as well as services started to be much more visible in African export. As a result, some indicators of the level of social development like extent of poverty, food consumption or enrollment to schools have been improved. Some opinions also say that the middle class extends in some African states and growing salaries push the demand up. Is it an impulse to local producers and suppliers? It is a very good question since experience of other countries proves that this kind of demand increase is mostly directed to imported goods. There are three possible ways to encourage FDI to the host country. The first one is to enable the purchase of an existing company, which is called brownfield investment. Usually this action is done either after an announcement by the host government the offer to sell a public company, or on the stock exchange. It mostly deals with some large scale public companies that may be restructured and improved due to FDI. The next possible way to FDI is creating a new company just from the grass root level, which is called greenfield investment. Greenfield investments are often met in case of mining with associated processing and mostly represent large scale FDI. The last way to FDI is relevant for a medium scale FDI as well, but even then it requires good experience in international cooperation as well as some support from the country sender. This is making joint venture with the partner from benefiting country. There are two main obstacles to FDI in case of Sub-Saharan Africa. One is political turmoil while the other is natural disaster, �The potential role of foreign capital in development... 165 like long-lasting draught or Ebola epidemics. Both are or were mostly faced in West Africa in recent years. Interesting is that “traditional” say barriers, like political system, corruption risk, etc. are not often met in international press, as it used to be. Did the situation improve or perhaps foreign investors stopped bothering about it – is a good question. In 2010–2013 the top recipients of FDI in Sub-Saharan Africa were Nigeria, Mozambique, South Africa, Democratic Republic of Congo and Ghana, with yearly inflow of FDI between 1 to 9 billion US $. However, one may observe irregular inflow dropping visibly or suddenly growing in subsequent year. For example, Ebola risk slowed down FDI in West Africa, including one of the Polish leading FDI in mining and fertilizers’ manufacturing. Political events in Nigeria decreased FDI, as well. On the contrary, Central Africa maintained good trends in FDI, based mostly on copper-cobalt deposits in Congo. East Africa proves the same trend due to FDI in Mozambique, Tanzania and Uganda, while South Africa reveals heavy drop in FDI for a couple of years after 2010 [World Investment Report 2013]. Nearly half of all FDI coming to Africa (the whole continent) in 2014 is to be concentrated in few recipients (Egypt, Nigeria, South Africa), as “The Wall Street Journal” informed on May, 19, 2014. The top investing countries are U.S., the U.K. and France, which represents more than 50% of FDI value in particular years. The others are China followed by Brazil, Russia and India. Polish investments in Sub-Saharan Africa Poland is one of bigger European economies (considering overall GDP), preceded only by Germany, France, Great Britain, Italy, Spain, Holland and Sweden. Polish achievements, first in adjusting economy to the requirements of market economy, next in fulfilling EU requirements, are highly appreciated. Furthermore, it came �166 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski over last economic crisis in the world quite successfully, keeping relatively high economic growth, though situation in some areas, especially if underemployment and increasing income disparities are considered, cannot satisfy? For the last two decades Poland was one of the biggest European beneficiaries of foreign direct investments. New situation appeared after Polish companies started to be visible abroad. The biggest Polish foreign investments (greenfield investments plus joint venture) were so far situated in Lithuania (energy sector) and only recently in Chile Republic (copper industry). These two deals engaged together around 4 billion US $. Even if the overall Polish FDI (including capital investments) is relatively low (estimates by the Polish National Bank say it was only 30 billion Euro, mostly invested in other European economies), increasing activity of the Polish companies abroad is a fact. Furthermore, this trend is politically supported by the highest authorities including the President and the Prime Minister. As a result, the new idea of creating central fund supporting companies to start activities abroad appeared and was implemented at the end of 2014. Polish investments in Sub-Saharan Africa are still low, anyway. According to the National Bank of Poland till the end of 2012 it was a total of 172 million Euros only, which represented merely 0.4% of all Polish FDI. The deals were located mostly in Liberia, Senegal and Angola [National Bank of Poland 2014]. Polish companies represent mostly mining sector (copper, aluminum, coal & petrol) as well as accompanying manufacturing. This list might be easily enlarged by agricultural and food processing sector, machinery and tools, furniture and the others. Polish enterprises are interested in implementing their activities on new markets due to two reasons: – The scale of many potential host markets attracts FDI, especially the internal market grows visibly as well as the growth �The potential role of foreign capital in development... 167 of GDP over there is high (China, Latin American countries, some African countries), – Low costs of labour in host countries makes higher competitiveness of a final product. Conclusions Foreign direct investment is a real chance for less developed economies to break some vulnerabilities of underdevelopment. One may assume, basing on so far experiences that FDI locates mostly in the best or the most promising sectors of economy. Thus, in future, the state control over the very sectors is limited and is granted by the tax inflow plus direct advantages, like an increased employment (decreased unemployment) and higher local demand. FDI, in course of time, influences positively local development of associated services, which again supports budget revenues, employment and the demand. The critics, however, show that national macroeconomic structure may lose an own industry, if any. It might be the temporary phenomenon, however, until the native capital capacities become competitive enough to start its own expansion, perhaps outside the country, too. References Broadman H.G. (2008), China and India go to Africa: New Deal in the Developing World, “Foreign Affairs” no 2. Dunning J.H. (2002), Theories and paradigms of international business activity (vol. I), Edgar Elgar Publ. Ltd, UK. Gudowski J. (2010), Selected topics of socio-economic transformation [in:] A. Bąkiewicz, U. Żuławska (ed.), The development of a globalizing world, PWE, Warsaw. �168 Ryszard Piasecki, Janusz Gudowski Kaplinsky R., mcCormick D., Morris M. (2007), The impact of China on Sub-Saharan Africa, “Working Paper” no 291, IDS Brighton. Karaszewski W. (ed.) (2013), The investment activity of Polish companies abroad – factors and effects, PWE, Warsaw. National Bank of Poland (2014), Polish international investment in 2012, Warsaw. Piasecki R. (ed.) (2011), Economics of development (2nd ed.), PWE, Warsaw. Piasecki T. (2009), Globalization – the European Union – Poland. Poland and European Integration, “Studies and monographs” No. 23, The Academy of Entrepreneurship and Management, Lodz. Piasecki R. (2012), The future of Brazilian megaspace key challenges [in:] P. Artymowska, A. Kuklinski, P. Zuber, Reconfiguration of the Global Scene and the Megaspaces of the XXI Century, Ministry of Regional Development, Warsaw. UNCTAD (2012), World Investment Report 2012. Towards a New Generation of Investment Policies, United Nations, New York – Geneva. UNCTAD (2013/026) Press Release. World Investment Report 2013 (2014), Global Value Chains: Investment and Trade for Development. The World Bank. �Izabella Łęcka Small and medium-sized enterprises (SMEs) from the perspective of the Economist Intelligence Unit Education as a chance for the development of the creative sector in Africa Abstract Small and medium enterprises (SMEs) play an important role in global economic development mostly because small companies provide majority of employment opportunities worldwide. But nowadays, SMEs are facing the same macroeconomic pressures as bigger businesses, and are struggling to find their niche within a rapidly globalised business environment. They have to think about the world as a whole, and engage a range of clients, suppliers, and contractors in multiple countries to survive if they like to expand internationally. SMEs represent big spectrum of businesses, from financial services to retail. They face a number of obstacles as they plan their international trade strategies, including unreliable infrastructure, prohibitive set-up costs and unstable politics. Economist Intelligence Unit reports are strives to identify the key issues that small and medium enterprises (SMEs) cope with as they expand internationally and to outline how companies have successfully resolved these challenges. They discuss how high growth small and mid-sized enterprises (SMEs) are scaling their organisations to provide resources Izabela Łęcka – Professor. PhD in Geography, Institute for Regional and Global Studies, University of Warsaw. Her research concerns global problems in the contemporary world and medical geography. The areas of interest are North Africa and Middle East. �170 Izabella Łęcka for growth whilst ensuring flexibility to respond quickly to changes in market conditions; the role of technology in scaling SMEs; and success factors in scaling headcount. Most of the information is obtained in Delphi methods which is not a very comfortable source of information in African businesses. It is interesting to analyze some of the key findings from the report in context of African business challenges: 1) The majority of SMEs see international trade as vital for their survival, despite the risks and costs associated with expansion. While 40 percent of respondents currently earned zero revenue from international operations, a clear majority expect to derive between 11 and 50 percent of their revenues internationally in five years’ time. Majority of all respondents agreed that international trade was vital to their survival, with broader client bases and stronger revenue topping the list of trade benefits. 2) Companies see growth opportunities internationally – but the challenges of entering new markets are a bigger concern. 3) The vast majority of SMEs expand into markets that are similar to their own. Given the risks of expansion, most SMEs with international operations have those operations in markets that resemble their own. 4) Tapping into established local networks is a good way to limit the costs of expansion. 5) As far as developing markets go, China is the most attractive whereas Africa is the least alluring. What can we do with such an opinion? Can we identify any solutions? Any indications? Key words: Small and medium enterprises, global economic, African business, Sub-Saharan Africa * * * Small and medium-sized enterprises (SMEs) have a crucial role in development of world economy, mainly because small firms ensure the majority of jobs in the whole world. Nowadays, SMEs face the same macroeconomic problems as big companies and have to fight for finding a niche in globalized business envi- �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 171 ronment. They have to treat the world as one entity, and engage number of clients, retailers and workers in many countries if they want to survive and be competitive. SMEs are the big groups of firms, engaging in finance services as well as e.g. selling. Their existence is threatened by a number of problems, including questions about planning international strategy of development (the infrastructure as well), enormous costs of restructuring and lack of stability in the countries, which they want to cooperate with (Scaling SMEs...2013). Reports of the Economist Intelligence Unit describe the key problems, which are faced by SMEs when they try to compete on the global market. The majority of the data has been obtained by the Delphi method, which unfortunately is a complicated tool to be used, nor is it a credible source of information about African enterprises. However, as the development of African entrepreneurship is indispensable, it is interesting to analyze the chosen key conclusions of the report, in the context of business challenges in Africa (Breaking borders...2014): 1. In the opinion of the majority researched SMEs, international trade is important for them to survive, despite risk and costs caused by the expansion. In the situation when 40 percent of respondents calculated their current revenues connected with international activity as zero, the vast majority estimates to obtain 11–50 percent of their income in next 5 years. 2. The majority of SMEs plan the expansion on the markets similar to their own. Taking into consideration a risk related to the expansion, the majority of SMEs think that they have a bigger chance on markets reminding their own. 3. SMEs favor to develop their business in the location with existing infrastructure, especially in telecommunication sector. 4. Good idea to limit the costs of expansion is to use the functioning local network. �172 Izabella Łęcka 5. The most important factors which diversified costs of developing European and American business on the developing markets, despite the corruption level, are the skills and competence of local people. 6. China is the most attractive market of developing countries, while Africa is the least. What should be done with such an opinion? Can we draw any conclusion for expansion of the African business on the international markets? Can Africa adapt ideas from China or other Asian countries, which have undergone an economic boom during the last 20 years? The key condition is high quality of human capital, in the meaning of education and professional qualifications, which have an impact on the creativity of economic sector. Well-educated people are more innovative and open to high technologies and tools used in every-day life. The human capital, better known as human resources, plays an important role in economic development. Human resources are most often understood as the sources of knowledge, skills, health and vital energy existing in every human and society. These sources describe the human ability to work and to adapt to the changes around, as well as to motivate to create new ideas. According to the economists, the human capital is the most important factor to develop technologies, services and innovation. It should be supported by social capital, which is defined as the network of connections and cultural capital, which includes knowledge and skills of single human or society (Czerny A., Czerny M., 2006, p. 284; Kuciński K., 1999, p. 53). The following part of the article concerns the level of the education of the future African creative sector, i.e. the access of high- and middle-educated people to the labor market, their international cooperation in research and their effectiveness measured in the �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 173 number of registered patents. The comparison with Asian countries, which are the example of success in international business, provides the broader perspective. More than 50 years ago, almost half of the world citizens (43–50%) were illiterate, and the majority of them originated from the so-called developing countries. Africa was the most affected continent, where ca. 80–86 percent of people did not participate in scholar education at all. Relatively high rates of literacy were observed only in Democratic Republic of Congo which was a Belgium colony, where 35–40 percent of the society was able to read, following Madagascar (30–35 percent) and Egypt (26 percent) (Kaczmarek T., 1998, p.285). Accordingly, in the half of the nineties of the 20th century, level of literacy remained low in two main areas: Africa and Asia. In Africa, indicators concerning the level of education in SubSaharan states are still the lowest in the world. In the beginning of 21st century only two third of men and one third of women were able to read (World Education Report, 2000). The second area of illiteracy is Asia, particularly South Asia. Even in the late fifties and the sixties of 20th century in most countries of Middle East, South Asia and Indochina, the illiteracy rate reached 80 percent, but in several countries of these regions this indicator was even higher. 30 years later, in majority of Middle East states, 75 percent of adult citizens were able to read and write. The highest rate of literacy was noted in Israel and the so-called Asian Tigers (90 percent and more), where development of education system was accompanied by dynamic economic growth in the seventies and eighties of 20th century (Kaczmarek T., 1998, p. 284). Besides the literacy indicator, effective method to examine the education quality is to measure an average time of scholar education. People living in high developed countries spend at school �174 Izabella Łęcka more than 10 years. In turn, in Africa (e.g. in Burkina Faso, Nigeria, Chad, Somalia) and in less developed Asian countries (Afghanistan, Bhutan) the average education time is under 1 year. This indicator well illustrates a social-economic gap between the richest and the poorest countries (Kuciński K., 1999, p. 283). In most economies (especially in developed ones), innovations in 50 percent cases stemmed from the company staff so they depend on education of people who work in the enterprise. Thus, the appropriate quality of education and science research are the main factors of innovative economy growth. Relation between education and innovation is a long term process of indirect character. The scientific results are helpful to make the education more modern, yet well-educated human has more chances to be innovative. It could be said that the education system has a bigger influence on innovation level of economy even than system of scientific research. Although in contemporary world new technology markets are dominated by huge international corporations, high speed of new technology development creates new niches of specific technological chances, available for less developed countries as well (Wierzbicki A., 1995). It should be noted, that the biggest potential of people of 20–24 years, who are able to finish studies and work using high technologies and know-how, live in China. However, it will be surpassed by India soon and then by African countries (all together) (Science & Engineering Indicators, 2004, p. 34). The number of graduated young people living in Sub-Saharan Africa (Burkina Faso, Ethiopia, Mozambique) has varied from 1 percent in the beginning of new millennium to few percent in 2005. In 2010 the average rate of youngsters who finished the high school was higher and reached 40 percent (Global Education Digest, 2012). Unfortunately, students rarely choose technical or engineering studies (World Education Indicators 2005). �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 175 Several Asian states, especially those politically unstable, still have a huge problem with education on the third level. Top 10 African universities (4 International Colleges & Universities, 2013) are universities from South Africa (the University of Cape Town, the University of Pretoria, Universiteit Stellenbosch, the University of the Witwatersrand, the University of South Africa), four Egyptian universities (The American University in Cairo, the Cairo University, the Mansoura University, the Alexandria University), as well as the University of Dar es Salaam in Tanzania. Simultaneously, in the last decade the universities of East, South-East and South Asia (even without Japan) have made much bigger progress in the quality of education. On the list of the best world universities (QS Top World Universities, 2014/2015), in top 100 there are 12 Asian schools (excluding Japan) meanwhile the University of Cape Town has been ranked on 171 place and the University of the Witwatersrand on 318 place. Among the best world universities there are schools from Hong Kong, China, South Korea and Singapore. Thus, this is not surprising that these states are able to create innovation and added value in relation to actual knowledge. It is well visible in the number of scientific articles, inventions, as well as rising export and a growing number of scientists and engineers (Science and Technology ..., 2007). Since the nineties of 20th century, the number of people in Asia obtaining a doctoral degree in science and engineering (S&E) faculties has risen, reaching 24.9 thousands in 2001 (Table 1). Similar level was noted in the United States (26–27 thousands in 2001–2003) and it was nearly doubled in European Union (40–42 thousands in 2001–2003). 45 percent of Asians, who are doctors in science and engineering faculties, have a Doctor of Engineering degree (EngD), twice more than in EU or the US. (Asia’s rising..., 2007, p. 4). �176 Izabella Łęcka Table 1. The number of doctorates in science and engineering (SE) in Asian countries Field/The year of reaching doctoral degree All disciplines (Science&Engineering) (S&E) Asia China India South Korea Taiwan 1995 15, 192 3, 417 4,000 1,920 650 2000 23,584 7,304 5,395 2,865 931 2001 24,874 8,153 5,394 2,956 970 2002 NA 9,523 5,527 3,225 1,069 2003 NA 12,238 6,318 3,192 1,167 1995 6,096 1,659 335 938 373 2000 11,163 4,484 723 1,654 502 2001 11,242 4,341 778 1,638 521 2002 NA 5,252 734 1,899 587 2003 NA 6,573 779 1,868 656 Doctorates on engineering NA (not available). According to International Standards Classification of Education (ISCED 97), S&E contains the following fields: education, humanities and arts, social sciences, business and law, business and administration, science, engineering, manufacturing and construction, agriculture, health and welfare, as well as services (www.uis.unesco.org/TEMPLATE/pdf/isced/ISCED_A.pdf, pp: 39–45). Source: Asia’s rising science and technology strength, 2007, p. 5; changed. China visibly leads the „production” of Doctors of Engineering ahead of other states in the region. It is also well observed that in India the number of EngD is relatively small, only two times bigger than in South Korea, which population is definitely smaller (Table 1). Moreover, a lot of young people decided to prepare their doctorates in well-developed states. It means that the real number of doctors with Asian origin is much higher. Many students from Third World were graduated not only in the United States (pic. 1), but also in the Great Britain, France, Canada and Japan. Annually, at the turn of 20th and 21st centuries, �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 177 37 percent of doctorates on S&E in the Great Britain were prepared by foreign students. Half of that number concerned engineering. In France more than 20 percent of doctorates were written by foreigners (20 percent of this number on engineering), in Germany – 9 percent, in Japan – 14 percent. 44 percent of doctors on mathematics and IT in the Great Britain and 29 percent in France were foreigners. Persons with doctoral degree who decided to return to the country of the origin have had a huge impact on development of science and research, as well as on building economic power of their countries (Science & Engineering..., 2004, p. 40). Pic. 1. Regions of origin of foreign EngD in United States in 1990 and 2000. Source: own work based on: Asia’s rising science and technology strength, 2007, p. 12. In last couple of years the signs of success of Asian „Tigers” have been visible primarily in science. Since 1991 Chinese scientists have been the largest group of doctors of science and engineering among Asian and EU citizens (from 1.5 thousand to 3.1 thousand of Chinese doctors per year). From the middle of the nineties of 20th century there have been 3 times more Chinese doctors than �178 Izabella Łęcka Indians and 2.5 times more than Korean (having regard to the difference between demographic potential of these states). Moreover, in last few years the number of publications written by Asian S&E scientists has significantly risen. There is a small number of African students on American universities in spite of the fact that United Nations led program (USAID) which already 30 years ago envisaged support for the development of science and technology in Africa. However, it was interrupted in the beginning of the eighties of 20th century. Private foundations made the similar decision. Nevertheless, for few years the American and African cooperation on education and science has been growing. A consortium of Ford, Rockefeller, Carnegie and McArthur Foundations has renewed the investments in many African universities. The consortium is planned to be supported by other organizations. The cooperation will concern students’ exchange, training, science research and improvement of skills in fields of health, agriculture, environment and private sector. The main goal is to create the African leaders of entrepreneurship and technology. (Lake A., Whitman Ch. T., 2006, p.122). In years 1988–2001 in Sub-Saharan Africa, the number of articles published in ISI Citation Index fell, which is evidently related to the shrinking science activity in this region. That was caused by dramatically small activity of scientists in Nigeria and RSA, after political changes in the nineties (Regional and ..., 2004). Nevertheless, these two countries accompanied by Kenya and Zimbabwe are still on top list of places in Africa, where significant group of scientists publish in prestigious world magazines. Excluding those countries, publishing scientists become also from Cameroon, Ethiopia, Senegal, Tanzania and Uganda. Science is much more developed in North African countries and in the Middle East. Although the science market is dominated by Western experts (according to Zegeye and Vambe, 2006), the number of scientists �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 179 with African roots has been growing dynamically. As authors suggest, „science production” is not free from the influence of political ideologies, thus governments should ensure the best conditions for science development. Although the number of publications is growing each year in all African regions, the role of Africa in global „scientific production” is still really insignificant. (pic. 2). Pic. 2. The growth of number of working people with at least secondary education in the world, years 1990–2000 Source: Barrow R.J., Lee J J., 2000, International Data on Educational Attainment, CID Working Paper, 42, Center for International Development; quoted from: Asia’s rising science and technology strength, 2007, p. 9. For many countries spending on research and development (R&D) is a key factor of economic growth and prosperity. The amount of R&D spending is treated as an indicator of country’s potential to implement technological innovations. In poorer states spending on development of R&D sector is really crucial, because it shows political and economic will to connect country with processes of global development and permanent modernization of public life. �180 Izabella Łęcka Due to diverse level of economic development in Asia and Africa, the scale of public spending on R&D is different. The majority of African countries and several poorer Asian states do not invest in R&D at all or they allocate only a little amount of money (Table 2). In 2005–2012 spendings in Sub-Saharan Africa were the lowest in the world (0.58 percent of region’s GDP), whereas in the same period the East Asian countries spent 2 percent of GDP (World Development Indicators: Science and technology, 2015). Table 2. Spendings on R&D in 2005–2012 in African countries (official data only) No. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Country Algeria Botswana Burkina Faso ex Republic of Congo Egypt Ethiopia Gabon Gambia Ghana Kenya Lesotho Madagascar Mali Morocco Mauritius Mozambique Namibia Nigeria RSA Senegal Tanzania Uganda Cape Verde Zambia R&D spendings (% GDP) 2000–2005 0,16 0,39 0,18 — 0,19 0,20 — — — — 0,06 0,16 — — 0,38 0,52 — — 0,87 0,09 — 1,25 — 0,03 Source: own work based on World Development Indicators 2008, 2015. R&D spendings (% GDP) 2005–2012 0,07 0,53 0,20 0,13 0,43 0,25 0,58 0,13 0,38 0,98 0,01 0,11 0,66 0,73 0,37 0,46 0,14 0,22 0,76 0,54 0,52 0,56 0,07 0,34 �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 181 The R&D funds flow from a state budget (GERD – Government Expenditure on R&D), economy (BERD – Business Expenditure on R&D) and in much smaller scale from private non-profit institutions, e.g. foundations (PERD – Private Expenditure on R&D). The base for deeper analysis of the modernization and innovation of states’ economies should be built on indicators concerning the structure of spending and job creation in R&D sector. Unfortunately it is not possible due to lack of data in many African and Middle East countries, as well as in less developed Asian states. Investments on R&D are simultaneously the reason but also the consequence of economic development. Invested funds do not come entirely from state budget. Part of money comes from foreign investments of high developed countries on research in dynamic developing countries. In American research prepared by Kauffman Foundation (Hatzichronoglou T., 2008, p. 69–70), international corporations marked the most important issues for choosing the localization of R&D investment in developing countries: the potential of growth, the quality of scientific staff, lower cost of research, chances of cooperation with universities and support in product sale. The most crucial differences concern the role of intellectual properties and possibilities of preserving them in developed and developing countries. It means that despite the importance of preserving intellectual properties on the raising markets and potential danger of steeling them, they do not seem to be vital reasons to obey the law. The amount of GERD shows the importance of political support for development. The amount of BERD is the factor of interest of business for development. The share of public spending on R&D in GDP depends on economy structure and export of a given country. Bigger share of processing industry in export (particularly hi-tech) means bigger investments related to R&D. The amount and structure of investment also depend on: �182 Izabella Łęcka – pro-export industry orientation, because the production located on foreign markets has to maintain high and permanent innovation to be competitive (higher value of BERD); – type of state technology policy. If the state supports only existing knowledge and assumes that import or wide use of foreign technologies (particularly advanced technologies) gives better results than own R&D actions (what is characteristic for developing countries), GERD indicator will be relatively lower; – high rate of depreciation of the results of R&D and related capital investments (buildings, equipment). It causes investment’s growth, because it increases the costs and thus reduces the tax base; – tax breaks for R&D enterprises. When this kind of instruments promoting R&D is introduced to fiscal system, it evidences the pro-investment state policy; – higher investments on research and development are conducive to the high share of large companies in the overall industrial structure (higher value of BERD). However, according to Maciej Grabski (2006), not GERD, but the value of BERD is the most crucial indicator of innovation and economic stimulator. Low value of BERD, ca. 30 percent, is characteristic for low-innovated economies. It is impossible to say that African countries have important contribution in modern entrepreneurship and high technologies. At the same time Asian countries are deeply engaged in global hi-tech market, products and services, as well as they spend a lot of money investing in their own R&D projects (Asia’s rising ..., 2007). It is not known, what was the real beginning of this spectacular development. According to Easterly (2008, p. 293–4), this process supposedly has not been started due to the support of World Bank (as it is emphasized in World Bank publications), but thanks to young, creative entrepreneurs. A good example is National Institute of Information Technology (NITT), private IT school established in India by Rajendra �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 183 Pawar i Vijay Thadani in the beginning of ‘80. They have quickly decided to expand their activity, giving concessions for new schools in the cities and countryside, where there was a demand for it. NITT preserved its trademark very carefully by unified classes, teachers’ training and controls the standards of teaching. The project became perspective and profitable. Similarly, India has reached a spectacular success in providing IT services for American companies. The most expensive firm on the Indian stock exchange ensures services to 138 enterprises ranked in Fortune 1000 and Global 500. The founder, Mr Azim Premji graduated from the Stanford University. In developing countries, most companies doing business in the R&D sector are foreign. Only 237 of 1250 biggest R&D corporations have huge budget and turnover about 130 million dollars per year. Two third of them are American. 65 percent of them act in the IT sector (including software) and 25 percent in biotechnology and pharmacy (Hatzichronoglou T., 2008, p. 48). Table 3. Research and development in Africa and the Middle East financed by international corporations, with 50 percent share of United States in 2004 (millions of US dollars) Region/country Africa Egypt Nigeria RSA others Middle East Israel Saudi Arabia Emirates Others South America and Caribbean 2004 28 2 D 23 0 875 872 D 2 0 726 D – secret data Source: U.S. Direct Investment Abroad: Financial and operating data for U.S. Multinational Companies, 2004. �184 Izabella Łęcka The amount of spending on R&D is an indicator which determines the growth of the number of registered patents or trademarks, as well as rising of export of new technology and technical services. The patent’s activity is very often perceived as a measure of country’s innovation. However, it is difficult to compare the values of this indicator measured in different countries, due to diversity of patent regulation. What helps to make it more useful is an annual list of patents in USA, containing data of inventors’ nationalities (Table 4). Table 4. Patents obtained in United States by individual inventors and organizations from different parts of the world* in 2008. Source: own work based on: Patent statistics report available for viewing, 2008; different schedules. Region/ country/ territory China Hong Kong India South Korea Singapore Taiwan Thailand Malaysia Philippines Kenya RSA 2004 2008 individual organizations’ ∑ patents** patents individual organizations’ ∑ patents patents 83 59 16 262 12 1860 6 13 1 3 36 121 59 25 196 17 1065 3 1 0 1 19 200 139 278 3802 365 3423 0 43 17 3 14 283 198 294 4064 377 5283 6 56 18 6 50 Change in years 2004–2008[%] 822 145 495 6977 296 4658 1 121 9 0 19 943 204 520 7173 313 5723 4 122 9 1 38 233 3 93 76,5 –17 8 –33 118 50 –500 –24 * The patent is included to the heritage of this country, from which came the first inventor on the list. ** The list of patents registered for a given country by the origin of the main inventor includes only these organizations, which in 2004–2008 obtained at least 5 patents. The overall number of patents could be larger. Among the African countries, Egypt, Kenya and the RSA have the larger number of patents, although the role of the RSA in the �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 185 world science has been unfortunately falling down since the middle of the nineties of 20th century. Conclusions The development of SMEs in Africa is really vital, not only because of expected incomes, but also regarding new jobs creation for the rising number of young people, who have just started their professional carriers. It should be remembered that the economic success of Asian states was involved with the cooperation with foreign companies, which chose Asia for expansion mainly because of human capital. African countries have to try their best to create the most friendly and flexible business environment. The infrastructure gap will be reduced steadily, but it takes time and capital, which is lacking in many countries’ budgets. Relatively the most promising seems the plan for improvement of education of young Africans. Thanks to educational investments Asian countries have reached a spectacular economic success in 20 years. Such a strategy should be repeated in Africa. If not, none international aid will resolve the economic problems of Africa. References 4 International Colleges & Universities (2013), http://www.4icu.org/ topAfrica/, (access 15.04.2015). Asia’s Rising Science and Technology Strength. Comparative Indicators for Asia, the European Union and the United States, (2007), National Science Foundation, Division of Science Resources Statistics, NSF 07-319, Arlington, VA, http://www.nsf.gov/statistics/nsf07319/ pdf/nsf07319.pdf,(accessible 15.04.2015). Breaking borders: From Canada to China, barriers overshadow growth for expanding SMEs, (2014), A report from The Economist Intelligence �186 Izabella Łęcka Unit Ltd., http://www.economistinsights.com/countries-tradeinvestment/analysis/breaking-borders, (accessible 11.01.2015). Czerny A., Czerny M., (2006), Czerny A., Czerny M. red., 2006, Encyklopedia Szkolna WSiP, Warszawa. Easterly W., 2008, Brzemię białego człowieka, Warszawa. Global Education Digest (2012), Opportunities lost: The impact of grade repetition and early school leaving, http://www.uis.unesco.org/ Education/Documents/ged-2012-en.pdf, (accessible 20.03.2015). Grabski M.W., (2006), Między rządem i nauką – źródła konfliktu, „Nauka”, 4. http://www.portalwiedzy.pan.pl/images/stories/pliki/publikacje/ nauka/2006/04/N_406_03_Grabski.pdf, (accessible 6.12.2009). Hatzichronoglou T., (2008), Recent trends in the internationalisation of R&D in the enterprise sector special session on globalisation, Directorate For Science, Technology And Industry Committee on Industry, Innovation and Entrepreneurship, Working paper in statistics, DSTI/EAS/IND/SWP(2006)1/FINAL, OECD, http://www. oecd.org/dataoecd/27/59/40280783.pdf, (accessible 2.12.2009). Kaczmarek T., (1998), Ludność świata, in: Kostrzewski A., Koralewski T., Matykowski R., red., Wielka encyklopedia geografii świata, t.12, Wydawnictwo KURPISZ, Poznań. Kuciński K., (1999), Gospodarka współczesnego świata, in: Kostrzewski A., red., Wielka encyklopedia geografii świata, vol. 16, Wydawnictwo KURPISZ, Poznań. Lake A., Whitman Ch.T., red., (2006), More than humanitarianism: a strategic US approach toward Africa, Report of an Independent Task Force, 56, Sponsor: Council on Foreign Relations, New York, http://www.scribd.com/doc/292543/CFR-Africa-Task-ForceWeb?autodown=pdf, (15.04.2015). Patent statistics report available for viewing. Reports breakouts by geographic origin, (2008), United States Patent and Trademark Office, http://www.uspto.gov/web/offices/ac/ido/oeip/taf/asgstc/ regions.htm, (9.12.2009). �Small and medium-sized enterprises (SMEs)... 187 QS World University Rankings (2014/15), http://www.topuniversities. com/university-rankings/world-university-rankings/2014#sor ting=rank+region=6+country=+faculty=+stars=false+sear ch= (9.12.2009). Scaling SMEs: Building a flexible platform for growth, (2013), A report by the Economist Intelligence Unit Ltd., http://www.techrepublic. com/resource-library/whitepapers/the-economist-report-scaling-smes-building-a-flexible-platform-for-growth/, (accessible 12.01.2015). Science and Engineering Indicators (2004), vol.1, National Science Foundation, Division of Science Resources Statistics, NSB 04-1, Arlington, VA, http://www.nsf.gov/statistics/seind04/pdfstart.htm, (accessible 19.04.2015). Science and Technology Investments Strengthen Asia’s Economic Future, (2007), Future Press Release 2 August, National Science Foundation, http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_ id=109747, (19.04.2015). U.S. Direct Investment Abroad: Financial and operating data for U.S. Multinational Companies, (2004), U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis, http://www.bea.gov/international/ pdf/usdia_2004/Table III Group/IIItables-j1_j10.pdf, (8.12.2009). Wierzbicki A., red., (1995), Nauka i technologia, Komitet Badan Naukowych, Urząd Rady Ministrów – Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Integracji Europejskiej oraz Pomocy Zagranicznej, Warszawa. World Development Indicators (2009). Reshaping Economic Geography, 2008, World Bank, Washington.D.C., http://siteresources.worldbank.org/INTWDR2009/Resources/4231006-1225840759068/ WDR09_22_SWDIweb.pdf, (accessible 19.04.2015). World Development Indicators: Science and technology, (2015), http:// wdi.worldbank.org/table/5.13, (accessible 19.04.2015). World Education Indicators (2005), Education trends in perspective, UNESCO Institute for Statistics, OECD, Paris. �188 Izabella Łęcka World Education Report (2000), The right to education, UNESCO, Paris. Zegeye A., Vambe M., (2006), Knowledge production and publishing in Africa, Development Southern Africa, 23 (3, Sept.): 333–349. �Kibona, K. and Shilla, B. A Role of Saving in Solving the Problem of Capital among SMEs A case Study of SMEs in Iringa Municipality Abstract The study aimed at assessing the role of saving in solving the problem of capital among SMEs in Iringa Municipality. The research was guided by three objectives: to determine the sources of fund among SMEs, to compare between the contributions of saving and other sources of finance to capital structure among SMEs, and to examine factors affecting the level of saving among SMEs owners. The research was guided by three research questions: What are the sources of fund among SMEs, to what extent does saving contribute to capital structure among SMEs, as compared to other sources of finance, and what are the factors affecting the level of saving among business owners? Cross sectional survey research design was employed to collect data from SMEs owners in Iringa Municipality, who were selected randomly. Data analysis was done using a Statistical Package of Social Science (SPSS). Descriptive results were presented using frequency tables. Linear regression model was used to assess the factors affecting the level of saving. The findings revealed that the level of initial capital, number of dependents and level of profit had significant effect on the level of saving. Key words: SMEs, Savings, Source of Capital Introduction The small and medium scale industry is seen as the key to Tanzania’s economic growth, alleviation of poverty and unemploy- �190 Kibona, K. and Shilla, B. ment in the country. Available data shows that SMEs contribute about 40% to the country’s Gross Domestic Product (Tamara, 2006). SMEs are said to be 80% of registered businesses, each employing between 5 and 99 people (Tamara, 2006). Promotion of such enterprises is therefore of paramount importance since it brings about a great distribution of income and wealth, economic self-dependence, entrepreneurial development employment and a host of other positive, economic uplifting factors. According to the EU Survey report (2011), 74.8% of companies used debt financing. Unsurprisingly, the use of debt financing increased with enterprise size class. Debt financing was used by 66.3% of all micro-enterprises, 79.3% of all small enterprises, and 85% of medium-sized enterprises. The difficulty of using own savings in solving the problem of capital affects both developed and developing countries, though mostly affects developing ones. Debt access among emerging entrepreneurs has been a problem especially to youth who lack collaterals as required by most of financial institutions. Background of the Problem Most of the African Small-Medium Enterprises struggle to raise capital to establish and expand their businesses. According to Kauffmann (2005), “Africa’s SMEs have little access to finance, which thus hampers their emergence and eventual growth. Their main sources of capital are their retained earnings and informal savings, and loan associations, which are unpredictable, not very secure and have little scope for risk sharing because of their regional or sectorial focus. Over the past fifteen years, Tanzania has marked as one of the developing countries on an ambitious and long process of economic, social, and political reforms to improve the business environment and to increase economic growth and reduce poverty. The Government approved the SME Development Policy in 2003. The policy �A Role of Saving in Solving the Problem of Capital... 191 examines the contributions of the SMEs in the economic, social and political reforms embarked by Tanzania for the past years, as stipulated in the (FYDP); 2011/12-2015/16; “to improve the business environment so as to increase economic growth and finally reduce the prevalent poverty level”. Research Objectives General Objectives The main objective of the research was to assess the role of savings in solving the problem of capital to the SMEs. Specific Objectives of the Study Researcher studied the problem by focusing on the following specific objectives 1) To determine the sources of fund among SMEs. 2) To compare between the contributions of saving and other sources of finance to capital structure among SMEs. 3) To examine factors affecting the level of saving among SMEs owners. Research Questions 1) What are the sources of fund among SMEs? 2) To what extent does saving contribute to capital structure among SMEs as compared to other sources of finance? 3) What are the factors affecting the level of saving among business owners? Significance of the Study The study is significant to SMEs owners and Government. To SME’s, the results of this study will help them to work out various methods of accessing saving in raising and expanding capital structure of their business. Suggestions and recommendations �192 Kibona, K. and Shilla, B. arising from this research are helpful to them in overcoming the problems of financing their businesses. To the Government, the study will compliment on the efforts of Government in promoting development of SME’s. The results will create awareness on the problems hindering SME’s level of saving for financing business and hence recommendation on their solutions will give Government an opportunity to support SMEs in Tanzania. Literature Review Review of Relevant Theory: Pecking Order Theory Myers (1984) argued that firms prefer internal finance to external one and, if resort to external finance becomes necessary, debt finance is preferred to equity finance. If internal funds are not enough to finance investment opportunities, firms may or may not acquire external financing, and if they do, they will choose among the different external finance sources in such a way as to minimize additional costs of asymmetric information. Conceptual Framework �A Role of Saving in Solving the Problem of Capital... 193 Empirical Literature Review Due to difficulties in accessing finances, many SMEs start with personal savings, or finances borrowed from family and friends. Okraku and Croffie (1997) argued that SMEs rely primarily on personal savings of owners, business profits, family members or friends for their financial needs (they have little or no access to external credit). This is caused by high cost of borrowing which leads SMEs to prefer mostly personal saving to loan. Having noted that saving rates in Africa are generally estimated to be low and stagnant, most of SMEs in Africa have earn low profit and have large family size which lead to more consumption than saving. Due to low profit, SMEs use that money for family purpose, which reduces the level of saving for improving the business. According to Nesta (2009), debt financing is the most widely used form of finance as it is generally one of the least expensive ways to raise finance. It is most suitable for established lower risk businesses, with a stable cash flow to repay the debt. Lack of access to finance has been cited as problem for SMEs, while information on the financial performance and capital structure of SMEs is generally unavailable. Within the access to finance category, credit conditions relating primarily to interest rate, maturity, collateral requirements and lending procedures were perceived to be the most important limiting factors. Methodology Research Design, sampling and data collection The study used cross-section survey design, the method was chosen as it is non-resource intensive in terms of time and money, but it is capable of exploring the required data. The study was conducted in Iringa Municipality, the areas with large number of SMEs varying in characteristics. The targeted population specified by the researcher �194 Kibona, K. and Shilla, B. was the owners of small and medium enterprises located in Iringa Municipality. The researcher used probability sampling method. Data Analysis Descriptive data were presented by using frequencies tables and cross tabs which used responses from respondents and were analyzed by reflecting the objectives and goals. The answers provided by the respondents were analyzed with descriptive statistics and frequencies measures found on SPSS. Those kind of measures used depend on the required analysis needed by researcher. Frequency distribution table was used to present results of descriptive data. To assess factor affecting level of saving, linear regression model has been used. The linear regression used in this study is, LoS = β0 + β1Age+ β2Sex + β3 Dependants + β4Profit + β6Capital + β7Education Where LoS represents Level of Saving Research Findings and Discussion Respondent Background Information Sex of Respondents The finding shows that 32 (64%) of the respondents were male and 18 (36%) were female, as shown in the table 1. It seems that most of the businesses were owned by men. There is a need to encourage women to get involved in entrepreneurship issues so as to improve economy and welfare of their families. Religion of the Respondents Data show that, 36 (72%) of the respondents were Christian while Muslim were 13 (26%) and Hindu were 1 (2%) of the re- �A Role of Saving in Solving the Problem of Capital... 195 spondents. This variation occurred because researcher obtained the respondents by using random probability sampling; though in areas were the research was conducted Muslims and Christians dominated rather than other religions such as Hindu. Religion has a little impact on establishing businesses especially in this region, unlike other places where religions have some sort of hindering the involvement of some of the people in business. Age of the Respondents Data show that 26 (52%) were aged between 26–31 years, followed by 8 (16%) percent of respondents aged 20–25 years. The results therefore reveal that majority of the respondents, who participated in the study were aged around 26–31 years, meaning that youth have awaken on self-employment instead of waiting or depending on working for the institutions/organization. Education Level Majority of the participants in this study were primary school leavers, occupying 19 (38%) of the participants in the study. This was followed by secondary school leavers by difference of 2 respondents having 17 (34%) of respondents. Then, respondents who held diploma were only 6 (12%), followed by Certificate and Degree holders occupying 4 (8%) each. The results reflect that most of the owners of small and medium businesses were the ones who have low level of education because 72% of respondents have primary and secondary education, while 28% of respondents have above secondary education. The human capital theory postulates that the more educated and experienced the individual, the higher the degree of success in economic activities, so we expect to find a positive relationship between human capital variables and business performance (Chirwa, 2008). �196 Kibona, K. and Shilla, B. Location of the Business Location of the business is another variable which contributes a lot in the performance of the business, especially in the issues of increasing capital in the business. The results show, that 16 (32%) of the SMEs were located around schools and colleges, followed by respondents located at roadside/footpath and commercial in which each location has own 13 (26%) of the respondents in the study. 7 (14%) of the SMEs were located in the market place and 1 (2%) of the respondents used mobile market. 3.1.6 Number of Dependents Number of dependents is considered as the important variable in this study. The study assumes that even the number of dependents affects the increase of capital to the business. The results from findings show that majority of the respondents have 3–4 dependents with having 20 (40%) of the total respondents, followed by 0–2 dependents and 5–6 dependents where both have 12 (24%) each. And respondents who have more than 7 dependents cover only 6 (12%) of the respondents. Level of Saving The study wanted to explore the average level of saving per day, where the researcher assumes that the level of saving has a positive relationship with the access to own saving. Majority of the respondents save 0–5,000 per day, which occupies 27 (54%) of the respondents, followed by those who save between 5,001 and 10,000 by 13 (26%). Then, 4 (8%) of the respondents save more than 20,000. Respondents who save 10,001–15,000 and 15,001–20,000 occupy 3 (6%) of the respondents. This means that the majority of the SMEs have a low level of saving which can lead to little access to own saving because researcher believes, that saving determines the accessibility of own saving. �A Role of Saving in Solving the Problem of Capital... 197 Table 1: Distribution of Respondents According to Daily Average Saving Daily Average Saving 0–5,000 5,001–10,000 10,001–15,000 15,001–20,000 20,001+ Total Frequency 27 13 3 3 4 50 Percent 54 26 6 6 8 100 Level of Profit Findings show that 21 (42%) of the respondents make profit between 10,001 and 20,000 per day, followed by respondents who earn a profit between 0 and 10,000 per day by having 18 (36%). 9 (18%) of respondents making profit of 30,001+ per day and 2 (4%) of respondents make a profit between 20,001 and 30,000 per day. This means that the majority of the respondents earn a low profit per day whereby this can be caused by the small size of their businesses. This may hinder not only accessibility of their own saving but even other sources of finance which lead to difficulties on increasing capital. Contribution Saving to Capital Structure From the findings it results that saving contributes by 69.49% on average and another source of finance contributes by 30.51% on average to the capital structure of the SMEs. This means SMEs have more access on saving from the level of starting their business and lead to operate under little pressure which can help them to make profit instead of focusing on the debt finance, which can lead them to get low profit or to operate under loss. Results of Linear Regression Table 2: Model Summary Model R .821 R Square .674 Adjusted R Square .629 �Kibona, K. and Shilla, B. 198 Based on our model, the correlation is 82.1%, which indicates a good level of prediction. Independent variables explain 62.9% of the variability of level of saving which indicated through R2 value which is a relative strong association between independent variables and dependent variables. Table 3: Linear Regression Model Unstandardized Coefficients B (Constant) Gender Initial Capital Education Age Number of Dependants Level of Profit .206 –.043 1.162 .132 .132 .332 .980 Std. Error .395 .252 .358 .304 .395 .160 .245 Standardized Coefficients t Sig. .520 -.170 3.249 .435 .334 2.082 4.007 .606 .866 .002 .666 .740 .043 .000 Beta –.016 .420 .048 .042 .254 .389 Results of Linear Regression The results in Table 3 show that capital, level of profit and dependents are all statistically significant to the level of saving, which means their p-value is less than 0.05, while other variables including age, education and gender are statistically insignificant to the level of saving (p>0.05). Predictors of the level of saving with Capital (b=1.162, p=0.002); capital coefficient is positive, which means SMEs with high capital have predicted to save more than the ones who have used low capital in their business and the results mean, that if the capital increases to the business in one unit, the level of saving is predicted to increase by 1.162, too. Level of profit (b=0.98, p=0.000), which means SMEs which earn more profit per day have a chance of having a higher level of saving than ones who have earned low profit per day: this indicates, that as the level of profit increases by 1 TSH, the level of �A Role of Saving in Solving the Problem of Capital... 199 saving will increase by 0.98 TSH. Dependants (b=0.332, p=0.043), this means as dependents change by 1, the level of saving is also going to change by 0.332 TSH. Ambrose J. (2012), in his study tests factors for saving mobilization in which one of the variables was dependency level, shows that the dependence level was statistically significant to saving mobilization. The results show that the number of dependents and the savings for growth show very significant variation at 0.01 level of significance (F = 4.99, df = 3), p = 0.002) showing that the dependency level is a factor with an immense influence on savings mobilization for growth of woman enterprises. From the results the researcher concludes that capital, profit and dependents related to the level of saving of the SMEs, as these variables change, lead to the change of the level of saving of the SMEs. SMEs should improve capital of their business, which may lead to increase the profit and their level of saving. Conclusion and Recommendations Conclusion First question wanted to know sources of fund among SMEs and sources considered in this objective were: savings, profit, loan and friends/family. Findings show that SMEs mostly use their own saving in the processes of increasing capital to their business. Saving is a loan taken to increase capital which represents other sources of finance. Second question wanted to know the contribution on own saving and other sources of finance on to capital structure among SMEs. The findings show that own saving contributes a lot to the SMEs capital structure, whereby own saving occupies 69.49% on the capital structure of the SMEs while other sources of finance have only 30.51% in the capital structure of the SMEs. This data valuated from the start-up capital of the respondents. �200 Kibona, K. and Shilla, B. Third question wanted to examine factors for accessibility of own saving. Through various literature reviews which deal with the accessibility of capital, researcher formulates different independent variables whereby researcher thinks that they contribute to the accessibility of own saving. Researcher uses the following variables gender including age, sex, dependents, capital, level of saving and level of profit. Through the linear regression test, it shows that capita, profit and dependents are statistically significant to the dependent variable, which means that only this variable can determine the accessibility of own saving to the SMEs or increasing their capital to the business. Even if other variables show that they are insignificant in determining the accessibility of own saving but the researcher thinks that some of them clearly have impact on the accessibility of own saving because on the analysis, which use cross tabs, some of them show that they have impact on the accessibility of their own saving. Recommendations The study recommends the following: SMEs should put more efforts on using own saving in establishing and expanding their business. This will help them to increase their level of profit. When they use more loans on establishment and expanding businesses even the level of profit and saving will decline because they should repay the loans provided. References Ambrose, J. (2012). Savings mobilization for growth of women-owned entrepreneurial ventures in Kenya. “International Journal of Business and Social Science” Vol. 3 No. 15. �A Role of Saving in Solving the Problem of Capital... 201 European Union (2011). SMEs access to finance, Ipsos Mori. Myers, S. (1984). Finance Theory and Finance Strategy. Institute of management sciences. NESTA (2009). “Reshaping the UK Economy”. The Role of Public Investment in Financing Growth. Business Economics and Skills. Kauffmann, C. (2005). “Financing SMEs in Africa”. Policy insights No. 7. Africa Development Bank. Kamara, H., (2013). European Small Business Finance Outlook, “Research & Market Analysis”, Luxembourg. ��conclusions The conference held at the University of Iringa was an exceptional opportunity for the Polish and Tanzanian researchers to meet regardless of physical distance separating these faraway countries. In fact, they share not only similar experiences of the socialist system but also common problems of the contemporary world. The meeting broadened our general knowledge by adding a wide variety of both theoretical and empirical approaches and also paved the way for publication of this volume. Unfortunately, some of the authors who had participated in the conference did not manage to send their papers. Nevertheless, we do hope that the collected texts will suffice to acquaint the potential readers with multifaceted aspects of sustainable development. Contemporary times confront us with increasingly demanding tasks to better ourselves, to improve our scientific and didactic work, and to enhance the surrounding world. However, we can face these civilizational challenges only once we realize the necessity of sustainable development and timely avert all negative phenomena caused by ourselves. We believe that this book will trigger reflection and inspire discourse both among scientists and students. We also hope that the Tanzanian-Polish conferences will be held in the future on a cyclical basis, as suggested by Prof. Nicholas Bang, the chancellor of the University of Iringa. Maciej Ząbek ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efe497a83e340f61161a4140d552f545.pdf ccf8a6db0ab9d866c5201256124af0ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6645 Rights Information about rights held in and over the resource Licenacja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2018 Subject The topic of the resource Afryka Wschodnia - rozwój Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6213 Title A name given to the resource Cultural shift in East Africa: developments, biographies, (im)materialities Description An account of the resource Develpoment in East Africa 3, 373 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cichocki, Piotr (ed.) Ząbek, Maciej (ed.) Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Mkwawa University College of Education, a Constituent College of the University Dar es Salaam Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DEV ELO P M E N T IN EA S T AFR I CA 3 Cultural Shift: Developments, Biographies, (Im) materialities edited by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek �Development in East Africa ��Development in East Africa Cultural Shift in East Africa: Developments, Biographies, (Im)materialities edited by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek Mkwawa University College of Education (MUCE), a Constituent College of the University of Dar es Salaam (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw (Poland) Iringa – Warsaw 2018 �© Copyright by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek 2018 Reviewers: Prof. Hayder Ibrahim Ali Prof. Jacek Pawlik Proofreading by Iwona Handzelewicz Cover design by Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-639-1 Printed in Poland WDR, Włocławek �CONTENTS Introduction – Piotr Cichocki & Maciej Ząbek . ...............................     7 Part I DEVELOPMENTS Chapter 1 KAWONGA GERVAS AND WAKATI MALIVA East African Development: Language as a Forgotten Factor .....    31 Chapter 2 MAXMILLIAN J. CHUHILA Commerce or Food? Development Narratives of Maize Farming in Ismani, 1940s to the Present ................................................    57 Chapter 3 MLOWE N.P. AND JUSTIN K. URASSA Formalization of Customary Land Rights on Rural Household’s Livelihood Outcomes: A Case of Handeni District, Tanzania ......    91 Chapter 4 MACIEJ ZĄBEK Ujamma. Contemporary Discourse about Julius Nyerere Socialism . ................................................................................ 143 Chapter 5 AMBILIASIA PENIEL MOSHA AND STEVEN KAUZENI Social Cultural Habits and Climate Change: The Untold Stories of Climate Preservation From Kilimanjaro .................... 167 Part II BIOGRAPHIES Chapter 6 ANNA CICHECKA Gender agenda and development in Tanzania ......................... 207 �6 Contents Chapter 7 ANNA WIECZORKIEWICZ “Black women” as a rhetorical tool of persuasion ...................... 223 Part III (IM)MATERIALITIES Chapter 8 ASHURA JACKSON African Independent Churches as a Threat to the Survival of Historical Churches in Mbeya .............................................. 245 Chapter 9 MUSSA KASSIMU Foreign Religions and Wanyamwezi Traditional Religious Rituals; Influences and Absorption of African traditionalists’ Mind in the Third Millennium . ................................................. 271 Chapter 10 PIOTR CICHOCKI African electronic music in church and beyond. Dialectic relation of religion and development . ....................... 303 Chapter 11 ANTONIO ALLEGRETTI The religious (and political) materiality of development among Christian Maasai in contemporary Tanzania . ............... 325 Part IV VARIA Chapter 12 KLAUDIA WILK MHAGAMA Efficiency and utility of Polish Aid projects in Tanzania: Socio-cultural aspects of cooperation between local partners and external donors and its impact on development . .............. 359 �INTRODUCTION This collection of articles aims to bring closer the problem of current dynamic changes taking place in East Africa, something we may call cultural shifts, that actually incorporates transformations in every sphere of life from social, economic, through religious and linguistic to the rapid changes in environment and climate. A quick look at the table of contents proves that the collection is in the strict sense interdisciplinary, but the common ground for this meeting is founded by anthropological theory. By starting to investigate the problem of a cultural shift, it is adequate to trace the constellation of academic theories referring to that question. Among concepts that are most frequently used in academic debate and outside academia are development, globalization and modernization. In the course of the book we refer to them ambiguously: at the same time we use them as analytic tools and polemicize with them, criticize them and ask them uncomfortable questions. The good example is the concept of the development, very often used in relation to African context, but not only by Africanists or anthropologists. The development is a paradigm for thinking and acting about and through an African state, a society or even a personal life of Africans. Moreover, the concept is not only an analytical tool used to describe processes but rather it became a persuasive political tool used to redefine and reshape social and economic life of individuals, communities and regions. The example of how this concept manifests on the level of individual �8 Introduction biographies comes from ethnographic fieldwork. Number of Tanzanians and Malawians with whom we had opportunity to talk during our independent research projects planned or fantasized about their further lives similarly as they would write a developmental plan. Furthermore, similar observations from the fieldwork illustrate how communities or local institutions address to and organize according to the notions of development. Most of orations of traditional authorities in public or semi-public occasions were related to a development as more or less hypothetical but always desirable future. But developmental is not only, or even not mostly, discursive. It is rather an element of effective, embodied, shared imagination of powers, hierarchies and prosperities. As above mentioned examples suggest, we propose the perspective on the cultural shifts that reflects their local diversifications and negotiations. We argue that specifically ethnographic methods, with their focus on unmediated experience play a crucial role in understanding the phenomenon as multilayered rather than universal and homogenous. Due to ethnographic methodology, we – and most of the authors from this volume – had an opportunity to observe and understand contradictions, multifariousness and spottiness of shifts and changes, that are often seen as monolithic and leading one universal way of life in the spacious and diverse continent and region. This book has been organized into three sections, each of which contains the set of interrelated articles. The division reflects some theoretical orientations in modern African studies, but even more, the categories of institutions and experience of everyday life in East Africa. We have proposed three points of view: throughout the already discussed concept of the development, through the perspective of biographies and narrations on the body, then through the scope of (im)materiality. �Introduction 9 The first part presents papers that focus on what is usually discussed, within the public debate on the issues of development of states and economies. Their configuration, however, addresses the intersection of economic, political and environmental issues. We have no doubts that dynamics of these relations is essential to regional and state politics in the region, putting the environmental problems as central actor in the composition of the social1. The second point of view – connected with eponymous biographies and narrations – is driven from methodological orientation on the individually embodied experience. By these we want to stress the importance of cultural shifts as seen from the perspective of the embodiment on individuals. One of the leading attempts of the problematization of the embodiment in today’s anthropology is the gender theory. It is arguable through reading of current African studies2, that the gender theory applies to both the reinterpretation of what was and is African society from one side, and a deep change, that eventually may bring the cultural shift from postcolonial structures from the other. The perspective of the biography, especially in relation to women experience and their struggles in colonial and post-colonial social settings, questions the official historical discourse and suggests that cultural shifts we focus on, might be multidirectional. The example of this multi-directionality comes from modern history of independent Tanzania. As literature informs3, the ideological and economic reforms – establishment of Ujamaa, suahilization and generally development of African socialism – was parallel to puritanism in 1 B. Latour, Politics of nature: how to bring the sciences into democracy, Cambridge 2004. 2 African gender studies: theoretical questions and conceptual issues, ed. O. Oyěwùmí, Houndmills – Basingstoke – New York 2005. 3 A.M. I v a s k a, Cultured states: youth, gender, and modern style in 1960s Dar es Salaam, Durham 2011. �10 Introduction spheres of attirement and behaviour of Tanzanian women. The state ideological control over women’s bodies was implemented under the ideology of Africanness freed from western corrupted influences. The more present struggles of women, who aim to broaden the space of political and personal agency, prove that the previous reform supported only part of Tanzanians in their de-colonial aspirations. The last part of the book concerns phenomena of the religious realm, understood, however, not only from the perspective of beliefs and systems, but also as networks set by people, material and immaterial elements. We decided to define it by the concept of (im)materiality, referring to the anthropological literature on religion, that highlights the importance of a material component and an embodied experience of a ritual, a faith or a morality4. To be exact, the mentioned authors stressed the ‚materiality’ of the religion (and the art). By adding ‚im’ to the ‚materiality’, we like to highlight the importance of mediated and technologic5 elements in network established by religious rituals and communities. The other reason for implementation of the prefix refers to an active role of imagination and spiritual phenomena that are essential in the religious realm as defined by church attendants and ritual goers. The notion of (im)materiality ties also “human experience and technical of (im)material objects”6, which refers to wider spheres of culture outside the religious. Therefore, we aim to address religion by defining it through used elements and also through links that 4 A. Gell, Art and agency: an anthropological theory, Oxford – New York 1998; B. Meyer, Materializing religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 227–228; Idem, Media and the senses in the making of religious experience: an introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–134, 2008. 5 Cargo/(nie)materialność. Katalog. CARGO/(im)materiality. The Catalogue/ CARGO/(非)物质图录, ed. P. Cichocki and W. Plińska, Warszawa 2016. 6 Ibidem, p. 44. �Introduction 11 it is creating with seemingly other spheres of social life: economy, technology, politics or art. Shift or shifts? Before we elaborate on the content of particular chapters, it is required to define more precisely the concept of ‚change’ – or ‚shift’. In the context of colonized regions and southern Africa more precisely, these concepts were fundamental for scholars from the so called Manchester school, in fact centered around Rhodes – Livingstone Institute in today’s Zambia. Scholars who worked in Rhodes – Livingstone Institute, led by Max Gluckman were interested mostly in the cultural shift7 manifested on both material and symbolic aspects of newly formed urban communities. The example of the thematic scope was the relation between political units of „tribes” and working class. Another distinctive novelty from Max Gluckman’s group was a method of the research and the description, based mostly on case studies that are ideal lenses to observe the process of shift. However, it is worth noting that deep dynamic and instability were a constant feature of African social landscape. At the same time, which is not contrary, the current processes create unprecedented situation of cultural, demographic, ecologic and technologic shift. Researchers8 proved by certain case studies that Africans in precolonial and colonial times manifested a great deal of attach7 E. Colson, Tonga religious life in the twentieth century, Lusaka 2006; M. Gluckman, Order and rebellion in tribal Africa: collected essays with an autobiographical introduction, London 2004 (1963); J.C. Mitchell, The Kalela Dance, Manchester 1956; R.P. Werbner, The Manchester school in south-central Africa, „Annual review of anthropology”, 13(1984), no. 1, pp. 157–185. 8 R. Natvig, Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), �12 Introduction ment to cultural and spatial mobility. Phenomena like migrations, (sometimes very dynamic and creating new communities like mfecane), crossover of groups, religious pluralism or culture creativity were a remarkable feature of people throughout the whole continent. By far, Africans do have their own antiquity, but they also do have magnitude of history. Another question that attracts attention of scholars9 is a comparison of modern African cultural shifts to economic, political and cultural transformations from other continents. The remarkable discussions on the African working class and its similarity – or distinction – to European or American labour, again was a deal of the discussion of Manchester School. As Max Gluckman insisted ‘An African townsman is a townsman; an African miner is a miner”10, stressing the universality (or rather the process of universalization) of the capitalism. We do not deny, however, that the changes are not a transnational phenomenon. As James Ferguson argues, Africa is a part of world order11, call it neoliberal or, if we decide to call it with the newer denotation, any global network of power, defining its certain elements by its own logic. The interesting approach that compares the African (post)modernity and (neo)liberation/liberalism comes no. 4, p. 669; T. Ranger, The Invention of Tradition in Colonial Africa, in: The Invention of Tradition, eds. E. Hobsbawm and T. Ranger, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, pp. 211–262; T. Ranger, Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the Britain-Zimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226. 9 The objects of life in Central Africa: the history of consumption and social change, 1840–1980, eds. R. Ross, M. Hinfelaar and I. Peša, Leiden 2013; L. Vail, The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989. 10 M. Gluckman, Anthropological problems arising from the African industrial revolution, in: Social change in modern Africa, ed. A. Southall, London 1961. 11 J. Ferguson, Global shadows: Africa in the neoliberal world order, Durham 2006. �Introduction 13 from theoretical writings of Immanuel Wallerstein12. Wallerstein argues that the modern interconnected world – the world system in his nomenclature – is indeed universal and overwhealming (or at least widely and aggresively expanding), but its terrain is heterogenous and hierarchically systematized into core, semi-peripheries and peripheries, the latter two equated to post-colonial states13. The connection and the hierarchy are strengthened by the global division of labor, where the peripheral areas are sentenced to less paid, less specialized and more strenuous labour. National states are in fact subordinary in this process, only administrating the division and in case of peripheral areas weakly structured and marginally autonomous. As far as we draw a lot from two mentioned perspectives we would like to propose a slightly different perspective that compares the global perspective and the local social and ecological environment. As most of presented papers can be described as case studies based on particular localities, we cannot underestimate the locality, the difference, the uniqueness. On the field of social studies the defiance of the local and the singular is at best a methodological limitation, and ignorance at worse. At the same time the lack of the perspective on the global processes is a lapse as well. The example from Tanzania refers to the twilight of the African socialism, when Julius Nyerere declared the end of the politics started by Arusha Agreement. It is widely known that the change of politics was an effect of pressures from International Monetary Fund and other global institutions. This decision though affected in many ways numerous localities in Tanzania. After the national change, the particular territories of Tanzanian state evolve economically in I.M. Wallerstein, Africa and the modern world, Trenton 1986; Idem, Africa: the politics of independence and unity, Lincoln 2005. 13 Idem, World-systems analysis: an introduction, Durham 2004. 12 �14 Introduction different directions. A good example of the analysis of Tanzanian transformations diversified among different localities comes from ethnography of Pat Caplan, who described variously how communities of Mafia Island changed separately underway of historical changes of the state14. Another perspective that necessitates scholars to link global and local perspective and to diversify cultural change into a bundle of transformations comes from the study of environment and climate change. As far as we understand the source of the problem – and some of its solutions – we know that particular realizations and effects of the climate change are always local. This collection of texts, as the variety of fieldworks, themes and approaches, aims to represent a certain epistemological value. This juxtaposion, however, corresponds with the theoretical approach toward social shift, elsewhere reffered to as the development or the modernisation. We understand this shift as a non-linear, non-homogenic, stratified, multi-dimensional phenomenon. It is clearly a too much distanced perspective to talk about an “African development”. Even if financial politics or technical innovations concern wider areas (or rather construct global areas e.g. ‚global south’ or ‚third world’ by the political, economic distinctions and hierarchies), they are each time shaped by local social environment, which differentiates their role, meaning and outcome. Hence, we tend to describe ‚developments’ instead of a single ‚development’, ‚modernisations’ as a contrast to the vision of homogenised modern Africa and even more broadly: ‚Africas’ instead of homogenous ‚Africa’. Moreover, we argue that not only national policies and institutions differentiate the ‚developments’. As proved by a numP. Caplan, African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003; Idem, Between Socialism & Neo-Liberalism: Mafia Island, Tanzania, 1965–2004, „Review of African Political Economy”, 34(2007), no. 114, pp. 679–694. 14 �Introduction 15 ber of theoreticians and researchers15, the remarkable feature of African states lies in their internal incoherency and juxtaposition. Observing countries like Tanzania and Malawi, we might see that there are numbers of factors that affect the differentiation between regions, social groups or social identities. If we take the example of relations between Northern and Southern Regions in Malawi, we consider different ethnic composition, geographical environments and landscapes, economic traditions and projects, historical backgrounds, languages used and many others factors that apart from the general condition of economy of shortage and higher administrative belonging, brings to mind more an image of contrast than a homogeneity. Developments As it was mentioned, the first part of the book directs us to problems of the development, understood in the context of dynamic configurations of social and natural phenomena. We argue that to address these phenomena, the interdisciplinary approach is needed, and the chapter reflects this confidence. The first chapter by Wakati Maliva and Gervas Kavonga concerns the link between what is understood as development, the power and the language. Authors argue that “a foreign language is not a proper tool for development”. The thesis is based on the observation, how the education of certain languages differs the faces and dynamics of African states and current developments of the region. Good enough example comes from the comparison of two neighboring countries: post-socialist Tanzania, where Kiswahili promoted – or A.I. Asiwaju, Partitioned Africans: ethnic relations across Africa’s international boundaries, 1884–1984, London 1984; A. Mbembe, On the postcolony, Berkeley 2001; A. Mbembe and S. Nuttall, Public Culture, „Public Culture”, 15(2003), no. 1, pp. 11–40. 15 �16 Introduction enforced as critics may say – the cultural homogeneity despite the extreme linguistic and ethnic differentiation; and post-authoritatian Malawi, where the domination of Chewa group had not translated onto domination of Chichewa language and often English still is a lingua franca, at least among educated population. It is unauthorized to foretell political and economic future to both countries, but it clearly depends on the level of social integration of certain regions, the development of which is highly differentiated. Authors make a clear statement, that “a foreign language is not a proper tool for development” and “imperative education [should] be delivered in the language that everyone is conversant with to enable educated people in the society to translate theories into practice”. It is remarkable, though, that the relationship between colonization, decolonization and language used by state institutions became precisely proven. Moreover, authors connect the possible wider spread of Kiswahili as the language of higher education16 as the factor that contributes to the development of the region, the African Union and the EAC. By this, we can see how the language becomes somehow institutionalized and materialized as an actor in the process of the cultural shift. The author of the next chapter, Maximilian Chuhila presents an in-depth historical analysis of rural transformations in Tanzania, more precisely maize farming in Ismani, part of the present day Iringa District. By the precise perspective of the Ismani locality, the author presents contradictions of development in the sphere of agriculture: simultaneous large size of faring as an informal sector of employment in Tanzania and its relative and limited technological means involved in it and vast land resource in rural areas contrasted with inability to adequately utilise the land. Chuhila shows the slow process of development of accessibility to market 16 For now English is still the language of higher education in Tanzania. �Introduction 17 outlets, improving of seeds and accessibility to farm-loans parallel to political and economical changes in Tanzania. Factors that play the most crucial role in this entanglement are the physical environment and the government interventions. Due to climate change, the agriculture finds worsening conditions and the shifting stability is secured only through the administrative support (or remittances from relatives). Through the article it is clearly visible how the local versions and practices of development varied from a number of independent factors. The land ownership, right to use it and knowledge on it – is the subject of the paper by Napoleon Saulos Mlove and Justin K. Urassa. The specific location of the study is Handeni District in northeastern Tanzania. Authors study the legal aspect of land ownership and estimate its demographic, economic and quotidian effects. The important aspect of the control over the land in the district are Certificates of Customary Right of Occupancy (CCRO), which is the legal model of formalization of customary land rights. The customary rights, however, are playing a certain role within the neo-liberal economy, for example they may enable owners of the land to access bank credits and loans. The context of Mlowe and Urassa research also relates to the growing demographic and social mobility, both affecting the notions of land as a commodity or a passive capital. The authors prove, however, that Certificates of Customary Right of Occupancy enhance tenure security, reduce border conflicts and support ownership of land by vulnerable groups. At the same time formalised customary land rights do not affect positively household incomes and capital accumulation. The study, though, brings an interesting and based on precise data perspective on the entanglement of three systems: the so-called ‚traditional’, legal based on the state and neo-liberal. By these the article brings a question of how the growth of social and economic mobility interferes with earlier social structures of rural communities. �18 Introduction Maciej Ząbek’s article also refers to the Tanzanian socialism, more specifically to rural Ujamma communities. The author is especially interested in the role of Ujamaa in forming Tanzanian social relations and identity. The analysis of the historical context, carefully studied by the author, reveals the ideological, political and economic environment in which Ujamaa project emerged, along with reforms concerning the gender roles (regulation on the attire of women) and the educational reform supporting the spread of Kiswahili as the national language. Ujamaa was part of the wide front of reforms, which, purposely thank to Julius Nyerere’s political project, had to establish the new ideological, economic structure of decolonizing state. Though, the ujamaa undoubtedly had the most tremendous effect on unevenly inhabited rural areas of Tanzania. The realization of ujamaa policy brought the relocations of whole village populations, technologization of agricultural work, but what is most interesting for Ząbek, also effects on the cultural practices, discourses and a sense of individual identity. The paper concerns the today’s look at the ujamaa past. Not surprisingly the memories about ujamaa are ambiguous and differentiated depending on which class comes from and what age group he or she represents. The vision of the past is also reshaped by today’s experiences of new economic order and unequal development deepening inner diversification of Tanzanian society. Perhaps this is one of the reasons why ujamaa still takes a central role in debates on political identity of Tanzanians in media, hiphop music or academic conferences. Certainly the ujamaa and general Nyerere’s policy shaped the modern notions of Tanzanianess, altogether with later economic reforms, which led to (neo-)liberalisation of the market. As Ząbek mentions, it is interesting to compare eastern European memories about the socialism, despite the contrasting differences between their historical contexts, realisations and effects. Perhaps among �Introduction 19 few similarities is the fact that both of the systems were replaced by the realm of capitalism. The next chapter written by Ambiliasia Peniel Mosha and Steven Kauzeni concerns seemingly different phenomenon, namely the issue of climate change, but observed from the local point of view. Mshiri village population, as authors argue, has the set of procedures to preserve the climate of their environment on the slopes of the Kilimanjaro elevation. This perspective, however, concerns wide spectrum of modern life in a postcolony. The status of local, indigenous knowledge reflects the relations of power and hierarchies of certain practices toward the environment. Moreover, the shape of social cultural deeply rooted interventions that helped to preserve the climate is interrelated with moral and religious beliefs and practices. In the context of colonial and postcolonial Tanzania we can understand how the local knowledge was first neglected, administrative attitudes toward the environment modernized and only recently some projects make an effort to restitute and re-appreciate what is now called ‘traditional knowledge’. Without a doubt Mosha and Kauzeni fit into the engaged approach. They urge to re-conctruct (or construct) that environmental conversation should be “faith-based, collectively held, and engraved in peoples’ hearts in the adoration of the creation which takes us back to the theories of moral realism”. By this, the paper is an interesting proposition of project between African philiosophicaly grounded social work and modern science and it brings an economic and political vision of what the development can be. Biographies The second part of the book regards the relations between narrations, the role of body and gender in eponymous cultural shifts. �20 Introduction The body and gender, as authors prove, are the effect of social and historical processes. It would be a lapse, however, to easily identify gender roles for example in rural Tanzania as only effect of the so called ‚traditional African culture’. Although we do not underestimate the historicity of African indigenous social roles, we must be suspicious for a crucial part of colonizing institutions in creating the dominant gender ideology, that justifies the masculine hegemony among most of the communities in East African states. We would rather propose to trace how gender roles were and are constructed by many different actors in the historical process. Anna Cichecka traces the social and political entanglement of gender equality and women’s empowerment as from the perspective of representatives of the NGO sector and political circles in Dar Es Salaam, Tanzania. The author compares and juxtaposes the gender equality understood both as global, political project and as the social and existential struggles of local women for better and equal opportunities in their everyday life (or very often an alternative to injustice or even violent social environment they are been born into). In Cichecka’s view the non-governmental sector reflects this suspension and contradictions determining roles of Tanzanian women in current rural and urban communities around the country17. From European perspective, women’s movements ability to act autonomically and to control social, political and economic resources faces certain contradictions in Tanzania. One of the tendencies here is a ‚neopatrimoniality’ ideologically driven from ‚African traditions’ but at the same time its current ideology is constructed by colonial and postcolonial policies. Describing the realization of the gender equality policy, Cichecka addresses indirectly the cultural shift, that contains also the quesIt is worth mentioning that the promotion of gender equality becomes an agenda in most developing countries as a key strategy for balanced development. 17 �Introduction 21 tion of gender roles and gender stereotypes. Gender equality as seen through the policy makers and from bottom-up perspective may influence the dominant ideology of development in many different ways, for example support it when it comes to the strengthening of the agency, or contest it, when it tends to concentrate social and economic capital in hands of (mostly masculine) proprietors. Anna Wieczorkiewicz asks a question about a body and a gender from a different perspective. In her paper ‚„Black women” as a rhetorical tool of persuasion’ she is interested mostly in relation that binds various cultural subjects and social theories. By these the article links the view of researchers with the embodied perspective of certain human actors, namely two women signified within the colonial and postocolonial realm as ‘black’: Saartije Baartman and Waris Dirie. Baartman, known also under an objectifying name ‘Hottentot Venus’ in XIX had performed or rather was exhibited for white audiences in Britain and France, as phenomenon of natural world, one can interpret. Waris Dirie, on the other hand, is a Somali-born model, who escaped an arranged marriage to a much older man, moved to London and by chance was discovered by a professional photographer who started her stunning career, during which she became an activist for women’s rights, especially regarding campaigns against female genital mutilation. Wieczorkiewicz compares biographies of these two ‘black women’ and analyses how they were narrated in several juxtaposed ways by varied subjects and constructed, shaped by social and political factors. In effect these two biographies became persuasive tools for negotiating and contesting different ideologies and hierarchies. The thematic scope of Wieczorkiewicz’s chapter crosses the boundaries of the East African region, media and discourses transmitting biographies of Baartman and Dirie as global but locally reinterpreted. These two cases give an example of a cultural shift that is processing parallel in many localities. Within this shift the �22 Introduction narratives deterritorialize and their meanings become multilayered. It is another premise to understand the analyzed cultural shift as ambiguous, multidimensional and juxtaposed. (Im)materialities The third part of the book gathers four articles related to African religious life in the process of a historical shift. However, as it was noted earlier, the approach to the religion is extended by the sphere of materiality – and also immaterial objects that are conceptualized not as a sphere of belief, but as actors affecting the network of elements they belong to. We also want to emphasize the role of the religion in the processes of cultural shifts in East Africa and beyond. It is addressed by authors within this section: Ashura Jackson and Mussa Kassimu write about the political and social consequences of Christian missions establishment, these two chapters approach religion from the historical perspective; Piotr Cichocki and Antonio Allegretti refer to the technical development and changing material infrastructures in context of a shift in the religious life. To be more precise, Ashura Jackson compares African ���������������� Independent Churches (AICs) to what she calls historical churches, initiated outside Africa. The comparison refers to the area known today as Mbeya region. Author shows skilfully how the administrative region was constructed by the establishment and the activity of missions, setting the first colonial structures of power. Moreover, the African Independent Churches, which were emerging relatively early in this area (from 1920s), were seen as not only religious communities but also as a political threat to colonial administrative hegemony. In fact the religious practices were not completely separated from political realm, by the way how they address issues of the subjectivity, the race, the power, the competence of human and non-human actors. �Introduction 23 The rivalry between African Independent Churches and historical (colonial) churches were clearly seen in the spheres of everyday life of Mbeya inhabitants and issues like family life (monogamy or polygamy), individualism, secularism and consumerism. The conflict had not finished with the colonial period, but remains vivid in post-colonial Tanganyika (and furthermore Tanzania). As Jackson writes: “Post-colonial threats were on the economy, different doctrine, followers, and teachings, things they provide to people, freedom of praising and worshipping and the way they considered faith with culture”. Mussa Kassimu in his paper refers to a particular group from Central-Western Tanzania, namely Wanyamwezi. The analysis also concerns the colonisation and transformation of religious life and beliefs. Same as Arusha Jackson Kassimu writes about the conflict between “African beliefs” and incoming religious systems. In case of Wanyamwezi both Christianity from white missionaries and Arab traders played a role. Kassimu generally defines their role as somehow negative in relation to identity crisis that started to undermine the consistency of community (the oneness of the group – Unyamwezi18). The precolonial group was divided into Wanyamwezi Christians and Wanyamwezi Muslims, which led to conflict and therefore weakened political meaning of the group. The social split was also the result of the forsake of “important traditional ritual practices” which were dissolved in religious practices of new denominations. By this, the paper brings an interesting comparison of religion, politics and political identity. Kassimu argues that the change of religious life, especially when the shift undermines the homogeneity of community, may cause the political destabilisation in case of pre-colonial communities. In fact, the analysis is a model of thinking about the role of monotheisms in the process of 18 R.G. Abrahams, The Political Organization of Unyamwezi, Cambridge 1967. �24 Introduction colonisation. The case of Wanyamwezi can be compared to the process of colonisation of what is now Central African Republic, where the influences of Christianity and Islam dominated over the traditional beliefs. From this perspective it seems to be justified to evaluate the religious systems and practices as politically effective. The effectiveness is also the subject of the next chapter, whose author is Piotr Cichocki. This time the main fieldwork concerns Northern Region of Malawi where a Christian mission in Livingstonia was established as far as in 1894. From that time on, the influence of Christianity has an indisputable influence on every sphere of life of local Tumbuka and Ngoni people. Cichocki is interested mostly in the connection between Christianity and the technological development, and traces these bonds through religious and ritual practices connected with music. He makes a comparison between pentecostal and presbyterian Christianity and local cults of spirits named vimbuza. The comparison reveals close phenomenological relationship between Christianity and electricity along with other modern technological facilities and connection between local ritual life with handcraft, and what is called in case of music – acoustic sound. The case of two types of religious practices (Christianity and Vimbuza) reflects the relation between religion and development which is in both academic and colloquial discourse somehow oversimplified. Instead of contrasting the developed technology and the religion, it is more accurate to observe and interpret ways in which they are entangled. The juxtaposed attitudes toward the technology and its relationship with religious rituals complicate and diversify the allegedly homogenised image of global development. Moreover, the analysis of the technological aspects of rituals emphasises the material and dynamic aspects of religion in lieu of static approach focused on systems of beliefs. �Introduction 25 The next chapter by Antonio Allegretti brings a similar perspective on the relations between religion and the development. The author comments on the very distinct group of Tanzanian society – Maasai, and questions the role of Christianity in the transformation of the social, cultural and material landscape of Maasailand. The analysis is concerned mostly with the material aspect, which again binds the issues of technological and material shift with the overall aspects of changing culture. Allegretti, as Cichocki in previous chapter, argues that there is a need to change anthropological perspective on religion from a set of internal or immaterial beliefs to practices involving networks of social relations and materialities19. Using this approach the author shows the development of Christianity among Maasai, which is a relatively current phenomenon, comparing to the role of Christianity among other groups in former Tanganika. This phenomenon however should not be discussed as external to what can be called Maasai traditional culture. Rather the religious sphere is understood as a space in which relations of power between individuals, communities and spheres of society compete. To the general idea of the book the chapter contributes also by theorising cultural shift not as much as a generational change, but rather as a construction of new spaces (both material and imaginary) like religion, which become “sites of negotiations” for hierarchies, access and generally development. Methods The method shared by authors, whose papers build this volume,is worth mentioning. As it was underlined we have been tracing the T.G. Kirsch, Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709; B. Meyer, Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. 19 �26 Introduction local and embodied ways of changing the social realm of current East Africa. Obviously, the perspective of analysis does not stand apart from the character of the knowledge. The source is obviously based on everyday life of social actors and the local knowledge. Most of research projects presented in papers are based on the ethnographic fieldwork including the participant observation of fluctuating dailiness in certain localities and ethnographic interviews. By conducting semi-structured ethnographic interviews authors aimed to understand local conceptualizations and emic classifications. The method of the participant observation addresses problems of the embodiment, the materiality, the cultural practice and the imponderabilia of dailiness. Moreover, it also helps to understand ways in which technologies and media take part in mundane everyday life and the human experience. Some authors, however, decided to research the developmental and cultural shifts through the historical archives or official documents (chapters by Maximilan Chuhila and Arusha Jackson) or through the narratives on historical past as seen and experienced by individual social actors (chapter by Maciej Ząbek and to some extent – Anna Wieczorkiewicz). Others interspersed also the quantitative methods used especially to present the economic aspect of research problems. As final remarks we invite readers to explore these multi-accentual, multilayered perspectives and reverberations of shifting Africas. We hope that tracing the way how this mosaic or polyphonic symphony fuses into a wider composition will be epistemically and practically enriching. Piotr Cichocki & Maciej Ząbek REFERENCES Abrahams R.G., The Political Organization of Unyamwezi, Cambridge 1967. �Introduction 27 African gender studies: theoretical questions and conceptual issues, ed. O. Oyěwùmí, Houndmills – Basingstoke – New York 2005. Asiwaju A.I., Partitioned Africans: ethnic relations across Africa’s international boundaries, 1884–1984, London 1984. Caplan P., Between Socialism & Neo-Liberalism: Mafia Island, Tanzania, 1965–2004, „Review of African Political Economy”, 34(2007), no. 114, pp. 679–694. Caplan P., African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003. CARGO/(nie)materialność. Katalog; CARGO/(im)materiality. The Catalogue/ CARGO/(非)物质图录, ed. P. Cichocki and W. Plińska, Warszawa 2016. Colson E., Tonga Religious Life in the Twentieth Century, Lusaka 2006. Ferguson J., Global shadows: Africa in the neoliberal world order, Durham 2006. Gell A., Art and agency: an anthropological theory, Oxford – New York 1998. Gluckman M., Anthropological problems arising from the African industrial revolution, in: Social change in modern Africa, ed. A. Southall, London – Oxford, 1961. Gluckman M., Order and rebellion in tribal Africa: collected essays with an autobiographical introduction, London 2004. Ivaska A.M., Cultured states: youth, gender, and modern style in 1960s Dar es Salaam, Durham 2011. Kirsch T.G., Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709. Latour B., Politiques de la nature: comment faire entrer les sciences en démocratie, Cambridge: Harvard University Press 2004. Mbembe A., On the postcolony, Berkeley 2001. �28 Introduction Mbembe A. and Nuttall S., Public Culture, „Public Culture”, 15(2003), no. 1, pp. 11–40. Meyer B., Materializing religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 227–227. Meyer B., Media and the senses in the making of religious experience: an introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–134. Meyer B., Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. Mitchell J.C., The kalela dance: aspects of social relationships among urban Africans in Northern Rhodesia, Manchester 1956. Natvig R., Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669. Ranger T., The Invention of Tradition in Colonial Africa, in: The Invention of Tradition, eds. E. Hobsbawm and T. Ranger, Cambridge 1983, pp. 211–262. Ranger T., Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the BritainZimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226. Ross R., M. Hinfelaar, and I. Pesa, Introduction: Material culture and consumption patterns – A Southern African revolution, in: The Objects of Life in Central Africa: The History of Consumption and Social Change, 1840–1980, eds. R. Ross, M. Hinfelaar and I. Peša, Leiden 2013, pp. 1–13. Vail L., The creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkley 1989. Wallerstein I.M., World-systems analysis: an introduction, Durham 2004. Wallerstein I.M., Africa: the politics of independence and unity, Lincoln 2005. �PART I DEVELOPMENTS ��Chapter 1. KAWONGA GERVAS, WAKATI MALIVA EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE AS A FORGOTTEN FACTOR No country has developed on the basis of a foreign language, a language mastered by only a few elite. Brock-Utne, 2014 ABSTRACT Development is a process which is anticipated to involve the whole society. In order for every individual to participate fully, it is imperative that the language used in accessing education be understood by all stakeholders involved in the development process. The argument of this paper is that appropriate language for communication and language of education is the uppermost requisite for development to be achieved. The skills of saving, investing and taking risks cannot be accessed by majority if they are provided through an education system whose language of instruction serves the interest of the few elites. The conclusion given is rooted from critical literature review and the authors experience in learning and teaching in higher education through foreign language and Kiswahili, an African language of the majority in EACs countries. This paper intended to show the extent to which a foreign language is not a proper tool for development; not only in East Africa but to any society. Language of instruction has a great role in development since the kind of education provided by the nation determines her path of development, KAWONGA GERVAS – Faculty of Humanities and Social Sciences. WAKATI MALIVA – Faculty of Education, Mkwawa University College of Education. �32 Kawonga Gervas, Wakati Maliva the emphasis of this paper is that it is imperative education be delivered in the language that everyone is conversant with to enable educated people in the society to translate theories into practice for the development of East African region. The suggestion which is put forward is to replace a foreign language as a language of instructions with indigenous languages of wider communications such as Kiswahili. Kiswahili is being advocated for because it has two main characteristics. First is the advantage of being nobody’s language throughout East Africa despite its widespread use in the region. Second, Kiswahili is linguistically related to the most indigenous languages creating necessary condition for easy acquisition. Furthermore, the language has also gained a status of an official language in the African Union and the EAC. Introduction The sociolinguistic situation in East Africa is characterized by the widespread use of Kiswahili as a lingua franca, ethnic languages at local scale and foreign languages, particularly English and French among the few elites. Since the 1960s Kiswahili became an official and national language in Tanzania and Kenya1 while a number of other indigenous languages are left aside. Uganda has 40 indigenous languages and English, making a total of 41 languages but only English has been given a status of both official and national language. Selection of any indigenous language to become a national and official language in Uganda would mean that other tribes are sidelined. Unfortunately, national and official language, English, is estimated to be spoken by only 21% of Uganda’s population. Given that situation, only Kiswahili belongs to none of the ethnic groups. The choice of Kiswahili, being ethnically neutral and widely spoken in the country, as a national language and subsequently LoI would V. Pawliková-Vilhanová, Swahili and the dilemma of Ugandan language policy, „Asian and African Studies”, 5(1996), no. 2, pp. 158–170. 1 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 33 improve the quality of education and eventually sustainable development in the country. In Kenya the state of Kiswahili is better. Kiswahili enjoys the constitutional status of both an official and a national language. By 1996, 70% of Kenyans were estimated to speak Kiswahili along with other ethnic languages2. Although a number of ethnic languages in Kenya is not well established, they are estimated to range between 40 and 603. Despite the variations, the fact is that the country’s language which can serve as LoI and that is widely used in the East African region apart from English is Kiswahili. Provided that Kenya has accorded Kiswahili a national language status, making it LoI, may not be as difficult. Tanzania has a unique experience with Kiswahili. Despite having 120–155 ethnic languages4, Kiswahili is spoken all over the country. The language is a LoI in primary education, certificate in teacher education and is taught as a compulsory subject in Certificate of Secondary Education (CSE). Kiswahili is also learned at university level as a discipline. However, Kiswahili is not used as LoI in secondary and higher education in Tanzania. Kiswahili was to start to be used as LoI at all levels of education in Tanzania by 1990’s as recommended by the Makweta commission of 1984 but for no apparent reason it was delayed to date. It is estimated that only less than 5% of Tanzanians are fluent in English language. Although English is mastered by that small population in the country, it is used as a LoI in post primary education. Ibidem. L. Muaka, Language Perceptions and Identity among Kenyan Speakers, in: Selected Proceedings of the 40th Annual Conference on African Linguistics, ed. G.E. Bokamba [et al.], Somerville 2011. 4 H.R.T. Muzale & J.M. Rugemalira, Researching and Documenting the Languages of Tanzania, „Language Documentation & conservation”, 2(2008), no. 1. 2 3 �34 Kawonga Gervas, Wakati Maliva Rwanda has Kinyarwanda as the only ethnic language where more than 90% speak it and this has made it easier for the nation to make the language both national and official. It is also the LoI in primary school education. Rwanda had three official languages until 2008 when French was officially dropped from being an official language. This change was caused partly by the political disagreements between Rwanda and France. Prior to that change, both English and French were used as LoI in secondary education and used as a criterion for selection into university. Since Rwanda joined the East African Community in 2009, it has made Kiswahili, which is an official language of the community, its official language, too. Burundi is as linguistically homogeneous as Rwanda where it is estimated that 98% of its population speak Kirundi, a national language. French is an official language and is used in secondary and higher education. Kiswahili is a trade language but has not been given any status by the state. Kiswahili and English are now taught in schools as subjects from as early as the first year of their primary education. Given the sociolinguistic situation in this section, it is apparent that two issues are noted. First, languages used in post primary education in East African region are foreign and ill mastered by both teachers and students. Second, Kiswahili has received a special attention across EAC countries. With this trend of Kiswahili, communication challenges among people of the EAC can be eliminated. Moreover,, LoI issue in the region can be appropriately addressed. The solution to communication and LoI will pave the way to the majority to engage in the discussion and implementation of development plans in the region. There is a close and indispensable relationship between language and development. Arguing in line with this view Laitin and Ramachadran had the following to say: “... we assume that increasing distance and lower exposure [to LoI] results in increasing learning costs and consequently reduces the �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 35 level of human capital in society. We see in Africa a combination of elite access to the official language and widespread popular ignorance of that language. We can infer from this combination that the failure of newly independent African states to choose local languages as official increases manifold times the costs of effective participation in political and professional roles [both factors affect development] for much of the local populations. Similarly the use of a distant language increases the cost of acquiring and processing pertinent health information, [development information in this case], and acts as a barrier to fostering desirable health behavior, as well in affecting access and quality of health care provided. These differences in physical and mental human capital in turn translate into differences in productivity and wealth”. [Squared brackets and emphasis is ours]5. As can be noted from the quotation above, the concept of official languages does not solely exclude the LoI especially when it is associated with development. The reason behind is that education has a vital role for human development. Before any further discussion, the concept of development is introduced here with argument on the importance of appropriate LoI for development to be achieved. The term development is oftentimes used to denote physical infrastructure such as better roads, railway lines, electricity, better houses and of course, better education. Okonkwo observes that if a nation in present age does not have education as its prime project, there must be an agenda of underdevelopment as its alternative6. Every nation tries to educate its citizens to the best of their capacities. A massive amount of money is being spent by nations on education. New curricula are being crafted to keep pace with the global development in science and technology. Despite all investment and concerns in 5 D.D. Laitin, R. Ramachandran and S.L. Walter, Language of instruction and student learning: Evidence from an experimental program in Cameroon, in: 15th SAET Conference on Trends in Economics, Cambridge, UK, 2015, p. 3. 6 J.I. Okonkwo, Appropriate Language in Education, in: Giving Space to African Voices: Rights in Local Languages and Local Curriculum, Z. Babaci-Wilhite, Rotterdam 2014, pp. 131–146. �36 Kawonga Gervas, Wakati Maliva education, less discussion is devoted to language of instruction (LoI) in our education. The LoI is so crucial in fostering development in all areas of human wellbeing. Development in all sectors cannot be disassociated from the language that is used by the people to acquire knowledge and skills. The importance of language, particularly LoI in our schools holds a key role to development because decision about development requires right information on concepts, theories and practices through quality education. We all agree that our children must get a good education. But what is a good education? Through which medium should our children be educated? For whose benefit are they educated? The answer to the first question is difficult even to the developed world to date. Lessow-Hurley puts it clearly how difficult it is for Americans to decide what good education is: Everyone agrees that children are our most precious resource, that they should all have access to a good education that they should achieve. But in a multiethnic, multidenominational, multilingual society with broad geographic, socioeconomic, and value spectra, what constitutes a good education, what children should achieve, and how they should achieve it, isn’t at all clear7. East African region has a great diversity when it comes to languages as many African nations do. The diversity naturally came in place since language is made of arbitrary symbols. Colonial powers divided Africa on their own criteria, not based on the languages spoken by people of the particular area. Those who inherited the political leadership from colonialists took over diverse population groups with distinct languages and cultures alongside alien and haphazard territorial boundaries8. Since the colonial masters educated J. Lessow-Hurley, Meeting the needs of second language learners: an educator’s guide, Alexandria 2003, p. 61. 8 S.Y. Hameso, The language of education in Africa: The key issues, „Language, culture and curriculum”, 10(1997), no. 1, pp. 1–13. 7 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 37 few Africans through the medium of their language, new governments inherited and continued to educate their citizens through the same. During colonialism, using colonial languages to educate Africans was aimed at obtaining few colonial assistants to facilitate their administration. Any attempt to remove this great language and cultural diversity into a single, foreign language and culture is too great undertaking. In the midst of this language diversity, there is Kiswahili, a language that is spoken by majority of East Africans. Genetically Kiswahili shares all main linguistic features with most languages found in EAC. This is to say that most languages including Kiswahili belong to the Bantu Family languages. That being the case, a child with a Bantu mother tongue will learn Kiswahili as a second language more easily than learning English which belongs to the Germanic Language Family. This assumption is consistent with Laitin and Ramachandran argument that a foreign language to be used for instruction, must be in proximity to the indigenous language9. They further insisted that there are more economic gains for using local languages as opposed to using a foreign language. According to Rubanza, most children in Tanzania acquire their mother tongue plus Kiswahili simultaneously to the extent that no clear line can be drawn when a child finishes learning mother tongue and starts to learn Kiswahili10. Astonishingly, our citizens are educated, not even through the second language (L2) but through the foreign languages (FL). The difference between the two is given by Kecskâes & Papp when he explains: In the second language environment (SLE), language learners have full exposure to the target language (not only to the language system, but to its frame as well) because it is the dominant or the only language of the community. This is not the case in the foreign language environment D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit. Y.I. Rubanza, Can a three-tier language policy model work in Tanzania? A new perspective, „Ufahamu: A Journal of African Studies”, 24(1996), no. 1. 9 10 �38 Kawonga Gervas, Wakati Maliva (FLE) where students’ experience and activities in the target language are almost always restricted to the time spent in the classroom11. And the way English is used in East African states, Tanzania, Kenya and Uganda secondary schools is exactly what Kecskâes and Papp refer to as FLE. The situation is also similar to the French speaking countries in EAC such as Burundi and Rwanda. Students do not use a foreign language beyond the four walls of their classrooms. This situation makes the LoI new throughout their schooling years. As a result, this deficiency in LoI is carried over to university. This is evidenced by Komba who studied communication skills among Third Year university students at the Sokoine University of Agriculture and found that most students had little skills for essay writing12. He measured several aspects and concluded that 89.1%, 88.6% and 85.1% were unable to use appropriate tenses, conclude essays and use examples or illustrate ideas respectively. This deficiency in communication skills among Third Year university students suggests that despite English being used for six years of secondary education in Tanzania as LoI, its mastery is poor. If these are university students, what about those who could not make to this level? It can be implied from the study that the LoI is not understood among students and instructors even at university level. There are many more who could not make it to the university because of a language barrier. This could also mean that those who have lower language abilities are left without education. It should be remembered that the more the people get educated, the more the development the country or region achieves. Therefore, if many citizens in East Africa are dropped from education due to the language barrier, development I. Kecskés and T. Papp, Foreign language and mother tongue, New Jersey 2014, p. 2. 12 S. Komba, The Predictive Validity of the Communication Skills Examination on Students’ Overall Academic Performance at the Sokoine University of Agriculture (unpublished PhD Thesis), University of Dar es Salaam 2012. 11 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 39 becomes a daydream to the region. Technological advancements in agriculture, manufacturing and other sectors cannot be developed if fewer people in the region become educated. When East Africa insists on educating its citizens through foreign languages, it is insisting on underdevelopment. Language and development defined Scholarly works have put forward very clearly to explain why some countries have developed and others have not. Putting forward factors which facilitate or constrain development, Moyo classifies them as geographical factors, historical factors, psychological factors and cultural factors13. While these general factors hold water, the role of a language has not been given a desired attention which this paper has devoted to address in the context of EAC countries. The vital role of a language for development falls in the wider concept of communication. As it can simply be defined, communication is a process of sending and receiving information. The emphasis in this context is on effective communication which helps to create social networking for socio-economic development. People need to make informed decisions on issues regarding development. When zonal economic communities like EAC lack effective means of communication, development cannot be attained. For example, among the EAC countries, Kenya is regarded to be at the top in English fluency. However, the number of English speakers in Kenya is less than 30% of the total population14. It means that the majority are marginalized in the development agenda. Within the Community the relationship created among its people is that D. Moyo and N. Ferguson, Dead aid: why aid is not working and how there is a better way for Africa, Vancouver 2010. 14 V. Pawliková-Vilhanová, Swahili and the dilemma..., op. cit. 13 �40 Kawonga Gervas, Wakati Maliva of superior and inferior just because of a language and not on the bases of genuine contribution on how to eradicate social-economic challenges. According to Wanyama, the dialect of Kiswahili known as Sheng’ emerged in Nairobi in 1960s and 1970s among the youth in their efforts to find an effective means of communication15. The language employs vocabulary from African languages and English while using Kiswahili syntax. There are several sociolinguistic reasons for the emergence of that dialect but in the context of this paper, the youth sought for their communication freedom to push forward their development agenda and define their destiny in their own environment. The weak language policy of Kenya failed to address the language problem among the Kenyans not unknowingly but deliberately to exclude majority in the development agenda for the benefit of the few elites, “elites of English Language”. Based on the communication setbacks among the citizens of the same nation or across the region, development is far from achievement. Indigenous knowledge which is important for socioeconomic development of the society cannot be harvested using a language not familiar to the society. The similar observation is given by Laitin and Ramachandran that: One institutional factor distinguishing “developed” from many “developing” nations today is their official language. The official language in developed nations is typically one which is spoken and used widely by a majority of the population. Even in developed states, when official languages/ Loi were selected, they were not universally accepted. On the other hand, in most developing states today, the official language is often one that is neither indigenous nor spoken by citizens outside of an elite minority16. L.L. Wanyama, Language Communication And Marketing: Contextualising the Rise of Sheng’Language in Advertising Platforms in Kenya, „New Media and Mass Communication”, 32(2014). 16 D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit., p. 5. 15 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 41 Based on that argument there is a great correlation between the nature of the language employed in seeking development and the level of development attained by a nation or a region. Language of Instruction conceptualized This refers to the language used to implement a formal curriculum in or outside the classroom. This is the language used as an instrument of passing over knowledge, norms and beliefs of the society to its new generation17. According to UNESCO mother tongue or language of the wider communication is the most recommended as LoI18. The research by UNESCO insists that a language which is familiar to the children is wealthy for teaching and learning. Mkude has a view that it is a burden to make people struggle for their life using a foreign language because they are required to restructure their thoughts about the reality19. Several research20 findings agree that teaching and learning through unfamiliar language result into poor performance and low quality in education. East African countries are still in the chain of colonial languages particularly English and French as LoI. Warning has over time been provided that there 17 A. Masudi, The need for an appropriate medium of instruction in secondary education and institutions of higher learning in Tanzania, „Papers in Education and Development”, 2006, no. 26, pp. 32–41. 18 UNESCO, Education Position Paper, Paris 2003. 19 D.J. Mkude, Ujenzi wa Demokrasia na Sera ya Lugha Nchini Tanzania: Kiswahili/Kiingereza Dhidi ya Lugha za Jumuiya Ndogondogo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 14–30. 20 B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, „International Review of Education”, 53(2007), no. 5–6, pp. 509–530; M.A.K. Halliday, Explorations in the functions of language, London 1977; Z.S.M. Mochiwa, Utotoni hadi Ungumbaru: Matatizo ya Elimu Tanzania. Ktk. Tumbo Massabo na Chiduo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 40–53; Z. Babaci-Wilhite, Language, Development Aid and Human Rights in Education: Curriculum Policies in Africa and Asia, Basingstoke 2015. �42 Kawonga Gervas, Wakati Maliva is a little possibility of maintaining the objectives of education in a specific society while the language used is not familiar to the majority. In other words, at a moment you change the language of instruction to unfamiliar one, it is the time you change the objectives of education. In order to attain this aim, communication between teacher and pupil must be smooth. Most pupils in schools in East African Countries are passive participants almost in all levels of education including universities. Academic Audit report of the University of Dar es Salaam of 2008 revealed an acute language problem among the university students. The report suggested to the university management to switch to Kiswahili as a medium of instruction in order to improve the quality of education. On the contrary, the same report suggested the university to continue using English based on the international demands and trends in science and technology. The fact here is that Tanzanians learn poorly in English as their fellows do across the EAC member states. This is what is observed by Babaci-Wilhite that some African languages are well established in both scientific and technological terminologies yet they are not used as LoI in secondary education21. The similar views are put forward by Laitin and Ramachandran that “Secondary education, the key to joining the modern sector in Africa, is almost entirely conducted through the media of non indigenous languages throughout Africa, with possible exceptions of Somalia (before state collapse) and Mauritania”22. Kiswahili is the most pointed language in Africa which can afford the responsibility of being a LoI. Kiswahili being a lingua franca in East Africa could be adopted in all member states as LoI. Kiswahili is the right LoI we ought to use as EAC in education and based on what is argued by Babaci-Wilhite23 on the Ibidem. D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit., p. 5–6. 23 Ibidem. 21 22 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 43 importance of localizing instruction and curricular. Kiswahili can accommodate the linguistic diversity in East Africa because of having common linguistic features with most ethnic languages and its being sociolinguistically neutral as it is argued elsewhere in this paper. Historical perspective of LoI (imperial legacy) Much is said in favour of foreign LoI in Africa. Many argue that global languages such as English are inevitable if Africa and the developing world throughout the world want to achieve development. The thesis is that science and technology is better accessed through the medium of English. This idea is strongly opposed by Language-Power-Pedagogy which argues that no language is inherently and permanently designed for science and technology24. And if science and technology was inherent to certain language or languages, it would not spread to other nations that speak a different language and therefore nuclear technology that began with western nations would not be present in North Korea where the West opposes their possession. We witness many nationalities from around the globe such as the Chinese, undertaking great projects in road construction, industrialization and mining in Africa. Do they construct the roads in English? Do they manufacture industrial goods that are scattered all over Africa in English? It is time for East Africans to realize that it is the skills that matter and not language. When that is realized, education in this region will aid the development we aspire to achieve as opposed to the current practice where education acts as barrier to development due to FL being its vehicle of delivery. There is another claim by parents on the use of English as LoI in primary school in Tanzania, Uganda and Kenya. They educate their 24 J.I. O k o n k w o, Appropriate Language in Education, op. cit., pp. 131–146. �44 Kawonga Gervas, Wakati Maliva children in the medium of English because secondary education is provided in English and therefore primary education in English paves the way for smooth education at secondary level. However, there is no evidence to support this claim because even the children who learn through their L1 need to learn more grammar and new ways to communicate in academic arena. What makes a foreign language even worse to be a LoI is its limited use outside classroom walls where more free communication and language learning takes place among students. Also a foreign language cannot mold the psychological part of the human being. Language and mind / thought The term mind is synonymously related to brain. The WebsterDictionary defines a term mind in three different ways: (a) the element or complexity of elements in an individual that feels, perceives, thinks, wills, and especially reasons. (b) the conscious mental events and capabilities in an organism (c) the organized conscious and unconscious adaptive mental activity of an organism. All these definitions are in line with the fact that language has a direct link to the brain for production, processing and comprehension. According to Caplan, brain consists of a large number of regions each of which contributes to motor function, thought, emotion and other functions in special ways25. However, mind operates from actual experiences which an individual acquires from her/his environment. Mind absorbs information through various senses of organs to build a base for thoughts. Aspects of culture, norms, beliefs and traditions impose significant effects on thoughts produced by an individual. The uppermost strong mechanism which brings cultural D. C a p l a n, Neurolinguistics and linguistic aphasiology: An introduction, Cambridge 1987. 25 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 45 aspects in the mind is language. Language is both the most effective means of communication among the human species and the means of inheriting values to the new generation. This is to suggest that a thought is produced after its conception through overtime experiences acquired from specific context through language. The proper language is the one which has arbitrarily emanated from the specific context in which individuals found themselves. However, we are aware of the controversial debate raised by Whorf26 about what is to start between language and thought. Despite the debate taking egg and chicken model, the possibility suggested in Whorfian hypothesis of linguistic relativity cannot be ignored. According to Whorfian hypothesis of linguistic relativity, language is not simply a reporting device for our experience, but a defining framework of it. This assumption suggests that people of different linguistic background think and understand concepts differently. In the context of this paper, the concept of development has different conception among different races of various backgrounds in linguistics, their conception must be respected. People understand concepts in their right way as they are shaped through their languages. Krashen in the theory of social interaction insisted on the importance of resources available in the speech community for language development27. Interpretations of meaning to most language expressions are culturally constructed. Taking example of idiomatic expressions, the meaning interpreted is not a result of the total words available in the expressions but rather culturally constructed, produced, interpreted and defined. Studies in second language learning have suggested that a learner cannot attain a native speaker’s competence. All these suggest that conB.L. Whorf and J.B. Carroll, Language, thought, and reality: selected writings of Benjamin Lee Whorf, Mansfield 2011. 27 S. Krashen, Second Language Acquisition and Second Language Learning, Oxford 1981. 26 �46 Kawonga Gervas, Wakati Maliva cepts like development must be rooted in the specific culture to be well understood and accepted. The superimposed definition and practices of poverty alleviation programmes in Africa and among EAC countries in particular, will never become sustainable and multiply to the grassroots. This is because thoughts and concepts are culturally constructed and understood. Arguing in line with Social semiotic theory, Kress (2007:18) had the following to say: The sign is a social semiotic entity because the process of realization and making meaning is based on choices that are contingent action by the speakers in a social environment. Shifting modes of representation results to profound changes in our stance towards how we make sense of the world28. Based on that view, the emphasis is that people should discuss their challenges using the signs of communication they are competent in. Using a foreign language is to change the mission of the society for the benefit of the few. This view is consistent with Ellis (2016) who argues thatlanguage and social context play an important role in conceptual processing29. This means that the context cannot fully be shared or transferred to the new context expecting to yield the same results. Using a foreign language to address poverty alleviation in EAC and elsewhere is to shift the mode of representation of reality and constrain the development process. This is because representation and communication is always a social matter which responds to social change30. Development must be conceived and addressed through language and culture of those who want development. Foreign languages especially 28 G. Kress, Meaning, Learning and Representation in a Social Semiotic Approach to Multimodal Communication, in: Advances in Language and Education, eds. A. McCabe, M. O’ Donnel and R. Whittaker, London 2007, p. 18. 29 C.A. Ellis, How Language Culture and Emotions Shape the Mind, Phd Thesis (unpublished), Bangor University 2016. 30 D. Caplan, Neurolinguistics and linguistic aphasiology, op. cit. �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 47 English and French have caused communication difficulties over African countries including EAC. The result of such a situation, development agenda are only understood by the few elites. Borrowing from the dependency theory, discussion on development in developing countries involves the centre of the core and the centre of the peripheral while the majorities are marginalized through language31. Since discussion about development is inevitable, our concern is that in which language and for whose benefit the discussion is held. How many people are aware of several conferences being held within EAC on development every year? To what extent are the resolutions being disseminated to common people who are important for development? In whose language are the resolutions disseminated? These are questions that need to be addressed while discussing development in the EAC and elsewhere. This section has addressed the relationship between language and mind/thoughts. We have emphasized the importance of specific cultures for concept creation and understanding at a significant degree to yield the desired impact. This is to say, foreign languages cannot bring development in the foreign context. Taking example of EAC, the lingua franca is Kiswahili which is not used in education to familiarize the development theories. This is contrary to the principles of psychology, education and sociology in language and education32. Language and Education Education is related to language because it is through language that education is provided. For education to be meaningful, the D. Moyo and N. Ferguson, Dead aid: why aid is not working and how there is a better way for Africa, op. cit. 32 K.K. Prah, Going native: Language of instruction for education, development and African emancipation, in: Language of instruction in Tanzania and South Africa (LOITASA), Dar es Saalam 2003, pp. 14–34. 31 �48 Kawonga Gervas, Wakati Maliva language that is used to deliver it has to be familiar to both the teacher and the learners. Corson shows how language is related to education: A school curriculum is a selection of knowledge from the culture: all those things in the culture (or from other cultures) considered worth passing on through schooling. Since all forms of knowledge are „filtered” through language, the chief item of knowledge in any culture is its language. The chief object of the school is to encourage the complete mastery of the language of the culture, since without this mastery children are denied power and influence over their own affairs and an opportunity for success in education33. It is difficult to educate people of one language using other people’s language. Language performs both positive and negative roles. It can be used to unite people, strengthen relationships and the like. However, language can be used to discriminate, dominate and block people’s access to political and economic progress34. East African region needs to rethink the way languages in education are used in their respective nations; whether they are used for domination or emancipation. For if language of education is used in the same way the colonial masters used against us, the possibility of development is narrowed by the fact that very few citizens will get meaningful education necessary for development. Learning is a demanding activity, it becomes more demanding when the learner has to learn the language and the content at the same time and hence be faced with double tasks35. This is because every language divides its world differently. This means that the current practice in East African region, where the languages of D. Corson, Language policy across the curriculum, Clevedon 1990, p. 3. S.Y. Hameso, The language of education in Africa..., op. cit., pp. 1–13. 35 W. Maliva, Challenges encountered by teachers in implementing the advanced level competence based English language curriculum in Iringa municipality-Tanzania (unpublished M.A. Education dissertation), University of Dar es Salaam 2013. 33 34 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 49 education are foreign, creates a drawback to educational development which in turn leads to underdevelopment in other areas as well. The problem is that we view education only through western lens and so believe that it can only be provided in English36. In West Africa the situation is the same and Okonkwo further notes that since education is provided in the language alien to learners37, the education attained is just surface level compartmental education and it results into poor national development. Despite English being used for 200 years and now LoI in Nigeria, less than 20% of Nigerians are able to speak and write it38. Research on local LoI A significant number of researches have revealed that local languages are most appropriate for teaching and learning in schools. According to UNESCO there are three main factors which make local languages more appropriate as LoI39. These factors are psychological, sociological and educational. Psychologically, local language like other languages is a system of signs which can be comprehended more easily and accurately in the brain of a learner. This means that a learner having acquired native competence of his/her language uses a little energy to follow what is being taught compared to using a second or a foreign language. Sociologically local languages are devices to establish relations and friendship in the society which is important for experience sharing. People in EAC are not free to interact due to J.I. O k o n k w o, Appropriate Language in Education, op. cit., pp. 131–146. Ibidem. 38 E.M. Emenanjo, Languages and the national policy on education policy on education: Implications and Prospects, Retrieved June 18, 2011, from http://fafunwafoundation.tripod.com/ fafunwafoundation/id9.html [Accessed: 02-Jan-2018]. 39 Education Position Paper, op. cit. 36 37 �50 Kawonga Gervas, Wakati Maliva communication barrier. Kenyans, for example, are regarded to have high level of competence in English language. Ugandans can be regarded the second. In both countries English is the second language based on sociolinguistic analysis. Tanzania and the rest, English and French are foreign languages. These differences create unnecessary inferiority among member states just because of less or more mastering foreign language. The attitude is that knowing English or French means possessing knowledge. Using a foreign language for education alienates the elites from their society and makes them belong to the foreign culture and nation. That being the case development can be difficult to attain in the region. Educational wise, local languages simplify learning and teaching. Reaserchers have suggested that a teacher and a student must use a language they well master40. On the one hand, it suggested that the university switches to Kiswahili as a LoI. On the other hand, it suggested continuing using English due to global trends in Science and Technology. In our opinion the first suggestion is valid because it is absurd to think of global solutions to local challenges. Thinking in that way violates the hierarchy of needs as suggested by Maslow. According to him, a human being strives most for the basic needs towards the less basic needs. Development must adhere to that hierarchy. A critical community cannot think of external world while its own people are starving. Language serves as a vehicle for transmission of knowledge and skills among members of the community. This function is best performed when the language is familiar to both parties involved in communication. Any deficiency in either party hampers the communication process, and worse in the education provision. B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, op. cit., pp. 509–530. 40 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 51 When education is provided through the language both the teacher and the learners master, the result is greater than when it is only the teacher who masters the language. The situation is worse when it is not only the students who do not master the LoI, but teachers as well. What is expected from students even when the teacher does not master the LoI? There are several constraints of using a foreign language as LoI. One of them is exclusion of learners in teaching and learning process. Those who do not master the foreign language especially English and French for the case of EAC countries are regarded as fools, slow learners and hopeless children. The second impediment is incomprehension of content even to those few who seem to master the language. Over years researches have suggested that most language of education in Africa is a curse to the intellectual development of the young people. According to Senkoro, using a foreign language results into the intellectual “genocide” of African children41. That being the case, education provided does not help people to master their environment and thus development cannot be attained. Innovations and discoveries in foreign language have rarely been reported on earth. Conclusions and recommendations The society’s language is one of its most treasured possessions. When that language is used in education, the results are great. Those who defend English for education in Africa say that the language carries with it science and technology42, and if that was the F. Senkoro, Mauaji ya Halaiki ya Watoto wa Tanzania Kupitia Lugha ya Kufundishia Sekondari na Vyuoni, Dar es Salaam 2008. 42 R.A. Foyewa, Language attitudes in Nigeria: Implication on General English in Higher Institutions, „Journal of Language and Applied Linguistic”, 3(2012), no. 2, pp. 28–36. 41 �52 Kawonga Gervas, Wakati Maliva case, the Chinese would not have achieved their vast technological development just from 1949 using their own language. Since language is used by examination agencies to determine children’s educational fate43, it is important to ensure that the language that is used to assess what these learners use to display what they know is familiar to them. Our students may be unable to understand what they are taught not because it is difficult, but because the language used in the process of teaching and learning is not familiar to them. We must be able to discern when learners cannot understand what is taught because of their aptitude or that the language is the barrier. The LoI has to change if we want East Africa to develop and it is the people who belong to the elite group that are to lead this movement. The elite has to lead the movement because it is this group that perpetuates the use of foreign languages, not because of the benefit of their country they live in, but because of their own children44. Speaking of LoI shift from foreign to native, BrockUtne further argues that most African academics know that the majority of Africans cannot learn well if the learning is going to take place in the language they do not master. Although the fight against the belief that the use of foreign languages in higher education is hard, we have to be bold enough and start it. Okonkwo argues that language is power and an explosive that can explode in many directions and can affect people positively or negatively45. He further sees that knowledge and education are also powers that are totally inherent and interpretable through the forms and concatenations of language. By that D. Corson, Language policy across the curriculum, op. cit. B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, op. cit. 45 J.I. Okonkwo, Appropriate Language in Education..., op. cit. 43 44 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 53 observation, nations have to be careful in selecting LoI in order to avoid negative impact on the learners and the nations. The reason we should select our local languages such as Kiswahili to be used as LoI is well said by Okonkwo: Since all languages have the natural endowment to construct and deliver knowledge, the knowledge so far delivered becomes a ‘Form of Life’ for the producers. The fact here is that as long as you use a language that is by nature not yours, you have imported a ‘Form of Life’ that is not yours either. Language is the determiner of the kind of life people lead46. It should be clear that the argument here is not a total rejection of other languages. Learning a second and even a third and fourth language is an asset. What is being advocated here is that other languages are worth learning and we should learn them to the best proficiency possible. In order for these foreign languages to be learnt well, deliberate efforts to train competent teachers in these languages is needed and the students can learn these foreign languages and become more competent than the current students are. What is suggested here is that foreign languages should not be used as LoI. Their use implies inability of students to master these languages and thus becomes a barrier to access education. Tanzania has an education policy of 2014 that assigns more roles to Kiswahili in education. If that move continues, a leap in education and subsequently in development can be achieved. Makweta commission of 1980s recommended the use of Kiswahili as LoI from primary school to university. It was suggested to be implemented in phases such that secondary education was to begin using Kiswahili from Form One, and therefore English medium would phase out in the same order. This recommendation was not implemented and no clear explanations were given for its rejec46 Ibidem, p. 137. �54 Kawonga Gervas, Wakati Maliva tion. However, logical analysis brings the conclusion that linguistic imperialism has succeeded to dominate the cultures of the world. The starting point has to be primary education where all primary schools should educate children in the language that is better known to them than foreign languages such as English, and for East Africa, Kiswahili can serve that purpose. East Africa and Africa have to understand that it takes knowledge and skills to develop, not language. Clinging to languages the learners and perhaps the teachers cannot master is detrimental to development. REFERENCES Babaci-Wilhite Z., Language, Development Aid and Human Rights in Education: Curriculum Policies in Africa and Asia, Basingstoke 2015. Brock-Utne B., Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, „International Review of Education”, 53(2007), no. 5–6, pp. 509–530. Caplan D., Neurolinguistics and linguistic aphasiology: An introduction, Cambridge 1987. Corson D., Language policy across the curriculum, Clevedon 1990. Ellis C.A., How Language Culture and Emotions Shape the Mind, Phd Thesis (unpublished), Bangor University 2016. Emenanjo E.N. Languages and the national policy on education policy on education: Implications and Prospects, Retrieved June 18, 2011, from http://fafunwafoundation.tripod.com/ fafunwafoundation/id9.html [Accessed: 02-Jan-2018]. Foyewa R.A., Language attitudes in Nigeria: Implication on General English in Higher Institutions, „Journal of Language and Applied Linguistic”, 3(2012), no. 2, pp. 28–36. Halliday M.A.K., Exproration in Function of Language, London 1973. �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 55 Hameso S.Y., The language of education in Africa: The key issues, „Language, Culture and Curriculum”, 10(2001), no. 1, pp. 1–13. Kecskâes I. & Papp T., Foreign Language and Mother tongue, New Jersey 2000. Komba S., The Predictive Validity of the Communication Skills Examination on Students’ Overall Academic Performance at the Sokoine University of Agriculture (unpublished PhD Thesis), University of Dar es Salaam 2012. Krashen S., Second Language Acquisition and Second Language Learning, Oxford 1981. Kress G., Meaning, Learning and Representation in a Social Semiotic Approach to Multimodal Communication, in: Advances in Language and Education, eds. A. McCabe, M. O’ Donnel and R. Whittaker, London 2007, pp. 15–39. Laitin D.D., Ramachandran R. and Walter S.L., Language of instruction and student learning: Evidence from an experimental program in Cameroon, in: 15th SAET Conference on Trends in Economics, Cambridge, UK, 2015. Lessow-Hurley J., Meeting the needs of second language learners: An educator’s guide, Alexandria 2003. Maliva W., Challenges encountered by teachers in implementing the advanced level competence based English language curriculum in Iringa municipality-Tanzania (unpublished M.A. Education dissertation), University of Dar es Salaam 2013. Masudi A., The Need for Appropriate Medium of Instruction in Secondary Education and Institutions of Higher Learning in Tanzania, „Papers in Education and Development”, 2006, no. 26, pp. 32–41. Mkude D.J., Ujenzi wa Demokrasia na Sera ya Lugha Nchini Tanzania: Kiswahili/Kiingereza Dhidi ya Lugha za Jumuiya Ndogondogo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 14–30. Mochiwa Z.S.M., Utotoni hadi Ungumbaru: Matatizo ya Elimu Tanzania. Ktk. Tumbo Massabo na Chiduo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, pp. 40–53. �56 Kawonga Gervas, Wakati Maliva Moyo D. and Ferguson N., Dead aid: why aid is not working and how there is a better way for Africa, Vancouver 2010. Muaka L., Language Perceptions and Identity among Kenyan Speakers, in: Selected Proceedings of the 40th Annual Conference on African Linguistics, ed. G.E. Bokamba [et al.], Somerville 2011, pp. 217–230. Muzale H.R.T. & Rugemalira J.M., Researching and Documenting the Languages of Tanzania, „Language Documentation & conservation”, 2(2008), no. 1, pp. 68–108. Okonkwo J.I., Appropriate Language in Education, in: Giving Space to African Voices: Rights in Local Languages and Local Curriculum, ed. Z. Babaci-Wilhite, Rotterdam 2014, pp. 131–146. Pawliková-Vilhanová V., Swahili and the dilemma of Ugandan language policy, „Asian and African Studies”, 5(1996), no 2, pp. 158–170. Prah K.K., Going native: Language of Instruction for Education, Development and African Emancipation, in: Language of instruction in Tanzania and South Africa” (LOITASA), Dar es Saalam 2003, pp. 14–34. Rubanza Y.I., Can a Three – Tier Language Policy Model Work in Tanzania? A New Perspective, „Ufahamu: A journal of African Studies”, 24(1996), no. 1, pp. 82–97. Senkoro F.E.M.K., Mauaji ya Halaiki ya Watoto wa Tanzania Kupitia Lugha ya Kufundishia Sekondari na Vyuoni, Dar es Salaam 2008. UNESCO, Education Position Paper, Paris 2003. Wanyama L.L., Language Communication and Marketing: Contextulising the Rise of Sheng’ in Advertising Platform in Kenya, „New Media and Mass Communication”, 32(2014), pp. 66–69. Whorf B.L. and Carroll J.B. , Language, thought, and reality: selected writings of Benjamin Lee Whorf, Mansfield 2011. �Chapter 2. MAXMILLIAN J. CHUHILA COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES OF MAIZE FARMING IN ISMANI, CA. 1940S TO THE PRESENT About 60% of gross domestic product is earned in the agricultural sector, and so we find 80% of total employment and 80% of total export earnings originating there. G.K. Helleiner, 1979:188. ABSTRACT Farming is a major informal sector employer of more than 80 per cent of the active labour force in Tanzania. This has been the case since independence and will slightly change in a course of a long time. Rural transformations in Tanzania will depend on modernisation of agricultural development, improvement of accessibility to market outlets, guarantees on improved seeds and access to farm-loans. Amidst the existence of vast land resource in rural areas, the land is inadequately utilised for farming because of various challenges facing the rural sector. Most of such land is either less fertile or receives less rainfall with no possibilities for irrigation. This paper provides an overview of the development of maize farming in Ismani, part of the present day Iringa District. It argues that the development of maize farming in Ismani depended on government interventions on the one side and on the other the physical environment. When the government encouraged production, maize farming was for both food and commerce but when the physical environment hindered MAXMILLIAN J. CHUHILA (Ph.D.) – Lecturer Department of History University of Dar es Salaam – Mwalimu Nyerere Main Campus. �58 Maxmillian J. Chuhila production, even that small supply for food fell short. In recent years especially from the year 2000 to the present Ismani remains unpredictable in as far as food security is concerned. Once a prosperous zone for maize farming that used to feed a large part of Tanzania, today, an area with recurrent food insecurity that depends on government relief food or remittances from relatives outside Ismani. The paper explores the dynamics of maize farming in the area to provide a detailed historical understanding of the present day situation in the area. This paper uses archival sources, fieldwork interviews and secondary sources collected between 2012 and 2013 and 2017. Key words: rural modernisation, agriculture, Ismani, development, maize farming, environmental history, Ujamaa. Introduction The above extract shows the importance of the rural sector in most of the third world countries. Although the statistics were specific for the year 1979 nothing substantial has reversed the situation completely up to the last decade. The contribution of the rural sector to the economy of less developed remains significant. The quotation indicates that for a successful economic planning and development to occur effort should be made to liberate the rural sector from unnecessary strings limiting its progress1. This will help to modernise the rural sector and contribute intensively to the national gross income through export of cash crops and assurance of food supplies. In Tanzania, according to the 2013 agricultural policy, the average annual growth rate of agricultural productions was 4.4% compared to population growth that was 2.6%. This trend of agricultural and population growth is G.K. Helleiner, Agricultural Export Pricing Strategy for Tanzania, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979, p. 188. 1 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 59 not enough to reduce poverty and solve the challenges of food security in Tanzania. An average agricultural annual growth of at least six to eight per cent would sustain a healthy and more progressive rural sector. The other challenge in the statistics of the agricultural policy is the combination of food and commercial crops in the estimations of annual agricultural growth2. Commercial crops like coffee, cotton and sisal are entirely for the market while crops like maize, groundnuts, rice, beans and many others are divided between the market and the kitchens. This implies while cash crops are entirely for the market, food crops are at a risk of going to the market especially in areas without alternative cash crops. In the period between the 1980s and 1990s, there was a primary school textbook3 used all over Tanzania for school children. In this book there were case studies on different crops how they were grown and the required climatic and weather conditions for optimal growth. These were sampled from different areas of rural Tanzania. One of its chapters was on maize farming in Iringa District that used Ismani as an example of the areas where modern and prosperous agriculture existed. It was during the heyday of maize farming in Ismani. Unfortunately, the conditions that brought fame to maize farming in Ismani are no longer in place. The historic maize farming in Ismani has now remained in the minds of the people of Ismani as well as the minds of many Tanzanians. Some of them still consider the pride of maize in Ismani still continues while some understand that it was a nostalgic past. Media reports have repeatedly reported what currently happens in Ismani as opposed to what was the case in the 1970s and 1980s. Refer National Agricultural Policy, Ministry of Agriculture, Food Security and Cooperatives, 2013, p. 2. 3 Taasisi ya Elimu, Wafanyakazi wa Tanzania: Jiografia kwa Darasa la Nne, Kitabu cha Wanafunzi, Wizara ya Elimu ya Taifa, Dar Es Salaam 1983, pp. 26–28. 2 �60 Maxmillian J. Chuhila Background Classified agro-ecologically, Ismani falls in the Lowland and Midland climatic zones of Iringa District. Most villages of Ismani division fall in the lowland zone. The Lowland zone lies between 900m to 1200m above the sea level. It always receives low amount of rainfall between 500mm to 600mm per annum with a mean temperature of between 20°C and 30°C. It was endowed with fertile soils that had a high potential for agriculture from 1900s to 1980s, however, farming was hindered by unreliable rainfall and the fact that other areas of Iringa District were used for farming. Out of the four wards of Ismani Division, only two fall in the Midland zone. The Midland zone is comparatively more suitable for cultivation than the other zones. The zone lies within an attitude of 1200m and 1600m above the sea level. The landscape of the midland zone is characterised by scattered mountain hills, plateaus with swamps and ponds. This zone receives an annual rainfall between 600mm and 1, 000mm per annum and a mean temperature between 15°C to 20°C. The two wards of Ismani division that fall in the midland zone are Kising’a and Kihorogota4. In Tanganyika agricultural activities that might have culminated in rapid production and environmental change were observed in the 1930s. Farming became particularly noticeable during this time when the British colonial government intensified production of crops by launching the ‘grow more crops campaign’. Through this campaign, peasants were encouraged to open new fields to take advantage of price incentives provided by the colonial government5. Enough food crops were required for labourers who were in various estate and settler farms such as sisal plantations Iringa District Profile, 2011. B.D. Bowles, The Political Economy of Colonial Tanganyika 1939–1961, in: Tanzania Under Colonial Rule, ed. M.H. Kaniki, London 1980, p. 168. 4 5 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 61 in Morogoro and Tanga. Also during the same time there were several British soldiers who camped in Kenya for the Second World War6. The intensity of production increased remarkably soon after the Second World War as a result of the modernisation campaigns of the colonial government. After the war Ismani became under intensive considerations for maize farming and more settlements were opened in the area during this period. The modernisation campaigns in Ismani resulted into major success in maize farming. Specifically after the Second World War and the two decades of independence, during the heydays of maize farming, the area was regarded as a national grain basket. Despite all this historic significance of area, in the recent decades, Ismani has been characterised by recurrent shortage of food and difficulties in farming as will be discussed later in this paper. Farming during the 1940s to 1961 Intensive farming did not start in Ismani until the 1940s. Before the 1940s Ismani was not heavily settled as peasants occupied land elsewhere in the region. Also before this period the area experienced some challenges that hindered settlement and farming in the area. The challenges included the absence of perennial crops, the introduction of Lupa Goldfields in Mbeya which attracted labourers from Iringa District to work in European firms, the predominance of livestock keeping over subsistence farming, the poor knowledge on the potentiality of the soil and fear of wild animals7. The post-Second World War period and especially the 1950s witnessed what some historians have called the period of Ibidem. A. Awiti, Ismani and the Rise of Capitalism, in: Rural Cooperation in Tanzania, ed. Lionel Cliffe, Dar es Salaam 1975, p.52. 6 7 �62 Maxmillian J. Chuhila ‘new colonialism’8, ‘second colonial occupation’9, or ‘the beginning of the end of the great colonial epoch’10. Generally, it was a period of struggle against environmental, political and economic constraints to realise greater hopes for recovery from the depredations of the war. It was characterised by all these names because of the new strategies and campaigns implemented in the colonies to improve the livelihood of the colonised people and compensate the loss of the war. The post World War II period was also partly characterised by shortage of food and edible oil. This prompted the British colonial government to encourage establishment of large scale farming in the territory so as to cater for the demands of food and cash crops. This culminated into the opening up of large areas of land in different parts of the colony for production. For instance, tobacco farms were established in Urambo, cattle ranches were opened up in Dodoma, and a groundnut scheme was established in Nachingwea11. Most of these schemes failed due to poor conceptions and failure to consider environmental specifications and the availability of labour. They were conceived in 1940s and were abandoned in 195012. During the same period new settlements were established in Ismani and heavy investment in maize farming continued. Awit, Goran Hyden and Finn Kjærby acknowledge this period as an important interlude for colonial agricultural developments in the colony. Strategic J. Illife, A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1979, pp. 436–484. D.A. Low and J.M. Lonsdale, 1976, as Cited in Illife 1979, p. 436. 10 N.R. Fughes-Couchman, Agricultural Change in Tanganyika: 1945–1960, Stanford 1964, p. 5. 11 G. Hyden, Beyond Ujamaa in Tanzania: Underdevelopment and Uncaptured Peasantry, Nairobi 1980, p. 63; J.S. Hogendorn and K.M. Scott, Very Large Scale Agricultural Projects: The lessons of the East African Groundnut Scheme, in: Imperialism, Colonialism and Hunger: East and Central Africa, ed. R.I. Rotberg, Massachusetts – Toronto, pp. 167–192. 12 J. Illiffe, Modern History, op. cit., pp. 436–484. 8 9 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 63 cash crops such as sisal and rubber were encouraged on large-scale farming. At the same time more emphasis was on the production of food crops to reduce dependence on imported food supplies13. Food grains were produced on large-scale farms in two zones; that is, wheat in the Northern highlands, notably West Kilimanjaro and Mbulu, and maize chiefly in Ismani14. Some scholars have seen this period as experiencing the ‘peasant mode of production’ where large and small-scale farmers engaged in farming activities15. Tanganyika peasants were at advantage as compared with peasants in other British colonies like Kenya and Zimbabwe. Peasants in Tanganyika were allowed to produce cash crops while they were prohibited in settler-dominated colonies like Kenya and Zimbabwe. Most European colonial governments left economic development to private enterprise and the governments contributed indirectly through establishment of infrastructure, legal provisions and taxation systems16. The British colonial government in Tanganyika did not commit itself to too much economic intervention until after the enactment of the Colonial Development Act of 1929. After the Act the British government started to show interests in overseas development and development approach in the colonies received a new dimension17. Government intervention started with the A. Coulson, Tanzania: A Political Economy, Oxford 2013, pp. 78–79. H. Ruthenberg, Agricultural Development in Tanganyika (Afrika-Studies, no. 2), Cited in G. Hyden, Beyond Ujamaa, op. cit., p. 63; F. Kjærby, The Development of Agricultural Mechanisation in Tanzania, in: Tanzania Crisis and Struggle for Survival, eds. J. Boesen [et al.], Uppsala 1986, pp. 175–178. 15 G. Hyden, Beyond Ujamaa, op. cit., pp. 12–18. 16 J. Tosh, The Cash Crop Revolution in Tropical Africa: An Agricultural Reappraisal, „African Affairs”, 79(1980), no. 314, pp. 79–94; J. Illiffe, Africans: The History of a Continent, Cambridge 1995, pp. 202–208. 17 M. Jennings, ‘A Very Real War’: Popular Participation in Development in Tanzania the 1940, „The International Journal of African Historical Studies”, 40(2007), no.1, p. 74. 13 14 �64 Maxmillian J. Chuhila improvement of transport and communication infrastructure. Later during the 1930s the efforts were extended to cover social welfare18. The role of the government in supervising the economy continued to be significant throughout the 1930s and 1940s. The establishment of Colonial Development and Welfare Act (CDWA) in the post World War II period had a considerable impact on the role of the state in stimulating development. It was after the Second World War that the government assumed a major role in economic planning and implementation through the creation of marketing boards, institution of price controls and use of by-laws to enforce agricultural practices19. Like many other parts of colonial Tanganyika, Ismani did not fall into an immediate target of colonial production in the early days of colonial occupation because of the dynamics and the challenges already examined. During this period other areas of Iringa District were under colonial production and they produced cash crops like tobacco. Before the introduction and the extension of colonial production, Ismani was characterised by small-scale subsistence farming. They used broadsheet-planting technique, later hand hoes, then ox ploughing20. Despite the use of these unsophisticated methods of farming, they were able to harvest 8 to 15 sacks of maize per hectare21. The transition from small scale subsistence farming based on low level technologies into large scale commercial farming of maize in Ismani was marked by increased demand for maize during and soon after the Second World War. Also the establishment of the 18 Ibidem. E.F. Twinning (Lord Twinning), The Last Nine Years in Tanganyika, „African Affairs”, 58(1959), no. 230, p. 15. 19 Ibidem. 20 Broadsheet planting technique included spreading the maize seeds randomly without tilling the land. Interview with, Aloyce Mpagama, Nyang’oro, 17.11.2011. 21 See TANU, Siasa ni Kilimo, Dar es Salaam 1972, Interviews with, Aloyce Mpagama (Nyang’oro) and Daniel Musa Kavindi, Ismani Tarafani, 18.11.2011. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 65 Revenue Ordinance in 1943, which amended the War Revenue Act, encouraged peasants to produce more maize for the market in order to get money for payment of taxes22. This was the first initiative that stimulated commercial maize production by peasant producers. There were no alternatives to get cash for tax than producing maize or seeking wage labour outside Iringa District. To meet the wartime and post war demands the colonial government instituted measures that led to the production of sufficient food. One of those measures was the provision of subsidies in terms of free grants of shillings 7.5 to farmers who produced maize on land of over 25 hectares23. Peasants in Ismani were encouraged to open more arable land to benefit from free grants. The second measure was the use of guaranteed return for farmers who would get loss as a result of intensive capital investment in food crop production. They were to be refunded by the colonial government24. This encouraged intensive investments in food crop production in one way or another as farmers were insured against any loss. Peasants with capital expanded farming activities to the limit of their capital. This increased both the acreage under maize farming and maize produces. In addition to guaranteed return upon loss in agricultural investment, the government provided acreage grants that were different from free grants. Through acreage grants, the government issued a list of names of farmers who first applied for them in each District. Selected farmers were given planting orders and conditions to sell their maize to the colonial Grain Storage Department25. After selling their produce, 22 Tanganyika Territory, Ordinances Enacted During the Year 1943, Dar es Salaam 1944. 23 „The Tanganyika Standard”, Saturday, February 12, 1944. 24 „The Tanganyika Standard”, Thursday, August 30, 1951. 25 TNA, EC B. 833/III/313: Department of Grain Stores, 1949. Guaranteed Prices of Maize Acreage Grants and Reduced Prices (1949). �66 Maxmillian J. Chuhila the farmers were paid dues in the manner outlined here by the director of Grain Stores: It is emphasized that the Director of Agriculture will only consider payment of acreage grant to planters who can produce either Grain Storage Department purchase receipts in respect of delivery to Government or Agents Stores or written permission by Provincial Produces Officers or District Commissioners’ in respect of direct sales26. In Ismani, only few farmers qualified for the grants in the period between 1947 and 1950. They included few big farmers in Nduli who were eligible beneficiaries for acreage bonus in the 1948/1949 growing season27. Under the acreage grants scheme, the maize that was to be used by producers either individually or as a producing company or institution or even a group of corporate producers, had first to be sold to Unga Limited, the only buying agent by the time and then bought back by producers. This was a condition for all farmers who received grants from the government. After harvest, producers declared the quantity of maize they harvested plus the amount that was enough for their food and the surplus to be sold to Unga Limited28. The condition to declare the amount of food enough for the producer and the surplus for sale had little significance to the producer. As regardless of the amount they required for food they had to sell all the maize to Unga Limited before they could buy them back. Interestingly, during this time producers were even allowed to sell their crops on the farm. Therefore, the incentives given to maize producers, price guarantee, guaranteed return and acreage grants stimulated maize farming for the market. Progressive farmers, as we have seen, did this, while small-scale peasant producers continued to produce for subsistence. Ibidem. Ibidem. 28 TNA, 24/A3/21: African Staples, Permits to Retain. 26 27 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 67 The establishment of the Land Bank in 1947 had a significant contribution to large-scale maize farming in Ismani. On inception the Bank provided loans to large-scale cash crop farmers such as tobacco farmers in Nduli. Later, the loans were extended to maize farmers, although most of them were non-African farmers29. It was not until the 1950s when African farmers started to access the loans. African peasants obtained loans from two sources of funds that were established at the end of the 1940s. These sources included the Local Development Loan Fund (LDLF) and the African Productivity Loan Fund (APLF). These loan schemes accelerated differentiation in the rural areas. Some peasants expanded production by use of modern agricultural inputs, such as tractors obtained through loan money30. The Bank provided loans only to farmers whose farmlands were 50 acres and above. Those whose farmlands were below 50 acres were encouraged to expand their farms in order to qualify for the loans31. Government intervention in supervising and encouraging maize production especially in the 1950s was a catalyst towards expanded commercial production of maize. The provision of acreage grants, loans, guaranteed returns and the introduction of a new taxation system accelerated extensive rather than intensive cultivation. Colonial intervention in the production process also contributed towards the replacement of the traditional food crops, such as millet and finger millet, by extensive production of maize. Prior to this period maize was produced in small scale. Therefore, by the 1950s Ismani had become one of the most important places for maize production in Iringa District. There was sufficient rainfall and the L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development of Ujamaa Villages in Tanzania, „ERB, Paper”, no. 74.10, 1974, p. 2. 30 Ibidem, pp. 4–7. 31 TNA, 24/52/3/13: Monthly Report for May 1956. 29 �68 Maxmillian J. Chuhila fertility of the soil was suitable. These facts were acknowledged in a monthly report of the agricultural field officer who noted; From reports and personal observation it is noticed that the most advanced area in the District is Ismani where rains broke early and cultivation have taken every opportunity to push forward with cultivation and planting. Their zeal and enterprise is providing itself worthwhile as excellent germination can be seen in almost every shamba32. Ismani was a potential maize production area by this time and there were no signs of crop failure33. In the 1950s, Ismani had no alternative cash crop to depend on apart from maize. Therefore, maize served dual purposes, as a staple crop and cash crop. Another effort by the colonial government to transform Ismani into a colonial food granary was the establishment of demonstration farms in 1956 in the area. Under this new programme farmers were given land and money. By this time there were already indications that farmers from other places of Iringa District were moving to Ismani to benefit from the advantages of demonstration farms. As a result it was stated that for one to be given a demonstration farm was to be a resident in Ismani. Many people did not meet this condition but were still given the farms because of the need to produce as much maize as possible34. Demonstration farms acted as units for teaching farmers the best practices for maize cultivation35. They were expected to have a trickle-down effect to the rural sector at large and boost productivity in the main. As a consequence of all those efforts, Ismani came to be 32 TNA, D3/4: Development: Ismani Development, Report for the Month Ending 31st December, 1951-114/IV/29/552, Report for the Month Ending June 1951-114/IV/20. 33 Ibidem. 34 TNA, D3/4: Folio: Letter-P/SCH/ISM, Demonstration Farm, Ismani, 21.12.1956. 35 Ibidem. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 69 under intensive colonial production in the last decade of colonial rule in Tanganyika. It is notable that during this period the colonial approach to peasant production changed significantly. Previously, the government concentrated on peasantry production as whole that changed into a new ‘focal point approach’. This change was partly a colonial response to the 1950s nationalist movements and the need to reduce production costs in the after war period. It was thought that promoting African peasantry entirely would create wealthy Africans who, in turn, would increase political consciousness and stability in rural areas36. In practice this would disadvantage the smooth functioning of the colonial enterprises. The new approach focused on the promotion of progressive farmers at the expense of the larger peasantry sector37. Through this method, the colonial government was able to get sufficient maize from few progressive farmers. The change of approach to rural development resulted into narrowing down all colonial projects. They became small in scale, sometimes based on a clan or a village, or a group of few enterprising individuals38. Small-scale projects would benefit from the few extension services provided by a small number of extension personnel. Extension personnel were reduced to match with the budgetary constraints that faced the peasantry sector at the time39. Farmers on individual bases did not get assistance from the central government but were instead supervised by the Native Authorities40. 36 J. Illife, Agricultural Change in Modern Tanganyika: An Outline, Nairobi 1971, p. 37. 37 Ibidem. Lord Twinning, Nine Years in Tanganyika, op. cit. p. 15. 38 ‘Memorandum No.10 for Provincial Commissioners’, Conference, January 1957: Focal Point Approach in Agricultural Extension Work, LG 9/36/011. p. 1. 39 Ibidem. 40 Ibidem, p. 2. �70 Maxmillian J. Chuhila In the post World War II period, especially in the 1950s, there came what John Illife calls the ‘cash crop boom’. The boom promoted production of not only the crops earlier considered marginal cash crops but also food crops such as maize. The colonial government declared, ‘the United Kingdom will require increased quantities of maize and will be able to absorb any increases in export in this Territory’41. To get assured with high output of maize the government started to supply maize seeds for free or at much lesser subsidised prices. Also, the government continued with campaigns for increased maize production and made advertisements on newspapers, steamers, buses and railway stations42. The boom years were characterised by the emergence of new commercial growers. These included the Maize Growers of Ismani, Wheat Growers of Mbulu, Pyrethrum Growers of the Southern Highlands and Cashew nut Growers of the southern part of Tanganyika. Also there was mushrooming of farmers associations such as the Ismani African Maize Growers Association43, which later changed into Ismani African Maize Growers Cooperative Society44. The associations later became instrumental in negotiating prices for their produced crops. Most prosperous progressive farmers benefited more from the associations as they had more to sell than ordinary peasants. The production of maize in Ismani was very profitable in the last decade of colonial rule in Tanzania. It made producers own tractors after farming for few seasons. This profitability continued to attract more and more farmers to the area. After only six years 41 B. Bode and D. Wu, The Legacy of Underdevelopment in Tanzania: A Case Study from Morogoro, Research Paper, Report for Care International Tanzania, 2011, p. 16. 42 Illife, Agricultural Change, op. cit., pp. 39–40. 43 Ibidem. 44 Illife, Modern History, op. cit., p. 465. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 71 (1959 to 1965), more than 16, 000 hectares were under maize cultivation in Ismani45. The number of producers reached 367 and each owned more than four hectares, and 29 farmers who each owned more than 40 hectares46. These acreages per individual producer kept on increasing as the indigenous people allocated plots to foreigners only by measuring the width of the plots and did not bother about limiting the length. This tendency led to rapid expansion of arable land in Ismani47. Farming During 1961–1971 The rural sector in Tanzania at independence experienced continuation of the implementation of colonial development policies for a long time. The implementation of colonial plans, as were suggested by the International Bank for Reconstruction and Development (IRBD), manifested in the entire period covering the 1960s to the 1980s. The first Five-Year Development Plan articulated clearly the need to improve and transform the rural sector48. The First Five Year Development Plan was ambitious and wished that the development of the country could be realised as soon as possible to satisfy people’s expectations of independence. Through the First Five Year Plan, Tanzania encouraged, and anticipated a massive flow of foreign investments in agricultural and industrial sectors49. In the mid 1960s it became apparent that the anticipations were not materialising. As a consequence of this Ibidem, p. 457. Ibidem. 47 Interview with, Benitho Masangula, Nyang’oro, 17.11.2011. 48 The United Republic of Tanganyika and Zanzibar, Tanganyika Five-year Plan for Economic and Social Development, 1st July, 1964 – 30th June, 1969, vol. 1, General Analysis 1964, pp. ix–x. 49 Ibidem, p. viii. 45 46 �72 Maxmillian J. Chuhila frustrating situation, the government was inclined in 1967 to resort to a new path towards development. This shift was officially enunciated in the Arusha Declaration of February 1967. The Arusha Declaration, unlike the First Five Year Development Plan, did not put much emphasis on foreign grants, loans and investments but emphasis went on using internally available resources for development. Political slogans such as ‘Uhuru na Kazi: Freedom and Work’ and ‘Uhuru na Maendeleo: Freedom and Development’ served as catalysts towards popular participation in development. The implementation of those slogans concentrated much on selfhelp projects that included construction of roads, bridges, schools, dispensaries and initiation of agricultural activities. Participation in community or self-help projects was a credit to responsible citizens50. It was held that improvement or development at the local level was a contribution to the entire national development51. Popular participation was highly encouraged during the period. The adoption of the Arusha Declaration in 1967 symbolized two major things for the newly independent Tanzania. In the first place it implied a change in economic planning from reliance on what Michael Jennings called the colonial development paradigm to a nationalist rural oriented development paradigm. Also the Arusha Declaration signalled the transition of the economy from one that was highly dependent upon foreign assistance to an economy based mostly on the utilization of internal resources. However, the declaration did not reject outright gifts and loans, but emphasised that these would be accepted if and only if they were being made in the interest of national development. To show the contrasts between the pre-Arusha Declaration situation in economic planning and the newly anticipated system, the declaration pointed out that; 50 51 M. Jennings, Very Real War, op. cit., pp. 86–87. Ibidem. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 73 Our government and different groups of our leaders, never stop thinking about methods of getting finance from abroad. And if we get some money or even if we just get a promise of it, our newspapers, our radio, and our leaders, all advertise the fact in order that every person shall know that salvation is [was] coming or is on the way. If we receive a gift we announce it, if we receive a loan we announce it, if we get a new factory we announce it-and always loudly. In the same way, when we get a promise of a gift, a loan, or a new industry, we make an announcement of the promise. Even when we have merely started discussions with a foreign government or institution for a gift, a loan or a new industry we make an announcement-even though we do not know the outcomes of the discussions52. This shows dissatisfaction with externally oriented economic thinking. The Arusha Declaration provided principles by which the system would be changed towards self-reliance. By this time Ismani was still under commercial farming of maize. The adoption of the Arusha Declaration in one way promoted the large-scale production of maize as it encouraged progressive farmers. On the other hand however, it gave way to restrictions on continued intensive capital investment in agriculture by individuals in favour of communal development approach. This follows from the fact that the gap between rich progressive farmers, small peasants and labourers was increasing fast. During this period rich farmers enjoyed expansion to areas formerly owned by small farmers through purchase of land. In implication, the few rich farmers owned and controlled the economy at the expense of the impoverishment of the majority of peasants; something that was not the priority of the declaration. Small peasants continued to be landless and poor while the number of labourers working for progressive farmers continued to increase. Small producers also started to be labourers as the only way available for their subsistence. TANU, The Arusha Declaration, in: J.K. Nyerere, Ujamaa: Essays on Socialism, Oxford 1968, p. 22. 52 �74 Maxmillian J. Chuhila Villagization and maize farming, 1971 to 1985 State-led and externally controlled economic policies and development have in most counts resulted in several impacts in the communities and the environments where they are implemented. Such impacts originate from the failure to recognise local environmental conditions and the reality on the ground that does not necessary reflect the expectations of state bureaucrats53. State control of rural development in Tanzania is historically rooted. It started during the colonial period and went on through the postcolonial period. State control on the economy was challenged after the collapse of the East African community in 1977 a period that went together with several other economic and political problems. There was the 1978 Tanzania – Uganda war, the global oil crisis, disturbance in the balance of trade in Tanzania and the poor weather of the 1980s that brought general crop failure. These led into an impoverished economy and poor livelihood of a majority of the population. The government failed to provide the necessary supplies such as medicine, food and other consumables54. During the same period of the 1970s political and economic crisis, the government overcommitted itself into the very expensive villagization projects that were implemented in the rural – centred development model. As a result, the government’s defiance to liberal policies and the conditions of the Breton wood institutions (IMF, World Bank and WTO) was challenged. The unexpected retirement of Julius Nyerere from presidency on one side resulted from his failure to contain the pressure of change enforced by the Breton wood institutions See the analysis of how several state controlled projects failed to modernize the rural sector in J.C. Scott, Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, New Haven – London 2008, pp. 1–8. 54 K. J. Havenevik, Tanzania: The Limits to Development from Above, Dar es Salaam 1993, pp. 29–62. 53 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 75 and on the other side he was not ready to accept them. The only option remaining was stepping down. In 1982 the government softened its hand on its control of the rural sector. A new agricultural policy was launched in 1982, the same year with the launching of the Structural Adjustment Programmes. The agricultural policy aimed at improving the rural sector mainly by allowing private investment in agriculture and private ownership of land. When this was happening countrywide, its impact varied from one area to another55. Commercial farmers benefited from liberal policies. Large-scale capital owners and producers in Ismani moved their capital from the area to other areas of Tanzania. State control of the rural sector through Ujamaa in Tanzania took both courses, that is, direct and indirect coercion on one side and voluntary on the other. Compulsory resettlement included total planning and movement of people’s settlement into closer proximities to each other to facilitate service delivery. Under this category, poor ecological knowledge of the environments affected the new residents. On the second count, indirect coerced resettlement included joining Ujamaa villages to receive relief food from the government especially in areas with food insecurity. When villagers faced famine they had no option than joining into an Ujamaa village56. In areas where peasants voluntarily moved, they were able to find suitable areas for agricultural activities and agriculture continued without many problems. The areas like Songea under the famous Ruvuma Development Association and Handeni – Tanga experienced both coerced and voluntary movement at the same time. In the areas with voluntary associations with Ujamaa villages, the Ujamaa projects succeeded and failed in the areas where force Ibidem, pp. 56–62. Suleman Sumra, Problems of Agricultural Production in Ujamaa Villages in Handeni District, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, op. cit., pp. 202–206. 55 56 �76 Maxmillian J. Chuhila was used57. In Urambo, in western Tanzania, tobacco farming was both boosted on one side in terms of extensive farming – increase of acreage but on the other side it faced challenges. Large – scale tobacco farmers were confiscated of their land and machinery in favour of communal farming that resulted into extensive farming but reduced productivity58. In Ismani where forced resettlement took place and large progressive farmers ran away, Ujamaa projects did not achieve much59. In the Iraqwland, where ecological considerations were not given priority, the programmes under Ujamaa were not successful60. In general the villagization policy in Tanzania had varied impacts depending on the area where it was implemented. We have explored the production side of the impact in various areas of Tanzania. On the environmental side, villagization had far reaching implications because there was no feasibility study done to assess the environmental impact of the programme. Yusufu Lawi, Helge Kjekshus, Esbern Friis-Hansen and Idris Kikula provided a general evaluation of the environmental impact of villagization and resettlement schemes of the 1970s61. They argued that the 57 Refer to Havenevik, Tanzania, and H. Ndomba, The Ruvuma Development Association and Ujamaa in Songea District, 1960s–1990s, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2014, pp. 54–88. 58 S. Ayo, Tobacco Farming and its Influence on the Social Cultural Transformation in Urambo District, Western Tanzania, 1950s to 2010, forthcoming MA Dissertation, University of Dar es Salaam. 59 Details in M.J. Chuhila, Maize Farming and Environmental Change in Iringa District: The case of Ismani, 1940–2010, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam 2013, pp. 64–79. 60 Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji and Local Ecological Consciousness: The Case of Eastern Iraqwland, 1974–1976, „Journal of African History”, 48(2007), pp. 75–83. 61 Idem, May the Spider Web Blind Witches and Wild Animals: Local Knowledge and the Political Ecology of Natural Resources Use in the Iraqwland, Tanzania, 1900–1985, Unpublished PhD Thesis: Boston University 2000, p. 319; Idem, �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 77 impact resulted from the concentration of people in small areas due to clearing of new areas for settlement and farming. Lawi adds that it destroyed the social ecological considerations which people regarded when choosing settlement areas in Iraqwland. On the whole, as a result, the failure to control ecological conditions of the new areas affected the communities that were relocated into other areas62. Although the period from the 1970s experienced several socioeconomic and political challenges throughout the country, the villagization programme created a new history in Ismani and it is highly remembered in the area. It is remembered not only because of the environmental impact but also the influence on the production of maize. It changed the history of maize farming in Ismani at large. The villagization programme was preceded by the implementation of the Iringa Resolution that was another big step towards improving the rural sector. To reflect its emphasis on agriculture, the Iringa Resolution of 1972 was commonly referred to as Siasa ni Kilimo (Agriculture is Politics). The Iringa Resolution came up with four principles to promote agriculture. Siasa ni Kilimo enabled the organisation of agricultural production in a way which ensured food self-sufficiency to peasants, improved quality of food through production of nutritious food, production of exportable crops and production of sufficient raw materials for industrial development63. At almost the same time, the Ismani Tanzania’s Operation Vijiji, op. cit.; H. Kjekshus, The Tanzanian Villagisation Policy: Implementation and Ecological Dimensions, „Canadian Journal of African Studies”, 11(1977), no. 2, pp. 270–272; E. Friis-Hansen, Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania: The Case of Southern Highlands, Copenhagen 1987, pp. 9–20; Idris Kikula Lessons From Twenty-Five Years of Conservation and Seven Years of Research Initiatives in the Kondoa Highlands of Central Tanzania, „Ambio”, 28(1999), no. 5, p. 445. 62 Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji, op. cit. 63 TANU, Siasa ni Kilimo. �78 Maxmillian J. Chuhila Maize Credit Programme was introduced to boost maize productivity. The credit scheme had three main objectives. The first was to replace large-scale capitalist oriented (market – oriented) farmers by cooperative communal based farmers. Although the objectives for this were not articulated, communal farming involved the production of both food and commercial maize64. However, production for the market was hindered when large-scale farmers decided to reallocate from Ismani. As a result neither food nor market based maize was produced sufficiently. What followed in the 1980s, 1990s and 2000s was a struggle for survival that was a transition from proud producers of maize in Tanzania. The second objective of the Ismani maize credit was to increase productivity of maize produce in the area. This was done through the application of better crop husbandry, fertilisers and improved seeds. Unfortunately, all these attempts to increase productivity failed because the people who were forced to join in Ujamaa villages sabotaged Ujamaa production. This was done through stealing seeds and produces and at the same time working with obvious laxity in Ujamaa farms65. All these led to the decline of production in Ismani instead of encouraging and promoting its production. Also, as pointed out earlier, maize farming in Ismani depended on large-scale capital-intensive farmers who at the time of these modernisations had decided to move from Ismani. Modernisation involved the distribution of hybrid seeds and chemical fertilizers where the seeds were distributed for free in one growing season and in the subsequent seasons producers prepared their own improved seeds66. Some farmers in the 1970s did not opt for chemical fertilizers; instead they used Farm Yard Manure (FYM) A.T. Mohele, The Ismani Maize Credit Programme, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, op. cit., pp. 217–218. 65 Interview with, Andephice Mahali, Mikong’wi, 14.11.2011. 66 Interview with, Aloyce Mpagama, Nyang’oro. 64 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 79 that was also a new experience for farming in Ismani67. They could not adopt chemical fertilisers while they had not even used FYM – from their livestock on farms because the soil was fertile enough to allow cultivation. The reorganization of settlements and production in Ismani during the villagisation programme was not supported by the will of the majority. The traditional land tenure was abolished through the implementation of the villagisation policy. Villagers wondered to find and occupy new land in the new areas. As a result, it went on to happen that peasants lived in Ujamaa villages but went out to work on their previous farms. This lost a considerable amount of their time walking to and from and hence reducing the working time on the farms. The Villages and Ujamaa Villages Act of 1975 formalised the abolition of traditional land rights that implied a new struggle for land ownership68. On the whole, ujamaa farming in Ismani is remembered to have been a problem rather than a solution to peasant’s problems. Working in ujamaa farms was not as productive as working on individual farms. The big farmers who owned tractors were forced to work on ujamaa farms before they could start working on their plots. This decision was unpopular among large-scale maize farmers. The last objective of the Ismani maize credit scheme was to improve the incomes of the wajamaa through guaranteed crop prices that were regulated by cooperative societies. This was unrealistic because not all villages were given credit and even those given credit did not manage to improve the livelihood of the people because the repayment rates of the loans were high. In the early days of the scheme 1971/72 and 1972/73 growing seasons some successes were registered by maize farming. However, the sustainability of both Ibidem. E. Friis-Hansen, Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania..., op. cit., pp. 23–28. 67 68 �80 Maxmillian J. Chuhila food and commercial maize farming was threatened. There emerged loan-serving farming, sabotage of Ujamaa projects and continued decline in the acreages cultivated because of lack of capital and machinery equipment after the withdrawal of large-scale producers69. In the end, the villages given the credit produced a loan – serving maize while those that did not receive loan produced both maize for food and market70. To indicate the inefficiency of operation Ismani, in 1971/72 it was revealed that an average of 595 kilograms per hectare was produced on Ujamaa fields while at the same time and in the same environment, individually owned farms produced an average of 869 kilograms per hectare71. This example demonstrates that the success in maize farming in Ismani did not depend on the investment of industrial inputs. It rather depended on the knowledge of the environment, soil, locally determined growing seasons and market incentives. All these conditions existed during the colonial period and were discarded during Ujamaa period in favour of state directed agriculture. Closely related to the decline in productivity, another challenge was on how to distribute the produces amongst the members of a particular Ujamaa village. A number of villages failed to distribute produces to members or the income coming from selling Ujamaa produces. This situation resulted from the low harvests that were also sold to repay the loans in Ujamaa villages. In turn, this discouraged members from committing themselves in Ujamaa projects. Due to this challenge and of course, the national commitment towards agriculture, the National maize Programme was introduced in 1973. The programme aimed to increase maize acreage and reduce the import of food72. Interview with, Innocent Mtakidunga Wilomo, Mangawe, 19.11.2011. A.T. Mohele, The Ismani Maize Credit Programme, op.cit. 71 B.Ch. Nindi, Agricultural Change and Rural Class Formation in Iringa District, Tanzania, Unpublished PhD Thesis: University of Hull 1978, p. 267. 72 Ibidem, pp. 274–280. 69 70 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 81 Apart from the Ismani maize credit scheme the government also established agricultural credit schemes, which were given to middlemen to enable them to buy crops from producers, while the producers received production credits73. This was generally applied countrywide and started in 1962 through the Agricultural Credit Agency (ACA). The ACA provided loans to individual farmers, to groups of farmers or to government institutions that embarked on agriculture. The second loan scheme was through the National Development Credit Agency (NDCA) that came into being in 1964. NDCA did not register achievements, as up to its dissolution it had only reached one ujamaa village. The establishment of the Tanzania Rural Development Bank (TRDB) in 1971 was the most comprehensive programme to finance agriculture in the rural areas. It covered many sectors of the rural economy by supporting ujamaa villages especially those engaged with the production of food crops, such as maize and wheat74. TRDB was therefore committed to modernising the rural sector. TRDB reiterated that; ‘the Tanzania Rural Development Bank was therefore instituted as a means of providing a comprehensive credit system for transforming the subsistence living into a modern cash economy with its attendant increased employment opportunities and income distribution’75. The villagisation campaign of 1974 was the first transformative wave for Ismani. It propelled the area’s change from a prosperous place to an impoverished one. The 1974 Villagisation campaign discouraged progressive farmers in favour of communally owned 73 L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development..., op. cit., p. 1. 74 Ibidem, p. 12. 75 Tanzania Rural Development Bank, Annual Report and Accounts for the Year Ended 30th June 1971 – 30th June 1972, Quoted in L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development..., op. cit., p. 11. �82 Maxmillian J. Chuhila farms and cultivation that were small in scale and faced several challenges to operate the farms. Ownership of large farms was shifted to villages while some were distributed to former labourers at the rate of three hectares per head. The evidence at hand shows that it was difficult to incorporate the former progressive farmers into ujamaa cooperative work as we have pointed earlier76. The most remembered incidence of ujamaa farming in Ismani was the murder of Dr. Wilbert Kleruu, then Regional Commissioner for Iringa. Dr. Kleruu is claimed to have been a committed socialist who wanted everybody to live on socialist principles. On Christmas day 1971, Dr. Kleruu went to Ismani to see how production was going on. Unfortunately, he found one of the large-scale farmers of maize in Ismani called Said Mwamwindi cultivating his privately owned farm. Mwamwindi had worked for most of his time on ujamaa plots but during the holiday he wanted to cultivate his private shamba. Nevertheless, Dr. Kleruu ordered him to stop. This action is believed to have made Mwamwindi angry, hence his decision to gun down the Regional Commissioner at Mkungugu village77. The death of the Regional Commissioner created tensions amongst all big producers of maize in Ismani and the implementation of villagization in the area78. Mwamwindi started farming in Ismani together with other progressive farmers in the Interview with, Aloyce Mpagama. The main reasons that resulted into his death are varied in local articulations. Some point out that he was insulted in front of his wives others; claim that Mwamwindi became angry when he was told to stop working on a privately owned farm. Generally, the death of a regional Commissioner indicated the extent to which progressive farmers in Ismani were committed to realise profit out of maize farming. The regional Commissioner was seen as a threat to many of the progressive farmers. Interviews with, Henry Mkayula Likoko, Kising’a, 15.11.2011, Speditho Magidanga, Uhominyi, 14.11.2011, Omary Chunga and Bayati Mkwama at Mkungugu, 20.11.2011. 78 Interview with, Omary Chunga, Mkungugu. 76 77 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 83 1950s. During this period he owned only three acres of land and worked as a lorry driver. He continued to buy land and expand his cultivated plots that by the 1970s he had over 160 acres79. This indicates that he was one of the most progressive farmers in the area that operation Ismani targeted. It also shows the type of anger that a person could have when his assets and wealth were threatened with being confiscated or nationalised. Bad enough the aftermath of the death of the Regional Commissioner brought more mess than progress in the area. It became increasingly difficult to convince people to work in Ujamaa villages. Local leaders and state technocrats feared that what happened to Kleruu could happen to them. As a result production in Ujamaa villages continued to decline. Maize farming and the challenge of Environmental Change, 1985 to Present Environmental change in Ismani has been a gradual process and was generally unnoticed until the second half of the last century. This was partly contributed by the presence of extensive and fertile arable land, which made it easy for peasants to abandon exhausted areas in favour of new ones80. Environmental change in Ismani manifested itself in various forms, including changes in vegetation cover, soil exhaustion, unreliability of rainfall, drought and decline of crop yields. It has been argued in the preceding discussion that commercial production of maize was responsible for the change of the socio-economic relations in Ismani from the 1950s. Through commercial production of maize, Ismani gained fame and became a conceited feeder based 79 80 B.Ch. Nindi, Agricultural Change, op. cit., pp. 259–264. A. Awiti, Ismani and the Rise of Capitalism, p. 53. �84 Maxmillian J. Chuhila on the agricultural output by large producers. Smallholders were also not left behind, as they were assured of food from the small areas they cultivated. The fame of Ismani changed in the recent years. While in the 1950s up to the 1980s it had famous names because of its capacity to feed a large part of the country with maize, from the last decade onwards things have turned upside down. The production of maize is no longer tenable and villagers live on food insecurity and abject economic poverty. This situation is evidenced by both media reports and oral articulations81. For example, the high productivity of maize in the 1970s called for the Iringa Resolution, famously known as Siasa ni Kilimo (Agriculture is Politics) to boost productivity82. The resolution recognised the declining trend of productivity of maize in the area from 20 to 25 sacks of maize grains per hectare in the 1950s to only 7 sacks in the 1970s83. However, the trend of production continued to decline throughout the 1970s to 1980s despite the modernization of the methods of production. The situation worsened much starting from the 2000s. During this period peasants were unable to produce either for sale or for their food sufficiency. This can partly be evidenced by Lukelo Kihogota, a smallholder producer in Ismani, who recalled the practices of Siasa ni Kilimo and then added that ‘we have no alternative than to depend on relief food’84. Mr. Kihogota used to be a good producer over the years, sold surplus maize to those 81 Tumaini Msowoya, Ukame wa Miaka Minne Wageuka Balaa Kuu la Njaa, Mawazo Malembeka, ‘Njaa: Malengamakali, Wananchi Wanaishi Kwa Mboga za Majani’, Radio Report, htt://radiofreeafricatz.com/2011/njaa_malengamakali_wananchi_waishi_kwa_mboga_za_majani- Accessed on 21.10.2011, at 1300hrs. 82 TANU, Siasa ni Kilimo. 83 Ibidem, pp. 11–12. 84 Tumaini Msowoya, Ukame wa Miaka Minne. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 85 who were in need, but now fails even to produce enough for his family. This is not a unique situation for him alone as it cuts across the majority of the families in Ismani. All this indicates the degree to which Ismani in recent years starting from the 2000s has become the home of food shortage. The government takes initiatives by providing regular relief food to starving villagers nearly every year. Starvation in Ismani resulted from regular crop failure as an outcome of unpredictable weather conditions, shifting in farming preferences from maize to commercial crops like sunflower and tomatoes. Tomatoes and sunflower have no ban when it comes to exporting them to foreign markets. But if surplus maize is produced, the government limits its export in favour of domestic market. Most families in Ismani in recent years face hunger and in some cases they depend on green vegetables as their food especially during the rain season where food shortage is at its peak. The most affected areas are Malengamakali Ward and Ikengeza village in Nyang’oro Ward. Food insecurity in Ismani was at some point given emphasis in the parliament when a Member of Parliament, Ms. Pindi Chana commented, ‘the District Council agricultural projects should target to increase productivity especially in those areas with hunger such as Ismani where every year there is a need to send relief food’85. Such statements demonstrate the extent to which what was formerly a national grain basket is now a place with acute food shortages. Other news headlines in recent days include: ‘Four Years Drought turns A Great Hunger in Iringa’86, ‘Hunger: Malengamakali, 85 Bunge la Tanzania, Majadiriano ya Bunge, Mkutano wa Ishirini, Kikao cha Kumi na Tatu Tr. 22 Juni 2010. The MP, Pindi Chana said ‘Eneo la Mufindi katika mashamba ya chai, zao la Biashara, wameomba wapewe vocha katika zao hilo la Biashara. Miradi ya Halmashauri ya Kilimo ilenge kuongeza uzalishaji hususani maeneo ya Njaa kama Ismani ambako kila mwaka hupelekwa Chakula’, p. 162. 86 Tumaini Msowoya. �86 Maxmillian J. Chuhila People Live on Green Vegetable’87, ‘9,000 People Face Hunger in Iringa’,88 and ‘Ikengeza to Face Severe Food Shortage’89. Conclusion There is no way we can generalise the impact of state interventions in rural sector development in Tanzania. The impacts varied depending on several factors based on the production side and the environment. On the production side, it depended on the incentives that peasants received out of what they produced that in turn intrinsically motivated them to produce more. Environmentally wisely, it depended on the specific environmental conditions for a specific crop. The case presented by Ismani is an example of both positive and negative outcomes of state interventions in rural development. Colonial interventions boosted productivity as production based on individuals unlike the communal production relations advocated by the postcolonial government. However, we should not take for granted that the colonial government was keen enough to boost productivity, we must also understand the fact that Ismani was opened for intensive farming in the 1940s, thus it was still fertile enough to allow high productivity in the entire colonial period. In the postcolonial period especially from the 1970s, 1980s and 1990s soil fertility deteriorated and when coupled with other problems resulting from the political economy of the time Mawazo Malembeka, Njaa: Malengamakali, Wananchi Wanaishi Kwa Mboga za Majani, Radio Report, htt://radiofreeafricatz.com/2011/njaa_malengamakali_ wananchi_waishi_kwa_mboga_za_majani- Accessed on 21.10.2011, at 1300hrs. 88 http://www.ippmedia.com/fronted/?!=29291, ‘Watu 9, 000 Wamekumbwa na Balaa la Njaa Iringa’, Accessed on 21.10.2011, at 1330hrs. 89 Irene Mwakalinga, Wakazi wa Ikengeza-Iringa Kukumbwa na Uhaba wa Chakula, http://www.tbc.go.tz-tbc_local_general/1501_wakazi_wa_Iikengeza_iringa_kukumbwa_na__uhaba_wa_wa-_chakula.html. Accessed on 22.10.2011 at 0953hrs. 87 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 87 and environmental change, it limited the progress of maize farming. The future of peasant farming in Ismani will depend on the control of population growth and control of the rapidly changing environment through rampant charcoal burning and opening of more fields for agriculture and settlement. REFERENCES Archival sources TNA, EC B. 833/III/313: Department of Grain Stores, 1949. Guaranteed Prices of Maize Acreage Grants and Reduced Prices (1949). TNA, 24/A3/21: African Staples, Permits to Retain. TNA, 24/52/3/13: Monthly Report for May 1956. TNA, D3/4: Development: Ismani Development, Report for the Month Ending 31st December, 1951-114/IV/29/552, Report for the Month Ending June 1951-114/IV/20. TNA, D3/4: Folio: Letter-P/SCH/ISM, Demonstration Farm, Ismani, 21.12.1956. ‘Memorandum No.10 for Provincial Commissioners’, Conference, January 1957: Focal Point Approach in Agricultural Extension Work, LG 9/36/011. Secondary sources Awiti A., Ismani and the Rise of Capitalism, in: Rural Cooperation in Tanzania, ed. Lionel Cliffe, Dar es Salaam 1975. Ayo, S., Tobacco Farming and its Influence on the Social Cultural Transformation in Urambo District, Western Tanzania, 1950s to 2010, forthcoming MA Dissertation, University of Dar es Salaam. Bode B. and Wu D., The Legacy of Underdevelopment in Tanzania: A Case Study from Morogoro, Research Paper, Report for Care International Tanzania, 2011. �88 Maxmillian J. Chuhila Bowles B.D., The Political Economy of Colonial Tanganyika 1939–1961, in: Tanzania Under Colonial Rule, ed. M.H. Kaniki, London 1980. Coulson A., Tanzania: A Political Economy, Oxford 2013. Chuhila M.J., Maize Farming and Environmental Change in Iringa District: The case of Ismani, 1940–2010, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2013. Friis-Hansen E., Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania: The Case of Southern Highlands, Copenhagen 1987. Fughes-Couchman N.R., Agricultural Change in Tanganyika: 1945–1960, Stanford 1964. Havenevik K.J. and Ndomba H., The Ruvuma Development Association and Ujamaa in Songea District, 1960s–1990s, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2014. Havenevik K.J., Tanzania: The Limits to Development from Above, Dar es Salaam 1993. Helleiner G.K., Agricultural Export Pricing Strategy for Tanzania, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979. Hogendorn J.S. and Scott K.M., Very Large Scale Agricultural Projects: The lessons of the East African Groundnut Scheme, in: Imperialism, Colonialism and Hunger: East and Central Africa, ed. R.I. Rotberg, Massachusetts – Toronto 1983. Hyden G., Beyond Ujamaa in Tanzania: Underdevelopment and Uncaptured Peasantry, Nairobi 1980. Kjærby F., The Development of Agricultural Mechanisation in Tanzania, in: Tanzania Crisis and Struggle for Survival, eds. J. Boesen [et al.], Uppsala 1986. Idris Kikula, Lessons From Twenty-Five Years of Conservation and Seven Years of Research Initiatives in the Kondoa Highlands of Central Tanzania, „Ambio”, 28(1999), no. 5, pp. 444–449. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 89 Illife J., A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1979. Illife J., Agricultural Change in Modern Tanganyika: An Outline, Nairobi 1971. Illife J., Africans: The History of a Continent, Cambridge 1995. Iringa District Profile, 2011. Jennings M., ‘A Very Real War’: Popular Participation in Development in Tanzania the 1940, „The International Journal of African Historical Studies”, 40(2007), no.1, pp. 71–95. Kjekshus H., The Tanzanian Villagisation Policy: Implementation and Ecological Dimensions, „Canadian Journal of African Studies”, 11(1977), no. 2, pp. 269–282. Lord Twining [E.F. Twining], The Last Nine Years in Tanganyika, „African Affairs”, 58(1959), no. 230, pp. 15–24. Mohele A.T., The Ismani Maize Credit Programme, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979. Msambichaka L.A and Mabele R., Agricultural Credit and the Development of Ujamaa Villages in Tanzania, „ERB, Paper”, no. 74.10, 1974. Nindi B.Ch., Agricultural Change and Rural Class Formation in Iringa District, Tanzania, Unpublished PhD Thesis: University of Hull, 1978. Scott J.C., Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, New Haven – London 2008. Suleman Sumra, Problems of Agricultural Production in Ujamaa Villages in Handeni District, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979. Taasisi ya Elimu, Wafanyakazi wa Tanzania: Jiografia kwa Darasa la Nne, Kitabu cha Wanafunzi, Wizara ya Elimu ya Taifa, Dar Es Salaam 1983. TANU, The Arusha Declaration, in: J.K. Nyerere, Ujamaa: Essays on Socialism, Oxford 1968. TANU, Siasa ni Kilimo, Dar es Salaam 1972. �90 Maxmillian J. Chuhila Tanganyika Territory, Ordinances Enacted During the Year 1943, Dar es Salaam 1944. The United Republic of Tanganyika and Zanzibar, Tanganyika Five-year Plan for Economic and Social Development, 1st July, 1964–30th June, 1969, vol. 1, General Analysis, 1964. Tosh J., The Cash Crop Revolution in Tropical Africa: An Agricultural Reappraisal, „African Affairs”, 79(1980), no. 314, pp. 79–94, Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji and Local Ecological Consciousness: The Case of Eastern Iraqwland, 1974–1976, „Journal of African History”, 48(2007), pp. 75–83. Yusufu Q. Lawi, May the Spider Web Blind Witches and Wild Animals: Local Knowledge and the Political Ecology of Natural Resources Use in the Iraqwland, Tanzania, 1900–1985, Unpublished PhD Thesis: Boston University, 2000. �Chapter 3. NAPOLEON SAULOS MLOWE JUSTIN K. URASSA FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL HOUSEHOLD’S LIVELIHOOD OUTCOMES IN HANDENI DISTRICT, TANZANIA ABSTRACT Access to land is central to the livelihoods of many Tanzanians. The study specifically aimed at assessing people’s perception on formalization of customary land rights; determining the contribution of CCRO1 in enabling owners of land to access credit and ownership of CCRO, and a household’s income and asset accumulation. And to identify challenges faced by CCRO holders in accessing credit. The study adopted a cross-sectional research design whereby data were collected from four villages in Handeni District. Multi stage sampling was employed to select 184 household with and without CCRO. Findings show that, having a CCRO has enhanced tenure security, reduced border conflicts and has enhanced ownership of land by vulnerable groups. However, CCRO ownership has not significantly contributed to a household’s livelihood outcomes in terms of income and asset accumulation. Major challenges facing formalization of customary land rights in the study area include existence of land conflicts, lack of capital to investing in agriculture and male dominance on land ownership. The paper recommends more research on better land ownership schemes for improvement of rural livelihoods. NAPOLEON SAULOS MLOWE, JUSTIN K. URASSA – Corresponding Authors Sokoine University of Agriculture, Tanzania. 1 Certificates of Customary Right of Occupancy (CCRO). �92 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Introduction Land is of utmost importance for socio-economic development in both developed and developing countries. Land includes resources such as arable land, and surface and sub-surface resources. According to Poteete2 “everyone has a relationship to land”. Literature3 shows that the entire life of an average African revolves around land” and that “realistic discussions of poverty alleviation in Africa need to be addressed in the context of land”. The Tanzania National Land Policy and Tanzania’s Development Vision 2025 recognize the critical importance of land for poverty reduction. According to URT4, 70% of land in Tanzania is under customary land ownership and 80% of the population living in rural areas depends on land for their livelihoods. Property rights to land and dwellings in developing nations are, according to de Soto5, notoriously insecure, a fact that has led to impoverishment of the citizens in those nations. Land laws in Tanzania recognize customary rights as having equal legal force and effect as rights acquired through grant or purchase from the state. In practice, customary rights are stronger because they are held and registered in perpetuity whereas statuA.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources: from theories of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sciences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79. 3 J.C. Franco, Making land rights accessible: Social movements and politicallegal innovation in the rural Philippines, „The Journal of Development Studies”, 44(2008), no. 7, pp. 991–1022; S. Razavi, Engendering the political economy of agrarian change, „The Journal of Peasant Studies”, 36(2009), no. 1, pp. 197–226; R.V. Murthy, Political economy of agrarian crisis and subsistence under neoliberalism in India, „The Nehu Journal”, 11(2013), no. 1. 4 URT (United Republic of Tanzania), National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, URT 2011. 5 H. de Soto, The mystery of capital, New York 2010. 2 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 93 tory rights have a limited term. Nearly 70% of the land area is “village land” and to which the Village Land Act applies. Each village as a legal entity has rights to define its village land area, and the village government is the lawful controller and manager of those lands6 (URT, 1999). This includes the right to set up its own Village Land Register, register collectively owned areas, and issue titles of Customary Rights of Occupancy over house and farm plots. In Tanzania when it comes to village land registration, the government recognizes both formalized customary land rights and informal indigenous land ownership rights7. In 2006, Tanzania initiated a program called Property and Business Formalization Program (PBFP), popularly known in Kiswahili as MKURABITA (Mkakati wa Kurasimisha Rasilimali na Biashara za Wanyonge Tanzania). PBFP Programme carried out a pilot customary land right titling project in Handeni District in 2006 by providing certificates of customary right of occupancy (CCRO) through implementation of the Village Land Act No 5 of 1999. One of the objectives of introducing land reforms in Tanzania was to improve customary tenure system for the rural poor communities. The existing customary system basically operates more effectively when land is relatively abundant and population is low such that people involved in the transactions have regular and direct contact8. High population growth in Sub Saharan Africa, land markets expand and transactions increase between individuals who are not closely related therefore, certainty over the entitlement of 6 URT, National Land Policy (1997). 2nd (ed.). The Ministry of Lands and Human Settlements Development (MLHSD), 1999. 7 URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report 2011. 8 C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010), no. 3, pp. 1011–1033. �94 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa the owner to transfer land rights becomes increasingly relevant9. The government relies on the expectation that documentation of land rights will increase tenure security, access to formal financial institutions for credit, and finally promote investment. Since the introduction of rural land registration under the Village Land Act (VLA) of 1999, there has been a vast mobilization on land registration taking place at a promising rate (for instance in Handeni from 500 CCROs in 2006 to 1 007 CCROs in 2016), land holders together with other land users are expecting to use CCRO as collateral to access credit. Therefore, the current study aimed at exploring the influence of formalizing customary land rights on rural household livelihood outcomes. Rural households generally face a number of hindrances when it comes to accessing credit from formal financial institutions, the major one being the lack secure property rights. Therefore, formalizing land rights has been promoted as a way to enhance credit access, encourage investment, stimulate land markets, and improve livelihoods10. However, there has been little improvement in those aspects; for example, Handeni District council has reported that access to credit through formal financial institutions in rural settings is still low at about 3%11. Formalization of customary land rights (CCRO) and access to credit do not give consistent outcomes; researches carried out in Tanzania, Kenya Ghana and Rwanda showed that, CCRO ownership had no clear impact in improving livelihoods12; On 9 E.C. Fairley, Upholding Customary Land Rights through Formalization? Evidence from Tanzania’s Program of Land Reform, Minneapolis 2013. 10 F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, „The Guardian Series”, 2007. 11 URT, Handeni District Profile, 2013. 12 E.C. Fairley, Upholding Customary Land Rights through Formalization?..., op. cit.; F. Place and S.E. Migot-Adholla, The economic effects of land registration �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 95 the contrary, a study conducted in Latin America, Honduras, Paraguay, and Brazil showed positive impacts on access to credit and improvement of household’s livelihoods13. So it is debatable as to whether formalization of customary land rights can really lead to improved rural livelihood outcomes, through access to credit from the formal financial institutions available in the study area. Hernando de Soto hypothesizes that, government land titling establishes secure property rights and leads to the associated positive benefits. However, literature14 on the effects of land titling finds mixed results. Moreover, the Tanzanian government piloted the PBFP program in the District in 2006, but since then, no study has been done in the area to empirically determine the impact of the CCRO’s on livelihood outcomes of the rural households in the District. The study on which the manuscript is based aimed at gathering some empirical evidence on the impact of CCRO on rural household’s livelihood outcomes in Handeni District. Previous researches15 in the District have dealt with issues of land and rural livelihoods in isolation. Hence, there is so much emphasis on smallholder farms in Kenya: evidence from Nyeri and Kakamega districts, „Land Economics”, 74(1998), no. 3, pp. 360–373; M. Lyons, Pro-poor business law? On MKURABITA and the legal empowerment of Tanzania’s street vendors, „Hague Journal on the Rule of Law”, 5(2013), no. 1, pp. 74–95. 13 C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010), no. 3, pp. 1011–1033. 14 F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit.; Baseline survey of female entrepreneurs in Temeke, Kinondoni and Ilala districts of Dar es Salaam, Tanzania, Dar es Salaam 2009; M. Lyons, Pro-poor business law?..., op. cit., pp. 74–95. 15 PBFP And The implementation of The Village Land Law – Act No 5 Of 1999, A participation Report of The MKURABITA Pilot Project in Handeni District, TAPHGO (Tanzania Pastoralists, Hunters and Gatherers Organization), 2007; F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, op. cit.. �96 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa of some issues at the expense of others or overlooking of some topics (e.g. more weight on land at the expense of livelihoods). Generally, findings from such kind of works might mislead policy makers leading to erroneous policies and programs. Therefore, the need for a more specific study on formalized customary land rights and rural livelihood outcomes, which needs to be analysed simultaneously. The importance of the study was also based on the fact that land and livelihoods issues remain major concerns of development policy both at the national and international levels. Thus, the manuscript represents a crucial body of reference which will assist the decision makers on appropriate steps to be taken in Handeni District in poverty reduction and land administration and management. Moreover, the study is in line with the National Strategy for Growth and Reduction of Poverty (NSGRP) and the former Millennium Development Goals (MDGs); goal number one which was to eradicate extreme poverty and hunger with a target linked to reduce poverty and reduce income inequality16 and also the study is linked to the current Sustainable Development Goals (SDGs) especially 1–3 which emphasize poverty eradication17. Results from the study could therefore benefit rural communities, policy makers, development practitioners, researchers, and planners in their endeavor to alleviate rural poverty. Generally, the study aimed at exploring the influence of formalizing customary land rights on rural household livelihood outcomes. Specifically, it determined people’s perception on formalization of customary land rights; assessed the influence of CCRO in enabling owners of land to access credit in formal URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, 2011. 17 URT, Press release; The United Nations in conjunction with the Government of Tanzania officially launched 17 Sustainable Development Goals (SDGs) also known as Global Goals, 2015. 16 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 97 financial institutions; determined how ownership of CCRO has influenced household income and asset accumulation and identified challenges facing land owners in using land as a tool to improve rural livelihood outcomes. Conceptualization of Key Terms What is land? There are controversial statements about the definition of land, as some people confine the term only to the soil, thus separating other components attached to it. This has led to misconceptions about the term. However, Sumberg18 argues that land includes much more than just the physical soil or substance. Studies by Sumberg, Njogu and Dietz19 have pointed out that land encompasses a range of resources the scope and influence of which transcends private property. These lines of thinking correspond to that by UNHABITAT20 which states that ‘land involves a wide range of rights and responsibilities’. Hence, unlike other resources, land consists of a diversity of resources such that to entrust all land rights exclusively to a single individual is difficult. This is particularly true in Africa where different people tend to have different rights over the same piece of land and over different land resources21. In the J. Sumberg [et al.], Young people, agriculture, and employment in rural Africa, 2014. 19 J.G. Njogu and T. Dietz, Land use and tenure: entitlement rights for community-based wildlife and forest conservation in Taita Taveta, Nairobi 2006. 20 D. Antonio, United Nations Human Settlements Programme, and International Institute of Rural Reconstruction, Eds., Handling land: innovative tools for land governance and secure tenure. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat), 2012. 21 A.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources: from theories of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sci18 �98 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa current study the term ‘land’ is defined as: “a physical resource that consists of many attributes of the biosphere that support life, ranging from arable land, landforms, surface and sub-surface hydrology, forest, minerals, pasture, and both human and animal populations”. Land tenure system Like the land concept, also the term land tenure is perceived differently by different authors. According to Maxwell and Wiebe22, land tenure is defined as a system of rights and institutions that govern access to and use of land and other resources. On the other hand, FAO23 defines land tenure on legal grounds, to refer to the bundle of both rights and obligations – the right to own, hold, manage, transfer, or exploit resources and land, but also the obligation not to use these in a way that harms others. Moreover, Münkner24 has argued that, the term land tenure has a very broad meaning and cautions that one should be careful to avoid misconception. To him it includes the social, economic, legal and technical relationships of persons (individuals or groups) to land and to other individuals or groups. It also covers relations concerning family, kinship, labour and access to resources, and is influenced by natural/physical factors as well as man-made rules regarding the man/land relationship. Perhaps, these are kinds of arguments that make Poteete25 and ences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79. 22 D. Maxwell and K. Wiebe, Land tenure and food security: Exploring dynamic linkages, „Development and Change”, 30(1999), no. 4, pp. 825–849. 23 FAO, Land tenure and rural development, Rome: Food and Agricultural Organization, 2002. 24 H.H. Münkner, Synthesis of Current State and Trends in Land Tenure, Land Policy and Land Law in Africa, Eschborn 1995. 25 A.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources..., op. cit. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 99 FAO26 consider land tenure as an institution. As it includes roles invented by the society to regulate behaviours on how to utilize land resources. Based on the above definitions, land tenure can generally be defined to include terms and conditions under which land resources are governed and regulated. It constitutes legal or customarily defined bundles of rights and the obligations entrusted to an individual or groups as a whole regarding access to and use of land and other resources. These bundles of rights are defined based on existing social, legal, economic and environmental conditions. Hence, it should be clear from the outset that the rights on land resourcesmay be derived through customary or statutory laws, marriage and inheritance and through power and control. The land tenure system can therefore be classified into three main categories as detailed below. Statutory or formal tenure system Statutory land tenure system is a system whereby the rights to ownership or occupancy of land are defined according to formalized national legal or constitutional process. They are most effective when land values are high and transactions among strangers are frequent27. Informal land tenure This type of land holding is where means of access is vested through unsanctioned occupation, allocation by local leaders, inheritance and purchase from those who own the land28. Here people own land without having acquired it through the customFAO, Land tenure and rural development..., op. cit. F.N. Lugoe, ‘Tanzania’s Experience in Land Administration..., op.cit. 28 Ibidem. 26 27 �100 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa ary or statutory channels; a common situation in developing countries. Customary land tenure Customary land tenure is the mode of holding land rights which exists through historical agreement among people within the community without written laws. These unwritten laws are often based on the experience of the elders and are aimed at defending the interest of the group/clan/tribe/family29. In this system land belongs to the whole community or clan and not to an individual. The clan head is the custodian of the land rights on behalf of the community. Once the rights are granted to an individual they are held in perpetuity as long as the grantee conducts are in a manner satisfactory to the grantor30. Community leaders play a major role when determining allocation, use, transfer and other activities related to land and they do this on behalf of the entire community, the determinant being the need rather through payment for acquisition of land. The distinction often made between statutory and customary land rights is now becoming blurred in a number of countries, particularly in Africa where provision of formal legal customary land right (CCRO) is practised31. Rural livelihood The term livelihood comprises people, their capabilities and means of living, including food, income and assets32. Thus, rural M. Wanyama, L.O. Mose, M. Odendo, J.O. Okuro, G. Owuor, and L. Mohammed, Determinants of income diversification strategies amongst rural households in maize based farming systems of Kenya, „African Journal of Food Science”, 4(2010), no. 12, pp. 754–763. 30 D.A. Atwood, Land registration in Africa: The impact on agricultural production, „World development”, 18(1990), no. 5, pp. 659–671. 31 FAO, Land tenure and rural development..., op. cit. 32 R. Chambers and G. Conway, Sustainable rural livelihoods: practical concepts for the 21st century, Institute of Development Studies (UK), 1992. 29 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 101 livelihoods include different means of gaining a living in rural areas which to a large extent are connected to their capabilities, assets (including both material and social resources) and activities required for a means of living. Livelihood outcomes Livelihood outcomes are the results or outcomes of livelihood strategies. Livelihood outcomes include: increased household food security through improved and productive livestock and crop production, increased household income, increased employment opportunities, enhanced social and human capital, reduced livelihood vulnerability, ensured social inclusion, ensured good governance, increased equal access to information, communication, education and all forms of empowerment in general. Batterbury33 defines livelihood outcomes as the achievement or outputs of livelihood strategies, such as more income, increased well-being, reduced vulnerability, improved food security, and more sustainable use of natural resources. Therefore, the study’s operational definition of livelihood outcomes focuses on household income improvement and accumulation of assets through the use of land as natural resources available under the new scheme of land ownership in the customary land rights. The study’s Conceptual Framework The study’s conceptual framework is a modification of Batterbury34 diagnosis on sustainable livelihood framework (SLF) which assumes that the livelihood of any community comprises capabilities, assets, and activities required for a means of living35. S. Batterbury, Sustainable livelihoods: still being sought, ten years on, 2007. Ibidem. 35 R. Chambers and G. Conway, Sustainable rural livelihoods..., op. cit. 33 34 �102 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa The Sustainable livelihoods framework therefore examines the different elements that contribute to people’s livelihood strategies. It analyses how forces outside the household or community in ‘the external environment’ affect them. The framework looks at the interaction between individuals, their capabilities and the different types of assets or resources they have access to the activities through which they gain their livelihoods36. This study has borrowed some ideas from the Sustainable Livelihood Framework (SLF) to uncover the influence of CCRO on rural livelihood outcomes. Therefore, customary land rights (CCRO) are considered as one of the assets in natural assets of the DFID model. Elements of the DFID were adopted under the following assumptions. Household vulnerability context; households with CCRO as a legal and formal customary land rights document are less vulnerable than households without a CCRO. This is because it is expected that such households are likely to have better livelihood outcomes reflected from their income compared to the households without CCRO. Households with CCRO are expected to access credit in the formal financial institutions, engage more into livelihood activities and ultimately improve their incomes. Improved social, financial and natural capital; households with a CCRO are likely to have more assets as compared to the households without a CCRO. This implies that households with a CCRO have received training on various issues concerning land benefits (improved human capital) including access to credit in financial institutions (financial capital), Land tenure security enhanced through CCRO (improved natural capital) as compared to household without CCRO. The role of PBFP project to issue CCRO is assumed to be the transforming structures and processes. This is because the general R. Smyth, Exploring the usefulness of a conceptual framework as a research tool: a researcher’s reflections, „Issues in educational research”, 14(2004), no. 2, p. 167. 36 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 103 objective of PBFP pilot project is to secure rural land as a livelihood resource to improve the concerned household livelihood activities and ultimately improve their livelihood outcomes. METHODOLOGY Description of the Study Area Description of Handeni District The study was conducted in Handeni District where the customary land titling pilot programme was implemented in 2006. Seven (7) villages of Mzeri, Sindeni, Kweisasu, Bongi, Nkale, Mbuyuni, and Kwamkono were involved with a total population of 19 73737. Handeni District Council covers an area of 7,080 km2 and occupies the south-western part of Tanga Region. The district is administratively divided into 7 divisions, 19 ward and 112 registered villages and it lies between 4.9° – 6.0°S and 36.8° – 38.5°E and an altitude of between 600 and 1000 metres above sea level, the district has an average temperature of 28.8°C. The district experiences two rainy seasons per year (bi – modal). Short rains fall between October – December and the long rains between March and May. Average annual rainfall is between 500–1000mm38. The reason for selecting Handeni Districts for the study rests on the fact that it was among the two pioneer districts (Mbozi and Handeni) to be involved in the pilot project of the National Property and Business Formalization Programme (populary known as MKURABITA (Mkakati wa Kurasimisha Rasimali na Biashara za PBFP And The implementation of The Village Land Law – Act No 5 Of 1999, A participation Report of The MKURABITA Pilot Project in Handeni District, TAPHGO (Tanzania Pastoralists, Hunters and Gatherers Organization), 2007. 38 URT, Handeni District Profile, 2013. 37 �104 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa wanyonge Tanzania) in Swahili. The above is not true for the other districts of Tanzania, though some districts have started to practice formalization of customary land rights by providing Certificate of Customary Right of Occupancy. Likewise, even other districts that are endowed with land in customary land tenure system do not have such a great number of CCRO as those provided in Handeni District 1 007, Mbozi has about 300, Mbarali 250 CCROs and the rest of districts has less than 100 CCROs issued so far39. These conditions motivated a study which looks at the interdependence of formalization of customary land rights and rural livelihoods outcomes. Research Design The study adopted a cross-sectional research design whereby data were collected at one point in time. According to Onwuegbuzie and Leech40, the cross-sectional research design is also cost effective. Therefore, the choice of this design was based on the ability to allow data collection that meets the study’s objectives within the duration of the study and available financial resources. In addition, a mixed-methods approach was chosen for gathering, analysing, interpreting and validating results. A mixed method research refers to a type of research, which combines elements of quantitative and qualitative research approaches for the broad purposes of breadth and depth of understanding and triangulation of information. Thus, instead of relying on just one method such as quantitative or qualitative methods, both approaches were employed to gather, cross-check, analyse and interpret data. By 39 A. Hart [et al.], Participatory Land Use Planning to Support Tanzanian Farmer and Pastoralist Investment: Experiences from Mbarali District, Mbeya Region, Dar es Salaam 2014. 40 A.J. Onwuegbuzie and N.L. Leech, On becoming a pragmatic researcher: The importance of combining quantitative and qualitative research methodologies, „International journal of social research methodology”, 8(2005), no. 5, pp. 375–387. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 105 combining the strength of each method the research and its subsequent results are generally improved. Study Population The target population of this study was all households with CCRO granted through the PBFP pilot project in Handeni District and individuals without CCRO in the study villages. The strategy of having respondents with and without CCRO was adopted to capture the impact of CCRO on rural livelihood outcomes. Sindeni WEO, VEOs in the four villages, District land Officer, village land committee members (8; 2 from each village) and Extension Officers (8:2 from each village) were included in the study as key informants during In-depth Interviews to enrich information collected through household survey questionnaires. Moreover, representatives from formal financial institutions (FINCA, BRAC, Vision Fund, CRDB, PSPF and NMB) were also included as key informants in the study population, making a total of 32 key informants interviewed in the study area. The study’s unit of analysis is the household. Sample Size and Sampling Technique The sampling unit was a household since the benefits and ownership of CCRO are shared within the household. The study employed a multi-stage sampling technique. From the main sampling frame of 19 737 households the sample size of 188 households has been obtained (details in Appendix 4). Then sampling fraction was computed and sub-samples compiled per village. Among seven villages involved in the project, four villages were randomly selected as the community is relatively homogeneous, followed by stratified proportional random sampling across household with and without CCRO sub-samples. Based on the formula as pointed above 188 respondents were to be surveyed and interviewed for the study but only 184 re- �106 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa spondents were interviewed because it was difficult to meet all the respondents as it was farming time for most of the household members. According to Baker41, the sample size should range from 30 to 60 respondents with 30 respondents being the minimum number of respondents. Nevertheless, the sample size of 184 respondents is satisfactory to run rigorous statistical analysis. Stratified random sampling was used to select participants for the focus group discussions (FGDs) across socio-demographic groups. Then participants were organized in groups of eight to twelve participants, however these respondents were not included in the individual interviews; and a sum total of four (4) FGDs one from each village were conducted. Data Collection Methods and Tools Nature and type of data Both qualitative and quantitative data were collected. The Sustainable Livelihood Framework (SLF) by DFID (1999) was useful in determining the nature and types of data to be collected. Different livelihood resources which are found in rural settings together with livelihood strategies were identified. These are natural resources, physical capital, economic capital and social capital. However, more weight was given to livelihood strategies that mostly depend on land as many people (66%) still rely on agriculture42. Thus, data on crop cultivation and livestock keeping activities were gathered. Attention was also given to finan41 S.E. Baker, R. Edwards and M. Doidge, How many qualitative interviews is enough?: Expert voices and early career reflections on sampling and cases in qualitative research, 2012. 42 URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 107 cial capital, physical capital and human capital components of livelihood resources. In respect to financial capital, data related to income, savings and credit cooperation societies, village community banks, financial institutions, remittance and pensions were gathered. Data on household annual income and asset value were collected as estimated figures from the respondents. However, social capital information was not collected due to limited time. Likewise, off-farm income generating activities such as petty trading, handcraft activities and the like were included. Regarding natural capital, weight was given to land ownership and its associated tenure security. Data collection methods Primary data were collected using a household survey questionnaire (Appendix I) with open and close-ended questions in order to collect a wide range of information. The primary data focused on households’ ownership of land with or without CCRO and rural community livelihood outcomes. In addition, FGDs and In-depth Interviews with key Informants were used to compliment information on rural livelihood outcomes in terms of challenges facing CCRO owners in improving their livelihood. The FGDs and In-depth Interviews were guided by an FGD guide (Appendix II) and In-depth interview guide Appendix III. Four FGDs were conducted, one for each village in the study area. Data Analysis Data analysis was mainly done using the Statistical Package for Social Sciences (SPSS) Program. After data cleaning the data was analysed. Multiple linear regression analysis model and Independent sample t-test were employed to capture information on objective three of the study about the influence of CCRO on livelihood outcomes (household income) against the selected predictor �108 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa variables between household with and without CCRO (Table 1). Multiple linear regression was used in the study because the dependent variable household income is a continuous variable and it was regressed against eight independent variables. Therefore, based on the R2 of 0.410, this means that the independent variables entered in the model explained 41% of the variance in the dependent variable. Descriptive statistical analysis was employed to determine means, frequencies, and percentages on selected household’s characteristics. Reliability of the results obtained from the qualitative data was checked by triangulation methods; whereby, the same issue is checked or supplemented through different ways to ensure authenticity. In addition to the above model, Independentsample t-test was used to compare estimated value of assets based on the current prices owned between the two groups (household with and without CCRO) independently. For objective one data were analysed using Likert Scale while objective (ii) data were analysed using descriptive statistics by establishing percentages and frequencies. Ethical Considerations Respondents were entitled to privacy and confidentiality both on ethical consideration and protection of their personal data. In addition, respondent’s participation in the study was voluntary. The research details were properly and clearly communicated to each respondent before the interviews. Participants were informed of their rights, assured of confidentiality and that their identity would be kept anonymous throughout the interview and study results unless well communicated and agreed upon between the researcher and the respondent. Researcher entry to the District followed administrative procedure set forth by the government and by Sokoine University of Agriculture. Pre-arrangement was made through the District Administrative Secretary’s (DAS) office, �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 109 District Executive Director, Ward Executive Officer (WEOs), Village Executive Offices (VEOs) in the respective study areas. Hence, the risk associated with improper entry and safety matters to the researcher and respondents were adhered to. RESULTS AND DISCUSSION Socio-demographic Characteristics of Respondents and Land Ownership Household head’s age and land ownership Study findings as presented in Table 1 show that the majority (86%) and (84%) of the household heads with and without CCRO group belong to the age group of 18–60 years respectively and a few (14%) and (16%) in both groups were above 60 years of age and the overall mean age of 44.6. The results suggest that the majority of the household heads were in the active and productive age group. According to URT43, about half (49%) of the Tanzania population in the economically productive age range (15–64), a substantial burden is placed on these people to support older and younger members of the population. Cross tabulation results of household head’s age groups with average land size show that more than a half (51%) and (62%) of land belongs to those above 60 years for both household heads with and without CCRO respectively. This is because customary land acquisition is mainly based on inheritance and therefore the active age inherits land from their parents who are fewer generally but yet they still own big chunks of land as compared to the younger ones (i.e. those below 60 years). Moreover, results suggest that since the aged own big chunks of land, this could be among the 43 Ibidem. �110 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa other reasons why most of the land in the rural areas of Handeni are not developed or are underutilized resulting into poor improvement of the rural livelihood outcomes. Similar observations were reported by ILC44 in Mbozi Tanzania that the majority of land owned by those aged 60 years and above were underdeveloped. This observation was supported during the FGDs whereby a concern was raised about elders owning large pieces of land which is also not fully utilized as quoted below; “These elders own big chunks of land; however, they don’t use it as whole and they don’t allow us to use their land for crop production instead they want to sell it to people outside the village or from town” (A 32 years old male FGDs participant Kweisasu village, 08/03/2016). Table 1: Household head’s socio-demographic characteristics and land ownership Households heads owning land with CCRO (n=92) Characteristic Categories Frequency Average land size owned (acres) Frequency Average land size owned(acres) Household head’s age (years) 18–35 36–60 >60 12(13) 67(73) 13(14) 14.9 10.4 69.5 9(10) 68(74) 15(16) 12.4 11.2 60.3 Household head’s sex Male Female 74 (80) 18(20) 18 18 71(77) 21(23) 23 3.7 Married Divorced Single Widow 57(62) 8(8.6) 12(13) 15(16.4) 21.8 5.2 33.4 6.1 68(74) 4(4.3) 12(13) 8(8.7) 22 4.6 20.1 3.5 Household size 1–4 5–8 >8 22(23.9) 44(47.8) 26(28.3) 19.1 13.9 28.4 22(23.9) 49(53.3) 21(22.8) 25.5 14 25.6 Household head’s education level No formal Primary Secondary College 18(19.6) 70(76.1) 3(3.3) 1(1.1) 26.8 18.3 3.5 4 20(21.7) 58(63) 14(15.3) — 18.8 21.4 8.5 — Household head’s marital status NB: Numbers in the brackets indicate percentage A. Hart [et al.], Participatory Land Use Planning to Support Tanzanian Farmer and Pastoralist Investment: Experiences from Mbarali District, Mbeya Region, op. cit. 44 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 111 Household head’s sex and land ownership status The study findings show that male headed households (MHH) were the majority (87%) and (77%) with and without CCRO respectively as compared to females headed households (FHH) (20%) and (23%) as shown in Table 1. According to URT45, in the year 2011/12 FHH in Tanzania represented 22% of all households. Generally, women who head households tend to be widowed, divorced or separated. A similar observation was made by Songoro46 in a study on west Usambara about land, forests and livelihood in Tanzania whereby a total 254 household heads were randomly sampled for investigation whereby about 80 % households were headed by men, and 20% by women. In addition, Paaga47 in the study about customary land rights in Ghana observed that more than two third (68%) of the household heads owning land were males. Results from cross tabulation of a household head’s sex and land ownership status in terms of CCRO ownership show that most (96%) and (78%) of land in households with and without CCRO respectively was owned by MHHs as compared to FHHs (14%) and (22%) respectively. Results further show that generally over three quarters (80%) of land was owned by MHHs while only 20% of land is owned by FHHs. Similar results were observed by EFG48 URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 46 A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods and forest management in West Usambara, Dissertation: Giessen University 2014. 47 D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications for land disputes in Ghana: Cases from Wa, Wechau and Lambussie, „International Journal of Humanities and Social Science”, 3(2014), no. 18, pp. 263–270. 48 Baseline survey of female entrepreneurs in Temeke, Kinondoni and Ilala districts of Dar es Salaam, Tanzania, Dar es Salaam, 2009. 45 �112 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa that land ownership by women in households was a problem, of all female respondents only 9.2% of respondents owned land individually and 10% owned land jointly with their spouses and or other household members. It was clear that ownership of land by women, either individually or jointly, was low49. The above results suggest that FHHs were adversely affected in terms of control to land, hence, most of them continue to remain in the poverty vicious cycle trap with poor livelihood outcomes. On the other hand, women in the households headed by males may not necessarily be poor but their face a similar challenge with FHHs when it comes to control over land50. Results from the study suggest that although formalization of customary land rights promotes land ownership to vulnerable groups, the challenge of control over land still holds. Generally, males inherit land from their parents based on the patriarchal system practiced in most African countries, including Tanzania. Land is simply divided between male heirs who enjoy full rights on such lands and who may then dispose of it to any one at any time. Land in most of the households is said to be owned by members of the household or jointly owned by married couples based on verbal terms and in case of marriage break up or divorce most women lose access and control over the land, this observation coincides with what had been observed by Navrotzki51 in the a study about rural livelihood and access to natural capital in Madagascar. During the FGDs a concern was raised about male dominance in land ownership as shown below; Ibidem. D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit. 51 R.J. Nawrotzki, L.M. Hunter, and T.W. Dickinson, Rural livelihoods and access to natural capital: Differences between migrants and non-migrants in Madagascar, „Demographic research”, 26(2012). 49 50 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 113 “Generally land is owned and shared between husband and wife when love is sweet, but when love turns bitter and the woman gets divorced, land remains in the hands of the greedy men. I am now happy after my name was included on the land certificate (referring to the CCRO). I hope that whatever happens I will still own the land together with my ex-husband”. (A 54 years old female FGDs participant at Mbuyuni village 05/03/2016). CCRO provides a formal and legal binding agreement between household members in terms of land ownership. The PBFP pilot project through CCRO has promoted gender mainstreaming on matters pertaining to land ownership across gender categories in the study villages. Table 2 shows a picture of participatory mapping of gendered rural livelihood resources ownership and decision making regarding use of such resources at Kweisasu village only in Handeni District52. Table 2 analysis for one village only (Kweisasu) shows that men own and decide on the use of houses, farms, radio, bicycle, cattle and the farm harvest while women own only chickens. Again, men decide on the use of all such livelihood assets they own, only labour seems to be shared equally across gender categories53. Land ownership under CCRO scheme provides an avenue for women to formally own land and ultimately own what is upon that land; house, crops and animal grazing areas. This implies that most of the household socio-economic resources are controlled by males. Therefore, use of such resources depends on males priorities of which in most cases marginalize the needs of the women and other vulnerable groups in the household thus adversely affecting women’s well-being. URT, Handeni District Profile, 2013. URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, 2011. 52 53 �114 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Table 2: A gendered analysis of livelihood assets ownership and power for decision making to use such assets Livelihood asset Who Owns Male Female Male House V V V V Land V V V V Farm V V V V Cows V V V V Goats V V V V V V V Chicken Female Male Who decides on use V Female V Bicycle V V V V Radio V V V V 8(88) 8(50) 8(50) Total scores 1(12.5) 7(87.5) 1(12) NB: Numbers in the brackets indicate percent Source: Data from village file (Opportunities and Obstacles to development Programme (O&OD) at Kweisasu village, 2012. Household head’s marital status and land ownership The study findings in Table 1 show that more than a half (62%) and (74%) households’ heads with and without CCRO respectively were married couples while only (38%) and (26%) were not married (divorced, single, widows, widower). According to URT54, in Tanzania Mainland, the percentage of adults who are married or living together has declined from about 60% in 2007 to about 57% in 2011/12. Results of the study indicate a low number of separations which suggest that the majority of families are intact across all the four villages in the study area. Findings on the comparison of land ownership reveal that married couples own the largest part of URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 54 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 115 the land (70%) and (84%) of households with and without CCRO. These findings suggest that the majority of the respondents were married couples and they are at the productive age, hence the need to inherit land from the grandparents. Since all the households had an equal chance in the pilot project to acquire CCRO then, study results suggest that the majority of the village population consists of married couples as compared to other marital status groups. Similar results were observed by Foukona55 in the legal aspects of customary land Administration in Solomon Islands, whereby 71% of respondents were married couples among which 64% and 45% of the households had CCRO and without CCRO respectively. Again literature56 found that during marriage separation or death of a husband, land that is jointly owned by both married couples using CCRO provides legal opportunity for women to have access and control over the land for their well-being. The results of this study together with other authors observation emphasize the importance of CCRO towards women and other vulnerable groups well-being with regard to access and control over land. Household head’s education level and land ownership Results in Table 1 show that majority (80.4%) and (78.3%) of all household heads with and without a CCRO had formal education (primary, secondary and college) while a few (19.6%) and (21.7%) respectively had no formal education. Moreover, results show that a large part of land (72%) and (63%) was owned by the household’s heads with primary education for both categories. This result suggests that literacy level in the study area is higher as compared to the National literacy level of 65.9 in rural J.D. Foukona, Legal aspects of customary land administration in Solomon Islands, „Journal of South Pacific Law”, 11(2007), no. 1, pp. 64–72. 56 Ibidem; F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit.; D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit. 55 �116 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa areas in 201057. Generally, literacy is believed to be an important aspect in livelihood strategies, activities and its associated outcomes. Knowledge associated with primary education level has been observed to promote wise use of natural resources and its associated property rights of which land is of utmost importance livelihood resource. The results further suggest that the majority of the population in the study area have accessed formal education. The slight difference in ownership of CCRO among formal education household heads is due to PBFP pilot project procedure in provision of CCRO which provided an equal chance to all household’s heads to acquire CCRO. According to Jeannette et al.58, a household head’s education level is one of the important demographic characteristics which influences the choice and good performance of a livelihood activity. Literate households are expected to easily access financial capital in the form of rural credit. Again literate households are expected to easily adopt new innovations and therefore, increasing probability of improving their livelihood outcomes as compared to their non-formal educated household heads. Household size and land ownership Results presented in Table 1 show that about half (48.8%) and (53.3%) of all the household heads with and without CCRO interviewed had 5-8 household members (medium household size) while the rest 52.2% and 46.7% had 1 to 4 and more than 8 household members. The results also revealed that population in the study area had an average household size of 6 members per URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, 2011. 58 V. Jeannette, A. Notenbaert, S. Moyo, and M. Herrero, Household livelihood strategies and livestock benefits dependence in Gaza province of Mozambique, „African Journal of Agricultural Research”, 6(2011), no. 3, pp. 560–572. 57 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 117 household. Similar results have been observed by Songoro59 in a study about Usambara forest and livelihood outcomes whereby out of 254 study respondents (67%) had average household size of 6 and above with average household size being 7. The study results suggest that households in the study area had higher household size as compared to average household size of 5 members of the Tanga Region and 5.3 household members of the rural Tanzania60. These results imply land ownership is not directly related to household size but household size is an important household economic characteristic. This is based on the fact that the larger the household size the higher the need for more resources especially land and possibly improved technologies to allow intensification of agriculture production as an important livelihood resource. In addition to the above, results show that there is a slight difference in the number of respondents owning land with CCRO across household size categories; low (1-4), medium (5-8) and high (9 and above) own land around one third to each category, i.e.24%, 34%, 42% with CCRO respectively. A sSimilar observation was revealed in the household heads without CCRO that household size categories: low (1-4), medium (5-8), high (9 and above) own land about one third to each category (31%), (39%) and (30%) respectively. The study result suggests that household size has little influence on land ownership but it is an important demographic characteristic for assessment of household livelihood strategies, activities and outcomes61. 59 A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods and forest management in West Usambara, op. cit. 60 URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 61 S. Batterbury, Sustainable livelihoods..., op. cit. �118 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Household Socio-economic Characteristics and Land Ownership Household occupation and land ownership In the study villages main occupations observed were crop production, livestock keeping, businesses, government employment, bodaboda operators as shown in the Table 3. The majority (73% and 67.9%) of the household heads with and without CCRO respectively engaged in crop production. Considering livestock keeping and crop production together as agriculture, this made the majority’s main occupation to be agriculture in the households with and without CCRO. The rest of the respondents engage in business and other types of occupation such as formal employment and petty businesses as their source of income. According to URT62, more than two thirds (66%) of the rural Tanzanians depend on agriculture as the main employer and source of income. The study result indicates that agriculture is the main rural employer for the majority of the population in the study area and source of income for their livelihood. Moreover, the relationship between household head’s occupation and land ownership are as shown in Table 4, the majority of household heads with (70.1%) and without (65.5%) CCRO respectively own land under crop production and livestock keeping. The results suggest that a large part of land is owned by households engaging in agricultural related activities. In addition, the PBFP pilot project mainly aimed at providing CCRO to farms rather than land for other uses such as settlement. A similar observation was made by Mwangi63 in the study about URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 63 L.H. Mwangi, Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors: Case Studies from sub-Saharan Africa, Sussex 2011. 62 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 119 process of land acquisition by large scale farmers in Sub-Saharan Africa, whereby it was revealed that over three quarter (76%) of land in Sub-Saharan Africa is owned by households engaging in agricultural activities. Table 3: CCRO ownership and socio-economic characteristics of respondents (n=184) Characteristic Occupations Business and other occupations of HH Without CCRO With CCRO 5(5.4) 2(2.2) 2 (2.2) 0 (0) 7(3.9) 2(1.2) Without CCRO With CCRO 3(3.2) 3(3.2) — — 3(2) 3(2) Crop production and Without CCRO livestock keeping With CCRO 16(17.4) 16(17.4) 4 (4.4) 3 (3.2) 20(10.9) 19(10.9) Crop production Without CCRO With CCRO 60(65.2) 65(70.7) 2(2.2) 3 (3.2) 62(67.9) 68(73) Female Without CCRO With CCRO 18(19.5) 12(13) 3(3.2) — 21(22.8) 12(13) Male With CCRO Without CCRO 84(91.3) 56(60.8) 3(3.2) 8 (8.6) 87(94) 64(69) Livestock keeping Sex of HH Access to credit Land ownership No (n=92) Yes (n=92) NB: Numbers in the brackets indicate percentage Respondent’s Perception on CCRO and Community Livelihood Outcomes Respondent’s perception on land ownership and CCRO issues were determined by computing mean and percentages of respondent’s perception on selected characteristics shown in Table 4 using a five summative Likert scale analysis. Overall results show that both groups (household heads with and without CCRO) recognize the importance of CCRO in their livelihood. Specifically, more than a half (61%) had a positive perception on the role of CCRO in improving tenure security, decreasing land conflicts, enhancing vulnerable groups, land ownership, promoting awareness on �120 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa land administration and enhancing community’s participation in decision making regarding land. A minority (15%) had a negative perception on CCRO; they thought that CCRO could enable them to access credit, an aspect which was not realized since inception of CCRO in the study area. In addition, the other 24% of the respondents had a neutral perception on CCRO which suggests that other community members with and without CCRO lack awareness on the potential values of CCRO on their livelihood. These results suggest that formalization of customary land rights does not always result into positive economic benefits in the modern market as postulated by de Soto but it depends on the environment and the actors involved. Again, literature64 studies done in Tanzania, Peru, Kenya and Ghana respectively show mixed results on the de Soto argumentation. These imply that environment and actors involved differ and ultimately outcomes of such land formalization differ and therefore the need for creating enabling environment for de Soto’s argumentation to work in the study area. Households’ perception on CCRO and access to financial services The majority (93.5%) and (83%) of household heads with and without CCRO respectively, strongly disagree that CCRO promote economic investment through more access to financial services. In addition, the existing land conflicts deter financial institutions to offer loans in rural areas using land as collateral. The slight dif64 O.M.L. Kosyando, Mkurabita and the Implementation of the Village Land Law-Act No 5 of 1999, TAPHGO, Arusha, Tanzania, http://www. tnrf. org/files/e info_taphgo_report_on_mkurabita_Handeni_land_registration_0. Pdf, 2007; C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, op. cit., pp. 1011–1033, 2010; D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications for land disputes in Ghana..., op. cit., pp. 263–270. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 121 ference between the two groups was based on the fact that both groups had not accessed financial services using land as collateral despite other households having CCRO. On the other hand, a minority (6.5%) and (17.4%) of those with and without a CCRO agreed thatownership of CCRO promoted economic investment since they accessed credit from the formal financial institutions. This observation is contrary to what was expected from the PBFP program which believed that formalization of customary land rights could enable land owners to access credit and promote economic investment. According to a study done in Ghana by Paaga65, it was shown that ownership of a CCRO promoted access to credit whereby more than a third (38%) of the households with a CCRO accessed credit in formal financial institutions. Table 4: Surveyed household’s perception on CCRO impact to rural livelihood outcomes (n=92) Statement HH owning land with a CCRO SD CCRO promoted access to financial services Yes No 76(83) 86(93.5) CCRO decreased land conflicts Yes No 0(0) 3(3) CCRO maintained traditional land tenure Yes No CCRO ownership promoted Yes land tenure security No D 4(4) 0(0) 13(14) 15(16) 56 (61) 6(6.5) 10(10.9) 70(76.6) 8(9) 3(3) 10(11) 11(22) Yes No 6(6.5) 0(0) 4(4) 0(0) CCRO enhanced community Yes awareness on land No 0(0) 0(0) 5(5.4) 26(28.3 9(10) 12(13) 2(2) 0(0) Ibidem. 2(2) 0(0) 4(4.3) 1(1.2) 76 (83) 81 (88) 4(4) 0(0) 8(9) 62(67.5) 12(13) 12(13) 80 (87) 0(0) 0(0) 66(71.7) 6(6.5) 81 (88) NB: Number in brackets indicate percent. SD-strongly disagree, D-disagree, N-neutral, A-agree, SA-strongly agree. 65 SA 0(0) 0(0) 5(5.4) 76(82.6) 0(0) 75(81.5) 0(0) 6(6.5) A 12(13) 0(0) 0(0) 0(0) CCRO enabled vulnerable groups to own land N 0(0) 0(0) �122 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Community perception on CCRO and land conflicts Results of this study as indicated in Table 6. show that the majority (76.6%) and (61%) of respondents with and without CCRO thought issuing of CCRO could decrease land conflicts in the study area. However, a few (14%) and (6.5%) from the above groups respectively argued that land conflicts still exist in the study area despite issuing of the same. The study result suggests that in general terms CCRO has positively contributed to minimizing land conflicts but not their eradication. The low percentage of respondents reporting existence of land conflicts despite introduction of CCRO pinpointed that among other reasons which cause land conflicts in the villages is the government’s failure to properly administer land laws and bylaws. This was emphasized by one of the male pastoralist participant during one of the FGDs as pointed in the quote below; “Village Land Use Plan (VLUP) and CCRO are good for our livelihoods. However, effectiveness will depend on whether VLUP bylaws and CCRO will be respected by all stakeholders; village leaders, district leaders, regional, national and all village dwellers; both farmers and livestock keepers”. A male FGDs participant at Bongi village, 10/03/2016). The observation from the study suggests that land conflicts exist in Handeni and Tanzania in particular. Conflicts over land in many parts of Tanzania are to a large extent not related to land scarcity or even ethnicity and political pressures as commonly reported in other countries such as Kenya, Somalia and Rwanda66. Instead, land conflicts in Tanzania arise from what is 66 J.K. Nyerere, Freedom and a new world economic order, op. cit.; R.R. Simiyu, Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, Pretoria 2008, p. 80 (Institute for Security Studies Monographs, no. 152); C. Médard, ‘Indigenous’ land claims in Kenya: A case-study of Chebyuk, Mount Elgon district, Kenya 2010; M. Mghanga, Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, Nairobi 2010. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 123 called by FAO67 overriding interest; failure by government and developing investors to take into account the needs of local people (i.e. ignoring collective and customary rights over land of local people); lack of adhering to procedures as stipulated in land laws; corruptive behaviours and mismanagement by the government. These factors are compounded by ineffective land use planning that fails to accommodate different land users, inefficiency in land administration as manifested in inadequate capacity to plan, compensate, map and issuance of land to different users. Also increase in human activities due to population increase that outstrip the government’s capacity to render land services a situation contributing into land conflicts. Similar challenges are facing the community in the study area with regard to land conflicts, a situation which adversely affects rural livelihood outcomes, since households will incur costs in terms of time and finances in conflict resolutions. PBFP was formulated to curb this problem in rural community to empower them with CCRO as a tool to minimize such problems. Households’ perception on CCRO and traditional land tenure The study findings (Table 4) show that the majority (88%) and (83%) of respondents with and without CCRO thought that CCRO land tenure system does not maintain traditional land tenure system. The respondents pinpointed one main reason for the above argument that traditional land tenure maintains land to the clan lineage but CCRO promotes individualization on land ownership. On the other side, a few (11%) and (22%) of the above respondents respectively thought that CCRO could maintain traditional land tenure system by protecting land ownership under clanship rather 67 FAO, Land tenure and rural development, Rome 2002. �124 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa than individualization. These results suggest that formalization of customary land rights promotes individualized ownership of land rather than by the clan as in the case of traditional land system. The same perception was observed by other scholars and experts in Tanzania who challenge formalization of customary land rights for example68. The above have challenged the government’s formalization of customary land rights, despite the argument that such changes are in favour of the interests of rural poor Tanzanians. The duo maintain that amendments in the land laws will compromise the welfare of many citizens in the near future by leaving many landless69. Similarly, although the formalization program (PBFP) sounds good in terms of poverty reduction, a close examination leaves a lot of doubt as to whether it would bear benefits to the poor. Some scholars70 have also argued that “amendments, especially those made in the land acts, were largely backed by the World Bank which to a large extent favours liberalization policies on land and a class of commercial farmers”71. The IMF/ World Bank’s agenda on land since 1980s has been to replace customary systems with private land tenure system72. According 68 W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania: for whose benefit, A study prepared for Hakiardhi, Dar es Salaam, www. hakiardhi. or. Tz, 2005; P.K. Olengurumwa, 1990’s Tanzania Land Laws Reforms and its Impact on the Pastoral Land Tenure, presented at the Pastoral Week, Arusha, 2010. 69 W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania..., op. cit. 70 R.R. Simiyu, Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, op. cit., p. 80; M. Mghanga, Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, op. cit.; L.H. Mwangi, Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors..., op. cit. 71 Ibidem. 72 P.K. Olengurumwa, 1990’s Tanzania Land Laws Reforms and its Impact on the Pastoral Land Tenure’, presented at the Pastoral Week, op. cit.; P. Peters, Challenges in land tenure and land reform in Africa: An anthropological perspective, Cambridge: Harvard University 2007. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 125 to the study results, people’s perception on the CCRO land tenure system is that it destroys traditional land tenure. This concern was also raised during key informant interviews as shown in the quote below that; “Formalization of customary land rights promotes more individualization of land rights and makes it easier to sell land rights to other individuals as compared to the former traditional land tenure system. CCRO has now promoted many individuals from outside the villages and even districts to acquire large tracts of village land. This may lead into some poor rural households to lose their land and remain poor of the poorest landless people” (a female Key informant (land officer) Handeni District Office, 16/03/2016). Surveyed households’ perception towards the socio-economic role of CCRO Apart from understanding the general perception of people on land issues it was also necessary to understand their perception towards the role of CCRO economically in terms of impact on their livelihood. In this regard, mixed results (Table 5) were observed. A considerable number of respondents (85.3%) saw the indirect role of CCRO economically through enhancement of tenure security which supports investment in agricultural activities. Study findings in Table 6 show that the majority (71.7%) and (88%) of households who own land with and without CCRO respectively agree that CCRO promotes land tenure security. On the other hand, a few respondents (5.4%) and (28.3%) with and without CCRO respectively do not see the importance of CCRO in tenure security. The above findings suggest that the CCRO tenure security is important, however, it is not enough to convince everyone to see the importance of CCRO on rural livelihood outcomes. Hence, both tenure security benefits and the direct CCRO use value should go hand-in-hand. Similar observation has been made by �126 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa other authors’73 studies done in Tanzania; and Migot-Adhola74, 2012 in Kenya have revealed that households with CCRO who accessed financial services using land as collateral have positively influenced others to inquire CCRO for their land. This indicates that households owning land without CCRO have been positively motivated to obtain CCRO because of its use value. Table 5: Likert scale analysis summary on overall surveyed household’s perception on CCRO and rural livelihood outcomes (n=184) Range Percentage Positive Perception 21–30 61 Neutral 11–20 24 Negative 0–10 15 Contribution of CCRO to the Surveyed Households’ Livelihood Outcomes This section examines in detail the surveyed households’ livelihood outcomes using a multiple regression model and independent sample t-test. The models are based on the hypothesis that some household characteristics such as: sex, age, marital status, occupation, land size owned, ownership of CCRO, household size and household head’s education level may have influenced household livelihood outcomes. A sum total of eight independent variables were used which are: sex, age, marital status, occupation, farm size owned, ownership of a CCRO, household size and household head’s education. All the above mentioned independent variables were included in the models to determine their contribution to F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit; W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania..., op. cit. 74 F. Place and S.E. Migot-Adholla, The economic effects of land registration on smallholder farms..., op. cit. 73 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 127 the household livelihood outcomes especially household income and accumulation of assets. In addressing the above, a multiple linear regression model was used. Before running the model, the dependent variable (household income) and independent variables recorded at the ratio level (farm size cultivated, household size, and age of the household head in years) were checked for normality by computing their distribution curves and checking the curves visually to find whether they were skewed or not. The variables: household income, farm size cultivated were found to be skewed; hence they were transformed using base-10 Logarithm to normal distributions. The transformed variables were used in the regression model together with the other variables which were not transformed because they already had normal distributions. Multi-collinearity was checked by computing variance inflation factors (VIFs) and tolerances of the explanatory variables. Multi-collinearity is an undesirable situation which exists when some pairs of variables are so closely related that if both such variables are included in the regression equation, the resultant regression coefficients will be unstable75. Tolerances below 0.1 imply multicollinearity and VIFs values that are greater than 10 denote the presence of multicollinearity76. Multiple linear regression results for average household income are shown in Table 6. Therefore, based on the R2 of 0.410, this means that the independent variables entered in the model explained 41% of the variance in the dependent variable. Among the eight independent variables (household head’s sex, age, marital status, education level, household size, land ownership status, farm size and occupation) regressed against household income A. Bryman, Social research methods. Place of publication not identified: Oxford Univ Pr Canada, 2013. 76 S. Landau and B.S. Everitt, A Handbook of Statistical Analyses using SPSS, 2004. 75 �128 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa only three variables; household head’s age, marital status and farm size for both household heads’ with and without CCRO were positively significantat P≤0.05 and p≤0.1. Generally, the above observation seems to suggest that households with CCRO and those without CCRO had no significant differences in terms of average annual household income, since having a CCRO had no significant contribution on the household income. This is because most of the household as indicated in the earlier sections had not accessed credit and still financial literacy is very low in rural areas. These findings are similar to what was observed by Lugoe77 in a study conducted in Uganda, Kenya and Zambia; whereby it was reported that formalization of customary land rights had no significant contribution on the rural livelihood outcomes where the conditions for effective use of CCRO face a number of bottlenecks. Table 6: Multiple linear regression analysis results for predictor variable influence on household income Unstandardized coefficients Predictor variable (B) S.E Standardized coefficients (B) T Sig. Tolerance VIF Sex of household head 2.98 2.213 0.836 0.665 2.151 0.736 1.532 Age of household head 0.004 0.012 0.001 0.657 0.075* 0.686 1.847 Education of household head -0.978 1.078 0.867 0.443 0.851 0.363 1.568 Marital status of household head 0.664 1.335 0.231 0.354 0.004** 0.791 1.345 Household size 0.155 0.075 0.352 0.664 0.008** 0.868 1.349 Household occupation -0.425 0.342 0.256 0.376 0.257 0.686 1.954 Land ownership status with or without CCRO -0.161 0.154 3.234 0.762 0.531 0.774 1.232 0.222 2.111 0.123 0.001** 0.989 1.168 Farm size owned 0.586 NB: B=Coefficient, S.E=Standard Error, Sig.=degree of significance (p value), *=significance at p=0.1, **= significance at p=0.05. R2=386, Adjusted R2=0.410, Standard Error of estimates=0.3405. 77 F. N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration...,op. cit. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 129 According to the multiple linear regression results (Table 6), a household head’s age was positively associated with an increase in household income. An additional increase in one’s age meant also more income. The main reasons could be the fact that 18 to 60 years of age comprises youth and mature productive adults. Similar observations were made by Jayne et al78. These scholars narrated that ‘poverty reduction in countries where 70–80% of the rural population draws their income from agriculture will depend on the distribution of assets ‘in particular land’ across age categories since households income are associated with the age of the household head’s age. This observation was made after conducting a study on smallholder income and land distribution in Kenya, Ethiopia, Mozambique, Rwanda and Zambia. The study revealed existence of strong correlations between landholding size, household head’s age, education levels and household income. Further to the above, study results show that farm size has a positive and significant contribution to household income and that households with small farm size in acres had lower incomes as compared to households with larger farm size. The same kind of argument is given by the Economic Commission for Africa (ECA) that certainly most households who own small size farms have limited potential to break out of poverty and that ‘an attempt to address poverty in Africa should be centred on reinforcing the rights of the poor people on land’79. Marital status was also considered as an important household head’s characteristic that influences household livelihood outcomes. T.S. Jayne [et al.], Smallholder income and land distribution in Africa: implications for poverty reduction strategies, „Food Policy”, 28(2003), no. 3, pp. 253–275. 79 Land Tenure Systems and their Impacts on Food Security and Sustainable Development in Africa, Addis Ababa, 2004. 78 �130 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Results as shown in Table 8 show that marital status was positively and significantly (0.05) associated with a household’s income for both household with and without CCRO. Similar observation has been reported by URT80 in 2011/12 Household Budget Surveys (HBS) that income poverty rate was higher for those who were separated or divorced than in other categories of marital status; in 2007 HBS a similar picture was seen for widows. Moreover, a study conducted in Ethiopia by the African Union81 reported similar results that married couples had better household incomes as compared to other marital status categories because of stable families and networking among married couples as they complement each other. Ownership of a CCRO and Household Assets Estimated value of assets owned by households with and without CCRO was compared. From the results of Levene’s test for equality of the variance as shown in the Table 9 below the first line was selected because the probability shown in Levene’s test was 0.140 which was not statistically significant and therefore obeyed the assumption of equal variance. Moreover, the results from the second line (t-test equality of means) show that the probability at t-value 0.578 with 182 degrees of freedom and probability (p=0.578) which was also not statistically significant. These results suggest that there was no statistical difference between estimated values of assets owned by household head’s with and without CCRO in the study area. The population in the study area mostly depend on agriculture for their livelihood and they have never accessed credit which could probably improve agricultural productivity URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 81 Land policy in Africa: a framework to strengthen land rights, enhance productivity and secure livelihoods, Addis Ababa, 2009. 80 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 131 and ultimately asset accumulation. This could possibly explain why both households with and without CCRO had no significant difference in terms of asset accumulation. Table 7: Independent sample t-test for the surveyed households assets values based on ownership of a CCRO (n=184) Asset value Levene’s Test for equality of variance F Sig. t-test for equality of means T df Sig. Mean Std Error (2tad) Difference difference Lower Upper Equal 2.199 0.140 -0.578 182 variances assumed 0.564 -279663 483945 -1234528 675202 Equal variances not assumed 0.564 -279663 483945 -1234682 675356 -0.578 177 Household head’s assets owned were again cross tabulated between households with and without CCRO as shown in Table 8. It was revealed that there were no significant differences between the household head’s with and without a CCRO in all assets listed. More than half (59%) and (52%) of the household head’s with and without CCRO respectively had houses roofed with grasses. Again, Table 10 shows that the majority (90%) and (88%) of the household heads with and without CCRO respectively own furniture. While less than a quarter (12%) and (8%) household heads with and without CCRO own a motorbike respectively. Moreover, more than half (78% and 82%) of the household heads had a bicycle for transport respectively. Further to the above, the study findings also show that only a few, 10% and 11% of the household heads with and without CCRO respectively, had solar system for electricity at least for household lights and phone charging. In addition, only (2%) and �132 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa (3%) of the household with and without CCRO respectively owned a television set. These results (Table 8) show that there is no statistical significant difference between assets owned by household heads with and without CCRO and therefore, ownership of a CCRO did not make a significant difference in terms of household livelihood outcomes, especially asset accumulation. These results suggest that both households mentioned above face similar opportunities and challenges with regard to accumulation of assets types despite existence of CCRO. Households having a CCRO were expected to use a CCRO to fetch some socio-economic benefits to enable them to have better assets as compared to their counterparts, a reality not realized. Table 8: Surveyed household’s list of assets owned (n=184) Asset Household heads with CCRO (%) Household heads without CCRO (%) Bicycle 78 82 House with grass roof 59 52 Furniture 90 88 Cattle 33 45 Poultry 67 54 Radio 98 95 Motorcycle 12 8 Solar system 10 11 Television set 2 3 Factors Hindering the Surveyed Household’s Use of Land for Improving Livelihood Outcomes The respondents to the study, both those with and without a CCRO, identified six (6) factors hindering land owners in using �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 133 land as a tool for improving livelihood outcomes as presented in the Table 9. Factors identified are: existence of land conflicts, household male dominance on land ownership, lack of awareness on micro-credit facilities available, poor knowledge on credit use and management, lack of capital for better investment and poor performance of the agricultural activities, in particular crop production. The majority (75%) and (68%) of households with and without CCRO respectively, claimed lack of capital to initiate or invest in agriculture as the main factor hindering improvement of the livelihood outcomes. Study findings further show that more than half (71%) of the respondents in the households without CCRO claimed the existence of land conflicts as the second major factor that affects their livelihood as compared to only a few (22%) of respondents in the household with CCRO. Findings from the current study are similar to a study conducted in Namibia by Paaga82 where it was reported that land owners who are also smallholder farmers in rural areas of Namibia are mostly affected by lack of capital to invest and access credit in formal financial institutions despite such lands being formalized or not. According to URT83 (2012), about 36.2% of businesses’ main source of start-up capital were obtained from own savings. One percent (1%) of the household members involved in business in Tanzania Mainland secured loans from financial institutions for starting their business. In addition to the above, results in Table 9 show that about a half (48%) of the respondents in households without CCRO argued that male dominance on land ownership is a stumbling block to households break out of poverty, as compared to under a third (28%) of D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit. 83 URT, 2012 Population and Housing Census..., op. cit. 82 �134 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa the respondents in the households with CCRO who pointed out that male dominance in land ownership is still a problem towards households livelihood improvement. This result implies that in both groups male dominance hinders household economic activities and hence blocks efforts to achieve better household livelihood outcomes. Widows and orphans are being dispossessed of their lands after the death of the male head of household. Under customary practice, a widow rarely inherits land upon her husband’s death, as the land (and oftentimes the family’s livestock, furniture, and all productive assets) is reclaimed by her husband’s family, goes directly to her adult sons, or is held in trusteeship by the widow or by uncles and other male relatives until her sons are of age. In the past, widows were usually allowed to continue to live on the land of their husband’s family for the rest of their lives, or until they remarried. This also emerged during key informant interviews as shown in the quote below; “I own land together with my husband about 20 acres. Last year I wanted to use CCRO to access credit from NMB to start poultry project for our household, but my husband refused without giving any reason and he said he doesn’t want to hear about it again. Or else he is going to remove my name from our CCRO”. (A 40 years female participant, Sindeni village, 16/03/2016). In addition, some literature, a study on “Rural livelihoods and access to natural capital in Madagascar and the Poverty Institute84, have reported that male dominance over resources especially land is currently declining due to increase in literacy level and women involvement in socio-economic activities. This has enabled women to acquire assets or resources of their own and in case of joint ownership, they inquire a formal and legal ownership as exemplified by land rights ownership through a CCRO. R.J. Nawrotzki, L.M. Hunter and T.W. Dickinson, Rural livelihoods and access to natural capital, op. cit. 84 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 135 Table 9: Factors affecting land owners in Handeni District (n=184) Factor Household Household head’s with CCRO (%) head’s without CCRO (%) Lack of capital to invest 75 68 Existence of land conflicts 22 71 Male dominance on land ownership 28 48 Low financial management education 86 88 Lack of awareness on micro-credit available 23 25 Poor performance of agriculture 69 58 Table 9. in addition shows that more than three quarter (86%) and (88%) of the respondents in the households with and without CCRO respectively correspond with the claim that low access to financial services in rural areas hinders household improvement of livelihood outcomes. The increasing microfinance services provided by SACCOS, micro-credit organizations (VICOBA, SEDA, BRAC) and mobile phone banking provide a window for rural communities to access financial services but yet not enough to access higher loans for bigger investment especially in the agricultural sector. For example, according to URT85 SACCOS provided about 0.5% of loans in rural areas. A similar observation made by Songoro86 shows that the number of credit facilities operating in Handeni is low and many villagers are not aware of their existence. For instance, only (23%) and (25%) of households with and without CCRO respectively were aware of the existence of local credit facilities such as Savings and Credit Cooperative Societies (SACCOS) and the Village Community Bank (VICOBA). Also, the financial capacities of these facilities in terms of providing loans are thin. Thus, they have not managed to assist a large section of the com85 86 URT, 2012 Population and Housing Census..., op. cit. A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods..., op. cit. �136 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa munity. The situation is compounded by lack of bank facilities in this area, currently the whole Handeni District is served by one bank – the National Microfinance Bank (NMB) which has a branch operating in Handeni town. The current study also aimed at understanding the willingness of the community to borrow from credit facilities if such opportunities are introduced. More than three quarters (86%) and (88%) respondents in households with and without CCRO respectively showed interest to borrow money. However, they were suggesting proper education to be given to them first before being given such credit. These results suggest that lack of financial management education is a major factor that hinders household’s access to financial services using land as collateral. A similar observation was made by Sumberg87, whereby it was reported that majority 68% respondents did not only have low financial literacy, lack of entrepreneurial spirit but also the fear to lose their possessions were found to be among other factors that hinder youth from accessing credit in formal financial institutions. On the other hand, CLKnet88 in the study about “Access to finance by majority of Tanzanians: a dream or reality?” whereby it was reported that there was an increase in women access to financial services in the VICOBA schemes. The findings from the study show thatwomen revive their entrepreneurial spirit when they are together in a group and the training received before given credit equips them with financial literacy. Finally, study findings in Table 9 show that over half (69%) and (58%) of the respondents for both households with and without CCRO respectively claimed that the low agricultural productivity was among the major factors that result into poor livelihood outJ. Sumberg [et al.], Young people..., op. cit. Access to Finance by Majority of Tanzanians: A Dream or a Reality?, CLK. net, Audience Forum Report Number 8. 87 88 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 137 comes. The low productivity and unreliability of agricultural activities (90% of rural agriculture is rain fed and rainfall is unreliable) were claimed to be among the many factors deterring financial institutions to offer credit in agricultural investments. According to CLKnet89, other factors that hinder financial institutions to offer credit for agricultural investment include: challenges of market for agricultural produce, low prices of agricultural produce, poor infrastructures for transport and communication networks from the farms to the market and poor technologies on agricultural produce processing and storage. On the other hand, Sumberg90 reported that higher interest rates provided by the financial institutions deter farmers to access credit for agricultural investment. These studies above suggest that there is a gap between farmers, government, other development partners and financial institutions that needs to be filled for rural livelihood improvement. CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS Conclusions The general objective of the study was to explore formalization of customary land rights and rural livelihood outcomes in Handeni District. Based on the findings of the study it is concluded that people’s perception on formalization of customary land rights has been proved to improve land security of tenure as land rights are being formally registered, decrease land conflicts, enable vulnerable groups to some extent own and access land as a livelihood resource, and enhanced community awareness on matters pertaining to land administration and management. On the other hand, it is further 89 90 Ibidem. J. Sumberg [et al.], Young people..., op. cit. �138 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa concluded that formalization of land rights did not promote economic investment, access to financial services and traditional land tenure system. It can also be concluded that males (men) still dominate land ownership in the study area. Women and other vulnerable groups face a chronic problem of deprivation from access to land which is a major livelihood resource. This is because in customary land system land ownership is through inheritance and it is the male children who inherit land from their parents. Therefore, formalization of customary land rights simply formalizes male dominance on land ownership and women continue to suffer from gender specific poverty and remain in the poverty viscous cycle trap due to lack of control of the most important means of production (land). The study further concludes that formalization of customary land rights had no statistically significant influence on household’s income and asset accumulation. Despite ownership of CCRO the majority of the household heads had low access to financial services and hence low economic investment and ultimately poor livelihood outcomes. Lastly, it is concluded that despite its benefits mentioned in the earlier chapters, formalization of customary land rights and rural livelihood outcomes in the study area faces a number of challenges which include: existence of land conflicts among land users, lack of capital for investing in agriculture, male dominance on land ownership, low financial management education, lack of awareness on microcredit available and poor productivity of agriculture. Recommendations Based on the study’s findings and discussions, the following are recommended in order to improve the influence of formalization of customary land rights on rural livelihoods in Handeni District. 1) As observed from the current study, lack of capital for agricultural investment was identified as the most serious constraint to �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 139 land owners in both households with and those without CCRO in achieving livelihood outcomes. Therefore, it is recommended that the government and other development partners need to conduct research and come up with suitable and affordable capital support schemes in Handeni District such as VICOBA and other related schemes. 2) The study results revealed that existence of land conflicts hinder improvement of rural livelihood outcomes since households incur costs in terms of time and finances in land conflicts resolutions. Moreover, land conflicts hinder intensive and extensive agricultural investments. Therefore, it is recommended that the village government, district authorities, central government, other land stakeholders and the community at large, work together to minimize land conflicts in Handeni District. 3) Observation from the current study shows that male dominance on land ownership and access is among the stumbling block towards household livelihood outcomes improvement. To ensure that the government at all levels will advance individual interests and promote equal opportunity for all members of society, vulnerable groups should be encouraged to be granted the right of occupancy on land in separate certificates (CCRO) from other household/clan members. 4) Lastly, it is further recommended that formalisation of customary land rights should be encouraged as it pointed out earlier that CCRO promotes land tenure security and still holds the potential for accessing the modern market capital. REFERENCES Antonio D., United Nations Human Settlements Programme, and International Institute of Rural Reconstruction, Eds., Handling land: innovative �140 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa tools for land governance and secure tenure. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat), 2012. Atwood D.A., Land registration in Africa: The impact on agricultural production, „World development”, 18(1990), no. 5, pp. 659–671. Fairley E.C., Upholding Customary Land Rights through Formalization? Evidence from Tanzania’s Program of Land Reform, Minneapolis 2013. Foukona J.D., Legal aspects of customary land administration in Solomon Islands, „Journal of South Pacific Law”, 11(2007), no. 1, pp. 64–72. Franco J.C., Making land rights accessible: Social movements and politicallegal innovation in the rural Philippines, „The Journal of Development Studies”, 44(2008), no. 7, pp. 991–1022. Jayne T.S. [et al.], Smallholder income and land distribution in Africa: implications for poverty reduction strategies, „Food Policy”, 28(2003), no. 3, pp. 253–275. Jeannette V., Notenbaert A., Moyo, S. and Herrero M., Household livelihood strategies and livestock benefits dependence in Gaza province of Mozambique, „African Journal of Agricultural Research”, 6(2011), no. 3, pp. 560–572. Kerekes C.B. and Williamson C.R., Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010), no. 3, pp. 1011–1033. Lugoe F.N., Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, „The Guardian Series”, 2007. Lyons M., Pro-poor business law? On MKURABITA and the legal empowerment of Tanzania’s street vendors, „Hague Journal on the Rule of Law”, 5(2013), no. 1, pp. 74–95. Maxwell D. and Wiebe K., Land tenure and food security: Exploring dynamic linkages, „Development and Change”, 30(1999), no. 4, pp. 825–849. Médard C., ‘Indigenous’ land claims in Kenya: A case-study of Chebyuk, Mount Elgon district, Nairobi 2010. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 141 Mghanga M., Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, Nairobi 2010. Mwangi L.H., Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors: Case Studies from sub-Saharan Africa, Sussex 2011. Murthy R.V., Political economy of agrarian crisis and subsistence under neoliberalism in India, „The Nehu Journal”, 11(2013), no. 1, pp. 19–33. Nawrotzki R.J., Hunter L.M., and Dickinson T.W., Rural livelihoods and access to natural capital: Differences between migrants and non-migrants in Madagascar, „Demographic research”, 26(2012). Njogu J.G. and Dietz T., Land use and tenure: entitlement rights for community-based wildlife and forest conservation in Taita Taveta, Nairobi 2006. Nyerere J.K., Freedom and a new world economic order: a selection from speeches, 1974–1999, Dar es Salaam 2011. Onwuegbuzie A.J. and Leech N.L., On becoming a pragmatic researcher: The importance of combining quantitative and qualitative research methodologies, „International Journal of Social Research Methodology”, 8(2005), no. 5, pp. 375–387. Paaga D.T. and Dandeebo G., Customary land tenure and its implications for land disputes in Ghana: Cases from Wa, Wechau and Lambussie, „International Journal of Humanities and Social Science”, 3(2014), no. 18, pp. 263–270. Place F. and Migot-Adholla S.E., The economic effects of land registration on smallholder farms in Kenya: evidence from Nyeri and Kakamega districts, „Land Economics”, 74(1998), no. 3, pp. 360–373. Poteete A.R., Analyzing the politics of natural resources: from theories of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sciences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79. Razavi S., Engendering the political economy of agrarian change, „The Journal of Peasant Studies”, 36(2009), no. 1, pp. 197–226. �142 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Simiyu R.R., Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, Pretoria 2008 (Institute for Security Studies Monographs, no. 152). Smyth R., Exploring the usefulness of a conceptual framework as a research tool: a researcher’s reflections, „Issues in educational research”, 14(2004), no. 2. Wanyama M., Mose L.O., Odendo M., Okuro J.O., Owuor G., and Mohammed L., Determinants of income diversification strategies amongst rural households in maize based farming systems of Kenya, „African Journal of Food Science”, 4(2010), no. 12, pp. 754–763. �Chapter 4. MACIEJ ZĄBEK UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT JULIUS NYERERE SOCIALISM ABSTRACT This article is devoted to the history and specific character of Tanzanian socialism and the opinions of the contemporary Tanzanians on the rural Ujamma communities which were to constitute the basis for the future development of their society. The paper was written based on short ethnographic research of the selected group from among Iringa University students and inhabitants of the neighbouring villages. The cited accounts from the interviews illustrate ambiguous opinions of the interlocutors on the topic in question. Despite the consensus on the negative economic impact of the very project, the interlocutors defend its social advantages. The main reason of such a standpoint seems to be the dissatisfaction with the current socio-political situation, unemployment, extremely high prices and primarily the increasing social anomie, family dissolution and decay of traditional values. Introduction The word ujamaa stemming from the Swahili1 language is a term defining the Tanzanian model of socialism formed in the 1960s by MACIEJ ZĄBEK – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw. Ujamaa, from Swahili u- ‚condition, quality’; jamaa ‚family’, from Arabic.; the term introduced by the President Julius K. Nyerere in his book Uhuru na Ujamaa ‚Freedom and socialism’, Nairobi, 1968. 1 �144 Maciej Ząbek the former Tanzanian President Julius Nyerere2 and based mainly on agricultural cooperatives. During my last visit to Tanzania in 20153 I had the opportunity to convince myself that memory about that regime called „the system of social justice” was still alive both among the older and younger generations of Tanzanians and was the core subject of their discussions. The system, which was to lead to modernisation and guarantee justice, safety and political independence of the country, despite common awareness of its shortcomings, still evokes a great deal of genuine sentiment among people regardless of their education, age and ethnic identity. Thus, I would like to dedicate this paper to recollecting the history and the specific character of Tanzanian socialism by referring to relevant accounts of contemporary inhabitants of this country in this regard. Their accounts may be also interesting for the Polish readers who have their own recollections from the socialist period. How is it possible that people still miss and recollect with sentiment the times of socialism or communism which have always meant the systems of Economics of Shortage4 while for many years 2 Julius Kambarage Nyerere (1922-1999), the founder of the Tanzanian country and its president between 1964–1985, an ideologist of the concept of the African socialism, a Servant of God in the Catholic Church. 3 In February, 2015 I participated in the Polish-Tanzanian conference devoted to the idea of sustainable development at the University of Iringa. The conference was accompanied by research on the socialist project executed in the Tanzanian villages during the Nyerere’s rule and the contemporary capitalistic transformations. There were two stages. In the first stage the Iringa University students were asked to write essays on villagization and collectivisation of the Tanzanian villages in the 60s and 70s of the previous century. The second stage embraced quality research in the form of group discussions conducted in two selected villages (one of them underwent collectivisation) in the district of Kilolo. Apart from the guests from Poland, the Iringa University employees also participated in the research as the translators of the Swahili and commentators. 4 The term “Economics of shortage” was coined by the Hungarian economist János Kornai in 1980 as the centrally controlled communist economics. He stated �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 145 now contemporary Tanzania has been considered a quite stable and relatively fast developing country? By answering this question it should be stated that the model of the so called free-market capitalism which has brought relative material well-being to some people is unfortunately at the same time the system which causes growing cultural changes the effects of which are not generally positively perceived. The negative consequences include among others the dissolution of African strong and conservative extended families, further stratification of egalitarian societies and emergence of unknown until then ecological problems affecting the natural environment. Repercussions embrace the Tanzanians’ sense of lack of security which is the primary need for majority of people, sometimes even more important than their personal freedom. Unfavourable situation is further hindered by worries about the increasing control of the Western powers over domestic natural resources and internal economy as well as a growing penetration of politics, economy and ideology. Juliusa Nyerere’s model of socialism In the post-colonial Tanzania, contrary to the Marxist theoreticians, socialism did not have socio-economic background, neither did it gain social support from young elites of the country. In Eastern Africa there were no prominent groups of proletariat or even rebellious peasants. Social classes5, so characteristic of Asia and Europe, have not been developed there except Ethiopia and Great Lakes Region. Moreover, Marxist philosophy, strongly based on materialism, was to a great extent incomprehensible that shortage is its inherent feature. See.: J. Kornai: Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985. 5 P. Osafo-Kwaako, Long-run Effects of Villagization in Tanzania, Draft 2011, www.econ.yale.edu/conference [Accessed: June 2015]. �146 Maciej Ząbek even to the well-educated and deeply religious Africans. Moreover, according to the British historian Martin Meredith, people in Tanzania did not share common expectations towards such radical changes and there were no organisations or influential groups (it also regarded the very governing party) in favour of that idea6. If it had not been for one man – Julius Kambarage Nyerere – a future Tanzanian President7, who was very determined in following his dreams, socialism in Tanzania might have not developed at all. Nyerere, compared with other African leaders known for their extravagance or even cruelty, seemed to be exceptionally righteous, modest and religious8. Leading a one-party state he did not possess authoritarian manners and his speeches resembled sermons of a priest rather than political speeches of a country’s head. Defending himself against allegations of violating human rights he kept on saying: „Until we win our battle against poverty, ignorance and diseases, we will not allow any foreign powers to destroy our unity!”. Both Margery Freda Perham, a historian of, and writer on, African affairs, and Ryszard Kapuściński, a Polish reporter 6 M. Meredith, The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, London 2005, pp. 228–237. 7 Theoretical (according to the assumptions of Marxism) lack of favourable conditions for the development of socialism in Sub-Saharan Africa did not hinder its development on this continent, especially after the conference of the newly independent countries in 1955 in Bandung, Indonesia. Nyerere was one of its first theorists and pioneers along with Kwame Nkrumaha from Ghana and Ahmed Sekou Toure from Guinea; see: W.H. Friedland, C.G. Rosberg, African Socialism, Redwood City 1964. 8 Nyerere was baptised only at the age of 20 in the Roman Catholic Church after graduating from Makerere College in Uganda. First, he became a teacher in the missionary school and then he went to study history and economics in Great Britain. Since the beginning of his adult life he actively participated in social life forming the future ruling party TANU (Tanganyika African National Union); see: J. i K. Chałasińscy, Bliżej Afryki, Warszawa 1965, pp. 271–273. �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 147 and writer, regarded Nyerere as a role model and an example to follow, and described him as a perfectly balanced and warm man, the most reliable of all African leaders9. In fact, he pacified the political opposition but he managed to achieve this by bloodless methods10. Fascinated by Maoist revolution and Israeli kibbutz he decided to combine those ideas with the African tradition of community11. He held the firm conviction that power should result from the achieved consensus like in traditional Africa where the elders discussed current affairs „in the shade of a big tree” trying to reach unanimity12, rather than from confrontation and outvoting minority. He pursued his objective with an admirable missionary passion persuading his „nation” to his idea for five years before finally implementing it. It should be noted, however, that in his understanding „socialism” meant a universal idea of brotherhood among people and in Africa, where the concept of private ownership was unknown, socialism existed long before Marx in the institution of a tribe. According to Nyerere, socialism was a natural African system which had only been affected by colonialism but after gaining independence it should be reinstated there not by adopting strange to Africans Marxist philosophy, but by reviving the tribal institution as a socialist unit of a society. He associated socialism mainly with the countryside where collective settlements (familyhood) in the form of ujamaa villages were created to conM. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 229; see also: M. Perham, The Colonial Reckoning: The End of Imperial Rule in Africa in The Light of British Experience, New York 1962; R. Kapuściński, Gdyby cała Afryka..., Warszawa: Agora, 1969. 10 Nyerere, after dissolving the army which made an attempt to overthrow him in 1964, formed a “party army”, the so called Tanzania People’s Defence Force from among members of Tanu League of Youth on which he based his power; P. Johnson, History of the world – from 1917 to 1990s, London 1991, p. 704. 11 See: A. Leszczyński, Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013. 12 R. Oliver, A. Atmore, Dzieje Afryki po roku 1800, Warszawa 2007, p. 347. 9 �148 Maciej Ząbek stitute the basis for the future development of a country and thus they were also called „development villages”: Development villages are villages to which people moved so as to work together for their own sake and for the good of the community. Ujamaa settlements were created for people to enable the agricultural progress and infrastructure growth thanks to the support of the state. In contrast to other villages, they differentiated themselves by the communal character of management.... Villages formed the modern network of settlements and gave new possibilities providing the individual unit growth. Development villages aimed at the strategic advancement of the country and particularly the agricultural economy. Thanks to the communal work supported by the state communities were formed on the basis of which locals could develop themselves without external aid.... This led to the unification of both the citizens and the nation [based on the interviews with students from the University of Iringa]. In his famous book „Freedom and Unity” (Uhuru na Umoja), Nyerere wrote: „Ujamaa, in other words Familyhood, constitutes the basis of our socialism and the objection to capitalism, constructing a happy society free from the exploitation of man by man. However, it also means the opposition to dogmatic socialism based on the philosophy of constant fight of man against man”13. Besides, the choice of this political system was for Nyerere equivalent to opting for national autonomy and independence from foreign development assistance and the status of a customer of Western powers14. Nyerere himself, because of his popularity (sometimes 13 J.K. Nyerere, Freedom and Unity – Uhuru na Umoja, Nairobi – Lusaka – Addis Ababa 1996, p. 170. The essence of the “African socialism”, in contrast to the “classical socialism” was the rejection of class struggle and ideological materialism, and concentration on the development of public sector, preventing the creation of social classes and promoting a traditional African identity; see: W.H. Friedland, C.G. Rosberg, African Socialism , op. cit. 14 He spread the idea of self-reliance relating it with the principle of „freedom and work (Uhuru na Kazi) and the policy of non-involvement pursued by �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 149 even called tanzaphilia) was the favourite of many Western providers of development aid (especially from the European left-wing circles), gaining from them much more aid measures per capita than any other African countries had ever received. However, he was perfectly aware that it meant subordination and limited possibilities to undertake independent decisions and actions. He claimed, fully justified, that: „Independence means reliance upon oneself. Independence is not complete when it is dependent upon donations and loans from other nations on its development path”15. Ujamaa meant working together. The government ordered people to collectively join ujamaa. All the villagers were asked to work together for the good of all. In practice, some plots of land were designated for communal farming. The concept of ujamaa assumed that there should be an equal division between families. Every family had its share and altogether all the people formed a community and shared everything equally supporting each other. Once it had finished, a lot of problems occurred. Nowadays, it is a great challenge to restore the same community spirit, which is our greatest loss. I want to pinpoint, however, that from the economic point of view it was pointless [based on the interview with members of the non-governmental organisation in Kilolo]. Nyerere published his development blueprint in the so called Arusha Declaration on 7 February, 1967 in which he called for the national independence stressing that external assistance would not suffice to develop economy. He underlined the need of fundamental work from basis, i.e. the development of village communities and the right of a given country to control all major means of production and exchange. By this last statement, without plans, discussions and preparations, he implemented a large-scale process of nationalisation of banks, insurance companies, food handling industries, Tanzania. In practice, he could not, however, do without external aid; H. Zins, Historia Afryki Wschodniej, Wrocław – Warszawa 1986, p. 339. 15 Cit.: M. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 230. �150 Maciej Ząbek export companies, cement plants, tobacco plants, footwear plants, breweries and other types of real estate including valuable houses, rental houses and apartments. However, the basis of the village development was to be formed by the above mentioned ujamma – self-sufficient, developmental socialist collective villages. By supporting the concept of ujamaa he listed the following arguments: „Our agricultural organisation will be mainly based upon communal life and work to the benefit of all the people concerned. [People] will live together in villages; will collectively cultivate land; will collectively trade in the marketplace and satisfy minor, essential needs...”16. Ujamaa villages were to have access to water and road connections, be provided with schools, health centres and basic services whereas people were to be accommodated in spacious, modern, brick houses. In order to understand the meaning of the changes put forward by Nyerere it should be explained that settlement in East Africa was highly dispersed and basically there were no big villages with service infrastructure and facilities such as schools or health centres17. Small-sized, self-sufficient family communities did not maintain any contacts either with towns or with the country’s authorities18. Thus, since the very beginning the political goal was as important as economy. By „villagization” of the country, which meant the concentration of dispersed people from various ethnic groups in big villages being local centres of agricultural production and various services, Nyerere expected not only an increase in agricultural output and improvement of farmers’ conditions, Ibidem, p. 232. It was the result of the centuries-long domination of Maasai pastoral tribes in Eastern Africa. 18 J. Herbst, States and Power in Africa: Comparative lessons in authority and control, Princeton 2000; A.V. Chayanov, The Theory of the Peasant Economy, Homewood 1966. 16 17 �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 151 but also „creation of the Tanzanian nation”, high above ethnic and tribal divisions, which was and still is the ambitious objective of numerous African politicians. He wanted to achieve his goal by unifying the patriotic state education, implementing Swahili as the obligatory national language and developing tight bonds between the province inhabitants and the central authorities. „Nationalisation” also entailed an obligation of physical work and a two-year stay of secondary schools graduates in para-military labour corps known as National Service with an aim to teach the youth the socialist attitude to work19. Failure of socialist villagization Ujamaa villages, contrary to the compulsory collectivisation in the USSR and other countries of Eastern Europe, basically were to be formed on a voluntary basis. Nyerere believed that people would trust him and attracted by modern facilities would settle new villages in large numbers. Socialism should stem from the villagers’ willingness to accept it. Moreover, socialism was against forcing people to establish such communities. In reality, much to his astonishment, people did not respond the way he had expected. Neither farmers nor peasants listened to him and supported him. Until the end of 1968 no more than 180 villages were formed under that project. First ujamaa was established in 1968. Our leader was a woman. Her name was Lamuna Niemba. She had a daughter, Joisi, and thus she was called Mama Joisi. She persuaded people to, in line with the government’s will, start collectively cultivate land. So, we started to grow wheat. In the beginning, we collected seven sacks per one acre. Everything was initiated by women who nagged people and only later they were supported as a community by the government. That women’s movement was called „Nation’s call for ujamaa”. 19 H. Zins, Historia..., op. cit., p. 339. �152 Maciej Ząbek When we started to work together the government started to assist us. First, we were given a tractor. Only then men joined us although they were initially against that concept. It may be said that ujamaa was created by women who triggered the whole process. Firstly, they won one acre of communal farmland and after receiving a tractor they could take eight acres [based on the interview with the community from Luanzi]. It meant a great change for people although the crops were not as high as expected. Nevertheless, it was certain that ujamma would sell part of its output. If the yields were satisfactory, part of the crops were sold and everybody got the equivalent of the number of days he had worked. Afterwards they built houses and lived happily. Trade took place between ujamma villages. One ujamma produced rice whereas another ujamaa grew grain and they exchanged the crops. They received a machine park from the government. The state delivered aid in the form of machines or land. The assistance was dependent upon the amount sold abroad. The amount was conditional upon the volume of production in a given ujamaa. If we were given a tractor we had to pay it back through the sale of grain. Then, cows and chickens were brought to villages, which enabled us to become less dependent upon other ujamaa villages. There were five hundred families and we had to acquire five thousand sacks of rice, not individually but from another ujamaa or directly from the government. There was a list of people registered in a given ujamaa. Those, who were not registered, did not receive anything. Service infrastructure in ujamaa villages was further developed, to the detriment of individual producers. Many farmers who could not sell their crops on the market and buy necessary goods agreed to join ujamaa in the hope to gain access to water, new schools and houses. The government encouraged people to build brick houses. Yet, to erect them you had to have bricks. Authorities gave instructions how to produce bricks and ujamaa villages were to create them from local clay. Engineering works including constructing roofs were provided by the government. All the houses were built in the same way. We treated those buildings as some kind of presents. We would never have built them if it had not been for ujamaa. �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 153 Until mid-1973 the number of villages which underwent collectivisation in Tanzania rose to five thousand embracing 15% of the country’s population20. Majority of those villagers still preferred, however, to administer ujamaa in a traditional way. Thus, in November 1973, Nyerere disappointed with the situation made a decision about the compulsory resettlement into the development villages. He realised that it was impossible to forcefully transform people into socialists but his government could make everyone live in a village. “To live in a village is a command”, he declared21. At first people were encouraged but later on they were forced to move there. It was especially difficult to persuade men to join ujamaa. In order to reduce their reluctance they were given new houses and flats. Then, all the people together sang Ujamaa... Joining ujamaa was not voluntary in 100%. Some people were seduced with brick houses because they had only small huts but it was not sufficient to persuade everybody so the government had to take further steps to force them. Finally, people had a choice either to move into ujamaa or end up in a prison. Thus, people started to pretend that they were really working together. It was organised in such a way that people were given something to start from and then they could work on their own to sell grain and develop themselves but it was necessary for the government that all the houses were exactly the same. All of us had to work in the same way and the houses were to be identical. You could join that system or you had to face the consequences... Coercion to live together was closely linked to the possibility to attend schools. Nobody was allowed to stay alone in a field as all the people had to be together in ujamaa in order to collectivise. If people continued to work on their own they stood no chance of assistance. The government supported ujamaa but never individual farmers. If you wanted to have a new house or a flat you had to join ujamaa and eventually people acquiesced to it. Those staying outside the system were not supported by the government. You were allowed to live wherever you wanted but you needed 20 21 M. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 233. Ibidem, p. 234. �154 Maciej Ząbek the permit to build your house and if you did not belong to ujamaa you were not granted the permission. And in ujamaa you could get a new house [based on interviews with the community from Luanzi]. That way, within three years until 1976 the governing party managed to collectivise almost half of the village population, sometimes resorting to the use of force. It facilitated the construction of new schools and health centres but on the other hand, the collectively cultivated fields occurred to be a failure as they yielded much less crops than they had before the collectivisation process. At the same time transport continued to decline, inflation advanced and the strategy based on villagization paradoxically led to enormous waves of villagers fleeing to urban areas. The country which was to base its economy mainly on the village development policy, paradoxically became an example of one of the fastest growing urbanisation phenomenon in the whole world (above 10% annually)22. It was not taken into consideration that goods in deficit such as land, sources of water and forests are always usurped as otherwise they become exhausted or dilapidated. Secondly, whenever a man does some work he becomes individually responsible for it which means he acquires a type of ownership. In fact, in Eastern Africa, unlike in Europe, there was no individual land ownership with succession rights but it obviously did not mean that land or water could belong to anybody. First of all, it was owned by ancestors of a particular tribe, a particular community so it could be used only by their descendants whom a given community represented by local heads gave for temporary use designated plots of land which could be farmed individually. Even „strangers” could sometimes enjoy that form of”lease” but there was a clear distinction between primary and secondary users, the latter being given less rights to 22 J. IIife, Africans: the history of a continent, Cambridge 1995, p. 317. �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 155 joint ownership. People often benefited from their neighbours’ help but such help was always to be compensated for in various ways. In reality, there was no communal work under joint ownership with identical gains. In ujamma those general rules were not respected so eventually ujamaa villages were doomed to failure, followed by state shops, industrial plants or banks, etc. Ujamma concept was likely to fail in all spheres administered by state service officials devoid of individual responsibility for the entrusted assets. The situation was exacerbated by other factors such as lack of managerial skills or improper use of entrusted modern farm machinery. We could not effectively use the equipment, which was a great problem. Although we continually enlarged the cultivated area we only managed to harvest 25 sacks per 8 acres against 56 sacks predicted, like today when we gathered 3 bags per acre. When we had only one acre we were able to cultivate it better than when we had more acres. Moreover, the land efficiency declined but nobody cared. The main problem was that nobody monitored that area. Nobody took responsibility for it and nobody took care of it. Reduced agricultural productivity resulted in the intervention of authorities but eventually blame was put on the local management represented by Mama Joisi. She was called to appear before the District Council and she had to explain herself. I remember her say she was an average person... Her position of a leader was assumed by her brother who seized power from her [based on the interview with the community from Luanzi]. Nyerere bitterly complained about laziness, total ineptitude and indifference of his fellow-citizens, but to no avail. His threats, requests and calls for greater discipline occurred to be ineffective. State economy, despite immeasurable international support, estimated in the 70s at three billion, still generated losses. For instance, the Chrysanthemums cultivation cost more than the value of flowers sold to Europe. At the end of the 70s, with the increase in oil prices and decline in the value of coffee and istle, income from export in Tanzania �156 Maciej Ząbek covered only 40% of its import whereas its external debt rose astronomically and the average living standard dropped by almost 50%. Nyerere was compelled to admit: „Now we are poorer than in 1972”. Yet, he still rejected all the suggestions implying that the choice of his favourite system might have been a mistake. He defended the system even at the beginning of the 80s comparing it to the vaccination immunising against inequality and excesses of capitalism23. In reality, Tanzania increasingly needed assistance. The World Bank and International Monetary Fund agreed to help Tanzania but in return they required painful structural reforms. Finally, in 1985 Nyerere voluntarily retired and apologised the nation for his final failure to implement his ideas. International community was totally surprised, not being used to peaceful transfer of power on this continent or to the leader admitting his mistakes. Nyerere died in 1990 and was declared, without objection, as „The Father of the Nation” and the Servant of God’s Catholic Church24. The party that he formed is still in power although it has already abandoned the concept of ujamaa in favour of the so called neoliberal solutions which are to bring that country to modernity. No sooner had Tanzania embarked on a path of Americanisation and global capitalism than Tanzanians started to miss socialism. Contemporary discourse on ujamaa communities Memory about ujamaa in Tanzania, as I could personally notice, is still alive being the centre of numerous discussions especially in the context of contemporary politics and morality. Moreover, it became the source of inspiration for young reporters and hipM. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 235–237. Definition used to the deceased person the Beatification process of whom has already started. 23 24 �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 157 hop artists in the streets of Tanzanian cities25. To a certain extent it was a reaction to the disappointment people experienced in Tanzania after Nyerere’s death. Memory about ujamaa became a form of opposition to rapidly increasing prices and growing unemployment rate also affecting the well-educated citizens. It was a manifestation of a great shock at scandals, nepotism and corruption of an old and the same a new political class trying to enfranchise the state assets. Hip hop, which came to Tanzania along with globalisation, became an artistic form of opposition to those changes and recollection of Nyerere’s Times during which, according to many interviewed people, honesty, modesty, equality and family values were in force. Lyrics written by hip-hop artists are inspired by Afro-American celebration of Kwanzaa26 and promote the cooperative movement, family business, fair trade and sustainable development. They adopted its seven core principles: 1. Unity (umoja) of family, nation and race; 2. Self-determination (kujikhagulia); 3. Collective work and responsibility (ujima) in the process of building our community; 4. Cooperative economics (ujamaa) in building and maintaining our own shops and companies; 5. Creativity (kuumba); 6. Purpose: (nia) restoration of our race; 7. Faith (imani) in our people, our parents and teachers, our leaders, in justice and victory of our struggle. General perception of socialism in Tanzania seems to be completely different from that in Poland mainly because it was a native and anti-colonial project. As a matter of fact, interlocutors generally confirm that in economic terms the great project of Mwalim 25 L. Sidney, Ni Wapi Tunakwenda (Kultura Hip Hopu i dzieci Arushy), in: The Vinyl Ain’t Final. Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, eds. D. Basu, S.J. Lemelle, London 2006, pp. 230–254. 26 A week-long holiday and movement of the African diaspora in the USA formed in the 60s by a black nationalist Maulane Karenge (born as Ronald McKinley Everett). �158 Maciej Ząbek (i.e. their teacher, as they commonly called Nyerere) failed but it does not mean that it was bad. They admit that currently their standard of living is a bit higher and that they may enjoy greater freedom in many areas, especially in business. When asked to compare their present situation with that from the 70s they claim: In economic terms, it must be stated that nowadays we lead better lives. Everybody can work on their own, can act in a group or individually. Productivity is higher now. Smaller groups are more effective than ujamaa villages [the interlocutor refers to work within non-governmental organisation]. Now you do not have to do what they ask you to do but you can choose what is profitable and in line with your business. We like the idea that greater responsibility lies with us and that everybody can fully exploit their own opportunities. Thanks to it you can see the results of your activities. You realise that you did something and succeeded in earning some money. In ujamma you could not see that. Nobody knew who was responsible for what and anyway greatest profits were acquired by the government. Work in ujamma was certainly of collective nature but I did not like the fact that I did not know what I had done and what my neighbour had. People stood no chance of self-development and could do nothing about that. Nowadays, it is up to me to choose whether to take up carpentry or start growing fruit and vegetables or keeping pigs and I can see that I am responsible for my activities, my final success or failure. I also feel better when I do not have to be subordinate to somebody and listen to their orders [based on the interview with people from Kilolo]. Nowadays, people are also satisfied, contrary to the times of Nyerere, that they can buy in shops whatever they want. There is a greater variety of goods than in the past and they are no longer limited. That is one of the most noticeable changes positively rated in contrast to the past: In the past all the services were centralised in ujamaa. Sale of goods could be held only there. For example, Ujamma decided to purchase sugar and the day it arrived a shop was opened in a village so that everybody could buy sugar. Yet, there was a list of people entitled to buy that sugar. People who did not belong to ujamaa or did not �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 159 work in ujamaa could not buy anything [based on the interview with community people from Luanzi]. Some students from Iringa regret nowadays that: as a result of this programme... respect for private ownership was violated,... poverty spread over Tanzanian province and the spirit of private entrepreneurship, which was banned then, was eradicated, although [they add after a while] the unity was strengthened which positively influenced the process of creating our nation [based on interviews with students from Iringa]. All in all, contemporary interlocutors do not deny obvious shortcomings of the programme forming development villages, yet they do not condemn socialism as they can notice its numerous advantages when compared with the current system. It should be added that the number of people with whom we conducted the interviews on that topic and who positively evaluated ujamaa was significantly higher than those who focused on negative aspects. A surprising fact for us, Poles, may be that Africans from Tanzania distinctly stressed the non-economic aspects of life they suffer from. Their basic problems were not salaries, still much lower in comparison with the developed countries (like in the case of Poles), but the fact that they experienced the imbalance or even decline of traditional system of social control, binding in every African village for centuries. Additionally, they noticed a growing and expanding social anomy which let people live for their own and realised that capitalistic system further encouraged people to lead such lives, incur loans in banks and have as few children as possible. That is the most radical change which Africans do not eagerly accept though they themselves let capitalism seduce them. From our perspective, the greatest tragedy was the violation of natural social balance. We lacked that balance which could help us face ujamaa and could give us hope to fight that challenge together. Your child was part of ujamaa. That challenge starts with small things. If your child misbehaved and I could see that then everybody from �160 Maciej Ząbek ujamma could come to a child and reproach them as that child belonged to ujamaa and all the people formed ujamaa and the nation. Ujamaa meant creating the nation. Look at us. We were raised in ujamaa and we know how to respect the elders. If we go to other ujamaa villages we can see that they also show respect to old people as these are natural rules of upbringing. Nowadays, nobody pays attention to what an old man says. Everyone wants to follow their own paths and you are not allowed to reproach their children because parents will say that these children are theirs and you should not interfere in their affairs. The worst of all is the fact that everybody goes their own way and children choose their own way of life and do not care what is good for the community. The truth is that it was more difficult to earn money but people respected it more. When you earned some money you had to share it with your relatives, grandfathers and ujamaa. You had one thousand shillings to live on and buy clothes. It was to suffice. Today, you can even earn ten thousand but it means nothing as the time spent on earning that money is priceless. At present there are hundreds of various schools and everybody goes to a different one so it is not possible to compare the knowledge gained. The same applies to the question of safety. In the past we were together and ujamaa monitored the area. Now, in case of an accident the police may come but a lot of time will pass and we do not even know that policeman as he does not belong to ujamaa. He is an anonymous representative of unknown authorities. Look at how divided we are nowadays. Everybody represents different values and follows their own paths. But after all, if it had not been for ujamaa we would be still living in small huts. Thanks to our communal work and power all of that development took place. Nowadays, nobody stands a chance to buy a big house because they will not be able to earn for that on their own. Thus, because of the community breakdown we think that the times of ujamaa were despite everything better. Sentiment towards ujamaa is so great among old people because they knew that everybody had the same salaries and they followed the same rules. A drift away from ujamaa broke social ties and young people migrate to cities as they do not feel attached to their villages... �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 161 Earlier ujamaa meant a family but youth today do not like their families and do not want to be limited by their families... The young do not perceive agriculture as a source of business. They think that the only business they can do is in the cities [based on the interview with the community from Luanzi]. Opinions on the causes of the failure of the ujamaa programme and the general breakdown of socialism in Tanzania may also attract our attention. It occurs that Tanzanians, mainly young and quite well-educated last year students, do not think that the idea was bad. In their opinion the failure was caused by weak planning and poor execution. They can easily list its numerous advantages and achievements: People were more interested in one another than today. The state provided social services, which strengthened unity of the nation. Tribalism declined. People living in ujamaa showed more solidarity and were more sensitive to others’ needs. The programme could not achieve success as it was badly planned. They often underline that the reason of failure existed not only inside the system, but also outside it. The ujamaa experiment was finished in 1982 because the villages, on one hand, were formed on the inappropriate legal basis and on the other hand the International Monetary Fund demanded structural liberalisation in return for assistance: Ujamaa ceased to exist as a result of growth of the global capitalism which came to power... Additionally, activities of the World Bank and United Nations added to its collapse. Domestic economy had to undergo changes and become compatible with the global economic system. Some of the statements resemble the then existing propaganda: Ujamaa ceased to exist because Tanzania was attacked by Western capitalism and individualism. Those ideologies spread all over the world by the imperialists took control of the Tanzanian authorities and forced them to complete the ujamaa project. Foreigners compelled the state to transform its system, which was facilitated by �162 Maciej Ząbek lack of national unity, selfishness and egoism of some state members who wanted to grow rich to the detriment of others. The idea of capitalism was spread in Tanzania [based on the interviews with Iringa University students]. Only those pragmatic ones admit that: the system could not defend itself because of its low economic efficiency along with continuous population growth and conflicts between the developing global market and inefficient economic system of Tanzania. Yet, almost everybody regrets the collapse of the system claiming that the moment it collapsed they lost a considerable lot: We achieved the economic unity, we enjoyed equal access to education and medical care as well as other social services. We gained national identity. And now people have stopped working together and living in communities. The government does not care about people, which affects social inequality [based on the interviews with Iringa University students]. Many representatives of intellectual and political elites are sceptical about their prior criticism of the villagization programme. In their opinion, although the programme collapsed it greatly contributed to the process of establishing ties of villagers with the state. They think that the programme should be considered not only in economic terms but also from social and cultural point of view as in these areas it evoked significantly greater changes than in economy. Thanks to the ujamma programme a dense network of local administrative offices was established, health care and effective tax systems were implemented and new modern law became applicable. In villages where ujamaa programme was implemented the level of trust grew and the cooperation between authorities and citizens who know their local leaders better and are more attached to their region and country strengthened. It is also noticeable that in the villagized areas people more eagerly �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 163 participate in parliamentary elections and greatly support the governing party (currently CCM previously TANU27) with only slight support for the anti-government opposition. People living in development villages remember that they owe access to health centres and possibility to educate their children to socialism. In their opinion, the general level of development grew due to the increase in per capita income and cereal production, with a visible decrease in illiteracy. As a result of dissemination of education (100% of 13-year-old teenagers and 95% of 17-year olds learn at schools) average age of people getting married has become on average higher (20 years for women and 25 for men), with a slight fertility decline. Most importantly, however, a country, which was previously devoid of villages, gave rise to the development of huge rural settlements equipped with basic service infrastructure28. Experience from the 70s and 80s connected with the name of Nyerere and the ujamaa programme transformed Tanzanian villages. According to the socialism enthusiasts, despite the failure of the programme it led to the considerable changes in a country with long-lasting effects vital for that country’s development. Conclusions Tanzania (known as Tanganyika before it unified with Zanzibar) has been a formally independent country since 1961 29. 27 TANU, Tanganyika African National Union, the main political party in Tanzania formed by Julius Nyerere in 1954, at present Revolutionary State Party (Chama Cha Mapinduzi – CCM). 28 P. Osafo-Kwaako, Long-run Effects, op. cit. 29 The United Republic of Tanzania was formed only in 1964 as a result of union of Tanganyika and People’s Republic of Zanzibar and Pemba (earlier the Sultanate of Zanzibar). �164 Maciej Ząbek Nyerere was in power for 24 years. The historical experiment of combining African traditional community values with socialism in the form of the ujamaa project of villages reorganisation lasted just 10 years as it developed on a full scale in 1973 and ended in 1982. The changes brought about by the project are still visible not only in the architecture and landscape of today’s Tanzanian villages but most of all it left a long-lasting mark upon mentality and culture of the country’s inhabitants. The experiment’s consequences are highly inconclusive and opinions about it are indeed ambiguous. Tanzanians share the same opinion only on one point stating that in economic terms the project was completely unsuccessful. It remains an open question to the majority of Tanzanians whether the project stood no chance of success because it did not focus on human nature or due to its poor planning and having been deliberately led to collapse by hostile external forces. Distinctive weakness of the current political system alternative along with the futile social effects caused by neoliberal globalisation make many people defend the previous regime and search for its positive sides. Objectively speaking, it is hard to achieve as the common knowledge has it that all positive changes introduced in Tanzania under Nyerere‘s rule in infrastructure, education and building construction cannot be attributed to Tanzanians only but mainly to the international aid. However, the fact remains that today’s Tanzanians are much better educated, united and prone to solidarity with their country than the ethnically diversified tribal societies in the neighbouring countries. Tanzania has been up till now a peaceful, safe and relatively well-organised country. Up to the present day it has not been affected by civil wars and ethnic or religious tensions being a real nuisance for most of the African countries. In Tanzania they do not constitute a problem. Can it be, therefore, concluded that Tanzanian national identity may be attributed to ujamaa at least �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 165 to a certain extent? I leave this question to the potential readers and researchers of this problem. Similarly, the question remains why for majority of people safety (socialism) is more important than freedom (liberal capitalism)? Maybe because there is no real freedom without safety? REFERENCES Chałasińscy J. i K., Bliżej Afryki, Warszawa 1965. Chayanov A.V., The Theory of the Peasant Economy, Homewood 1966. Friedland W.H., Rosberg C.G., African Socialism, Redwood City 1964. Herbst J., States and Power in Africa: Comparative lessons in authority and control, Princenton 2000. Iiffe J., Africans: the history of a continent, Cambridge 1995 Johnson P., History of the world – from 1917 to 1990s, London 1991 Kapuściński R., Gdyby cała Afryka..., Warszawa 1969. Kornai J., Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985. Leszczyński A., Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013. Meredith M., The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, London 2005. Nyerere J.K., Freedom and Unity – Uhuru na Umoja, Nairobi – Lusaka – Addis Ababa 1996. Oliver R., Atmore A., Africa Since 1800, Cambridge 1967. Osafo-Kwaako P., Long-run Effects of Viligization in Tanzania, Draft 2011, www.econ.yale.edu/conference [Accessed: Jun 2015]. Perham M., The Colonial Reckoning: The End of Imperial Rule in Africa in The Light of British Experience, New York 1962. �166 Maciej Ząbek Sidney L., Ni Wapi Tunakwenda (Kultura Hip Hopu i dzieci Arushy), in: The Vinyl Ain’t Final. Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, eds. D. Basu, S.J. Lemelle, London 2006. Ząbek M., Wsie wspólnotowe w Tanzanii – wspomnienia po afrykańskim socjalizmie, „Zeszyty Wiejskie”, 21(2005), s. 43–58. Zins H., Historia Afryki Wschodniej, Wrocław – Warszawa 1986. �Chapter 5. AMBILIASIA PENIEL MOSHA STEVEN KAUZENI SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE: THE UNTOLD STORIES OF CLIMATE PRESERVATION FROM KILIMANJARO ABSTRACT Climate change has been one of the indispensable topics to international conferences and local ones, academics and streets, old and young, male and female and the stratification may go on, simply because its effects engulf all facets of man’s life regardless of heterogeneity. Most academic endeavors so far focused on the scientific preservation measures of climate change forgetting the other untapped and invisible side of traditional knowledge that helped to preserve the climate that recent generation wasn’t lucky to find. This paper goes deeper and explores the traditional untold measures used for environmental conservation and poses it as a challenge to modern generation. Using Qualitative approach the researchers conduct an in-depth interview to the purposeful selected elders of Mshiri Village and bring out the worked truths on how the villagers once imbibed interesting environmental conservation mechanisms which preserved the world they lived in. The key findings reveal that the question of environmental conservation and climate change is or should be faith-based, collectively held, and engraved in peoples’ hearts in the adoration of the creation which takes us back to the theories of moral realism. Having observed that most academic endeavors so far focused on the scientific measures to control climate change while neglecting the AMBILIASIA PENIEL MOSHA, STEVEN KAUZENI – Assistant Lecturer, The Mwalimu Nyerere Memorial Academy. �168 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni other untapped and invisible side of social cultural deeply rooted interventions that helped preserve the climate; this paper focuses attention on Traditional Knowledge as was used previously by Mshiri village natives and suggest how this can be used complementarily with modern scientific measures to conserve the environment and boost economic development as a result. The paper recommends that there should be deliberate efforts to inculcate ethical obligation to Tanzanians which will bring back the once felt connection between man and nature which as a consequence will arouse conscious environment conservation spirit that will be backed up by the fusion of belief and reality of what is societal good. Introduction Once upon a time climate change was a foreign topic in academia and students struggled hard to understand concepts like weather, temperature, draught, floods and many others. Nowadays, these concepts are easily understood as what was only to be known theoretically is now practical and easily observed. Environmental degradation is vivid and harnessed by man. Population growth resulting in overconsumption and technological advancements, resulted in degradation of biophysical environment and ultimately change in climate with vivid global effects like melting glaciers and rising sea levels resulting in floods, extreme weather, shifting rainfall patterns, extreme draught, human health defects, wildlife catastrophes and costs for society and economy. According to WWF1 for instance, the average temperature in arctic region has increased by 5 degrees C over the last 100 years and they suggest the disappearance of ice cover in few decades to come. This has disastrous effects on polar species and the world climate in general. In Tanzania consequences of climate change are also vivid. As reported by Patric Lameck (n.d.), climate change has several 1 WWF, Soil Erosion and Degradation, 2016. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 169 impacts like invasion of salt water to freshwater bodies in Bagamoyo, submergence of Maziwe Island in Pangani and Tanga, land slidding in Same District and loss of soil fertility. Yussuf I.2 further reports effects like water salinity and scarcity, increase in rainfall intensity in different places, declining fish stock, beach erosion, rising temperature and changing wind. Governments all over the world are trying hard to control the rapid pace of climate change and dealing with resultant consequence. Several counteracting measures provided include scientific approaches like beach nourishment, agro forest, climate proofing of critical infrastructure, desalination and developing sustainable ground water management policies. However, it is evident that traditional African societies had own unique ways of conserving the environment and hence built conducive ecosystem that enabled them to survive for many years, having enough to eat and store, and have consistent weather patterns which were predictable and beneficial for their daily lives. Despite presence of this treasure, its documentation is scarce3. This paper uses qualitative approach and conducts a purposeful in-depth interview to Mshiri natives and brings out the worked – truths on how the Kilimanjaro traditional societies imbibed interesting environmental conservation mechanisms which preserved the world they lived in. Statement of the Problem Despite the fact that traditional knowledge played a great role in conserving the environment, it is currently minimally utilized. This is the knowledge that was revealed in social cultural practices interconnected with people’s belief in supernatural God and gods who I. Yussuf, Tanzania: Assessing Impact of Climate Change On Environment, Human Health, Food Security, 2016. 3 L. Sati, Traditional Practices Key to Environmental Conservation, Available at www.av.at.nwsofthesouth.com. Accessed on 21st July, 2017. 2 �170 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni were the providers and enforcers of the rules of nurturing nature. It was voluntary, cheap and collective hence simplified enforcement of mutually agreed measures and created belongingness and ownership of efforts. Its documentation is also scarcely available and its practice is about to disappear in the long run. Presence of extreme climate change indicators in rural Tanzania which was once well conserved raises questions as to what might have gone wrong. This has escalated to urban areas as well. For instance, the 2005/2006 draughts reduced economic growth by 1% GDP and affected livelihood enormously; change in crop yields and labor productivity is estimated to affect the economy causing losses to annual global GDP in 2060 by 0.8% and by 0.9% to more vulnerable regions according to OECD (2010); deterioration of aquatic systems; land degradation; lack of accessible, good quality water for rural and urban inhabitants, environmental pollution, food shortage, eruption of diseases and loss of wildlife habitats and biodiversity are all indicators that modern scientific environmental conservation knowledge is not sufficient to control climate change (Tanzania environmental policy). So far lots of money has been invested in scientific interventions to conserve the environment and deal with climate change (UKaid). Tanzania has joined global initiatives and signed protocols like Kyoto protocol and various donors such as Denmark, Finland and Sweden are also supporting the initiative. The government also has established institutions and policies to deal with environmental conservation, launching various campaigns like alternative energy campaigns and others despite the piecemeal results. However, there is the untapped traditional knowledge secreted in social culturally deeply-rooted interventions that helped to preserve climate in African natives. This is scarcely researched upon and documented, neither its usage is sufficiently employed. If well tapped, the researchers believe that it can complement the modern scientific �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 171 knowledge and robust environmental conservation and control climate change and its consequences as it used to be previously. The research investigated the significance of traditional knowledge in conserving the environment in Mshiri village in Kilimanjaro region. So, it is the standpoint of this paper that the use of traditional knowledge would significantly complement the present scientific methods of which some have been proved to accelerate further problems to environment. Purpose of the Study The purpose of the study was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental conservation using a case study of Mshiri Village at Kilimanjaro region. Objectives of the Study The study was based on the following objectives: – To determine traditional knowledge practices which were used to preserve the environment in the study area. – To find out the significance of traditional knowledge in conserving the environment in the study area. – To identify indicators of climate change at Mshiri Village in Kilimanjaro. – To analyze factors influencing climate change in the study area. – To assess people’s awareness on day-to-day implication of climate change. Significance of the Study There is a need for complementary measure of conserving the environment in Tanzania, especially on the re-adoption of social cultural habits or practices that once worked. This information is currently scarce on literature and neither are there formalized efforts directed to such measures in Tanzania’s conservation undertak- �172 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni ings. This knowledge will be useful three-fold. One, to the people of Tanzania and elsewhere, it will impart them with complementary home-made measures of conserving climate and hence appreciate its consequences; two, for environmental and climate change activists it will provide a challenging countermeasure that they can incorporate in their interventions and three, it offers a unique opportunity for government to rethink and formally acknowledge the role of traditional knowledge in conserving the climate. Literature Review Introduction The need for traditional knowledge in preserving climate cannot be overemphasized. Gleb Raygorodetsky4 emphasizes the indispensability of traditional knowledge in environmental conservation. This traditional knowledge is embodied in traditional ways of life which contribute little to climate change; moreover it is the base for ‘‘community based adaptation and mitigation actions that sustain resilience of socio-ecological systems at the interconnected local, regional and global scales’’ according to Raygorodetsky5. Definition of Traditional Knowledge/ Indigenous Knowledge as used in climate change The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) conceptualizes traditional knowledge/ Indigenous knowledge or local knowledge as adaptation strategies held by indigenous people G. Raygorodetsky, Why Traditional Knowledge Holds the Key to Climate Change, United Nations University. Abrufbar unter: http://unu. edu/articles/ global-change-sustainable-development/why-traditional-knowledge-holds-thekey-to-climate-change (Zugriff am 19), 2011. 5 Ibidem. 4 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 173 worldwide which are cost-effective, participatory and sustainable. This is to say that indigenous societies have own ‘know how’ which is adopted, instituted and transferred from one generation to another through the informal education mechanism such as experiential learning and storytelling. This definition will be used in this paper to represent traditional methods and techniques that were used previously by the indigenous forefathers around Mount Kilimanjaro in Mshiri village and whose traces still remain but suffocated by contemporary adverse anthropological activities which are hazardous to the environment and modern scientific control measures. Theoretical framework: Moral Realism Theory The questions of ontology (theory of being/existence) and epistemology (theory of knowing/ methods of knowing what exists) split when it comes to science and religion as they both have different assumptions. Religious ontology from Realist perspective for example confers the existence/ truth to Moral realism, i.e. truth exists beyond what we think of it while scientific ontology ascribes the truth to experiments and facts which lay proof for what exists. This paper focuses on realism. Assumptions of realism as pointed out by Ron White (n. d.) are as follows: There are at least some timeless universal facts or timeless universal values that serve as the foundation for our true beliefs. 1) Moral realism argues that ‘there at least some prescriptive beliefs that are similarly true, that correspond to values that are universally good, and independent of what individuals or communities think about those values’ (ibid). 2) The timeless and universal moral truths, are founded on timeless and universal foundation that is rooted in a theory of Truth ‘Value based on a one-to-one correspondence between belief and reality’. �174 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni 3) True beliefs correspond to the dictates of foundational reality and false beliefs contradict that reality. 4) The role of supernaturalism especially divine command theory which demands that universal moral truth is based on the word of God whose main presupposition is that all humans belong to same God who is unstoppable, all powerful and all pervading (i.e. omnipotent/unstoppable/all powerful, omnipresent/all pervading/universal and omniscient). 5) The unquestioned authority of God is usually supported by the inability to escape God’s timeless and universal vigilance to detect non-compliance with universal rules, and the inability to resist God’s timeless and universal enforcement of those rules’. The correspondence between belief and reality has been nurtured by the African traditional societies as regard to environmental conservation6. Environmental conservation practices were a positive externality of mixed rituals and beliefs that was held dear to peoples’ hearts and passed from one generation to the next. Being constructed by communities they then became venerated as traditions (White ibid). This theoretical stance elaborates clearly the foundation of the beliefs that existed in Kilimanjaro and which consequently provided the ecosystem that was favorable to the dwellers. The fact that indigenous people of Kilimanjaro held true beliefs that was found on the reality that the environment provided their physical needs which were connected to their religion and the fear of the supernatural God’s punishment and gods; they automatically abode to the collecL. Sati, Traditional Practices Key to Environmental Conservation, op. cit.; S. Asiimire, The Unwritten Law: Traditional Ways Of Conserving Environment. [Online], 2014. Available: https://www.newvision.co.ug/new_vision/ news/1316940/unwritten-law-traditional-conserving-environment. [Accessed: 02-Jan-2018]. 6 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 175 tively agreed norms which were traditionally instituted as will be envisaged in the coming sections. Environmental Destruction in Tanzania The multitudinal impacts of climate change are vividly felt worldwide and Tanzania is not exceptional. The extent of environmental destruction has escalated the qualitative and quantitative short term and long term effects to living and non living things on earth. Stiftung Konrad’s (2016) for instance has provided a chaineffect of prolonged draughts in Tanzania which has reduced the mean annual temperature resulting in fall of cash crop production which has led to lower agricultural yields resulting in a whole set of social, political and economic difficulties to the country. Anthropological environmental destruction activity has resulted in consequences like reduced precipitation and underground water; dried wells, reduced springs and lakes like Victoria, Manyara and Rukwa; reduced dams like Nyumba ya Mungu in Kilimanjaro. This has led to food insecurity resulting in famine, desertification and the prolonged conflict between farmers and pastoralists. Land degrading encounters have facilitated soil erosion, desertification and salinization. This is due to activities like overgrazing, wild fires, deforestation and inappropriate agriculture practices. Forests and wetlands are suffering from deforestation caused by increasing need for timber and energy. According to Tanzania Environment and Climate Change Policy Brief (2010) as quoted, ‘The wetlands are threatened by increasing population, land clearance and deforestation of swamp forest and surrounding woodlands, poaching, pollution and eutrophication, and modification of natural flow regimes. The ecosystem services are impaired by infestation of alien species, declining fish populations, habitat destruction and loss of biodiversity’. �176 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Biodiversity which plays a great role in supporting life on earth has been affected in numerous ways. For instance, aquatic life has been vulnerable to manned – harmful activities like destructive fishing, unregulated costal tourism and over-exploitation of aquatic resources. Deforestation is said to disturb forests potentials like purification and regulation of water, climate regulation, and carbon sequestration. It is also accused of being responsible for global climate change mainly facilitating erosion, siltation and loss of ecosystem services7. Impacts of Environmental Destruction in Tanzania Environmental destruction has a lot of impacts. Some of these include but not limited to overheated temperature from global warming which has led to melting icecaps like that of Mount Kilimanjaro with long-term threatening effects of total diminishing. It is estimated that the snow at the top of Mount Kilimanjaro will disappear in 10 years time to come. Consequent to this are economic impacts like lack of tourists who bring foreign currency that is directed to development interventions in the country. This impact trickles down to enhance family poverty especially to dependants of tourist activities of Mount Kilimanjaro. There has also been an outbreak of pests and diseases which have affected coffee production by 20% in areas which will experience heavy rainfall and maize production has declined by 33% on the national level leading to consequential effects of prize escalation impacting the poor who cannot afford the prize. The Tanzania Environment and Climate Change Policy (2010) has reported that Tanzania’s water resources’ flowing is being J. Andersson and D. Slunge, Tanzania – Environmental Policy Brief, Gothenburg 2005. 7 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 177 reduced and hence affects lives of the users in many ways; for instance domestic usages and hydroelectric power production. Rivers like Pangani River which supports life in Kilimanjaro and Moshi, the Ruvu River which supports Dar es Salaam are also affected. It is estimated that ‘‘the reduced flows of the Pangani will impact the 17.4% of the country’s hydropower generated in that basin, while the increased flows in the Rufiji basin may cause damage to the Mtera and Kidatu hydropower installations, which generate 50.3% of the country’s hydropower’’8. Different Remedies Given In fighting environmental degradation and preserving climate Tanzania has joined forces with global initiatives like signing the UN Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) in 1992 and ratified it in 1996; signed the Kyoto Protocol in 2002 and established a National Adaptation Program of Action in January 2007. Deliberate efforts have also been put by institutionalizing environmental conservation by establishing various sectors like ministry to deal with environment in Vice President’s Office Division of Environment, Ministry of Energy and Minerals, Ministry of Water and Irrigation, Ministry of Agriculture, Food Security and Co-operatives and Ministry of Natural Resources and Tourism, National Climate Change Steering Committee (NCCSC), Tanzania Meteorological Agency and others. Moreover, the establishment of several policies like National Environmental Policy (NEP, 1997), the National Environmental Action Plan (NEAP, 1997), the National Adaptation Program of Action (NAPA, 2007);, the Environmental Management Act (EMA, S. Mkhandi and J. Ngana, Trends analysis and spatial variability of annual rainfall, in: Water Resources Management in the Pangani River Basin: Challenges and Opportunities, ed. J. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 21–29. 8 �178 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni 2004), a legislation providing for legal and institutional framework for sustainable management of environment, prevention and control of pollution, environmental compliance and enforcement, etc., the Environmental Impact Assessment (EIA) and Strategic Environmental Assessments (SEA) have been accomplished. Tanzania has also instituted measures like use of alternative sources of energy like improved sources such as biodiesel charcoal and stoves and donors likewise have been invited and they play a great role in saving the climate. The Government of Norway for instance has pledged US$100 million for work related to Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation (REDD); Denmark through DANIDA is conducting a lot of projects in various areas in the country, Finland supports forest and environment, and Bioenergy, and European Union also plays a key role. Traditional Knowledge for Environmental preservation General Overview Traditional social cultural habits of preserving climate and environment have been carried and demonstrated in traditional/ indigenous or local knowledge. In 1992 the UN Conference on Environment and Development (UNCED) positioned this knowledge in the centre of attaining sustainable development though protecting earth’s biological diversity. Moreover, many international development agencies are recommending the integration of scientific and traditional knowledge which entails linking culture, environment and development in management of natural resources and conservation of biological diversity. This knowledge is said to be community based, collectively held and useful on complementing scientific interventions in climate change. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 179 insists on the indispensability of indigenous knowledge in developing adaptation and resource management strategies and that it is cost-effective, participatory and sustainable. Furthermore, the United Nations, Traditional Knowledge Initiative (UN-TKI) in Partnership with IPCC recognizes the importance of involving indigenous people in climate change debates. Other global organizations like UNDP, UNESCO, and CBD in recognizing the importance of local or traditional knowledge are campaigning to involve local people in developing local, regional and global policies in addressing climate change. Lastly, the 2011 Mexico City workshop has recognized the importance of local knowledge in agro forest, traditional medicine, biodiversity conservation, customary resource management, impact assessment and natural disaster preparedness and response9. It has to be noted that as mentioned in the background information and in the theoretical framework this traditional knowledge is backed up by existence of traditional beliefs that manifest themselves through fear of supernatural God or gods/goddesses whose abode lied in rocks, streams, trees, rivers and others and that these gods can protect them from harm, famine, draught, epidemics and war, and that it happens that these gods avenge their anger on however disobey them. Moreover, these beliefs have been merged with legal institutions of the community which in turn make people obedient10. G. Raygorodetsky, Why traditional knowledge..., op. cit. R.J. Chacon, ‘Conservation or Resource Maximization? Analyzing Subsistence Hunting Among the Achuar (Shiwiar) of Ecuador, in: The Ethics of Anthropology and Amerindian Research: Reporting on Environmental Degradation and Warfare, eds. R. Chacon and R. Mandoza, New York 2012, pp. 311–360; S. Krech, Reflections on conservation, sustainability, and environmentalism in indigenous North America, „American anthropologist”, 107(2005), no. 1, pp. 78–86; P.A. Cox, Will tribal knowledge survive the millennium?, „Science”, 287(2000), no. 5450, pp. 44–45. 9 10 �180 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Traditional Knowledge Practice in Africa African traditional knowledge on environmental conservation is interconnected with religious practices as it was widely believed that ‘everything which belongs to ecosystem and environment had strong spiritual meaning for humans’11. It is widely believed that African communities have incredible knowledge on conserving climate and that Africans are excellent observers and interpreters of change in the environment12. African traditional knowledge has proved useful in conserving climate and providing subsistence for the dwellers over years as demonstrated in different ventures. Humans have relied on plants for multipurpose aspects such as food, clothing, construction materials, cosmetics and medicines, and this has sustained for years because ‘traditional value systems have guided the sustainable use of wild plants in Africa over the years’ (conserveafrica. org n. d). Also some African rituals set forests as ‘no go’ areas as they were regarded as Gods and gods’ residences as hence cannot be contaminated by community members who were not religious leaders. Moreover, unnecessary tree cut was forbidden and one has to acquire special permit to do so. Sati (2013) for instance posits that forests were made part of the community who had feelings for them. This cultural practice lets forests robust and as a result regulates climate by attracting rainfall, wind barring and cool the areas. In tribal communities of Urhobos in Delta Central in Ghana and even in Nigeria for instance there exist certain taboos on killing or eating an animal totem which has played a key practice of inS. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit. G. Raygorodetsky, Why traditional knowledge..., op. cit.; L. Sati, Traditional Practices Key..., op. cit. 11 12 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 181 digenous knowledge for conserving biodiversity. This is practiced in the belief that there is supernatural connection between people and environment. In his own words Asimiire S. posits that ‘natural phenomena were seen as possessing spiritual powers, and the natural force that supplies food seen as superior and accorded respect and veneration; and therefore sacred and endowed with healing powers’13. Certain trees, for instance, could not be fell because they were considered as (God’s trees) and this shows the strength of traditional habits intrinsically connected with religion in environmental conservation. Land in African societies was also seen as a goddess. On Sunday or even when the community member has died, one could not farm the land; this regulated man’s impact on the land and thus secured its fertility. Land in these traditional societies belongs to clans and not to the individuals, and because the clan consisted of the living, the dead and even the unborn, it enhanced the idea of sharing and caring or nature. Generally, rivers and seas were also seen as abodes of the gods and as divinities, certain human activities that marred their beauty were considered abominations; therefore, pollutants and human waste could not be discharged into these water bodies lest the culprits were punished by gods. Traditional Knowledge Practices outside Africa Not only in Africa but also all over the globe traditional or local knowledge has way back been beneficial and used by indigenous people for survival and conserving the climate. The following case of Philippines, as demonstrated by UNESCO (2013), shows how traditional knowledge was used by the Philippines to enable them survive; 13 S. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit. �182 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni The Philippines used traditional knowledge in building social cohesion and cooperation networks using traditional supporting systems involving reciprocal exchanges of valuables with stories associated with them. These took place as rituals and provided the forum for the whole community to agree and transfer worked knowledge of resource management and environmental conservation. In Ranau S a b a h traditional knowledge on environmental conservation has been manifested through agriculture and traditional healing activities. In agriculture, for instance, hilly areas were protected from erosion by planting and avoiding cutting down trees and mixed farming and shifting cultivation methods were employed to retain fertility. Also, there were certain prohibitions like observing dreams and listening omens from birds. If, for instance, one had a bad dream when he/she is about to open a new piece of land it signaled bad luck unsuitability of place for farming; likewise certain birds’ sounds signaled good or bad omen and one had to strictly follow it hence limit land use. Vitality of certain food crops used for medicinal practices allowed plenty of trees to be found around native homesteads and hence regulated climate. Red rice water, for instance, was a medicine for women who have just given birth and its leaves were believed to increase blood content. In I n d i a several practices accompanied by religious practices have taken place whereby for instance certain forests are named as sacred and protected by customary laws. Such forests are potential for herbs and other medicinal plants. All these evidences of presence of traditional knowledge prove that it is not to be neglected. In Tanzania, however, there is scarce literature on this knowledge despite the fact that the remnants of its existence are still evident to indigenous societies to date. Moreover, no research has been conducted to study its existence in �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 183 Mshiri village and pose it as complementary measure to preserve environment to modern generation. This is the gap that this paper has attempted to fill. Research Methodology Introduction Methodology denotes a systematical way of solving Research problems. It contained various steps that have been generally adopted by research in studying this research problem along with logic behind them. This paper was set to find out whether traditional environmental conservation methods can be helpful to complement the modern and scientific methods of which its effectiveness is proving ineffective and adding further problem to the planet Earth. The process of achieving this involved investigation and exposed various methods of traditional environmental conservation that can be utilized to help the large mass of Tanzanian population to conserve environment in more distressful conditions of environment destruction that is in persistence today. Research design The study employed Case study research design with the view that it would provide an opportunity to study the aspect of the problem in some depth within some limited time scale, the research maximized qualitative approaches and quantitative approaches to ensure quality. Study Area The study was based on Kilimanjaro region; the focus was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental conservation using a case study of Mshiri Village which in recent �184 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni years has lost its virginal condition of coldness and instead high level of temperature is being experienced. Study population has focused on the elder people of Mshiri village in Kilimanjaro region as well as some few middle aged people to air out their views on how properly traditional knowledge can be utilized to help and complement the current methods to achieve the promising environmentally friendly conditions to man’s life. This population is chosen because they have the treasure of the knowledge from experience and they are eye witnesses to climate change in the village and so reliable information was obtained from them. Sample size and sampling The study optimized purposive/judgmental sampling because researchers believed that it would provide the necessary and rich information relevant to the study problem. R a n d o m s a m p l i n g was used to complement purposive sampling whereby the sample size included 10 respondents who were the elders that in distant time utilized traditional methods in course of environmental preservation; 5 individuals of middle age, 2 of them being forest specialists aimed to provide technical experience on environmental conservation. Data collection methods and Analysis The study was optimally designed to use both primary and secondary data, however utilization of secondary data method found it difficult given that sources on traditional methods of environmental conservation were limited especially in Tanzanian context, however documents from other African countries were utilized. However, the study used n-depth interview method which involved face to face conversation between interviewer and respondents with the purpose of eliciting information from the respondents. This helped researchers to follow up ideas, probe responses and investigate motives �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 185 and feelings in relation to environmental conservation methods. Secondary data were obtained from books, journals, institutions statistics and reports for theoretical analysis. Data obtained from the field were recorded, summarized, operationalized and data from documents were subjected to content analysis. Presentation of Data was in the form of text and elaborations and qualitative elements were presented in the form of percentages and tables. Data quality control (Reliability and Validity) Reliability of data is the extent to which a test or procedures produce similar results under constant conditions on all occasion, on the other hand, validity tells us whether an item measures what is supposed to measure or describe. To ensure these a careful operationalization of research instrument was employed including employing multi methods in data collection. Data Presentation and Findings Discussion This section presents and discusses the findings of the study. They are presented following the sequence of research objectives. A number of questions were posed regarding environmental preservation and climate change in Mshiri village. Questions included asking the respondents to mention practices and significance of traditional knowledge used to conserve the environment, to mention practices of climate change in their village, to point out factors influencing climate change in their area, and to show their awareness on the implication of climate change in their day to day lives. Results are presented and discussed below. Practices and Significance of Traditional Knowledge in Environmental Conservation in Mshiri Village In answering the question on practices and significance of traditional knowledge on conserving the environment, it was found �186 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni out that traditionally local knowledge was paramount in preserving climate change for Mshiri village residents. This was facilitated by their homogeneity in race, language, religion and even leadership style whereby people were under patronage of their political and religious leaders. The fear of gods and God (Ruwa) for enforcing and punishing the law breakers of what was communally agreed has been one of the strongest reason for preserving the environment in the village. This is summarized in the table below, presented and discussed thereafter. Table1: Key Practices of Traditional Knowledge in Preserving the Environment Element Number % Religion 15 100 Solidarity works (Jumatatu) 13 86 Respect to Leaders and Sanctions Traditional Healing Homogenous Leadership Others Practices 5 15 14 93 2 13 15 100 Source: Field Data 2017. Religion From the table above it was revealed that Religion was the basic element that serves as the foundation of environmental conservation at Mshiri village supported by all 15 participants, i.e 100%. It reflects the traditional cultural heritage where by customs were ascribed to worship of gods and one God for Chagga people (Ruwa) who was the enforcer of truth. This God spoke to people vividly on the dos and dont’s in the society. He punished the law breakers by killing them, bringing famine of diseases to their clan/ homesteads and to this end everything was looked from religious perspective (Mbiti ibid). God provided nature and human realized this and so �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 187 was in good relationship with it14. There were several avenues that connected environmental conservation and religion as follows: All 15 respondents (100%) discussed about the existed belief that God and gods resided in specific major avenues like big trees or mountains. For instance, some trees were not supposed to be cut or touched. They grew in various places in the village and it was an abomination for anybody, to approach the tree zones except the elders. Trees like ‘Mkuu’ and ‘Mfuranje’ were considered sacred and every homestead had them. As a result the trees grew big attracting shades, preserving ecology, and acted as wind breakers making the area well-conserved. This traditional knowledge and belief are synonymous with Mkenda (n.d) findings that African society big trees like fig and baobab were a manifestation of the powers of Supreme Being and used as shrines. Not only in Africa but even outside Africa big trees have been considered sacred and kept for veneration. For instance, the Bothi tree is considered as a sacred fig tree by Buddhist, Hinduism and Jainism. This is according to Mkenda that “indigenous people knew that they had religious and moral responsibility towards the environment and that if they destroy environment it would imply destroying themselves” Moreover, big rivers were also preserved and adored as they were perceived to have supernatural powers. Big rives had ‘basin – like’ places traditionally known as ‘Nduwa’ which were considered to be the gods residence and so were inaccessible to ordinary villagers except for religious leaders who were authorized by gods to enter. These were used for rituals and intercession between people and gods in cases where for instance there were calamities caused C.V.O. Eneji [et al.], Traditional African Religion in Natural Resource Conservation and Management in Cross River State, Nigeria, „Environment and Natural Resource Research”, 2(2012), no. 4, p. 45. 14 �188 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni by man disobedience. These places were approached to remove bad omen and by pleading to the ‘mizimus’ i.e. ancestral spirits. These places were normally surrounded by big trees, grasses and tree bushes. As the place was well conserved it was never dry and it maintained rivers that flew to the village throughout the year. Solidarity works (Jumatatu) Another traditional practice which reflected people’s traditional knowledge in environmental conservation was existence of solidarity works. This was mentioned by 13 respondents equivalent to 86 %. Frequent meetings on how to conserve the environment were facilitated with religious leaders and political leaders. It was a tradition for village leaders to have a session after every Sunday service to give announcements and allocate ‘Jumatatu’ tasks (community solidarity works) and religious leaders would wind up by adding emphasis insisting Gods enforcements on top of legal ones. This practice still happens but to lesser extent and also these solidarity works are greatly affected with rural-urban migration whereby most of youth have shifted to urban areas in Moshi, Arusha and even Dar es Salaam leaving elderly people who are not as energetic to tender these works. Moreover, solidarity works were demonstrated in the act of guarding forests in turn against the stubborn and law breakers. As it was noticed that law breakers were always trying to enter forests for reasons like fuel searching, felling trees, honey harvest and others, and by noticing that these harmful activities will endanger their environment, they agreed to guard the forests in turn. The village leaders knew all members of the community and they were each assigned a day to guard the forests, failure to do so would attract sanctions like fines. For those who were caught destroying the forests punishment included beating in public, fines or confiscating personal property like baskets, cattle and anything available. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 189 This was associated with the belief that forests were provided by God for caring his people, so it was collectively agreed to respect that by preserving what He has given them. Among the interviewees, 3 respondents (20%) mentioned demonstration of traditional knowledge in keeping tree nurseries. Leaders, both political and religious were champions in ensuring that trees were planted in every homestead and open places. It was even agreed that every Monday to be a community working day and one of the activities was planting trees all around the places that were identified by the leaders. This made the village to be so full of trees and fruits that served for shades, food and good climate. As pointed out by moral realists that true beliefs correspond to the dictates of foundational reality and false beliefs contradict that reality; it was easy for community members to place their belief in what they knew was true and this was reciprocated by having a good climate which supplied them with everything they needed. There was also unique knowledge on keeping water sources. One of them included guarding seriously ways that lead to Mount Kilimanjaro to prevent bypassers and those who would try to enter without permission as these were main sources of bush fires that frequently attacked the area and destroyed the natural forests for about 41 km2 between 1952 and 198215. It was also reported by almost 98% of the participants that all village men would on every Monday attend all water sources like springs, wells and rivers to make sure that they are not blocked and are clean and anyone who missed that activity was fined. Another activity was digging, directing and frequent cleaning of P.Z. Yanda and E.K. Shishira, Forestry conservation and resource utilization on southern slopes of Mount Kilimanjaro: trends, conflicts and resolutions, in: Water resources management in the Pangani River Basin: challenges and opportunities, ed. J.O. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 104–117. 15 �190 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni canneries (mifereji asilia) that were made from the water sources directly to homesteads in the village for purposes of irrigation, domestic uses like washing, cooking and bathing and for taming harmful animals like wild rabbits (‘panya buku’) locally known as ‘fuko’ that destroyed banana trees and other crops. It was collectively agreed and enforced that no one has to do any private activity that dirty the water or prevent these waters from entering other people’s homesteads. This means that it was shared by all villagers equally. These made the water sources last for years and there was enough water for everybody’s use. Respect to Leaders and Sanctions Traditional knowledge was also manifested by existing sanctions like prohibiting animal grazing from water sources, in the forests and in private properties. Areas which were believed to be gods residence were no entry zones and fairy tales had it that when animals entered these areas they vanished. Also, if any community member, who was not even a leader, witnessed a law braking act, he/she went to report it to the leaders and appropriate measures were taken like public beating, fines or total confiscation of the cattle. Explaining keenly one old woman of about 70 years narrated that cattle rearing, being one of the major activities for every homestead, it was women’s major task to find fodder for cattle. Sanctions were the same that these no go areas like water sources and ‘Nduwas’ were no go areas and if caught same sanctions mentioned above would apply. It was very common to find women being slashed publicly in front of everybody including their children. As this was a humiliating and shaming activity women had to ask for permission and followed instruction to only enter the permitted zones. She narrated a case where she and her friend spent the whole night in the forest just to avoid being apprehended by the �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 191 villagers who noticed them entering the forbidden zone. They had to come out the other day afternoon and still face the humiliation and according to the woman, they never dared to repeat the act and it became a lesson to the rest, and this was so because leaders were highly respected. This practice has to be reintroduced. People have to be involved in formulating strict rules to conserve the environment in which they will feel ownership and hence implement as their own as it has been proved that people must have voice on deciding their fate, being listened, respected and empowered to implement what they collectively agree so as to bring ownership and sustainability16. Traditional healing Fourteen (93%) of respondents reported traditional healing practices as an area which demonstrated high knowledge in conserving the environment. This refers to knowledge that existence in varieties of trees and other plantations that were identified to have healing powers. These existed in planted trees’ seeds, leaves and roots of vegetations. It was learnt that some trees were not fell for traditional medicinal purposes both for humans and animals. Homesteads were also full of human medicine plantations like: ‘mpasi’, ‘kitolo’ and ‘mareremu’ for treating coughing’, ‘mamboko’ for curing broken bones or injured nerves, ‘ratune’/aloevera for wounds and ‘mapfuna’ for cuts. Leaves of a tree known as ‘Ringiri’ were also special for feeding domestic animals such as goats when they give birth; and it was found in every homestead. Other researches done elsewhere in Africa found the same kind of belief that there were supernatural powers behind vegetations R. Chambers, Rural development: putting the last first, London – Lagos – New York 1983. 16 �192 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni which originated from the link between religion and natural phenomena Asimiire17. These practices still remain in some societies to a lesser extent like Maasai Tanzania and Kenya. Researcher’s observation in Mshiri Village witnessed people walking a long distance deep in Kinapa forest to search for these herbs and some have disappeared altogether. Provided that this traditional practice served the multipurpose and its benefits are indispensable, still there is a need to recapture this knowledge and exercise it in modern generation. Homogenous Leadership Two, i.e. (13%) of respondents complained about presence of multi-partism which has brought division to the villagers. Presence of one common political affiliation has facilitated discipline and commitment to the agreed customs and traditions. This was ascribed to the sense of belongingness between the leader and the led whereby leaders were considered to share the same feeling and understanding with the led. Moreover, having respected clan heads, who were taken as God’s representatives and who gave direction to the community, facilitated togetherness and hence common understanding. This has been proved to be so; that division in party affiliation brings disagreements, prolonged meetings and even creation of opposing camps opposing each other hence delaying agreement and implementation of decisions. Other Domestic Activities Respondents also mentioned a number of other domestic practices where traditional knowledge was demonstrated. One of them was fuel uses. Most rural households live on fuel from trees, and this has been one of the major causes of deforestation and deser17 S. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 193 tification in Tanzania recently. It is intriguing how Mshiri, being one of these villages in rural areas, maintained sustainable use of trees for fuel purposes. Traditional knowledge played a great role in ensuring this. First, this was a custom to have all trees a family will need inside its Kihamba. This included trees traditionally known as ‘meresi’, ‘msonobari’ and ‘mtarako’. Despite the fact that these trees were used for timber and leaves for livestock beddings, what is interesting is the way they were used for fuel. A tree like ‘msonobari’ for instance could be lit for a week continuously without quenching. This was because after every use at night thick wet pieces of firewood were kept inside the fireplace and this was found still burning the next morning. Moreover, dry pieces of firewood were mixed with wet ones and these made the fire consistent and slow hence minimizing the need for a more firewood pieces. It was also revealed that traditional knowledge was useful in identifying signs from birds and surroundings for different activities of the year. Respondents described association of certain bird’s sounds with events. For instance, certain birds’ sound symbolizes planting or harvesting season, death, and drought or rain season. It was also a common knowledge which was passed from elders to children to read the clouds in the sky; for instance, when the clouds were so dark and in certain location like eastern side, western or overhead side it would rain on that day. Also, each particular clouds pattern had interpretation like God’s/ gods’ anger or happiness. All these indicators were of much significance to Mshiri people as they enabled them to conserve the environment and survive under good climatic condition of which they were responsible to create and nurture. This is in tandem with moral realism philosophy which states that true beliefs correspond to the dictates of foundational reality and further it was possible as all villagers �194 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni were aware that they will not escape God’s punishment for non compliance with caring nature. Indicators of Climate Change in Mshiri Village When asked about the indicators of climate change in the village, all 15 participants were not hesitant to mention changes in weather patterns. As all participants were 40 years and above, over four decades they lived they have been eye witnesses of changes in weather patterns from systematic weather condition of 1970s, to present unpredictable patterns. Prolonged and unpredictable hot/ summer seasons were reported as the most troubling condition which has twisted people lives in this once cool and wetland. All 15 respondents elaborated with deep feelings the way prolonged hot climate has affected their lives from economic activities to agricultural ones. Mshiri population which once lived on banana and coffee, which is robust in humid climate, is now unable to depend on this because hot climate will not allow them to grow as they used to. It was normal to have cloudy and very cold mornings accompanied with fog to about 10:00 a.m. in the morning. This is no longer there. According to the study conducted by the University of Witwatersrand Coffee production for instance has dropped and will drop to 200kg per hectare by 2030 and to 145kg per hectare in 2060 because it has been established that for every 1 degree night temperature rise, 137kgs are lost and since 1961 night temperature has risen by 1.4 degrees18. Glacier retreat and reduction of ice cap on Mount Kilimanjaro was also a matter of concern to all villagers as presented by the K. Makoye, Coffee production slipping in Tanzania as temperatures rise. [Online]. Available: https://www.reuters.com/article/us-tanzania-coffee/coffeeproduction-slipping-in-tanzania-as-temperatures-rise-idUSKBN0NI0D520150427. [Accessed: 02-Jan-2018]. 18 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 195 respondents. One can have a direct view of the mountain when standing on any hilly area of the village. In the company of one respondent the researcher could see vividly Mount Kilimanjaro and the respondent was pointing his finger showing the way he used to see the amount of ice covering the rocks of the mountain to the bottom of the mountain but now it is like a naked man wearing an undersized hat. Another indicator mentioned was presence of reduced, drying or dried water sources and rivers like river ‘Kiruwi’ which was once full throughout the year and now is a dried area. A lot of springs have also dried up and this has reduced the supply of water in the village. Reason to these is multifaceted. Reduction of ice cap on Mount Kilimanjaro is the major reason as the ice has been drizzling and forms streams. It forms pure fresh water which supported ecosystem around the mountain. Other anthropological activities also have contributed like deforestation, bush fires and others. Also famine was mentioned as another indictor of climate change in Mshiri Village. As pointed out earlier, changes in weather patterns and reduction of water sources have direct impact on agriculture. Mshiri village has previously depended on producing their own food for 100% and this was possible due to support of conducive climate but only 5% have food throughout the year. Their population increases at an estimated rate of 3 per cent each year and the population density for the upper belt was around 650 people per km2 in the year 2000, according to the Moshi Rural District Council. Consequently, the land devoted to agriculture, which the Chagga call shamba, is shrinking. Yet, the old Chagga agro forestry system has been one of the most productive areas of agriculture in Tanzania. Its multicultural combination of trees, rice, vegetables, beans and groundnuts �196 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni combines well with naturally good soil to achieve sustainable resource management19. People described lack of ‘ghalas’ (locally made food store) and presence of empty ‘kais’ (traditional storage space in the roof) as an indicator of lack of food. It was learnt that years back when climate was good it was common for homesteads to have places they store food. For instance, extra harvested maize was processed and kept in a ghala for a very long time for future uses. Moreover, Mshiri houses were built with kais specially for storing surplus crops like coffee. Fertile black soils in shambas were also reported as indicator of plenty food. Subsistence farming supported by climate allowed mixed farming whereby homesteads grew their own food enough to consume throughout the year. People would grow maize, coffee, potatoes and various types of vegetables, yams, many fruits, sugarcanes, and many others. It was normal to have ripened bananas rotting on shambas from lack of people to consume. Also relatives from urban areas returned with big sacks of varieties of food when they went to visit back home in the village. All these have changed. Presence of empty kais, lack of ghalas, lack of coffee to harvest and store, visible shambas with only one type of food crop and few fruits and relatives from urban areas returning empty handed has been an order of the day and indicator of food shortage in the area. One of the respondents pointed out that this is happening because God and gods are angry with the people. In her research Mwangi20 found out that when weather was good and food was plenty it symbolized God’s and gods’ happiness towards his people and vice versa. A. Hemp, The banana forests of Kilimanjaro: biodiversity and conservation of the Chagga homegardens, „Biodiversity and Conservation”, 15(2006), no. 4, pp. 1193–1217. 20 E. Mwangi, Indigenous Knowledge and Environmental Conservation in East Africa, Bloomington 1998. 19 �197 SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... Factors influencing climate change in the area? The researcher was interested to know whether villagers were aware of factors influencing climate change in their village. The following factors were mentioned: Table 2: Factors influencing Climate Change at Mshiri Village Factor Harvest of natural forests Toothless laws Frequency 15 % 100 3 20 Unsustainable pastoralist’s activities 15 100 Destroying water sources 15 100 5 33 Lack of environmental conservation education Laziness 2 13 Neglecting traditional practices of replanting trees 11 73 Lack of discipline to leaders and elders 12 80 Life hardship/ low income/ poverty 15 100 Poor leadership 4 27 Drinking habits 3 20 Population growth 9 65 Source: Field Data 2017. The table above shows prominent factors mentioned to be destructive to environment: tremendous increases of harvesting of natural forests for fuel, farming and housing purposes. This was mentioned by 100% of respondents. Being a rural area where other sources of energy like electricity were unavailable or unaffordable, prime source remained to be firewood and charcoal which involved tree cutting. This was escalated by lack of reforestation (73%), population growth (65%), life hardship whereby people engaged in firewood and timber harvesting and selling to earn income (100%) and lack of environmental conservation education (33%). Other factors mentioned were unsustainable pastoralist activities �198 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni (100%) like grazing in water sources such as springs and wells, and cutting fodder for zero grazed cattle. Other factors were: presence of toothless laws which are not able to punish the culprits (80%), laziness 13%, lack of discipline to leaders and elders (80%), poor leadership (27%) and drinking habits (20%). Also destroying water sources was mentioned as the major factor that influences climate change. This was done through grazing in the sources, cutting trees around water sources, leaving them unattended, performing other domestic activities in the rivers like washing and bathing. Global warming has also affected Mt. Kilimanjaro which is the major source of water at Mshiri Village. Frequent bush fires, smokes from industries in towns and vehicles have resulted in overheated temperature leading to melting ice top of Mount Kilimanjaro with long-term threatening effects of total diminishing. As presented in previous sections this has an impact on economy and society at large. People’s awareness on day to day implication of climate change The research also intended to know whether people were aware of the implication of climate change. This was important so as to be able to establish the fact that people knew the consequences of their actions. Table number 3 shows the results: Table3: Respondent’s awareness on Day to Day Implications of Climate Change Sex Yes % No 0% M 6 out of 6 100% 0 0% F 9 out of 9 100% 0 0% TOTAL 15 100% 0 0% Source: Field Data 2017. All respondents (100%) demonstrated awareness of the impacts of climate change in the study area. They mentioned indicators �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 199 like disappearance of traditional food crops like ‘sowe’ (traditional yams), banana, potatoes and yams; cash crops like coffee; and lack of affordability of three meals per day, lack of rain, low tourism activities, lack of timber, diminished biological diversity resulting in drought, poor health status – eruption of diseases, poverty, deaths from hunger, lack of pure air, diseases to humans and animals and lack of biodiversity. Conclusion This section draws conclusion from the research findings and makes a number of recommendations. The principal objective of this study was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental preservation using a case study of Mshiri Village at Kilimanjaro region in Tanzania. Traditional knowledge has come out in this research as a complementary mechanism that can be used hand in hand with scientific methods in controlling climate change by conserving the environment. Different traditional aspects of Kilimanjaro natives like religion, leadership, traditional healing and lifestyle accompanied with participatory mechanisms come out as major factors that contributed to conserving the environment in previous years. Moreover, ownership and institutionalization of collectively agreed methods has been the centre piece in effecting the efforts. This knowledge has also proved to be useful in many African countries like Zimbabwe, Mali and Nigeria21. However, there are little remnants of evidence that show existence of traditional knowledge in conserving the environment at A. Lalonde, African indigenous knowledge and its relevance to sustainable development, in: Traditional ecological knowledge: concepts and cases, ed. J.T. Inglish, Ottawa 1993, pp. 55–62. 21 �200 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Mshiri village. Stories from elder people, existence of dry valleys once filled with water, traces of once existed water canaries in front of villagers’ households and empty and dilapidated food storage spaces prove the vanishing of traditional knowledge in conserving the environment. Increased famine, prolonged hot climate, water scarcity, lack of vegetations like trees surrounding homesteads and low tourists activities together with loss of biodiversity have been found as consequences of neglecting traditional knowledge in conserving the environment at Mshiri. Recommendations Guided by the findings of the study, the researchers recommend the following: There should be revival of traditional knowledge in conserving the environment in rural Tanzania which can also be duplicated in urban areas. This can be achieved through making deliberate efforts to visit and conduct more research in taping the traditional knowledge in rural areas so as to come out with context – specific measures which will be relevant to the dwellers. Also, the paper recommends that there should be deliberate efforts to inculcate ethical obligation to Tanzanians which will bring back the once felt connection between man and nature which as a consequence will arouse conscious environmental conservation spirit that will be backed up by the fusion of belief and reality of what is societal good. Moreover, policy makers should incorporate indigenous knowledge in planning environmental conservation interventions countrywide and especially in rural areas because these areas play a key role in regulating climate in cities and supplying them with food. This should go hand in hand with empowering local people in implementing the agreed efforts. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 201 However, the incorporation of indigenous knowledge as a complement to scientific one has to be done keenly as it has been observed to be of great challenge to adopt a technological mix of indigenous knowledge and modern scientific one. Ahmed22 recognizes the power of modern science in revolutionizing life on earth, and identifies as a challenge the ability to adopt a technological mix of indigenous knowledge and modern science in order to meet the social, spiritual, cultural and humanitarian goals of people to maximize their internal well-being. REFERENCES Ahmed M.M.M., The Concept of Indigenous Knowledge and its Relevance to Sustainable Development, in: Indigenous Knowledge for Sustainable Development in Sudan, ed. M. Ahmed, Chartum 1994. Andersson J. and Slunge D., Tanzania – Environmental Policy Brief, Environmental Economics Unit, Gothenburg 2005. Asimiire S., The Unwritten Law: Traditional Ways of Conserving the Environment, Available at www.newsvision.co.ug. Accessed on 25th July, 2017. Chacon R., Conservation or Resource Maximization? Analyzing Subsistence Hunting Among the Achuar (Shiwiar) of Ecuador, in: The Ethics of Anthropology and Amerindian Research: Reporting on Environmental Degradation and Warfare, eds. R. Chacon and R. Mandoza, New York 2012, pp. 311–360. Chambers R., Rural development: putting the last first, London – Lagos – New York 1983. Cox P., Will tribal knowledge survive the millennium?, „Science”, 287(2000), no. 5450, pp. 44–45. The Concept of Indigenous Knowledge and its Relevance to Sustainable Development, in: Indigenous Knowledge for Sustainable Development in Sudan, ed. M. Ahmed, Chartum 1994, pp. 1–41. 22 �202 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Eneji C., [et al.], Traditional African Religion in Natural Resource Conservation and Management in Cross River State, Nigeria, „Environment and Natural Resource Research”, 2(2012), no. 4, pp. 45–53. Hemp A., The banana forests of Kilimanjaro: biodiversity and conservation of the Chagga homegardens, „Biodiversity and Conservation”, 15(2006), no. 4, pp. 1193–1217. Krech S., Reflections on conservation, sustainability, and environmentalism in indigenous North America, „American anthropologist”, 107(2005), no. 1, pp. 78–86. Lalonde A., African indigenous knowledge and its relevance to sustainable development, in: Traditional ecological knowledge: concepts and cases, ed. J.T. Inglish, Ottawa 1993. Lameck P., Climate Change in Tanzania, Available at www.tcd.ie. Accessed on 19th July, 2017. Mkhandi S. and Ngana J., Trends analysis and spatial variability of annual rainfall, in: Water Resources Management in the Pangani River Basin: Challenges and Opportunities, ed. J. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 21–29. Mwangi E., Indigenous Knowledge and Environmental Conservation in east Africa, Bloomington 1998. Raygorodetsky G., Why Traditional Knowledge holds the Key to Climate Change, Available at www.unu.edu/publications/articles. Accesed on 23rd July, 2017. Sati L., Traditional Practices Key to Environmental Conservation, Available at www.av.at.nwsofthesouth.com. Accessed on 21st July, 2017. WWF, Biodiversity Loss and Soil Erosion, 2001. Available at www.panda. org. Accessed on 21st July, 2017. Yanda P. and Shishira E., Forestry conservation and resource utilization on southern slopes of Mount Kilimanjaro: trends, conflicts and resolutions, in: Water resources management in the Pangani River Basin: challenges and opportunities, ed. J.O. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 104–117. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... Diminishing River Kiruwi in Mshiri Village 203 �204 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Diminishing River Una Diminishing Morning Fog as viewed in Mshiri Village �PART II BIOGRAPHIES ��Chapter 6. ANNA CICHECKA GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA ABSTRACT The promotion of gender equality and women’s empowerment are indicated as essential elements of development. Put simply, it is pointed out that development without “half of the population” – what means without women – is impossible. Following this gender agenda one may observe that the elimination of gender disparity and the strengthening of the organizations working for women’s rights are present in most developmental strategies for developing countries. This situation is also reflected in Tanzania. At the same time, it is assumed that neopatrimonial political culture in Tanzania has strongly affected the activities of the non-governmental sector and has limited women’s movements ability to act independently and with full access to autonomy, because the state authorities react violently and with indignation to signs of oppositional voices. On the other hand, it is visible that the Tanzanian women’s movements have used these obstacles to strengthen their position in society, as well as in the public sphere. Thus, it is worth examining the role of gender agenda with regard to the issue of development and with local NGOs in Tanzania. The paper is based on an analysis of the subject literature as well as field research and interviews that the author has conducted with representatives of the NGO sector and political circles in Dar Es Salaam, Tanzania. The field research was funded by a grant from the National Science Centre – PRELUDIUM 9 Number: 2015/17/N/HS5/00408 while the rest of the research was funded by a grant from the University of Wroclaw Number 0401/2467/17. ANNA CICHECKA – PhD Candidate, Faculty of Social Sciences, Institute of International Studies, University of Wroclaw, Poland. �208 Anna Cichecka Key words: development, women’s rights, gender agenda, Tanzania. Introduction Interest in official developmental strategies increased after the Second World War. However, an intensive debate on development has started at the turn of the 1980s and 1990s, becoming one of the most dominant discussions in international relations. This situation was related to several historic cases, such as: the appearance of the phenomenon called “fatigue aid,” the summary of the decolonization decade as the “Lost Decade,” and the political transformation in Central and Eastern Europe. Moreover, in response to the growing economic and political problems in the global South, international institutions, such as the World Bank and the International Monetary Fund (IMF), have presented proposals for solutions. They initiated the Structural Adjustment Program (SAP), whose general aims were economic liberalization and political transformation towards democracy. These countries which implemented SAP regulations could receive various forms of financial assistance, including debt relief1. As a consequence, two opposite trends emerged at the turn of 1980s. and 1990s. On the one hand, the indicators of global economic growth have increased. On the other, the gap between poor and wealthy states has grown at an alarming rate, and millions of people in developing countries adjusted to live on the verge of poverty. In relation to this situation the discourse on development has been complemented by issues related to hunger and indigence – which have been defined as major developmental problems2. Foreign aid and development: lessons learnt and directions for the future, eds. F. Tarp and P. Hjertholm, London – New York 2000, pp. 80–83. 2 M.S. Grindle, Good Enough Governance: Poverty Reduction and Reform in Developing Countries, „Governance”, 17(2004), no. 4, pp. 525–548. 1 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 209 Simultaneously, it has been noted that one of the most vulnerable groups for these problems were women. This became an impulse for the United Nations (UN) to start a debate on the role of gender in development and to propose varied strategies dedicated to women’s rights and empowerment, which have started to be called the “gender agenda”. The UN assumed that development without “half of the population” – what means without women – is impossible3. Following this gender agenda one may observe that the elimination of gender disparity and strengthening the organizations working for women’s rights are present in most developmental strategies for developing countries. This situation is also reflected in Tanzania. At the same time, it is assumed that neopatrimonial political culture in Tanzania has strongly affected the activities of the non-governmental sector and has limited women’s movements’ ability to act independently and with full access to autonomy, because the state authorities react violently and with indignation to signs of oppositional voices4. On the other hand, it is visible that Tanzanian women’s movements have used these obstacles to strengthen their position in society, as well as in the public sphere. Thus, it is worth examining the role of gender agenda with regard to the issue of development and with local NGOs in Tanzania. Hypothesis and research questions Preliminary research has led to opposite assumptions. On the one hand, it can be observed that gender agenda is extremely popular in Tanzania due to the great influence of the UN and because of its unquestionable value for development. On the other hand, it Millennium Development Goals, Available: http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml, [Accessed: 29-Dec-2017]. 4 African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, ed. A.M. Tripp [et al.], Cambridge – New York 2009, pp. 81–89. 3 �210 Anna Cichecka is stated that obviously the role of gender strategies is indispensable for economic growth but their implementation could not be so successful without the engagement of local NGOs advocating women’s rights. Therefore, the author proposes a balanced hypothesis that the gender agenda in Tanzania is considered as significant and needed not only because of the rhetoric of international institutions – such as the UN, but also because of the powerful forms of advocacy of local NGOs – which guaranteed success and which have created an impact as well. The author does not examine the role of gender agenda in terms of the economy but investigates the narratives about how these strategies have become popular. Methodology The paper refers to social constructivism theory5. Therefore, the ideational and normative structures will be defined by the actors such as: international institutions, the UN, NGOs, women’s movements, the state, the authorities, etc. The author undertakes a comprehensive explanation of the relationship between the actors, as well as considering and understanding this phenomenon. The research has been conducted by qualitative methods. The first method is the analysis of the source materials and an analysis of the subject literature. The author has also used an in-depth interview method during the field research conducted in Tanzania, in 2015 and 2016. The groups of respondents have included: representatives of women’s NGOs; representatives of public administration; representatives of academics and representatives of business circles – a total of 29 interviews. All of these groups received a set of questions adapted to the social role they play. 5 A. Wendt, Social theory of international politics, Cambridge – New York 1999. �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 211 The way of asking the questions has allowed for free responses. All of the respondents have been questioned about the meanings, interests and objectives of gender agenda and the NGOs activities in general. The field research was funded by a grant from the National Science Centre – PRELUDIUM 9 Number: 2015/17/N/ HS5/00408 while the rest of the research was funded by a grant from the University of Wroclaw Number 0401/2467/17. In order to test the hypothesis, the author has used the following research methods: a critical survey of the literature and a critical analysis. The aim of the first part of this paper is to characterize narratives about the effectiveness and popularity of gender agenda in developmental strategies on the basis of the literature sources, whereas the aim of the second part is to investigate the perception of respondents, who have been interviewed by the author, and to present their beliefs about the omnipresence of gender strategies in developmental programs in Tanzania. The last part includes a brief comparison of these two attitudes and gives a summary as well. The explanation of gender agenda popularity in Tanzania proposed in the literature Among the most important authors, whose publications are linked to the issue of gender agenda and development, are: A.M. Tripp, A. Kiondo, C. Mercer, C.G. Ishengoma, A. Ellis, M. Blackden, J. Cutura, F. MacCulloh, H. Seebens, and R. Pinkney and S. Feinstein and N.C. D ‚errico. It is worth to note that this list is obviously much longer, yet the analysis of the positions published by the authors indicated above may serve as a basic point for further examination. A.M. Tripp describes the women’s movements in East Africa and examines their impact on socio-political changes in the state6. 6 African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit. �212 Anna Cichecka A. Kiondo discusses varied issues linked to the NGO sector in Tanzania, paying special attention to the historical background and the factors that have shaped this sector7 – similarly to C. Mercer8. C.G. Ishengoma analyzes the activity of NGOs at local level, emphasizing the influence of external actors, authorities, the Church and donors9. A. Ellis, M. Blackden, J. Cutura, F. MacCulloh and H. Seebens analyze the relationship between the rising of women’s movements in Tanzania and the process of economic development, as well as social and political transformation10. R. Pinkney characterizes the NGO sector in sub-Saharan Africa in general11. S. Feinstein and N.C. D’errico describe the socio-political situation of women in Tanzania, taking into account historical and cultural dependencies, as well as analyzing the basic legal provisions relating to the issue of discrimination12. Despite differences between the research areas favored by these authors, all of them assume that when it comes to the establishment of gender agenda, the UN deserves special attention. Firstly, they emphasize the significance of four world conferences on women organized by the UN in Mexico City, in 1975; in Copenhagen in 1980; in Nairobi; in 1985; and in Beijing, in 1995 and perceive this A. Kiondo, F. Mtatifikolo, Developing and Sustaining NGOs in Tanzania. Challenges and Opportunities in the New Millennium, Dar es Salaam 1999. 8 C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania: are NGOs “making a difference”?, „Area”, 31(1999), no. 3, pp. 247–258. 9 C.G. Ishengoma, Accessibility of Resources by Gender: The Case of Morogoro Region in Tanzania, in: Gender, Economies and Entitlements in Africa, ed. E. AnnanYao [et al.], Dakar 2004. 10 Gender and economic growth in Tanzania: creating opportunities for women, ed. A. Ellis, Washington 2007. 11 R. Pinkney, ‘NGOs, Africa and the global order’, NGOs, Africa and The Global Order, Basingstoke 2009. 12 S. Feinstein and N.C. D’Errico, Tanzanian women in their own words: stories of disability and illness, Lanham 2010. 7 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 213 set of events as the basic incentive for women’s movements worldwide to start the battle against discrimination13. They also agree that when it comes to Tanzania and other sub-Saharan countries the most important was the conference in Nairobi. Secondly, they notice that the UN has contributed to the implementation of gender agenda to the developmental debate, announcing that there would be “no development without empowerment”. According to this statement, development without gender equality is impossible as discrimination against women has a negative influence on society in general as women’s work and intellectual capacities (the same as men’s) are essential factors in the process of economic growth and strengthening development14. A.M. Tripp, A. Kiondo, C. Mercer and C.G. Ishengoma have emphasized that the establishment of gender agenda may be treated as a merit of the UN but at the same time, one should be aware of the mobilization of Tanzanian women’s movements at that time and their influence on popularizing of gender strategies in the state. In general, however, it may be assumed that the main discourse in the literature seems to favor the UN part, neglecting the role of local initiatives. The next point is that all of the authors consider the breaking point as the turn of 1980s and 1990s. They find that the implementation of gender agenda in developmental strategies in Tanzania as well as its popularization in the state was possible due to the 13 A.M. Tripp, Political reform in Tanzania: The struggle for associational autonomy, „Comparative Politics”, 32(2000), no. 2, pp. 191–214. 14 One of the documents that underlined this issue is the Alternative Declaration, prepared by the Non-Governmental Organizations Forum in Copenhagen. The Declaration mentions the necessity of revising existing development policies and turning to greater social, political and economic participation of women. C. Thomas, Ubóstwo, rozwój i głód, in: Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, red. J. Baylis, S. Smith, Kraków 2008. �214 Anna Cichecka transformation initiated by the World Bank and the IMF. Thus, the accent falls again on the influence of external pressure – coming from international institutions (such as the UN, the World Bank, the IMF, the Commonwealth), which has mobilized regional organizations (such as the African Union, United Nations Economic Commission for Africa, SADC, ECOWAS) and eventually have encouraged local initiatives to take action15. The above-mentioned institutions have been focusing their attention on democratization, human rights, development and developmental aid at that time16. The pressure to implement specific strategies in these areas has been spreading and influencing the status of gender agenda twofold. On the one hand, developmental strategies simply included provisions dedicated to gender equality and very often have made developmental funds conditional on the observance of women’s rights. On the other hand, even if developmental programs have not prioritized the gender agenda directly they have emphasized the necessity of economic liberalization and democratization. Subsequently, these processes have been creating the space for women’s movements advocating the strength of gender agenda in institutional structures in the state17. The SAPs may serve as a good example. Moreover, the literature sources highlighted the great influence of international institutions on legislative changes. It is assumed that external organizations have forced the ratification of international commitments dedicated to strengthening women’s rights. It is also assumed that they have been encouraging regional and local actors to fight for legal system transformation18. At the same time African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 62–68. C. Thomas, Ubóstwo, rozwój i głód, op. cit. 17 P. Norris, C. Welzel, and R. Inglehart, Gender Equality and Democracy, „Comparative Sociology”, 1(2002), no. 3, pp. 321–345. 18 C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania..., op. cit., pp. 247–258. 15 16 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 215 one should be aware that signing of international agreements has rarely meant the fast implementation of provisions. Nevertheless, the acceptance of the proposed contracts is perceived as unequivocal19 with the acceptance of gender strategies20. The last dominant narrative on gender agenda emphasized the role of external donors. It is pointed out that the growth of the developmental aid sector has enabled NGOs advocating gender agenda in Tanzania to become independent from the authorities and the ruling party’s funds21. A.M. Tripp dedicates much attention to this issue. Although the number of grants for women’s activity African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 217–229. Among the most important international agreements are indicated: the United Nations Convention on the Elimination of all Forms of Discrimination Against Women – CEDAW, 1979; Nairobi Forward-looking Strategies for the Advancement of Women, 1985; Beijing Declaration and the Beijing Platform for Action; Cairo Declaration on Population and Development – ICPD, 1994; Universal Declaration on Democracy, 1997; Millennium Declaration and Development Goals – MDGs, 2000; Resolution 1325, 2000; Protocol to the African Charter on the Rights of Women, 2003; Solemn Declaration on Gender Equality in Africa – SDGEA, 2004; Resolution 1820, 2006; Ouagadougou Action Plan to Combat Trafficking In Human Beings, Especially Women and Children, 2006. 21 Among the most important sources of funds are indicated: 1. Public Foundations: ActionAid, the Foundation for International Community Assistance (FINCA), the Humanist Institute for Cooperation with Developing Countries (HIVOS), Interchurch Organization for Development Cooperation (ICCO), Oxfam; 2. Bilateral donors: Canadian International Development Agency (CIDA), the Danish International Development Agency (DANIDA), the Japan International Cooperation Agency (JICA), the Norwegian Agency for Development Cooperation (NORAD), the Swedish International Development Agency (SIDA), USAID; 3. Multilateral institutions: the European Development Fund, the United Nations Development Fund for Women (UNIFEM), the United Nations Development Programme (UNDP), the United Nations Population Fund (UNFPA), the World Bank, the World Health Organization (WHO); 4. Special funds for women: African Women’s Development Fund, Global Fund for Women; 5. Private funds; 6. Foundations: McKnight Foundation, Ford Foundation, the Rockefeller Foundation; 7. Local government; 8. The business sector. 19 20 �216 Anna Cichecka has decreased since 2000, previous years had significantly changed the behavior patterns of local NGOs. Firstly, external funds have contributed to the quantitative and qualitative increase of NGOs advocating women’s rights. Secondly, as donors have preferred cooperation with NGOs to national governments and have been favoring relations with NGOs, then as a consequence many NGOs have been adapting the donor’s agendas. On the one hand, it simply maximized the chance of receiving the funds. On the other hand, it has strengthened the gender agenda at local level22. To conclude this part of the paper, one may observe that the dominant narratives about gender agenda in literature sources put emphasis on the importance of external influence. It seems that international institutions have had a great impact on the actor’s behavior patterns on a local level and have shaped the dynamic of changes. The role of Tanzanian organizations has been not omitted but definitely less attention has been paid to them in comparison with the global entities. The gender agenda in local narratives in Tanzania It has been assumed above that the dominant narratives about gender agenda in the literature refer in particular to several points and events, which according to these narratives, may be perceived as significant for strengthening gender strategies. Among them are indicated: a set of conferences on women organized by the UN; the UN declaration that gender equality is an essential part of development; political and economic transformation set down by the SAPs; international institutions’ commitment to the legislature changes on a local level; and the role of external donors in financial support for local NGOs advocating women’s rights. This section 22 African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 101–106. �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 217 is dedicated to examining how the above-mentioned rhetoric – if it does – correlates with the perception of representatives of the NGO sector in Tanzania. According to the first point – the importance of conferences organized by the UN – all respondents declared the same, that they have perceived this set of events as significant, emphasizing the special status of the conference in Nairobi. For a number of reasons meeting in Nairobi turned out to be ground-breaking for Tanzania. Firstly, the location on the African continent had a symbolic and practical meaning. On the one hand, the urgency of the situation of African women has been underlined. On the other hand, these measures enabled women’s associations, which due to financial reasons could not afford to participate in conferences outside of the continent, to send their representatives to neighboring Nairobi. Secondly, the meeting ended with the adoption of the Nairobi Forward-Looking Strategies for the Advancement of Women – an important document that provided directions for the implementation of gender strategies at national levels23. At the same time, however, respondents have accented that although the influence coming from the UN could not be overestimated, it was not the only one important factor in the process of strengthening gender agenda in the state. The conference in Nairobi triggered the atmosphere of mobilization and became an incentive for women’s associations but the need for changes had existed before and merely appeared at this culmination moment (Interviews with Dr Rose Shayo, 2015; Rehema Msami, 2015, Profesor Severine M. Rugumamu, 2015; Anna Kikwa, 2016; Ngunga Tepani, 2016; and Mary Rusimbi, 2016). As an example may serve Report of the World Conference to Review and Appraise the Achievements of the United Nations Decade for Women: Equality, Development, and Peace, Nairobi, 15–16 July 1985, New York 1986. 23 �218 Anna Cichecka the case of the Tanzania Media Women’s Association (TAMWA). This organization was established after the conference in Nairobi, in 1987 but one should be aware that TAMWA’s founders24 had been advocating women’s rights before that meeting. In a similar way to other representatives of women’s associations in Tanzania at that time (TAMWA). Moreover, one of the first initiatives dedicated to gender equality was launched much earlier, in 1978. It was The Women’s Research and Documentation Project, initially operating as an informal feminist student’s group and eventually an important center for data collecting and analyzing25. Therefore, it may be assumed that the main narrative at this point emphasizes the role of local initiatives in popularizing gender strategies on a national level. Yet, the UN merits for the implementation of gender agenda to developmental rhetoric in general seem to be almost uncontested. Respondents agree that nothing could happen without the engagement of local associations but at the same time they recognize the importance of external pressure (Interview with Dr Rose Shayo, 2015). Due to their well-developed structures international institutions were what had the power to initiate debate and create the discourse on current global issues. Obviously, this discourse may be treated as some kind of response to problems and needs but simultaneously, it has been a driving force for shaping the behavior patterns at regional and local levels. Similarly to the narrative in the subject literature, the respondents find out the breaking point as the turn of 1980s and 1990s and link it with economic and political transformation as well. It is The founders of TAWMA were: Fatma Alloo, Edda Sanga, Leila Sheikh, Rose Hajia and Ananile Nkya. 25 R. Meena and M. Mbilinyi, Women’s Research and Documentation Project (Tanzania), „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 16(1991), no. 4, pp. 852–859. 24 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 219 assumed that the reforms initiated by SAPs have transformed not only the economic and political sphere but have also strengthened social activity. It should be noted however that the formal change of a one-party state system to a multi-party has not been equal to the removal of previous political behavior patterns. It meant, among others, the consistent dominance of centralized power and limited space for opposition and the non-governmental activity26. Thus, it is worth asking the question how gender agenda has become important in such a difficult political realm. While the literature sources suggest that it was possible due to the influence of external institutions, the dominant narrative of interviewed respondents underlines the importance of local organizations advocating women’s rights and their forms of advocacy, such as: the watchdog method, creating coalitions and cooperation with the media (Interview with Sabetha Mwambenja, 2016). Accordingly, the emergence of gender agenda may be perceived as the process which has become apparent in international relations because of the pressure coming from international institutions – what simultaneously has been a response to current affairs at the global, regional and local levels; but ultimately has been grounded in the state because of great engagement of local non-governmental initiatives whose knowledge about domestic obstacles has enabled them to lobby for changes effectively. When it comes to the legislative changes, research has acknowledged the influence of international institutions. It is assumed that international commitments have contributed to more intensive debates on the gender issue in Tanzania. Subsequently, this discussion about women’s rights is perceived as ground-breaking as firstly, it has confronted authority with previously neglecting C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania..., op. cit., pp. 247–258. 26 �220 Anna Cichecka social needs. And secondly, it has questioned the legitimacy of the patriarchal model of the family that has been deeply ingrained in tradition and beliefs (Interview with Dr Rose Shayo). Most respondents confirm the great role of external donors in the process of emphasizing gender agenda in the state. They underline that both the programs of financial support for NGOs and developmental strategies for the government simply included the provisions about gender equality and in this way they have determined the possibility of receiving the funds, making these funds conditional on the acceptance of provisions dedicated to women’s rights. At the same time, however, it is worth to mention that respondents rarely perceive this relation with donors as based on partnership and accent that the priorities of donors very often differ from local needs (Interview with Mary Rusimbi, 2016). In summary, it may be noted that the dominant narrative about gender agenda among respondents emphasizes the importance of local initiatives. It is also worth noting that during these interviews additional issues also emerged, such as: weak cooperation between NGOs advocating women’s rights and the business sector. Conclusion To conclude, it may be assumed that the results of the above analysis have proved the hypothesis proposed in this paper. Firstly, it has been demonstrated that the recognition of the role of gender agenda among respondents differs from the perception presented in the literature sources. While the literature emphasizes the influence of external actors, then the respondents underline the significance of local initiatives and accent their contribution to the adopting of gender strategies in the state. Secondly, respondents state that powerful forms of advocacy of local NGOs guaranteed success. �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 221 Simultaneously, it may be stated that as gender agenda was a part of many developmental strategies, thus NGOs advocating these gender provisions have played also an important role in the process of development. Therefore, it seems that the dynamic of changes have been affected not only by the ideas coming from international structures but also from regional and national levels. REFERENCES African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, ed. A.M. Tripp [et al.], Cambridge – New York 2009. Feinstein S., D’errico N.C. , Tanzanian women in their own words: stories of disability and illness, Lanham 2010. Foreign aid in historical perspective: Background and trends, in: Foreign Aid and Development: Lessons Learnt and Directions for the Future, eds. F. Tarp, P. Hjertholm, London – New York 2000. Gender and economic growth in Tanzania: creating opportunities for women, ed. A. Ellis, Washington 2007. Grindle M., Good enough governance: poverty reduction and reform in developing countries, „Governance”, 17(2004), no. 4, pp. 525–548. Inglehart R., Norris P. and Welzel Ch., Gender Equality and Democracy, „Comparative Sociology”, 1(2002), no. 3, pp. 321–345. Ishengoma C.G., Accessibility of Resources by Gender: The Case of Morogoro Region in Tanzania, in: Gender, Economies and Entitlements in Africa, ed. E. Annan-Yao [et al.], Dakar 2004. Kiondo A., Mtatifikolo F., Developing and Sustaining NGOs in Tanzania. Challenges and Opportunities in the New Millennium, Dar es Salaam 1999. Meena R., Mbilinyi M., Women’s Research and Documentation Project (Tanzania), „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 16(1991), no. 4, pp. 852–859. �222 Anna Cichecka Mercer C. Reconceptualizing state-society relations in Tanzania: are NGOs “making a difference”?, „Area”, 31(1999), no. 3, pp. 247–258. Pinkney R., NGOs, Africa and The Global Order, Basingstoke 2009. Report of the World Conference to Review and Appraise the Achievements of the United Nations Decade for Women: Equality, Development, and Peace, Nairobi, 15–16 July 1985, New York 1986. Thomas C., Ubóstwo, rozwój i głód, in: Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, red. J. Baylis, S. Smith, Kraków 2008. Tripp A.M., Political reform in Tanzania: The struggle for associational autonomy, „Comparative Politics”, 32(2000), no. 2, pp. 191–214. Millennium Development Goals [Online]; http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml (Aug 10, 2017). Wendt A., Social Theory of International Politics, Cambridge – New York 1999. Interviews with: Dr Rose Shayo, 2015; Rehema Msami, 2015, Profesor Severine M. Rugumamu, 2015; Anna Kikwa, 2016; Ngunga Tepani, 2016; and Mary Rusimbi, 2016, Sabetha Mwambenja, 2016. �Chapter 7. ANNA WIECZORKIEWICZ “BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION ABSTRACT How can theories support, obstruct and determine understanding and developing of various cultural subjects? I am going to approach this question by analyzing the biographies of two women who are called black: Saartije Baartman and Waris Dirie. These biographies have been told in many ways, for various reasons and for different purposes; they have been involved in ideological, political, scientific, and also popular culture discourses. In the perspective proposed by this article, biography is not conceived as the sequence of successive objective facts but as a cultural construct defined by many factors (social, political, etc.). This construct is variable and may occur in many variants, however, a specific horizon of cultural imagination, established in the particular time and place, stimulates creating certain types of biographical narratives. The juxtaposition of these cases may disclose more meanings than a single analysis of an isolated biography. I will discuss how biographies become effective persuasive tools for negotiating and contesting different opinions and convictions. However, my intention is also to present a reverse of this interaction: certain theoretical orders (e.g. postcolonial theory, feminism) can ideologize and influence the biographies, providing both ANNA WIECZORKIEWICZ – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw. �224 Anna Wieczorkiewicz a language and a rhetorical frame for expressing experiences and emotions. In this way, theories can colonize biographies. My point of departure may seem trivial: I will start from the landscape of popular culture which may be defined as Western and global. I have chosen them because they exemplify the effects of processing, combining and using values and opinions of various origin. My examples come from feature films which claim biographical and historical accuracy; in each case, though, the reliability is established on a different basis. (In the first case, the basis is a careful reproduction of the historical period and even incorporating quotation from authentic scientific text to the movie; in the second case, the script is based on the autobiographical book of the female protagonist and it was adapted to the movie with her approval) Let’s juxtapose two scenes from two different movies: A well-endowed woman is turning around to the rhythm of the music that seems as wild as she herself is savage. Her red costume is tightly wrapped around her body, her legs are bent, she stuck her bottom in the air, her head is lowered. She is jumping; just a moment ago, she was tamed by a whip of a trainer who had led her – thrashing about and grinning her teeth – into the salon. She has showed, however, that she was not an animal. She has imitated playing the instruments, she could even produce a melody. And now she is dancing – wildly and passionately. Everybody in the salon is captured by the spirit of the dance. We are in Paris at the beginning of the nineteenth century. After the performance, elegant ladies in beautiful dresses offer some champagne to the savage girl and try to start a conversation with her. None of them would like to be like her. Watching her helps the viewers to feel in their own skin better than usual. A black woman is walking on the catwalk – she is so beautiful and self-confident that you cannot take your eyes off her. Just a moment ago, she was wearing a niqab and only her eyes �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 225 were flashing through the narrow opening in the fabric. She has dropped it, and she was immediately transformed into a bride in a white dress. This is only the beginning of her metamorphoses: one garment immediately changes into another; each of them offers a new version of the woman. But there is something solid in the core of all these changes – a firm core that seems to be fully controlled by the woman. This event takes place at the turn of the 20th and 21st century in the Western culture area. Both pictures show one black woman performing in front of the Western public; the first one comes from the movie “Venus Noire” (2010), the second one from “Desert Flower” (2009). Their juxtaposition may suggest the optimistic message about an oppressed individual (symbolized by the black woman) who is able to gain freedom and to take control of both her own life and the way in which it is told. This rhetorical procedure would be just a simplistic application of the feminist and the postcolonial studies discourses. However, it can be also treated as a tool for focusing certain predicaments of culture; it helps to analyze the complex mechanism of contesting meanings and values. When talking about development, we should not skip this issue, because it shows determinants of the discourse that aspires to be inter-cultural. I have started with the examples of the popular culture, because on this ground, we can easily observe the effect of processing, combining and using values and opinions of various origins. However, this is a part of a much broader issue and other examples can be found also in academic, political and artistic discourses. The protagonist of “Venus Noire” is known under the name Saartjie Baartman or Sarah Bartman. A name which was given to her in her native language remains unknown. She was Khoikhoi (who were called by European colonizers Hottentots). She was brought from the Cape of Good Hope to London in 1810 by Doc- �226 Anna Wieczorkiewicz tor Alexander Dunlop. That man started displaying her in public shows under her scenic name „Hottentot Venus”. The role which she was forced to play inevitably evoked the senses of wildness, sexuality, excess. These associations worked not only in entertainment enterprises in which she was engaged, but also in scientific ones, as she has become a handy example for academics who were considering races, human origins, or more general – the order of nature. She was also used as an example in abolitionist struggle against slavery; the fact that she was on display could serve as a spectacular argument against colonial exploitation. In 1814, the show was moved to Paris; at the end of 1815, Sartjie died. Then, the autopsy was carried out on her corpse. The scientific reports from this event, which were prepared by Georges Cuvier and Henry de Blainville, where considered very useful sources by many academics, although they used them in various ways and for various purposes. Her skeleton and plaster cast from her body were placed in the Museum of Natural History in Paris, alongside two other human skeletons and many specimens of comparative anatomy. Later, they were moved to the Musée de l’Homme which was opened in Paris in 1937. A visitor could see the plaster cast figure from the profile (this arrangement exposed the steatopygic shape); next to her, a skeleton was also exposed and a photograph of African men and women above1. In the 1970s, Saartjie Bartmaan’s exhibition was moved to museum storerooms as a result of growing feminist criticism2. (However, it was exhibited in 1994 at a temporary exhibition devoted to the nineteenth-century ethnographic sculpture which was organized by the Orsay Museum.) Sadiah Qureshi, Displaying Sara Baartman, the ‘Hottentot Venus’, „History of Science”, 42(2004), p. 246. 2 Ibidem, p. 245 et seq. 1 �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 227 In fact, the posthumous life of Saartjie Baartman was as spectacular and dramatic as her biography as a living person. Her career as a museum specimen was parallel to her career as a key case in various scientific theories. Sometimes, these two lines of life were intertwined. For example, in his famous essay “The Hottentot Venus”, Stephen Gould (paleontologist, evolutionary biologist and historian of science) described the moment when he found “the brain of Paull Broca floating in Formalin in a bell jar” in the Musée de l’Homme storage 3 and then, he continues the story:”I saw the dissected genitalia of three Third-World women, I found no brains of women, and neither Broca’s penis nor any male genitalia grace the collection. Three jars are labeled une négresse, une péruvienne, and la Vénus Hottentotte, or the Hottentot Venus”4. After this finding, Gould wrote an article about Cuvier and Cuvier’s study which was published in “Mémoires du Muséum d’Histoire Naturelle”. Gould interpreted that study as an example of the nineteenth-century mentality: observations were fitted into frameworks of a presumed theory, but also beliefs and fantasies5. Gould’s essay stimulated Baartham’s posthumous career as a crucial example in many theoretical studies. In the 20th century, S.J. Gould, The Hottentot Venus, in: The Flamingo’s Smile, London – New York – Victoria – Toronto – Auckland 1991, p. 291. 4 Ibidem, p. 292. 5 Gould points out that this practice is not extraordinary: ‘If earlier scientists cast the Khoi-San people as approximations to the lower primates, they now rank among the heroes of modern social movements. Their languages, with complex click, were once dismissed as a guttural farrago of beastly sounds. They are now widely admired for their complexity and subtle expression. Cuvier had stigmatized the huntergatherer life styles of the traditional San (Bushmen) as the ultimate degradation of a people too stupid and indolent to farm or raise cattle. The same people have become models of righteousness to modern ecoactivists for their understanding, nonexploitive, and balanced approach to natural resources.’ (Ibidem, p. 300). 3 �228 Anna Wieczorkiewicz Saartjie became the iconic example of a “black woman” in the feminist discourse. That time, she was discoursively blackened. Previously, Hotentots were not considered Negros (who were perceived black by Western people). Cuvier (in his reports she was actually called “Bushman”, not a Hottentot) – described her as yellow-brown (La coleur générale de peau étoit d’un brun-jaunâtre, presque foncée que celle de son visage6). Her biography was also useful for postcolonial studies, and, last but not least, for the South African political discourse. In 2002, her remains were returned to South Africa, as a result of negotiations at the government level. Her remains were buried ceremonially and she was called the mother of the nation. Thus, the identity of a “museum object” was replaced by the status of the “ancestor of the nation”. The idea that “Saartjie Baartman is the most famous and most respected South African icon of the colonial era”7 was expressed in many ways in various articles and books. It is worth mentioning that she was not the only African subjected to posthumous anatomical investigation in the nineteenth century, nor was she the only exhibition of an exotic person as a curiosity. Her biographers expressed the regret that her voice can never be heard, and that she can be known only from messages produced by other people. In the second example, the woman seems to surpass this restriction – the narratives about her (which are often created by herself) expose her agency. The protagonist of the second movie mentioned at the beginning, Waries Dirie seems to surpass this restriction. G. Cuvier, Faites sur le cadaver, d’une femme cunnue à Paris et à Londres sous le nom de Vénus Hottentotte, „Mémoires du Musée nationale d’histoire naturelle”, 3(1817), p. 265. 7 R. Holmes R., African Queen. The Real Life of the Hottentot Venus, New York 2007, p. XIV. 6 �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 229 The Somali woman, top-model, author, actress and human rights activist struggling against female genital mutilation – tells about her life herself. She speaks publicly, she publishes books about her life and about her social activities. She presents her own biography in such a way that it seems to embody vital narrative patterns, but she also suggests that she controls the meaning which are conveyed by the narratives. The narratives about her (which are often created by herself or consulted with her) expose her agency. For example, in one of her books “Letter to my Mother”, the epistolary form is used as a specific tool of therapy and the therapy is understood in the framework of the Western therapeutic culture. In this letter, Waris says that everything that happened to her may seem like a fairy tale. For the sake of the tale, the world of her childhood is exoticized. However, just at the point where the tale should end, the ultimate sense of the story is reversed. The narrator proposes a new story: she says that the “Happy End” is the false ending. In fact, the scene of her spectacular success is only an artificial world of illusory and deceptive values. In this way, she seizes the power over her biographical narrative. However, her narrative is open to various other meanings. The movie “Desert Flower” (which was consulted with Waris) reverses the biographical sequence which was told in the book. The story begins in London. It is true that the opening shots present the picturesque Africa and some equally picturesque childhood scenes, but then, the viewer is redirected to the luxury department store in London and the young Waris, dressed in African way, who feels completely lost among the abundance of Western women’s clothes. The change in the narrative order points to the place where the story begins and also suggests that it is where the conceptual perspective is constructed. It is in London where this Waris, who would be able to express her life, is born and who turns her life story into a manifesto in defense of all the girls and women who �230 Anna Wieczorkiewicz are being harmed. It influences the interpretation of the source of moral categories. Many articles and interviews referred to the figure of Cinderella to interpret Waris’ biography, and at the same time, they employed the language of therapeutic culture to tell about overcoming the childhood’s trauma and emancipation. However, it should be mentioned that in her latest book “Safa”, Waris explicitly says that the Cinderella story is not the proper point of reference. She wants her biographical narrative, and especially the movie “Desert Flower,” to be the weapon in the fight against FGM. Waris describes herself as the embodied message which circulates between two worlds. The two motifs which are crucial for the persuasive power of the message are: the visible beauty of the body and the hidden scar in an intimate part of her body. The meanings associated with these motives are subjected to changes, depending on the discursive area in which they occur. From the rhetorical point of view, we can ask: who is the agent of these changes? Is it so that only by obtaining the (Western) tools of self-understanding the African woman can get access to her intimate experience and also to express it? Or, is it so that by entering a new culture she also lets new meanings to be inscribed into her body according to this culture’s order? These questions can’t be answered unambiguously because the answer depends on the perspective in which the question is posed. (The psychological perspective is directed towards the individual’s experiences, whereas the anthropological one focuses on the predicament of cultural processes, or the inter-cultural relationship.) In the following passage, I will use another juxtaposition to present the problematic status of the notions which are used in biographical narratives. The episode of the movie “Desert Flower” when Waris is posing for photos for Pirelli calendar is very meaningful: she is extremely �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 231 uncomfortable when she is asked to undress herself and to expose her body in front of the photographic lens, but the photographer is so patient and delicatethat she overcomes her embarrassment and starts posing; and soon she starts doing it with joy. Her nakedness transforms in nude presented in black and white photography. This scene can be interpreted as the image of the liberation of a woman who regains her body (even if she is instructed by others on how to use specific gestures.) The counterpart to this episode is the scene from “Venus Noire”: In 1815, a few French scientists forced Saarthjie to pose naked in order to examine her body and to prepare the visual documentation of the research. (In fact, the project was not fully successful because they could not see famous sinus pudoris – Saartjie did not want to get rid of the handkerchief, which she managed to use for covering her most intimate parts.) Though in both cases there is the issue of presenting a nude female “object” in front of a white male spectator, the meanings of these episodes are opposing each other. Saartjie does not overcome her reluctance; she is forced and suppressed. In her case, nakedness is humiliating in all its versions, even if it was “only” designed as a stage costume. (During some performances, Saartije wore tight-fitting skin color costume that suggested that she was rather naked than dressed). In this case, nakedness is the motif that supports discourse about oppression. The movie “Venus Noire” adds one more episode to strengthen the nakedness-humiliation association: a rape during the private performance in Paris. Saartjie lies on her back, her legs are spread and the trainer encourages the public to touch the intimate parts of her body. She starts to cry. The boundary between staged and off-stage humiliation is broken. Then, she has only prostitution and lonely death coming. The movie indicates that she was raped many times and in many meanings – physically ad symbolically. �232 Anna Wieczorkiewicz On the contrary, the ‘Desert Flower’ episode of undressing a woman to nudity works for the discourse of liberation (though in both cases the female body is exposed to the male viewer and then presented in images that has exotic and erotic flavor.) This can be interpreted in the perspective of issues of control over expressing various contents, notions, values. The space for expression is created by the tension between various concepts of femininity, exoticism, otherness which are held by various social actors like scientists, politicians, doctors, artists, fashion designers. The ‘calendar girl’ does not want to be trapped within the boundaries established by the therapeutic culture society. She changes the persuasive direction of the manifesto of being sexy, and replaces the narrative of individual happiness and pleasure by another one – about the hidden suffering. The fact that she arrives from the non-western world (which means: from the world of other values) makes the meanings associated with this event even broader. With no clothes, dressed in art only, she seems to be more emancipated and freer than Western women. Paradoxically, these associations confirm the western strategies of individual self-determination that are crucial to the Western culture of narcissism. In this perspective, the liberation gesture is employed in the order of Western rites de passage. Over time, she changes the meaning of this rite by adding another dimension to it. This happens when, after revealing her secret of circumcision, she begins to work for other girls and women who do not have her power. She manages to find the discursive space where the matter of sexuality is a political and legal issue. However, she is successful because the personal and intimate dimension of her story is maintained. The act of converting the private into the public allows Waris to speak about sexuality in the high style, but it also changes the meaning of her intimate experience. Her past individual suffering is used to build a better world for the others. This may be inter- �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 233 preted as regaining the right to what was taken of Saartjie – to her body, her sexuality, her intimate story. However, the episode of Waris’ posing may be interpreted in one more way. The photo is black and white. Artistic asceticism stresses what – as one might think – is inscribed in nature: the black female body is beautifully drawn on the white background. However, Waris is black in so far as we decide her to be black. When she is presented in pictures, her skin may have various shades, mostly it is brownish or olive. She is posed in the way which allows to expose the narrow nose, slender silhouette. Unlike in the case of Hotentock Venus, her pictured beauty does not damage Western aesthetic canons. Spectacular attractiveness of Saartjie consisted in her non-western body shape, whereas Waris is arranged as a black woman framed by occidental beauty canons. In fact, the movie episode of posing may serve as the illustration to Dean McCannell’s article “White Culture”: the black woman is presented on the white culture background8. As much as the shape of Saartjie’s body determined its spectacularness, the monstrosity of the black model’s biography was not immediately apparent – whether and when it would be explored and in what light – it would be decided by Waris herself. For the time being, however, her body is arranged by the photographer, captured by a convention, to be occidentalized. This scene could be an illustration of Dean MacCannell’s text “White Culture”: “Black Woman” appears on the white culture background. “We can never see her except through the eyes of the white men who described her”9 – Anne Fausto-Sterling stated about 8 D. MacCannell, White Culture, in: Empty Meeting Grounds. The Tourist Papers, London 1992. 9 A. Fausto-Sterling, Gender, Race, and Natiom: The Comparative Anatomy of “Hottentot” Woman in Europe, 1815–1817, in: Deviant Bodies. Critical Perspectives on Difference in Science and Popular Culture, eds. J. Terry, J. Urla, Bloomington – Indianapolis 1995, p. 31. �234 Anna Wieczorkiewicz “Hottentott Venus”. This argument is very clear in the feminist discourse about Bartmann. Actually, the same statement could be made about Waris Dirie, the model who is created by the camera of a white man. Her body is given proper poses and gestures, and then she can be exposed to the public. But on the other hand, this statement cannot be referred to Waris in unconditional way, since she herself seems to decide about the selection of facts which compose her biography: she publishes books, she addresses in UN meetings in defense of all the women who were or could be subjected to FGM. She speaks as the one who managed to escape from the paternalistic authority thanks to her own courage, strong will, resistance, and then started to feel and act in a new way as a free individual. However: if she had not met the photographer. Or rather: if he had not discovered her... In fact, there are two contesting streams of interpretation which are equally well grounded. And it is not just the matter of glamor pictures, of wearing western clothes etc. The core question is: what triggers the process of reorganization of perceiving and sensing woman’s own body and interpreting her experiences? It seems (it is the suggestion which results from all versions of her life story) that if she had not joined the fashion world, if she had not become an icon of success, she would not be able to express her feelings and opinions on the official agenda. She would not be able to make such a spectacular and persuasive self-expression, if a conceptual language had not existed that involved values recognized as global and superior to other languages. When Fausto-Sterling writes that we can only see Saartjie through the eyes of others (that is of the white men), she means that we do not really know what her own feelings and thoughts were. We can only get the access to the second-hand reports of scientists or journalists. It is not the case of Waris who strives to �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 235 control narratives about herself. What is seen “through the eyes of men” is the body of a beautiful model presented in carefully posed photographic images (which, of course, may be interpreted as reflections of male desire). What she considers to be the essential truth about herself is expressed in the narratives signed by her own name (even if her books are written in a cooperation with co-authors). Yet, the discourse about the oppression is generated by the mechanism which is much more complex than the viewer/ viewed person opposition. As a matter of fact, the essential questions are more general: how are the conditions for constructing expressible experiences and feeling constructed on the multicultural ground? How to define a situation when one culture offers conceptual and institutional tools for naming their specific experiences to other cultures and how to associate them with specific values? It is not only the matter of expressing ideas, but also of instructing people how to experience their own biographies, how to interpret and evaluate past and present experiences and how to project future and endow it with meanings. It may be tempting to present the juxtaposition of these biographies as the optimistic exemplum of the process of emancipation of marginalized subjects: the surgery which Waris undergoes, restores to black woman the organs which were taken from Saartjie’s body. Public “confession” of Waris may be interpreted as reclaiming the ability to speak with one’s own voice which was suppressed in Saartjie’s case. Even nudity may be employed in this rhetoric: at the photographic image, Waris is nude, not naked. Saartjie’s biography can be told as a process of creating an object subjected to investigation and control, but, in a way, still not defined completely. As the work on the meaning of her body progresses, she becomes more and more disembodied: she provides matter for formulating clear judgments and persuasive opinions. �236 Anna Wieczorkiewicz Her body depicted in the illustrations from this age suggests sexual excess, and is associated with transgression of the conventions (both in terms of social customs and artistic). It also suggests that order of some fundamental categories (such as the male/female) are not definite. Waris’s biography is a story about a woman who struggles to survive being aware of her marginal position in the society. In Europe, she learns the performative gestures of Western women, but she should not lose the exotic flavor of her body in order to be successful as a model. Once she became successful (in the western sense of the word), she was able to address in the international institutional forum on behalf of other marginalized women. Her biography and her body should be treated as the incontrovertible evidence of the right of what she demands. The story which Waris writes with her life defines concepts of oppression and excesses in the way different from Saarthije’s biography. In the days of Saarthije, the language adequate to formulate this kind of criticism was in statu nascendi. Its rules were negotiated in courts, academic institutions, press articles and in other places of various character. This process was interrelated to the other one: redefinition of the Other. Saartjie’s biography reveals the fluency and negotiability of the rules to define racial and gender difference. Various narratives about Saarthie which were created over the years rhetorically reversed the concept of barbarism and obviously of those people who designed and exploited “Hottentot Venus” during her life and who were called barbarians after her death, and it seems impossible to re-read this story otherwise than as the story of how Western culture has destroyed a woman who was considered “Other”. Waris takes over the role of a storyteller; moreover, she is aware that from the western perspective she should play a specific role, �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 237 or, in other words, to be a definite type of character. However, she decides which roles she accepts and which rejects. The accepted roles composed with elements which she considered her roots, co-created her new occidentalized identity. By presenting this story in the way outlined above, we follow a trail which was designed by Waris Dirie herself. She speaks and writes in many different ways about liberation, salvation, getting free; it is getting free from personal trauma, but it also is the liberation of African women from the destructive customs, and also saving Africa from self-destructive processes. However, in comparison with each other, these biographies can also reveal the reverse of the optimistic story about liberation and they question opinions which are claimed to be obvious. Each of these two biographies can create a revealing perspective for interpreting the other one, and suggests concepts that are useful tools for revealing the hidden or the shameful elements of the other one. The alleged similarities in the structure of stories indicate structural differences of the cultural contexts. Let’s pay attention to the fact that the process of defining womanhood and femininity of both Saartjie and Waris did not take place just in one discursive area. Saartjie’s womanhood and femininity was analyzed in the framework of freak shows and academic procedures; in the Waris’ case, it was catwalk and the UN forum. In other words, the identity of the two women was articulated by the dynamic relationship of two socio-cultural areas associated with distinct values. Freak shows and a fashion show are the areas that are considered ambiguous in terms of the values that they evoke. Freak shows were flourishing at the time when the process of medicalization and anthropologization of curiosities was in progress. The “curiosities” were more and more likely to be explained as pathological cases or as ethnic specimens and this explanations entailed specific procedures and attitudes: diseases should be cured �238 Anna Wieczorkiewicz by a medical treatment; people from exotic areas should be placed in the taxonomic order of nature. Freak shows were eliminated towards keeping audience’s attention by referring to science, but in fact they were mixing various orders and were considered less and less appropriate for sophisticated audience, more and more shameful. Nowadays, fashion shows are also considered suspected in some way. Common criticism uses the argument that the beauty promoted by them is morally impure. They work towards establishing wrong and harmful beauty patterns and watching models makes each “normal girl” feeling bad. One of its effects should be anorexia among girls and women. This opinion is expressed also by Waris herself. She often manifests her critical attitude towards fashion and its dictatorship. She treats her model career as just one of the steps in her life that was necessary to pass towards issues that really matter. However, at any time, the accents can be changed – just as it was in the movie version of “Desert Flower”. It should me mentioned, however, that fashion as well as FGM and plastic surgery can be analyzed in terms of the interrelated categories of subjectivity/reifications of people who undertake/ undergo them. They are cultural practices that hew women’s bodies to adjust them to certain standards that suggest that they fit for certain social roles and, for example, they can be married, they can bear children, or they can look good enough to go out with them. Nevertheless, a simple feminizing explanation of these phenomena with the male domination can be satisfying in the short run only. Even Waris Dirie, in her writing about the operations, both in Africa and in the West, points out that in every culture, women and men, adults and children are involved in a complex network of interrelations and dependencies and the person who, at first glance, seems to be the oppressor, may be seen as a victim if we consider him or her in the broader contexts. In this multifaceted �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 239 system, what seems to be a mean of oppression can easily be transformed into a tool of emancipation and vice versa. The scientific discourse (in the case of Saartjie) and the political discourse (in the case of Waris Dirie) relativize the ambiguities of a freak show and a fashion show. They propose an authoritative, totalizing perspective that is strictly connected with certain axiology and with defined hierarchy of problems which should be resolved for the sake of the better world. In this perspective, issues of minor importance and associated with popular tastes can be tolerated if it can be assumed that somehow they are used for higher purposes. They mediate the colonization of bodies and biographies within the framework of dominant culture and their authoritative discourses. The freak show was a place where researchers were hunting for interesting material for their studies as abnormalities could explain the general rules adopted. As far as a fashion show is concerned, such relativization is achieved not only by introducing standards of minimum models’ weight, but also by spreading various types of expertise; in the framework offered by them, the appearance may be just a sign of other aspects of life (for example health, or a moral profile). In the Western culture, there is a widespread suggestion that by controlling the body, we control our lives. Various body regimes – diets, exercises, beauty treatments – are presented as tools for wellness; they also work towards colonizing the body in consumer culture area. I am referring to the notion of “colonization” because, in fact, it is very useful for analyzing Saartjie’s and Waris’ biographies as two parts of one diptych. As we know, this notion inevitably entails two assumptions (which not necessarily are expressed expressis verbis): the premise of structural dominance relation and the premise of discursive or political suppression of the heterogeneity of the colonized object. �240 Anna Wieczorkiewicz Colonial institutions change both the social relations and the order of thinking; the effect of these changes can last even when the visible political oppression is over. The example of this endurance is the last act of the “Hotentock Venus” biography. During the funeral of the remains of Saartjie Baartman, the President of South Africa made an address to the nation in which he referred to the democratic values of his country in the post-apartheid era. He spoke in terms established within the framework of the French Revolution and European Enlightenment: liberté, egalité, fraternité. These values are not questioned, and, at the same time, new freedom is described by referring to the former enslavement. It is not difficult to discern the fact of colonization of Saartjie’s body and biography. Her biography, taken over by poststructuralist and feminist critique, perfectly fitted theories and could help to clarify abstract elements of the theoretical construction. On the other hand, the theory processed the biography: specific facts were chosen to compose the plot. Certain views were expressed through the figure of “Hotentock Venus”, but this figure was also used as a proof of the theoretical truth. The physical body of Saartjie was also reinterpreted. The problem is more complicated when we ask about the colonization of Waris’ biography. This Waris which is available through discourses about her does not have a double identity; she has one multifaceted identity. She speaks as a mature African woman who still lives as a little girl subjected to the cruel operation; but to be able to discern the cruelty of this act and to express her experience, she must also be the Western woman and the citizen of the global world. Moreover, a social and a political area where this kind of narrative can be told, as well as a conceptual and moral language of alleged total expression should also be established. This language is claimed to be able and suitable to express the experiences of subjects from all over the world. �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 241 Waris Dirie biography can be interpreted as a story about the internalization and totalization of western norms and values and also about the moral power of these procedures. This biography can be used as an argument for both supporters and opponents of liberal choices. She presents herself both as a person who is liberated from the oppressive mechanism of the native culture, and as a subject who is colonized by the western culture. If we rename the process of internalization of western norms and values to colonization by western norms and values, then the axiological perspective of this story will change. The persuasive power of biographic narratives is strong: the biographies refer to the individual lives that are embedded in particular realities and, at the same time, they show the embodiment of social relationships, cultural codes, etc. Both biographies can be used as strong arguments in feminist or postcolonial discourses; however, considered as conceptual diptych, they manifest the problematic nature of the key concepts of these discourses – such as oppression or colonization. REFERENCES Cuvier G., Faites sur le cadaver, d’une femme cunnue à Paris et à Londres sous le nom de Vénus Hottentotte, „Mémoires du Musée nationale d’histoire naturelle”, 3(1817), pp. 259–274. Fausto-Sterling A., Gender, Race, and Natiom: The Comparative Anatomy of “Hottentot” Woman in Europe, 1815–1817, in: Deviant Bodies. Critical Perspectives on Difference in Science and Popular Culture, eds. J. Terry, J. Urla, Bloomington – Indianapolis 1995, p. 19–48. Gould S.J., The Hottentot Venus, in: The Flamingo’s Smile, London – New York – Victoria – Toronto – Auckland 1991, pp. 291–305. Holmes R., African Queen. The Real Life of the Hottentot Venus, New York 2007. �242 Anna Wieczorkiewicz MacCannell D., White Culture, in: Empty Meeting Grounds. The Tourist Papers, London 1992, pp. 121–146. Sadiah Qureshi, Displaying Sara Baartman, the ‘Hottentot Venus’, „History of Science”, 42(2004), pp. 233–257. �PART III (IM)MATERIALITIES ��Chapter 8. ASHURA JACKSON NGOYA AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT TO THE SURVIVAL OF HISTORICAL CHURCHES IN MBEYA ABSTRACT During the 1920s, Mbeya region witnessed the emergence of African Independent Churches (AICs) that survived up to the present. These churches emerged due to the dissatisfactions created by Western initiated churches. Both churches believed in God, and the Bible is used in teaching but differed somehow in doctrine. This paper draws on oral interviews, archival documents and secondary sources to examine how AICs remained as a threat to the survival of historical churches in Mbeya region during the post-colonial period. Since the formation of AICs, the state opposed the evolving AICs because these churches were a threat to authority and had different interests apart from religious issues. Hence, AICs were opposed to avoid contradiction in the nation controlled by the British. Similarly, historical churches opposed AICs because they resisted missionary institutions brought from Europe and their associated values, such as monogamy, individualism, secularism, consumerism and the exclusive privileges of white missionaries. However, with the challenges experienced by AICs in the colonial period, still, AICs survived and remained as a threat to the survival of historical churches in the post-colonial period. Post-colonial threats were on the economy, different doctrine, followers and teachings, things they provide to people, freedom of praising and worshipping, and the way they considered faith with culture. ASHURA JACKSON NGOYA – Mkwawa University College of Education (MUCE). �246 Ashura Jackson Ngoya Key words: African Independent Churches, Threat, Survival and Historical Churches. Introduction Mbeya region is one of the areas in Tanzania mentioned as having many denominations. In 2016, Mbeya was cited as the second region having highest number of denominations in Africa after Lagos in Nigeria1. People of Mbeya had and were good followers of their religion before the penetration of Christianity. The penetration of Christianity was accepted with two hands as leaders were after material benefit first than spiritual demand. Hence, by 1920s, Christianity expanded into different areas of the region. Some Christians after being aware of the religion introduced by Western people incorporated some African cultures into Christianity. From such desire, some Africans succeeded to form their own African Independent Churches (AICs). AICs have since their emergence, remained as a threat to the historical churches economically, spiritually and culturally. Christianity in Mbeya The Berlin Mission Society arrived in Mbeya in the 1890s from Central Africa through Lake Nyasa2. They did not arrive in Mbeya region from the Coast of the Indian Ocean. Their coming through Lake Nyasa was mainly due to the proximity 1 See: http/www.mpekuzihuru.com/2016/11/jiji-la-Mbeya-ni-la-pili-kwawingi-wa.html: 29 November, 2016. 2 B. Sundkler & C. Steed, A History of the Church in Africa, Cambridge: UK 2000, p. 535; A. Hastings, A History of African Christianity 1950–1975, Cambridge 1979, p. 45; World Christianities c1914 – c. 2000, ed. H. McLeod, Cambridge 2006, p. 80 (The Cambridge History of Christianity, vol. 9). �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 247 of Mbeya to the Central African region where Christianity had been established earlier. The Free Church of Scotland, under the leadership of Dr Kerr Cross, was the first mission group of historical churches to arrive and settle in Mbeya region. This church was part of the Livingstonia Mission which operated in Central Africa. Dr Cross bought a place and built a house at an area called Kapugi-Tukuyuin 18883. In the 1890s, when the Helgoland Treaty set a clear boundary between the German and British, the Free Church of Scotland-Presbyterian Church left an area to the Moravian and Lutheran given that the church was operating in Malawi where the area was under the British, and Tanganyika was under the German. The Moravian was another old church missionary which penetrated and worked in Mbeya region. Dr Kerr Cross of the Free Church of Scotland was of great help in finding the settlement areas for the Moravians. Dr Cross suggested to the Moravians to start their permanent centre at Rungwe area4. Dr Cross’ suggestion came after he was told that Moravians were interested in working in the area. The Free Church of Scotland welcomed the Moravians and allowed them to set a mission5. The Moravian missionaries under Theodor Meyer landed in Rungwe on July 7, 1891, and in October 1891 established their first mission station at the bottom of Mount Rungwe (the headquarters of the Moravian Church of Tanzania today) Rungwe Mission. The first missionaries including Theodor Meyer and Theophil Richard arrived at the place we now call Rungwe in Chief Mwakapalila’s territory. Later on, another group of missionaries came to Rungwe including John Kretschmer A.Y. Musomba, The Moravian Church in Tanzania Southern Province: A Short History, Nairobi 2005, p. 6. 4 Ibidem. 5 Ibidem. 3 �248 Ashura Jackson Ngoya and Traugott Bachman. At the end of 1894, they inaugurated the first worship building6. In the same vein, the Lutheran Missionaries arrived in Mbeya region on August 21st, 18917, constituting the third historical church to penetrate in Mbeya region. Under the leadership of A. Merensky, they established the first Berlin Lutheran Mission at Wangemanshohe near the Lufilyo River in October 1891. He was accompanied by three young missionaries; Nauhaus, Schumann and Bunk and by two helpers. These ministers were granted land by the chief Mwakabungila. Owing to the heat, the station was moved in 1899 to new Wangemanshohe, now known as Itete. Two more missionaries arrived in 1892, and three others came the following year (Hauer, Schuler and Wolff). Further stations were established at Manow by Reverend Schumann on the 4th June 1892 and Mwakaleli by the Reverend Bunk on the 31st of May 1895. Ikombe on the Lake Shore was founded on the 24th of August, 1893 by the Reverend Hubner and Grieguszies, and in 1910 Matema was built by two missionaries, Dost and Lyike. In August 1915, the missionary Doctor Ochne arrived and established a small medical station at Itumba8. To avoid religious conflicts among missionaries belonging to different denominations, the Moravians established their Christian congregations adjacent to the Berliner Lutherans. These missions demanded land for their faith and production, and people as their followers and labourers. In this case, they agreed upon a boundary between their respective mission fields following the 34 degree9 of 6 Rungwe Mission Archive (RMA), File Moravian General; File Origin and Growth of the UNITASFRARUM; see also A.Y. Musomba, Historia Fupi ya Kanisa la Moravian Kusini Tanzania, Dar es Salaam 1990, p. 11. 7 B. Sundkler & C. Steed, A History of the Church in Africa, op. cit., p. 535. 8 Mbeya Southern Highland Zonal Archive (MSHZA), Part of Vicariate of Tanganyika, 1899–1932. 9 A.Y. Musomba, The Moravian Church..., op. cit., p. 6. �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 249 longitude from the North end of the Lake Nyasa and clear demarcation was Mbaka River. Moravian mission operated in the part of the district to the West of the Mbaka River, a boundary fixed under German administration. The Berlin Lutheran Mission conducted to the East of the Mbaka River. Mbaka River is near Mbambo village from Mount Livingstone, in that place the agreement for expansion was agreed in the whole Tanzania10. Following this division between Moravian and Lutheran, the former expanded mostly in Mbeya and the later in Njombe and Iringa. The historical churches which penetrated later on in Mbeya were given separate areas. For instance, White Fathers – Roman Catholic was given Tukuyu protectorate in the centre of the district11. Others included Pentecostal Holiness Mission and Assemblies of God which operated at Igale-Mbeya district. The Seventh-Day Adventists were given Mwakaleli as the centre of evangelization. Early during the colonial period, the division according to denomination was done to avoid religious conflicts which had torn Europe leading to long wars12. But, after the WWI denominations were somehow free to expand. League of Nations entrusted Tanganyika Territory to the British, they stipulated that there should be freedom of religion everywhere. Mbeya which was formerly closed to the Moravian and Lutheran was now open to different denominations13. These denominations never thought of religious unification for the expansion of Christianity. Their preference to the development relied much on their national interest. Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, November 5, 2014. Tanzania National Archive (TNA) File: 25/9/33 Mission General Tukuyu. 12 K.I. Tambila, & J. Sivalon, Intra-denominational Conflict in Tanzania Christian Churches”, in: Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania, eds. R. Mukandala [et al.], New Delhi 2006,p. 226. 13 MSHZA, History of Diocese of Mbeya, Part III: Apostolic Prefecture of Tukuyu, 1932–1947. 10 11 �250 Ashura Jackson Ngoya Missionaries who converted Africans themselves have been regarded and remembered with the great ambiguity. For instance. in turning people, in some areas they involved in land alienation, given African knowledge, supported colonialism and preached Evangel. Such ambiguity laid the ground for later counter-cultural movements by Africans. Hasting reported that in early West African days, one or two missionaries became slave traders. Much more, in South and Central Africa, quietly turned into settlers, large landed proprietors or colonial officials14. In a nation like South Africa, Christian evangelists were intimately involved in the colonial process15. A.J. Njoh added that the missions of colonialism and Christianity in Africa often overlapped and appeared almost indistinguishable16. Thus, missionaries apart from religious activities were involved in other activities for their interest. For example, in Mbeya, early colonial production was firstly introduced by missionaries, for instance, production of coffee17. African Independent Churches in Mbeya Region Three decades since the formation of Christianity in Mbeya, Africans who were converted to Christianity, arouse consciousness against political, economic, social and cultural dissatisfactions through religion. In fact, it was during the British period when the historical churches were challenged by the AICs18. In Mbeya, A. Hastings, The Church in Africa 1450–1950, Oxford 1994, p. 263. J. Camaroff and J. Camarroff, Christianity and Colonialism in South Africa, „American Ethnography”, 13(1986), no. 1, p. 1. 16 A.J. Njoh, Tradition, Culture and Development in Africa: Historical Lessons for Modern Development Planning, Farnham 2006, pp. 31–32. 17 B. Brock, The Nyiha of Mbozi, „Tanzania Notes and Records”, 1966, no. 65. 18 T.O. Ranger, The African Churches of Tanzania, Dar es Salaam 1972, pp.11–12 (The Historical Association of Tanzania, no. 5); Africa under the Colonial Domina14 15 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 251 AICs emerged in the 1920s and continued to develop with time19. Examples of the early AICs in Mbeya region include the Watch Tower under Hanoc Sindano, the African National Church under Paddy Nyasulu and the Last Church of God and His Christ under Ben Ngemela. There was also the Little Flock Church under Sem Mboma20. Those emerged AICs in Mbeya operation were not positively supported. The opposition to AICs ranged from historic churches to the colonial government. Jimmy Nkwamu argued that Africans who were close to AICs leaders started earlier to oppose AICs21. It is important to note that AICs were opposed ever since their formation. AICs were known from South, Central and East Africa that they were against colonialism. Hence, allowing the growth of AICs in Mbeya meant the creation of contradiction with the colonial state and finally decolonisation22. AICs in Mbeya were criticised by the black and whites as being politically motivated, judged as bridges back to paganism, and looked as uneducated and sophisticated as primitive. Hence, some AICs followers especially leaders were removed from positions they held in the colonial government. For example, Paddy Nyasulu, who had been educated and became a leader of the African National Church (ANC), was employed as mission store-keeper tion 1885–1935, ed. A.A. Boahen, Portsmouth 1990, p. 282 (General History of Africa, vol. 7). 19 In this paper, AICs are Christian churches independently established and administered by Africans. AICs broke off from the mission/mainline/historical churches such as Roman Catholic, Moravian, Evangelical Lutheran, Pentecostal and Anglican churches. For this study, historical churches these are Christian churches initiated by Western people in Africa. 20 A. Makunde, Yafahamu Makanisa Yaliyoko Tanzania, op. cit., pp. 13, 93, 107, 122, 129, 136, 144. 21 Jimmy Nkwamu, Interview at Itende, December 7, 2014. 22 TNA File No. 25/8: Rungwe. �252 Ashura Jackson Ngoya later as a government clerk in Malawi and Tukuyu in Tanzania. He was dismissed from his position in 1923. Nyasulu was rejected due to his interest in the African National Church23. The colonial administration acted promptly to the Watch Tower Church which prohibited followers to work for the colonial government. In this process, top leaders of the church were arrested and charged with uttering words with deliberate intent to wound the religious feelings of others and were sentenced to 12 months each24. Moreover, some AICs faced problems to get land for religious activities and were not even allowed to own some books which they thought made people conscious. In the 1930s, the colonial government demanded all the African chiefs to take note of Kolineri Kibonde and Jonah Mwaiteleke who sold books related to religious knowledge. The books such as Deliverance, World Recovery, Prophecy, The Kingdom, Jehovah, Preparation, The end of the World, and Who Shall rule the world were prohibited in Mbeya region25. Thus, the colonial government and historical churches believed that AICs would decline for a short period in Mbeya as it happened on the Malakite Church in Mwanza which emerged in 1924 and collapsed in 1934. Also, in 1953, the Church of Holy Spirit was formed amongst the Haya by the secession from the Evangelical Lutheran Church; in 1962, half of its members had been won back by the Lutheran church. In 1956, the Tanganyika African was formed among the Gogo by secession from the Church Mission Society; a majority of its members were won back to the Anglican Church in the early 1960s. In 1958, there was secession from the Moravian Church amongst the Nyamwezi, Angolwisye Malambugi, Interview at TEKU, September 12, November 20, 2014. See also T.O. Ranger, The African Churches of Tanzania, op. cit. p. 17. 24 Idem, Christian Independence in Tanzania, in: African Initiatives in Religion, ed. D.B. Barrett, Nairobi 1971, p. 126. 25 TNA 25/9/13: Tukuyu. 23 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 253 and in 1960, the majority returned to the historical church, and Shambala members of the Usambara-Digo Lutheran Church in early 1960 had been averted26. In Mbeya, AICs survived in the colonial period up to the post-colonial era, and new AIC was emerging year after year. Contrary to other AICs formed in Mbeya, the Watch Tower Church proved a failure. At the end of the colonial period, the church was not considered anti-colonial government but turned as safety-valves of the colonial government. The Watch Tower changed the name to Jehovah Witness, and their church policy was also rectified examples of those policies that were amended. The change of a name happened when they developed a close relationship with Jehovah Witness in America. In the age of independence, these churches refused to salute the flag or consider the politics as anything but the agency of Satan. The church was seen as incompatible with the maintenance of peace, order and good governance. So, the Watch Tower declined, and Jehovah Witness developed27. The leader faced the challenge of mastering the church efficiently. Hanoc Sindano was not groomed into the church like other leaders of AICs; rather he was just a follower of the Watch Tower Bible Society which provided people books and pamphlets in South Africa without a church. From such base, he established the Watch Tower Church where he was not able to balance the relationship with the colonial government, historical churches in Mbeya, and the church was not even registered. But, this church was remembered how it was a threat to the British colonial government. The church refused his people to pay tax and work for the colonial production. T.O. Ranger, Christian Independence in Tanzania, op. cit., p. 124. Christianity in Tropical Africa: Studies Presented and Discussed at the Seventh International African Seminar, University of Ghana, April 1965, ed. C.G. Baëta, Oxford 1968, p. 356. 26 27 �254 Ashura Jackson Ngoya AICs as a Threat to the Mission Churches in the Post-colonial Period In the post-colonial period, AICs in Mbeya had established themselves so firmly that they were no longer mere Protestant movers, but theologically genuine expressed Christian faith in the African perspective or the extension of African traditions on Christian faith. AICs provided theological reflections centred on African religious beliefs, practices, values, morals, songs, sermons, teachings, prayers, sculptures, dances, rituals, and symbols. Some of AICs beliefs were modified compared to the way it happened during the colonial period. For example, AICs which allowed polygamy during colonialism in the postcolonial period changes were implemented. Meshack Njinga reported that in the post-colonial period there were some changes to AICs, they modified their constitution to fit the time. A person with many wives, when joined the church and being baptised, was not allowed to add another wife28. AICs which emerged in the post-colonial period based much on their doctrine, African and Western culture was interwoven. For example, AICs that appeared in the post-colonial period include Last Church of Tanzania under 1968 by Daniel Mwamuya – Airport; The Church of Holy Spirit Anosisye Mwabhungulu 1968 – Ghana-Mbeya, African Church Mission of Tanzania by Festo Mbeyale 1969 – Iyunga; African International Church A. Mwalyambile, 1969 – Kyela; United African Church Yohana Kabuje, 1969 – Mbalizi. The Last Church of Tanzania; Epharaim Sichone, 1973 Vwawa-Mbozi; Uamsho la Roho Mtakatifu Nise Mwasomola; 1978; Simike-Mbeya; Shalom Church of God, Stephano Mwamengo 1979, Isangu-Mbozi29; The Foundation Church of Apostle and Prophets, Gibson Tuya, 1982 – Ilengo Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, November 5, 2014; May 20, 2015, May 21, 2015. 29 Mbeya District Office, October 2014: List of Churches in Mbeya. 28 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 255 Mbozi; Church of Gospel International, Timotheo Mwanyengo, 1985 – Uyole and the Tanzania Forward in Faith Church Pfumo Kahwema 1987 – Simike. Others were Gospel Revival Centre, Akimu Mtafya, 1988 – Simike; Tanzania Gospel Church, Alfred Kaputula, 1989 – Ilomba and Restoration Bible Church, Emmanuel Tumwidike, 1992 Esso, African Brotherhood Church, P. Mwamlima, 1994 Mbeya City centre, just to mention few30. Since the formation of the historical churches, economic interest has been among their preferences. Njinga noted that early production of cash crops in Mbeya was firstly introduced in the mission centre31. Early converts were also labourers in the introduced farms around the mission. Many people in the church meant financial gain. Judged regarding labourers and offerings. The emergence of a new denomination in an area where there was a historic church led to disturbance. The disturbance was firstly assessed economically of what the church gained from followers. With the growth of AICs, this affected historical churches automatically. AICs expanded in the region geographically, ethnically and with the number of members, this had a direct impact on the ancient churches. Similarly, AICs had a different technique to gain economically from followers. Members were encouraged to pay for miracles, other means of prayers required things which supporters were forced to buy at the church, and other leaders urged adherents to plant their seed. Hence, AICs remained as a threat to the historical churches given that followers were cycling or turned to AICs32. In Mbeya, AICs ranged from the small to the large AICs. Large AICs threatened historical churches given that these churches were growing compared to the period they emerged and the level of the Ibidem. Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, op. cit. 32 Lusekelo Cheyo, Interview at Iwambi, September 21, 2014, November 5, 2014; Emmanuel Mwasile interview at Iwambi, September 24, 2014. 30 31 �256 Ashura Jackson Ngoya economy they had. Some leaders of AICs were economically stable compared to those in the historical churches given that the latter had many years of experience. Thus, some of the leaders from ancient churches were following AICs and negatively criticised their existence and operation. The critic was not based on the word of God, but it was on the level of the economy which the leader of AICs had. Thus, the degree of economy of the leaders in AICs also was a threat to historic churches. Why such wealth within a short period of existence33? People who introduced AICs were previously members of the historic churches. They gathered into one group, understood and respected each other. They were aware of strategies which historical churches adopted to maintain followers, to expand and to develop. Then, when individuals from the historical churches introduced AIC, experienced criticism, suspicion, lack of trust, lack of communication, unfriendliness, destruction of family unity all these were done by the historical churches to AICs. Nsaligwa Kimanga narrated that Nise Mwasomola, founder of Kanisa la Uamsho, was a member of Pentecostal Assemblies of God; she was given power by God to deliver the sick and preach. Her service was not accepted in the historical churches, and she chased away. In 1978, she decided to form her church34. Instead of being supported her services turned as a threat to the former church. It was revealed that Mwasomola’s church taped followers who were in need with services she was providing. AICs turned as a threat to historical churches given that some of the leaders of AICs were having unique talents while they were in the former churches. These people were not recognised and some Kolineri Mwampule, Interview at Jacaranda, September 13, 2014. Nsaligwa Kimanga, Interview at Simike, September 13, 2014. Rabi Mwakanani, interview at Sokomatola, September 28, 2014. 33 34 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 257 were seen as stubborn/ too crucial to the church. These people with their unique talents decided to establish their own AIC. These leaders exercised their talents in their next church, instead of being recognised for what they were doing, leaders turned to be a threat to the churches that they worshipped before. For example, the founder of Restoration Bible Church Emmanuel Tumwidike was a member of Anglican Church before forming his church and taped different followers from various historical churches in Mbeya town even from Anglican Church35. Most of those who established AICs were members of mission churches hence automatically they became their competitors. Leaders of AICs were aware of the weakness of the former church. Hence they adopted strategies to survive. While leaders in the historical churches sacrificed time to follow the preaching campaigns of AICs that led a certain amount of biases or antagonism against the AICs36. AICs reflected rebellion against Christianity that had continued with European culture. The mode of worship and other areas of ministry of the historical-related churches were not psychologically and sociologically satisfying to the Africans. With the emergence of AICs, the liturgy was made more African, where African drums, dresses, singing and dancing reflected the African culture. In this sense, the gospel was made relevant and contextualised to the thought patterns of the converts. Juma added this threatened historical churches as their followers were attracted with inclusiveness which was added in Christianity which was not there before. Medrick Mbuba revealed that AICs threatened historical churches because they in AICs traditional and modern were welded37. Interview with Angolwisye Malabugi, op. cit. Juma Jacob, Interview at Nzovwe, September 18, 2014. 37 Medrick Mbuba, Interview at Nzovwe, September 18, 2014. 35 36 �258 Ashura Jackson Ngoya Interpretation of the Bible, the issue of polygamy, taking alcohol, the way of singing in the church, not considering long preparatory period before baptism, just to mention a few, was contrary to the historical churches. The Last Church of God and His Christ and African National Church supported polygamy which was not allowed by the historical churches38. Mary Kategile emphasised that polygamy added members to AICs in Mbeya such as the Last Church of God and His Christ and the African National Church39. The Last Church of Tanzania, which emerged in 1973 by Sichone with registration number SO. 5712, also believed in polygamy40. In 1990, the church had about 850 followers in Tanzania, 215 in Zambia and 120 in Malawi with headquarters in Vwawa-Mbozi41. David Sichone Reverend that Archbishop Samweli Mwabughi was appointed in 2007 up to 2015, then the church had 260,000 followers both in Tanzania, Malawi and Zambia42. The historical churches and AICs were all Christians but had different beliefs which remained as a threat to the survival of historical churches. AICs were seen as an enemy to the historical churches43. The doctrine of polygamy threatened the old church even though they prevented it to the larger extent. The teachings threatened the church given that it was African culture from the beginning, many Pastor Mbao, Interview at Sabasaba, September 15, 2014. See also J. Baur, 2000 Years of Christianity Africa: An African History, Nairobi 1994, p. 479. 39 Mary Kategile, Interview at TEKU, September 8; September 9; September 11, 2014. 40 Mary Kategile, Interview at TEKU, op. cit. 41 SHMZA, File, M.60.15: The Last Church of Tanzania. See also W.H. Turner, The Church of the Lord: the Expansion of a Nigerian Independent Church in Sierra Leone and Ghana, „Journal of African History”, 3(1962), no. 1, pp. 91–92, Intention of AICs was not to expand within their own localities only, but into different areas. 42 David Ephraim Sichone, Interview at Vwawa, November 4, 2014. 43 Interview with Emmanuel Mwasile, op. cit. 38 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 259 people joined the church and accepted only a single wife, but in reality were having many wives44. With the church which gave an opportunity to many wives, this gave room to the development of African culture which was prevented by the historical church. The growth of AICs went parallel to the changes occurred in the society. AIC exemplifies the intimate link between problems and the solutions. For example, economic and social hardship in the 1970s and 1980s fuelled people to AICs. Different informants agreed that people joined AICs when they heard that people’s problems were tackled by the church45. Juliana Mbilinyi reported that early members of the church of Uamsho were Roho Mtakatifu in the 1970s were those whose diseases were cured by Nise Mwasomola, the founder of the Church. AICs in Mbeya gained followers as this experience was shared experience to the traditional religion when an individual had a problem related to diseases a traditional healer was a solution. Traditional African communities were to a large extent health-orientated communities, and in African traditional religions, rituals for healing and protection were the most prominent ones. So, AICs, with a similar function of healing diseases, made people join them. Also, Nathaniel Ndabila proclaimed that the same God who saves the soul heals the body, delivers from evil forces, and provides answers to human needs46. Indeed, sickness was by far the most common reason given by people attending AICs. Moreover, preaching the prosperity gospel, in these churches the pastor occupied a prominent place in the life of the followers, what the pastor was speaking, people were able to listen and follow. This trend expanded through the 1990s after the failure of Structural Adjustment Policies imposed by the Bretton Woods Daudi Sichinga, Interview at Mbeya City Centre, September 12, 2014. Juliana Mbilinyi, Interview at Simike, September 13, 2014. April 20, 2015. 46 Nathaniel Ndabila, Interview at Uyole, September 19, 2014. 44 45 �260 Ashura Jackson Ngoya institutions. People lost confidence in economic mechanisms, social recovery plans and the ability of governments to bail them out, and turned to the AICs for survival. Preaching the gospel of prosperity and miracles dominated, these churches, with their human founders called apostles, prophets or archbishop promised earthly happiness. These churches offered utopian hopes through the gospel of prosperity and miracles. The prosperity gospel found fertile ground in Africa because of the real sufferings facing these Christians burdened who needed immediate relief and thought, could find happiness trusting in anyone making such promises. Healing services, indeed, sickness is by far the most common reason which people give for attending AICs. Testimonies of healing, soundness and miracles are heard from many about their answered prayers. In quite some cases those concerned claim that they first went to the hospitals, and or consulted traditional healers. They then resorted to an AIC when the foreign physicians and herbalists failed them. In several AICs, a special day was set aside for healing purposes. Sometimes, a sick person would be expected to stay in the Church for healing service. David Nicholous put evident that prayer and healing is a significant role in these churches in Mbeya. Some AICs announced that they were curing specific diseases such as HIV which was a serious problem from the 1980s, cancer and diabetes through prayers47. Involvement of AICs on HIV, which was a problem facing different people in Mbeya, was compatible. Mbeya region in Tanzania encompasses two major highways and is adjacent to two international borders. In the late 1980s, HIV epidemic rapidly expanded in the Mbeya region, fuelled by these unique geographic features and exacerbated by a lack of trained health staff, shortage of medicine and a weak health care infrastructure. Interview with David Nicholous, op. cit: see also. Patric Mbao, Interview at Sabasaba, September 15, 2014. 47 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 261 To respond to the rapidly growing HIV epidemic in the region, in 1988 the Tanzania government (through the Mbeya Regional Medical Officer’s Office and the Mbeya Referral Hospital), in collaboration with the German Agency for Technical Cooperation and the University of Munich in Germany, established an intervention programme on HIV/AIDS called the “Mbeya Regional AIDS Control Programme”. The program aimed to fight against the rapidly expanding HIV epidemic in the region. The Programme collaborated with other partners including the US Military HIV Research Program (MHRP) in the late 1990’s and the Tanzanian National Institute for Medical Research (NIMR) under the vigorous and committed leadership of Dr. Leonard Maboko and Prof Michael Hoelscher48. The effort to prevent the spread of HIV somehow proved a failure in Mbeya. Instead of the decline in a number of the people affected by HIV, the toll increased year after year. Mbeya Regional AIDs Control Programme (MRACP) continued the fight against HIV/AIDS since the 1980s. The Regional Medical Officers (RMO) directly supervised the MRACP. MRACP adopted a participatory approach in all of its functions, involving all interested partners and the civil society organisation. But, Mbeya remained among the region where HIV/AIDS toll is high within the nation. Mbeya region is the second hard-hit region in the country after Dar es Salaam as far as AIDs infections are concerned49. Many followers in Mbeya were taped to AICs to get healing services. One of the distinctive features of these churches is the elevated position accorded to women. In spite of the fact that the historical See: http://www.hvtn.org/en/team/international-clinical-trial-sites/MbeyaClinicalResearchSite.html 22/9/2016. 49 F.R. Mbogella, Factors Associated with the Spread of HIV/AIDS among the Female Youth in Tanzania: A case of Mbeya Municipality, Dissertation (Unpublished), University of Dar es Salaam 2002, p. 45. 48 �262 Ashura Jackson Ngoya churches preached the principle of equality of sexes, men usually hold the principal positions of authority. The Archbishops, Reverend Ministers, Pastors, Priests, Choir Leaders and so on are typically all men. AICs, on the other hand, have been exceptional in encouraging women to participate in the ministry of the Church. They provide opportunities for leadership and the exercise of authority for women who usually far outnumber the men who attend these churches. Some of these Churches were and are being established or co-founded by women, for example, Nise Mwasomola in Mbeya. Omoyajowo has an extensive list of such founders in Nigeria. Asare Opoku also observed that there are women first-class prophetesses and deaconesses in the Musama Disco Christo Church in Ghana. Alice Lakwena of Uganda was another woman-founder of a Holy Spirit movement. Other positions of leadership for women, as Barrett showed, include Reverend-Mothers, Lady Leaders, Mothersin-Israel, Superior-Mothers, Praying-Mothers, Lady-Evangelists, women Church Planters and so on50. It may also be added that in these Churches women get more possessed, they are prone to give more testimonies, they are more operative in initiating songs, dancing, jumping and clapping than men. From the preceding, it is not surprising to note that there are usually far more women societies, prayer groups, hospitality associations and welfare unions than men’s in the AICs. Survival strategies adopted by AICs remained a threat to the historical churches. For example, the fight against poverty among church members through economic empowerment was among the strategies taken to survive. It was argued that the church saw poverty as spiritually characterised, meagre family income, powerlessness, physical weariness, isolation and vulnerability. D. Ayegboyin & S.A. Ishola, African Indigenous: A Historical Perspectives, op. cit., p. 30. 50 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 263 They believed that poverty was a social and economic justice which must be addressed by Christian as one of their primary responsibilities51. The church had exerted efforts to organise formal and informal entrepreneurship training among church members. Professional in areas related to business and entrepreneurship was invited by the church leaders to run training on entrepreneurship. From such practice, the church managed to form micro credit scheme among church members52. Enterprising training among church members catered in areas such as bookkeeping, marketing and rules of good business practices. Through this strategy, the church had seen to be emancipating its church members not only through spiritual bareness but also on economic well-being. Even though it was a slow growth, AICs were moving. People were able to construct their church through this strategy53. Some AICs established church departments to develop their church. These include evangelization, economic, health and press and information office54. AICs threatened historical churches in their mode of worship which is typically African. Drumming, clapping and dancing typify the community as different from other Christian denominations of European origin and the basic concept of religion. Thus, when one considers the doctrinal foundations of AICs and their closeness to the socio-cultural background of Africans, one can safely predict that these churches will maintain their leading role, and 51 A. Mpesha, The Role of the Church in Microcredit Financing for Business Development in Tanzania, Grand Rapids 2004, p. 5. 52 Oyi Masambili, interview at Mbeya city centre, September 12, 2014.; David Nicholas, Interview at Simike, September 14, 2014; Interview with Abiud Simkoko, Interview at Simike, September 09, 2014; Medrick Mbuba, Interview at Nzovwe, September 18, 2014. 53 Interview with David Nicholous, op. cit. 54 Dastan Hapelwa, Interview at Veta, September 20, 2014. �264 Ashura Jackson Ngoya AICs were projected to become more familiar because of their offer of assistance to the spiritual problems of people in the complex world of today. It is necessary, however, to ensure that church growth by the membership was accompanied by growth in spiritual power55. Africans naturally enjoy a more expressive form of worship. Consequently, in contrast to the supposedly dull liturgy of the historical churches, the AICs have given a home to a more fascinating and exciting form of worship with singing, clapping, dancing and stamping of the feet. Most of the songs sung are songs in traditional lyrics. Usually, they are evocations and sometimes spontaneous composition accompanied by ringing of bells, drumming and the use of other native musical instruments as well as Western equipment56. Everybody participates in clapping, dancing and singing. Prayer is also spontaneous and everyone is inspired to pray and deliver a message or give testimony. Thus, they practice lively church worship. Dedication to Evangelism and Revival; AICs have an extraordinary zeal and enthusiasm for evangelistic ministry and revivals. They organise and conduct regular crusades, revivals and prayer sessions at several nooks and corners of towns and villages. Most of the AICs leaders were itinerant preachers and evangelists who held revival meetings wherever they went. The practice is very right of Moses Orimolade, Babalola, Ositelu, Samson Oppong, and Simon Kimbangu, to name just a few. One of the usual prophetic utterances in these churches is the urge on the leadership and follower-ship to rise early in the morning, walk around a neighbourhood with the ringing of the bell, while proclaiming the message of the Gospel. https://www: Gospel and Culture from Perspective of African Instituted Churches, 30/7/2017; 4;54pm. 56 Lusekelo Cheyo, Interview at Iwambi, September 21, 2014, November 5, 2014; Kastory Erasto Msigwa, Interview at Tunduma, September 25, 2014. 55 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 265 The individuals concerned must also hold or lead between seven to twenty-day revival meetings in or outside the church or to conduct open-air crusades for a specific number of days. Different AICs were running their activities in the areas not set/designed for religious institutions as churches failed to acquire land legally. Very few succeeded to get the land lease earlier. So, it was not easy for AICs to get a proper area for church construction. AICs leaders ended up buying a house or using their own houses for the service. Many of AICs in Mbeya were located in slum areas such as Simike, Nzovwe, Iyunga, Mama John and Ilomba57. These areas are well populated and hence easy to get followers, while most historical churches were located in the designated religious areas58. Cheyo acknowledged teachings of the word of God in AICs to its followers. Instruction of the word of God was the clear foundation of the church’s existence; it enabled AICs to cross over all storms for the decades of its existence. They taught realities to their followers according to the Bible and relevant to the society, especially which touches people at the time59. In prioritising Bible teaching, the church had several scriptures teaching a session in the church as well as at home of the followers60. Teaching attracted church members and non-church members thus making the church permanently fill its people’s hearts and hence its survival. Different from the historical churches, some Africans had the culture of going to the church without the Bible just listening when leaders were reading. The practice was contrary to AICs people who were having the Bible and leaders sometimes pointed anyone to read the word of God. The new method meant that the sheep will alFrank E.P. Mwaitebele, interview at Tunduma, September 25, 2014. Ibidem. 59 Interview with Lusekelo Cheyo, op. cit. 60 Nathaniel Ndabila, interview at Uyole, September 19, 2014. 57 58 �266 Ashura Jackson Ngoya ways stray to where they might find good pasture, and they were getting it in AICs61. The historical churches in Mbeya had been affected by AICs. Christopher Mwanisongole noted that AICs had something to teach the historical churches and vice versa62. Since the formation of AICs, even though it remained small in comparison to the historical churches, AIC has continued to be the main threat to the historical churches. AICs Gospel was rooted in African style compared to historical churches. Nicholous supported that one of the AICs most precious assets was its experience of being rooted in African cultures. Leaders who formed AICs wanted Christians to fit African culture. Even though the result was not the same, it was the matter of challenge63. Also, even though AICs are complained negatively by the historical churches, still different modification in these churches was due to the services provided by AICs to the followers. As a result, in Mbeya, some people are getting services to both churches. Thus, they are dual worshipers; as a result, it was difficult to assess definite expansion of these churches. Followers were cycling members both in historical churches and AICs. Through AICs in Mbeya, the historical churches had adopted different things done in the AICs which were not standard to their denominations, mainly Protestant denominations. AICs practised well things like praising and worshipping, prayers, services like healing, and counselling. Without adopting these, AICs will remain a threat to the historical churches64. The his61 J.A. Gyadu, United over Meals Divided at the Lord’s Table: Christianity and the Unity of the Church in Africa, „Transformation”, 27(2010), no. 1, pp. 16–17. 62 Christopher Mwanisongole, Interview at Nzovwe, November 10, 2014. 63 Interview with David Nicholous, op. cit. 64 Interview with K. Mwaisumo, op. cit. Interview with Emmanuel Mwasile, op. cit. �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 267 torical churches leaders should also learn from AICs that even Africans were able to stand on their own and develop their church without asking support from outside65. Leonard Maboko, one of the leaders of the historical church, showed the desire on that “we feel that we must be in touch with independent churches to understand the influence and practice of self-reliance”66. Ositelu adds that most of their practices have been adopted by the so-called the historical churches and the American style new generation churches67. Maboko added that as long as the AICs speak the language which the ordinary person on the street, the masons, carpenters and illiterates understand, they will survive. As long as they continue to fulfil the claims that they were able to help those who faced unique difficulties in life, they will thrive. Provided they heal sicknesses, serve as a haven of rest to those in distress, and give relief to those with psychosomatic troubles, they will continue to survive in the face of all odds which were likely to befall them68. Conclusion AICs will remain a threat to the historical churches if they fail to recognise the meaning of Christianity and how Christianity had been expanding. It is true that in Mbeya Christianity is growing through AICs. By the 1960s, the religious picture in Mbeya region was somehow clear. The 1967 census shows that Interview with Abiud Simkoko, op. cit. Interview with Leonard Maboko, op. cit. 67 R.O.O. Ositelu, African Instituted Churches: Diversities, Growth, Gifts, Spirituality and Ecumenical Understanding of African Initiated Churches, Hamburg 2002, p. 38. 68 Interview with Leonard Maboko, op. cit. 65 66 �268 Ashura Jackson Ngoya Mbeya had about 43% Christians, 2% Muslims, 53% African Religion, and 2% others69. Ndaluka argues that there were over 90 churches in Zanzibar and there were over 300 denominations in Mbeya Regions in the 1990s. The new denominations seem to compete with the historical ones70. In 2016, Mbeya was mentioned as the second region having many denominations in Africa and the first being Lagos in Nigeria71. In the information declared by district commissioner Paul Ntinika, Mbeya had about 450 denominations. David Mwashilindi added that many churches were not a problem given that order was followed72. If at the beginning there were only two denominations with their doctrine and target, so it is clear that with AICs which are more than hundred denominations in Mbeya, the former churches were not happy with it. Also, Christian Council of Tanzania (CCT) and Pentecostal Council Tanzania (PCT), religious organisations in Mbeya, do not accept AICs. Historical churches and AICs all are Christians but they preferred division. REFERENCES Africa under the Colonial Domination 1885–1935, ed. A.A. Boahen, Portsmouth 1990 (General History of Africa, vol. 7). Ayegboyin D. & Ishola S., African Indigenous: A Historical Perspectives, Houston 1997. Baur J., 2000 Years of Christianity Africa: An African History, Nairobi 1994. URT, 1967 Population Census, vol. 3. T.J. Ndaluka, Social Cohesion and Religious Intolerance in Tanzania, in: The Political Economy of Change in Tanzania: Contestations Over Identity, the Constitution and Resources, ed. R.S. Mukandala, Dar es Salaam 2015, p. 49. 71 See: http/www.mpekuzihuru.com/2016/11/jiji-la-Mbeya-ni-la-pili-kwawingi-wa.html: 29 November, 2016. 72 Ibidem. 69 70 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 269 Brock B., The Nyiha of Mbozi, „Tanzania Notes and Records”, 1966, no. 65. Camaroff J. and Camarroff J., Christianity and Colonialism in South Africa, „American Ethnography”, 13(1986), no. 1, pp. 1–22. Christianity in Tropical Africa: Studies Presented and Discussed at the Seventh International African Seminar, University of Ghana, April 1965, ed. C.G. Baëta, Oxford 1968. Gyadu J., United over Meals Divided at the Lord’s Table: Christianity and the Unity of the Church in Africa, „Transformation”, 27(2010), no. 1, pp. 16–27. Hastings A., A History of African Christianity 1950–1975, Cambridge 1979. Hastings A., The Church in Africa 1450–1950, Oxford 1994. Makunde A., Yafahamu Makanisa Yaliyoko Tanzania, Ndanda 1997. Mbeya District Office, October 2014: List of Churches in Mbeya. Mbogella F., Factors Associated with the Spread of HIV/AIDS among the Female Youth in Tanzania: A case of Mbeya Municipality, M.A Dissertation (Unpublished), University of Dar es Salaam, 2002, Mpesha A., The Role of the Church in Microcredit Financing for Business Development in Tanzania, Grand Rapids 2004. MSHZA, History of Diocese of Mbeya, Part III: Apostolic Prefecture of Tukuyu,1932–1947. MSHZA, Part of Vicariate of Tanganyika, 1899–1932. Musomba A.Y., Historia Fupi ya Kanisa la Moravian Kusini Tanzania, Dar es Salaam 1990. Musomba A., The Moravian Church in Tanzania Southern Province: A Short History, Nairobi 2005. Ndaluka T., Social Cohesion and Religious Intolerance in Tanzania, in: The Political Economy of Change in Tanzania: Contestations Over Identity, the Constitution and Resources, ed. R.S. Mukandala, Dar es Salaam 2015, pp. 35–54. �270 Ashura Jackson Ngoya Njoh A., Tradition, Culture and Development in Africa: Historical Lessons for Modern Development Planning, Farnham 2006. Ositelu R.O.O, African Instituted Churches: Diversities, Growth, Gifts, Spirituality and Ecumenical Understanding of African Initiated Churches, Hamburg 2002. Ranger T.O., Christian Independence in Tanzania, in: African Initiatives in Religion, ed. D.B. Barrett, Nairobi 1971, pp. 122–145. Ranger T.O., The African Churches of Tanzania, Dar es Salaam 1972 (The Historical Association of Tanzania, no. 5). RMA, File Moravian General; File Origin and Growth of the UNITASFRARUM; SHMZA, File, M.60.15: The Last Church of Tanzania. Sundkler B. & Steed C., A History of the Church in Africa, Cambridge: UK 2000. Tambila K.I. & Sivalon J., Intra-denominational Conflict in Tanzania Christian Churches, in: Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania, eds. R. Mukandala [et al.] New Delhi 2006. TNA File No. 25/8: Rungwe. TNA File: 25/9/33 Mission General Tukuyu. Turner W., The Church of the Lord: the Expansion of a Nigerian Independent Church in Sierra Leone and Ghana, „Journal of African History”, 3(1962), no. 1, pp. 91–110. URT, 1967 Population Census, vol. 3. World Christianities c.1914 – c.2000, ed. H. McLeod, Cambridge 2006 (The Cambridge History of Christianity, vol. 9). �Chapter 9. MUSSA KASSIMU FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL RELIGIOUS RITUALS Influences and Absorption of African traditionalists’ Mind in the Third Millennium ABSTRACT Whether one’s religion is more or less worth is an attitude of mind. From the 19th century to date, foreign religions have profound effects on African beliefs. Foreign religions surpassed traditional African religions in the way African perceive them better at the expense of theirs. Wanyamwezi practices have been influenced in terms of identity, worship, religious ceremony, gratitude to Supreme Being and other institutions of religion; which are more based on foreign religions. The work deals with Wanyamwezi, a community of Central-Western Tanzania, which has been in contact with Arabs as porters and their areas stationed by European missionaries all of which acted as levers for foreign religions spread. This work, therefore, has shown some important traditional ritual practices strongly valued by Wanyamwezi before the influence of foreign religions and how the latter resulted into identity crisis, which if left unchecked may result into chaos accompanied by strives as it has been experienced at Buselesele and Zanzibar in Tanzania, as well as in the Central African Republic only few to mention. It is not conflict-based but impact-based paper in which there is an identity crisis accompanied by blustering of who are right in the eyes of God as an ideological weapon in winning more supports and gaining many followers. Islam and Christianity have MUSSA KASSIMU – Assistant Lecturer, Department of History, Political Science and Development Studies, Mkwawa University College of Education. �272 Mussa Kassimu numerous numbers of faith adherents, among them are Wanyamwezi with few not convinced by either of the sides. Data were collected from Tabora Municipality and former Urambo District (Kaliua and Urambo) through interview, questionnaire, focus group discussion and observation. The target was not to find the number of followers of each religion but to find out how the Nyamwezi as a case were absorbed by foreigners religiously. Understanding African traditional beliefs and merging with what religion is, one will be in a good position to understand the current role of African religions. Key words: religions, tradition, rituals. Introduction A human being is a social being who, from the first time of his existence, began a social life, lived and organized themselves in groups that later developed into the early societies. They engaged in different economic activities including agriculture during stone ages, and developed a system of beliefs to solve some complicated issues1. Africans had a sense of religion millions of year ago, from the time Africans were attempting to manipulate the unseen world that controls natural object and phenomena by means of magic2. Drought and little harvests are some of the issues that forced man to have such kind of belief. Shillington3 explains that with ‘Homo erectus’ of the ‘acheulian’ period men have had some form of ritual or early religion with the beginnings of the deliberate burial of the dead. Men probably sought remedies for evil in inherited beliefs and institutions. They consulted the diviners, made offerings for ancestral spirits, countered witches and employed medicines4. J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, New York 1979. J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, Dar-es-Salaam 1969. 3 K. Shilligton, History of African Revised, New York 2005. 4 J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. 1 2 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 273 For that sense, people had a belief in supernatural power and as a result they created imaginary Supreme Beings referred to as gods in their daily activities. The Supreme Beings are the origin and sustenance of all things5. The essence of religious practices is the struggle of human kind to control the unseen events. Religion became an institutional aspect of societies, which was the result of men’s struggle to control and understand the material world as Rodney6 asserts that religion was an aspect of the superstructure of a Society, deriving ultimately from the degree of control and understanding of the material world. Therefore, religion is very important among other institutions of society which maintains the bond between and among members and assures continuation as well as its existence. However, societies have been interacting overtime from the ancient period to the present. Such interactions resulted into social influences in not only religious aspects but also other structures of society7. ‘In God we trust’, is being used by most of Americans. The saying had its origin in African theological doctrine developed during the height of the infamous slave trade to reinforce the slaves8. When two societies of different sorts come into prolonged and effective contact, the rate and character of change taking place in both is seriously affected to the extent that entirely new patterns are created, and the weaker of the two societies is bound to be affected9. Most of African traditional religions were perceived weak in the Foreigners’ eyes, including that of the Nyamwezi; hence, were absorbed. Rodney10 stated that African ancestral religions J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 29. W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, Dar es Salaam 1972. 7 J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit. 8 D.A. Mungazi, The Mind of Black African, Westport 1996. 9 W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit. 10 Ibidem. 5 6 �274 Mussa Kassimu were no better or worse than other religions as such. It implies that whatever happened in other world religions also could happen in African traditional religions. African societies were open-ended allowing integration of other new culture11. Therefore, African societies provided room for the new culture, religion as part of that culture. It evidently proves that African religions provided chance for the imported foreign religious aspects. T. Shibangu and colleague12 stated that African society is not the ancient Society but a Society with Euro-Christian and Islamic influences. Therefore, much of what was practised was influenced by Christianity and Islam. Accepting either of the two influential religions meant innovation in the existing culture. Africans, by the time outsiders came with what they called religious civilization, were recognizing and praising their own gods. Rodney13 disclosed that: “As are well known, traditional African religious practices exist in a variety, and it should also be remembered that both Islam and Christianity found homes on the African continent almost from their very inception. The features of the traditional African religions help to set African cultures apart from those in other continents”. Evidence shows that African religions have existed from ancient Africa, during the stone-age dominated by Homo erectus. Although Africans of a certain geographical area practiced cultures which slightly differed from that of others, they shared some common characteristics such as sacrifice to the ancestral spirits, the sacral role of the chief as a cult-personnel as well as tribal festival dur11 A.A. Mazrui, Africa and other Civilization; conquest and Counter Conquest, in: Africa in World Politics; The African State System in Flux, eds. J.W. Harbeson and D. Rothchild, Boulder 2000, pp. 110–135. 12 T. Shibangu, Essential of Research Methodology in Human and Social Sciences, Kampala 2007. 13 W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 275 ing tribal and personal crises as well as healing exercise in society. Rodney14 asserted that religion pervaded African life in the period before the coming of whites, just as it pervaded life in other prefeudal societies. Therefore, Africans had established their own belief system by the time foreigners landed on the continent. The nineteenth-twentieth century was the period of the considerable Arab and European influences on the African ways of life as the two were competing to de-Africanize the continent. Nineteenth century was the period of Europeans coming into Africa as Ranger explained that the 1870s – 1890s were the time of great flowering of European invented tradition. Europeans were rushing into Africa. Therefore, nineteenth century seems to be the time of competition between Asians and Europeans, respectively. Iliffe15 stated that missionaries in East Africa were competing with an expanding Islam as well as competing with each other. Kimambo16 (1969) reported that nineteenth century was the period of Tanzanian history which had been much oversimplified. For it was easy either to work in the nineteenth century as the period of change and the pre-1800 period as one during which many Tanzanian societies were static, or to recognize changes and, perhaps ‘improvements’ in both social and political organization, but consider that changes to be initiated by some ‘superior’ groups of people with a special kind of ‘know-how,’ while the stimulus to many of the changes which took place in that period could be traced to the arrival of new groups of people into regions already inhabited. The word ‘inhabited’ here may refer also to cultural achievements including development of religion. Neither Europeans nor Arabs only can be condemned for the changes on Ibidem. J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. 16 I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, in: A History of Tanzania, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1969. 14 15 �276 Mussa Kassimu Africans, but one can have a look over these influences from the multi-dimensions as Kimambo17 asserts that: “There was no single group responsible for transmitting the ideas of change and ‘improvements’ to all parts of Tanzania. Secondly, even when ideas defused from one area to another, local initiatives transformed these ideas and adopted them to the needs of that particular society”. Their influences resulted from Africans’ interaction with external world like what was happening to the rest of the world such as in China and Roman. Rodney18 noted that, “By the end of feudalism, Europeans began to narrow the area of human life in which religion and the church played a part”. Talking about Europeans and Christianity is the narration of inseparable aspects. Iliffe19 states that, “Three innovations in indigenous religions appear to have taken place in German times. One was the continued vulgarization of religious activities hitherto to specialists, much as kubandwa had been vulgarized into ‘buswezi’ in Unyamwezi”. Therefore, Christianity exerted its influence on popular cult. Methodology Approach and Research Design The study on the Foreign Religious Influence upon Wanyamwezi Traditional Rituals was organised qualitatively as an approach which includes designs, techniques and measures that do not produce discrete numerical data, and in which data are often in form of words rather than numbers, and these words are grouped into categories as it was done by the researcher20. Case study was Ibidem, p. 18. W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit. 19 J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit., p. 206. 20 O.M. Mugenda and A.G. Mugenda, Research Methods; Quantitative & Qualitative research Approach, Nairobi 1999. 17 18 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 277 employed to find an in-depth, real time or retrospective analysis of case21 (Edmond and colleague, 2013). Therefore, case study was admitted purposefully to find in-depth and retrospective influence of the monotheistic religions, Christianity and Islam upon Wanyamwezi traditional religious rituals. Study area The study was carried at former Urambo District (Urambo and Kaliua) and Tabora Municipality (Unyanyembe) in Tabora, Tanzania (shown in figure 1) and Tabora Municipal (shown in figure 2) and former Urambo District (current Urambo and Kaliua). The region is populated by different groups including the Wanyamwezi: the dominant group, their cousin Basukuma. Significant minorities include: Waha, Wanyiramba in Igunga, Wafipa, Wachaga, and refugees from Burundi that have added varieties to that region ethnic’s make up22. The two areas (Tabora municipality and former Urambo district) have a total population of approximately four hundred thousand out of population of two million and three hundred thousand of the whole Tabora region: However, the researcher did not manage to get the number of Wanyamwezi23. Tabora municipal has twenty five wards out of which six were visited namely: Kanyenye, Gongoni, Chemchem, Kitete, Ng,ambo and Itetemia (Figure 2). Urambo has sixteen wards out of which four were reached and worked upon; Itundu, Imalamakoye, Kapilula and Urambo (Figure 3). However, the researcher also visited Ushokola ward of the new Kaliua District which was part of former Urambo because he intended to carry out the study in former Urambo district and Tabora Municipal. W.A. Edmonds, and T.D. Kennedy, An Applied Reference Guide to Research. Designs;Quantitative, Qualitative and Mixed Methods, New Delhi 2013. 22 The President’s Office, Planning and Privatisation, January, 2005, p. 208. 23 Population and Housing Census, vol. 2, 2012. 21 �278 Mussa Kassimu Figure 1. Map of Tanzania showing Tabora Region Source: Tanzania National Bureau of Statistics (2012). �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... Figure 2. A map showing Tabora municipality Source: Tabora Municipal Administrative office. 279 �280 Mussa Kassimu Figure 3. A map showing former Urambo District (current Kaliua and Urambo) Source: Urambo district administrative office. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 281 Sample size, sampling procedures and data analysis The study involved twenty five Nyamwezi adult people aged fifty to sixty years and twelve elders of sixty one years old and above, with knowledge of the traditional religious rituals who were the key-informants. These were obtained through snowball sampling; eighteen religious officials, nine Muslim leaders, such as sheikhs and maalim, as well as nine Christian religious leaders including pastors, nuns and clergymen, religious leaders who would analyse the principles to which the converts should adhere to in order to become a true Christian or Muslim all of whom were purposively sampled. Four traditional healers were consulted as traditional ritual experts and two grandchildren of Nyamwezi chiefs, Mirambo and Fundikira who were also purposively selected Grandchildren would somehow disclose the sacred rituals practised by their grandparents as according to most African tradition grandchildren are given names and other ritual inheritance. Schonenbeger24 supports that, “In giving a name to a child, Wanyamwezi parents remember their own parents in gratitude and reverence by calling their children by the names of their own parents and of brothers and sisters of their own parents”. Names were given sequentially with the responsibilities vested to the grandparents. Generally, the study involved a total of sixty one respondents. The researcher employed purposive sampling technique to get religious leaders and chiefs’ grandchildren by virtue of their position. The selected cases were judged as the most appropriate ones for this study. Religious leaders would provide the principle to which the new converts should adhere. The report contains data from both primary sources and secondary sources through interview, Focus group discussion, QuestionP. Schonenbeger, Nyamwezi Names of Persons, „Anthropos”, 90(1995), Heft. 1–3, pp. 109–132. 24 �282 Mussa Kassimu naire and Documentary Review; therefore, the project preserved its validity due to the use of multiple data collection methods involved in the study in relation to the objectives. The stability of this study is based on the assumption that consistent results would be provided if investigation were repeated in the same context. Data have been analysed qualitatively. Findings Wanyamwezi traditional religious ritual practices Prior to foreign influences, there were varieties of Nyamwezi traditional religious rituals, according to the interviews held in 2014 in the areas under the study, one of the respondent explained ritual practice as ‘Kwisenga’ which means the prayer and any other related activities. Varieties of these ritual practices according to the respondents were determined by event in advance. These include: deaths of a family or community member, installation of chiefs to the office, preventive rituals against the occurrence of natural disasters, misunderstandings between or among family members, and that aimed at seeking blessing before a person left from his, her or their home for seeking better life were among the determinants. Kendall25 supports that religious beliefs are linked to practices that bind people together and to rites of passage such as birth, marriage and death. These events are associated with religious rituals. The following are varieties of religious rituals identified during data collection. 1. Religious rituals pracitsed in mourning days of death of members of the community. This was regarded as part of community rites; therefore, religious ritual practices would be held and were of two types. Those 25 D.E. Kendall, Sociology in Our Times, Ware 2000. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 283 practised following deaths of chiefs and other respected, and that was held after the commoner’s death. At the interview, the member of the Nyamwezi community said: “During the burial ceremony of the chief, the elder people would organize the special prayer. We believed that a dead chief would become the ancestral spirit who would keep on helping us whenever we neededa help. A chief’s body had to be well chiefly dressed”. Burial of such kind revealed respect to the chief. It also signified the status of the chief in religious affairs. Iliffe26 explains, “Most commonly ancestors’ propitiation was extended to make a chief’s ancestors influential over the welfare of the territory they ruled. Regular sacrifices might be made at their graves, or they might be propitiated in communal misfortune”. Shillington27 in supporting this explains that African political and religious authority was generally very closely allied. Even in the smallest-scale society the chief was usually the guardian of religious shrines or protector of the ancestral spirits. Therefore, in respect to the chief, a special religious ritual practice following his death was necessary. Chiefs in almost all African ethnic groups had special respect. For example, Shillington28 stated that Mansa’s central religious role within the empire was crucial to people’s survival and he was thus treated with exaggerated respect. The Nyamwezi chiefs were honoured for the virtue of their status in the community; therefore, what was practised for them had no or slight difference from the other African community, whether of the Western, Southern, Eastern or Central Africa. Another type of traditional religious ritual practice in honour to death was that practised during the death of a common person. The J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. K. Shilligton, History of African Revised, op. cit. 28 Ibidem, p. 94. 26 27 �284 Mussa Kassimu prayer would be carried out during the mourning days, differently from that in honour of the chief ‘mtemi’ or sub-chief ‘mwanangwa’. One of the interviewees said: “The commoners’ burial ceremonies were respected, but were never held like those of chiefs’. Commoners were buried alone followed by normal ritual practices. People also could stay at the funeral in the days of mourning. If he or she was an elder person, the elders would carry the corpse and were responsible for sacred requirement during burial ceremonies”. However, among the commoners, also the organisation of burial ceremonies differed from one another. The interviewee proceeded and the response was, “If any of the two twins died, he or she had to be buried while covered with the barks of trees, in lower land area or near the well or dams”. When the interviewee was asked if there was any gender consideration to these burial ceremonies she replied that gender could play part only for the twins. The male twin could only be buried by males and if it was a female, only females; in black clothes with soaked flour smeared on their foreheads, were responsible to bury her but all people attended the funeral. 2. There were also religious practices held during the installation of a new chief to the reign A chief having both political and religious authority was given respect during the ceremony. He was regarded as new to maintain good relationship among his subjects and between the communities and the sacred. One of the interviewees said that the installed chief was showered with water from the soaked leaves of tree called ‘Mvuta mvula’ meaning rain attractor”. Rain was valued so much as a source of life. Whichever worth thing was regarded as brought by rainfall. Therefore, washing him to attract rain was not only to attract rainfall but also attracting anything good for the betterment of the society. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 285 Most of ritual practices involved the use of traditional medicine made of different types of trees and dead animals. The interview held at Chemchem in Tabora disclosed what was really done when the authority was entrusted to the chief. Another interviewee said their elders had the authority to declare the new chief and they told him that he was washed with ‘Mvuta Mvula’ purposively to attract good things to their community and throw away bad omen for the prosperity of the Nyamwezi society. Then, traditional prayer would be held for wishing success to the chief and the whole society throughout the period overseen by the installed chief. There were also medicines used by chiefs such as ‘mzimilwa’ to end conflict between the chief and his enemies. Another medical tree was ‘mtwaligana’ used to make him popular to the people. ‘Mkungamila’ also was used, while soaked in water, to call people from different world directions. It was spread towards West, East, South and North while articulating some words. All medicines used depended on the ritual practices, that is why certain words would be spoken to show intension for the practice. The interview held at Gongoni in Tabora, one of the grandsons of chief Mirambo said that ‘mkungamilwa’, ‘Mvuta Mvula’ and ‘mzimilwa’ were important materials that could not be let finish out”. That means, it would be better to let other things finish out than those medicines. Therefore, the role of a chief was associated with traditional medicine as part of their religious practice. The chiefs were considered the ritual experts as well as the only people who could communicate with the ancestral spirits. Most of the things which were done for the respect of any African chief were not different from other African leaders of prior to innovation. As African traditions had no much difference from one another as Kimambo29 supports, “Generally speaking the ‘ntemi’ was no 29 I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, op. cit., p. 22. �286 Mussa Kassimu different from the king or chief of west lake region. He had to possess certain sacred symbols; he had to lead in certain rituals, above all, his own well-being was identified”. Shillington30 supported that the village head or chief; the ‘Mansa’ in Malinke was the person most directly linked with the spirit of the land upon whom continued and depended the production of their crops. The Mansa, as a guardian of the ancestors, was thus both religious and secular leader of his people. 3. There were also religious rituals practised for ending misunderstandings and conflicts among community or family members. It is normal for people living together, sometimes, to have conflicts, misunderstanding and even quarrels for different reasons. For Wanyamwezi, prolonged misunderstandings among family members were considered as the curse from God; therefore, immediate attention was required. Special religious ritual practices would be held for ending such problem. The interviewee at Ushokola explained that if any kind of prolonged misunderstanding or conflict arose, the family elders would make an urgent call, gathering all available members in the locality. During the occasion a fire was lit. Words signifying to stop the conflict would be spoken to beg God, then fire had to be extinguished showing the ending of such conflict. 4. Other rituals aimed to protect the family or community against epidemic diseases. Smallpox (ndui) was among those diseases. In protecting such kind of diseases, the interviewee at Itundu said, they were ordered to extinguish fire in their households on the day prior to occasion against ‘ndui’ and were required to take fire only from the chief’s 30 K. Shilligton, History of African Revised, op. cit. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 287 residence that could be spread to all other households. Extinguishing fires in other people’s settlement signified stopping the spread of disease. Taking fire from the chief’s house was regarded as taking new fire free from such kind of disaster which was believed to heal people. That fire was regarded to be strong enough to fight the disease because it was from the guardian of religious shrine. 5. There were religious practices done for the purpose of seeking blessing from traditional god ‘Likubhe Linyagasa’. According to the interview held, the respondent elucidated that religious ritual practice would be carried and headed by the family elder, grandfather or father assisted by mother or grandmother within the household. The prayer aimed at achieving blessing from the ancestral spirit for the prosperity of clans’ or individuals’ goals. When he was asked if someone left without any ritual practice he replied that one would hardly succeed and he or she would be likely to get bad omen. For that sense, religious ritual practice was inevitable. The same was done for the person who was almost to marriage, and those who wanted to leave for trade. One of the discussion through focus group revealed that ritual practices would enable the married people to have good life, healthier children and be free from any magic trick or illusion. The prayer would lead them in good luck. Hence, for economic gain and the betterment of social affairs, ritual practice would be the best. 6. Religious rituals to avoid natural disasters such as flood, drought and others In regard to the occurrences of the natural disasters such as famine, draught and floods there were religious ritual practices as a means of protecting the community against them. For example, for the heavy rainfall accompanied with thunderstorms, one of the �288 Mussa Kassimu interviewees explained about special prayer that had to be held under twins’ supervision. Twins had to stand at the door while holding a winnowing basket ‘ungo’ containing maize flour. They had to beg for stopping the rainfall, and their prayer would soon end the rainfall. The prayers for the other disaster were also carried in accordance to the formality. The respondent added that draught was normally considered to be a result of people being against the norms so maybe god was annoyed; therefore, it was a curse from God (limurungu). Begging for forgiveness required elders to make an assembly on hills and sometimes to the specified area called ‘kwa itambalale’. Women were participating in accordance with norms of the society as it was explained by one of nyamwezi elders at Kitete that only women who were not in menstrual circle participated in the prayer. She added that the prayer involved sacrificing animals such as goats, sheep and cows with black colour. Shillington31 supports that: “Nyamwezi held Europeans responsible for drought, while Sukuma conservatives blamed religious innovation: ‘we see clouds but they move away. God hides the water lets us die...what our crime, oh God? Men arrived who taught us lies, not to make the right sacrifices”. 7. There are traditional religious rituals practiced in gratitude to God due to normal delivery of Children. Schonenbeger32 presents the feeling of Wanyamwezi on getting children and expressed that Wanyamwezi are fond of children and see children as the most marvelous gift of the creator. Therefore, they had to thank god ‘Likubhe Linyangasa’ in gratitude for the safe birth. It was explained by respondent that a pregnant woman always would pray for good health and normal delivery because only ‘liimulungu’ is the one that determines mother and child’s 31 32 Ibidem, p. 342. P. Schonenbeger, Nyamwezi Names of Persons, op. cit., p. 109. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 289 health. Parrinder33 supported that when a woman announced to husband or mother that she was pregnant, there was rejoicing and precautions were taken to ensure normal gestation and delivery. A sacrifice of thanks was made to the supreme God, or the family gods’representatives or ancestors who were naturally relevant in the reproduction of their family and provision of a channel of rebirth. Prayers were made for the health of the mother and her baby. Organization of traditional religious practices Traditional religious rituals were organized in two levels. The lowest level was that of the family where religious rituals could be carried for the betterment of the family. Whether for happiness or sadness, the event brought members of the family together to hold traditional religious rituals. One of the interviewees said they used to congregate at their elder’s house when they wanted to thank their God, ‘Likubhe linyangasa’ for success or asking for forgiveness when things were going so badly. Eruption of diseases, misunderstandings among the family members, poor agricultural harvests and bad omen in the day to day activities were among the issues requiring ritual practice to be held upon”. The highest traditional religious organizational practice was of the community level. The chief, mtemi, or sub-chief, mwanangwa, was the ritual supervisor. It was coordinated in response to the problems directly affecting the whole community. The respondent interviewed at Mwinyi reported that drums were beaten to call people from different places. Then, it was announced the day and time when the gathering would be held, although time was not distinct as time was determined by the direction of the sun and crow of the cock among other signs. The matter would either be for political reasons, like the installation of a new chief, social rea33 E.G. Parrinder, African Traditional Religion, London 1974. �290 Mussa Kassimu sons like solving the problem existing in the society”. There were special areas arranged by either a chief with his council of elders at community level or by the head of the family at family level. 1. Requirements during religious ritual practices. The organization of religious practices required preparation. This includes clothing and other things in extra (clobber) as well as sacrifice. 2. Clobbers and sacrifices. There was special clothing alongside with other materials in accordance with the specified occasion. the clobbers usually were the permanently prepared things that could be used in more than one occasion, provided that they were appropriate and kept well to maintain natural appearance. According to the interview held at Itundu, the respondent elucidated that the ritual supervisor had to be in clothes made of barks of trees with a goat’s tail on hand. Beads made of either pumpkin seeds, or other identified materials would be worn on arms. Leather belt tightened on waist and a special hat with ostrich feathers on the head. A chief, due to his status, used to be in a special clobber different from that of other people. For the other people as respondent said, men would be in black, red or white clothes styled in man’s open-sided cloak (rubega) with beads on their heads and arms. Women also had to be in black, red or white clothes but worn tightened above their breast. They wore beads around their heads, arms, waists, and slightly above their ankles. Black and red were worn during the mourning occasion; the white clothes were worn during the happiness. All other participants had to be in a uniform-like clothes which depended upon the occasion on the spot. It was hard to find people in different dress during religious occasion because it was a custom. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 291 However big the occasion was, it would be nothing without sacrifice to the ancestral spirit. The sacrifice included animals with specific colours and type, grain food and traditional beer. People had to prepare a black Billy-goat ‘beberu’ or a bull to be slaughtered during the occasion. Then, after the chief or head of the family would lead the crowd’s prayer by telling the ancestral spirits the reason for gathering at that place. The sacrifice was part and parcel of traditional religious practices. People had to sacrifice to their ancestral spirits showing a real concern. Influences by the foreign religions Religion is a belief intrinsically arisen which results into observable actions in an effort to either satisfying a person or being part of self-identity. Religious practices require identified areas on which the practice is held under respective leaders, time framework for religious activities and respective clothing. All these affected traditional religion of Wanyamwezi. 1. Seeking new identity The traditional Supreme Being known as “Likubhe Linyanyasa” was replaced by either Christian God or Muslim Allah. One is not considered as a true Muslim or true Christian unless admits in his mind the concept of Almighty God or Allah with other religious principles. One religious leader of Moravian sect annotated that it was an obligation for one to be a true Christian to accept that God is one. To believe in the Jesus Christ as a savior and his death was for the sins committed by human beings. The Holly Bible, new testament the gospel (John 1:26–29) 34 states that “The next day he saw Jesus coming toward him, and told them to behold, the The British and Foreign Bible Society, Holy Bible, revised Standard Version, New York 2008. 34 �292 Mussa Kassimu Lamb of God, who takes away the sin of World,” It is supported by the Holly Bible, the first letter of John1 (5:10)” he who believes in the son of God has the testimony in himself. He who does not believe God has made him a liar, because he has not believed in the testimony that God has born to his son”. The response from ustadh, a teacher of among Islamic school, in Urambo district told the researcher that one is obliged to adhere to the five Islamic principles if needs to be truly Muslim. This was supported by Johnson who explains the five Islamic pillars35 that: “The five pillars, primary duties, of the Islam: are witness; confessing the oneness of God and Mohammad, his prophet; prayer to be performed five times a day; alms giving to the poor and the mosque; fastening during daylight hours in the month of Ramadan; and pilgrimage to Mecca at least once in the Moslem’s lifetime”. Iliffe36 noted that the third religious innovation was reformulation of beliefs perhaps by emphasizing Gods intervention in human affairs as against the activities of subordinate spirits, for subordinated spirits were less relevant than God to the larger World. He added that in Unyamwezi, the missionaries’ identification of Katavi with Satan may have aided the growth of his cult. It is also through the invention of these new religions, the traditional prophets were replaced by Christian and Muslim prophets, Jesus Christ and Prophet Muhammad, respectively. Illife presented that indigenous religious resources could help men to comprehend their new situation but that work was believed to be truly done by the foreign religious prophets. Iliffe explained about the prophet who had foretold the coming of the Europeans. These were among other African prophets who used to tell about the future; among them were the rain makers who were part of 35 36 The Islamic Foundation, Qurani Takatifu; Chapa ya kwanza, Nairobi 2005. J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 293 ritual experts. Later in the era of Islamization and Christianization emerged new prophets with much prominence. Their birthdays are much more valued than traditional prophets’. “Maulid” and “Christmass” have been celebrated every year to mark the days when Prophets Muhammad and Jesus Christ were born respectively. Then, the roles of Muhammad and Jesus replaced that of the traditional prophets. John, as many people called him, the baptizer is one of the new prophets who gained popularity. The Holly Bible, The New Testament the gospel (John 1:26–29) explains that when John was answering the question asked by the priests and Laxities who were sent by the Jews, he said “I baptized with water but among you stands one whom you do not know, even he who comes after me, the thong of whose sandal I am not worthy to untie...”. John, according to that version, had foretold the coming of Jesus Christ that was proved to be true later. Therefore, the traditional prophets who did the similar work to what John and other foreign prophets did, was replaced by the foreign religious prophets. 2. Regular time for holding religious events Time framework on religious events was another religious innovation. Traditional religious events were irregularly held. They had no particular time identified, instead they depended on the event in advance. The Islamic religion, for example, needs recitation of a prayer five times a day, each is recited on a particular time. The respondent said that they attend the five session prayers namely; the Morning Prayer ‘Alfajiri’, the afternoon prayer ‘adhuhuri’, the evening prayer ‘Alasiri’ followed by another in two to three hours after ‘Magharib’ then the night prayer ‘Al-isha’. She added that Muslims also celebrate events namely Iddil-el-fitr after the fastening of the holy month of Ramadhan, and Iddi-el-Hajj. For the Christian, religious practice and events also are regularly done. �294 Mussa Kassimu One of the respondents told the researcher that they normally celebrate Christmas on 25th December every year, commemorating the birth of Jesus Christ, and Easter which starts on Wednesday to Ester Monday of the identified weeks in that particular year. It is done after ‘kwa resma’ a forty-day-fast. However, other Christian denominations such as the seventh day Adventists (SDA) celebrate neither Christmas nor Easter. Generally, foreign religious events are regularly prepared and held. 3. The role of chiefs in leading religious affairs was replaced by pastors, sheikh, bishops and other clergymen Another religious reformulation was the emphasis on the pastors, priests, sheikh, ‘ustadh’ at the expense of chiefs as religious leader. Because the chiefs lost their political power, so they did the religious’. Shillington37 supports, “As the power of the Mansa increased, so did the religious significance”. Mansa was the Malinke chief who is purposefully cited as an example in representing other African chiefs whose responsibilities look alike across the African continent. Generally speaking the “Ntemi” was no different from the king or chief of the West Lake Region. He had to possess certain sacred symbols; he had to lead in certain rituals above38. By the time the invented religions took way and Christianity valued pastors, priests, pop and other recognized people in Christian faith, the Muslim community put its emphasis on sheikh and ustadh who are very much respected. Traditional chiefs were devalued in the eyes of the Christian believers and Muslim followers. Traditional ritual experts like rain makers, chiefs and others are not as important as they used to be. 37 38 K. Shilligton, History of African Revised, op. cit., p. 94. I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, op. cit., p. 22. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 295 4. Specified places were introduced replacing the traditionally recognized areas in which religious rituals were practiced. The foreign religions, Christianity and Islam, brought a new concept of religiously specified area for prayer namely churches and mosques. The researcher portrayed in the preceding versions of this work that the Nyamwezi community held their prayer at home, at chiefs’ palaces, on hills and near dams in accordance with the event in advance. In the new era, Uyanyembe experienced the mushrooming of Mosques and churches as the Arabs introduced Islam at first, then Germans followed with Christianity, that also was supported by the British who came later, who did not deform Christianity instead they made it prosper. Churches were the buildings for European and Jewish Christian worship which used from the time immemorial. In ancient times, according to the Holy Bible, the revelation to John (1:10) when John stated that: “I was in the spirit on lord’s day, and I heard behind me a loud voice...telling me to write what I saw in the book, then I was ordered to send it to seven churches; to Ephesus, and to Smyrna and to Per’gamum and to Thyati’ra and to Sardis and to Philadelphia and to La-odice’a”. However, in the ancient time, the Holy Bible (Matthew: 16:18) shows the promise of building a church on the rock and the powers of death would not prevail against it. Therefore, it was a promise to build the church that its roles continue to influence other parts of the world. The churches spread to different parts of the world including Africa. Currently there are many churches and mosques in Unyamwezi. According to the interview, one of the respondents said that people were willing to provide contributions for building places for worship, churches and Mosques were built in every corner. They supported morally or materially as in the Qur an suratul swaf (Qur an 61:10) which reminds believers of how they can emancipate themselves from the everlasting fire, ‘Jehan- �296 Mussa Kassimu nam’ through believing Allah and to fight for the way of God; by providing moral and material support. There are almost more than nine Mosques in town as well as more than fifteen churches of different denominations, but only one place for traditional religion ‘Kwaitambare’, the place where traditional religious rituals were practised. That illustrates people’s emphasis on churches and Mosques at the expense of their traditional religious areas. 5. Traditional clobber was replaced by robes ‘kanzu/joho’, mantle ‘juba’ jellaba for the islams and modern clothes in other religions Religious influence also appears in the way people put on during prayers. Clobber for traditional ritual practices was replaced by modern clothes. Wearing black or red bed sheet-like clothes is no longer considered. The Christians attend their mass wearing the most modernized clothes like suits, modern gowns and skirts with rosary in some denominations. The Muslims wear modern trousers, robes of different colours with prayer beads ‘tasbihi’. Members of foreign denominations told the researcher that they are not bound to the dressing code but priests are obliged to be in robes with colour according to ‘Liturgy’. 6. Self-identity of the Nyamwezi based on their adherence to the new principles of the Islam and Christianity The foreign religions, Islam and Christianity, introduced the system of Islamization and Baptism as ways through which a member is legally accepted in these foreign religions against the old system in which a member was naturally born. A newborn adhered to traditional religion naturally as in other African communities39. 39 J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 4. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 297 The indigenous Nyamwezi identify themselves with either Christian or Moslem names. Being baptized declared a person a Christian although the process has slight differences from one denomination to another. It is supported in the Holly Bible, the gospel according to John 1 (pp. 30–35) States, “This is he of whom I said, After me comes a man who ranks before me, fore he was before me... I came baptizing with water...but he who sent me to baptize with water said to me, this is who baptizes with the Holy spirit”. The Holly Bible chaptered the Gospel according to John 1 (3:3–5) when Jesus was asked by Nicole, a ruler of Jews on how man would be born again he responded “Truly, truly, I say to you, unless one is born a new, he cannot see the kingdom of God... Unless one is born of water and the spirit, he cannot enter the kingdom of God”. Baptism is one of the conditions for entering the Kingdom of God. In the Islamic religion, also, one had to be Islamized to become a member of the Islamic word. The same, it was encouraged to accept the new names of Islamic culture, women to accept a new wearing style like covering all parts of the body with exception of the face and the hands. This had been done to Nyamwezi converts. According to the Holly Qur-an, (suratul Zumar:3} reveals that, “the only supreme being deserves to be adored is “Allah” and warns those who worship other creatures will be punished. Allah is never with those who do not accept him and his way. It is among the effective versions used to bring followers to accept and adhere to Islam. According to the interview with some converts, they explained one would have to confess that there is no one who deserves the worship upon him unless Allah and doubtlessly, Muhammad is Allah’s messenger. Following confession, the person has to adhere and practically follow the remaining pillars of Islam. Generally, almost Wanyamwezi community has been divided to the so called world religions namely Islam and Christianity. These �298 Mussa Kassimu religions have been in competition between them and among the varieties of the same religions trying to influence more people to join. Tshibangu40 et all states that the traditional African religion became identified in mind of many Africans that had failed and had been subjugated that many people began to proclaim adherence to Christianity and Islam. Iliffe41 supports, “In 1930s in Tabora, the African Muslims were said to be divided into two factions, the left hand and the right hand; the left hand standing for drumming in the mosque, more participation by women and in general for a more Africanist Islam”. Therefore, the division could be within or between religions. Illife42 wrote that it was reckoned by the Governor in 1912 in Tanganyika that the place contained 300,000 – 500,000 Muslims. It shows how far the Islamic influence had reached. Germans wanted to push Christianity: therefore, it seems they were in competition with Muslims. Among the effects of foreign religions to traditional Wanyamwezi religious ritual was also the spread of literacy which almost changed the way religious leaders supervised the prayers. People had to read Quran or Bible for Muslims and Christians respectively. All of what should be said was recited from those two Holly books. Shillington43 revealed one of the consequences of Islam was the spread of literacy usually in Arabic through the teaching of Qur-an. While the Missionaries opened mission stations in which people were taught bibles among other subject. Kiparapara mission station was one of the most influential centers. T. Tshibangu, J.F. Agayi and L. Sanneh, Religion and Social Evolution, in: A History of East Africa, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1999, p. 501. 41 J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit., p. 183. 42 Ibidem, p. 215. 43 K. Shilligton, History of African Revised, op. cit., p. 90. 40 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 299 Conclusion Wanyamwezi community has varieties of ritual practices, only very few people practise them openly as the only way of solving problem but not their daily practice. The majority feel ashamed or betray their new faith. Traditional religious prayers are still practiced secretly among the converts. African traditional religions were open-ended and were receptive, able to accept changes and did not limit Africans to practice and join the new religions provided that one avoids taboo in accordance to Wanyamwezi customs. In real sense, techniques employed by influential groups, the European and Arabs used such as education, trade and evangelization among others aimed at attaining their goals. For the Africans, Wanyamwezi in particular, positive effects came as effects rather than motives. They used religions to soften the Wanyamwezi and African minds in general so as to accept their foreign faith and be the base for colonization. There are many aspects of the traditional religions that play roles similar to the invented aspects, for example, Wanyamwezi believed in a single deity, ‘Likubhe linyangasa’, a supreme being characterized by having over all control of the universe, the omnipotent. Also, God is the eternal, omniscient and invisible. Mbiti44 supported that conversion involves a mingling of traditional religion with a biblical religion, since nobody enters into the Christian faith with a religious vacuum and nobody can sweep out every trace of former religious background. The Christian faith with a biblical background, in effect finds a certain number of common or similar religious elements in the African converts45. Religion is the social institution in the society which includes beliefs about the sacred or supernatural rituals in which believ44 45 J.S. Mbiti, Bible and Theology in African Christianity, Nairobi 1986, p. 128. Ibidem, p. 128. �300 Mussa Kassimu ers are drawn together by the common religious tradition46. The traditional religion united Wanyamwezi community, guided their behaviors on evils and goods. Generally, since faith is unquestionable belief that does not require proof or scientific evidence, what was presented by the foreign religions about traditional religions that are of the uncivilized people is not correct47. The African religions could seek to answer important questions such as why we exist, why people suffer and die and what happens when we die. Neither Wanyamwezi traditional religions nor foreign religions are against life after death48. Religious practices in all religions discussed are of great importance provided that each fulfills the need of that society. Religions are socially defined and the rituals mean the obedience towards the Supreme Being. REFERENCES Edmonds W.A. and Kennedy T.D., An Applied Reference Guide to Research. Designs; Quantitative, Qualitative and Mixed Methods, New Delhi 2013. Iliffe J., A Modern History of Tanganyika, New York 1979. Johnson O., Information Please Almanach, 49th ed., New York 1996. Kendall D.E., Sociology in Our Times, Ware 2000. Kimambo I.N., The Interior Before 1800, in: A History of Tanzania, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1969. Mazrui A.A., Africa and other Civilization; conquest and Counter Conquest, in: Africa in World Politics; The African State System in Flux, eds. J.W. Harbeson and D. Rothchild, Boulder 2000, pp. 110–135. D.E. Kendall, Sociology in Our Times, op. cit., p. 530. Ibidem, p. 531. 48 J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 4. 46 47 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 301 Mbiti J.S., Bible and Theology in African Christianity, Nairobi 1986. Mbiti J.S., African Religions &Philosophy, Dar-es-Salaam 1969. Mugenda, O.M and Mugenda A.G., Research Methods; Quantitative & Qualitative research Approach, Nairobi 1999. Mungazi D.A., The Mind of Black African, Westport 1996. Parrinder E.G., African Traditional Religion, London 1974. Rodney W., How Europe Underdeveloped Africa, Dar es Salaam 1972. Schonenbeger P., Nyamwezi Names of Persons, „Anthropos”, 90(1995), Heft 1–3, pp. 109–132. Shibangu T., Essential of Research Methodology in Human and Social Sciences, Kampala 2007. Shilligton K., History of African Revised, New York 2005. The British and Foreign Bible Society, Holy Bible, revised Standard Version, New York 2008. Tshibangu T., Agayi J.F. and Sanneh L., Religion and Social Evolution, in: A History of East Africa, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1999. The Islamic Foundation, Qurani Takatifu; Chapa ya kwanza, Nairobi 2005. ��Chapter 10. PIOTR CICHOCKI AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND Dialectic relation of religion and development Introduction Since the sociocultural evolutionism died away, the technical development and the religion have been not discussed together. However, these two in western philosophies and social contexts have intermingled long before and ever after the evolutionist approach. Some remarks about these relations in a rough version can be grouped as follows: 1. The philosophy of enlightenment and social politics started by the French Revolution replaced the earlier, religion-centered approach with the glorification of the pure reason1. The pure reason in this case guarantees the progress, excluding the religion as outer or contested sphere. The effect of such an approach can be seen in the modern science, lacking the religious paradigm, including the anthropology of religion, founded on the lay, neutral assumption on a social provenance of a religion. These types of discourses are also visible in an organization of modern PIOTR CICHOCKI – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw B. Meyer, Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. 1 �304 Piotr Cichocki states, especially in Europe (vide France, Scandinavia, Benelux countries or Germany), clearly separated from religious institutions or even dominating them. However, if we derive from Max Weber’s interpretation of the capitalism as an effect of Protestant values and ethics2, we can see that the distinction between these spheres are not absolute, but rather visible as a realization of a different model. I believe that closer observation of this model, combined with non-western imaginaries of bonds between the sacred, power and technical can shed a light on the unfamiliar terrain of social practices between above mentioned ideal types of ‚technology’ and ‚religion’. 2. The second perspective is derived from the perspective of religious institutions, sometimes questioning the authority of a modern state. It can be observed in conservative and religious social movements, like the Polish Catholic Church or many religious organizations in the United States. The approach to the technological development ranges from a contestation (defined as a fight with the so called “the culture of death”, supposedly transmitted by modern electronic media), to capitalize it only as a highly controlled means of a social communication. Only last few years bring the gradual dynamic implementation of the newest technologies to political campaigns of conservatists or evangelization in Europe and North America. The most remarkable example is Polish (and international) Radio Maryja and Television Józef. Both broadcasters using sophisticated and expensive technologies transmit an extremely conservative political message, questioning non-Christian media, technologies and economic model. Altogether it makes a good example of how western conservatism just from its foundation – if we date it again in the French Revolution times R.R. Wilk and L. Cliggett, Ekonomie i kultury: podstawy antropologii ekonomicznej, Kraków 2011. 2 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 305 – accepts new forms and meanings only when they became an integrated element of a social life. This short paper, however, regards not European or global relations between the religion and the technical development, but rather traces it in certain locations in East Africa. I believe, though, that the view from a different perspective can unveil some less understandable aspects of the critical bond. What religion and technical development have in common? The aim of the ongoing research, which I relate to within this short paper, is to understand how electronic technologies were integrated onto religious practices and imaginaries of East African religious men. I conduct research in Northern Region of Malawi and for the comparative purpose in Iringa Region of Tanzania. The growth of the technologic infrastructure – one of pillars of the development – is global and national project but it is also perceived, contextualized and sometimes contested in certain localities, and the latter is a subject of the study. The technical development, when it is becoming to materialize from being a project, a plan and a symbol, to materialized part of everyday life, is re-worked and incorporated by local ontologies. Hence, the technology affects and is affected by local discourses and practice, that are essential to constitution of the local life. From the other hand, as many anthropologists argue and as is confirmed by literally every and each interlocutor during the research, the religion plays an essential role in functioning of African communities and individuals. The classic of the anthropological theory of religion, E. Evans-Pritchard, observed that the understanding of notions of God – or spirit – gives “the key to [...] �306 Piotr Cichocki philosophy” of African communities3. The religion understood as a ritual practice, a cosmology, a moral constitution, a way of communication – incorporates and redefines discourses and materialities of the technical development, as well as is reshaped and recontextualized by them4. To properly understand the dynamic relation of religious life and the technical development in Eastern Africa it is required to identify the ambiguous role of religious institutions5. The religion – Christianity in this case – has a tremendous impact on the ‚colonization of minds’, but gives also an effective identity scripts and resources for the resistance against hegemonies6. The other key issue is an understanding of the current role of native religions and rituals that play a crucial but undefined part in the political and social life of Malawi and other countries from the region. In a consequence the main problem is in questioning the dichotomy of the seemingly rational technological development E.E. Evans-Pritchard and E. Gillies, Witchcraft, oracles, and magic among the Azande, Abridged with an introd. by Eva Gillies, Oxford 1976. 4 T.G. K i r s c h, Ways of Reading as Religious Power in Print Globalization, „American Ethnologist”, 34(2007), no. 3, pp. 509–520; Idem, Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709. 5 Due to various determinants and the need of precise scope, I limited my research to Christian congregations of continental Tanzania and northern Malawi and by institutionalized religious institutions I address Catholic, Protestant and African churches. Similarly, the theorization of religious practice bases on the historical context of Christianity in Africa, with absolutely key role of colonization. However, I am aware of different angle of Islamic history and hence different definitions of development and technology in its context, also because both countries have significant Muslim population especially in respectively – Swahili coast and southern Malawi. 6 J. Comaroff and J.L. Comaroff, Of revelation and revolution, Chicago 1991; B. Sundkler and C. Steed, A history of the church in Africa, Cambridge – New York 2000. 3 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 307 and the allegedly irrational sphere of ritual or at least to show the movement in between these spheres. Let me pause this theoretical, abstract exploration and start to elaborate the character of relations between the religion, the technology and the development on three examples observed in Malawi and Tanzania in 2016 and 2017. During the research I focus on the technology, specifically technology of sound and music7, I ask, how the technologic innovation influences the practice of believing and the religious and social onthology. The three cases concern respectively: – Church of Central Africa Presbiterian (CCAP) Malawi, more specifically in Mzuzu, Rumphi and Lilongwe; – Vimbuza possesion cult practiced by Tumbuka and Ngoni people from Northern Region of Malawi; – varied Christian congregations and gospel music production studios in Iringa region. In 2016 I experienced first meetings and discussions with the diviners from Malawian cities: Malawi and Rumphi. I conducted parallel observations in Christian congregations of number of parishes in Mzuzu and Rumphi, including St. Augustine, Christ Congregation in Malawi in Chiputula, CCAP Luwinga, CCAP Rumphi and others. I have talked with members of congregations and with frequent patients of the diviners, who are involved in vimbuza cult as well as possessed persons including vimbuza diviners. During the first stage of the research I applied mainly participant observations and interviews along with the detailed study on performative principles and practices. The research objective was to trace the categorizations and entanglements of technologies and practices in context of the (so-called) traditional ritual performance. 7 As ‘technology of sound and music’ I understand. �308 Piotr Cichocki I have conducted around 80 ethnographic interviews, based on reference scenarios. The knowledge from my interviewees gives an opportunity to understand religious and technologic conceptualizations, interpretations of genealogies and the connections to wider cultural universe8 Conversations with people associated with religious rituals shed a light on emic classifications, individual practices and subjectively used materialities related to prayers. The interview is recognized as one of the most innovative yet well established method of social sciences9, which gives an inside to inner cultural and individual worlds10. In case of religious practices the method may be essential to glimpse emotions and affects of interlocutors. The participant observation addressed problems of the materiality and the body in the fieldwork. Observations within the project comprehend spaces emerging from and through rituals11, imponderables of everyday life. They also allow to trace and understand bonds of the language and the practice and acts of embodiment. For example, the distinction between imported products of western technology (like electronic keyboards) and the local handicraft (like wooden drums) marked by a diverse symbolic can be observed by the ways how certain technological objects are treated, touched, stored, preserved and used (e.g. carefully cleansed, proudly presented, kept hidden or exposed12). A. Seeger, Why Suyá sing: a musical anthropology of an Amazonian people, Cambridge [Cambridgeshire] – New York 1987. 9 M.V. Angrosino, Doing Ethnographic and Observational Research, London 2007. 10 M. Hammersley and P. Atkinson, Ethnography: principles in practice, London – New York 1983. 11 G. Born, Music, Sound and Space Transformations of Public and Private Experience, Cambridge 2013. 12 G. Rose, Visual methodologies: an introduction to the interpretation of visual materials, London – Thousand Oaks 2001. 8 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 309 The research is based on emic approach, which requires that rather than the perspective of theories or global institutions represented by documents like catechism, national development strategies or prognosis of the World Bank, I study the perspective and experience of local social institutions and individuals. This optic allows to understand what is the religion and the technologic development in practice, in action, first of all embodied and enacted, only then verbalized. Electric Christianity Church of Central Africa Presbyterian is dominant denomination in the region. During the several months stay in Malawi I have observed mostly urban churches belonging to Livingstonia synod in Northern Malawi. Livingstonia has a special role in the history of Nyasaland and afterwards – Malawi. It was established in 1894 by Scottish missionaries, who in search of non malarial climate13 moved from lake-shore locations of Cape Maclear and Bandawe to higher grounds. Parallel to the activity of zealous Europeans, the British Central Africa Protectorate started to flag its military presence in the area, justifying it with the fight with slave trade, concentrated in nearby Karonga at the stronghold of warlord named Mlozi, soon after beaten by British troops. Soon the colonial administration prompted the restructuralization of local people into ‚tribal groups’ with hierarchies, allowing the colonists to rule through the mediation of tribal chiefs. This process also affected the relationship between earlier inhabitants and Ngonis14, by forming administration structure of Tumbuka tribe from By that time the knowledge of mosquito-borne cause of malaria was not popularized. 14 Ngoni people were a group composed by fugitives from today’s KwaZulu Natal and their captives migrated during mfecane movements. They had politi13 �310 Piotr Cichocki the former15. The mission was both the centre of this administrative reforms and education addressed also for members of the established Tumbuka tribe. Only several dozens later the well-educated graduates of Livingstonia took crucial part in the independence movement. This was followed by economic marginalization of the region during dictatorship of decades-long presidency of Kamuzu Banda, declared Chewa, who, as most of my interlocutors stressed, underdeveloped the Ngoni-Tumbuka area according to his plan. Today’s presbyterian Christianity is dominating the religious life in the region, especially among Tumbuka people16. Presbyterian liturgies and prayers require electronic17 instruments, like programmed keyboards as an accompaniment for gospel dancing choirs. Choirs are usually organized within particular congregations and they also use the technological equipment that belongs to the church. Due to the disposal of almost all musical equipment, churches are theoretically in control of the music education and the local scene18. cally dominated local groups in the mid-XIXth century, but in time assumed their language. Tumbuka people consisted on population inhabiting the area before Ngoni invasion. 15 L. Vail, The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989. 16 Although I do not dispose of the quantitive data, I have noticed that majority of Ngoni people who I met are members of Catholic church. 17 Of course the electronic and the electric should not be treated by anthropologists as purely “given” material context, but as the socio-technologic phenomenon. The electric and electronic sound, as a field of study on (post)modernity, engages also philosophers. Greatly appreciated by anthropologists, Don Ihde compares the classic music and rock music sound, and coins the notion of “flow” as an essential quality of the latter. The flow, as he demonstrates, an over-embracing embodied process, is a mode of experience distinctive for modernity, defined by an extended use of electronic media (D. Ihde, Listening and voice: phenomenologies of sound, Albany 2007). Ihde’s theory gives an remarkable example of how the social is constructed by the technologic and the technologic emerging from the social. 18 The other music studios belong to independent producers connected with hip-hop and dancehall music, but they are usually located in private household �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 311 A similar pattern can be observed on the scene of presbyterian gospel of Northern Malawi outside the church performances. Presbyterian gospel has the best organized network of music recording studios and producers in the region. Producers are working within a pattern of electronic rhythms, that are highly appreciated by artists and their listeners as danceable, mixing it with western arrangements, and rhythms derived mostly from a South African and Congolese music. The process of the production is highly dominated by digital technologies and arrangements are purely electronic which excludes a studio recording of live instruments. To be the producer means to skillfully use electronic programs and hardware. The only non-automatized sounds are voices of soloists and choirs. To be Christian producer, which also implies a good deal of relatively lucrative19 profession, means to be restricted only to Christian music20. The bond of a Christian congregation, the technology and the commerce is visible also in the process of a production and a distribution of records. The paramount of expectation toward the local music carrier is to release a DVD with collection of videos to 10 or more original songs, but such an endeavor greatly exceeds and consist of the software, desktop computers and peripheral device. Hip-hop and dancehall remain independently distributed outside churches’ structures, but religious motifs carry throughout their work relatively often. 19 By stating that some economic activity was lucrative, we have to keep in mind that due to general economic situation of northern Malawi, the type of work was considered very dynamic. For example, one of best producers in Mzuzu (and a marvelous interlocutor), let’s call him Don, during my research decided to open a new studio, where he could be the only owner and manager and couple of months later, move to South Africa to earn an incomparable amount of money, not on music production though. 20 Generally music producers in Mzuzu are strictly limited to certain genres and parallel to cracked music software, arbitrary associated with the music style, i.e. in 2016 arrangements of gospel music were produced with Digital Audio Workstation Reason and hip-hop, dancehall style with Fruity Loops. �312 Piotr Cichocki financial capacities of soloist or even choir. The production and the release of DVD was hence the venture of the complete congregation, not the individual artist. Elders of congregations decided about the investment in production of choir DVD, then after the costly process of recording and video shooting, when the production is finished and DVD is ready, the released title is sold in churches and other religious or semi-religious events. For the musicians, producers and believers the technologisation of prayer, service and the evangelization (as this is the way, the music carrier of gospel musicians is defined), however limited due to crisis of Malawian economy and scarcity of technological resources, is anything but contradiction. Purely electronic rhythms, media and arrangements used during prayers indicate a relation between electricity, electronic instruments and Christianity, seen also as, literally and spiritually understood, enlightenment and development. The sound of the electronic brings the declaration of being modern, effective also in case of effectiveness of prayers. Thus, it stands as the declaration against paganism. This, however, is not only a progressive social declaration of being modern. To grasp the deeper layer of association between the development of electricity and Christianity I must address the second case – vimbuza possesion cult. Spirits from acoustic drums Night soundscapes of smaller towns and villages, that are known to be centers of vimbuza cult, reverberate with a distant drumming sound from the darkness, a clear indication of an ongoing ritual. Nights of vimbuza performances are usually firmly set to particular days of week, distinguished between nearby thempilis. At the night of a performance patients, drummers, listeners, dancers �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 313 and most importantly the keeper of thempili21, known as singanga – which is translated as ‚African doctor’ by English speaking Tumbukas and Ngonis. The actual term vimbuza is the name of a disease and a medical and musical practice, that aims to communicate with spirits possessing diseased persons22. Most of categories of participation in the ritual are fluid and listeners can easily become drummers, even dancers. However, to become vimbuza dancer, one has to be diagnosed by the doctor as diseased. The diagnosed person starts to take part in rituals and due to individual character of disease can be cured after several dancing sessions, become a constant member of dancing team, or in most particular cases, become a singanga. Foregoing symptoms of sickness depend on a particular possessing spirit – they varied from a haunt in a dream by a stranger, through allergy to everyday staple food – nsima23, to fever, chronic tiredness and surliness in everyday contacts with neighbors. It can even drive to death, if no therapy is maintained which means that demands of spirits are ignored. The single vimbuza dance – an isolated unit taken from the all night ritual – is presently performed by three drummers and individual dancer24. During the night another drummers and following dancers are involved. Three drums are playing distinguished parts, with first as a base rhythm playing regular crotchets, the second playing fast tuplets and the third one – the main – playing Most vimbuza ceremonies I observed and being told of were performed at thempilis – a small temple usually located at the main dancer household, managed by him – or her together with family members. 22 B. Soko, Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, Zomba 2014. 23 Nsima is a puree from corn flour. As one of my informants said about attitude toward this staple food, “without nsima we haven’t eaten anything”. 24 It is worth noting that vimbuza contains also different styles of music performances, that share the general idea of provoking the presence of spirits by the rhythmical density layered with melodic invocations. Not all performances involve the drumming orchestra. 21 �314 Piotr Cichocki more complicated rhythmic variations synchronized with dancers steps. Commenting after performances, drummers and dancers emphasized that it is the drummer who follows steps of the dancer and dancer’s feet are actually steered by a spirit, who also directs particular songs and rhythms. For the anthropologist the most distinctive sound is the roaring reverb of the main drum. The drums are produced from a certain local type of a tree and a goat skin. They are usually made with a hole in a lynchpin. The hole is covered by a resonating membrane made usually from a piece of a plastic bag and a cut bottle top. The massive resonator covered by the thin membrane produces the enormous pulsating sound, which really fills in the space of thempili. The knowledge of the technic of drumming and the drum production is often passed within families, but it is also sometimes distributed within the dancing group and, as some interlocutors highlighted, by spirits. Many drummers noticed that the process of learning is the matter of an observation of rituals and a gradually increasing participation, rather than an initiation or an isolated education. Vimbuza, as commented by interlocutors, is founded on the aim of making spirits manifest in public, cooling them down by the dance and ceremonial gentility, enabling them to express their will. Only the fulfillment of spirits’ fads is a condition of a healing process. There are some other circumstances, within which spirits may be met, for example the sound of a broken twig in the bush, or a howl of the wind but these cases are always individual. Spirits are actually often compared to the wind. They cannot be seen, but one can see effect of their actions, as trees are moved by a blow. This metaphor is in fact reversible: I had observed during one of performances a female dancer, who had embroidered name on the back of her ritual dress – anyamphepho – which means “miss wind” (mphepho – wind). �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 315 The public manifestation of spirits may happen in two ways. The first way is more direct (more visible, one can say), when after the intensive rhythm and dance, spirit begins to talk through the (mouth of) the possessed person. The second mode of manifestation is in every element of vimbuza. Lyrics of songs, rhythms, dance steps, attires of dancers are dictated by spirits during the performance. By this we can see that spirits actively take part in performance. Stephen Friedson commented on vimbuza as construction of clinic reality within which patient is diagnosed and eventually healed25. Nevertheless, the concept of clinic reality has been criticized by anthropologists of medicine as colonial, construction of reality seems to be good start to think about vimbuza as a technology. The anthropologist who had researched the phenomenon of vimbuza around 30 years ago, proposed to understand music in vimbuza as a kind of technology, that constructs efficient clinical treatment of patients. I must favor this second approach, that enables to understand vimbuza in context of development of technologies. Vimbuza like gospel music performed during church service or concert, gathers players, dancers, auditors, instruments, other spiritual and material functional paraphernalia, spirits, angels and demons. It consists of physical sound, lyrics of songs and dance movement but what is the constructive notion of music, goes far beyond the summary of elements and actors. Not defining it by the summary I rather describe it as temporary, semi-virtual collective of human and non-human actors within which a transformative work can be done by spiritual intervention enabled by technology. Despite the fact that many singangas incorporated Christian symbols into the medical practice, using opening prayers to S.M. Friedson, Dancing prophets: musical experience in Tumbuka healing, Chicago 1996. 25 �316 Piotr Cichocki Yehova, biblical quotations and sings of the cross, by puritan presbyterian Christians all sounds of drums are strongly associated with dangerous demonic spirits, a black magic and a sinful heathenism. Thereby, the sound and instruments inscribe particular rituals into wider ontologies and connect them with technical infrastructures. Consequently, the close association of those cultural practices with certain materialities and technologies were observed. The materialities, as interviews have proven, linked to spiritual categories, identified with certain kind of immaterial beings – Holy Spirit – in case of the electric (and electronic) sound of Christian music, and spirits of animals, ancestors or of a rover provenience, clinging to the acoustic sound of local membranophones (n’goma). The character of sound, the instrument is associated with imaginary of the development understood as an electrification on the one hand and exclusion of malevolent spirits on the other. My presbyterian interlocutors found the idea of the electronic Christian gospel music using the dynamic and highly danceable local vimbuza rhythm unreasonable. Others made an assumption that spirits ignore the electronic sound and can only be called out (and be heated according to the local ontology) by acoustic drums. As a consequence, educated puritan Christians, who listen to the gospel music, reject the local rhythms and dances, associating it with dangerous spirits and threatening cults, and highly esteem music genres from other countries – rhythms of reggae, soukouss or mbaqanga from South Africa, that are neutral within the context of local cult economies26. This attitude may be also an answer to the lack of studio recordings of vimbuza rhythms. I also heard that in certain circumstances the same members of Christian congregations take part in vimbuza ceremonies, however personal declarations of such a membership are hidden not only from European anthropologists but also from fellow Malawians. 26 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 317 I know only two professional recordings made by Malawian producers, and they are associated with understanding the vimbuza as part of cultural heritage. One was the electronic version of vimbuza made for local dance and music group named Kukaya, who defines its role as a preservation and promotion of Malawian north tradition, the other – produced by the local branch of the national television as a documentation of dances performed for president of the republic27. The development concerns not only a technical infrastructure or a purely material realm. It is also perceived in a spiritual way, as an alliance of Christianity and modern technologies, that dominates, but not erases non-modernized material and spiritual actors. These actors – like vimbuza spirits – are still present and powerful, but the development of modern technologies aims to give new powers to overcome them, isolate them and keep them hidden from the technologically increased presence of Jesus Christ, manifested by sensually experienced electronic sounds or electric light. Hence, the struggles of development of the country are seen in categories of not only an economic and political reconciliation but also the Manichean conflict of good and evil. It is worth noting though that the definition of evil – like witchcraft, spirits in this case – indicates an ambiguous relation with own pre-colonial past, for example native religions which are understood as dangerous relics. The second example reflects the modern history of Malawi, and relates to country’s first president, who was supposed to gather an “army” of African healers (also from Northern Region), aiming to strengthen his health and charisma with all kinds of nationally available magic, including musically transmitted powers. It presumably helped, at least in opinion of Malawians, as he held his office until he was in his nineties. Moreover, Kamuzu Banda often expressed his attachment to “traditional African values” and the involvement in the magic and dance within the state’s representations made this declaration consistent, according to words of my interlocutors. 27 �318 Piotr Cichocki Divine speed These assumptions based on research in Malawi have some parallels in religious practices in neighboring Tanzania. Despite the proximity and many similarities, including ethnic groups like Ngoni, Tumbuka and Nyakyusa, the countries’ histories are somehow dettached28. Not to dig deeper in the colonial and postcolonial times, for this paper it is well enough to noticethat the infrastructure and accessibility to modern goods is far more secured in Tanzania. Considering that, I was curious how the notions of the technical development are perceived in religious context by members of Christian congregations in Iringa (and some Iringa and Mbeya born Dar Es Salaam residents). During a few weeks (proceeded by studies on the literature) spent in Tanzania dedicated to comparative research, I observed spaces of religious practices, religious materiality and discussed the ritual phenomena in Iringa and Dar Es Salaam, obviously I also analyzed music and its technology used during prayers. Number of researches of non-western healing practices and religions of Tanzania concern interactions with spirits29 or categorization of non-material beings. The general category is called in Kiswahili mashaitani. Pat Caplan wrote about distinction into mizimu and majini made by Swahili people from Mafia Island. Majini are often reffered to as spirtis of water and also resemble 28 Only in this volume the historical context of Tanzania is addressed by Maximilan Chahula and Maciej Ząbek. Enough said that differences of political silhouettes of both countries’ first presidents – Hastings Kamuzu Banda and Julius Nyerere clearly show the multitude of contrasting, political projects emerging in newly established African states. 29 S.A. Langwick, Bodies, politics, and African healing: the matter of maladies in Tanzania, Bloomington 2011. �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 319 men from different ethnic groups. Cults connected with majini, called mkobero and tari, have many common features with above mentioned vimbuza cult30. It is clearly visible that despite political and economic detachment dated in colonial times, the cultural aspect reminds akin or at least gradable changing. The distinctive part of Tanzanian religious practices is their mediatization. Comparing to Malawi one can have clear impression that Tanzanian congregation takes a full advantage of the accessibility to a technical hardware and software. The high quality gospel music videos, advertising banners, video broadcast, sms services, amplified speakers transmitting religious holy masses and prayers seem to be integrated parts of the local religious life. Not only the materiality but also the research on the discursive reveals the religious truth of the technological. One of numerous charismatic churches from Dar Es Salaam announces its services by showing the banner with slogan “Divine speed” and illustration of an exceeded speedometer. The same church involves – as many others – live band, playing long hours of rhythmical, electrified music with guitars and electronic keyboards. The tempo of the music gradually rose, finding the culmination in the final part of the service. Similar scheme of a long and widely resounding religious performance I found in Iringa’s Seventh Day Adventist congregation. My interlocutors from Iringa told me about services of puritan churches, comparing them to the spiritual, extreme body building in professional gym. The comparison, however, was not verbalized but expressed with gesticulation resembling a body building exercise when talking about zealous prayer sessions of congregation. P. Caplan, African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003. 30 �320 Piotr Cichocki I was also introduced to the project of a church owned bank, with name related to economic progress. The aim of the bank was to invest money of parishioners for a common capital accumulation. I have been instructed that this financial project is not about the business, but about faith. The other example refers to a transnational religious practice, welding Tanzania, South Africa, Malawi, Zambia, Zimbabwe and other countries from the region. It concerns prophet Shepherd Bushiri, grown in Mzuzu, but presently living in South Africa, where he built economic and organizational empire, including a prominent channel Prophet TV. One of the most influential personages in Eastern and Southern Africa, by my Tanzanian interlocutors, he is perceived mostly by recorded and broadcasted sermons, rumors about miracles (e.g. he was supposed to sponsor football national teams with a miracle money) and multiple music videos of bands promoted by Prophet TV. Martin Lindhardt, who observed the religious practices in Iringa Region, in a series of articles explains the categorization of modern material goods (i.e. banknotes, CDs) and ways they are attained, as deeply rooted in theological evaluations and concerns of the black magic31. Lindhardt explains these practices as part of the so-called cult economy, a complex set of views on the essence of the capitalist economy, market goods and money, which engages them in a good-evil Manichean polarity and informs about moral and sinful ways of a capital accumulation. The acceleration, the power, the capital, the effectiveness, the amplification – these are features of religious symbolism and maM. Lindhardt, More Than Just Money: The Faith Gospel and Occult Economies in Contemporary Tanzania, „Nova Religio”, 13(2009), no. 1, pp. 41–67; M. Lindhardt, “If you are saved you cannot forget your parents”: Agency, Power, and Social Repositioning in Tanzanian born-again Christianity, „Journal of Religion in Africa”, 40(2010), no. 3, pp. 240–272. 31 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 321 teriality, indicating a relation with the technical development. By these all, we can see that in practice, the religion and the technical development are perceived as nearly equal or at least compatible. Moreover, seeing the religious practice from the perspective of its effectiveness allows to understand the relations of Christianity and local religions32 not as contradictions but as dialectic and concomitance33. As a conclusion I would like to propose a question to an open discussion and a thesis. The question concerns the thread from the very beginning of the lecture, when I indicated Max Weber’s work “The protestant ethic and the spirit of capitalism”34. In the seminal volume, Weber introduces the way of understanding modern capitalist, bureaucratic, rational, lay in its essence society as the effect of religious movement of the protestantism. The capitalism and its core value – the development might be, according to Weber, deeply bonded with the religion, however the layness and the material rationalism of modern seculars states show the ambiguous relation of these two. Hence, the question is: to what extent connections between 32 In the light of studies on vimbuza or zar religion, that have shown how these cults emerged in the context of historical change, it seems to be obvious oversimplification to address them as “traditional”. See R. Natvig, Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669; B. Soko, Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, op. cit.; A. Young, ‘Why Amhara get kureynya: sickness and possession in an Ethiopian zar cult’, „American Ethnologist”, 2(1975), no. 3, pp. 567–584. 33 J. Mlenga, Dual religiosity in Northern Malawi: Ngonde Christians and African traditional religion, Mzuzu 2016; T. Ranger, Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the Britain-Zimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226. 34 M. Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, S.l.: Merchant Books 2013 [1905]. �322 Piotr Cichocki religion and technical development in Eastern Africa are an effect of religious colonization by Protestant countries i.e. Germany and Great Britain, or the manifestation of a longuee duree – long-lasting structure of culture, in which the divine is not an abstract, but an effective power. The thesis on the other way, concerns the very essence of what the technical development might be. What can be concluded from above examples is that the technical development is not (or not only) an objective of social and political change. It is a function in a network determined and defined by social relations in varieties of social contexts. REFERENCES Angrosino M.V., Doing Ethnographic and Observational Research, London 2007. Askew K.M., As Plato duly warned: music, politics, and social change in coastal East Africa, „Anthropological Quarterly”, 76(2003), no. 4, pp. 609–637. Born G., Music, Sound and Space Transformations of Public and Private Experience, Cambridge 2013. Caplan P., African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003. Comaroff J. and Comaroff J.L., Of revelation and revolution, Chicago 1991. Evans-Pritchard E., Nuer religion, Oxford 1970. Friedson S.M., Dancing prophets: musical experience in Tumbuka healing, Chicago 1996. Hammersley M. and Atkinson P., Ethnography: principles in practice, London – New York 1983. Ihde D., Listening and voice: phenomenologies of sound, Albany 2007. �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 323 Kirsch T.G, Ways of Reading as Religious Power in Print Globalization, „American Ethnologist”, 34(2007), no. 3, pp. 509–520. Kirsch T.G., Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709. Langwick S.A., Bodies, politics, and African healing: the matter of maladies in Tanzania, Bloomington 2011. Lindhardt M., ‘More Than Just Money: The Faith Gospel and Occult Economies in Contemporary Tanzania’, „Nova Religio”, 13(2009), no. 1, pp. 41–67. Lindhardt M. “If you are saved you cannot forget your parents”: Agency, Power, and Social Repositioning in Tanzanian born-again Christianity, „Journal of Religion in Africa”, 40(2010), no. 3, pp. 240–272. Meyer B. Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. Mlenga J., Dual religiosity in Northern Malawi: Ngonde Christians and African traditional religion, Mzuzu 2016. Natvig R., Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669. Ranger T., Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the BritainZimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226–251. Rose G., Visual methodologies: an introduction to the interpretation of visual materials, London – Thousand Oaks 2001. Seeger A., Why Suyá sing: a musical anthropology of an Amazonian people, Cambridge [Cambridgeshire] – New York 1987. Soko B., Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, Zomba 2014. Sundkler B. and Steed C., A history of the church in Africa, Cambridge – New York 2000. �324 Piotr Cichocki Vail L., The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989. Weber M., The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, S.l., Merchant Books 2013. Wilk R.R. and Cliggett L., Economies and cultures: foundations of economic anthropology, Boulder 2007. Young A., Why Amhara get kureynya: sickness and possession in an Ethiopian zar cult, „American Ethnologist”, 2(1975), no. 3, pp. 567–584. �Chapter 11. ANTONIO ALLEGRETTI THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT AMONG CHRISTIAN MAASAI IN CONTEMPORARY TANZANIA ABSTRACT Affiliation to Christianity among the Maasai of Tanzania is relatively a recent phenomenon when compared to the quite long history of Christianity in the rest of the country. It is, however, a phenomenon that is rapidly spreading with new churches mushrooming in Maasai villages and transforming the social, cultural and material landscape of Maasailand in Tanzania. This chapter intends to show how religion can add a further layer to the analysis of the transformations involving the meanings and practices associated to being Maasai in contemporary Tanzania. Unlike popular (and academic) discourses that tend to consider factors of change such as religion or economic diversification as external to Maasai tradition and associate them to the waning of meaning underlying it, this chapter argues that the sphere of spirituality (i.e. Christianity) constitutes an arena in which political relations, intended as power relations between different sectors of society and community, are played out. Rather than simply representing a generational change as to the preferences for cultural references and role models among younger generations as opposed to their fathers, the arena of religion is a site of negotiations for the access to human and material assets, and to overall ‘development’. The analysis in the chapter endorses the shift of perspective from religion as a cultural system or set of ethereal beliefs that pertain to the sphere of individual faith, to the material aspects (e.g. consumption, architecture, and the imporANTONIO ALLEGRETTI – St. Augustine University of Tanzania, Mwanza. �326 Antonio Allegretti tance of material goods), that work as interface between these and the sphere of the discernible. Key words: Maasai, materiality, religion, Christianity, development. Introduction Anyone trying to define concepts such as globalization, identity, nationalism, and the like cannot but acknowledge a partial view and all the limitations attached. With religion, the question of definition becomes even more hazardous as we enter the sphere of faith, touching on the sensibility of all people in the world who consider themselves followers of any institutionalized faith. Many influential theorists and scientists in the history of human thought, from Freud, to Darwin, to Marx, have touched on religion, developing theories within their respective areas of authority1. As the fathers of social sciences began to approach the question of religion, the ‘sacred’ and the ‘supernatural’ became the objects of inquiry2. With Geertz3, the attention shifted to symbols as “extrasomatic control mechanisms for organizing experience and governing behavior”4. Quite surprisingly, only towards the end of the 20th century social scientists, especially anthropologists, have started focusing on much more ‘mundane’ matters when looking at religion as an object of inquiry5. Beyond more ethereal and intangible aspects of J.D. Eller, Introducing Anthropology of Religion, New York – London 2007. R.L. Winzeler, Anthropology and Religion. What We Know, Think, and Question, Lanham – New York – Toronto – Plymouth 2012. 3 C. Geertz, The Interpretation of Culture: Selected Essays, New York 1973. 4 J.D. Eller, Introducing Anthropology of Religion, op. cit. 5 W. Keane, On the Materaility of Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 230–231; D. Chidester, Engaging the Wildness of Things, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 232–233; B. Meyer, Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an Introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, 1 2 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 327 religion such as those that pertain to the sphere of individual belief, it is common acknowledgment today among anthropologists that religion is an element that determines forms of social organization, hence an inherently social phenomenon6 determined by the particular historical dynamics in which it surfaces and evolves7. This article focuses on a specific case of (changing) social organization in relation to religion, that is, the ‘traditional’ forms of social organization, mostly those age(sets) and gender-based, among the Maasai of Tanzania. It focuses on how Christianity among Maasai communities adds a further layer of analysis in understanding the current position of Maasai people as a culturally identifiable community. The chapter therefore highlights how Maasai today in Tanzania break the boundaries of ‘community’ itself based on tradition, culture and ethnic identity as they partake in other networks in the wider society. It is therefore, an analysis of overlapping and co-existing sets of values with religion constituting one particular sphere of morality alongside others, above all, that of tradition. The analysis spotlights politics and materiality as arenas in which the religious registers are played out; these are two spheres that have recently attracted the attention of anthropologists of religion. No doubt, the most influential work on religion and politics in Africa by Ellis and ter Haar8, can be taken as a starting point when trying pp. 124–135; Idem, Materializing Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, p. 227; D. Morgan, The Materiality of Cultural Construction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 228–229. 6 B. Morris, Religion and Anthropology. A Critical Introduction, Cambridge 2006, p. 1. 7 T. Asad, The Construction of Religion as an Anthropological Category, in: Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam, ed. T. Asad, Baltimore 1993, pp. 27–54. 8 S. Ellis and G. ter Haar, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, „The Journal of Modern African Studies”, 36(1998), no. 2, pp. 175–201; Iidem, Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, London 2004. �328 Antonio Allegretti to deploy meaningful connections between the sphere of religion, that of politics and the question of power, as a regulator of dynamics and structures of authority and hierarchy9. While Ellis and ter Haar’s stress on the significance of religion as the “most important way in which Africans interact with the rest of the world”10 may be overemphasized, the bond between the sphere of religion and politics in Africa is undeniable. Ellis and ter Haar refer mostly to religion as the ultimate source of power mainly in a situation of weak states, which characterizes the African continent. Their broad definition of power as “the ability of a person to induce others to act in the way that he or she requires”11, however, makes the analysis of the connection between religion and power itself applicable not only to national politics but also to much smaller-scale local dynamics such as for instance, the case and dynamics of social change at issue here among Maasai communities, where authority and hierarchy emerge as much as in the national political arena. At local level, in Maasai communities, Christianity as an institution and one of the arenas in which power relations unfold, interacts with other overlapping and co-existing arenas of power, such as for instance the realm of ‘tradition’ grounded on Maasai ethnic identity. Tradition, culture, and identity, as political arenas where management and battle over resources are exercised, are a prevailing viewpoint of classic anthropology12, as much as more Iidem, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, op. cit, p. 195. Iidem, Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, op. cit., p. 2. 11 Iidem, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, op. cit., p. 196. 12 J. Ferguson, The „Bovine Mystique”: Power, Property and Livestock in Rural Lesotho, „Man”, 20(1985), no. 4, pp. 647–674; Idem, The Cultural Topography of Wealth: Commodity Paths and the Structure of Property in Rural Lesotho, „American Anthropologist”, 94(1992), no. 1, pp. 55–73; Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, eds. T. Spear and R. Waller, Oxford – Dar es Salaam – Nairobi – Athens 1993. 9 10 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 329 recent scholarship that looks at the integration between pastoral and cash economy among the Maasai and other pastoral groups in Eastern Africa13. The history of Africa and colonialism displays the distinct bond between tradition, identity and battles of power on the ground. With, for instance, the establishment of Native Authorities based on ethnicity or formalization of customary law by colonial administrators for the sake of administering large territories otherwise impossible to rule, new struggles for entitlements over resources emerged14. Today, tradition continues to constitute among the Maasai an important institution that determines forms of social organization and (not without conflict) structures of power, hierarchy and authority for the management of resources, from livestock to land and cash, between different sectors of society (elders, youth and women)15. Christianity has added one more dimension to these dynamics, having brought a new set or register of values which is on many occasions, in overt conflict with the register of tradition. E. Fratkin, East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and Rendille Cases, „African Studies Review”, 44(2001), no. 3, pp. 1–25; K. Homewood, Ecology of African Pastoralist Societies, Oxford – Athens – Pretoria 2008, pp. 228–229; K. Smith, The Farming Alternative: Changing Age and Gender Ideology among Pastoral Rendille and Ariaal, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 131–146; F. Zaal, Economic Integration in Pastoral Areas: Commercialisation and Social Change among Kenya’s Maasai, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 97–114. 14 S. Berry, No Condition Is Permanent. The Social Dynamics of Agrarian Change in Sub-Saharan Africa. Madison 1993; M. Chanock, Neither Customary nor Legal: African Customary Law in an Era of Family Law Reform, „International Journal of Law and Family”, 3(1989), pp. 72–88; D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors: Gender, Ethnicity, and the Cultural Politics of Maasai Development, Bloomington 2001. 15 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy: Rethinking Maasai Ethnic Identity and the ‘Cash Economy’ across the Rural-Urban Interface, Tanzania. PhD Thesis [unpublished]. The University of Manchester, 2015; Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, op. cit. 13 �330 Antonio Allegretti As with ethnic identity not defining the entirety of the social world in which those who refer to themselves as Maasai are enmeshed, neither religion can be taken as a “totalizing” institution16; religion should not be considered an institution that is sweeping away Maasai traditional institutions based on ethnic identity. As Green argues17, religious communities in Africa, loosely defined as groups of people sharing a particular vision of the world (inherently religious), “are not necessarily longstanding but come into being around particular ritual agendas”18. Instead, as globalizing processes abridge distances and spaces, the Maasai, as many other so-called ‘traditional’ or place-based groups19 around the world, find themselves at the intersection of different communities which triggers a complex evolution of the meanings and practices associated to ethnic identity as well as the necessity to adapt the analytical categories that have so far been used to describe it. These developments come inevitably into being as inherently political contests in which the religious as a “category of analysis and practice” inevitably “has origins in the political struggles around delimiting the power of certain institutions”20, in this case Maasai ‘traditional’ institutions. The second piece of the puzzle in the analysis, i.e. materiality, comes up as the tangible arena in which these political relations are enacted. Religion materializes through the external, material world, many anthropologists have started to point recently as they M. Green, Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, „Review of African Political Economy”, 2006, no. 110 pp. 635–650. 17 Ibidem. 18 Ibidem, p. 642. 19 Groups all around the world that for political historical reasons have maintained connections to a particularly distinct (‘traditional’) lifestyle, with strong geographical connotations and links to ‘ancestral’ land 20 M. Green, Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, op. cit., p. 637. 16 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 331 have partaken in the so called ‘media turn’ in religious studies21. Religion as experience that can be acquired through the senses22 comes at the opposite end of religion as individual belief without denying it; it simply acknowledges that, as Keane puts it, “even where belief is crucial, it must still take material form [...] Ideas are not transmitted telepathically. They must be exteriorized in some way, for example, in words, gestures, objects, or practices in order to be transmitted from one mind to another”23. In this chapter, the material realms of the battle between traditional and religious institutions as carriers of value are food consumption which has a particularly heightened significance among the Maasai24, and the material form of the church as ‘house of God’ whose church members contribute to develop. Fieldsite and methods The fieldwork on which this chapter is based was conducted during different time intervals from 2010 to 2012 in the Maasai village of Losirwa25 which is for the most part pure grazing rangeland (Fig. 1). The closest peri-urban centre, Kigongoni, stretches over the main paved road that cuts across the Maasailand of Losirwa and increasingly encroaches open rangeland used by the Maasai of Losirwa for grazing (Fig. 2). A few kilometers further down M. Engelke, Religion and the Media Turn, „American Ethnologist”, 37(2010), no. 2, p. 371–379. 22 B. Meyer, Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an Introduction, op. cit., pp. 124–135. 23 W. Keane, On the Materaility of Religion, op. cit, p. 230. 24 P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, Manchester 1988; A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai: Gender Identity and Food Resources in a Pastoral Economy, in: From Water to World Making, ed. G. Palsson, Uppsala 1990, pp. 73–93. 25 Names of locations are real. 21 �332 Fig. 1 Losirwa Rangelands Antonio Allegretti Fig. 2 Paved road in Kigongoni the paved road, on the way to the worldwide known Ngorongoro Conservation Area, one comes across the small town of Mto wa Mbu which forms a single, though patchy, (peri) urban conglomerate with Kigongoni. I conducted ethnographic fieldwork through participant observation as well as a few formal interviews with a number of individuals, including those affiliated to the church, being hosted by the Tutunyo26 Maasai family. While lodging in the Tutunyo boma27 I commuted between the rural and urban-based locations including attending church Sunday masses and other church events in the local Lutheran church in Losirwa which is located somehow at the ‘border’ between the open rangeland of Losirwa and the peri-urban territory of Kigongoni. This chapter is grounded on Names of people are fictitious. An enclosure made of several huts, one or more livestock kraals, and surrounded by a fence made of tree branches, i.e. the traditional Maasai homestead. 26 27 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 333 a wealth of information, opinions, impressions and practices that I recorded during such events in the local church but also by talking to other informants outside the church networks. The main protagonists of this account are young moran28 whose age ranged from 20 to 35 such as Luka, one among whom I built relationships of trust and friendship, as well as Isaya, a close friend of Lekishon (and mine), and a Maasai moran himself from another Maasai close-by village, who, at the time of fieldwork was the evangelist appointed by the Lutheran parish council in Mto wa Mbu to work in the local church in Losirwa. When I use the name ‘father’, I refer to Tutunyo’s boma head, a Maasai elder and Luka’s father, with whom I also established a close relationship of trust and respect. In a way, throughout this chapter I hint at these three protagonists as embodiment(s) of the different positions or stances when it comes to the relationship between ‘tradition’ and Christian spirituality, with Isaya representing Christian values, ‘father’ the ‘traditional’ values, and Lekishon mediating between the two. As a certain degree of typification is unavoidable, I wish to stress that this account does not claim to exhaustively report the complexities of (Maasai) ‘tradition’ in its interaction with modernization forces. It is, however, a sincere attempt to ethnographically document the challenges and dilemmas that young men, like many other ‘indigenous’ or place-based peoples around the world, are confronted with when undertaking their individual life paths towards full personhood within the collectivities to which they belong. Mediating between ‘communities’ No forms of social organization is or has been in human history determined by an entirely homogenous set or register 28 Young Maasai in the warriorhood life stage (before entering ‘elderhood’). �334 Antonio Allegretti of values; all communities and societies to some extent, especially in transitional times, and increasingly in our contemporary global world, have drawn from different ‘value baskets’ in routine life and ideology. Nowhere more than in contemporary Africa this holds true29, considering the combination of factors such as urbanization, market liberalization, and demographic change that continue to clash with and impact on, at times violently, more ‘traditional’ forms of social organization mostly originated in rural life30. The case of the Maasai in Tanzania and the spread of Christianity is only one among many in the African continent. That eastern Africa pastoralism is in transitional times is by now an acknowledged fact31; market liberalization, livelihood diversification and urbanization starting in the 1980’s have had major effects on these groups. The general understanding among researchers is that these factors of change have impacted on the Maasai by triggering cultural homogenization and loss of tradition. Elsewhere, I have challenged this kind of narrative and argued that tradition and culture underlying Maasai ethnic identity are being transformed and reinvented rather than swept away32. Even in the case of market integration, which is commonly acknowledged as a factor leading to ‘disappearing’ tradition and ethnic identity, I have argued, tradition and ethnic identity can be ‘capitalized’ on and become market institutions for market gains by Maasai 29 J. Guyer, Marginal Gains: Monetary Transactions in Atlantic Africa, Chicago – London 2004. 30 D.F. Bryceson, Rural Livelihoods and Agrarian Change in Sub-Saharan Africa: Processes and Policies, in: Rural Livelihoods and Poverty Reduction Policies, eds. F. Ellis and H.A. Freeman London – New York 2005, pp. 43–74. 31 E. Fratkin, East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and Rendille Cases, op. cit., pp. 1–25. 32 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 335 themselves33. This has led to a plurality of value registers rather than replacement of an old (i.e. tradition/culture) with a new one. Maasai church goers in Losirwa village (and throughout Maasailand presumably), embody this plurality of value registers in that they partake in different social networks and social worlds parallel to those networks based on ethnicity that have been described so well in classic ethnographical accounts34. Their identity is an assemblage that hinges on their membership in a multiplicity of communities that come from religion35 and formal education36, and their social lives are shifting and diverse. Younger generations of moran are those most involved in parallel spheres of relationships. Both these spheres of relationships are somehow recognized in Losirwa and overall in the country as carriers of ‘modern’ values and for their empowering role within Maasai society. Several of these young warriors assiduously attend the local church, supporting and sometimes leading the activities of spreading the religious message, often through organizing events such as collective prayers, religious film showings, and helping followers and non-followers with counseling and other kinds of moral support. Among these young churchgoers, many were at the same time enrolled in primary or secondary school, and those who were attending boarding schools away from Losirwa would not miss church events or simply the Sunday Mass on their return home for holidays. Idem, „Being Maasai” in Markets and Trade: the Role of Ethnicity-Based Institutions in the Livestock Market of Northern Tanzania, „Nomadic Peoples”, 21(2017), no. 1, pp. 63–86. 34 P. Rigby, Persistent Pastoralists. Nomadic Societies in Transition, London 1985; P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, op. cit.; H. Schneider, Livestock and Equality in East Africa, Bloomington 1979. 35 D.L. Hodgson, The Church of Women. Gendered Encounters Between Maasai and Missionaries, Bloomington 2005. 36 E. Bishop, Schooling and the Encouragement of Farming amongst Pastoralists in Tanzania, „Nomadic Peoples”, 11(2007), no. 2, pp. 9–29. 33 �336 Antonio Allegretti What struck me was how these young Maasai shifted in their practices as well as the way they verbalized this plurality of forms and sets of values. One thing that struck me in particular was how they never complied with, or better said, intentionally broke, the traditional Maasai rules of food consumption (see next section) during church events. They would share meals with women (a taboo in most cases within the Maasai village) in heterogeneous groups and paying very little attention to the sharing rules within age sets (see next section). At times, they would express contempt for traditional rules in force in the village; at other times, with little awareness of proposing contradicting ideas, they would underline the positive values of Maasai ‘tradition’ and their pride in showing group affiliation through food sharing. Overall, religious affiliation affected these young men’s views about some specific and important aspects of their daily life as well as their visions of future. These aspects had to do with ideas connected to individuality, practically expressed by the rejection of complying outside of ‘traditional’ networks with the sharing rules, and triggering a stronger sense of the self as opposed to group and ethnic collective awareness. The way they verbally envisioned their future also was an expression of contradictions such as their views about what constitutes wealth. They criticized elders’ attachment to livestock at the expenses of other forms of wealth such as a ‘modern’ house, while wishing to retain and reproduce their families’ wealth in livestock as a form of reproducing family values and ethnic identity. Polygamy as opposed to monogamy was another domain that blatantly expressed these contradictions considering that many individuals who voluntarily and convincingly had made themselves carriers of religious church values (including monogamy), were in fact polygamous, having married more than one woman, and continuing to marry other women as they continued with their moral engagement with the �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 337 church. Notwithstanding their participation in co-existing communities and networks, they continued to claim their identity as Maasai and as pastoralists, including those enrolled in school where usually values connected to agriculture-based livelihoods are highlighted as opposed to pastoralism which is considered a backward lifestyle37. Evidently, the ideas that put the Maasai as an ethnic group, their customary and traditional institutions and practices, in opposition and mutually exclusive with instances of monetization, commoditization, ‘modern’ technologies (i.e. mobile phones), and in general many other aspects of everyday life of youths in Tanzania (e.g. religion affiliation and formal education) are mistaken, perhaps having survived as historical legacies of economic policies or development interventions38. Political religion The plurality of communities in which younger generations of Maasai males are embedded is a very complex set of overlapping registers of values, as seen above, and this heterogeneous mix impacts on how resources, economic assets and wealth are managed, and the entitlements over and distribution of them. The wedding of Luka, a 25-year-old Maasai warrior in the Tutunyo family and one of my closest friends in the field, was the occasion during fieldwork in which I realized the ‘politics’ involved in the relationships between spiritual affiliation to the local Lutheran church (or absence of it) and the politics of distribution and entitlements to resources and assets. It was striking to witness Luka’s struggle in positioning himself between his father’s efforts 37 38 Ibidem. D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit. �338 Antonio Allegretti in encouraging him to celebrate a ‘traditional’ Maasai wedding with related redistribution of entitlements and ownership of cattle (see below), and Isaya’s (the evangelist in the Losirwa church and Luka’s close friend) equally strong resolution to have a Christian celebration for him. The first sign that the wedding celebration for Lekishon was to become a battleground for different views was father advising Lekishon to avoid having, during the celebration, people dressed in ‘Swahili’ clothes39. Isaya interpreted father’s suggestion (or admonition) as an effort to persuade Lekishon to have a fully traditional wedding without ‘external’ invitees that could disrupt the ceremonial traditional ritual. In one of his manifestations of disapproval, Isaya argued: “What kind of feast is it going to be?! Just drinking milk?!”. Milk (and its consumption) as determinant of traditional social organization and medium of life turns in individuals’ life cycles40 sees its importance amplified during Maasai traditional celebrations through the ritual practice. On wedding celebrations, for instance, drinking milk according to a specific ‘protocol’ that requires groom and bride to drink milk in front of a delegation of wazee (elders), serves to establish the everlasting wedlock. On the occasion of the rite of passage from childhood to adulthood for males (through circumcision) too, milk is used by the one performing the operation to wash his hands as a stronger cleanser than water. Isaya’s ridiculing of the importance of milk on the wedding ceremony meant to express his disapproval and standpoint against tradition that, in the specific regard of marriage, rejected any alternative medium for the establishment of the wedlock such as those accounted for by the religious register. 39 40 Ordinary clothes such as trousers, shirts and the like. A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai..., op. cit., pp. 73–93. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 339 As time went by, a decision had to be taken as to the type of wedding to arrange. Not without inner struggle, Lekishon decided eventually to organize a ‘traditional’ wedding only after overcoming and resisting the impetus or impulse, as he confided to me, to call the marriage off. The wedding was eventually celebrated and the traditional conventions including the customary consumption of milk were adhered to. Participants, strictly dressed in Maasai clothes, attended the whole ceremony from early afternoon to evening consuming cow meat and different types of spirit along with other drinks from bottled beers to sodas. Other dynamics of entitlements and redistribution of property rights over livestock were particularly important to observe, especially the choice for the animals to be sold to fund the ceremony. Father ‘borrowed’ five cows from his other sons and sold them to finance Luka’s ceremony as per ‘customary’ habit which had previously enabled Luka’s older brothers to fund their own respective wedding ceremonies. Weddings are only one occasion in which one can realize the complex web of exchange and redistribution of property rights within an extended Maasai family41. I also described elsewhere42 how younger warriors, elders, and women form a triangle of power relations expressed through property rights and entitlements over livestock in interaction with other forms of wealth, from cash to land, and houses. Such complex web is certainly one specific instance in which affiliation to Christianity on the one hand, and partaking in ‘traditional’ networks on the other creates conflicting relationships between the two communities. Isaya made extremely clear to me what he thought of the web of exchange within the ‘traditional’ Maasai family when P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, op. cit.; Idem, The Pastoral Continuum. The Marginalization of Tradition in East Africa, Oxford 1998. 42 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. 41 �340 Antonio Allegretti he referred to Luka’s boma as a “dictatorship”, with Luka’s father being the dictator “eating his sons’ wealth”, referring to father’s entitlements to dispose of his respective sons’ cows without them having a say on it. Religious affiliation has come with values that refer to individual success as opposed to shared property rights within the extended family. Similar criticism with respect to ‘sharing’ was however expressed by some elders, including the Tutunyo boma head (i.e. Luka’s father), about the networks of distribution among church followers. On one of our many interesting conversation, father referred critically to the offers donated by church followers on a weekly basis that go to fund projects such as the renovation/ construction of (religious) buildings and the purchases of supplies for the sake of religious activities. He argued: “Everyday they ask you to contribute money for their things; how can you contribute everyday?! And you don’t see any benefit from it”. Such kind of criticism about circulation of wealth within church networks does not only come from those who are evidently outside such networks, but also from some insiders, and even church leaders themselves. Another interesting field informant I often spent time with in Losirwa and Kigongoni was Matayo, a Maasai middle-aged man originally from the neighboring village of Munghere who, after going through inner struggle of the kind Lekishon went through on occasion of his wedding, had taken the difficult decision to hang up his cassocks and marry a second younger wife. He lived at the ‘border’ between the Losirwa Maasailand and the peri-urban tissue of Kigongoni, having built a new house after leaving the church. His story is particularly significant when analyzing how the sphere of religiosity and spirituality in the local community of Losirwa/ Kigongoni is heavily entrenched in networks and dynamics of resource sharing and management, local ‘politics’, and individual life paths in achieving (economic) independency and success. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 341 The way he talked about his previous involvement with the Lutheran church showed the political dynamics that occur between church leaders and church followers. He said that the offering of money to the church had become an obligation fulfilled with great difficulty by many. People who could not prove their ‘attachment’ to the church by offering money would be looked upon and be embarrassed whereas the more ‘generous’, charitable, and benevolent would acquire positions of respect alongside church leaders and even gain decision-making power in the church affairs. Such stratification, he argued, is morally questionable when in a church and religious context where the values of equality ought to underlie social relationships among members. These dynamics affected his own involvement with the church. As a priest, his position of leadership entailed not only his physical presence in the church but also to lavish and donate even larger sums of money for church projects and to the church members themselves as ‘offers’ to support their livelihoods. Such situation became unbearable to him and his family: You see, those people and elders in the church always tell you, you have to go to the church every single day otherwise they would ‘accuse’ you of not being a good Christian. Plus, you have to be the first to contribute to set the example to other people... but that way you will end up poor! So many priests who retired from their services ended up becoming alcoholics ‘cos they could not save anything in their whole lives! Leaving the priesthood was not an easy choice for him, but it turned out to be the right one as he explained: putting all his efforts in his farm earned him important assets and wealth to the point that he is now envied, he said, within the village. He argued that he followed “God’s way” in leaving the church and succeeded in his other life endeavors. It emerges that the sphere of spirituality is far from being simply confined to an individual’s faith in a spiritual being. Quite the op- �342 Antonio Allegretti posite, it is an arena that much resembles that of ‘tradition’, where social and political relationships are established, nurtured, and at times severed. These dynamics become even more complex when one partakes at the same time in both the church community and other networks based on Maasai ‘tradition’ as observed in the case of Luka. Luka’s words in reference to this problematic link, and referring to his own situation as opposed to that of Isaya, showed how strong the dilemma was for him: Isaya wants me to abandon all the Maasai tradition at once; but he is wrong ‘cos when you are born in a certain tribe it is difficult to abandon everything. Then, he continued: He has already achieved his individual position within the church, so people in the church help him out when he needs to be helped; no one is going to help me but my family in the village. That individuals can and do mediate between the two spheres of Christianity and (Maasai) tradition as a way of gaining recognition of personhood (also by achieving economic success) was confirmed on many occasion by Isaya who would not miss a chance to tell me how becoming a priest had enabled him to feel satisfied and fulfilled. In his own case, and unlike many others like Luka, the mediation between the two spheres materialized through the outright abandonment of Maasai tradition but without renouncing his own Maasai identity. On many occasions he referred to not only property rights arrangements but also Maasai traditional consumption arrangements which I will discuss in the next section as ‘slavery’ while at the same time reaffirming his own ethnic identity as a Maasai and his role as one who is supposed to strive to ‘educate’ his own Maasai people (those partaking in the church). As once he told me while discussing the question of Maasai tradition: �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 343 You wazungu [whites] want the Maasai to stay the way they are because you want to come here and see the traditional life, but they really need to change and get developed, and they can only do that if they abandon their traditions! The question of development, as will be seen in the next section, is in fact particularly meaningful when considering the material embodiment of the community (political) dynamics just described. Material religion Meyer’s well-known historical account43 of colonial Christian mission churches and conversions in Ghana is perhaps one of the most accurate, compelling, and still current accounts of ‘material religion’, that is, the material aspects that embody spirituality making it discernible in the outside world. Meyer shows quite emphatically how “worldly matters”44 played a fundamental role in, or better still, constituted the tangible socio-political arena for the conversions of Ghanaians to Christianity during colonialism. Against the mission rhetoric which promoted the use and consumption of consumer goods (e.g. imported clothes) as simply an outward sign of an inner (Christian) spirituality, Ghanaians absorbed and transformed consumption practices by assigning them meanings that pertained to individual (economic) success in a competitive rivalry between each other, hence, as a result, dismissing the vision of the Christian mission of the sober and humble Christian45. It is undeniable that there is an overt link in contemporary Africa between the sphere of spirituality and that of ‘worldly matters’. The connection becomes even stronger as religion as B. Meyer, Christian Mind and Worldly Matter, „Journal of Material Culture”, 2(1997), no. 3, pp. 311–337. 44 Ibidem, p. 313. 45 Ibidem, pp. 311–337. 43 �344 Antonio Allegretti a network overlaps with other associational networks and spheres of practice from local economic activities providing networks of trust for vendors-customers relationships46 to other networks of social capital that are widespread in Africa and can depend on the so-called ‘big man’ logic47. Among the Maasai, the sphere of consumption, especially of food, is normally loaded with an exceptionally complex set of meanings that rarely find equals in other communities around the world. Food consumption, in terms of different practices as well as types of foods, determines complex gender and age-based social dynamics and relations, including those of a ‘political’ nature between sectors of community, as well as the life cycle of single individuals (both men and women)48. Unsurprisingly, food consumption has acquired new meanings as a result of factors of change from urbanization to migration and economic development49, and religion constitutes one of these factors determining changing practices. Isaya’s emancipation from traditional networks based on Maasai ethnic identity, as an example of the divergence between the religious and ‘traditional’ spheres and networks, for instance, was embodied in the way consumption of food would occur in his private family life. While on fieldwork, I visited his original home in a neighboring village to Losirwa, Losimingori village. The arrangements of furniture and other items in the boma, including those used for dining, clearly marked a deliberate shift from the way things are done, and food is eaten, according to the ‘traditional’ Maasai way. By the time we approached lunch time, a table would 46 K. Meagher, Identity Economics: Social Networks and the Informal Economy in Africa, Oxford 2010. 47 J.F. McCauley, Africa’s New Big Man Rule? Pentecostalism and Patronage in Ghana, „African Affairs”, 112(2012), pp. 1–21. 48 A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai..., op. cit., pp. 73–93. 49 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 345 be placed in the center of the hut, and people would sit in a circle and eat each in his or her own plate with forks and spoons. The party would be a heterogeneous mix in terms of gender and age. Such arrangements markedly differed from food consumption arrangements I had previously been acquainted with in other boma including Tutunyo family. Groups sharing food according to the ‘traditional’ arrangements are gender and age-based exclusive; men and women prior to marriage (and for some time after the marriage) would never share food together, neither would elders with younger people (although the restrictions are looser in such case). In Isaya’s boma, a moran would also have food on his own, thus breaking one of the strongest taboos in Maasai culture, which forbids moran to have food individually without sharing with their comrades. On the occasion of church events in Losirwa, I could easily recognize the same intentional breaking of traditional rules of food consumption that I witnessed in Isaya’s boma. Men and women would eat either indoor in the church or outside, but not forming the small age and gender-based homogeneous clusters that are formed for instance during ‘traditional’ parties (e.g. circumcision feasts, wedding parties etc..). On such occasions, for instance, especially moran isolate themselves from the rest of the invitees as part of the social dynamics and conventions that designate the moran as the group that covers key functions within Maasai society (i.e. providers of security for both people and cattle). Isaya always referred to the aforementioned taboos in food consumption practices as ‘slavery’, that is, for moran who are not allowed to eat when hungry unless sharing with another moran within the same age set, but also for married couples who are not allowed to share a meal, a normal activity any other non-Maasai couple is able to enjoy without restrictions, until they reach the adulthood stage of life (i.e. when men/husbands leave behind �346 Antonio Allegretti the moranhood stage of life as the next batch of younger men are circumcised). On one occasion, Isaya revealed to me that many moran had confided him to concur with the church message but that breaking the food taboos, such as for instance the restriction on eating meat with women, would result in social stigma too strong to endure for them. Isaya himself was aware of the power of such taboos and added another untold truth which had to do with moran’s anxiety to lose their appeal (hence sexual affairs) in the eyes of women in the village who were not affiliated to the church. Once again, Lekishonwas the most eloquent about the controversial relationship that moran establish with the two spheres (‘tradition’ and religion) while partaking in both: I follow the tradition on food consumption when I am in traditional feasts, and I do not follow it when I am in a church feast. If I ate meat with women during the circumcision of olayoni [children], wazee [elders] and other moran would think I have gone crazy! [laughter]. Partaking in different communities, therefore, has created overlapping systems and sets of values which are not necessarily mutual exclusive, but that do entail discreet and subtle maneuvers within the realm and boundaries set by the values underlying each single community. Religion and the materiality of development As consumption brings out the complex link between Christian spirituality and tradition within individual life paths for one to gain his or her personhood, other arenas of materiality, that is, the material expression of the church, embody people’s efforts in striving to achieve development. The material and architectural expression of the church in Losirwa is imbued with meanings that pertain specifically to (the achievement of) development as an �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 347 essential and universal life project to better one’s own life. This has to be looked at both within local social dynamics and in the broader national context where ‘modern’ houses (made of bricks and cement and corrugated iron roof) are indisputable signs of development and individual’s economic success50. In the case of Maasai communities, as I have described elsewhere51, a ‘modern’ house is imbued with additional meanings when put in opposition (actual and symbolic) with the ‘traditional’ Maasai hut with the customary division of space according to age and gender52. The relation between the materiality of ‘the house’ and instances of social organization has a long history in anthropology53. Not only the house itself, also furniture and other material arrangements that are part and parcel of the ‘house’ as a tangible expression of sociocultural system(s) have been under the lens of anthropologists54. Elsewhere55 i have touched more extensively on how the tangible expression of the house and domestic space in contemporary Maasai communities have taken new meanings that have clashed with customary domestic arrangements56, becoming an arena of the social transformations triggered by the shortening of distances between rural and urban areas. These changing dynamics bear M. Green, Participatory Development and the Appropriation of Agency in Southern Tanzania, „Critique of Anthropology”, 20(2000), no. 1, pp. 67–89 51 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. 52 Ibidem. 53 G. Bachelard, The Poetics of Space. The Classic Look at How We Experience Intimate Places, Boston 1994 [1958]; About the House. Levi-Strauss and Beyond, eds. J. Carsten and S. Hugh-Jones, Cambridge 1995. 54 D.L. Lawrence and S.M. Low, The Built Environment and Spatial Form, „Annual Review of Anthropology”, 19(1990), pp. 453–505. 55 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. 56 D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit.; A. Talle, Women as Heads of Houses: the Organization of Production and the Role of Women among the Pastoral Maasai in Kenya, „Ethnos”, 52(1987), no. 1–2, pp. 50–80. 50 �348 Antonio Allegretti manifest resemblance with, for instance, the case of the pastoral group of the pastoral Endo in Kenya illustrated by Moore57 where the process and (externally imposed) project of ‘modernization’ materialized as an opposition of values and meanings attached to ‘traditional’ houses (located on the escarpment) vis-a-vis ‘modern’ houses made of bricks geographically located on the valley floor. In Losirwa, repeated references during Sunday sermons are made to the church as the ‘house of God’ and how offers are needed to nurture ‘the house’ by purchasing new items, improving walls, constructing ‘modern’ toilets etc. The church as ‘house of God’ is metaphorically referred to as ‘moral’ shelter against the predicaments of modern society such as HIV, poverty, and general moral decay; hence, the church as architecture embodies the metaphor of the ‘house of God’. Not only in Losirwa; on other occasions such as for instance the inauguration of a church in the neighboring village of Esilalei I attended, the speech given by the Maasai village chairman concentrated on the new church as a timely resort for the Esilalei villagers against an unidentified looming plight hitting the community. The palpable euphoria I beheld on the inauguration day was also due to the participatory nature of the project which the nearly totality of the invitees had contributed to, and that had created a sense of collectivity and community sheltered metaphorically and materially under the roof of the newly constructed ‘house of God’. Not until the early 2000’s, the connection between religion and development, especially in developing nations, has been obfuscated by the secular approach that prevailed in developed nations58. Eventually, towards the early 2000’s, academics have H. Moore, Space, Text and Gender: an Anthropological Study of the Marakwet of Kenya, New York 1986. 58 S. Deneulin and C. Rakodi, Revisiting Religion: Development Studies Thirty Years On, „World Development”, 39(2011), no. 1, pp. 45–54. 57 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 349 led the way towards the recognition of religion as an actor of and in development, drawing connections for instance with efforts made within the Millenium Development Goals framework in Africa59 and preparing the terrain for Faith Based Organizations to be recognized by such important donors as the DFID as ‘agents of transformation’ (and be granted money for their operations)60. As the ‘traditional’ secular vision of development proved impractical, the academic world was confronted with new horizons of research and action. As Deneulin argues: “the unavoidable presence and importance of religion in the lives of people in developing countries – and in most developed countries too – invite development studies and its constituent disciplines to reconsider one of the assumptions upon which they are often based: that secularization is a universal, desirable, and irreversible trend”61. The history of development and religion as an institutional and economic course cannot be detached from the political relations, and connections that contribute to determine it – connections and relations not only between countries or whole blocks (e.g. the socalled ‘Political Islam’), but also the kind of political relations that occur at small-scale levels. If development studies, as Deneulin has argued62, have had a rude awakening from the secular approach to development, other social sciences like anthropology, especially Africanists such as Meyer and others as highlighted above, have recognized the political implications at local level within the religion-development connection. 59 A.J. Njoh and F.A. Akiwumi, The Impact of Religion on Women Empowerment, „Social Indicators Research”, 107(2012), pp. 1–18. 60 G. Clarke, Agents of Transformations? Donors, Faith Based Organizations, and International Development, „Third World Quarterly”, 28(2007), no. 1, pp. 77–96. 61 S. Deneulin and C. Rakodi, Revisiting Religion..., op. cit., pp. 45–54. 62 Ibidem. �350 Antonio Allegretti For instance, in Losirwa, the investment in the church as a material construction and a collective project of development occurs also as a reaction that stems from the criticism by church people towards ‘tradition’, hence, an undertaking that feeds back into the ‘political’ relations between religion and ‘tradition’ I have referred to above. Benevolence towards church projects such as investing in furniture, renovations of the house and the like, are ‘generous’ acts that respond to the dialectal relationship between partaking in a community which requires altruistic gestures and individual motives aimed at the achievement of personal development63. Christian values of generosity are put in opposition to discourses of selfishness attached to ‘tradition’ and the stubborn attachment to cows as a form of individual wealth. But generosity, to the affiliated to the church, gets in not only for collective projects of church renovation; it is also an attribute that features other acts such as investing in the building of a private house, which are inherently to be considered private investments. As such, the material expression of the church represents an alternative and parallel (to that of ‘tradition’) arena for accessing development that is strongly rooted into the local and national vision as to what constitutes progress, and development (i.e. a ‘modern’ house). The material expression of the church embodies values of modernity, and people’s efforts in expanding it with new furniture and renovation stand for people’s attempts to achieve such values. Where many individuals are not in the economic position that would allow them to build their own ‘modern’ house, investing in a collective venture enables them to embrace at the same time the values of generosity underlying the vision promoted by the church, and the values of individual development and modern national citizenship. S. Gudeman, The Anthropology of Economy: Community, market, and Culture, Hoboken 2001. 63 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 351 Conclusion This chapter has tried to propose an alternative analytical framework for the understanding of the socio-economic context of the Maasai in contemporary Tanzania. ‘The Maasai’ today cannot be regarded as a discrete social unit with a specific ‘tradition’ or culture as distinctive traits of ethnic identity spatially bounded as it was during the pre-independence years when specific boundaries confined people to the Maasai Reserve first, then Maasai District64. On the contrary, even though the rural economy persists in specific spaces that could be even identified on a map, ‘the Maasai’ in contemporary Tanzania may rather be regarded as an assemblage of individuals each with their own life experiences within rural life and, importantly, outside of it. An ongoing process of negotiation between the ‘traditional’ rural economy and lifestyle, and a multiplicity of outside social and economic arenas, such as for instance religion, I believe, provides an appropriate analytical tool to make sense of the changes that commoditization and the market produce. It helps explain how and why average young Maasai men are not the only ones to live across multiple economies and communities. Even highly educated Maasai, of whom I have met a number, who live in cities and work for important NGOs, continue to have their own boma in their respective villages, and pursue parallel economic careers in their villages as livestock owners and occasional upscale traders. As religion and church affiliation continue to spread among Maasai communities along with commoditization, urbanization, and the ‘market’, practices and meanings associated to Maasai ‘tradition’, culture, and ethnic identity will acquire further and more complex significance rather than disappear. My own pre64 D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit. �352 Antonio Allegretti diction on the ‘future of the Maasai’, a widespread concern among anthropologists that often has produced looming ominous prophecies, is that the Maasai will increasingly partake in a multiplicity of social, political, cultural and economic arenas also as a response to increasing pressure over the rural economy that comes from increasingly scare natural resources. Rural lifestyle, social organization and culture will undertake some steady readjustments rather than major transformations to adapt to changing conditions. REFERENCES About the House. Levi-Strauss and Beyond, eds. J. Carsten and S. HughJones, Cambridge 1995. Allegretti A., Maasai Ethnic Economy: Rethinking Maasai Ethnic Identity and the ‘Cash Economy’ across the Rural-Urban Interface, Tanzania. PhD Thesis [unpublished]. The University of Manchester, 2015. Allegretti A., Being Maasai” in Markets and Trade: the Role of EthnicityBased Institutions in the Livestock Market of Northern Tanzania, „Nomadic Peoples”, 21(2017), no. 1, pp. 63–86. Asad T., The Construction of Religion as an Anthropological Category, in: Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam, ed. T. Asad, Baltimore, 1993, pp. 27–54. Bachelard G., The Poetics of Space. The Classic Look at How We Experience Intimate Places, Boston 1994[1958]. Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, eds. T. Spear and R. Waller, Oxford – Dar es Salaam – Nairobi – Athens 1993. Berry S., No Condition Is Permanent. The Social Dynamics of Agrarian Change in Sub-Saharan Africa, Madison 1993. Bishop E., Schooling and the Encouragement of Farming amongst Pastoralists in Tanzania, „Nomadic Peoples”, 11(2007), no. 2, pp. 9–29. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 353 Bryceson D.F., Rural Livelihoods and Agrarian Change in Sub-Saharan Africa: Processes and Policies, in: Rural Livelihoods and Poverty Reduction Policies, eds. F. Ellis and H.A. Freeman, London – New York, 2005, pp. 43–74. Chanock M., Neither Customary nor Legal: African Customary Law in an Era of Family Law Reform, „International Journal of Law and Family”, 3(1989), pp. 72–88. Chidester D., Engaging the Wildness of Things, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 232–233. Clarke G., Agents of Transformations? Donors, Faith Based Organizations, and International Development, „Third World Quarterly”, 28(2007), no. 1, pp. 77–96. 2007. Deneulin S. and Rakodi C., Revisiting Religion: Development Studies Thirty Years On, „World Development”, 39(2011), no. 1, pp. 45–54. Eller J.D., Introducing Anthropology of Religion, New York – London 2007. Ellis S. and ter Haar G., Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, „The Journal of Modern African Studies”, 36(1998), no. 2, pp. 175–201. Ellis S. and ter Haar, G. Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, London 2004. Engelke M., Religion and the Media Turn, „American Ethnologist”, 37(2010), no. 2, pp. 371–379. Ferguson J., The „Bovine Mystique”: Power, Property and Livestock in Rural Lesotho, „Man”, 20(1985), no. 4, pp. 647–674. Ferguson J. The Cultural Topography of Wealth: Commodity Paths and the Structure of Property in Rural Lesotho, „American Anthropologist”, 94(1992), no. 1, pp. 55–73. Fratkin E., East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and Rendille Cases, „African Studies Review”, 44(2001), no. 3, pp. 1–25. Geertz C., The Interpretation of Culture: Selected Essays, New York 1973. �354 Antonio Allegretti Green M., Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, „Review of African Political Economy”, 2006, no. 110, pp. 635–650. Green M., Participatory Development and the Appropriation of Agency in Southern Tanzania, „Critique of Anthropology”, 20(2000), no. 1, pp. 67–89. Gudeman, S. The Anthropology of Economy: Community, market, and Culture, Hoboken 2001. Guyer J., Marginal Gains: Monetary Transactions in Atlantic Africa, Chicago – London 2004. Hodgson D.L., Once Intrepid Warriors: Gender, Ethnicity, and the Cultural Politics of Maasai Development, Bloomington 2001. Hodgson D.L., The Church of Women. Gendered Encounters Between Maasai and Missionaries, Bloomington 2005. Homewood K., Ecology of African Pastoralist Societies, Oxford – Athens – Pretoria 2008. Keane W., On the Materaility of Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 230–231. Lawrence D.L. and Low S.M., The Built Environment and Spatial Form, „Annual Review of Anthropology”, 19(1990), pp. 453–505. Meyer B., Christian Mind and Worldly Matter, „Journal of Material Culture”, 2(1997), no. 3, pp. 311–337. Meyer B., Materializing Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, p. 227. Meyer B., Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an Introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–135. Morgan D., The Materiality of Cultural Construction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 228–229. Morris B., Religion and Anthropology. A Critical Introduction, Cambridge 2006. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 355 Meagher K., Identity Economics: Social Networks and the Informal Economy in Africa, Oxford 2010. McCauley J.F., Africa’s New Big Man Rule? Pentecostalism and Patronage in Ghana, „African Affairs”, 112(2012), pp. 1–21. Moore H., Space, Text and Gender: an Anthropological Study of the Marakwet of Kenya, New York 1986. Njoh A.J. and Akiwumi F.A. The Impact of Religion on Women Empowerment, „Social Indicators Research”, 107(2012), pp. 1–18. Rigby P., Persistent Pastoralists. Nomadic Societies in Transition, London 1985. Schneider H., Livestock and Equality in East Africa, Bloomington 1979. Spencer P., The Pastoral Continuum. The Marginalization of Tradition in East Africa, Oxford 1998. Smith K. The Farming Alternative: Changing Age and Gender Ideology among Pastoral Rendille and Ariaal, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 131–146. Spencer P., The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, Manchester 1988. Talle A., Ways of Milk and Meat among the Maasai: Gender Identity and Food Resources in a Pastoral Economy, in: From Water to World Making, ed. G. Palsson, Uppsala, 1990, pp. 73–93. Talle A., Women as Heads of Houses: the Organization of Production and the Role of Women among the Pastoral Maasai in Kenya, „Ethnos”, 52(1987), no. 1–2, pp. 50–80. Winzeler R.L., Anthropology and Religion. What We Know, Think, and Question, Lanham – New York – Toronto – Plymouth 2012. Zaal F., Economic Integration in Pastoral Areas: Commercialisation and Social Change among Kenya’s Maasai, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 97–114. ��PART IV VARIA ��Chapter 12. KLAUDIA WILK MHAGAMA EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA: Socio-cultural aspects of cooperation between local partners and external donors and its impact on development ABSTRACT Although the Public Private Partnerships (PPP) have been brought forward as one solution to more sustainable development in Tanzania, Church organisations and Faith Based Organisations (FBOs) still depend on resources ultimately originating from an organization’s environment and/or international partners. Many organisations in Tanzania consider the partnership with the external donors as important for the long-term security in running the particular institutions. However, still there is a lack of regulations which could help such organisations to extend the long-term goals and sustain their success in cooperation with external donors. This is caused by several aspects. First of all, the permanent cooperation occurs in physical and material contribution involving financial sources and external staff. This causes some sort of dependency between these organizations and external donors. Donors and local partners have different power and resources, though often shared relief and development goals. Local partners may need funding to operate, donors need others to implement1. At the same time, such actors (e.g. Missionary societies, international donors) aim to decrease KLAUDIA WILK MHAGAMA – Jagiellonian University. Local partnership: A guide for partnering with civil society, business and government groups, Portland 2011, p. 20. 1 �360 Klaudia Wilk Mhagama dependence2. Another aspect concerns the limited funding and short time of implementation of a particulal project. This leads the relationship between local partners and external donors to a noncommitted relations rather than a long-term partnership. The last but not least important aspect mostly occurs in cultural and social context. Lack of special attention to this aspect may bring results nonefective to the local community. Donors often do not have access to communities due to security restrictions or limited personnel3. This aspect indicates the need of working with a local partner who accurately diagnates needs and then oversees the effective implementation of the project. Following these factors as a background for the heading of this paper, it is necessary to answer the following questions: 1) what is the partnership and what kind of role play local partners in cooperation with the Polish Aid; 2) what is the impact of a socio-cultural factor on formation of long-term effects? The above questions aim at identifying the most important factors influencing the long-term effects of project implementation in Tanzania leading to sustainable development. What is partnership? According to the Guide of The Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)4 „...a partnership is an agreement to do something together that will benefit all involved, bringing results that could not be achieved by a single partner operating alone, and reducing duplication of efforts. [...] To achieve sustained success it is essential that basic local parameters be created and agreed upon; equally essential are political will, resourcing, and the appropria2 J. Pfeffer & G.R. Salancik, The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective, Redwood City 2003. 3 Local partnership..., op. cit., p. 20. 4 This document has been prepared collectively by members of the OECD LEED Forum for Partnerships and Local Governance and staff members of the Forum Office in Vienna, under the coordination of the Chair, Michael Förschner. The opinions expressed and arguments employed therein do not necessarily reflect the views of the OECD or of the governments of its member countries. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 361 tion of funds”5. What is more, The Guide enumerates number of characteristics of efficient partnership6. There is no clear suggestion pointing to social and cultural aspects of partenrship. However, ther are several points indicating such characteristics like: social acceptance, representation by experienced persons who have influence within their organisation, good communication between actors and “learning culture”. The Guide emphasizes also the characteristics needed to implement long-term strategy. One of the first and most important is „an assessment of local needs and a consultation process with local actors„as well as „the various measures and projects are planned and correspond to the strategy and to local and regional needs”7. According to Derick W. Brinkerhoff and Jennifer M. Brinkerhoff „...In the international development arena, the partnership is both a core element in programs to improve the delivery of key goods and services in poor and transitioning countries, and often applied descriptor of the relationship between the external funders of the programs and the organizations or groups in the Countries involved in carrying them out”8. In practice, partnership means maximizing the potential of a partner from a supportive country to implement project activities9. The Guide identifies partners higlithing the partnership’s objectives as important to bring in the different relevant parts of the public sector as well as the business, commuOECD, Sucessful partnership. A Guide, OECD LEED Forum for Partnerships and Local Governance, 2006, p. 7. 6 Ibidem, pp. 7–8. 7 Ibidem, p. 8. 8 D.W. Brinkerhoff and J.M. Brinkerhoff, Partnerships between international donors and non-governmental development organizations: opportunities and constraints, „International Review of Administrative Sciences”, 70(2004), no. 2, p. 254. 9 Ewaluacja polskiej współpracy rozwojowej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w latach 2012–2015 w wybranych krajach Afryki Wscodniej i Bliskiego Wschodu, Raport końcowy z badania ewaluacyjnego KOMPONENT I – Afryka Wschodnia, Warszawa 2016, p. 63. 5 �362 Klaudia Wilk Mhagama nity and voluntary sectors10. Across this diversity, there are three broad groupings, though relationships may fit into more than one category at the same or different times and can evolve: 1. Project partnerships for a specific project with mutually agreed aims and objectives. 2. Strategic partnerships, working together over time with sufficient alignment of goals and objectives towards achieving a lasting impact on poverty. 3. Alliances with single organizations/ groups or networks/coalitions of groups working together towards a specific goal, even though organizational/institutional mandates and long-term purpose may be quite differen11. Polish Aid as an external donor in Tanzania Polish Aid Programme (PAP) can be clasified as a programme, coordinated by the Polish Ministry of Foreign Affairs12. It is the main tool used for cooperation in the European Union and the OECD Development Assistance Committee. Poland, as one of the members, is involved in development cooperation for the benefit of developing countries. Polish development cooperation constitutes a part of Polish foreign policy and fits into the European and global development policies, including support for achieving Sustainable Development Goals (SDGs)13. In accordance with the law, the Polish OECD, Sucessful partnership. A Guide, op. cit., p. 10. Local partnership..., op. cit., p. 7. 12 The Minister of Foreign Affairs coordinates development cooperation acting through the National Coordinator of Development Cooperation who holds the rank of secretary or undersecretary of state. The Coordinator is assisted by the Development Cooperation Policy Council, a consultative and advisory body to the Minister of Foreign Affairs. 13 Poland took an active part in the international community’s efforts to elaborate a new set of development goals: the Sustainable Development Goals, which replaced the Millennium Development Goals; a new model of development cooperation funding, which culminated in the 3rd International Conference 10 11 �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 363 development cooperation is based on the Multiannual Development Cooperation Programme, developed for a minimum period of four years. The document sets the objectives and geographical and thematic priorities of development aid. The first multiannual programme covered the period from 2012 to 2015. Poland’s Second Multiannual Development Cooperation Programme, covering the period from 2016 to 2020 and containing a strategy of action for developing countries, was adopted by the Council of Ministers on 6 October 201514. Polish development cooperation is implemented through programmes and projects, addressed to specific groups of beneficiaries (bilateral assistance), as well as member fees and voluntary contributions to international institutions, funds and organisations (multilateral assistance). A substantial part of the funds is directed at priority countries of the Polish development aid programme in cooperation with Polish nongovernmental organisations, public financial sector units, Polish Academy of Sciences and universities. Polish aid projects are also carried out in cooperation with Polish representations and diplomatic missions15. Adopted by the Council of Ministers on 6 October 2015, the Multiannual Development Cooperation Programme for 2016–2020 sets strategic objectives and directions of Polish development cooperation in the middle term. In line with the principle of enhancing the efficiency and effectiveness of development cooperation, the Programme outlines the areas targeted by Poland’s development cooperation, providing for a more concentrated approach in terms of geography. on Financing for Development (13–16 July 2015, Addis Ababa); and the 2030 Agenda for Sustainable Development, which was formally adopted at the United Nations Summit on 25–27 September 2015. 14 See: https://www.polskapomoc.gov.pl/About,Polish,aid,202.html [access: th 28 July2017]. 15 See:https://www.polskapomoc.gov.pl/Mission,statement,204.html [access: th 28 July2017]. �364 Klaudia Wilk Mhagama Tanzania as one of the priority countries has bacome a beneficiery of Polish Aid Programme16. Within frames of “Polish Development Assistance” Programme, between 2011 and 2017, Tanzania has bacome beneficiary of Polish Aid 22 times, including Foundation „Kiabakari”17 that has become beneficiary 6 times (in 201318, 201619 and 201720). 16 Priority partner countries now include current beneficiaries from Sub-Saharan Africa: Senegal, Ethiopia, Kenya and Tanzania. However, Polish Aid programme has also implemented several projects in other cuntries, e.g. Zambia, Uganda, Burundi, Rwanda, Central African Republic, South Sudan, Somalia or Namibia. See: https:// www.polskapomoc.gov.pl/Sub-Saharan,Africa,449.html, [access: 28th July2017]. 17 Kiabakari is a village in northwestern Tanzania, between Lake Victoria and the Serengeti National Park. There is a Catholic parish run by a missionary. On the mission area there is a health center where about 15,000 people are being treated annually (mainly women and children). The mission also includes a kindergarten and primary school where 240 children are educated. In addition, there are over 40 people working on the mission. For more than 25 years Kiabakari has been run by a Polish priest who is also the founder of the Kiabakari Foundation, which works to improve the quality of life, health and education, and promotes the development of the local population. 18 „Mbingu na Dunia – Mavuno ya Mvua” (Heaven and Earth – Water Harvest) – complex system for harvesting, treatment and retention of rain and ground water for educational and medical institutions in Kiabakari (PPR 122/2013); 2) “Mbegu Njema” (Good Seed) – A modern preschool in Kiabakari: a chance for the proper development and education of the children in the rural areas of Mara Region. Transformation and furbishment of the existing infrastructure for the needs of the preschool. (PPR 124/2013); 3) „Upendo Unaojali” (Tender Love) – broadening of the modern pre- and post-natal mother and child healthcare with the expansion of the hospitalization base in health center in Kiabakari. (PPR 125/2013). 19 “Tazama na Tabasamu” (Look and Smile) – Eye and dental clinic in Kiabakari – an effective rescue measure in the desert of the medical services of this nature for the society of north-western Tanzania. (PPR 46/2016); 2) “Shule Bora” (Perfect School) – the completion of the construction and furbishment of the primary school in Kiabakari – a chance of the access to the high quality education for the rural communities of Mara Region. (PPR 47/2016). 20 Salama Zaidi Lamadi (Safer in Lamadi) – The betterment of housing conditions and safety of children and the youth with albinism through the construction of the dormitory and fencing the caring center in Lamadi. (PPR 18/2017). �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 365 Since 2009 until 2016 within the “Polish Aid Volunteering Programme 2009”21 Tanzania has become beneficiary 25 times, including three times for Foundation „Kiabakari” (in 201122, 201223 and 201524)25. Within the frames of „Small Grants” Tanzania has become beneficiary country two times including Kiabakari mission in 201226 and St. Walburg’s hospital in Nyangao27 in 201528. 21 Since 2008, the MFA has been implementing the Polish Aid Volunteering Programme, aimed at supporting the direct involvement of Polish citizens to help citizens of developing countries, as well as disseminating information among Polish society on the problems facing these countries. The Polish Aid Volunteering Programme involves the following: Volunteers, Polish organizations managing volunteer work in the framework of projects, Partner organizations in countries covered by projects, The Ministry of Foreign Affairs, which finances the programme; See: https://www.polskapomoc.gov.pl/Volunteering,Programme,810. html, [access: 28th July2017]. 22 „Afya Bora” (Perfect Health). Voluntary support of Kiabakari Mission, aimed at malaria and other diseases profilaxis, including introduction of health promotion and health education programs. (WPP1283/2011). 23 „Huduma ya Kwanza”. Volunteer First Aid and Health Education for the citizens of Kiabakari and Kukirango community. (WPP 931/2012). 24 „Ili Wawe Na Afya” (That they may have health). The growth of the level of the medicare of the inhabitants of Kiabakari and of the Butiama district in Tanzania (WPP 783/2015). 25 See: https://www.polskapomoc.gov.pl/Polish,Aid,Volunteering,Program me,2015,–,Results,2292.html, [access: 28th July2017]. 26 „Providing modern delivery unit to the Health Centre in Kiabakari (Tanzania)”. 27 St. John’s Hospital Walburg’s is one of the largest hospitals in the region of Lindi and Mtwara. It is owned by a Catholic diocese. It is missionary hospital founded 56 years ago by the Benedictine nuns from Tutzing, southern Germany. The hospital has 220 beds and 4 basic departments: surgery, internship, obstetric gynecology and pediatrics. Previously there was also a tuberculosis treatment unit. The total staff number is 240 employees, of which 140 are medical staff. In the year 2015 the hospital received 34,440,000 outpatients who come to the hospital even from neighboring countries (eg Mozambique). 28 Quality improvement of surgical treatment in St. Walburg’s Hospital in Nyangao and other hospitals in Lindi and Mtwara region (Tanzania). �366 Klaudia Wilk Mhagama The local partners and the key individuals in Tanzania Project implementation requires knowledge about the problems of local community as well as their development needs. Regardless of the sector, partnership should be governed by at least two main principles. The first one is participation of a member of a local community that gives a chance, directly or through representation by local partners, to participate in the design, implementation and monitoring of programs. Local partners play an essential role in encouraging participation and ensuring different experiences, needs and capabilities of various groups in a local community29. Hence, a close cooperation with the local partners at the stage of designing and project implementation is a prerequisite for accurate diagnosis. Very often, local organizations and their cooperative working with a PAP are based on key individual which may be a major person to complete the project successfully. The St.Walburg’s hospital project, for example, was carried out in cooperation with a Polish doctor who has worked in the hospital for many years and is the only specialist surgeon working there. He is a key person in the field of cooperation for many years with a Polish diplomatic mission. As a partner and key individual, he provided many relevant information that led not only to the correct course of project activities but also to the continuation of the project. As a physician, he pointed first to the real problem of the local community, such as motorbike accidents, so that the problem was correctly diagnosed and invested in the hospital’s surgical equipment. In the case of the parish in Kiabakari, there was a presence of a Polish missionary who had over 25 years of experience in missionary work in Tanzania. So far, he has coordinated many development and volunteer projects 29 Local partnership..., op. cit., p. 5. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 367 in Tanzania. As a partner and key individual, he oversaw the implementation of the project, both in terms of quality and budget implementation. He also provided financial contributions for some tasks. In both cases, the local partners had the task of ensuring the timeliness of the project and the reliability of the work performed. They were directly supervising the implementation of the tasks and while carrying out the tasks of the project, they were responsible for realizing the new goals in accordance with the adopted concept. Such individuals supporting the organizations are concerned about the problems they face trying to maintain stable relationship. Due to Pfeffer & Salancik30, stable relationship is achieved through friendship, informational exchanges and understanding. This leads to the second principle of partnership which is accountability. According to the MerciCorps Local Partnerships Guide, accountability is defined as a two-way responsibility: among partners, between the program and donors, and the program and communty. Partners are accountable to each other when they honor their commitment to communicate plans and are responsible for what they actually do. Accountability requires transparency31. That is why, the need to have a reliable partner who will be able to meet the project requirements is one of priorities leading to the sustainable development of local organisations32. The partnership emerges itself not only in relations between the external donors and the local partners represented very often by key individuals, but also involves the local experts, leaders and representatives of the public. This is a form of empowerment that allows local actors to participate in project decision-making and take responsibility for their actions. At the same time, the partner J. Pfeffer & G. R. Salancik, The External Control of Organizations..., op. cit. Local partnership..., op. cit., p. 5. 32 Ewaluacja..., op. cit., p. 37. 30 31 �368 Klaudia Wilk Mhagama organization assumes that it supports the local community in the process of assuming responsibility for the implementation or continuation of the project, as long as the community needs it. It functions here as a facilitator, who gradually withdraws from the project activities. At a time when the local community is ready to take full responsibility for the effects of the project, all decisionmaking power goes into its hands33. In the case of St. Walburg’s hospital, knowledge that was acquired during training is not only used by trained doctors, but also gives the physician the opportunity to transfer knowledge to other staff working in the same hospital or in nearby hospitals. This phenomenon is also referred to as the so-called self-sustaining model, which means that the support received for the project generates revenue that can be reused to sustain and/or develop positive effects of the program. In this case, the partner organizations themselves take care to ensure the continuity of the funding. Such model is particularly desirable in job creation projects34. One of the difficulties is certainly that the continuation of the project activities (training) is paid from the hospital’s financial resources, which slightly damages the hospital budget. Nevertheless, according to the beneficiaries, the effects of the activities are so much added that the hospital’s training has not stopped. This is of course a model example of the empowerment principle. In practice, a local partner has a constant control of project activities even after the project has been officially discontinued. Socio-cultural context Another key aspect of successful implementation of projects in Tanzania is the skillful adaptation to the localized socio-cultural 33 34 Ibidem, p. 65. Ibidem, p. 51. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 369 context. There are of course some obvious points concerning adaptation to the needs of the local community such as knowing the local language or overthrowing local superstitions (for example, putting a phone to the heart helps an unconscious person; the albino problem). However, it is worth noting the inapparent ones like the issue of expenditure that should bring long-term effects. This is extremely difficult with still modest resources of Polish Aid Project. It is therefore essential to focus resources and invest in projects that can bring significant improvements in a relatively short limit of time. In this area, the role of a local partner is very important. He can identify projects that address the needs of the local community. However, there is also a need to create the project based on expected effects as well as the cost of implementation. The projects evaluation indicates soft projects as those that have a high degree of efficiency. Special projects are devoted to the development of competences or professional skills, assuming the introduction of beneficiaries into the labor market or creation of new jobs35. In the case of actions targeted at the local community, the best sustainability of soft projects is noted, particularly where they are well suited to the current needs of the local community and the participants are deliberately selected from the local community (eg. local leaders). In this case, local community representatives not only use the knowledge they have acquired for their needs, but also become multipliers – they transfer knowledge further. The project – Kiabakari first aid, for instance, resulted in the emergence of knowledge multipliers using the knowledge acquired during the project but also continuing the activities of project on their own. Participants of this project (teachers, students, medical staff and the local community) continue their activities on their own, using the knowledge gained during the day-to-day training by 35 Ibidem, p. 32. �370 Klaudia Wilk Mhagama introducing first aid topics into seminar and into the classroom. Primary school teachers were teaching school pupils and others by showing in practice how to help, in the course of everyday situations (fainting, breaks, car accidents). However, the inclusion of a local community into the process of implementation, is also an important factor in the sustainability of projects36. This was the case with the first aid training in Kiabakari, where volunteers had to adapt the training to local problems (eg. snake bites, insect bites or motorcycle accidents) and to face local prejudices (eg. drinking Urine for poisoning). In the case of a maternity ward project, it was important to assure mothers-to-be of the possibility of having a baby without any obstacles. Previously, women often needed to be transported to a hospital 15 kilometers away, which was not always possible due to an ambulance or a private car, for which the owner required a high fee (which the family was unable to pay). Today, the equipped delivery room allows future mothers to have a peaceful and safe delivery on the spot. According to the report, the biggest risk of failure to achieve and maintain the expected effects, is in the projects implemented in the field of health. There are the legal, procedural and institutional constraints that make the development of health institutions with the help of external donors very difficult. An excellent example is the St. Walburg’s hospital in Nyangao, which operates in partnership with the government (Private Public Patnership – PPP). In case of this type of contract, the government requires free care for the vulnerable group (mothers, children and the elderly). In return, the government offers subsidies to the hospital in the form of basket funds or staff compensation, as well as the provision of adequate medical staff. The question of staff is, however, one of the biggest problems. The government is not able to provide enough doctors. 36 Ibidem, p. 54. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 371 Single workers are delegated, but their work is temporary. Also, medical staff, when given the opportunity to work in a government hospital, resign from private / mission hospitals (in this case, the so-called church based hospitals) in connection with the possibility of receiving more government revenue. A similar situation occurs on the mission in Kiabakari. The health center is not supported financially and personally by the government. In addition, the resort can not perform many treatments because it does not have the official status of the health center. Another problem of the Kiabakari resort is the fact of having 25 medical staff. Meanwhile, the center employs 15 people and pays them from its own sources. For this reason, many operations can not be performed. In the case of volunteering projects that are being developed in both cases, there is a risk that the functioning of the health service is conditioned by the continuous flow of additional support in the form of material resources and volunteers, and there is no chance of self-realization37. Projects addressed to institutionalized beneficiaries, i.e. teachers or physicians, typically result in the departure of trained staff to better paid jobs, which causes them to cease working on project sustainability. The problem here can be to use the acquired knowledge for their own private needs, e.g. for self-development, change of work, etc., rather than for the purposes of the project. However, it should be noted that soft projects aimed at enhancing knowledge, the acquisition of competencies or skills, are sustainable in the narrow sense of the term, as the sustainability of once achieved effects of design activities. Once acquired knowledge and competences are provided to the beneficiaries, even if they are no longer linked to the achievement of the project objectives. In a social and cultural context one should not exclude implementation of hard projects. However, combining hard and soft projects 37 Ibidem, p. 33. �372 Klaudia Wilk Mhagama (either in a single project or in the case of successive projects) is also frequently used and improves the effectiveness of the project, assuming the project is well suited to local needs. At St. Walburg’s hospital that combination is implemented. Hard projects are visible through the support of the infrastructure: renovating not only the three hospital departments and the purchase of a variety of surgical equipment but also the renovation of the sanitary facilities. In the case of soft projects, trainings for physicians were conducted. The doctors involved in the project not only gained the knowledge they needed for their work, but also had the opportunity to make more surgical procedures, using already purchased tools. This indicates the ideal implementation of soft and hard projects in a single one. Conclusions Trying to answer one of thequestions concerning the role of local partners in the partnership with the Polish Aid, attention should be paid to definition of partnership that emphasizes such aspects as: a presentation by experienced persons as well as friendship, informational exchanges and understanding; good communication; and consultation process with local actors. For most projects implemented by PAP, the diagnosis of needs is based on analyses carried out by partner organizations. PAP assumes a great commitment of partners to the project and includes local experts, leaders and representatives of the public. Cooperation with the local partners gives PAP a good understanding of local issues, engagement, and partnership relations with local contractors. The implementation of PAP projects aims to build the capacity of partner organizations to manage their projects, finally leading to their professionalisation. In the case of Polish entities difficulties in carrying out the diagnosis is the construction of competitions, which do not assume the financing of preparatory work on the project, including onsite visits and diagnosis of needs �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 373 in cooperation with the partner organization38. Thus, presence of key individuals within the local partner organisation, that know the needs of local communities, is very often a critical success factor for project implementation. Key individual may be first pointing to the real problem of the local community and corresponds to the strategy and to local and regional needs. Key actors that represent local organisations may provide many relevant information that led not only to the social acceptance but also effective completion of a project and its continuation. Such activity supports the organization and maintains a stable relationship by friendship, informational exchanges and understanding. The functioning in the socio-cultural context indicates the need not only of the already mentioned close cooperation with the local partner, but also the trust of the key idividuals. However, to emphasize the type of implemented projects and the appropriation of funds are equally important. It seems that soft projects as those that have a high degree of efficiency. The most effective projects are the ones, that are devoted to the development of competences or professional skills. In that case, community representatives that are selected from the local community appear to be multipliers that transfer knowledge further. However, there is a need of inclusion of a local community that becomes direct beneficiary of the project. Although the soft projects are the ones assuring long-term effects, there is also a big need of combining hard and soft projects that reinforce synergistic effects39. However, the main barrier to the long-term effects is the low level of funding and the time limit (one year) of the projects. Thus, increasing expenditure on PAP is a prerequisite for more effective implementation of projects40. Ibidem, p. 67. Ibidem, p. 41. 40 Ibidem, p. 36. 38 39 �374 Klaudia Wilk Mhagama REFERENCES Books: Brinkerhoff D.W., and Brinkerhoff J.M., Partnerships between international donors and non-governmental development organizations: opportunities and constraints, International Review of Administrative Sciences, 70(2004), no. 2, pp. 253–270. Pfeffer J. & Salancik G.R., The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective, Redwood City 2003. Websites: Polish Aid, https://www.polskapomoc.gov.pl/Polish,Aid,160.html [accesed 2017]. Projects: „Huduma ya Kwanza”. Volunteer First Aid and Health Education for the citizens of Kiabakari and Kukirango community. (WPP 931/2012). „Upendo Unaojali” (Tender Love) – broadening of the modern pre- and post-natal mother and child healthcare with the expansion of the hospitalization base in health center in Kiabakari. (PPR 125/2013). Quality improvement of surgical treatment in St. Walburg’s Hospital in Nyangao and other hospitals in Lindi and Mtwara region (Tanzania). (558/2015/MG2015). Reports: Ewaluacja polskiej współpracy rozwojowej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w latach 2012–2015 w wybranych krajach Afryki Wscodniej i Bliskiego Wschodu, Raport końcowy z badania ewaluacyjnego KOMPONENT I – Afryka Wschodnia, Warszawa 2016. Local partnership: A guide for partnering with civil society, business and government groups, Portland 2011. Sucessful partnership. A Guide, OECD LEED Forum for Partnerships and Local Governance, 2006. ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51633eaff6a5ba78b2e227c854cc2db3.pdf 6d035686c31cd3d57989a9aef97eaa82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6644 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource cultural heritage UNESCO 2003 convention Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6212 Title A name given to the resource Intangible cultural heritage: safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. Part 2 Description An account of the resource 223 s.; il.color. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (ed.) Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available National Heritage Board of Poland Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE edited by Hanna Schreiber 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Title Intangible Cultural Heritage: Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. The 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 Convention through the Prism of Sustainable Development. Scientific and substantive editor Hanna Schreiber Principal reviewer Andrzej Rottermund Language editing Tomasz Wiśniewski Translation LIDEX Mechanical editing Aleksandra Zych Proof-reading Tomasz Wiśniewski, Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Layout, cover design and typesetting Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 National Heritage Board of Poland ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-95-8 Printed by Łódzkie Zakłady Graficzne The views expressed in the articles published in this volume are those of the authors and do not necessarily represent the views of the institutions they work for, neither the National Heritage Board of Poland nor the Polish Ministry of Culture and National Heritage. �FOREWORDS Intangible cultural heritage at the heart of sustainable development . . . 12 Timothy Curtis Foreword . . . 16 Magdalena Gawin Opening speech . . . 20 Chen Fafen The National Heritage Board of Poland in the process of implementing the provisions of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 26 Małgorzata Rozbicka Introductory speech made during the opening of the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage . . . 34 Leszek Zegzda Kraków and its heritage in the European context . . . 40 Jacek Purchla �4 INTRODUCTORY PAPERS Intangible cultural heritage safeguarding: a global campaign and its practice in China . . . 52 An Deming Implementation of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the Polish experience . . . 68 Jan Adamowski PART 1. ICH AND GOOD PRACTICES OF ITS SAFEGUARDING Croatia’s intangible cultural heritage safeguarding policies and practice. The implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Croatia . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Safeguarding intangible cultural heritage in Latvia: insights into the contribution of NGOs . . . 100 Gita Lancere, Anita Vaivade Intangible cultural heritage in Lithuania . . . 112 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Hungary . . . 128 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 PART 2. ICH AND THE EXAMINATION AND DOCUMENTATION OF PHENOMENA The strategy of safeguarding the intangible cultural heritage in the Czech Republic . . . 142 Martin Šimša Estonian inventory of intangible cultural heritage. The case of cross-trees . . . 154 Marju Kõivupuu Intangible cultural heritage of Albania and the challenges in creating the National Inventory and the list of phenomena and elements . . . 166 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiguity in the system of safeguarding intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia . . . 184 Velika Stojkova Serafimovska, Ivona Opetčeska Tatarčevska The implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in the Republic of Serbia: documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade . . . 198 Danijela Filipović Safeguarding intangible cultural heritage in Bosnia and Herzegovina . . . 214 Milica Kotur Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovakia . . . 226 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Safeguarding intangible cultural heritage in Bulgaria . . . 238 Albena Georgieva Documentation as a form of safeguarding of the intangible cultural heritage in China: practice and experience . . . 254 Deng Xuechen PART 3. CREATING THE ICH SAFEGUARDING SYSTEM – CURRENT CHALLENGES AND SOLUTIONS The intangible cultural heritage of Romania: current situation and future directions . . . 262 Marta Nedelcu The intangible cultural heritage of Slovenia and the activities of the Coordinator . . . 274 Nena Židov Networks of intangible cultural heritage experts in Hungary . . . 286 Eszter Csonka-Takács Intangible cultural heritage in the system of cultural heritage protection in Poland . . . 292 Katarzyna Zalasińska What do we mean when we say ICH? Or does the Galičnik wedding constitute ‘intangible cultural heritage’? . . . 300 Ivona Opetčeska Tatarčevska �7 ‘World is sacred’ worldview as an element of intangible cultural heritage in the modern world . . . 306 Vida Šatkauskienė Safeguarding and transmission of intangible cultural heritage – the case of Surova in a museum context . . . 318 Iglika Mishkova The Association of Folk Artists and its activities for the safeguarding of intangible cultural heritage in Poland . . . 336 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk PART 4. ICH AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT Lists of intangible cultural heritage: the beginning or the end of sustainability? . . . 352 Eva Románková-Kuminková Intangible cultural heritage and sustainable development: case study of Suiti cultural space in Latvia . . . 370 Anita Vaivade Vernacular religion as an element of intangible heritage in terms of sustainable development . . . 380 Katarzyna Smyk Importance of inter-institutional cooperation for ICH safeguarding and sustainable development. The case of dry stone building . . . 398 Mirela Hrovatin �8 Securing the future of intangible cultural heritage in Romania in a sustainable way: benefits and subsequent risks . . . 412 Adina Hulubaş Discontinuation in transmission – threats and questions. The case study of Glasoechko singing in the Republic of Macedonia . . . 422 Velika Stojkova Serafimovska SUMMARY Ten remarks on the 10th anniversary of entry into force of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 434 Hanna Schreiber Acknowledgements . . . 472 Hanna Schreiber �PART 3. CREATING THE ICH SAFEGUARDING SYSTEM – CURRENT CHALLENGES AND SOLUTIONS �262 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The intangible cultural heritage of Romania: current situation and future directions Marta Nedelcu* * Counsellor, Ministry of Culture and National Identity (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale), Bucharest, Romania, e-mail: marta.nedelcu@cultura.ro. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions …one of the priorities of the Ministry of Culture and National Identity in the last year was to draw up the most important legal instrument referring to the cultural heritage, including the intangible cultural heritage: Tezele Codului Patrimoniului Cultural (The theses of the cultural heritage code). After being presented for public consultation, in November 2016, the preliminary theses were approved by a decision of the government. The document represents the preliminary stage to elaborate the Codul Patrimoniului Cultural (cultural heritage code), aligning the national legislation to the European principles. Introduction Over the last three decades, increasingly more experts around the world have been expressing their concerns over the negative effects of growing globalisation on the cultural diversity of people, especially on the living heritage of humanity – as a dynamic phenomenon and a permanent transformation. They have drawn attention to the need of adopting measures aimed at ensuring its safeguarding and preservation. It is in this context that UNESCO adopted the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the first international legal instrument – at its 32nd session of the General Conference. In the very first lines of the Convention, we can read that the processes of globalization and social transformation, alongside the conditions they create for renewed dialogue among communities, also give rise, as does the phenomenon of intolerance, to grave threats of deterioration, disappearance, and destruction of the intangible cultural heritage, in particular owing to a lack of resources for safeguarding such heritage1. After approximately two years, on 29 December 2005, Romania accepted the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage2, becoming the 30th state party to the Convention. 1 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention (accessed: 30 October 2016). 2 Law no. 410/2005 on the acceptance of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, adopted in Paris on 17 October 2003 (Legea nr. 410 din 29 decembrie 2005 privind acceptarea Convenției pentru salvgardarea patrimoniului cultural imaterial, adoptată la Paris la 17 octombrie 2003, Monitorul Oficial [The Official Gazette], no. 17, 9 January 2006). 263 �264 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development However, it is worth mentioning that important steps with regard to the safeguarding of living heritage had already been made in Romania a few decades ago. The primary example is the first initiative to document the Romanian traditional culture, made by Dimitrie Gusti (1880–1925), a personality crucial to the Romanian culture in the interwar years, founder of the Sociological School of Bucharest, sociologist, philosopher, and aesthetician. He based his research on the idea that the research of the nation should start with research of the village, the fundamental basis of Romanian people. In 1925, Dimitrie Gusti initiated an extensive campaign, in which interdisciplinary teams of researchers – sociologists, ethnographers, geographers, and other experts – have studied the relevant expressions and manifestations of village life. Ten years later, this impressive project was partially transposed into a more tangible form: the Romanian Village Museum (Muzeul Satului Românesc), founded in 1936, one of the first open-air museums in Europe. Although its initial objective was scientific research, during their research in the territory, the team members collected representative items – furniture, ceramics, textiles, tools – and the best way to exhibit them was to place them in peasant houses from different ethnographic areas. This led to the birth of a village in the city centre of Bucharest called The Dimitrie Gusti National Village Museum (Muzeul Național al Satului ‘Dimitrie Gusti’) (Gusti 2010). Other considerable initiatives from the last century that aim to preserve and promote the Romanian living heritage together with the accumulated experience have contributed to the creation of a solid ground for the acceptance and implementation of the 2003 Convention. Brief introduction to the history and current situation of the intangible cultural heritage of Romania Romania is divided into three historical regions, from the center to the borders: the intra-Carpathian area, outlined by the arch of Carpathian Mountains; the area east of the mountains; and the south of the mountains, bordered by the Danube: Europe’s longest river, which separates the Carpathian area from the Balkan Peninsula. The geographical and historical framework has determined the Romanian culture and its own ethos. The identity of Romania has formed as a mix of ancient Dacian and Roman elements, with many other influences. In Antiquity and the Middle Ages, the most important influences came from the Slavic peoples and the Byzantine Empire. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions First scientific concerns for intangible cultural heritage, or folklore (as it was understood in Romania in that era), appear in the second half of the 19th century. The merit goes to Bogdan Petriceicu Hașdeu (1838–1907), Romanian writer and philologist, who approached the folklore from a scientific point of view for the first time, and established its main links with other areas: history, philology, and psychology (Chiţimia 1968, 671–74). Over time, different definitions have been made, and a multitude of terms have been coined to denote this highly-varied field, each of them focusing on a different area; the intense activity, the continuing concern for folklore and ethnography, all generating ‘reservoirs’ for important information about the identity of Romanian people. The multitude of customs, traditions, rituals and social practices can be divided nowadays into 9 main ethnographic regions: Transilvania, Maramureş, Crişana, Banat, Oltenia, Muntenia, Dobrogea, Moldova, and Bucovina. In Romania, there are a number of governmental and non-governmental institutions and competent bodies at the national and local level that directly and indirectly play a vital role towards the management and promotion of intangible cultural heritage. The attributions of main institutions are established by the central piece of ICH legislation: Chapter IV of the Law no. 26/2008 on the protection of intangible cultural heritage. According to article 17, the Ministry of Culture and National Identity (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale) plays a central role and ‘coordinates at the national level the activities of public institutions with responsibilities in the field of intangible cultural heritage’3. Other specific duties with reference to intangible cultural heritage include developing policies and strategies and providing financial support to the institutions responsible for the identification, conservation, protection, and promotion of intangible cultural heritage of Romania. The Ministry of Culture and National Identity also supports the institutions involved in the implementation of safeguarding strategies for intangible cultural heritage. However, the institution directly responsible for intangible cultural heritage is the National Heritage Institute (Institutul Național al Patrimoniului), a public institution of national importance, subordinated to the Ministry of Culture and National Identity through the Department of Conservation and Promotion of Traditional Culture (Direcția Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale). According to article 18 of the Law no. 26/2008, its main duties are: ‘to initiate and 3 Legea nr. 26 din 29 februarie 2008 privind protejarea patrimoniului cultural imaterial, Monitorul Oficial, no. 168, 5 March 2008. 265 �266 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Doina, © Institute of Ethnography and Folklore ‘Constantin Brăiloiu’ – Romanian Academy. Lad’s dances in Romania, © Motoc Ioan. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions develop projects and programs regarding conservation, protection and promotion of the intangible cultural heritage’, ‘coordinate on the methodological level the activities of cultural establishments in the field of intangible cultural heritage’, ‘implement education programs in the field of traditional cultural expressions’. However, perhaps the most important activity of the Department of Conservation and Promotion of Traditional Culture is related to the organisation and administration of the National Register of Intangible Cultural Heritage (Registrul Naţional al Patrimoniului Cultural Imaterial). In line with the provisions of the 2003 Convention (article 13: Other measures for safeguarding), in 2008, Romania designated a competent body for the safeguarding of the intangible cultural heritage present in its territory: the National Commission for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial). It plays a significant role in the activities concerning intangible cultural heritage. It is a scientific body without a legal personality, subordinated to the Ministry of Culture and National Identity. The organisation and the functioning of the Commission, as well as the main responsibilities of this scientific body, are established by the articles 13, 14, and 15 of the Law no. 26/2008, and the Order of the Minister of Culture no. 2102/20144. We mention only some of its duties: ‘coordinating the activities tied to protection and promotion of the intangible cultural heritage under the cultural policies of the Ministry of Culture and National Identity’, ‘developing the National Safeguarding Program’, ‘conferring the title of Living Human Treasures for domains of the intangible cultural heritage’, ‘drafting the national lists of the intangible cultural heritage’, and elaborating the nomination files for the UNESCO ICH Lists. Beside the above-presented institutions and bodies, other key institutions and organisations are directly involved in the safeguarding process of ICH in Romania: County Centres for Conservation and Promotion of Traditional Culture (Centrele Județene pentru Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale), research institutes of the Romanian Academy, universities with ethnology programmes, ethnographic museums, cultural institutions, professional associations, NGOs, researchers, and individuals operating in the field of intangible cultural heritage. All the relevant institutions, organisations, and bodies are actively involved in the safeguarding, development, and promotion of intangible cultural heritage and work in a complementary way. 4 Ordinul Ministrului Culturii nr. 2102 din 19.02.2014 privind organizarea şi funcţionarea Comisiei Naţionale pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 267 �268 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding measures at national and international level One of the first safeguarding measures undertaken by Romania at the national level was ‘to identify and define various elements of intangible cultural heritage present in its territory’, as established by the article 11 of the 2003 Convention. In this way, in 2008, our country initiated a process of drafting two relevant instruments: The Repertoire of the Intangible Cultural Heritage of Romania (Repertoriu Național de Patrimoniu Cultural Imaterial – Repertoire, from now on) and The National Register of Intangible Cultural Heritage (Registrul Național al Patrimoniului Cultural Imaterial – Register, from now on). According to the authors, the Repertoire represents ‘a synthesis of all phenomena of the Romanian traditional culture’ (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial 2009, 2014). Furthermore, it is the most important tool for inventorying Romanian intangible cultural heritage elements. The competent body responsible for the entire work was the National Commission for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. The Repertoire has now reached the first part of the second volume out of a series of three bilingual volumes (Romanian and French). The five domains of the 2003 Convention provided a starting point in the process of drafting the Repertoire, however, taking into account the diversity and the complexity of the Romanian traditional culture, the entire work has been subdivided into thematic chapters, leading to the following structure: The first volume (2009) is dedicated to four out of five domains, as defined by the 2003 Convention, and consists of nine thematic chapters: art forms of language and oral traditional expressions; folk music and dance; toys for children and youth; feasts, social practices and rituals; traditional practices for preventing, controlling and curing diseases; traditional craftsmanship; traditional food; language. The second volume is divided into two parts, both dedicated to the last of the five domains: volume IIA (2014) encompasses and systematises the knowledge about the man and the universe, knowledge of the earth, ethnobotany, and practices concerning the animals, while volume IIB, which is currently under work, will contain elements of intangible cultural heritage referring to the organisation of space and habitat. The third volume will be dedicated to the intangible cultural heritage of the ethnic minorities of Romania. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions In the process of drawing up the Repertoire, the information obtained from the questionnaires that had been addressed to the communities was compared and completed with previous bibliographical and documenting instruments, such as: the Atlasul etnografic român (Romanian ethnographic atlas), monographs, field research documents, materials from folklore archives, and others. The two volumes of the Repertoire that have been published can also be accessed in electronic form, on the official website of Ministry of Culture and National Identity in Romania5. According to the Law no. 26/2008, article 12, the Register is designed as follows: a) a list of elements of intangible cultural heritage no longer used or remembered by communities; b) a list of intangible cultural heritage elements that are in danger of disappearing; c) a list of active elements which represent the existing intangible cultural heritage of Romania. The second important safeguarding measure undertaken at the national level, in line with provisions of the article 13 of the 2003 Convention, was the creation of a series of legal instruments related to intangible cultural heritage. As previously mentioned, the Law no. 26/2008 on protecting the intangible cultural heritage is the central piece of legislation in regards to the ICH of Romania. It establishes the general framework for the identification, documentation, research, protection, preservation, promotion, enhancement, transmission, and revitalisation of intangible cultural heritage elements. This law contains relevant provisions concerning intangible cultural heritage: the definitions of the terms and expressions (article 2), the main characteristics of ICH (article 4), the 5 domains of the ICH, the Living Human Treasures title (article 7), the safeguarding measures for ICH (article 9), the National Register of the Intangible Cultural Heritage (article 12), the institutions and bodies responsible for ICH (Chapter IV). Other legal instruments are: • Law no. 410/2005 on the acceptance of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, adopted in Paris on 17 October 2003; • Order of the Minister of Culture and National Heritage no. 2436/2008 on the elaboration of the National Programme for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage6; • Order of the Minister of Culture and National Heritage no. 2491/2009 on granting the title 5 Volume I: http://www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol I franceza.pdf; volume IIA: http://www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol IIA romana si franceza_0.pdf (accessed: 30 November 2016). 6 Ordinul Ministrului Culturii și Cultelor nr. 2436 din 8.07.2008 privind elaborarea Programului naţional de salvgardare, protejare și punere în valoare a patrimoniului cultural imaterial. 269 �270 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Craftsmanship of Horezu ceramics, © Romanian Peasant Museum. Craftsmanship of Horezu ceramics, © National Heritage Institute, Romania. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions of Living Human Treasures7 with subsequent additions and amendments by the Order of the Minister of Culture no. 2148/20138; • Order of the Minister of Culture no. 2102/2014 on the organisation and functioning of the National Commission for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage; • Law no. 102/2015 on establishing the National Day of the Romanian Traditional Costume9. In line with the provisions of the 2003 Convention, Romania has established the National Program of the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Programul Național pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial) through the National Commission of the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. The Order of the Minister of Culture and National Heritage no. 2436/2008 on the elaboration of the National Programme for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage provides the main directions of the Program: • documenting, inventorying, and studying of ICH elements and editing the National Register of ICH through identifying the communities, groups, and individuals that keep the elements of intangible cultural heritage alive; • safeguarding, conserving, transmitting, and promoting of the ICH elements through special programs and projects, as well as through collaborations and partnerships with institutions, bodies, or specialists; • valorising ICH through projects that amend legislative and administrative frameworks; • promoting ICH through programmes and/or projects, raising awareness through campaigns and editorial projects; • protecting ICH by writing regulatory drafts and strategies to support communities, groups, and individuals that bear elements of ICH in order to preserve and transmit it to the new generations; • international cooperation in the field of ICH through liaising with homologue institutions and organisms from the countries that have ratified the UNESCO 2003 Convention. According to the article 14 of the 2003 Convention, the States Parties ‘shall endeavour to capacity-building activities for the safeguarding of the intangible cultural heritage’. In this sense, the 7 Ordinul Ministrului Culturii, Cultelor și Patrimoniului Național nr. 2491 din 27.11.2009 pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 8 Ordinul Ministrului Culturii nr. 2148 privind modificarea alin. (1) al art. 11 din Anexa la Ordinul Ministrului Culturii Cultelor și Patrimoniului Național nr. 2491 din 27.11.2009, pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 9 Legea nr. 102 din 7.05.2015 privind instituirea Zilei Naționale a Costumului Tradițional din România, Monitorul Oficial, no. 323, 13 May 2015. 271 �272 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ministry of Culture and National Identity, in collaboration with the Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO, and with the support of the Dimitrie Gusti National Village Museum, has organised the National Workshop ‘Implementing the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage at the national level’, which took place in Bucharest in June 2016. The workshop was attended by representatives from governmental and non-governmental organisations, communities, institutions, and individual experts who were personally involved in the implementation of the Convention. The workshop not only contributed to adding value to national efforts of working on the effective implementation of the 2003 Convention, but it gave the main actors of the ICH sector a possibility to exchange experiences. ‘In order to ensure better visibility of the intangible cultural heritage and awareness of its significance’ (article 16 of the 2003 Convention), Romania has inscribed six elements on the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity: ‘Căluş ritual’ (2008, previously declared a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, in 2005); ‘Doina’ (2009); ‘Craftsmanship of Horezu ceramics’ (2012); ‘Men’s group Colindat, Christmas-time ritual’ (2013, multinational file, Romania and Republic of Moldova); ‘Lad’s dances in Romania’ (2015); ‘Traditional wall-carpet craftsmanship in Romania and the Republic of Moldova’ (2016, multinational file, coordinated by Romania). One more nomination file was submitted to the Intergovernmental Committee to be examined at its twelfth session (2017): ‘Cultural practices associated to the 1st of March’ (a multinational file coordinated by Romania and elaborated together with Bulgaria, Macedonia, and the Republic of Moldova). Two more application files are currently in progress: ‘The blouse with altiţă’, the traditional women’s blouse characterised by the presence of embroidered fields: the collar (chest and sleeves) called altiţă, the vertical or diagonal stripes on the sleeves, the brețară (a bracelet-like element that supports the sleeves around the wrists) and a pleated element (an ornamental strip under the altiţă); and ‘Oina game’, a traditional sport game known since the 14th century, practiced outdoors. Future directions The initiatives mentioned above have significantly contributed to the safeguarding of the intangible cultural heritage of Romania. However, some issues still require our attention. The main �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions challenges faced by our country are: the insufficient knowledge of the regulatory framework and of the National Safeguarding Programme for ICH, the existence of some confusing provisions within the legal framework regarding the responsibilities of the institutions involved in the safeguarding of the intangible cultural heritage, the local public funding of events promoting false values of cultural heritage, the acculturation process that alters traditional values, the low interest of the youth in continuing the transmission of intangible cultural heritage elements. In this regard, one of the priorities of the Ministry of Culture and National Identity in the last year was to draw up the most important legal instrument referring to the cultural heritage, including the intangible cultural heritage: Tezele Codului Patrimoniului Cultural (The theses of the cultural heritage code). After being presented for public consultation, in November 2016, the preliminary theses were approved by a decision of the government. The document represents the preliminary stage to elaborate the Codul Patrimoniului Cultural (cultural heritage code), aligning the national legislation to the European principles. Moreover, in 2016 the Ministry of Culture and National Identity has drafted the Strategy for Culture and National Heritage for 2016–2020. The draft of the Strategy is a document of public medium-term policies and contains information about the strategic vision and the priorities of action, with relevant references to intangible cultural heritage. References Chiţimia, Ion Constantin. 1968. “Bogdan Petriceicu Haşdeu.” In Istoria literaturii române, vol. II. De la Scoala ardeleană la Juniméa, 644–705. Bucuresti: Editura Academiei Republicii Socialiste Romania. Gusti, Dimitrie. 2010. “Gânduri.” Jurnalul Național, May 16. Accessed October 30, 2016. http://jurnalul.ro/editie-decolectie/dimitrie-gusti/ganduri-543918.html. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2009. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu. I [The Intangible Cultural Heritage of Romania. The Repertoire I]. Bucureşti: CIMEC – Institutul de Memorie Culturală. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2014. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu IIA [The intangible cultural heritage of Romania. The repertoire IIA]. Bucureşti: Editura Etnologică. 273 �274 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The intangible cultural heritage of Slovenia and the activities of the Coordinator Nena Židov* * Slovene Ethnographic Museum (Slovenski etnografski muzej), Ljubljana, Slovenia, e-mail: nena.zidov@etno-muzej.si. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions We consider it very important to question the possible consequences of our decisions related to the elements, to the bearers in the field, to the considerations of certain elements as suitable for inscribing on the Register, to the proclamation of ICH of special significance, and to the decisions on preparing a nomination for inscription on the Representative List. Initial reflections on intangible cultural heritage The first debates in response to the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage started in Slovenia in 2004. In cooperation with the Slovene National Committee of ICOM (Slovenski odbor ICOM), the Institute of Slovene Ethnology (Inštitut za slovensko narodopisje) and the Institute of Ethnomusicology (Glasbenonarodopisni inštitut) – the last two at the Scientific Research Centre of the Slovenian Academy of Science and Arts (Znanstvenoraziskovalni center Slovenske akademije znanosti in umetnosti) – and the Slovene Ethnographic Museum have organised a panel discussion on intangible cultural heritage (Zdravič Polič 2004, 257). The participants discussed the relationship between tangible and intangible heritage, research methodologies, and the significance of ICH for Slovene ethnologists and folklorists. Since different terms may be used to translate ‘intangible heritage’ into Slovene (such as nematerialna / neopredmetena / neoprijemljiva / neotipljiva / nesnovna dediščina), the discussion also highlighted the issue of terminology (Slavec Gradišnik 2004, 262). In the same year, the first article discussing the relationship between the tangible and the intangible in ethnographic museums (Čeplak Mencin 2004) and the first Slovene translations of the definitions adopted at the International Conference of ICH Experts held in Paris in 2002 (Smrke and Slavec Gradišnik 2004) were published in Etnolog – a periodical publication of the Slovene Ethnographic Museum. In 2005, the Institute for the Protection of Cultural Heritage of Slovenia (Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije) published a book Nesnovna kultura dediščina (Intangible cultural heritage), presenting the most important ICH elements in Slovenia (Prešeren and Gorenc 2005). The idea of the publication was to draw the attention of both the professional community and the 275 �276 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development lay public to the importance of ICH, to promote the political will to ratify the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and to begin implementing actual measures for its safeguarding (Koželj 2005, 11). Ratification and implementation of the UNESCO Convention From 2006 to 2008, the project Register of the Intangible Cultural Heritage as an Integral Part of a Uniform Cultural Heritage Register was led by the Institute of Slovene Ethnology at the Scientific Research Centre of the Slovenian Academy of Science and Arts. Its aim was to prepare the guidelines for the Register of the Intangible Cultural Heritage in Slovenia (Križnar 2008). In 2008, the Act ratifying the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage1 entered into force, and the Convention was implemented by the new Cultural Heritage Protection Act.2 In addition to movable and immovable cultural heritage, it included ICH.3 According to the Act, the public service related to the safeguarding of the ICH is delegated to the Coordinator for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Koordinator varstva nesnovne kulturne dediščine) with the following responsibilities: to identify, document, research, evaluate, and interpret the intangible heritage; to coordinate and independently propose the entry of elements of the intangible heritage in the national register; to advise the bearers of ICH on its integral safeguarding; to coordinate the work of museums and institutes related to the preservation of the intangible heritage of special significance; to coordinate the work of museums and institutes related to the safeguarding of the intangible heritage and cultural spaces connected with it; and to perform other tasks related to the intangible heritage as commissioned by the Ministry of Culture.4 Between 2009 and 2010, the function of the Coordinator was performed by the Institute of Slovene Ethnology at the Scientific Research Centre of the Slovenian Academy of Science and Arts. The Cultural Heritage Protection Act forms the basis for the Register of the Intangible Cultural Heritage (Register nesnovne kulturne dediščine) kept by the Ministry of Culture. In addition, the 1 Zakon o ratifikaciji Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije [The Official Gazette of the Republic of Slovenia] 2/2008, 8 January 2008. 2 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), Uradni list Republike Slovenije 16/2008, 15 February 2008. 3 Originally referred to as ‘living cultural heritage’ and in 2016, following a proposal by the Coordinator, changed to ‘intangible cultural heritage’ (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1D) [the Act amending the Cultural Heritage Protection Act], Uradni list Republike Slovenije 32/2016, 6 May 2016). 4 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), art. 98. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Act also defines the proclamation of ICH elements of special local or national significance.5 While the inscription of an element in the Register does not carry any legal consequences for its bearers, the proclamation of an element of special significance includes safeguarding measures, support for its bearers and practitioners, and the engagement of the state in the protection of the area important for the safeguarding of the element (Kovačec Naglič 2012, 15–17). The notion of ICH was also incorporated in the Rules on the Cultural Heritage Register (2009)6 and in the Rules on the Registry of Types of Heritage and Protection Guidelines (2010).7 The Slovene Ethnographic Museum – the Coordinator for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovenia Since 2003, the Slovene Ethnographic Museum has added ICH to its basic mission of protecting, introducing, and promoting the understanding of material cultural heritage (Smerdel 2003, 25–26). The knowledge about ICH is disseminated at the museum through exhibitions, events, workshops for children and adults, and through lectures and seminars. We have been paying special attention to ICH since 2011 when the Ministry of Culture assigned the function of Coordinator to the museum. To perform the responsibilities of the Coordinator, the museum has proposed an establishment of a special Intangible Heritage Department with additional employees, however, only one member of the museum staff is assigned to work in the field of ICH on a full-time basis. Some coordination tasks are performed by other museum employees and especially by the curators, who participate in the informal working group in addition to their routine assignments. Museum staff is also active in the field, preserving or re-establishing contacts with bearers of ICH elements, providing them with advice on its safeguarding, assisting in the process of writing applications for the Register, and engaging in education. The activities of bearers are documented with photo and video cameras. Cooperating with the bearers, the Coordinator also prepares proposals and texts for the entry of elements in the Register, cooperates in the proclamation of ICH of special significance, and participates in the preparation of UNESCO nominations which are the responsibility of the Ministry 5 Originally as ‘living masterpiece of local or national significance’, since 2016 ‘intangible cultural heritage of special local or national significance’ (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine [ZVKD-1D]). 6 Pravilnik o registru kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije 66/2009, 21 August 2009. 7 Pravilnik o seznamih zvrsti dediščine in varstvenih usmeritvah, Uradni list Republike Slovenije 102/2010, 17 December 2010. 277 �278 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Making bobbin lace in Idrija Lace School, 2014. Photo by Nena Židov. Easter dances and games in Metlika, 2017. Photo by Nena Židov. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions of Culture. The representatives of the Coordinator maintain contact with institutions responsible for the safeguarding of ICH abroad and participate in various professional conferences on ICH in Slovenia and abroad. The Coordinator’s working group that consists of ICH experts from different Slovene institutions (Ministry of Culture, regional museums, Institute of Slovene Ethnology, Institute of Ethnomusicology, Department of Ethnology and Cultural Anthropology, Slovene National Commission for UNESCO, and other experts as required) meets three times annually to examine the initiatives for inscription on the Register, as well as to consult the Coordinator and the Ministry of Culture about the proclamation of ICH elements of special significance, and when making decisions concerning applications to UNESCO lists. As the National Coordinator, the museum contributes to raising public awareness about ICH. In 2011, a website was set up (http://www.nesnovnadediscina.si/) to provide information on the procedures for entering the Register, the activities of the Coordinator, current events, and publications on intangible cultural heritage. The content, available in English, includes short descriptions and photographs of the elements entered in the Register, some of them accompanied by video presentations. Most of them are created by our Department of Ethnographic Film. The museum also promotes the Slovene ICH, particularly the elements and bearers inscribed in the Register and the elements proclaimed to be of special national significance. In order to raise the profile of the elements in the Register, the corporate image of the Coordinator also includes the logo of the Register, which the bearers can use in their printed materials, websites, and products. Elements with bearers inscribed in the Register have been also presented at museum exhibitions. Carnival groups were presented at the exhibition The Carnival Heritage of Slovenia in 2012 (Pukl, Valentinčič Furlan, and Židov 2012, 258–59) at the travelling exhibition Slavic Carnivals organised by the Forum of Slavic Cultures, first presented to a wider audience in June 2014 at the headquarters of UNESCO in Paris (Rogelj Škafar et al. 2014) and later at the exhibition Pust ima veliko obrazov (Carnival with many faces) in Ljubljana Puppet Theatre (2015). In 2012, the proclamation of the ‘Traditional production of Carniolan sausages’, as intangible heritage of special national significance, was accompanied by a small exhibition about a butcher in Ljubljana who had been producing Carniolan sausages between the two world wars (Dular 2013). Moreover, an exhibition entitled Velikonočna dediščina Slovenije (The Easter heritage of Slovenia, 2013) presented elements related to the celebration of Easter (‘Škofja Loka Passion play’, ‘Making Palm Sunday bunches in Ljubno’, ‘Easter games with Easter eggs’, ‘Making Bela Krajina Easter eggs’). In 2014, an exhibition Tradi- 279 �280 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cionalno izdelovanje papirnatih rož (The traditional making of paper flowers) was shown, presenting the producers of paper flowers and their products. In 2016, an exhibition Ribniško suhorobarstvo (Ribnica woodenware, a craft connected with the making of useful wooden objects by hand) was established. All elements inscribed in the Register by 2014 were presented at an exhibition entitled Nesnovna kulturna dediščina Slovenije skozi fotografijo (Slovenia’s intangible cultural heritage through photographs). Bearers of the ICH are also presented at various public events. For example, since 2013, we have organised a tournament of the game pandolo on the Museum Square, involving the bearers of this traditional activity (Zidarič 2014). During the celebration of the tenth anniversary of the Convention, there was also a tasting of culinary goods at the museum, where visitors could also meet the bearers of these elements of heritage (Jerin 2013). During the European Heritage Days in 2015, the museum, in cooperation with the Consortium of Slovenian Craftsmen Centres (Konzorcij rokodelskih centrov Slovenije), organised the first Slovenski Rokodelski Festival (Festival of Slovene crafts), which presented over 40 craftsmen from 9 craft centres in Slovenia. In 2012, we published Priročnik o nesnovni kulturni dediščini (Handbook of intangible cultural heritage) in order to inform the wide public about the basic terms related to ICH in light of the UNESCO Convention and the related inventorying, documenting, safeguarding, preparing applications to UNESCO lists, and about the procedures for inscription on the national Register (Jerin, Pukl, and Židov 2012). In the following year, a calendar with photographs of elements and bearers inscribed in the Register in 2013 was issued; its copies were sent to all the bearers. In 2015, the bilingual publication Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) was published in order to inform ICH experts from abroad about the elements inscribed in the Slovene Register, to increase awareness of the importance of the ICH of Slovenia, and to encourage its bearers to prepare applications for the Register. The publication presented 42 elements inscribed in the Register from 2008 to August 2015, with short descriptions and photographs (Jerin and Židov 2015). The representatives of the Coordinator participate in professional gatherings connected with ICH at home and abroad and also organise such events themselves. In 2012, the museum organised two panel discussions: on the safeguarding of the intangible cultural heritage at the local and national levels, and on international visual research on carnivals (Pukl, Valentinčič Furlan, and Židov 2012, 259–60). In 2013, we organised an international conference on the promotion of ICH and published the conference proceedings in a bilingual publication (Jerin, Zidarič, and Židov �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions 2014). In 2014, an international conference on documenting and presenting ICH on film was subsequently organised and the proceedings were published in another bilingual publication (Valentinčič Furlan 2015). By the end of 2016, 56 elements had been entered in the Register (Ministrstvo za kulturo 2016), which itself has existed since 2008. The elements are listed in the following domains: expressions and language (1), performing arts (6), social practices, rituals and festive events (22), knowledge and practices concerning nature and the universe (3), and traditional craftsmanship (24). Eight elements were proclaimed as ICH of special national significance (‘Škofja Loka Passion play’, ‘Shrovetide customs in Cerkno’, ‘Shrovetide in Drežnica and Drežniške Ravne’, ‘Making Palm Sunday bunches in Ljubno’, ‘Traditional production of Carniolan sausages’, ‘Shrovetide rounds of the Kurenti’, ‘Making Slovene bobbin lace’, ‘Making Idrija bobbin lace’). In 2016, the ‘Škofja Loka Passion play’ was the first element from Slovenia to be inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Heritage of Humanity. Final reflections The Slovene Ethnographic Museum deals with ICH in two ways: by continuing its previous activities in this area, and by dealing with ICH in the spirit of the UNESCO Convention and in its function as Coordinator for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Židov and Jerin 2015). We think that ethnographic museums are suitable institutions for the safeguarding and promotion of ICH, as such activities belong more or less organically to their regular scope of activities. Dealing with ICH also gives us more opportunities for research, whilst also making us look with fresh eyes at certain basic concepts, such as heritage and tradition, including their re-created and new kinds (Židov 2014, 158). The Convention also requires us to navigate between politics and professional disciplines (Knific 2010, 129–31). Some specialists in Slovenia feel that there are unresolved issues related to ICH in the spirit of the Convention and in connection with both the Slovene Register and legislation (Židov 2014; Kunej 2015). We consider it very important to question the possible consequences of our decisions related to the elements, to the bearers in the field, to the considerations of certain elements as suitable for inscribing on the Register, to the proclamation of ICH of special significance, and to the decisions on preparing a nomination for inscription on the Representative List. 281 �282 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Door-to-door rounds of Kurenti in Markovci, 2015. Photo by Nena Židov. The making of trniči cheese on Velika planina, 2013. Photo by Nena Židov. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The implementation of the UNESCO Convention is undeniably a great professional challenge and represents an enormous responsibility towards the bearers of ICH. Perhaps not all specialists involved are sufficiently aware of this responsibility. In addition, one serious problem in Slovenia is the lack of adequately trained personnel. Since only one person in the museum is employed fulltime to deal with ICH in the spirit of the 2003 Convention, the required work could not possibly be accomplished without the cooperation of museum curators. Moreover, a rather limited number of people work in the field of ICH at the Ministry of Culture. We are thus of the opinion that the work to bring inscriptions to UNESCO lists urgently requires additional personnel. The Coordinator’s work so far has undoubtedly had an effect on the increased awareness of the importance of ICH in Slovenia and of the elements and bearers included in the Register. The bearers are also becoming increasingly interested in their elements being inscribed in the Register or proclaimed as elements of national significance, as well as becoming involved in applying for inscription on the UNESCO Representative List. Furthermore, intangible cultural heritage is included in education and is the subject of a number of different projects. Many local communities are already aware of the importance of their intangible heritage for the local identity and recognisability. References Čeplak Mencin, Ralf. 2004. “Neotipljiva kulturna dediščina: Unesco in etnografski muzeji [Intangible cultural heritage: UNESCO and ethnographic museums].” Etnolog 14: 245–56. Dular, Andrej. 2013. “Mesarstvo skozi osebne in obrtne dokumente ljubljanskega mesarja: Josip Rozman – izdelovalec kranjskih klobas med svetovnima vojnama [The butcher trade in the light of personal and trade documents of a Ljubljana butcher: Josip Rozman – maker of Carniola sausages between the two world wars].” Etnolog 23: 407–12. Jerin, Anja. 2013. “Obeležitev 10. obletnice Unescove Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine v Sloveniji [Celebration of the 10th anniversary of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia].” Glasnik Slovenskega etnološkega društva 53 (1–2): 121–22. Jerin, Anja, Adela Pukl, and Nena Židov, eds. 2012. Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Handbook of intangible cultural heritage]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. 283 �284 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Jerin, Anja, Tjaša Zidarič, and Nena Židov, eds. 2014. Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja, and Nena Židov, eds. 2015. Register žive kulturne dediščine Slovenije (2008–2015) / Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015). Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Knific, Bojan. 2010. “Folkloriziranje plesnega izročila: prostorske, časovne in družbene razsežnosti ljudskih in folklornih plesov [Folklorisation of the dance heritage: Spatial, temporal, and social dimensions of folk and folkloric dances].” Etnolog 20: 115–34. Kovačec Naglič, Ksenija. 2012. “Sistem varstva žive kulturne dediščine v Sloveniji [The system of protection of the intangible cultural heritage in Slovenia].” In Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Handbook of intangible cultural heritage], edited by Anja Jerin, Adela Pukl, and Nena Židov, 15–19. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Koželj, Zvezda. 2005. “Nesnovna kulturna dediščina in njeno varstvo [Intangible cultural heritage and its protection].” In Nesnovna kulturna dediščina [Intangible cultural heritage], edited by Damjana Prešeren and Nataša Gorenc, 8–12. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Križnar, Naško, ed. 2008. Register nesnovne dediščine kot del enotnega registra kulturne dediščine: zaključno poročilo [The Register of Intangible Heritage as part of the Register of Cultural Heritage: Final report]. http://www. mk.gov.si/fileadmin/mk.gov.si/pageuploads/Ministrstvo/raziskave-analize/dediscina/CRP_register_nesnovne_ dediscine_2008-10-15.pdf. Kunej, Rebeka. 2015. “Tanec a klobása – hmotná forma nehmotného kulturního dědictví, nebo naopak (Slovinské zkušenosti) [Dance and sausages: The tangible form of intangible cultural heritage or vice versa (Slovenian experience)].” Národopisná revue 25 (3): 283–90. Ministrstvo za kulturo. 2016. “Seznam registriranih enot nesnovne kulturne dediščine [List of registered elements of intangible cultural heritage].” Accessed October 23. http://www.mk.gov.si/si/storitve/razvidi_evidence_in_ registri/register_nesnovne_kulturne_dediscine/seznam/. Prešeren, Damjana, and Nataša Gorenc, eds. 2005. Nesnovna kulturna dediščina [Intangible cultural heritage]. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Pukl, Adela, Nadja Valentinčič Furlan, and Nena Židov. 2012. “Carnival king of Europe II: partnersko sodelovanje SEM v mednarodnem projektu [Carnival King of Europe II: SEM partnership in the international project].” Etnolog 22: 255–60. Rogelj Škafar, Bojana, Nina Zdravič Polič, Nena Židov, Adela Pukl, and Anja Jerin. 2014. “Slovenia / Slovenija.” In Slavic Carnivals: Feasts Connect the People, edited by Andreja Rihter, 108–15. Ljubljana: Forum of Slavic Cultures. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Slavec Gradišnik, Ingrid. 2004. “Mednarodni dan muzejev v Slovenskem etnografskem muzeju [International Museum Day at the Slovene Ethnographic Museum].” Etnolog 14: 260–66. Smerdel, Inja. 2003. “Smo stari ali mladi? [Are we old or young?].” Etnolog 13: 23–26. Smrke, Franc, and Ingrid Slavec Gradišnik, trans. 2004. “Besednjak neopredmetene kulturne dediščine [Glossary of the intangible cultural heritage].” Etnolog 14: 267–71. Valentinčič Furlan, Nadja, ed. 2015. Dokumentiranje in predstavljanje nesnovne kulturne dediščine s filmom / Documenting and Presenting Intangible Cultural Heritage on Film. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Zdravič Polič, Nina. 2004. “Slovenski etnografski muzej in Unescova konvencija o varstvu neopredmetene kulturne dediščine [Slovene Ethnographic Museum and the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage].” Etnolog 14: 257–59. Zidarič, Tjaša. 2014. “Pandolo: prijateljski turnir v tradicionalni istrski igri pred Slovenskim etnografskim muzejem [Pandolo: A friendly tournament in the traditional Istrian game in front of the Slovene Ethnographic Museum].” Etnolog 24: 275–78. Židov, Nena. 2014. “Nesnovna kulturna dediščina Slovenije: dileme v zvezi z njenim varovanjem v luči Unescove konvencije [The intangible cultural heritage of Slovenia: Dilemmas relating to their protection in the spirit of the UNESCO Convention].” In Interpretacije dediščine [Heritage interpretations], edited by Tatjana Dolžan Eržen, Ingrid Slavec Gradišnik, and Nadja Valentinčič Furlan, 150–61. Ljubljana: Slovensko etnološko društvo. Židov, Nena, and Anja Jerin. 2015. “Promotion of the intangible cultural heritage at the Slovene Ethnographic Museum.” In Sharing Cultures 2015: Proceedings of the 4th International Conference on Intangible Heritage, Lagos, Portugal, 21–23 September, edited by Sérgio Lira, Rogério Amoêda, and Cristina Pinhero, 329–35. Barcelos: Green Lines Institute for Sustainable Development. 285 �286 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Networks of intangible cultural heritage experts in Hungary Eszter Csonka-Takács* * Ethnographer, Director, Directorate of Intangible Cultural Heritage, Hungarian Open Air Museum (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Hungary, PhD, email: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The database can be joined by anybody because it is believed that every individual willing to help – whether to assist the communities or to spread the word making the principles of the Convention 2003 more visible – can be very important in the entire process of implementation. In order to identify, document, and develop a tailor-made system of local safeguarding and preservation of intangible cultural heritage elements, as well as facilitate their promotion, transmission and access, the cooperation and efforts of experts are crucial. Different networks were established on the national level by the body responsible for implementing the safeguarding tasks nationally – the Directorate of Intangible Cultural Heritage of the Hungarian Open Air Museum1 – such as the Network of Experts. The realisation of its tasks is locally facilitated by the County Coordinators. The Hungarian Open Air Museum (Skanzen), as an integrated institution of heritage protection, is able to realise the collection, documentation, archivisation, and the functional interpretation of tangible-built-intangible heritage, and at the same time raise questions.2 The Skanzen possesses a diversified civil and professional network (see Káldy and Nagyné Batári 2014 for details), moreover, it functions as a well-working knowledge centre, with its functions spanning from giving folk architectural advice to training teachers and museum managers. In such circumstances, a community and a professional network related to intangible cultural heritage have emerged. Their main purposes are to raise awareness on the importance of safeguarding the ICH, to make the principles of the Convention 2003 more visible, to foster the exchange of different herit- 1 For information about the Directorate, see Csonka-Takács 2010, 48. 2 For more information about the Skanzen, see: skanzen.hu/en. 287 �288 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Dr. Eszter Csonka-Takács in the panel with Ivona Opetčeska Tatarčevska and Dr. Velika Stojkova Serafimovska (on her right) and with Vanda Illés and Professor Jacek Purchla, the chair of the panel, on the left, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions age-safeguarding measures and strategies, and to attract the widest possible public attention towards the importance of cultural diversity.3 Organisational structure The involvement and active participation of competent experts in a wide range of fields are essential for implementing and achieving the diverse tasks regarding the safeguarding and preservation of intangible cultural heritage elements. Each expert contributes to and participates in the realisation of specific tasks according to his or her own localisation, field and area of expertise. The coordination of locally participating experts in various fields and the fulfilment of the state’s obligations regarding the safeguarding of the intangible cultural heritage of the country, as prescribed in the UNESCO 2003 Convention, can be greatly facilitated by the existence and operation of a well-organised network of experts. ‘Implementation could be helped by a network of researchers, cultural experts and representatives of NGOs’ (Csonka-Takács 2010, 50). Voluntary Network of Experts In Hungary, the Network of Experts is a database of individuals, groups, and organisations involved in the field of intangible cultural heritage at the local level. The establishment and operation of this wide-ranging network draw upon the existing networks of non-governmental organisations together with networks of scientific, educational, and cultural institutions and their active, locally operating members. The Network of Experts includes members of non-governmental cultural organisations; individuals working in centres of culture, research and education; as well as those managing museums and public collections competent in any of the various domains of intangible cultural heritage; at the same time, it possesses a comprehensive knowledge of the given community or region, its attributes and cultural life. 3 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 13 (available online: www. unesco.org/culture/ich/en/convention). 289 �290 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The network includes: 1. scientific experts (researchers, museologists, educators, university students): university departments and institutions, museums and research centres; 2. membership of relevant non-governmental organisations nationally: folk art associations, revival heritage groups, homeland interest groups, settlement preservation associations; 3. cultural experts (culture managers, exhibit and public collections and archive managers and educators): culture centres, archives, art schools. Experts are directly involved in the heritage safeguarding work of individual bearer communities or regions by contributing to the identification, mapping, and inventorying of the local heritage elements, promoting the development and implementation of strategies for the safeguarding of such elements, encouraging communities to propose elements for the National Inventory of Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), and providing guidance and direction throughout the nomination process, providing information and raising awareness at the local level, as well as encouraging and assisting the development of local educational programmes to promote particular elements. The database can be joined by anybody because it is believed that every individual willing to help – whether to assist the communities or to spread the word making the principles of the Convention 2003 more visible – can be very important in the entire process of implementation. A form has to be filled out by each expert, stating their field of expertise and contact details, which they agree to place on a publicly accessible database. This database is on the website of ICH in Hungary, maintained by the Directorate of ICH in the Skanzen.4 The communities interested in nominating an element and groups organising an event can freely search for a suitable expert suitable. County Coordinators The Directorate relies on the mediating work of county rapporteurs. The Skanzen created this professional network based on the institutions of the county museum system to coordinate and facilitate the promotion, the awareness-raising, and to give professional guidance to the commu4 See: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=szakmai_halozat_tagok. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions nities. By selecting an expert – most commonly an ethnographer5 – from each county, a group of professionals has been formed, which helps in mediating information, informing and looking up communities, and preparing the nomination document. They provide professional advice for interested communities and organise orientation forums with the participation of the Directorate, facilitating contact between the involved parties. The tasks of the County Coordinators are to initiate and coordinate the documentation of intangible cultural heritage elements in their counties and regions, to organise local forums and meetings, to transmit information to communities, to provide professional counseling to affected communities, to link the communities with the network of experts, and to maintain continuous contact with the Directorate of ICH. The Directorate provides regular training and informational sessions for the County Coordinators and also organises 2–3 meetings annually to exchange ideas and experiences and to coordinate specific tasks. Heritage elements included in the National Inventory in the latest years are one of the great examples of the hard work of the county rapporteurs.6 References Csonka-Takács, Eszter. 2010. “The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Service of our Living and Surviving Tradition – Tasks and Opportunities in Hungary.” In Sustainable Heritage. Symposium on European Intangible Cultural Heritage, Budapest, April 23–24, 2010, edited by Mihály Hoppál, 45–50. Budapest: European Folklore Institute. Káldy, Mária, and Zsuzsanna Nagyné Batári. 2014. “The Hungarian Open Air Museum and its Communities.” In Exhibit Your Culture. Community Learning in Museums and Cultural Organizations, edited by Aniko Korenchy-Misz and Nikki Lindsey, 85–94. Budapest: CETAID Partnership. 5 The list of members of the coordinators is available online: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=f41_megyei_ referensek. 6 For elements inscribed on the National Inventory, see: szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en.php?name=en_f22_elements. 291 �292 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage in the system of cultural heritage protection in Poland Katarzyna Zalasińska* * Faculty of Law and Administration, University of Warsaw (Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego), Warsaw, Poland, post-doctoral degree, e-mail: kasiazasinska@op.pl. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions … an integrated approach to safeguarding is not only possible but in fact desirable. Sometimes by protecting the tangible heritage (for instance, certain landscape designs), we can simultaneously protect intangible heritage as well (for instance, specific practices related to that particular place). Hence, the preservation of the landscape including its natural environment is a prerequisite for the protection of heritage. UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage laid out in Paris on 17 October 2003,1 entered into force in Poland on 16 August 2011. By submitting the ratification documents, Poland became the 135th state that acceded to it. It is worth noticing, however, that intangible heritage had already been included in the system of protection of cultural heritage in Poland before. There had not been a law however that would be dedicated exclusively to the protection of intangible cultural heritage neither before 2011 nor after the ratification of the Convention. The subject of this article is to signal the place of intangible heritage in the system of the safeguarding of cultural heritage in Poland. We should start by noticing that the legal framework for the protection of cultural heritage in Poland, both tangible and intangible, should be seen, above all, in the context of the Constitution of the Republic of Poland of 2 April 1997.2 It contains a direct reference to the issue of protection of national heritage (Article 5 of the Constitution), cultural heritage (Article 6 section 2 of the Constitution) and cultural goods (Article 6 sections 1 and 73 of the Constitution). Legal protection of cultural heritage is based on the preamble and the provisions of Articles 5, 6, and 73 of the Constitution. In the official introduction to the Constitution, we can read: … beholden to our ancestors for their labours, their struggle for independence achieved at great sacrifice, for our culture rooted in the Christian heritage of the Nation and in universal human values, recalling the best traditions of the First and Second Republic, obliged to bequeath to future generations [emphasis mine – K.Z.] all that is valuable from over one thousand years’ heritage … 1 Dziennik Ustaw [Journal of Laws] 2011 no. 172 item 1018, 8 February 2011. 2 Dziennik Ustaw 1997 no. 78 item 483, 2 April 1997. 293 �294 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Katarzyna Zalasińska, Professor Magdalena Gawin and Professor Jacek Purchla during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The preamble thus refers to the value of cultural heritage and points out the primary purpose of its protection: preserving it in the best possible condition and passing it on to future generations. The precise specification of the matter that is indicated in the preamble as protected is made in the above-mentioned Article 5 of the Constitution: ‘The Republic of Poland shall safeguard the independence and integrity of its territory and ensure the freedoms and rights of persons and citizens, the security of citizens, safeguard the national heritage and shall ensure the protection of the natural environment, pursuant to the principles of sustainable development’, in Article 6 section 1: ‘The Republic of Poland shall provide conditions for the people’s equal access to the products of culture which are the source of Nation’s identity, continuity and development’, and section 2: ‘The Republic of Poland shall provide assistance to citizens of Poland living abroad in maintaining their links with the national cultural heritage’. Article 5 of the Constitution, which states that the Republic of Poland safeguards national heritage, thus defines it as one of the basic objectives of the state. Furthermore, the clarification of the role of heritage is provided in the Article 6 of the Constitution, which states the obligation of making it available to the public and ensuring equal access to it. The State is also obliged to provide this access to citizens of Poland residing abroad to assist them in keeping ties with it. Article 6 of the Constitution refers to a broader category than Article 5, as it speaks about the dissemination and provision of cultural goods, and not merely ‘safeguarding’ it, i.e. the concern for preservation to an undiminished degree. Articles 5 and 6 of the Constitution should be seen as general provisions of the axiological standard, which set out the basic and inalienable tasks of the state. Thus, it should be recognised that, in the light of the provisions of the Basic Law, the constitutional obligation of the State is to create conditions for the proper performance of tasks related to the protection of cultural heritage, including its material and non-material creations. At the same time, Articles 5 and 6 of the Constitution do not provide grounds to limit the scope of these provisions only to the material heritage. Therefore, they constitute a directive for an inclusive perception of all elements of heritage, and thus should logically exclude fragmentation of the safeguarding systems, though this fragmentation is observable in international law (Schreiber 2016, 391–94). This means that the protection of the intangible heritage is grounded in the Constitution. On the statutory level, there are no regulations in Poland directly dedicated to the protection of intangible cultural heritage. Nevertheless, this issue is inscribed in the activities focused on the protection of monuments and the activities of cultural institutions, particularly museums. Above all, 295 �296 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the protection of the intangible heritage is embedded in the mission statement of museums, as defined in Article 1 of the Museums act, dated 21 November 1996:3 The museum is a non-profit organisational unit that aims at collecting and continuously protecting the material and immaterial goods constituting the natural and cultural heritage of mankind; informing about the values and contents of collections; disseminating knowledge on the fundamental values of the history, science and culture of Poland and the World; shaping cognitive and aesthetic sensitivity; and facilitating the use of the gathered collections. Of course, the activities of museums, as explicitly stated in Article 2 of the Museums act, focus mainly on collecting, cataloguing, researching, storing, and ensuring security and maintenance, but it is also worth mentioning the other tasks through which museums carry out their mission: • arranging permanent and temporary exhibitions; • organising research activities and scientific expeditions, including archaeological explorations; • conducting educational activities; • supporting and promoting artistic and cultural dissemination activities; • making collections available for educational and scientific purposes. Particular attention should be paid to the task of dissemination of culture, which enables the museum to go beyond its classical framework and become an institution of remembrance that actively engages in social processes, thus strengthening the protection of heritage, especially its intangible manifestations. Thus, rather than remaining mere guardians of collections that record the identity of past generations, the museums have begun to play an important role in the field of education, as well as in promoting and pursuing artistic activity and facilitating the spread of culture. It is partly due to the fact that they have started filling the gaps in areas where the activities of other institutions (e.g. schools, cultural centres) have weakened or in some places disappeared. It should also be noted that museums, despite their unquestionable financial problems, have built an extremely strong position within the framework of protection of cultural heritage in Poland, taking on tasks far beyond their usual scope of duties. Another element of the system of safeguarding cultural heritage that affects the protection of intangible heritage in Poland is the regulation concerning the protection of monuments. It should be recalled that according to Article 2 of the Convention, the concept ‘intangible 3 Dziennik Ustaw 1997 no. 5 item 24 with further changes. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions cultural heritage’ includes ‘practices, ideas, messages, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artefacts and cultural spaces related to them’, thus material objects, often corresponding to the legal definition of a monument, defined in the glossary in Article 3 of the Monuments protection and preservation act, dated 23 July 2003:4 immovable or movable property, parts or assemblies thereof, created by humans or related to human activity and constituting the testimony of past times or events, the preservation of which is in the public interest due to its historical, artistic and scientific value. Furthermore, the Article 6 of this Act further clarifies that movable monuments are, in particular, musical instruments, folk art and handicraft products as well as other ethnographic objects, the preservation of which is an important condition for transmitting the non-material heritage to future generations. There is also no doubt that the protection of intangible heritage is also affected by another element of the system of cultural heritage protection in Poland: the phenomena of intangible heritage that are inscribed in specific cultural landscapes. In such cases, an integrated approach to safeguarding is not only possible but in fact desirable. Sometimes by protecting the tangible heritage (for instance, certain landscape designs), we can simultaneously protect intangible heritage as well (for instance, specific practices related to that particular place). Hence, the preservation of the landscape including its natural environment is a prerequisite for the protection of heritage. It is worth mentioning here that the Monuments protection and preservation act introduces the form of legal protection of the cultural landscape in Poland, understood as ‘human-perceived space, containing natural elements and products of civilisation, historically shaped by natural factors and human activities’ (Article 3 clause 14 of the Act). Municipal councils may, in fact, create cultural parks to preserve the cultural landscapes and to preserve the distinctive landscape areas with immovable monuments characteristic of the local building and settlement traditions (Article 16 section 1 of the Act). The restrictions pointed in the Act that pertain to the territories of cultural parks, allow a harmonious shaping of the landscape which respects the tangible but also the intangible heritage in a given area. Notwithstanding, the Monuments protection and preservation act provides protection of historical landscape designs through listing them in the register of monuments. An example of a protected monument as a landscape covering numerous architectural 4 Dziennik Ustaw 2003 no. 162 item 1568 with further changes 297 �298 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development objects is Kalwaria Zebrzydowska, listed in 1999 in the UNESCO World Heritage List. It is worth recalling that in the justification of the entry, we can read: Kalwaria Zebrzydowska is a unique monument of culture, in which the cultural landscape serves as a framework for the symbolic representation of the Passion of Christ in the form of chapels and alleys. Thus, it is a cultural landscape of great beauty and great spiritual value in which the elements of nature and those of human creation beautifully harmonise. Counter-reformation at the end of the 16th century led to creating many such designs in Europe. Kalwaria Zebrzydowska is a unique example of this type of landscape on a large scale; it integrates natural beauty, spiritual goals and the concept of an ideal Baroque park5. This entry was a sign of an idea emerging in UNESCO of an integrated approach to heritage protection. Taking into consideration the religious practices performed in this place as an intangible element and linking it with material heritage, it indicates a desirable direction for thinking about landscape as a type of cultural space that is complemented by elements of intangible heritage. A further sub-system of protection of cultural heritage in Poland that is strengthening the conditions for the protection of the intangible cultural heritage comprises of the activities of libraries and archives, understood as institutions of remembrance in accordance with UNESCO Recommendation Concerning the Preservation of, and Access to, Documentary Heritage Including in Digital Form, which was adopted during the 38th session of UNESCO General Conference (Paris, 3–18 November 2015). Documentary heritage resources provide the means for understanding social, political, collective as well as personal history and culture. The activity of libraries and archives can, therefore, strengthen intergenerational transmission. Ensuring the effective protection of the intangible heritage in Poland is a significant challenge, and in its nature, it is a problem of changing the philosophy of protection than of significant legislative changes. In fact, it is necessary to change the approach to the duties related to protection, which requires primarily an understanding of the specifics of intangible heritage, for which the main form of expression is, in fact, the human being. The ephemeral and elusive nature of intangible heritage is a result of this, and thus its preservation is limited by human memory. This brings the need for a continuous transmission of this heritage to succeeding communities, groups and individuals. Therefore, even though intangible heritage is inscribed in the system of protection of cultural heritage in Poland, the principles of its functioning still require change and improvement. 5 http://whc.unesco.org/en/list/905. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions References Schreiber, Hanna. 2016. “Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016) [Patrimonialisation in international relations. Selected tendencies in international cultural heritage safeguarding (2006–2016)].” In Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych [Tendencies and developmental processes of contemporary international relations], edited by Marcin Florian Gawrycki et al., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 299 �300 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development What do we mean when we say ICH? Or does the Galičnik wedding constitute ‘intangible cultural heritage’? Ivona Opetčeska Tatarčevska* * Ministry of Culture of the Republic of Macedonia, Cultural Heritage Protection Office (Ministerstvo za kultura na Republika Makedonija, Uprava za zaštita na kulturnoto nasledstvo), Skopje, Republic of Macedonia, Mr.Sc., e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Because cultural practices can sustain imagined or imaginary meanings from past generations, they – together with the authenticities they claim to carry – are always at risk of becoming redefined in the service of state ideologies and commercial interests. Even though the political elites have recognised the significance of the 2003 Paris Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and have been prompt in having it translated and ratified, the Macedonian Law on the protection of cultural heritage1 has still not been adapted in terms of terminology and definitions regarding intangible cultural heritage. The debate on terminology is still ongoing and has reached the level of specific public initiatives, such as the question of expanding the definition of intangible heritage in Macedonia, or the question of what types/genres of culture(s) is/are included or excluded in this system. We have reached a certain level of maturity and awareness on the national level, but still face a number of serious challenges. We lack specific, focused policies, as well as activities and measures regarding this type of heritage, especially initiatives from five scholarly institutions which are authorised to safeguard intangible cultural heritage. Unfortunately, the community of experts is still struggling with starting-point questions, such as: what is living heritage? Or: should we safeguard the intangible culture that is somewhat hibernating in the collective memory and is not actively practised by the communities, even if there is still an awareness of its existence? What of the practices that have been already ‘heritagised’, such as the Galičnik wedding, or others that have been ‘festivalised’, professionalised, and commercialised? Although it is debatable whether the Galičnik wedding is ‘living’ or ‘frozen’, it seems that the ritual is being stewarded, albeit by the local council, in ways that support interests and ideologies of the state and corporate entities with which the state has commercial relationships. 1 Zakon za zaštita na kulturnoto nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija [Official Gazette of the Republic of Macedonia] no. 20, 2 April 2004. 301 �302 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Coca Cola in the Galičnik wedding ritual ‘Sharing the pogacha (ritual bread)’, 2017, © AEGEE-Skopje. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The Galičnik wedding is a commercialised village ritual that has been transformed, reconstructed, and ‘festivalised’ from an ordinary, everyday-life wedding ritual complex. It has become a singular performance through which a cultural practice has been fashioned into a national symbol. In its current iteration, it blurs the boundary between state and corporate-sponsored ritual, and between tourist festival, staged folklore, and life-cycle event. Here, I am arguing that on the one hand, the institutionalised systems of safeguarding ICH are always embedded in and affected by political processes of heritagisation and recontextualisation, but on the other hand, the ways that these processes affect the cultural practices vary greatly in degree and manner even in the same national context. The Galičnik wedding festivity is organised every year in the village of Galičnik in the Mijak region in western Macedonia. Currently, the Macedonian Ministry of Culture and about twenty corporate entities sponsor the two-day festival. Centring on the wedding of an actual couple with family roots in Galičnik, the festival features its families, friends, and volunteers performing detailed wedding rituals and wearing traditional costumes and traditional items passed down from relatives or other families from Galičnik. Hundreds of visitors, mostly Macedonians (but some foreigners as well), attend the wedding each year. The public and most Macedonians view it as an ‘authentic’ and nationally important practice of rural Macedonian folk culture. The Galičnik wedding became a state-sponsored reconstruction of the traditional wedding that emphasised the distinct ethnic Macedonian heritage in the period of the Socialist Republic of Macedonia. It was launched as a reenactment in 1974 by the local council (mesna zaednica) of the village of Galičnik. This organisation remains responsible for acquiring funds for the wedding and its annual organisation. The changing nature of the festival became apparent during the 1980s and 1990s. A hotel built in 1980 on the western edge of the village also supported and confirmed its status as a tourist destination. In 1991, a competition was held to select a young couple to be married at the event and has been organised annually since then. The competition transformed the wedding from a complete re-enactment to the marriage of an actual couple – with the primary (if not the only) change being the introduction of the wedding ceremony performed in the church. The wedding had thus been subject to state-supported processes of heritagisation and festivalisation for several decades. This demonstrates how earlier processes of recontextualisation have resulted in a reconstruction of the local tradition as a symbol of national identity in the form of a tourist festival, sustained by a local council of part-time residents in partnership with an event-planning firm. For purposes of tourism, 303 �304 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the Galičnik Wedding is constructed as ‘intangible culture’, though it fails to meet the UNESCO definitions of ICH. We argue that the state and commercial sponsors are in a way ‘safeguarding’ the Galičnik wedding by ensuring its continuation every year through this state sponsored ritual. This commodification effect is clear in the case of the Galičnik wedding, as Macedonian tourists come to the village to consume a musical and ritual experience of their national identity, an experience that is often visceral and emotional. I am not suggesting that the Galičnik wedding is not meaningful, important, or significant to its participants. On the contrary, its significance to Macedonians serves not only as a vehicle for representing historical understandings of oppressed Macedonian people but is also often experienced as a symbolic expression of the process of safeguarding ICH in Macedonia. Past and present political and economic processes connected to ICH should always be carefully considered, especially when they are not as clear as in the case of the Galičnik wedding. Because these cultural practices can sustain imagined or imaginary meanings from past generations, they – together with the authenticities they claim to carry – are always at risk of becoming redefined in the service of state ideologies and commercial interests. Therefore we, as scholars engaging in ICH from all possible perspectives, in the face of such consequences need to claim the ethical and moral responsibility to continue asking which elements of ICH are to be safeguarded and why. ��306 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ‘World is sacred’ worldview as an element of intangible cultural heritage in the modern world Vida Šatkauskienė* * Deputy Director, head of the Department of Ethnic Culture of the Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Vilnius, Lithuania, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions … the bearers preserve not only a great number of local songs, dances, stories, customs, but also – which is crucial – the principles of the relation between the human and the world… We, the people, endanger ourselves and the world: consumption, exploitation of natural sources, a variety of conflicts – it all leads to a deadlock. In the search for ways to survive and remain positive, the intangible cultural heritage (ICH) can contribute to modern environmentalist and ecological movements by encouraging people to care about their surroundings and avoid consumerism by engaging in sustainable development practices and exploring their cultural heritage (literature, art, theatre, cinema, etc.). All manifestations of ICH are important. However, in today’s world, it is perhaps the most crucial to distinguish them and join efforts to develop the essence of every tradition – together with its worldview and outlook towards life. The core viewpoint of traditional cultures is the dimension of sacredness, which constitutes the world and existence. Everything that exists – both the visible and the invisible, including human beings and their presence – is sacred. Perhaps it is a risky topic, however, in my opinion, anyone who had carefully studied their own and other people’s cultural heritage has experienced the concept of the sacredness of this world. There are many academic and scientific publications that analyse the notion of sacredness (sacre, sacrum, sanctum, etc.) from the perspective of religious studies, ethnology, mythology, psychology, and other related fields, including the analysis of the detachment of sacrum and its manifestations (hierophanies) from the everyday phenomena that constitute the sphere of profanum; or vice versa – the claim that the division between the sacrum and profanum is absent; or other various approaches to nature of sacrum and its irrational character, experiencing sacrum, or answering the question whether it is feasible to describe the experience using language (Beresnevičius 2004a, 2004b, 2004c, 307 �308 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Vida Šatkauskienė, with Professor Cai Hua during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions 2004d, 2004e, 2005a, 2005b; Daujotytė 2016; Eliade 1996, 1997; Otto 1923; Račiūnaitė-Vyčinienė 1997; Vaitkevičius 2009, 2016). There is no need to develop a theoretical discourse here – it is more important to point out some aspects that attempt to tackle the problem at hand. First of all, when we consider the experience of field research, it should be noted that the personal contacts with the bearers of traditions that the ICH field researchers engage in frequently result in a realisation that the cultural artefacts and the immaterial links that tie the generations of people with their environment through traditions are in fact living phenomena, or at least they are remembered as such. We can also observe that the bearers preserve not only a great number of local songs, dances, stories, customs (that in turn preserve beliefs, mythical notions, remains of ritual practices, etc.), but also – which is crucial – the principles of the relation between the human and the world, and respectively, human behaviour.1 Through years of various activities with my colleagues at the Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras, or LNCC)2 and preparations for my weekly radio programmes Ryto rasa krito (The morning dew fell),3 I have been exploring the essential matters of the traditional outlook and worldview and discovering that the world, together with even its tiniest elements, contains the primal cosmos – a harmonious model of the human being, home, nature; the micro- and macro-cosmos alike; and all aspects of being – including the past and the present – are linked by mental, symbolic, and mythical connections; finally, that a human being is an organic part of the world. I would like to stress that holiness manifests in many ways: as the beginning of life, spirit, interchanging life and death – here and beyond; the revelation of the eternity and the universe; as power; the gods’ and ancestors’ participation in everyday life, etc. 1 A villager’s relation with his environment was discussed during seminars held in 2012 by the Institute of Inherent Culture (Prigimtinės kultūros institutas) in Lithuania: ‘Vietos ir žmonės’ (‘Places and people’, prigimtine.lt/lt/seminarai/ii-seminaras/ programa) on 3–4 March and ‘Vieta ir erdvė: suvokti, įsibūti, komunikuoti’ (‘Place and space: comprehending, getting familiar and communicating’, prigimtine.lt/lt/seminarai/iii-seminaras/programa) on 29 June – 2 July. It was also analysed by other scholars in their papers: Vykintas Vaitkevičius (2012), Viktorija Daujotytė-Pakerienė (Daujotytė 2012, 2013), and Daiva Vaitkevičienė (2012). 2 In 1998, the LNCC initiated interdisciplinary conference cycles ‘Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai’ (Birth. Existence. Death. Aspects of attitude and worldview) and held conferences: ‘Gimties samprata tradicinėje kultūroje’ (The concept of birth from perspectives of traditional culture) in 1998, ‘Lyčių samprata tradicinėje kultūroje’ (Gender conceptions in traditional culture) in 1999, ‘Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje’ (The concept of a human being in traditional culture) in 2000, ‘Žmogus ir gyvenamoji aplinka’ (A human being and his cultural environment) in 2006. From 1996 onwards LNCC has held annual themed theoretical and practical seminars for Lithuanian ethnic culture specialists. It also publishes the ethnic culture journal „Liaudies kultūra” (Folk culture), and many series of books, DVDs, CDs, and electronic books Gyvoji tradicija (Living tradition), etc. 3 The radio can be accessed online via the mediatheque of the Lithuanian National Radio and Television (Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija): www.lrt.lt/mediateka/irasai#/content/ryto%20rasa%20krito. 309 �310 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development In many places and cultural spaces such as Lithuania, there are rivers, lakes, mountains, stones, and other objects of nature and landscape that are considered sacred.4 It is said that the earth is sacred,5 the fire is holy,6 and that the notion of the mother is sacred.7 There is also a sacred time when people find themselves in a transformative point in their lives; it can be a year, a month, or a day and night (time is believed to hold various powers depending on the sun’s position in the sky or the phase of the moon). These are the most common examples, yet it seems that in every phenomenon, we can find these manifestations of holiness. For example, even a drop of dew (I personally like this symbol very much) reflects the primal essence of light and darkness; of life and destruction, since it contains both the features of the sun and the night (Šatkauskienė 2009). The flora and fauna are believed to speak in the name of the eternity as prophets, e.g. cuckoos and wolves8 (Racėnaitė 2011, 315); as teachers (bees9); as guardians; as incarnations of the ancestors, gods and spirits; as messengers and habitats (Beresnevičius 1990, 214). Moreover, let us consider the stone – a symbol of the 4 ‘Holy’ in Lithuanian is šventas. Many names of places contain the full word or its root švent-, for example, Šventežeris (holy lake) in Lazdijai region, Šventkalnis (holy mountain) in Šilalė region, Šventragis (holy headland) – a village in Marijampolė region, Šventas akmuo (holy stone) in Pugainiai village in the Vilnius region, the river Šventoji in East Lithuania – the biggest tributary of the Neris, Šventupis (holy river) in Šiauliai region, and many others. 5 The holiness of the Earth is a constant feature of the agricultural life. This notion prevails in various Lithuanian sayings, e.g. ‘How can the holy ground still carry you!’ (Kaip da tave šventà žemelė nešioja!, it is used while addressing a bad person); riddles, where the answer is the Earth or the Ground, e.g. ‘It has always been and will be holy, but it has never been and will never be in heaven’ (Šventa buvo ir bus, bet danguje nebuvo ir nebus). The examples are taken from the Dictionary of the Lithuanian Language (Lietuvių kalbos institutas 2005). One of the most significant expressions of the respectful relationship with the Earth is kissing the ground before or after work, or before or instead of prayers, e.g. ‘Whether you kiss the ground or the body of Christ, the Church festival will be good’ (Ar žemę pabučiuosi, ar mūkelę, tai lygūs bus atlaidai); ‘After the prayer one [should] kiss the ground and bow, then touch the ground with the forehead three times’ (Po maldos [reikia] žemutę pabučiuot ir pasikloniot, kaktą prie žemės triskart priglaust); ‘The Earth is sacred – it feeds us and carries us’ (Žemutė šventa – mumis peni ir nešioja). The examples are cited from the Database of the Heritage of Lithuanistics (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 6 There are remaining Lithuanian beliefs: ‘Children should not be allowed to spit into fire: the fire is sacred’ (Negalima leisti vaikams spjaudyti į ugnį: ugnis šventa); ‘It is not allowed to urinate into the fire: it is sacred and it can get angry’ (Negalima šlapintis į ugnį: ji šventa ir gali užpykti); prayers against blaze: ‘Saint Gabija, be one of us’ (Šventa Gabija, būk sava; Gabija is the goddess of fire); ‘Before sleep, rake the fire, make the cross sign and say: “Saint Gabija, be peaceful in this place”. If you do this, the fire will not escape’ (Einant gulti, reik užžarstyti ugnelę, peržegnoti ir sakyti: „Šventa Gabija, būk rami ant vietos.“ Jei teip padarysi, tai ugnelė neišeis). The examples are cited from the Database of the Heritage of Lithuanistics (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 7 A Lithuanian legend says that if a person gets lost in the forest and if the devil is misleading him, he should pronounce his mother’s name, because it is sacred and will scare away the devil; the story was told by Sandra Zakarienė at the Competition of Lithuanian Storytellers ‘Žodzis žodzį gena’ in 2016. 8 In Lithuania, there are widespread beliefs that cuckoos and owls can announce the near future of a person by cuckooing and hooting: rich and happy year, marriage, death, the birth of a baby; the birds symbolically embody the deities of destiny and happiness. Other animals can also unveil the signs of the destiny: stork, pigeon, cat, squirrel, wolf, etc. 9 As Gintaras Beresnevičius (1995, 106) states in his book Baltų religinės formos, it is believed that the legendary Prussian king Vaidevutis used the metaphor of a bee during his speeches to the people and taught them about a model of society that resembles a colony of bees. He also advised his people to elect a king in the way bees do. In fact, bees communicate by �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions inanimate nature which can express the essence of life: it is believed that it can suffer, move, even bleed; not to mention that it is believed that it remembers the beginning of the world and keeps in itself the footprints of gods.10 And the celestial bodies, in the same way as people, are believed to form a family: in Lithuania, the sun is the mother, the moon – the father, and the Earth and the stars are their children. Moreover, it is believed that humans can be a part of this family, for example, when an orphan gets married, she is believed to be given away by her celestial family.11 As it was mentioned, the Earth used to be considered sacred and called ‘mother’, or ‘feeder’. It bears fruit and accepts after death, therefore, farming was considered a sacred act (Laurinkienė 2013; Ūsaitytė 2000, 2002, 2003) through human work, which is carried out as a ritual of establishing the relationship with earth. Consequently, craftsmanship as an act of creation is believed to charge spiritual power and cosmic order into an object (Eliade 1997, 21–39; Marcinkevičienė 2007, 25–30, 141–54, 155–66); time was also organised in relation to the cosmic order of work and celebration, songs, and music. The sutartinės also have ritual roots (Račiūnaitė-Vyčinienė 1995, 2015). There are undoubtedly plenty of other similar examples concerning nature, human life, time, rituals, creative processes, work, and of the organisation of various other activities. Sacredness is thus not just an object of theoretical insights – it can be experienced through the modes of unity, harmony, peace, elevation, or even through a glow. ICH helps us to comprehend that we have been linked with the entirety of life since the beginning of the world and that we share a bond with all of the world’s phenomena. With regard to the approach to ICH not only as a set of individual items but also as a kind of expression of worldview and outlook towards life, it can be stated that ICH is the ultimate collection of inherited cultural forms (including contemporary manifestations). Therefore, there expressive combinations of flying trajectories and spins to show that they found nectar. It is called the bee dance; also birds and their mating rituals inspired people during the formation of dance culture. For example, one of the oldest and prominent Lithuanian dance Suktinis shows a bee carrying honey. Moreover, bees are frequently considered to be sacred creatures. 10 The statements are based on the motives from Lithuanian legends. For example, the stone named Mokas and his family [sic] was crossing the river when his wife turned back and drowned. He then stayed on the shore to grieve. There are also stories of stone-turned people, usually newly-wed couples. In some stories concerning Mokas, if the stone is attempted to be split open, the blood spills out from it. In Lithuania, the stories about the origins of stones that are hollow are popular: they say that the hollow voids are the footprints of God, the devil, the witch, Virgin Mary, etc. Lithuanian etiological legends say that in the beginning of time, when God was creating the world, the enemy – the evil giant Spjudas – tried to interfere: he would sow stone seeds or spit on the ground – this is how stones appeared on earth. The stories and motives are from the following sources: Vėlius 1995, 47–59; Sauka 1962, 424–25; Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003. 11 It refers to the type of popular Lithuanian songs about an orphan girl, in which the sun collects the dowry for her, the father moon decides on the part of the dowry for her, the sisters Stars make the wreath, and the brother constellation walks her through the fields (Kazlauskienė 1976, song type V 811). 311 �312 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development is an emerging need to learn how to grasp that connection: not only philosophically, but also scientifically, scholarly; in fact, there is plenty of material for academic research. However, the development of human sensitivity to the environment and the ability to experience it – the ability to perceive the vibrations of one’s own soul from the early years – is the most important. In Lithuania, the core principles regarding worldview are attempted to be installed in several schools that provide lessons on traditional culture. What is more, the informal activities of ICH researchers increase and intensify – this movement is identified as a research of innate culture.12 The union ‘Romuva’ based on the ancient Baltic culture and religion aims to revive the said principles in everyday life and festivities,13 as well as through organising Lithuanian Song Celebration Folklore Day programmes. They are created with a focus on customs, songs and dances, and other ICH features; notions of traditional worldview. However, ICH bearers and specialists (working in culture, education, science) encounter the remaining difficulty – the unsettling question of how to pass on the traditional knowledge and worldview to the modern society so that people would comprehend and accept the traditional values. After all, an educated contemporary human with a broad scope of interests will not willfully accept and live by traditions of his natural environment. He is not interested in the traditional behaviour or ways of thought, since the more important aspect is the reason why the mentioned behaviour or thought occurred, and especially why he should follow the same model of actions, why they should be important to him, how it is useful not only for himself but also for the society and the entire humanity. Hence, on the one hand, in order to understand and verify traditions, he demands not only the knowledge from the past but also proof based on modern academic and scientific research. On the other hand, he needs to feel the impact; to experience all the modes of the world with all of his five senses – maybe even with six. Therefore, it is better if the knowledge and experience complement each other. For example, since the publications on the neuro-linguistic programming and the theories of the biology of belief (Andreas and Andreas 2013, 300; Lipton 2011, 221), the information concerning the power of words and thoughts (for example, about wishes, prayer-type texts, spells against illnesses, etc.) has received adequate consideration. It is worth mentioning that a great number of young Lithuanian parents follow the works of ICH researchers who scientifically proved that tradi12 The website of the Institute of Inherent Culture is www.prigimtine.lt. 13 The website of the movement is www.romuva.lt. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions tional children sleep routines, swinging and singing lullabies as means of soothing and providing safety14 are of great importance to their upbringing. The other important example is the academic activities of Prof. Dr Daiva Vyčinienė – the researcher of sutartinės and a professor of Lithuanian Academy of Music and Theatre (Lietuvos muzikos ir teatro akademija). Her methods are twofold – she attempts to show both the results of the academic research and the universal qualities of sutartinės (Račiūnaitė-Vyčinienė 2010); she introduces their origins – bird voices, providing living examples and proving that culture started existing in the natural harmony of humans and nature; she also illustrates the meditative essence of sutartinės that in fact can lead to entering a state of trance, which impresses not only the admirers of eastern cultures but also significant amounts of open-minded people (Račiūnaitė-Vyčinienė 2005, 2015). The researcher shows that a singer of sutartinės becomes relieved of tiredness and headache, and overwhelmed with feelings of lightness and peace (Daiva Račiūnaitė-Vyčinienė, pers. comm.). Modern Lithuanian and worldwide ICH researchers who practice traditions and the bearers in general embody the positive principles of human existence in the world as well as the traditional values: the coherence (darna, harmony with oneself and the world, feeling as its integral part) and prosperity (skalsa, a person wants only as much as he really needs).15 This is consistent with the concept of sustainable development, thus it could become one of the ways to educate society on how to stop consumption, endless exploitation of natural resources and the resulting climate 14 One of the important driving factors to develop the child upbringing traditions in the contemporary society was a theoretical and practical conference ‘The concept of birth from perspectives of traditional culture’ from the series ‘Birth. Existence. Death. Aspects of attitude and worldview’ in 1998, as well as the bearer Emilija Brajinskienė’s material which she thoroughly provided in papers (1997a, 1997b); the research and practices of Jūratė Šemetaitė, Jurgas Sadauskienė, Lina Vilienė, and Audronė Daraškevičienė (activities in ethnic culture centres, communities, patient treatment facilities, etc.) also receive the interest of young parents; the Center for Attachment Parenting (Prieraišiosios tėvystės centras) shares the said information (www.prieraisiojitevyste.lt/node/42) as well as other communities that provide infant and children education services (e.g. www.mamudainos.lt/muzikos-pamokeles-kudikiams.html). 15 The notion of coherence as well as denoting harmony and the unity of versatility, together with the ability to live in peace with others has been most widely promoted and developed by the ethnologist, philosopher, and a supporter of the ancient Baltic culture Jonas Trinkūnas (e.g. 2010), ethnocosmology researcher Jonas Vaiškūnas (e.g. 1992, 2014), and Daiva RačiūnaitėVyčinienė (2003), who interpreted coherence based on sutartinės (the word stems from sutarti, which means ‘to be in accord’, ‘to understand each other’). Daiva Vaitkevičienė has analysed the notion of prosperity in her article Namų laimė (2002). According to her, it is a mythical selfnourishment process that prevents the goods from exhaustion (2002, 11). ‘Let us prosper, God’ (Skalsink, Dieve) – a Lithuanian etiquette formula and greeting used when a guest finds a family eating its meal; it means expressing a wish that the goods, such as bread and food in general would never run out and people would be full even if the amount of food is not big. There are similar greetings for workers (e.g. Skalsu – dangun balsu!, ‘If it is prosperous – the heavens know’), for bathing in sauna (e.g. Skalsą šilimai!, Skalsą garui!, Skalsi beržo lapienė!, ‘Let the warmth prosper!’, ‘Let the steam prosper!’, ‘Prosper birch leaves!’), etc. (Jasiūnaitė 1999, 2000). Jonas Vaiškūnas (2016), in Nijolė Jačėnienė’s show Baltų genas: mes ir senovės lietuvių mitai, legendos, simboliai (Baltic genes: we and ancient Lithuanian myths, legends, symbols), juxtaposed the principles of coherence and prosperity as the crucial matters of faith and human existence. According to him, these are not the rules for behaviour, but on the contrary, they are the values that should always be witnessed in one’s life. 313 �314 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development change, and other alarming disasters. I hope that increasingly more people start caring about these issues and take responsibility for the future of our planet. References Andreas, Connirae, and Steve Andreas. 2013. Protas turi širdį. Neurolingvistinis programavimas [Heart of the Mind. Neuro-Linguistic Programming]. Translated by Kęstutis Šatkauskas. Vilnius: forSmart. Beresnevičius, Gintaras. 1990. Dausos: pomirtinio gyvenimo samprata senojoje lietuvių pasaulėžiūroje [Dausos: Concept of afterlife in ancient Lithuanian worldview]. Vilnius: Gimtinė-Taura. Beresnevičius, Gintaras. 1995. Baltų religinės reformos [Reforms of Baltic religions]. Vilnius: Taura. Beresnevičius, Gintaras. 2004a. Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija [Lithuanian religion and mythology: Systematic study]. Vilnius: Tyto Alba. Beresnevičius, Gintaras. 2004b. “Sakralybės turinys šiandien [Sacred content today].” Šiaurės Atėnai 34 (716): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004c. “Sakralybės turinys šiandien (2).” Šiaurės Atėnai 35 (717): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004d. “Sakralybės turinys šiandien (3).” Šiaurės Atėnai 38 (720): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004e. “Sakralybės turinys šiandien (4).” Šiaurės Atėnai 39 (721): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2005a. “Gamta ir šventumas: senovės lietuvių religijos ‘gamtiškumo’ klausimu [Nature and sacrality. On ‘naturality’ on the ancient Lithuanian religion].” Gamta ir religija, 64–93. Beresnevičius, Gintaras. 2005b. “Šventybės įžeminimas: pašventinimas į šventumą (pastabos baltų šventumo fenomenologijai) [Notes on the phenomenology of Baltic sanctity].” In Sambalsiai: studijos, esė, pokalbis. Skiriama profesorės Viktorijos Daujotytės-Pakerienės 60-mečiui, 355–66. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. Brajinskienė, Emilija. 1997a. “Vaiks šeimo [Child-friendly].” Liaudies kultūra 3: 66–70. Brajinskienė, Emilija. 1997b. “Vaiks Šeimo (2).” Liaudies kultūra 4: 64–71. Daujotytė, Viktorija. 2012. “Žmogaus įsibuvimas: žvilgsnis, daiktas, žodis [Dwelling: a glimpse, an object, a word].” Liaudies kultūra 4: 20–28. Daujotytė, Viktorija. 2013. “Prigimtosios kultūros ratilai [Circles of indigenous culture].” Liaudies kultūra 5: 1–8. Daujotytė, Viktorija. 2016. “Šventumas; aukštųjų būsenų sauga [Sacredness; protection of higher powers].” Liaudies kultūra 4: 19–32. Eliade, Mircea. 1996. Amžinojo sugrįžimo mitas. Archetipai ir kartotė [The myth of the eternal return: archetypes and repetition]. Translated by Petras Račius. Vilnius: Mintis. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Eliade, Mircea. 1997. Šventybė ir pasaulietiškumas [The sacred and the profane]. Translated by Petras Račius. Vilnius: Mintis. Jasiūnaitė, Birutė. 1999. “„Skalsu – dangun balsu!” (tradiciniai gero linkėjimai dirbančiam žmogui) [Traditional good wishes for workers].” Lituanistica 3: 78–88. Jasiūnaitė, Birutė. 2000. “„Skalsą beržo lapui!” (tradiciniai pirties linkėjimai) [Traditional greetings used in the bathhouse].” Kalbotyra 48–49: 39–48. Kazlauskienė, Bronė. 1976. Vestuvinės dainos: Jaunosios pusėje [Wedding songs]. Vilnius: Vaga. Laurinkienė, Nijolė. 2013. Žemyna ir jos mitinis pasaulis [Žemyna and her mythical world]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Lietuvių kalbos institutas. 2005. “Lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Lithuanian Language].” http://www. lkz.lt. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas. 2003. Lituanistikos paveldo informacinė sistema „Aruodai” [Lithuanian Cultural Heritage Information System “Aruodai”]. http://www.aruodai.lt. Lipton, Bruce H. 2011. Tikėjimo biologija [The Biology of Belief]. Translated by Virginija Bertulienė. Kaunas: Mijalba. Marcinkevičienė, Nijolė, comp. 2007. Žmogus ir gyvenamoji aplinka: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2006 balandžio 20–21 d. [A human being and his cultural environment]. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Otto, Rudolf. 1923. The Idea of the Holy: An Inquiry into the Non-Rational Factor in the Idea of the Divine and Its Relation to the Rational. Translated by John Wilfred Harvey. Accessed October 31, 2016. http://archive.org/details/theideaoftheholy00ottouoft. Racėnaitė, Radvilė. 2011. Žmogaus likimo ir mirties samprata lietuvių folklore [Notion of human fate and death in Lithuanian folklore]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1995. “Moterys – sutartinių atlikėjos [Women – the performers of sutartinės].” Liaudies kultūra 1: 18–22. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1997. “Sutartinių šventybės universalumas [The universalism of the holiness of the sutartinės].” Liaudies kultūra 1: 24–26. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2003. “Sutartinių darna: kognityvinis aspektas [Tuning of sutartinės: cognitive viewpoint].” Lietuvos muzikologija 4: 136–43. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2005. “Sutartinių maginis poveikis [The magical effect of sutartinės].” In Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2000 gegužės 9–11 d., 178–88. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. 315 �316 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2010. “Specific Features of Performing Lithuanian Polyphonic Songs. Sutartinės: Singing as Birdsong.” In Multipart Music: A Specific Mode of Musical Thinking, Expressive Behaviour and Sound. Papers from the First Meeting of the ICTM Study Group on Multipart Music (September 15–20, 2010; Cagliari – Sardinia), edited by Ignazio Macchiarella, 215–36. Udine: Nota. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2015. “Sutartinių giedojimo tradicija postmodernioje visuomenėje: perėmimas, perdavimas ir raiška [The tradition of singing sutartinės in a post-modern society: adoption, transmission and expression].” Liaudies kultūra 2: 19–34. Šatkauskienė, Vida. 2009. “Rasa laukia rasos [Dew is waiting for Rasa (old name for Midsummer Day)].” Šiaurės Atėnai 23 (945): 10–11. Sauka, Leonardas, ed. 1962. Tautosakos darbai [Folklore studies]. Vol. 4. Vilnius: Mintis. Trinkūnas, Jonas. 2010. “Tebūnie darna!” Cultural website Alkas.lt. Accessed October 31, 2016. http://alkas. lt/2010/10/25/j-trinkunas-tebunie-darna/. Ūsaitytė, Jurgita. 2000. “Žemės epitetas: tradicijos kaita [The epithet of the earth: the change of tradition].” Tautosakos darbai 12 (19): 53–71. Ūsaitytė, Jurgita. 2002. “Motina žemė: moteriškumo reprezentacija [Mother Earth: representation of femininity].” Tautosakos darbai 16 (23): 147–54. Ūsaitytė, Jurgita. 2003. “Žemės įvaizdis kaip vertės matas: stabilumo ekspresija [Image of Earth as standard of value: expression of stability].” Tautosakos darbai 19 (26): 107–21. Vaiškūnas, Jonas. 1992. “Sodas ir visata [Garden and the universe].” Liaudies kultūra 4: 26–30. Vaiškūnas, Jonas. 2014. Darna. [Lecture on the occasion on the name-day of Jonas Eperješas, the builder of Panemunė Castle, June 21, 2014]. http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Vaiskunas_Jonas/ Vaiskunas_2014_06_21_Darna.mp3. Vaiškūnas, Jonas. 2016. “„Baltų genas”: J.Vaiškūnas apie senąjį baltų tikėjimą mūsų dienomis (audio).” [‘Baltic genes’: J. Vaiškūnas about the old Baltic faith today]. http://alkas.lt/2016/08/29/baltu-genas-j-vaiskunas-apie-senaji-baltu-tikejima-musu-dienomis-audio/. Vaitkevičienė, Daiva. 2002. “Namų laimė [Happiness of home].” Liaudies kultūra 4: 9–21. Vaitkevičienė, Daiva. 2012. “Apie savas vietas lietuvių prigimtinėje kultūroje [One’s own place in Lithuanian indigenous culture].” Liaudies kultūra 4: 30–49. Vaitkevičius, Vykintas. 2009. “The Sacred Groves of the Balts: Lost History and Modern Research.” Folklore. Electronic Journal of Folklore 42: 81–94. Vaitkevičius, Vykintas. 2012. “Kraštovaizdžio skaitymas su patirties žodynu [Reading the landscape with the dictionary of experience].” Liaudies kultūra 4: 50–61. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Vaitkevičius, Vykintas. 2016. “Baltų šventviečių atodangos [Outcrops of Baltic sacred places].” Liaudies kultūra 4: 33–43. Vėlius, Norbertas, comp. 1995. Ežeras ant milžino delno. Lietuvių liaudies padavimai [The lake on the giant palm: Lithuanian folk legends]. Vilnius: Mintis. 317 �318 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding and transmission of intangible cultural heritage – the case of Surova in a museum context Iglika Mishkova* * Assistant Professor, Ethnologist–curator, Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum – Bulgarian Academy of Sciences (Institut za etnologiya i folkloristika s Etnografski muzey – Balgarska Akademiya na Naukite), PhD, e-mail: iglika.mishkova@iefem.bas.bg. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The diverse ways of interpreting and contextualising collections and the production of multidimensional exhibitions have proven to benefit both the museums and the ICH bearers. They also serve as models for sustainable relationships between representing the tradition and safeguarding the ICH. As examples of ‘living culture’, intangible cultural heritage (ICH) and museums share a strong bond, one that goes beyond spreading the knowledge about folk traditions, interpreting collections, researching artefacts and ‘inventorying cultural expressions’ (Adell et al. 2015, 9). The ‘participatory museums’ (Simon 2010) provide interactive experiences to the public and serve as a bridge between the tangible and intangible (Golinelli 2015, 31); between the past, present, and future (Harrison 2015). The fluidity of time within the museum space also reinforces the safeguarding and transmission (Pels, Hetherington, and Vandenberghe 2002) of those cultural values and identities that the public and the ICH bearers share. In this context, we examine the Surova folk feast in Pernik as an ICH practice, together with its presentation to the museum public in Europe organised by the Bulgarian National Ethnographic Museum (Nacionalen etnografski muzej, NEM). This text will trace the role of several exhibitions for the safeguarding and transmission of Surova traditions and rituals curated by the NEM, inscribed in 2015 on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. Introduction Over the past 15 years, most scholars have agreed that the borders between tangible and intangible (Alivizatou 2006, 2012), and between the cultural and natural heritage (Harrison 2015) are blurring, and the museums reign not only over the past but also over the future of culture and iden- 319 �320 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Survashkars from village of Leskovets, 2012. Photo by Iglika Mishkova. Participants of the masquerade carrying torches in the village of Chepintsi, 13 January 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions tity transmission (Harrison 2015). Furthermore, the museum itself becomes intangible in the virtual and augmented reality, and its functions transform beyond the ICOM definition, and its relationship with ICH blends together institutionalisation with de-institutionalisation (Smith 2006; Smith and Akagawa 2008; Vukov 2016), and museification with de-museification (Hartog 2005; Ballacchino 2014; Vukov 2015b). Because of the multidisciplinary approach to the connection between exhibitions and intangible cultural heritage and its relationship with museums, the theoretical framework falls short while examining it only within the museological, ethnographic, and cultural-anthropological contexts. Despite the importance of several factors influencing the analysis of the ICH safeguarding and transmission practices through museum activities, this text omits some very important issues, such as the role of tourism as a catalyst of economic sustainability both for museums and ICH, and the debates on the objectification of heritage. For the purpose of this article, the author assumes that there is a need for blending together the functions of exhibitions, performance, interaction and interpretations with the intrinsic functions of the ethnographic museum – researching, inventorying, safeguarding and promoting intangible cultural heritage and museum representations, with the common aim to transmit these living traditions to future generations. About Surova feast On 2 December 2015, the UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage inscribed the ‘Surova folk feast in Pernik region’ on the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. The element is concentrated in the region of Pernik, with its administrative centre in the town of Pernik, located in Central Western Bulgaria, near the capital city of Sofia. The folk feast Surova represents traditional masquerade games as a live practice in more than 36 villages and towns in the area, the bearers of the element. The Surova folk feast in the Pernik region takes place every year on 13 and 14 January – the New Year according to the old calendar.1 For local communities, it is nowadays their favourite feast. The core of the element is the masquerade ritualism, which has served for many generations as a positive transition from the old to the new year. The immediate participants of these ancient – but still alive – new year rites are the survakari masquerade groups, playing and going around the villages. 1 Bulgaria adopted the Gregorian calendar in 1916; that is why in the Orthodox Church the Julian calendar used previously is called ‘old calendar’. 321 �322 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Greeting between leaders of two groups, village of Chepintsi, 2012. The group of survakari from the village of Banishte visiting the neighbouring village of Razhavets, 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions All participants wear masks; some of them perform special masquerade roles, e.g. ‘the leader’, ‘the newlyweds’, ‘the priest, or ‘the bear with the bear-leaders’. In the evening of 13 January, the survakari go to the village centre, light bonfires and play around them, and tease the surrounding spectators. They also visit other neighbouring villages and meet other masquerade groups. All survakari play the ring dance horo and have fun. Early in the morning of 14 January, the masked men gather together again to walk around the village and proceed to visit every house. In all houses, they ritually ‘marry the young couple’, and the bear figure ‘mauls for good health’. The hosts wait for them with a ritually set table, treat them to a good meal and give them presents. The visit of the masked men to each house is a must. Participants of the practice By the beginning of the 20th century, only the young single men from the community masked themselves, because the practice performed functions directly related to men’s initiation and marriage. Other inhabitants of the villages (women, children, and married men) were not permitted to take part in the masquerade games. Nowadays, not only men of all ages, but also women and children participate equally and actively in them, which can be observed by everyone present at the feast. The bearers of the Surova feast are ordinary people. The participants in the survakari masquerade games are not professional performers and do not have institutional obligations concerning its organisation. They go out and play spontaneously, by tradition, in the same way their predecessors did. Each group establishes its own organisation and includes all inhabitants of the village. The survakari choose their leader and distribute among themselves the ‘roles’ – special characters that each one will represent. During the feast, the leader is listened to and obeyed unconditionally. After the feast, the survakari hold a special meeting and decide on the use of the collected donations, depending on the problems and needs in their villages. Most frequently, they cover the needs of community centres (chitalishte), or general village necessities. The local authorities take their decisions into consideration. The survakari masquerade tradition in the communities of the Pernik region is passed down from generation to generation, from the old to young, as it has always been in traditional societies. 323 �324 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A continuous form of communication among people from different social, professional, and age groups is achieved through the element’s implementation, based on handing down, assimilating, and expressing traditional knowledge and skills. Thus, spread by the integration of certain, recognised ways of thinking and feeling, approved by the ICH bearers, this tradition guarantees itself a continuity in time and space. The viability of Surova is ensured by its function as a cultural resource and creativity expression for the young generation. Its continuity is also guaranteed by the consolidating role it plays for local people of different age and social status. It is not only permanent village residents who take part in the practices but also many people living in urban environments. For one’s family, it is a matter of great prestige to have its members participating in the survakari group. It is also not an exaggeration to say that in the region of Pernik, every house keeps memories about traditional Surova – in the form of vivid reminiscences, masks, and photographs hanging on walls. Also at schools and community cultural centres all activities related to the feast are continuously encouraged. The relationship between the Surova feast and the Festival of masquerade games In order to maintain the Surova feast, the Municipality of Pernik established the Festival na Maskaradnite Igri (Festival of masquerade games) in 1966.2 The relationship between the feast and the festival has already continued for almost half of a century and has not brought any negative consequences on the viability of Surova as an ICH element (Vukov 2015a). On the contrary, the festival has contributed to raising awareness about the Surova feast and has facilitated the efforts for maintaining its vitality. Over the past fifty years of the festival’s existence, no negative influences have been observed. The ongoing expectation is that the positive relationship between the Surоva feast and the Festival of masquerade games will continue in the future, and that has been the reason for not outlining the possible risks and the lack of need of undertaking any measures in this regard. 2 Nowadays it takes place at the end of January every year – two weeks after it is held in the villages. From the very beginning, although announced as ‘regional’, the festival has incorporated masquerade game groups from the whole country and has thus acquired a national character. In this way, the festival in Pernik stimulates the revival of the masquerade games in a number of villages and the appearance of other festival events in urban environment. In 1985 its statute became international under the title of International Festival of Masquerade Games ‘Surva’. Nowadays, more than 100 groups with more than 6000 masked performers take part in this festival, together with international participants. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions For the Pernik region communities, there is a clear distinction between the Surova feast in the villages and the Festival of masquerade games in the town. The festival is a part of urban culture, showcasing in a modern way the Surova folk tradition, which has been transmitted for many generations and has been maintained vital in the villages of the Pernik region (Vukov 2015a). At the Surova feast, there are more people present from the local community than there are at the festival, which is international by status and includes performing groups from various parts of the country and abroad. In fact, some of the local groups and bearers from the Pernik area do not attend the festival but dance only in the villages during the Surova feast. From such a perspective, the inscription of the Surova feast in the Representative List plays an important role in paying special attention to the living tradition and in encouraging the bearers in their efforts to safeguard their heritage within their rural environment. Until now, there have not been any indications of any negative impact of the festival on the customs in the villages. On the contrary, it has played a positive role for the masking games in the entire country. During the communist period, when masquerade games were categorised as religious traditions, the establishment of the festival in the 1960s helped to justify the performance of masquerade festivities in different parts of the country. Throughout the years of its existence, there has been a positive collaboration between the organisers of the festival, the local communities, and also the bearers in Pernik area, who sometimes take part in the juries of the international event. An example of the positive impact is that the nation-wide and international interest in the festival motivates the bearers of the Surova feast to safeguard and transmit the element further. And they eagerly do, which is proven by their mass participation in the festivities. Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum The role of the Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum (Institut za etnologiya i folkloristika s Etnografski muzey, IEFSEM) – the NEM is actually an administrative unit within it – it has been vital for researching, promoting, and safeguarding intangible cultural heritage over the past 110 years. Even before the ratification of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, IEFSEM played a crucial role in the creation of the national database of ICH elements within the programme of Living Human Treasures. 325 �326 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Village Banishte, 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions ‘Surova feast in the Pernik region’ was inscribed as an element on the National Inventory of ICH by an expert team from the IEFSEM, with the participation of the Ministry of Culture of the Republic of Bulgaria (Ministerstvo na kulturata), coordinated by the regional administrative structures in the field of culture, including the national network of the Bulgarian community centres. As a key institution within the ICH safeguarding system, IEFSEM also stores and maintains the documentation related to ICH. The National Centre for Intangible Cultural Heritage (Natsionalen tsentar za nematerialno kulturno nasledstvo) preserves and ensures access to audio and video files, written records concerning elements’ status, and their nominations. Furthermore, the Ethnographic Archive is one of the oldest Bulgarian archives; it preserves the photographs of masquerades from the Pernik area taken between 1906 and 1947. At the same time, the NEM has a small collection of masks and other objects related to the element. As a work of folk art, the survakari masks are unique products of human creativity. The recognition and provision of their visibility on the international level is clearly contributing to the acknowledgement of the element as a part of world cultural heritage, and it is also a great source of inspiration to modern artists. Intangible heritage suggests a holistic understanding of what cultural heritage is by acknowledging the significance and value of oral and living practices, and expressions that are related to objects, monuments, and cultural spaces. In addition to the definition provided by the UNESCO 2003 Convention, ICH has been further analysed in the context of museums. Museum collections Intangible heritage reveals the cultural significance and value of museum collections. It places objects in the context of their production and use. The NEM has been collecting masks from the area of Pernik since 1906, thus making it the first museum exhibition that has ever exhibited Bulgarian culture. Unfortunately, due to poor conservation experiences in the past, and due to the nature of the specific material that the masks are made from, the NEM had lost its old collection. In the years after the Second World War, the Museum started a new process of documenting the masquerade. A few members of the Museum staff who are painters visited the villages and made paintings of the masks and the practice. Afterwards, the museum enriched its collection with authentic artefacts from the region. 327 �328 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Village Elov dol, 2012. Photo by Iglika Mishkova. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions Every year, starting from the year 2000 until today, the Museum has held fieldwork in the villages and collected pictures and videos in the Archive. The fieldwork on this topic presents a number of methodological challenges. It entails extensive involvement and active participation of communities who are the bearers of living culture. When researching intangible heritage, museum professionals are engaging with local communities, trying to understand the history and meaning of their cultural expressions. The representatives of IEFSEM actively participate in scientific conferences on ICH-related topics. Museum presentations Exhibition-making is one of the main aspects of museum practice. In the 19th and 20th centuries, museums exhibited objects taxonomically in glass cases, which appealed only to the sense of sight. At the beginning of the 20th century, the NEM followed the same practice when exhibiting the masked people from the area of Pernik. The contemporary museum practice, however, witnesses exhibition models featuring live music, special lighting effects, and dance performances. After the publications about New Museology and ‘post-museum’ or ‘modernist museum’, the responsibility of the museum towards education and enjoyment of the audience was emphasised instead. As a result, display practices have evolved, and considerable attempts have been made towards a more holistic interpretation of museum artefacts. The museum does not only exhibit objects but also hosts socio-cultural programmes to sustain and promote the creativity of indigenous communities (Bortolotto 2007). Intangible heritage is by definition people-oriented rather than object-centred. At its core, implementation of the new initiative will transform the relationships between museums and their audiences and stakeholders. Among the results will be requests by people from diverse backgrounds to participate in substantive dialogues about their intangible heritage, and to share authority in defining and curating a museum’s interpretation of their heritage. The outcome of these efforts will be a paradigm shift of exceptional magnitude (Boylan 2006, 63). In the process of curating intangible heritage, museums must thus know how to establish equal partnerships with culture bearers and develop mechanisms for sharing authority and decision-making about museum activities and representations. In the period between 2005 and 2016, the NEM presented four different exhibitions about masks and masquerades: Magicheskata maska (The magic mask, 2005), two international exhibi- 329 �330 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tions as a part of the project Carnival King of Europe (2009, 2012),3 and Surova (2016). All of those exhibitions focused their attention on the masks; ethnographic objects – ‘fragments’ (Kirshenblatt-Gimblett 1998) – and the people who produce and use these objects. The masks from the Pernik area were exhibited both as artistic objects with distinct technical and aesthetic characteristics, as well as means of introducing symbolic expressions tied to their original use to the audience. Thus, the notion of intangible heritage in museums enables a wider and deeper interpretation and contextualisation of artefacts. In terms of exhibition-making, the concept of intangible heritage is relevant to the contextualisation of objects. It unravels their cultural significance and symbolic value that extend beyond their technical and artistic features by placing them ‘into wider circles of meaning’ (Garton Smith 2000, 58). This can be achieved in several interpretive ways that help to trigger different associations and connections, such as storytelling, narrations, music, or what Kirshenblatt-Gimblett (1991, 389–390) described as ‘in context’ installations. Among others, they include multimedia applications, headphones, charts, panels and labels; and help to facilitate the production of different levels of meaning (Alivizatou 2006). That is the reason why the last exhibition about Surova in the NEM was an installation with masks (received from the bearers) and other objects, showcased in video and audio format, along with the voices of the participants of Surova. The aim of the exhibition was to establish a dialogue between the Museum and the communities. Unlike traditional cultural heritage however, objectified in artefacts for observation and already existing in the museum vaults, in these exhibitions, the bearers of intangible cultural heritage were involved in the preparation of their own culture representations; they explained their idea of adding the element to the List and the significance of Surova for the local communities on the provided screens. On the one side thus, the presentation is concentrated under Surova in a perspective-integrating manner, playing a role in the construction of a ‘bridge between the generations’. The attractiveness of the masquerade holiday experience appeals to the youth and raises their self-esteem as continuers of the tradition and interpreters of the cultural originality of their village communities. In the preparation of Surova feast, the participants in the masquerade always create their best masks and costumes to distinguish them from those of the neighbouring village. Nowadays, practising of this element also constitutes an unusual form of informal education in tolerance and respect to other 3 For details, see the project’s website: www.carnivalkingofeurope.it/activities/exhibition.php. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions cultures, religions, and ethnicities. The Roma people, also masked and disguised often participate in the masquerade games, directly and equally taking part in the feast, participating in the inter-village gaiety. Foreigners and the students living in this region are also interested and take part in the masquerade, which is very positively regarded by the local community. On the other side, the presentation stresses the framework of ‘togetherness’ of the community life. The survakari groups in the different villages are free and open formations which maintain a community life; all of them collectively make and implement decisions concerning not only the feast but also the sustainable development of the village. And although they compete in making original masks for differentiating their village, they also exchange resources and materials for the successful running of the feast and thus form new, mutually beneficient friendships and connections. The role of the museum as a mediator does not stop at these positive experiences. It also serves as a platform to voice the problems incurred in the process of safeguarding and transmitting the intangible cultural heritage. The presentation of the movies with interviews held with the bearers of the practice clearly demonstrates the problem with decreasing population in the Pernik region, which poses a threat to its continuity. They explain how preserving the tradition could solve this issue: ‘if every day was Surova, the villages would be full of people’. The role of the IEFSEM for safeguarding the Surova feast as ICH is visible also in the nomination for the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. The nomination stresses that some of the measures taken on regional and municipal levels to prevent this process of population decline – particularly those related to the promotion of local traditions – are also a resource for local and sustainable development. Certainly, the decreasing population poses a potential threat to maintaining the viability of Surova, but this threat is minimal because of the enormous popularity that this traditional practice enjoys among the communities in the area, and because of the large number of young people who take part in the feast who are willing to transmit it (Vukov 2015a). Not least, the feast is a focal point of gathering for people who were born in the area, live elsewhere, but come back especially for the festivities and participate in maintaining this tradition. Depopulation is a problem in the entire country. It depends on the state’s social and economic policies, job opportunities, and overall possibilities for social, cultural and economic development offered in rural areas. The Surova feast and ICH alone cannot solve this problem on their own. However, on 13–14 January, when the festivities take place, a lot of people come back to their 331 �332 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development villages for the celebrations, to participate in the preparations of masks and costumes, and to see the live performance in the masquerade games. The custom plays an important role in attracting migrants, gathering tourists, and enlivening the villages in the days of Surova feast. The inscription of the element in UNESCO’s Representative List enhances the bearers’ self-esteem in transmitting their cultural traditions. As noted in the nomination file, the wide popularisation and acknowledgement on the international level would stimulate the governmental institutions to a resourceful support of the communities in the depopulated and declining villages of the region. This would, in turn, increase the potential for cultural tourism in the area and contribute to its sustainable development in the long-term perspective. Beyond the crucial role that the IEFSEM has played in the nomination and inscription of the element in UNESCO’s Representative List, the NEM supports the safeguarding and transmission of Surova traditions thanks to the interpretation and contextualisation of the organised events. Exhibitions, performances, and overall parallel festivities in the museum enable audiences to think beyond the displayed objects and gain new and profound insights into the ICH themes. Such events include craft demonstrations, performances, talks, and study days. Initiatives of this kind reveal the effort of museums to introduce elements of living culture into their practice, and the importance of educational programmes that use the tradition bearers – masters of the masks – for promoting the continuity of ICH. Conclusion The concept of intangible heritage safeguarding and transmission through museum activities has proven its feasibility and effectiveness with the Surova feast and the related IEFSEM and NEM actions. The diverse ways of interpreting and contextualising collections and the production of multidimensional exhibitions have proven to benefit both the museums and the ICH bearers. They also serve as models for sustainable relationships between representing the tradition and safeguarding the ICH. The creation of multi-layered events dedicated to Surova at the NEM is also an opportunity to empower the voices of the local communities through museum presentations that promote the transmission of the tradition and can serve as a good example for ICH-related practices. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions References Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto, and Markus Tauschek, eds. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Alivizatou, Marilena. 2006. “Museums and Intangible Heritage: The Dynamics of an ‘Unconventional’ Relationship.” Papers from the Institute of Archaeology 17: 47–57. Alivizatou, Marilena. 2012. Intangible Heritage and the Museum: New Perspectives on Cultural Preservation. Walnut Creek, CA: Left Coast Press. Ballacchino, Katia. 2014. “Spires and Towers Between Tangible, Intangible, and Contested Transnational Cultural Heritage.” In Sabato Rodia’s Towers in Watts: Art, Migrations, Development, edited by Luisa Del Giudice, 289–306. New York, NY: Fordham University Press. Bortolotto, Chiara. 2007. “From Objects to Processes: UNESCO’s ‘Intangible Cultural Heritage’.” Journal of Museum Ethnography 19: 21–33. Boylan, Patrick J. 2006. “The Intangible Heritage: A Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training.” International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Garton Smith, Jennifer. 2000. “The Impact of Curation on Intangible Heritage: The Case of Oradour-sur-Glane.” In Museology and the Intangible Heritage, Munich/Germany and Brno/Czech Republic, November 26 – December 05 2000, edited by Hildegard K. Vieregg, 58–66. München: Museums-Pädagogisches Zentrum. Golinelli, Gaetano M. 2015. Cultural Heritage and Value Creation: Towards New Pathways. Cham: Springer. Harrison, Rodney. 2015. “Beyond ‘Natural’ and ‘Cultural’ Heritage: Toward an Ontological Politics of Heritage in the Age of Anthropocene.” Heritage & Society 8 (1): 24–42. Hartog, François. 2005. “Time and Heritage”. Museum International 57 (3): 7–18. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1991. “Objects of Ethnography”. In Exhibiting Cultures: The Poetics and Politics of Museum Display, edited by Ivan Karp and Steven D. Lavine, 386–443. Washington and London: Smithsonian Institution Press. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1998. Destination Culture. Tourism, Museums, and Heritage. Berkeley: University of California Press. Pels, Dick, Kevin Hetherington, and Frèdèric Vandenberghe. 2002. “The Status of the Object: Performances, Mediations and Techniques”. Theory, Culture & Society 19 (5–6): 1–21. Simon, Nina. 2010. The Participatory Museum. Santa Cruz, CA: Museum 2.0. Smith, Laurajane. 2006. Uses of Heritage. London: Routledge. 333 �334 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Smith, Laurajane, and Natsuko Akagawa, eds. 2008. Intangible Heritage. London: Routledge. Vukov, Nikolaj. 2015a. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Argumentation Statement for the Inscription of Surova Folk Feast on UNESCO’s Representative List [audio recording]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Vukov, Nikolaj. 2015b. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Expert Meeting on a Model Code of Ethics. Argumentation Statement for Eliminating the Word ‘Museification’ from the Code of Ethics [audio recording]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Vukov, Nikolaj. 2016. “Tendencii za konstruirane na novi Evropejski nasledstva, osnovavashti se na migraciite i obshtoesropejskite politiki (Multikulturalizm i „nezhelano nasledstvo”) [Trends in the construction of new European heritages, based on migrations and the pan-European policies].” Accessed May 13. http://www.migrantheritage.com/wp-content/uploads/2016/01/dokladnikolay.pdf. ��336 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Association of Folk Artists and its activities for the safeguarding of intangible cultural heritage in Poland Waldemar Majcher* Paweł Onochin** Katarzyna Smyk*** * President of the Executive Board of the Association of Folk Artists (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), waldekmajcher@gmail.com. ** Coordinator of the statutory activities of the Association of Folk Artists, onochinowie@wp.pl. *** Professor, Maria Curie-Skłodowska University, Faculty of Humanities, Institute of Cultural Studies, Department of Polish Culture (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej), Lublin, Poland, k_smyk@wp.pl. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions The Association of Folk Artists occupies an exceptional position in the universe of the Polish non-governmental organisations engaged in the protection of intangible cultural heritage. As the oldest institution which brings together verified folk artists – heritage bearers – it is predestined to protect both the tradition and folk artists themselves. The Association of Folk Artists (Stowarzyszenie Twórców Ludowych – STL) is an organisation with nearly 50 years of achievements, dedicated to the protection of the tangible and intangible heritage of folk culture. It was established in 1968 at the initiative of artists themselves. The main statutory objective of the Association is to cultivate folk traditions in the field of art, folklore and folk literature, to popularise its most precious manifestations and to provide extensive patronage for folk artists. The Association of Folk Artists has over 2000 full members – folk artists verified in terms of their ethnographic relevance that represent all areas of plastic art and folklore, i.e. performance of songs and dance, folk music and all sorts of staged folk theatrical forms, customs, rituals, as well as oral and written literature. The Executive Board of the Association has its registered office at No. 14 Grodzka Street in Lublin. As regards its organisational structure, the Association has 22 branch offices all over Poland.1 It also has an advisory body – the Scientific Council, appointed by the National Congress of the Association of Folk Artists. The Scientific Council reviews the programme and orientations of the Association, contributes to the attainment of its statutory goals and verifies candidates for membership. The Scientific Council consists of four Sections: Literature Section, Art Section, Folklore Section, and Social and Programme Council. As a general rule, Sections hold their meetings once a year to verify candidates for membership in the Association (compare ‘Sprawozdanie Rady…’ 2014). 1 For information on the objectives, the number of members and the structure of the Association, see ‘Sprawozdanie Zarządu…’ 2014. 337 �338 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Toy making traditions in Żywiec and Sucha Beskidzka presented during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Perebory – weaving traditions in the Bug river region presented during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions It should be emphasised that the Association of Folk Artists is the only organisation in Poland which identifies a folk creator in an expert way, by means of a verification process carried out by specialists from its Scientific Council. Every year, more than 100 people undergo this procedure, 50% of whom obtain the status of a folk artist and are accepted as full members of the Association. It is meant to confirm that their works are ethnographically authentic and consistent with the tradition of the home region of a given artist or craftsman. Over time, the terms of admission to the Association of Folk Artists have been reviewed and modified in response to cultural transformations. Nonetheless, they have always been intended to sustain the traditional art and to bring together tradition and modernity in a harmonious way. For this reason – as it has been stated in the Terms and Conditions for Admission to the Association of Folk Artists – the commission of a given Section of the Scientific Council checks if at least half of the works submitted for evaluation are consistent with regional traditions. For example, in the case of folk artists who wish to become members of the Association, at least five out of ten works must satisfy the above-mentioned condition; in the case of writers of folk literature – thirty out of sixty poems or ten out of twenty pieces of prose must satisfy that condition. According to another strictly obeyed rule, ‘the candidate may not have specialist education and his or her creative output should be connected with a rural environment’ (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017b). When Poland ratified the 2003 UNESCO Convention, the Association of Folk Artists sought to align its activities with the provisions of the Convention. It was found then that a large number of statutory activities of the Association, especially those associated with documenting, archiving, non-formal education and dissemination of all manifestations of folk creativity, successfully implement the UNESCO’s recommendations concerning the protection of intangible heritage, which is understood as ‘identification, documentation, research, preservation, protection, promotion, enhancement, transmission’ of various aspects of such heritage (Article 2 paragraph 3 of the Convention).2 Since then, the Association of Folk Artists has emphasised and confirmed this aspect in its official documents and in its activities promoting the ideas of the Convention. The following part of this paper focuses on the tasks performed by the Association of Folk Artists, which are closely aligned with the 2003 Convention: documentation, archiving, promotion, education and publication. 2 Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dziennik Ustaw [Journal of Laws] 2011, no. 172, item 1018. 339 �340 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Documentation and archival activity 1. Work associated with national databases with data on folk artists and artistic groups from rural areas Every year, the databases are maintained by being continually verified, updated and supplemented. New data are verified and retrieved by means of distribution of questionnaires, on-site interviews, correspondence with creators and participation in folklore events. The resulting materials provide a basis for analysing contemporary transformations that take place in contemporary culture. This, in turn, makes it possible to register phenomena evidencing the evolution and directions of the development of art and handicraft in rural areas. At present, the databases contain over 12,000 records. Each record describes one creator, craftsman, ensemble or a folk band. The base covers such fields of art, handicraft and craftsmanship as: weaving, lace making, embroidering, pottery-making, painting, sculpturing, braiding, blacksmithing, woodcarving, toy-making, paper and tissue decorating, ritual arts, constructing folk musical instruments, as well as arts represented by only a few artists: amber crafting, horn crafting, silverware-making, production of sieves, tile-making, saddle-making and bell-founding. As regards folklore, they cover singing groups, ritual, theatrical and satirical groups, song and dance ensembles and bands. Another category includes folk poets, prose writers and playwrights. Data are collected not only for documentation and archiving purposes but also with the aim to stimulate interest and restore disappearing skills in the regions and to disseminate information about folklore among all those who are interested. The databases are created and made available3 in order to foster knowledge about regional culture, its characteristic products and specific artists – masters of their areas of artistic specialisation. 2. Documentation of achievements of contemporary folk art Documentation is produced continuously and all year round: • by capturing photographic and video footage of artistic activity of creators who cultivate folk art and folklore, including works of art, performances, presentations, shows and workshops, exhibitions, memoirs, accounts, etc.; • by documenting the results of folklore events organised in various regions of the country, mostly events in which members of the Association of Folk Artists are involved; 3 The bases are made available to interested institutions and individual persons by the employees of the Executive Board of the Association of Folk Artists. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions • by sourcing materials which evidence the activities of individual artists, such as catalogues, literary works and leaflets documenting individual artistic pursuits and dissemination activities, as well as publications, surveys, personal files, press releases and minutes, obtained directly from creators and animators of regional culture. 3. The Archives of the Association of Folk Artists All obtained materials are archived in accordance with the procedure of the Archives of the Association of Folk Artists, operating since 1968. In total, about 150 types of items are archived every year, including source documents and manuscripts, surveys, personal files, literary works, publications, leaflets, press cut-outs, catalogues, scripts of shows, rules of procedure and minutes, as well as 1,5000 photographs. All interested persons can access the Archives of the Association of Folk Artists after being permitted to do so by the Executive Board of the Association of Folk Artists. Dissemination and educational activities 1. The Folk Art Fair in Kazimierz Dolny (the 50th edition of the Fair was held in 2017) The Fair, taking place as part of the Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych (Festival of Polish folk ensembles and folk singers) (with its 51st edition held in 2017), is one of the oldest and most prestigious national festivals that present the contemporary folk art in Poland. It brings together more than 100 artists representing particular regions of Poland and different areas of artistic pursuit: sculpting, painting, pottery-making, blacksmithing, braiding, wood and chip product-making, weaving, embroidering, lace-making, decorative and ritual arts, toy-making, constructing musical instruments, etc. The most outstanding folk artists and craftsmen, masters of artistic workmanship, laureates of prestigious competitions, as well as young folk-art practitioners whose works directly relate to the traditional design and craftsmanship present their works there. The Fair does not only show and promote folk art but also creates a unique atmosphere that helps to establish a direct contact between artists and recipients, for example, during shows and handicraft workshops. An inseparable element of the Fair is also a competition for the best works presented on stalls. The competition has a noticeable positive effect on the quality of presented items; it encourages artists to respect the ethnographic canon and to prepare 341 �342 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Basketry traditions presented by Serfenta (NGO) members during the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions their exhibitions with more care and enhance their visual attractiveness. For many years, the participants of the Folk Art Fair have consistently had to satisfy high artistic requirements. The Association of Folk Artists strives to make sure that presented works are authentic. In this way, it prevents folk art from becoming uniform and impoverished in terms of its authenticity.4 2. Web portal KulturaLudowa.pl The Association of Folk Artists administers and edits the web portal KulturaLudowa.pl. The tradition in contemporary times (kulturaludowa.pl), created as a central, web-based source of continually updated and critically reviewed information about folk culture and its heritage in a broader sense. The portal serves as a multi-media tool and an information base for animators of culture, regionalists, researchers, ethnologists, pupils, students and for anyone interested in traditional culture. The main purpose of the portal is to popularise traditional folk culture, to enhance the sense of regional identity and its values, to broaden and strengthen the image of old and modern folk art and to demonstrate its significance for national culture. Another important focus of the web portal includes the issues associated with safeguarding the intangible cultural heritage and its specific uses, in line with the UNESCO Convention (see, for example, Kultura Ludowa 2015, 2017a). The patronage for the web portal is provided by the National Heritage Board of Poland (Narodowy Instytut Dziedzictwa). The tasks associated with administering and editing the web portal include constant and systematic verification of information services by updating the database and publishing the latest news items, stories, reviews and presentations. 3. The Academy of Folk Art The Academy of Folk Art (with its 8th edition in 2017) was inaugurated in 2010 as an educational project, taking the form of a series of workshops. The workshops take place at the Gallery of the Association of Folk Artists in Lublin. They are conducted by folk artists and members of the Association – masters from all over Poland, who present their skills and knowledge of native traditions. Every year, the project workshops are organised around five topics comprising various traditional creative disciplines. Until now, the workshops have been attended by about 90 organised groups (approximately 1,500 people). The workshops are accompanied by thematic exhibitions which present traditional products of artistic craftsmanship. The meetings with the tradition at the Academy of Folk Art are an excellent way to popularise practices and customs 4 For stories from the next edition of the Fair, together with a selection of photographs and minutes of the competition, see for example ‘47th Fair…’ 2014; Onochin 2015, 2016. 343 �344 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development that are still alive, and as such they are extremely important in the process of implementing the objectives of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, focusing on direct transmission of skills and knowledge. The tangible and material results of this task include the works of the project participants, produced during the workshops. Moreover, the workshops enable artists to confront and exchange ideas, while their participants have an opportunity to become familiar with the traditions of many regions (Kraczoń 2015). 4. The Scene of Tradition Another project carried out by the Association of Folk Artists with the aim to popularise and disseminate folklore is the ‘Scene of Tradition’. The project consists of music sessions for children, entitled ‘Grow Music’, and of music sessions for adults. The ‘Grow Music’ project has been designed as a series of activities focusing on musical traditions. They take the form of mini-concerts and music workshops for the youngest children (from nursery schools and primary schools). During these sessions, traditional songs, dances and elements of children’s folklore are presented, together with the most interesting elements of the cultures of minorities and ethnic groups living in Poland. There are also presentations of folk instruments and traditional old games, with live music accompaniment (see, for example, Kultura Ludowa 2016). Music sessions for adults take the form of workshops, presentations, concerts and dances, which are intended to demonstrate and promote selected aspects of traditional music. The events take place in different types of locations in Lublin (restaurants, clubs, cultural centres, non-governmental institutions). They include meetings with musicians and interesting people from rural areas who are involved in preserving folk music, as well as multi-media presentations (with old photographs and archival films), stories about music and its contexts and contemporary functions. All these events provide participants from different backgrounds with an opportunity to exchange skills and musical experience. Other activities include concerts and dances performed by the best bands and folk groups from Poland. The ‘Scene of Tradition’ enables performers of the older and younger generation and the laureates of numerous festivals and awards to meet and perform together. It is a lively presentation of the musical cultural heritage (for example Kultura Ludowa 2017b). 5. The Jan Pocek Literary Contest The Jan Pocek Literary Contest (45th edition in 2017) is the most prestigious national Polish competition for folk writers, poets, prose writers and storytellers from different age groups, �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions organised annually since 1972 (see, for example, ‘Z historii…’ 2006). It enables folk literary artists to present their artistic works and to compare them with those of other artists. The contest is open both to members and non-members of the Association of Folk Artists. Every year, about 100 writers take part in the contest. It builds and strengthens ties between folk artists, provides them with artistic inspirations and ideas and stimulates their creativity. It also helps to identify and document the phenomena taking place in folk literature and to study its development trends. Publishing activities 1. The ‘Heritage’ Library of the Association of Folk Artists Publishing activities are an extremely important and long-lasting element of the work of the Association of Folk Artists. On the one hand, they present the academic and research achievements and pursuits associated with folk culture. On the other hand, they show the achievements of the creators themselves. Since 1976, the Association of Folk Artists has been publishing collections of works of particular authors and anthologies of folklore literature from its ‘Heritage’ Library Series (Niewiadomski 2012). It is the only entity in Poland which publishes such works systematically and in line with the criteria of philological editing. 2. ‘Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych’ (Folk creativity. A quarterly magazine of the Association of Folk Artists) ‘Twórczość Ludowa’ (published for the 32nd year in 2017) (Adamowski and Orlik 2013) is the only Polish magazine with a countrywide circulation that is entirely devoted to contemporary folk art and its achievements and problems. It is addressed to folk artists, animators of cultural life, instructors, employees of cultural institutions and all readers interested in folk art. It discusses issues which are essential for the community of folk artists, showing the complexity and unique beauty of the Polish folk culture heritage and popularising that heritage in all its manifestations. Authors who publish their texts there include outstanding Polish academics, ethnographers, sociologists, culture experts, Polish philologists, musicologists, folklorists, regionalists, folk artists, employees of regional cultural institutions, as well as enthusiasts and other people interested in folk culture. For 32 years the magazine has gained numerous readers and supporters, functioning as a bridge between creators of folk culture and the community 345 �346 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. Żukowo school of the Kashubian embroidery bearers talking with the ICH expert from Romania, Adina Hulubaş, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions of researchers and animators of culture. Two issues of the magazine are usually published every year (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017a). *** The Association of Folk Artists occupies an exceptional position in the universe of the Polish non-governmental organisations engaged in the protection of intangible cultural heritage. As the oldest institution which brings together verified folk artists – heritage bearers – it is predestined to protect both the tradition and folk artists themselves. The Association of Folk Artists fulfils its predestined function in many ways, for example, as has recently been the case, by presenting its opinions on new legal acts that are needed to fill the gaps in the Polish legislation. Relying on Articles 5 and 6 of the Constitution of the Republic of Poland of 2 April 19975 that define the obligations of the State connected with the maintenance of the cultural heritage as a significant source of the nation’s identity, the Association of Folk Artists has for many years emphasised the need to start work on a new act on the protection of the cultural heritage that would take into account, in a harmonious way, both the tangible and intangible heritage (Majcher and Onochin 2015; Majcher 2015). In 2017, the postulates connected with the intangible heritage are beginning to be fulfilled – at the initiative of the Minister of Culture and National Heritage, the work has been started to amend the current Act of 25 October 1991 on organising and conducting cultural activities6 and to adopt a new Act that will regulate the organisation and conduct of artistic activities. Within the framework of the National Culture Conference, encompassing a range of activities expected to bring new statutory solutions, operated by the Frederic Chopin National Institute (Narodowy Instytut Fryderyka Chopina) (with Mr. Artur Szklener as its Director) – work is under way on five modules, including one devoted to folk artists and folk art. The voice of the Association of Folk Artists has played a significant role in the preliminary stage of this work, i.e. non-public and public consultations in particular communities. It is an expert voice which cannot be ignored in the lawmaking and legislative process; after all, the Association of Folk Artists not only represents artists, animators of culture, educators and leaders of local communities, but it also has extensive resources, including its rich and varied experience in the protection of the intangible cultural heritage. 5 Dziennik Ustaw 1997 no. 78 item 483. 6 Dziennik Ustaw 1991 no. 114 item 493. 347 �348 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development References “47. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym [The 47th Folk Art Fair in Kazimierz Dolny]”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 61–62. Adamowski, Jan and Adam Orlik. 2013. “Bibliografia zawartości »Twórczości Ludowej« za lata 1986–2000 [Bibliography of „Folk Creativity” in 1986–2000].” Twórczość Ludowa 3–4: 1–2. Kraczoń, Katarzyna. 2015. “Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Galerii Sztuki Ludowej STL w 2015 roku [Promotion of intangible cultural heritage at the Folk Art Gallery of the Association of Folk Artists in 2015].” Twórczość Ludowa 3–4: 67. Kultura Ludowa. 2015. “Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym – e-książka do pobrania [Management of the world’s cultural heritage – with a downloadable e-book].” Accessed December 28. http://kulturaludowa. pl/aktualnosci/zarzadzanie-swiatowym-dziedzictwem-kulturowym-e-ksiazka-do-pobrania/. Kultura Ludowa. 2016. “Lublin. Rośnij muzyczko, rośnij – warsztaty muzyczne dla dzieci [Lublin. Grow Music – music workshops for children].” Accessed November 16. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/lublin-rosnij-muzyczkorosnij-warsztaty-muzyczne-dla-dzieci/. Kultura Ludowa. 2017a. “Dziedzictwo kulturowe [Cultural heritage].” Accessed July 16. http://kulturaludowa.pl/ aktualnosci-niematerialne-dziedzictwo-kulturowe/. Kultura Ludowa. 2017b. “Lubelska Scena Tradycji – Kapela dęta ze Zdziłowic [The Lublin Stage of Tradition – The brass band from Zdziłowice].” Accessed July 16. http://kulturaludowa.pl/wydarzenia/lubelska-scena-tradycji-kapela-deta-ze-zdzilowic/. Majcher, Waldemar. 2015. “Rok Kolberga – i co dalej? Wystąpienie Prezesa STL w Sejmie RP [Kolberg’s Year – and what next? The speech of the President of the Association of Folk Artists at the Polish Parliament].” Twórczość Ludowa 1–2: 1–3. Majcher, Waldemar and Paweł Onochin. 2015. “Współczesna rola Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ochronie kultury ludowej – wartości – wyzwania – zagrożenia [Contemporary role of the Association of Folk Artists in the protection of folk culture – values – challenges – threats].” Twórczość Ludowa 3–4: 5–7. Niewiadomski, Donat. 2012. “Współczesne edycje pisarstwa ludowego. Fenomen socjokulturowy [Contemporary editions of folk literature. A socio-cultural phenomenon].” Twórczość Ludowa 1–2: 8–12. Onochin, Paweł. 2015. “XLVIII Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym [The 48th Folk Art Fair in Kazimierz Dolny].” Twórczość Ludowa 1–2: 57. Onochin, Paweł. 2016. “49. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym [The 49th Folk Art Fair in Kazimierz Dolny].” Twórczość Ludowa 3–4: 5–6. �Part 3. Creating the ICH safeguarding system – current challenges and solutions “Sprawozdanie Rady Naukowej STL [Report of the Scientific Council of the Association of Folk Artists].” 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 11–12. “Sprawozdanie Zarządu Głównego STL (2010–2013) [Report of the Executive Board of the Association of Folk Artists (2010–2013)].” 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 3–4. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017a. “Twórczość Ludowa [Folk creativity].” Accessed July 16. http://zgstl.pl/ wydawnictwa/tworczosc-ludowa/. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017b. “Warunki przyjęć do STL [Terms and conditions for admission to the Association of Folk Artists].” Accessed July 16. http://zgstl.pl/media/dokumenty-do-pobrania/. “Z historii konkursów literackich imienia Jana Pocka [The history of Jan Pocek literary competition].” 2006. In Odejdę a po mnie pieśń zostanie. Wydawnictwo pokonkursowe XXXV edycji Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka [My song will remain when I’m gone. Post-competition publications of the 35th edition of the Jan Pocek National Literary Competition], selected, edited, commented on and compiled by Donat Niewiadomski and Marta Wójcicka, 109–256. Lublin: Association of Folk Artists. 349 �350 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �PART 4. ICH AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT �352 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Lists of intangible cultural heritage: the beginning or the end of sustainability? Eva Románková-Kuminková* * Wallachian Open-Air Museum (Valašské muzeum v přírodě), Rožnov pod Radhoštěm, Czech Republic, e-mail: romankova@vmp.cz. �Part 4. ICH and sustainable development Every year, the experience with the implementation of the Convention teaches us new things. We can already see that the lists will not help in providing the intangible cultural heritage with sustainability. They will, however, help to institutionalise it and highlight its existence, perhaps attract new bearers. But will the lists ever help to secure its undisturbed and natural development? Everyone wants to be on the list! The Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity has become a phenomenon. The 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage as well as the concept of listing intangible cultural heritage are young and we still do not know the entire impact and the consequences that are going to follow their implementation and development, although the discussions about potential risks and weaknesses have accompanied the Convention since its very creation (Kurin 2004). The 2003 Convention proposed a multi-layered system of safeguarding instruments, which, if combined and used properly, would enhance the practice and viability of traditional culture.1 This vision was formed in a long process of naming and defining problems, terms, and possible solutions, which started already in the 1970s.2 The extreme complexity of the whole concept of intangible cultural heritage makes many aspects of the Convention problematic. Nowadays, increasingly more attention is paid to sustainable development and this subject resonates also in our area of interest. In the following lines, I want to analyse some issues which arise in relation to the listing of intangible cultural heritage and sustainability of traditional culture. The lists seem to be the central point to which the eyes of many communities and politicians turn when they think about the Convention. However, when reading the Convention, we realise that inventorying intangible cultural heritage 1 For the purpose of this article, I will use the term ‘traditional culture’ for the set of values and living traditions which create the cultural space of a community, and which the community identifies with. The term ‘intangible cultural heritage’ will be used as defined by the Convention and exclusively in relation to it. At the same time, I understand intangible cultural heritage as something consciously highlighted or protected by a community or the institutional environment. 2 For more information about the history of the Convention, see Aikawa 2004. 353 �354 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Eva Románková-Kuminková during the Forum, with Skirmantė Ramoškaitė, Vida Šatkauskienė and Cai Hua on her right side and with Matteo Rosati (UNESCO Venice Office) and Albena Georgieva on the left, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development is only one of many components of a multi-faceted system of safeguarding, and that it is actually not at the core of preventing traditions from disappearing. It is the viability of traditional culture that matters the most. Every inscription on an intangible cultural heritage list means a change or even a breakpoint in the existence of the inscribed element (hereinafter referred to as element), in the way how its bearers perceive it, and how their sense of belonging develops. This article aims to present several examples explaining how the very existence of the lists and the act of inscription influence the inscribed elements and their bearers, as well as the elements and bearers which are only aspiring to enter a list. The popularity and awareness of the lists of intangible cultural heritage have been growing together with the desire of communities and individuals to have ‘their’ elements made visible through the inscription. Still, it has to be noted that not all processes described below are complete novelties. Institutional influence on the development of traditional culture has been present in Europe since the second half of the 19th century (cf. Románková 2016). However, the existence of the lists significantly intensified its effects. Before starting a discussion about the lists, let us review the main goals of the Convention. It was created in order to protect, safeguard, transmit, and promote values of intangible culture which are currently jeopardised by conflicts, globalisation, ecological catastrophes, and the change of lifestyles. There are plenty of actions needed to secure the future viability of traditional culture. They start with identification; next steps include awareness raising, education, capacity building, documentation and research, and the most important process of all: active transmission. Inclusion on a list of intangible cultural heritage is only the imaginary ‘cherry on the cake’. However, many people confuse the inscription with the actual safeguarding and expect that the list will provide automatic protection for the element. This observation can be applied to national inventories as well. The lists have become a showcase of the Convention, and many people consider them to be the only tangible results of the work of UNESCO in relation to intangible cultural heritage, which is far from the truth. There are three lists maintained by UNESCO in the field of intangible cultural heritage. The one that is the most known and used is the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. By December 2016, there had been 365 elements inscribed on it. Higher priority is given to the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding (Urgent Safeguarding List), with 47 inscriptions so far. The least popular list in terms of the number of nominations is the Register of Good Safeguarding Practices, which includes 17 inscriptions. The numbers are worry- 355 �356 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ingly disproportionate when we consider the goals and priorities of each list. The reports of the Convention’s Secretariat and advisory bodies3 suggest that since 2012, when the Operational Directives were amended,4 the disproportion between nominations to the Representative List (indicated as prioritised) and nominations to other Convention mechanisms (including requests for international assistance greater than $25,000) has grown.5 Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity Let us focus on the most popular of the lists – the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity – as the effects of the inscriptions on it are the most visible. The aim of both the list and its predecessor, the Proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, was to become showcases which would contain ‘the best of’ world intangible culture. The Representative List is supposed to highlight positive values created by human society, and bear witness to cultural diversity and richness built by humanity over millennia. The list, just like the Convention itself, points out that cultural heritage serves individuals as a source of identity and provides them with a sense of belonging, and thus helps them to define and anchor themselves within the rapidly changing globalised society. An inscription on the Representative List is a highly prestigious matter and the States Parties of the Convention approach it accordingly. It means that political motives can very easily push away 3 See the records from the Intergovernmental Committee meetings (UNESCO 2017c). 4 The Operational Directives were amended by the General Assembly in June 2012. The paragraph 34 reads: ‘The Committee shall endeavour to examine to the extent possible at least one file per submitting State, within the limit of this overall ceiling, giving priority to: i. files from States having no elements inscribed, best safeguarding practices selected or requests for International Assistance greater than US$100,000 approved, and nominations to the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding; ii. multi-national files; and iii. files from States with the fewest elements inscribed, best safeguarding practices selected or requests for International Assistance greater than US$100,000 approved, in comparison with other submitting States during the same cycle. In case they submit several files during the same cycle, submitting States shall indicate the order of priority [emphasis mine – E.R.] in which they wish their files to be examined and are invited to give priority to the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding’ (UNESCO 2017d). 5 In 2011, before the Operational Directives were amended, nominations to the Representative List examined by the Subsidiary Body constituted 54% of the total number of nominations to all four Convention mechanisms. In 2015, this number rose even to 78%. The average number of nominations submitted to the Representative List compared to the sum of nominations submitted to all other mechanisms between the years 2012–2016 reaches 76%. Cf. the reports of the Consultative Body, Subsidiary Body and Evaluation Body from the years 2012–2016 available at www.unesco.org/culture/ich/en/events. �Part 4. ICH and sustainable development any ideals and well-intentioned wishes of experts to provide responsible international protection. Michael Dylan Foster (2011) even sees the list as a normative construct which can be used as a political tool of privilege or exclusion. Thus on the one hand, the Representative List promotes the goals and ideals of the Convention, and on the other hand it creates space for political and institutional manipulation. A visible evidence of the prestige aspect and the desire for visibility is the fact that the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in many cases does not respect the recommendations of its advisory bodies – formerly the Subsidiary and Consultative Bodies, currently the Evaluation Body. While the Committee practically never doubts positive recommendations, it regularly reverses negative evaluations by experts from the fields of ethnology and anthropology, and inscribes elements which according to a consensus of 12 independent experts do not meet one or more criteria for inscription. This process usually follows the recommendations to refer a nomination, but it also applies to the recommendations not to inscribe an element.6 A popular argument justifying this act is that the nominating communities will be disappointed. That certainly is true. However, without an examination process and clear rules of acceptance, the maintenance of the list would be impossible, the idea of a showcase would be lost, and the list, as well as the Convention, would be discredited. One of the touchstones according to which nominations are evaluated is ‘representativeness’. But how should we decide which element is representative? Following our own subjective opinion, our erudition, or should we select the elements which are attractive from the perspective of foreign countries? And who is entitled to decide which element is more representative than another, and according to which criteria? What role do the communities and tradition bearers play in the selection process? Are they able to collaborate and nominate their representatives? International experience proves that although many examples of good practice exist, it is not always possible, and the 6 For example, see the case of the Ukrainian nomination of ‘Petrykivka decorative painting as a phenomenon of the Ukrainian ornamental folk art’ examined by the Intergovernmental Committee in 2013. It was the first nomination submitted by Ukraine. The Subsidiary Body identified two criteria as not met. After very strong diplomatic pressure exerted on members of the Committee, the element was inscribed on the list. Cf. the recommendation of the Subsidiary Body and the decision of the Committee (UNESCO 2013a; 2013b). In 2016, the Intergovernmental Committee went even further. The expert Evaluation Body, which examined the nominations to the Representative List, advised the committee to refer 19 nominations because the files did not prove that all criteria for inscription were satisfied. The Intergovernmental Committee however did not respect the thorough expert evaluation and decided to inscribe 15 of these elements. In two cases, 4 (!) criteria were not met. It was not the technical details that were at stake, but the very question whether the element does or does not constitute intangible cultural heritage as defined by the Convention, whether the community was involved in the nomination process, and whether adequate safeguarding measures were proposed. Cf. the report of the Evaluation Body and the Decisions by the Intergovernmental Committee (UNESCO 2016a; 2016b). 357 �358 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development inscriptions often become the bone of contention among bearers of the same or similar elements, let alone cultural heritage shared across national borders. As an example, let us imagine a situation when a particular type of embroidery from one particular village or region is selected as representative, and it is nominated to the list. How will the other communities of embroiderers react? Will they be satisfied that a representative of their craft was chosen on their behalf, or will they believe that embroidery they produce is comparably or maybe even more valuable and representative, and should have been chosen instead? Both situations can happen and many similar ones have already been dealt with. Valdimar Tr. Hafstein argued already in 2004 that the principle of this kind of selection copies the very nature of intangible heritage: The system of heritage … is structured on exclusion: it gives value to certain things rather than others with reference to an assortment of criteria that can only ever be indeterminate. In this respect, heritage and lists are not unlike one another: both depend on selection, both decontextualize their objects from their immediate surroundings and recontextualize them with reference to other things designated or listed. It is hardly surprising, then, that listing seems constantly to accompany heritage making (Hafstein 2009). Another brain teaser is the problem of multinational nominations. This category was created in a spirit of cooperation between nations. Indeed, countries and nations share elements of intangible culture. In some countries, collaboration works well and the elements at stake are genuinely historically shared. We can mention puppetry in Slovakia and Czechia inscribed in 2016, or technology of blueprinting textiles which is being prepared for nomination by several Central European countries, namely Austria, Hungary, Czech Republic, Slovakia, and Germany. The technology is invariable, while the patterns differ depending on the provenience of the products. For other nations however, mutual collaboration within a common cultural space is often an insolvable problem, as we can see for example in the Caucasus region. There is a group of multinational inscriptions of elements which have common foundations but seem to have very different expressions in each nominating country. The most peculiar case is falconry. It has been nominated by 18 countries so far, while almost every year new countries join the nomination (UNESCO 2017a). These countries include United Arab Emirates, Austria, Belgium, Czechia, France, Germany, Hungary, Italy, Kazakhstan, Republic of Korea, Mongolia, Morocco, Pakistan, Portugal, Qatar, Saudi Arabia, Spain, and the Syrian Arab Republic. UNESCO uses this nomination as an example of good practice in international collaboration, which it certainly is. However, the expressions of the living tradition of falconry, their historical and contemporary cultural and social meanings in the mentioned countries are incomparable. Another interesting example of a multinational inscription, where its subject can be clearly �Part 4. ICH and sustainable development defined only with difficulties and it rather embraces a wide range of national, regional, and local traditions, is the Mediterranean diet, stretching from Greece and Cyprus to Spain and Morocco (UNESCO 2017b). A complication of the whole system shows that unlike the heritage sites inscribed on the World Heritage List under the 1972 Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, elements of intangible culture are examined by experts who cannot physically visit the communities of bearers and become personally acquainted with the elements and their environment. They are obliged to evaluate only the information included in the nomination form, 10 photographs, and a 5 to 10-minute video. The mechanism has very clear rules and once they learn the philosophy and language of the Convention, they are able to examine and evaluate any nomination, from carpet weaving in central Asia, ship building in the Middle East, African rites of passage or European beer culture, to East-Asian calligraphy. The nomination form contains very precise instructions on how each section should be filled and what kind of information examiners seek. The Secretariat regularly updates the nomination forms to make the work of the proposers easier. However, many writers are not able to follow these instructions, whereas others know exactly how to formulate their argumentation. Thus, the success of a nomination often depends on the rhetoric and writing skills of its authors.7 National inventories Intangible cultural heritage lists have their analogies in the national inventories. According to the Operational Directives of the Convention each state, in order to ensure identification of its intangible cultural heritage with the aim to safeguard it, should ‘draw up, in a manner geared to its own situation, one or more inventories of the intangible cultural heritage present in its territory. These inventories [should] be regularly updated’ (UNESCO 2017e). Each country fulfils this obligation in a different manner. In some countries, there is only one inventory divided into several sections according to the domains of intangible culture. In other countries, there are more lists – a representative list, a list of elements requiring urgent safeguarding, as well as a list of best safeguarding 7 The work of the Intergovernmental Committee and the procedure of inscription was discussed and analysed by Ľubica Voľanská and Juraj Hamar – Slovak representatives in the General Assembly and regular observers in the Intergovernmental Committee meetings – in 2015 (Hamar and Voľanská 2015). 359 �360 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development practices. The rules for inscription and the degree of institutional involvement (of research centres, museums, etc.) vary. In some countries, a bottom-up approach that inspires communities to be the main initiators of nominations and safeguarding is strictly preferred. Universal conditions for maintaining a national inventory also include regular updating and the participation of communities of tradition bearers; an inscription in the national inventory is a necessary prerequisite for a nomination to any of the UNESCO lists. The Czech Republic maintains the List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky). This list is modelled according to the UNESCO Representative List, with the option of designating an already inscribed element as endangered or extinct based on the results of the periodic revision of the element by the National Institute of Folk Culture (Národní ústav lidové kultury). This option has not been used so far. An inscription of an element on the national list is furthermore conditioned by its inclusion on the regional list of intangible cultural heritage. These lists are mainly modelled on the national inventory and they are also representative. The question is whether the regional and national lists should be conceived as ‘the best of selections’ – with the criterion of representativeness as a central idea – or rather as inventories that witness the cultural richness of the country and respect individual regional and local variants of the same elements. Although UNESCO always strives to create space for different interpretations, it still applies the same methodology and terminology on the global level. Let us look more closely at one of the challenges brought about by these unifications and in particular, at the way in which the Czech Republic deals with it. The fundamental issue is terminology. The term intangible cultural heritage is replaced by the phrase ‘traditional folk culture’. The definition of this term can be found in the Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’ (Ministerstvo kultury 2012) and in other governmental and legal documents. It fully corresponds with the definition of intangible cultural heritage as stated in the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. However, although both definitions are identical, the connotation of the Czech term in the minds of Czech people, including some experts, does not necessarily correspond with the global perception of the concept of intangible cultural heritage. Primarily, because of the word ‘folk’, which somehow narrows the boundaries of intangible cultural heritage to only folklore and traditional culture, mainly that of rural and working class environment. This perception has its roots in Central-European historical experience, and it is influenced by its ethnographic approach towards traditional and folk culture. According �Part 4. ICH and sustainable development to UNESCO, intangible cultural heritage also includes elements which are not considered as part of folk culture in the Central European sense of the word, but instead are understood as a source of cultural and social identity: as cultural elements taught in academia, or highly specialised crafts. Calligraphy, coffee or beer culture, classical horsemanship, martial arts or yoga are only a few examples. That is why the experts in the National Council for Traditional Folk Culture (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu) have to face many challenges with the nominations to the national inventory. Some nominated elements do comply with the definition of intangible cultural heritage; however, they do not unambiguously belong to the category of ‘folk’, which causes confusion and stirs discussions. Nevertheless, each such ambiguity so far has been positively resolved, and thus such elements have been inscribed. Being on the list… After explaining the basic facts about the Representative List and national inventories, let us look at the life of the elements after their listing. We have been able to observe the impact of the inscriptions merely for one decade, since 2008 to be precise. This period of time does not seem long enough for their objective assessment. Yet, for some of them, one can already be provided. General observations below are complemented by concrete examples from the Czech Republic. Firstly, positive effects of inscriptions include an increase of the visibility of intangible cultural heritage and, in particular, of the elements inscribed. This helps communities to appreciate their cultural heritage and inspires others to search for their own cultural roots. The inscription can be compared to winning a prize. Tradition bearers and their governments feel awarded, and perceive that their culture is valued by the rest of the world. This notion strengthens their feeling of belongingness and consolidates their connection with local tradition and other members of their community. Inscriptions are very rich sources of pride for the tradition bearers. Another asset of the whole mechanism is the fact that it stirs discussion about intangible cultural heritage on different levels, including government and the media. What is more, one inscription can inspire another, and one community can set a positive example which is followed by other communities. Moreover, highlighting the element itself allows for a whole range of associated details to become visible as well, e.g. embroidery, or rituals which are accompanied by the inscribed folklore expressions. This multiplying effect has been witnessed 361 �362 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ride of the Kings at Navalis festival in Prague, 2015. Photo by Martin Divíšek, Pražský deník. �Part 4. ICH and sustainable development in many countries, including the Czech Republic. In 2005, ‘Slovácko verbuňk, recruit dance’ was proclaimed a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity. In 2008, this proclamation was transformed into an inscription on the Representative List. Verbuňk dance is a male solo dance practiced in the southeast of the Czech Republic in the ethnographic region called Slovácko. In the neighbouring region of Wallachia, men practice another solo dance: odzemek, which is related to different historical and ethnographic circumstances and has a different character. Thus, the inscription of verbuňk activated the odzemek dancers, who were convinced that their dance deserved the same attention and tributes. They addressed the Wallachian Open-Air Museum, which has been providing space for the presentation of odzemek since its foundation in 1925 and started a bottom-up safeguarding process with the aim to achieve the inscription on the Representative List. The safeguarding measures included the foundation of a specialised dedicated documentation centre within the museum, collection of all kinds of documentation such as photographs, articles, and systematic video records of all events related to the dance. It also included organising seminars for the dancers and most importantly, establishing the annual School of Young Odzemek Dancers. Every year, the course produces new dancers who continue to develop their newly acquired dancing skills in their local folk dance groups. The director of the Wallachian Open-Air Museum established the Council for Wallachian Odzemek Dance (Rada pro valašský odzemek), an advisory board which consists of dancers, former dancers, masters, and teachers of odzemek, as well as organisers of folklore events and ethnologists. Odzemek dancers regularly perform the dance in the museum during different public events, and since the 1980s the museum hosts a dance competition in it. Odzemek dance was inscribed on the List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic in 2012. The Ministry of Culture (Ministerstvo kultury České republiky) made the nomination to the Representative List conditional on collaboration with other Carpathian countries sharing the element (Poland, Slovakia, Ukraine and Romania). So far, however, odzemek has not been nominated to the UNESCO List. Another move that the nomination process provokes is the commitment of the state and the bearers to safeguard the element. From the moment of inscription, letting the element deteriorate or come to an end changes from a natural process of abandoning something that is obsolete to the local community to jeopardizing the viability of general intangible cultural heritage. The inscriptions, however, have their shortcomings. First of all, once an element is inscribed, the attention of the state, media, academic and other documentary institutions – especially museums – is turned towards it. Thus, the ‘living conditions’ of the element change. It ceases to belong 363 �364 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development exclusively to the community; instead, a range of stakeholders become responsible for different areas of its safeguarding. The care and attention themselves naturally are positive values, but under certain conditions, they can bring damage and irreversible consequences. First of all, any act of prior, natural transmission or safeguarding of the element may become conscious and artificial, determined by the safeguarding plan. There are various levels of institutional interference under different circumstances; for example, researchers and experts visit the localities in order to document and monitor the elements much more frequently than before, and advisory boards and expert groups ‘helping’ the communities to safeguard their elements are created. Depending on the individual conditions in a country or on the character of the inscribed element8, certain elements may register hardly any change as a result, but others can fully succumb to the demands of external subjects. Furthermore, interventions by expert institutions aimed at living traditions and discussions provoked by experts gradually change the self-reflection of the bearers. As a result, the status of cultural heritage changes the living tradition, giving it a different rank. Cultural heritage becomes suddenly accentuated by the community and consciously protected; thus in a way losing the spontaneous quality of transmission; it becomes canonised or even formalised.9 The sociologist Anthony Giddens (1999) defines cultural heritage as ‘severed from the lifeblood of tradition’, that implies ‘the experience of everyday life’. Variability is one of the basic qualities of traditional culture. Every performer contributes to the fundamental outline with his or her own expression. Traditional culture also changes across time and space in reaction to the needs and preferences of its bearers, as well as social, political and economic conditions. However, the higher the level of protection (via regional, national, or world lists), the higher the risk of a loss of spontaneity and natural variability. This is demonstrated, among other things, by the search for the ‘right’ forms. We have seen many cases of elements inscribed on the Representative List, whose bearers have disputes about the ‘right versions’ of their customs, dances, or folklore expressions. Thus, instead of uniting communities who share common heritage, the inscriptions often cause arguments and quarrels. In the case of the ‘Ride of the Kings in the south-east of the Czech Republic’,10 the inscription of the element helped to unite together inhabitants of four villages, who in some cases used to 8 While for rituals external attention and involvement of strangers can be fatal, for crafts it can mean desirable promotion. However, in their case the benefits have limits as well. 9 Formalisation is generally feared by the UNESCO, whose staff and experts are aware of the risks. This aspect is studied very closely during the process of evaluation of nominations. However, it can never be fully foreseen. 10 The element was inscribed in 2011. �Part 4. ICH and sustainable development be traditional rivals. Immediately after the inscription, the National Institute of Folk Culture established an advisory council composed of tradition bearers, representatives of the communities, and experts from regional museums and other people involved in the organisation of the festival. This step led to the creation of a platform where all four communities would meet and plan common events related to the tradition but not necessarily its counterparts.11 However, the council has also witnessed a division and argument over the ownership of the element and over its proper presentation. This happened when a supporter of a certain village accused tradition bearers from another village of not keeping the ritual in complete conformity with the tradition.12 He suggested that this particular village should be removed from the list, although the nomination did not state the need for uniformity of the tradition and respected local differences. Another example is the verbuňk recruit dance. An advisory board consisting of tradition bearers, experts, and folk dance group leaders was established in the National Institute of Folk Culture for the same reason as the board of the Ride of the Kings. As verbuňk becomes more and more popular, it is adopted in villages and regions where it had died out decades ago or even where it had never existed. New dancers want to participate in the national competition which, however, has well-formulated rules including the right dress code and compulsory choice of a regional variant which has to be performed in the right way.13 Thus, the dancers who come from a region where no specific and known variant of verbuňk can be traced have to choose a variant from another region. The advisory board then discusses issues such as whether the dancers in such cases can wear the costume from their own locality or whether they should borrow a costume from the region whose variant they choose to dance. Therefore, on the one hand, experts and selected groups of tradition bearers watch over the ‘purity’ of the dance, on the other hand, however, acting as external powers, they directly affect the spontaneous development of the tradition and limit the self-expression of tradition bearers. Expert institutions are thus no longer mere observers and researchers; they directly participate in the formation of the tradition. 11 For example, the presentation of the Ride of the Kings at the international folklore festival organised by the National Institute of Folk Culture (2012) or a mass held in a local pilgrimage church for the purpose of blessing the riders and the rides in all four villages (2014). 12 Particularly he objected, in accordance with his own personal conviction and experience from one particular village, that the riders participate in the ritual more than once in their lives, some of them are thirty years old and even older, and that the date of the festival has shifted from May to September. The ritual in each of the four villages has developed in line with the historical circumstances and with the needs of tradition bearers – just like the Convention expects. The period of socialism in Czechoslovakia (1948–1989) brought profound changes in all areas of life and folk culture had to respond to these changes and evolve. 13 Since 1986, the national competition has been annually organised by the National Institute of Folk Culture. 365 �366 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Another well-described impact of the inscription of any element – material or intangible – is excessive tourism. Lists of cultural heritage work like magnets. Again, it has its advantages as well as downsides. Awareness-raising is one of the main goals of the lists and it works very well. Unfortunately, if it turns an element into a sensation, the demand of tourists can become unbearable and can lead to the destruction of the most valuable aspects of the tradition, and turn it into a mere attraction that is devoid of its meanings. It depends on the tolerance of the tradition bearers in allowing this to happen, but often they simply cannot prevent it as the reputation of their intangible element begins to live its own life. Although it is rather rare, some communities do not submit to general enthusiasm about the lists and decide to protect their traditions by leaving them hidden from the public attention. In 2012, a community of approximately ten villages in the east of the Czech Republic was addressed by the National Institute of Folk Culture with the suggestion of preparing a nomination of St. Nicolas masked processions to the national inventory (not to the UNESCO list!). The processions are among the best-preserved and most archaic rituals in the region of Wallachia. However, the mayors and representatives of these villages almost unanimously rejected the idea and expressed their wish to be left alone in order to conduct and protect their traditions in the manner of their own choice. According to them, the inscription was perceived as a risk rather than as an advantage. The main argument included the fear of excessive attention of experts and any kind of interference that could be exercised by external authorities and could prevent the communities from conducting the tradition at their own discretion. However, this kind of understanding is rare. Nevertheless, the desire to have an element inscribed can be governed by different motivations: the honest belief in the visions of the system or the exceptionality of the local, regional, or national tradition. The motives can also include raising the visibility of the country, attracting tourists, or include political and diplomatic reasons. The aspect of tourism and exploitation for the purpose of public entertainment has another form – transmission of inscribed elements from their natural environment to another location based on the demand of external subjects. The chapter by Adina Hulubaş and her description of the changes to the Căluş ritual is a perfect example of this process.14 Presentation of inscribed elements outside of their natural contexts can also be initiated by organisations responsible for 14 See the chapter ‘Securing the future of Intangible Cultural Heritage in Romania in a sustainable way. Benefits and subsequent risks’ by Adina Hulubaş, in this volume. �Part 4. ICH and sustainable development the safeguarding themselves, for example, ministries of culture.15 This usually happens in order to introduce the elements to the wider public, raise awareness about them, or promote the process of inscription. As the elements become well-known and popular, their attraction potential increases and the bearers receive offers and invitations to perform their dances, music, and rituals outside their localities, traditional venues, and dates. This can be occasional, but it can also become a rule, which in extreme cases might lead to a complete decontextualisation of the tradition. In the Czech Republic, such situation emerged in 2015, when the organisers of the St. John of Nepomuk’s festival Navalis held annually in Prague invited the bearers of the Ride of the Kings to participate in their procession.16 Villagers and riders from three villages inscribed on the Representative List joined the religious procession which was subsequently blessed by Cardinal Dominik Duka and greeted by the mayor of Prague, members of parliament and senators. The Ride of the Kings was an unusual spectacle for the visitors and natives of Prague. After learning about the promise of its members to take up the offer, the Ministry of Culture immediately reacted and urged the communities not to do it. It argued that taking the element out of its natural environment and original context means a violation of the commitments given to the UNESCO by the act of nomination and inscription. However, the bearers disagreed. The Ride of the Kings had been presented in Prague already in 1895 during the Czechoslovak Ethnographic Exhibition and several times in the first half of the 20th century, in front of the political elites of that time. For the tradition bearers, performing the ride in the capital city meant an exception accepted out of pride and the wish to show their cultural heritage elsewhere, as well as to experience an adventure which would be remembered by the community for a long time. When they were making the decision, they drew on their ancestors’ decisions and experience. If we thus look at the situation from the point of view of our argument, the question at stake is: who has the right to decide how the inscribed elements should be presented? Is it the ministry and expert institutions? They take on the responsibility for conservation of the element in the state that is described in the nomination documentation. Thus, should they decide on such matters? And is it correct at all to watch elements carefully and make sure that the community does not deliberately present it or change it in a manner that 15 Right after the inscription of the Ride of the Kings, the horse procession was performed at the international folklore festival in Strážnice. The festival is organised by the National Institute of Folk Culture and the event was planned as a celebration of the inscription on the Representative List as well as a promotion of the element. 16 The initiators of the idea were tradition bearers from one of the villages, who offered their participation during a coincidental meeting with the festival organiser. The organiser became interested in the idea and the negotiations ended up in an agreement that riders from three out of four villages stated in the nomination as communities of bearers would present the Ride of the Kings at Navalis. 367 �368 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development suits it? Respectively, are the bearers still entitled to handle their elements as they wish even in situations which may seem to jeopardize the complexity of the element? In this particular case, observed from the perspective of the Convention, the standpoints of both sides seem to be legitimate on their own terms. We have posed many questions and described situations for which we still do not have acceptable answers and solutions. Our experience still remains limited. Every year, however, the experience with the implementation of the Convention teaches us new things. We can already see that the lists will not help in providing the intangible cultural heritage with sustainability. They will, however, help to institutionalise it and highlight its existence, perhaps attract new bearers. But will the lists ever help to secure its undisturbed and natural development? It does not seem so. The process of elaborating the text of the Convention and its Operational Directives was laborious. It took several decades, hundreds of hours of discussions, and numerous documents filled with draft ideas. Thus, similar effort should be devoted to analysing how the implementation of the Convention affects intangible cultural heritage and – as we treat it as a separate phenomenon in this paper – what impact it exerts on traditional culture. This analysis should result in proposals that would lead to a reassessment of the whole system and offer solutions drawing us closer to the fulfilment of the visions which inspired the creation of the Convention. References Aikawa, Noriko. 2004. “A Historical Overview of the Preparation of the UNESCO International Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” Museum International 56 (1–2): 137–49. Foster, Michael Dylan. 2011. “The UNESCO Effect: Confidence, Defamiliarization, and a New Element in the Discourse on a Japanese Island.” Journal of Folklore Research 48 (1): 63–107. Giddens, Anthony. 1999. Runaway World: How Globalisation Is Reshaping Our Lives. London: Profile. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. “Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation.” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 93–111. New York: Routledge. Hamar, Juraj, and Ľubica Voľanská. 2015. “Between Politics, Science and Bearers: Implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” Národopisná revue 25 (5): 35–46. Kurin, Richard. 2004. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: A Critical Appraisal.” Museum International 56 (1–2): 66–77. �Part 4. ICH and sustainable development Ministerstvo kultury. 2012. “Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’.” Accessed January 24, 2017. https://www.mkcr.cz/the-list-of-intangible-elements-of-traditional-folk-culture-of-the-czech-republic-1468. html?lang=en. Románková, Eva. 2016. “Proměny tradiční lidové kultury v souvislostech snah o její ochranu a revitalizaci (na příkladu lidového oděvu a tance na Valašsku) [Transformations of folk culture in the context of its protection and revitalisation (with folk dress and folk dance in Wallachia as case studies)].” Ph.D. diss., Brno: Masaryk University. UNESCO. 2013a. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Decisions.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ ITH-13-8.COM-Decisions-EN.doc. UNESCO. 2013b. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Report of the Subsidiary Body on Its Work in 2013 and Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-8+Add.2-EN.doc. UNESCO. 2016a. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Decisions.” http://www.unesco.org/culture/ ich/doc/src/ITH-16-11.COM-Decisions-EN.docx. UNESCO. 2016b. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.” http://www.unesco.org/culture/ ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10.b-EN.docx. UNESCO. 2017a. “Falconry, a Living Human Heritage.” Accessed January 24. http://www.unesco.org/culture/ich/ en/RL/falconry-a-living-human-heritage-01209. UNESCO. 2017b. “Mediterranean Diet”. Accessed January 24. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mediterranean-diet-00884. UNESCO. 2017c. “Meetings on Intangible Cultural Heritage (Co-)Organized by UNESCO”. Accessed January 9. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/events?categ=2017&country=&keyword=&field_office=&domain=&safe_ meas=&text=. UNESCO. 2017d. “Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ICH-Operational_Directives-6.GA-PDF-EN.pdf. UNESCO. 2017e. “Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage”. Accessed January 24. http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention. 369 �370 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage and sustainable development: case study of Suiti cultural space in Latvia Anita Vaivade* * Assistant professor, researcher, Latvian Academy of Culture (Latvijas Kultūras akadēmija), Riga, Latvia, e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Part 4. ICH and sustainable development The Suiti nomination and safeguarding plan demonstrate clearly the necessary links between cultural, educational, and regional development policies and the importance of having a conceivably holistic view in safeguarding cultural spaces. The Suiti is a community of around 2000 persons of Suiti ancestry, characterised by distinct cultural traditions and Catholic religion, inhabiting the Western part of Latvia near the Baltic Sea (UNESCO 2016d). It had expressed interest in the UNESCO framework for safeguarding intangible cultural heritage even before a national policy and ICH inventory were developed in Latvia. After adopting a national law on the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in November 2004, Latvia deposited its instrument of acceptance in January 2005, becoming the 8th country to join the Convention. When the national policy documents were gradually prepared and discussed, the Suiti community leaders, most significantly Grigorijs Rozentāls, took the initiative to learn the experiences of other communities involved in UNESCO ICH programmes, starting with the closest neighbours: the ‘Kihnu cultural space’ in Estonia that had been proclaimed Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2003 (UNESCO 2016b).1 A joint visit was organised in October 2007 that involved community members and representatives from the Ministry of Culture of the Republic of Latvia (Latvijas Republikas Kultūras ministrija), as well as Latvian National Commission for UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija).2 Soon after, the preparation of ‘Suiti cultural space’ nomination was initiated and received financial assistance from the UNESCO Intangible Cultural Heritage Fund for a video necessary for the nomination. At the time, the community had a clear idea that the nomination needs to be submitted to the UNESCO 1 For the ICH elements originally proclaimed masterpieces, no nomination files are published on UNESCO website. 2 At that time, fulfilling responsibilities as the culture, communication, and information sector director at the Latvian National Commission for UNESCO, I had a possibility to join this trip to the Kinnu island. 371 �372 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and this conviction has not changed since that time (Vaivade 2015, 137). The ‘Suiti cultural space’ nomination was inscribed in 2009, and this initiative of the Suiti community continues to be of tremendous importance as a reference for other communities in Latvia that consider possible nominations for UNESCO ICH lists. ‘Suiti cultural space’ is one of two nominations by Latvia to the UNESCO ICH lists, along with the ‘Baltic song and dance celebrations’ nominated jointly with Estonia and Lithuania, recognised in 2003 as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity and subsequently inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2008 (UNESCO 2016a). Safeguarding Suiti cultural space as inscribed on UNESCO’s Urgent Safeguarding List was a community driven initiative. Thus, all the subsequent standpoints that concerned the community development needs and challenges were based primarily on community members’ perceptions and convictions. These are extensively witnessed by a number of major documents: ‘Suiti cultural space’ nomination (2009), a proposition of a safeguarding plan; memorandums of cooperation among partners involved at the national level (2010 and 2016); and the state report of Latvia on the element inscribed (2013).3 Further exploration of sustainable development concerns in regard to the safeguarding of the Suiti cultural space is to a large extent based on these documents, and on the personal experience of the involvement in nomination drafting and reporting processes, as well as on the participant observation of various community events organised for the purpose of ICH safeguarding. Prospects for development – safeguarding plan The safeguarding plan elaborated as a part of the ‘Suiti cultural space’ nomination has become the primary reference for further steps concerning various activities, carried out mainly on the national level, for safeguarding Suiti cultural traditions. While the nomination explores the diversity of characteristics of the cultural space, the nomination text clearly states that ‘depopulation of this rural area today is the major risk for the long-term sustainability of the Suiti cultural space’. In other words, the motivation of community members to continue living in the 3 Nomination and state report of Latvia are available online, see UNESCO 2016d. �Part 4. ICH and sustainable development area was identified as a major challenge that demands policy measures that exceed the scope of cultural policy. The Suiti nomination and safeguarding plan therefore demonstrate clearly the necessary links between cultural, educational, and regional development policies and the importance of having a conceivably holistic view in safeguarding cultural spaces. The plan includes five major parts, namely: education (local history in school curricula, learning of traditional music instruments and local dialect); revitalisation of disappearing elements (wedding traditions, bagpipe playing, traditional costumes; research and publicity (local crafts, drone singing festival); cultural environment (restoration of the local medieval castle and municipal centres); and finally, ‘long-term sustainability’ (state-developed programme for a sustainable development of the Suiti cultural space, assistance for transport infrastructure, and restoration of religious buildings). Although neither the Ministry of Culture nor any state institutions have established a national policy programme designated specifically for the Suiti, the State Culture Capital Fund (Valsts Kultūrkapitāla fonds) and other funding sources support the Suiti community projects. Meanwhile, national partnerships have been strengthened for the purposes of safeguarding the Suiti cultural space. In this regard, the respective cooperation memorandums should be mentioned in particular. National and international partnerships – memorandums The major actors in implementing the Suiti cultural space safeguarding activities are local non-governmental organisations (NGOs). Associations that have been of particular importance include the Ethnic Culture Centre ‘Suiti’ (Etniskās kultūras centrs “Suiti”) and foundation ‘Suitu novads’.4 Since the inscription of the nomination other NGOs have been founded, which shows the growing activity aimed at elaborating common safeguarding initiatives. The scope of activities of local NGOs includes education, community driven research projects, restoration of religious buildings and objects, 5 establishment of local collections of historic handicrafts, raising the visibility of local craftsmen and other actions. Part of these activities 4 See www.suitunovads.lv/en. 5 A collection of historical catholic liturgical vestments, gradually assembled, restored, and preserved with personal commitment of priest Andris Vasiļevskis has been inscribed on the Latvian national inventory of movable cultural monuments. 373 �374 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Suiti community representatives, Riga, National Library of Latvia, 17 August 2016, © Reinis Oliņš / Latvian National Centre for Culture. �Part 4. ICH and sustainable development was designed to involve various generations in the common undertakings and fostering local economic activities. The Suiti community is situated on the territory of three municipalities in the Kurzeme region in Latvia and has valuable experience in reinforcing cooperation among municipalities in terms of cultural life and the overall wellbeing of the community. Municipalities are indeed the closest partners for NGOs to carry out various ICH safeguarding activities, and also the ones taking direct responsibility for community development in social, economic, environmental, and other terms. In order to strengthen the partnerships between NGOs and municipalities, as well as with some state institutions, there have been two consecutive memorandums of cooperation signed in 2010 and 2016 since the inscription of ‘Suiti cultural space’ on the Urgent Safeguarding List. The partners involved were the Ethnic Culture Centre ‘Suiti’ NGO representing the Suiti community, Ministry of Culture, Latvian National Centre for Culture (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), three local municipalities – Alsunga, Kuldīga, and Ventspils – and the Latvian National Commission for UNESCO. The memorandums have been based on the Suiti cultural space safeguarding plan, and mainly express the good will of all parties to contribute, as well as to fundraise the activities envisaged to safeguard and develop Suiti cultural space, including its overall sustainability. Neither the Ministry of Education and Science (Izglītības un zinātnes ministrija), nor the Ministry of Environmental Protection and Regional Development (Vides aizsardzības un reģionālās attīstības ministrija) have participated in signing these memorandums, which shows that in the fields of education and regional development there is still a certain distance of policy-makers towards the domain of ICH safeguarding. No financial sources are directly connected to these memorandums; nevertheless, they serve as a reference for concrete cooperation activities and applications for further assistance within existing funding schemes. Apart from the established national cooperation modes, the international partnerships have been of significant importance, particularly the learning experiences of the communities in neighbouring Estonia. Over the years, the interest that initiated with Kihnu cultural space has grown towards extensive and well-thought cooperation with the Seto community in Southern Estonia (UNESCO 2016c; Estonia–Latvia Programme 2014). 375 �376 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Publication Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, Riga, National Library of Latvia, 17 August 2016, © Reinis Oliņš / Latvian National Centre for Culture. �Part 4. ICH and sustainable development Community perspectives and challenges – state report State report on the safeguarding of the Suiti cultural space was prepared four years after the inscription on the Urgent Safeguarding List and was submitted in December 2013. The report was elaborated on the basis of numerous group discussions and interviews with the Suiti community members, and with their continuous involvement and concluding consent. Thus, it was intended to reflect as closely as possible the esteem of the community towards the safeguarding of their cultural heritage, together with its perspectives and challenges. For an assessment of the viability and current risks, three major aspects connected to sustainable development concerns have been highlighted by the community members: 1. Demography and practitioners. The community members raised a major concern over the reducing number of inhabitants, as well as over the issue of selling land that could provoke a twofold effect – arrival of newcomers that are not concerned with the safeguarding of Suiti cultural traditions, or on the contrary, people who may become passionate about Suiti culture and contribute to its safeguarding. 2. Transmission modes. According to the observations of the community, Suiti cultural traditions are substantially less transmitted within families, and more within schools, which explains the role of educational institutions in the transmission. At the same time, the challenges of integrating new methods of education have been identified, including a response to the development of information technologies, which is the necessary framework for addressing younger audiences. 3. Socio-economic factors. Economic development of the area inhabited by the Suiti has been highlighted as a fundamental issue that is decisive for the sustainability of the Suiti community and its cultural space. Also, unreliable and insufficient funding was mentioned by the community concerned with the safeguarding activities. They are mainly project-based and compete with other cultural projects – either on the regional or national level. Considering the possible connections between the experience of the Suiti community and the newly adopted Chapter VI of the Operational Directives for the Implementation of the 2003 Convention (‘Safeguarding intangible cultural heritage and sustainable development at the national level’), it is possible to observe that ‘inclusive social development’ and ‘inclusive economic development’ are today the pillars which are of primary concern in the case of Suiti. 377 �378 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Concluding references – national law At present, new perspectives at the national level are opening for further work on the connections between ICH and sustainable development. In September 2016, the Latvian Parliament Saeima adopted the Intangible Cultural Heritage Law.6 Among other issues, it states the responsibility of the Ministry of Culture to develop a national ICH safeguarding plan involving communities and other partners (i.e. other ministries). The law also grants certain community rights for the safeguarding of ICH. To mention some: the right to participate in legal, technical, organisational, administrative, and financial measures created and implemented by state administration, including local government institutions (i.e. on educational programmes); the right to the name of the element of ICH, and a reference to it, if used for economic or other purposes; as well as the right to information on community’s own element of ICH. There is another interesting aspect in this regard, and it is the community’s right to refuse to participate in the measures for safeguarding ICH that are prepared and implemented by other persons (including the measures organised by the state administration or local government institutions). This means the protection of the community’s freedom to decide in their best interest to participate or not in the safeguarding activities that are proposed. It serves to reinforce the core idea that the community should be able to decide on their own interests and ways of safeguarding their cultural traditions. The national law entered into force in December 2016, and its interpretation and implementation are still awaited and hoped to become a useful framework for defending the interests and rights of the Suiti community. References Estonia–Latvia Programme. 2014. “Setos and Suiti Together.” In Estonia–Latvia Stories 2007–2013, 152–54. Accessed March 14, 2016. http://www.estlat.eu/summing-up-2007-2013/estonia-latvia-stories. UNESCO. 2016a. “Baltic Song and Dance Celebrations.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/culture/ich/ en/RL/baltic-song-and-dance-celebrations-00087. 6 Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Latvian Herald] no. 204 (5776), 20 October 2016; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). �Part 4. ICH and sustainable development UNESCO. 2016b. “Kihnu Cultural Space.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/ kihnu-cultural-space-00042. UNESCO. 2016c. “Seto Leelo, Seto Polyphonic Singing Tradition.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/ culture/ich/en/RL/seto-leelo-seto-polyphonic-singing-tradition-00173. UNESCO. 2016d. “Suiti Cultural Space.” Accessed October 16. http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/suiti-cultural-space-00314. Vaivade, Anita. 2015. “Suitu kopienas pieredze UNESCO. Saruna ar Grigoriju Rozentālu un Māru Rozentāli / The Suiti Community at UNESCO. A Conversation with Grigorijs Rozentāls and Māra Rozentāle.” In Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, edited by Anita Vaivade, 132–51. Rīga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Accessed October 13, 2016. http://www. unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.pdf. 379 �380 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Vernacular religion as an element of intangible heritage in terms of sustainable development Katarzyna Smyk* * Professor, Maria Curie-Skłodowska University, Faculty of Humanities, Institute of Cultural Studies, Department of Polish Culture (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej), Lublin, Poland, k_smyk@wp.pl. �Part 4. ICH and sustainable development … one can easily see a renewed interest in the nature of things, with religion and religious practices regaining their potential to organise the world around us and once again considered as a factor that legitimises the prevailing order. Order, on the other hand, is a sine qua non condition to achieve balance and harmony in the development of society. The concept of vernacular religion and sustainable development: anthropocentrism When speaking of folk religion1 in the context of sustainable development and the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, I propose that the term ‘vernacular religion’ should be used – a concept which I believe offers a substantial scope for interpretation, despite the fact that it has not attained the status of a scientific term just yet. By using this term I refer to the works of Piotr Kowalski (2002, 2003, 2004). Kowalski starts with the assumption that One of the most significant domains of vernacular thought must surely be religion, which not only encompasses the catechetical perception of God, transcendence and eschatology, but also the beliefs which serve as a confirmation of the view of the world as well as of the manner in which one experiences the world around him and of the prevailing social and ethical order, etc. He further states that ‘in the societies of the centuries gone by, it was religion that served as the sole and final guarantee of cultural order’ (Kowalski 2004, 105). He expresses the hope that even today, religion continues to perform the function of ‘legitimising the existing order’ (Kowalski 2004, 105), which, in the spirit of the UNESCO Convention, may be construed as a precondition in the process of sustainable cultural and social development (Jasiewicz 2013, 52; Ratajski 2013, 22; Janikowski 2009). 1 Polish ethnologists have been using the term ‘folk religion’ for the purposes of describing and interpreting religious phenomena ever since the 1930; this term, founded upon the research of traditional rural communities, continued to form the basis of all the anthropological interpretations of folk religion and devotional practices in Poland despite being rather imprecise. For more information please refer to the classic works on the subjects such as Czarnowski 2005, Tomicki 1981 and Stomma 1986, as well as numerous later works such as Niedźwiedź 2006, Bukraba-Rylska 2008, 510–32. 381 �382 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Katarzyna Smyk’s speech on the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development Kowalski construes the term ‘vernacular religion’ as a category which characterises ‘the living standards of a statistical, religious Pole’, which should be placed among the most crucial conceptions and motifs inherent to all men. One may even go as far as saying that the vernacular religious conceptions reflect the cultural patterns which prove to be effective due to their reliance on simple ‘safe’ … solutions (Kowalski 2004, 106). Kowalski uses the term ‘simple solutions’ to denote situations wherein a man is free ‘from the risk and burden of individual decision-making’, which inevitably entails ‘the hardships inherent in the reflections on the meaning of life and the structure of values’ (Kowalski 2004, 106). In the end, Kowalski concludes bitterly that The difficulty inherent in the participation in symbolic order is never on the consumer’s mind, for the consumer does not even notice the profound erosion of the symbolic interpretation of the world, despite the constant presence of long-standing signs which have now been reduced to attractive gadgetry (Kowalski 2004, 106–07). In such situations, ‘the significance of persuasion – effected both on an institutional and on a mass basis and manifesting itself in the course of everyday life – keeps on increasing’ (Kowalski 2004, 106). I am referring to the concept of vernacular religion with reference to the UNESCO 2003 Convention for two reasons. First, I am referring this term to the positive understanding of the term ‘vernacular’ as an anthropological and cultural category, one which may also be expressed using the word ‘popular’, i.e. common, practised by the average participants of the given culture. This is because, insofar as used by logicians, philosophers, sociologists and experts in cultural studies, the term ‘vernacular’ denotes a specific manner of experiencing the world around us as well as a specific attitude towards it, one that may be equated with naturalism; a natural attitude towards the world and a natural perception thereof (Kwaśnica 1991, 33; Anusiewicz 1992, 9). Vernacular knowledge, in turn, may be considered to be the same as collective knowledge, acquired and transmitted between generations through socially established frames of reference. For the above reason, the examination of such knowledge will necessarily be closely linked with the principles of the philosophy of common sense – a common sense that is equated with vernacular thinking – as well as with an anti-scientific strand of humanistic thought (Anusiewicz 1992, 9–10; Hołówka 1986, 173), even though many scholars refuse to consider vernacularity as being antithetical to the scientific approach to reality (Kwaśnica 1991, 34; Anusiewicz 1991, 17-18; Maćkiewicz 2000; Krąpiec 1985, 9; Hołówka 1986, 91–172). 383 �384 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Secondly, the concept of vernacular religion serves to apply an additional filter – a subjective one – to the phenomena of folk religious and devotional practices. As a result, the elements relevant to culture bearers – or heritage depositaries, as they are referred to in the UNESCO Convention – are transferred from the universal category of religious practices into the specific category of vernacular religion. The 2003 Convention promotes heritage elements ‘that communities, groups and, in some cases, individuals recognise as part of their cultural heritage’,2 believing that they form an important factor of their cultural identity. This provision reflects the concept of sustainable development, which assumes that ‘the overriding purpose of development is the satisfaction of human needs on a lasting basis’ (Janikowski 2009, 26), with the principle of anthropocentrism being considered as the first among the principles of the pillar of ethics: ‘people are – and should be – in the centre of attention in the development process’ (Janikowski 2009, 26), along with the inalienable – it must be said – right to freely choose and practice one’s religion3 and the respect for the traditional forms of expression of one’s faith (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów 2003, 8–25; Stępniak 2010). In conclusion, both the UNESCO 2003 Convention and the concept of vernacular religion refer to the emic perspective (the perspective of an insider of the given culture) as well as to the category of vernacularity founded on a subjective, anthropocentric world view. At this stage, I wish to pose an issue which may be summarised in the form of three questions. What are the provisions of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage concerning the phenomena which comprise vernacular religion? How does this relate to the traditional Polish system of values? To what extent can the activities performed in a manner consistent with the Convention – which may be considered to have an institutional persuasive value – reinforce religious practices and prevent the erosion or trivialisation of the symbolic interpretation of the world, thereby making a positive impact on sustainable development? 2 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 2 (available online: www.unesco. org/culture/ich/en/convention). 3 See art. 53 of the Constitution of the Republic of Poland: ‘Art. 53. 1. Freedom of conscience and religion shall be ensured to everyone. 2. Freedom of religion shall include the freedom to profess or to accept a religion by personal choice as well as to manifest such religion, either individually or collectively, publicly or privately, by worshipping, praying, participating in ceremonies, performing of rites or teaching. Freedom of religion shall also include possession of sanctuaries and other places of worship for the satisfaction of the needs of believers as well as the right of individuals, wherever they may be, to benefit from religious services’ (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dziennik Ustaw [Journal of Laws of the Republic of Poland] no. 78 item 437, 2 April 1997). One must also state at this stage that this need remains interminable in the present times as well, as proved by numerous works by various sociologists specialising in religion as well as specialists in the field of cultural studies (e.g. Mariański 2004; Libiszowska-Żółtkowska 2007; Kupisiński 2015). �Part 4. ICH and sustainable development Religion under the UNESCO 2003 Convention In order to define the place of religion in the context of the UNESCO 2003 Convention, I have conducted a review of a set of documents which may be considered as having a standard-setting value as they contain the guidelines in the field of protection of intangible heritage. These include: 1. UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – an act of international law; 2. Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Adopted by the General Assembly of the States Parties to the Convention4 – a document having the status of secondary law; 3. The publication entitled Intangible Cultural Heritage (UNESCO 2011) – a communication on intangible cultural heritage issued under the supervision of UNESCO; popular publication; 4. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym (UNESCO 2015), a Polish translation of the UNESCO publication Managing Cultural World Heritage, part of the World Heritage Resource Manual series, published in 2013 – popular publication in the form of a guidebook; 5. Application for inscription of a phenomenon on the National List of Intangible Cultural Heritage (along with the regulations, form, commentary and guidelines; National Heritage Board of Poland, February 2013);5 6. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce (Intangible cultural heritage in Poland; Narodowy Instytut Dziedzictwa n.d.) – popular publication concerning intangible cultural heritage in Poland. Trans-national level The UNESCO 2003 Convention does not contain the term ‘religiousness’, ‘religion’ or any similar terms, which remains consistent with the intention of the architects of the Convention itself. It has been stated in the UNESCO (2011, 48) publication that during the first intergovernmental expert 4 Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Adopted by the General Assembly of the States Parties to the Convention at its second session (UNESCO Headquarters, Paris, 16 to 19 June 2008), amended at its third session (UNESCO Headquarters, Paris, 22 to 24 June 2010), its fourth session (UNESCO Headquarters, Paris, 4 to 8 June 2012) and its fifth session (UNESCO Headquarters, Paris, 2 to 4 June 2014), available online: ich.unesco.org/doc/ src/ICH-Operational_Directives-5.GA-PDF-EN.pdf [accessed: 21.03.2016]. 5 „Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego: formularz wniosku zgłoszeniowego [National List of Intangible Cultural Heritage: nomination application form]”, available online: niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_ inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK [accessed: 7.05.2017]. 385 �386 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Corpus Christi celebrations in Łowicz. Photo by Michał Zalewski, © National Heritage Board of Poland. Celebrations in honour of St Roch with the blessing of animals in Mikstat. Photo Archiwum Diecezjalne Sanktuarium św. Rocha w Mikstacie, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development session concerning the draft convention for the safeguarding of intangible heritage held in Paris in September 2002, ‘A consensus … has been reached as to the non-inclusion of any references to religion in the field of “social practices, rituals and festive events”’. This attitude was put on a more formal footing in the Operational Directives, where, in art. 102, it is stated that ‘All parties are encouraged to take particular care to ensure that awareness-raising actions will not: … (c) contribute to justifying any form of political, social, ethnic, religious, linguistic or gender-based discrimination’.6 For the above reason, the UNESCO brochure, designed in a manner reminiscent of an advertising brochure and designed to promote the idea of ICH and the 2003 Convention, emphasises that ‘Although religions confer a sense of identity and cultural consistency upon communities, they are not covered by the Convention in their own right. However, the Convention applies to religiously inspired cultural practices and means of expression’ (UNESCO 2011, 55). It is suggested later on that the ‘social practices, rituals and festive events’ section will encompass religious practices. The term ‘religion’ has also appeared in the same publication, in the sections elaborating the concepts of performing arts (‘religious dances’ – UNESCO 2011, 78) and of identification and inventory of ICH (‘religious ceremonies and pilgrimages’, ‘religious practices’ – UNESCO 2011, 67); descriptions of selected elements of world ICH also feature the use of the term (‘religious rituals’ – UNESCO 2011, 6). ‘The increasing significance of the greatest world religions’ is at the same time mentioned as one of the threats to intangible cultural heritage, having an impact on the customs, rituals and festive events, drawing more and more participants away from such practices and thereby depleting the pool of depositaries (UNESCO 2011, 83). In the publication entitled Managing Cultural World Heritage (focusing, one must note, mostly on tangible heritage), released in Paris in 2013 under the auspices and supervision of UNESCO and forming part of the World Heritage Resource Manual series, the following terms were used: ‘religious heritage’ (UNESCO 2015, 30), ‘management of religious properties’, ‘World Heritage properties of religious significance’ and ‘heritage forming the subject of religious interest’ (UNESCO 2015, 50). This fact seems to suggest that it is ultimately rather difficult to speak of cultural heritage without using the term ‘religion’ or ‘religious’, for religion remains one of those areas of culture in the absence of which mankind would have been unable to attain a harmonious and complete existence (Krąpiec 2008, 91). 6 Operational Directives…. 387 �388 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Polish experience In Poland, intangible heritage is defined using the concept of religious values, which is evidenced by the words of deputy minister Piotr Żuchowski in the preface to the publication entitled Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce: ‘Cultural heritage accumulates and maintains a variety of values: intellectual, moral, social, religious or aesthetic’ (Narodowy Instytut Dziedzictwa n.d., 5). One can see, therefore, that the integrity of religion and ICH is legitimised by the authorities and promoted on an institutional basis, with the emphasis being placed on the significance of religion for national culture and for the sustainable development of the Republic of Poland. The final source which was subjected to analysis for the purposes of the present work and which performs a standard-setting function in Poland are the commentaries formulated by the Council for Intangible Cultural Heritage (Rada ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego), appointed by the Minister of Culture and National Heritage (Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego). In the course of preparations of the sample application for the inscription of an element of heritage on the National List of Intangible Cultural Heritage (Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego), a number of documents have been created which constitute binding guidelines for us today. The description of the areas in which intangible cultural heritage may manifest itself features the literal use of the term ‘religious performances’ as an example of the phenomena comprising the domain known as ‘performing arts and music traditions’. Nevertheless, there are more terms used therein which denote religious practices. In accordance with the suggestion of the UNESCO (see UNESCO 2011, 55), an increasing number of examples which pertain to religious life can now be found in domain c) ‘customs, rituals and festive events’, known as ‘socio-cultural practices’ in the nomination regulations.7 These include, among others, funerary lamentations; annual, family or occasional rituals; customs and practices such as christenings, weddings, funerals; customs related to parish indulgence fairs and pilgrimages; festive customs and other types of behaviour which form examples of folk religious practices. Vernacular devotional practices on the Polish list of intangible heritage The Polish National List of Intangible Cultural Heritage8 includes two types of phenomena related 7 „Krajowa lista…”, p. 3–4. 8 Condition as of 1 November 2016. Source of all materials pertaining to the Polish list – see the website entitled Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). The review of the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity and the analysis of the entries made on that list will form the subject of further analyses and studies. With time, one may also contemplate the extension of the Polish analytical material, as the number of entries on the National List of ICH continues to increase. �Part 4. ICH and sustainable development to Christian religious practices: phenomena related primarily to Christian liturgy, and phenomena which contain secondary references to Catholic religion or liturgy. The former consist of: • celebrations in honour of St Roch with the blessing of animals in Mikstat; • the Corpus Christi celebrations in Łowicz: a Catholic festival dedicated to the Blessed Sacrament. The phenomena which contain secondary references to Catholic religion or liturgy can be divided into the following groups: a) annual customs or ceremonies: • the so-called przywołówki dyngusowe in Szymborze (Inowrocław) – a form of celebration held on Easter Sunday evening, forming a kind of introduction to the Wet Monday or Dyngus Day – the customary throwing of water on girls on Easter Monday, the primary function of which, however, is related to coquetry rather than religion; • the Nativity scene (szopka) tradition in Kraków – a traditional craft which culminates each year during the Christmas period; the nativity scenes comprise a portrayal of the stable in Bethlehem as well as the key characters of Christianity such as Jesus Christ, the Virgin Mary and Joseph; • the Lajkonik procession – a procession which takes place on the octave of Corpus Christi, with the date of the procession always being linked to the liturgical calendar; the origins of the custom itself are non-religious in nature, stemming from the tradition of singing spring carols in the company of a wooden hobby horse; b) local and community ceremonies containing references to the Catholic liturgy: • the rafting traditions of Ulanów – a salute cannon of the local raftsmen known as the beka wiwatówka ‘is used during major church ceremonies’ (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017); • the traditional bronze work technique used by the Felczyński family for producing bells in Taciszów – the bells are usually handed over ‘for installation in a church bell tower. As the bells are handed over, a special blessing of the church bells takes place at the parish, in accordance with the relevant guidelines of the Holy See’ (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Which manifestations of vernacular religion are significant to the depositaries that submit the relevant elements of their heritage for the inscription on the National List? In order to answer this question, I have analysed the official descriptions of the phenomena inscribed on the List, specified and described on the website of the National Heritage Board of Poland in the National List of Intangible Cultural Heritage tab (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). I have focused on the phenomena that are related strictly to liturgy: the celebrations in honour of St Roch with 389 �390 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the blessing of animals in Mikstat (M) and the Corpus Christi celebrations in Łowicz (Ł). In terms of quantity, this material may not be particularly impressive, yet it allows to demonstrate certain tendencies in the area in question. The manifestations of vernacular religion in the context of the implementation of the provisions of the UNESCO 2003 Convention in Poland may be subdivided into several groups. 1. Liturgy-centred practices The intangible cultural heritage manifests itself through the participation in a complex of religious services. For example, in Mikstat, ‘the indulgence festivities are preceded by a 9-day novena and begin with a holy mass dedicated to the sick, which takes place on the Sunday preceding the indulgence itself’; a procession with the Blessed Sacrament and the relics of St Roch is held twice. In addition, the celebrations also include an all-night adoration and a shepherds’ mass at midnight; at 11 am there is a solemn high mass, followed by an evening mass on the same day etc. (M). 2. Religious sensualism and ritualism Religious sensualism and ritualism are the features of folk religious practices defined by Stefan Czarnowski and further elaborated by successive generations of ethnologists. The essence of sensualism is that it equates sanctity with the manifestation thereof, allowing it to be experienced through human senses and facilitating the coming together of ‘spiritual reality and the reality of everyday life, of personal and collective existence’ (Czarnowski 2005, 116–20; Stomma 1986, 215–19). Ritualism, on the other hand, is understood as the standardisation and unification of religious practices and the organisation of collective life around ritual schemes and ceremonial principles (Czarnowski 2005, 123–27; Stomma 1986, 206–09). Our inclusion of these concepts stems from the observation that sensualism and ritualism are prominent features of the religious practices of the bearers of ICH. They believe that the traditional cult of the Saints remains of great importance. For example, indulgence celebrations are a sign of gratitude towards St Roch for protecting the people against the plague; they are commonly referred to as the ‘patron saint’s name day’, with the legend of St Roch being continuously cultivated among the faithful. The festivities also tend to be accompanied by exhibitions dedicated to St Roch (M). There are also numerous traditional festive attributes, such as special clothing, the construction of altarpieces, which are erected by the members of the same members of the local communities in the same locations every year, as well the tradition whereby banners, figures and �Part 4. ICH and sustainable development paintings of saints are carried along by those who walk in processions. Other customs include throwing flowers during the procession (Ł) or decorating various animals that walk alongside it (M). It is also crucial that the processions adhere to a traditional order, e.g. that all animals led by their owners towards the altar walk according to a strictly defined arrangement, while ‘the blessing ceremony itself follows a clearly defined order. The riders on horseback lead the way, followed by horse-drawn carts, cows and, finally, larger carts loaded with sheep’ (M). This description points towards the presence of elements of well-established traditions of vernacular religion which have existed for centuries. 3. Unusual elements When describing their intangible heritage related to religious practices, the depositaries tend to point towards features which, while typical for the given practice, nevertheless set it apart in the liturgical calendar. This may be a space which is unusual for liturgies, such as a cemetery or ‘a wooden church of St Roch located on the hill currently referred to as the Cemetery Hill or St Roch’s Hill’ (M). Other factors include unusual participants, such as the extraordinarily large number of ‘parishioners, pilgrims and tourists’ (M) or the participation of a municipal brass band composed of firefighters (Ł). Another variation on the theme of extraordinary participants is the presence of animals in sacred space (M). From the point of view of the depositaries of heritage, the unique atmosphere is also of immense importance, as evidenced by the following words: ‘unique customs as well as the extraordinary, unforgettable atmosphere which accompanies … the festivities’, ‘an outstanding spectacle’ (M); ‘an immensely important celebration’, ‘the vibrant procession, with its unique atmosphere, leaves the onlookers in a state of awe’ (Ł). One can, therefore, conclude that the practices of vernacular religion also include elements of exoticism which have been acclimatised over the years – elements which reinforce the emotional bond of the depositaries with the given heritage phenomenon. 4. Local character Piotr Kowalski (2004, 110) notes that ‘… the very nature of vernacular thinking results, inter alia, in the apparent ease with which one connects emotionally potent religious experiences, the manifestations of religious feelings and equally powerful emotions of a patriotic nature’. It is true that in the descriptions of the elements included on the Polish list of ICH, the references to patriotism are also clearly evident, with the very phenomenon of intangible heritage forming an opportunity to demonstrate one’s attachment to the Local Homeland. For example, ‘Staying in Łowicz during Corpus Christi and participation in the holy mass and procession in regional 391 �392 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Łowicz outfits … is a significant determinant of Łowicz residents’ distinctiveness’, while the procession itself ‘… remains a symbol of the Łowicz region’ (Ł). 5. The commercialisation of religion Piotr Kowalski (2004, 117–22) refers to the phenomenon of the commercialisation of religion, existing in the sphere of the sacred, as one of the manifestations of vernacular religion, with market stalls, souvenirs, devotional articles, plastic copies of sacred images as well as products originating from other spheres which are cleverly adapted in order to attract churchgoers (e.g. silver heart-shaped balloons with an image of St John Paul II, the Virgin Mary of Częstochowa, etc.) serving as its icons. In this sense, the commercialisation of religion turns out to be an inseparable part of religious practices in which intangible heritage manifests itself – hence the presence of such mercantile elements as the stalls on parish indulgence fairs: ‘A fair known as the “budy” (the shanties) among Mikstat residents, which takes place in the street below the sanctuary, is an attraction for children and others. On this occasion, children obtain the so-called indulgence money from their parents and grandparents’ (M). Another element which becomes clearly apparent at this stage is religious tourism: ‘… even where the indulgence festivities take place during the week, they attract large numbers of parishioners, pilgrims and tourists, which make advance arrangements in order to ensure that they are free on that day’ (M). 6. Continuity – identity – values The depositaries remain well aware of the fact that religious practices ensure the transmission of traditions, which allows for the continuity of identity to be maintained. They tend to use exalted phrases when referring to the heritage elements that are to be inscribed on the list, such as It is not only the result of the fact that they remain deeply anchored in this community – it also proves the adherence to the faith of our ancestors and to the traditions which are passed down through generations. The depositaries have emphasised that the persons from Mikstat often travel back to their home town to participate in indulgence festivities together with their children (M). The traditions related to Corpus Christi processions are passed on from generation to generation and families become involved in decorating altars, carrying parish banners, figures and paintings depicting saints as well as carrying flags, pillows and throwing flowers. … Staying in Łowicz during Corpus Christi and participating in the holy mass and the procession in regional Łowicz outfits constitute an important factor for building individual identity (Ł). �Part 4. ICH and sustainable development This participation is also linked to social prestige: ‘carrying parish banners is considered to be … a great honour and distinction’, which is why some people have performed these prestigious functions continuously for decades (Ł). Another value which the depositaries of heritage place a particular emphasis on is the integration of the former and present parishioners: ‘Everyone who has ever lived in this parish do their best to participate in the St Roch indulgence’, ‘the mass is celebrated by the priests originating from the parish’, while traditions related to St Roch himself ‘remain a factor which creates a bond between those who still live here and those who have lived here in the past’ (M). ‘The Corpus Christi celebrations in Łowicz bring families and generations together. Great attachment shown by Łowicz residents to this tradition makes them return from far-away regions of Poland, or even from abroad, to their family homes to take part in this unique celebration each year’ (Ł). Even the dead are considered to form part of the community that is brought back together during these festivities: Garlanded graves and burning votive candles remain a symbol of the unique community which includes both those who had once worshipped St Roch and those who continue to do so today. In a way, this is a meeting of generations, a homage to those who allowed this tradition to survive into the modern times (M). The application form for the inscription on the Polish list does not require information of this sort to be given; nevertheless, the depositaries tend to provide it anyway, which means that these matters are of great importance to them and should, therefore, be seen as significant from the point of view of vernacular religion. Summary Piotr Kowalski relates the concept of vernacular religion to kitsch as a cultural and ethical category (as opposed to an aesthetic or artistic one – cf. eg. Broch 1998; Hendrykowski 1997), concluding that: The attitudes towards the world, the manners of perception thereof and the way in which we tend to systematise and conceptualise the reality around us all tend to find expression in the form of myriad varieties of kitsch which have been encroaching upon religious life for a long time now. Today, the situation is perhaps even more difficult than it had once been, for the average modern inhabitant of our world can easily find access to every corner thereof, every element, thus frequently choosing to ignore everything that demands 393 �394 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development an interpretative effort or existential inconvenience. And so everything becomes mixed together so that the resulting indistinctiveness paralyses any effort to organise the world around us (Kowalski 2004, 141–42). However, the inclusion of part 6. Continuity – identity – values in the above analysis proves that the tendency which characterises the mentality of the members of the mentioned communities is exactly the opposite, as these people face the task of identification of their intangible heritage, forced to determine which elements comprise their true cultural identity. In this process, one can easily see a renewed interest in the nature of things, with religion and religious practices regaining their potential to organise the world around us and once again considered as a factor that legitimises the prevailing order. Order, on the other hand, is a sine qua non condition to achieve balance and harmony in the development of society. The depositaries, in fact, when applying for the given phenomenon to be inscribed on the National List of intangible cultural heritage, make an ‘interpretative effort’ mentioned by Kowalski, one that has long been abandoned in our mass culture. By doing so, they provide proof of their reflections on their own cultural identity, leaving the comfort zone which remains the hallmark of kitsch.9 As a result, the depositary – acting as a participant of cultural life (a culture insider) – looks beyond the emic perspective, thus expanding his or her view of the world, stepping into the shoes of an outsider. From this perspective – one that may to some extent be referred to as etic – the depositary may assess the uniqueness, complexity and depth of the content of his or her culture, which makes it possible to decide where to direct his or her work and efforts in order to ensure the sustainable development of the community. The UNESCO 2003 Convention may serve as a useful tool in this process since it imposes an obligation to involve the depositaries in every stage of preparation of an application for inscription on the National List of Intangible Cultural Heritage as well as to ensure the protection of such heritage in accordance with the plan attached to the application. The aim of the Convention is ‘to raise awareness … of the importance of the intangible cultural heritage and the protection thereof’.10 Could the UNESCO 2003 Convention become one of the instruments for the ‘management’ of vernacular religion? When will the Convention attain an influence that would make it possible to ‘manage’ the vernacular conception of the world, for example by ushering religious practices beyond the domain of kitsch and trivialisation and towards the enlightening consciousness of their essence and significance? Can it influence the process of shaping the consciousness of the depositaries of heritage, change their attitude towards religious practices as a value which is worthy 9 Kitsch is characterised, among other things, by an attitude which emphasises the ease of acceptance and the need for comfort (Moles 1978, 76–80). 10 Convention for the Safeguarding… �Part 4. ICH and sustainable development of both protection and UNESCO branding? These issues, viewed from the Polish perspective, will form the subject of further analysis. References Anusiewicz, Janusz. 1991. “Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki [The cultural theory of language – an outline].” In Podstawowe pojęcia i problemy [Basic concepts and issues], edited by Janusz Anusiewicz and Jerzy Bartmiński, 17–30. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Anusiewicz, Janusz. 1992. “Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata [Vernacularity as a manner of perception of the world and an attitude towards it]”. In Potoczność w języku i w kulturze [Vernacularity in language and culture], edited by Janusz Anusiewicz and Franciszek Nieckula, 9–20. Język a Kultura 5. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Broch, Hermann. 1998. Kilka uwag o kiczu i inne eseje [Notes on kitsch and other essays]. Translated by Danuta Borkowska, Jan Garewicz and Ryszard Turczyn. Warszawa: Czytelnik. Bukraba-Rylska, Izabella. 2008. Socjologia wsi polskiej [The sociology of the Polish countryside]. Warszawa: PWN. Czarnowski, Stefan. 2005. Kultura [Culture]. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Hendrykowski, Marek. 1997. “Kłopoty z kiczem filmowym [The trouble with kitsch in film].” In Niedyskretny urok kiczu. Problemy filmowej kultury popularnej [The indescreet charm of kitsch. Issues of popular film culture], edited by Grażyna Stachówna, 9–18. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”. Hołówka, Teresa. 1986. Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku [Vernacular thinking: the heterogeneity of common sense]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Janikowski, Ryszard. 2009. “Kultura osią zrównoważonego rozwoju [Culture as an axis of sustainable development].” In Kultura a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo w świetle dokumentów UNESCO i innych organizacji międzynarodowych [Culture and sustainable development. Environment, spatial order and heritage in the light of documents of UNESCO and other international organisations], edited by Ryszard Janikowski and Kazimierz Krzysztofek, 17–38. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. Jasiewicz, Zbigniew. 2013. “Przedmiot i funkcje Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Spojrzenie etnologa [The subject and functions of the Convention for the Safeguarding of the Intangible CulturalHeritage. An ethnologist’s view].” In Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage. Sources – values – protection], edited by Jan Adamowski and Katarzyna Smyk, 51–63. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. 395 �396 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. 2003. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania [Directory on vernacular piety and liturgy. Principles and indications]. Translated by Józef Sroka. Poznań: Pallotinum. Kowalski, Piotr. 2002. “Religijność potoczna. Notatki na temat kiczu i religii [Vernacular religion. Notes on kitsch and religion].” Dekada Literacka 3–4: 38–45. Kowalski, Piotr. 2003. “Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes [Vernacular religion, kitsch and the commercialisation of religion].” In Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI w. [The everyday life of Poles in late 19th and early 20th century], edited by Roch Sulima, 187–206. Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”. Kowalski, Piotr. 2004. “Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes [Vernacular religion, kitsch and the commercialisation of religion].” In Piotr Kowalski, Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, poglądów i mistyfikacji [Pop culture and humanists. An incomplete review of issues, viewpoints and impostures], 101–45. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Krąpiec, Mieczysław Albert. 1985. Język i świat realny [Language and the real world]. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Krąpiec, Mieczysław Albert. 2008. O filozofii [On philosophy]. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; Katedra Metafizyki KUL. Kupisiński, Zdzisław, ed. 2015. Potrzeba religii. Dynamika praktyk religijnych i rytualnych [The need for religion. The dynamics of religious and ritual practices]. Lublin: Wydawnictwo KUL. Kwaśnica, Robert. 1991. “Rzeczywistość jako byt sensu. Teza o językowym tworzeniu rzeczywistości [Reality as the entity of meaning – A thesis on the linguistic formation of reality].” In Podstawowe pojęcia i problemy [Basic concepts and issues], edited by Janusz Anusiewicz and Jerzy Bartmiński, 31–60. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Libiszowska-Żółtkowska, Maria, ed. 2007. Religia i religijność w warunkach globalizacji [Religion and religiousness in a globalised world]. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Maćkiewicz, Jolanta. 2000. “Potoczne w naukowym – niebezpieczeństwa i korzyści [The vernacular among the scientific – benefits and pitfalls].” In Językowy obraz świata i kultura [Culture and the linguistic view of the world], edited by Anna Dąbrowska and Janusz Anusiewicz, 107–13. Język a Kultura 13. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytet Wrocławskiego. Mariański, Janusz. 2004. Religijność społeczeństwa polskiego w perspektywie europejskiej. Próba syntezy socjologicznej [Religiousness of the Polish society in a European perspective. An attempt at sociological synthesis]. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. �Part 4. ICH and sustainable development Moles, Abraham. 1978. Kicz czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu [Kitsch – The art of happiness. A study of the psychology of kitsch]. Translated by Anita Szczepańska and Ewa Wende. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Narodowy Instytut Dziedzictwa. n.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce [Intangible cultural heritage in Poland]. Edited by Anna Marconi-Betka, Katarzyna Sadowska-Mazur and Julia Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2017. “Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego [National List of Intangible Cultural Heritage].” Accessed May 7. http://niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK/. Niedźwiedź, Anna. 2006. “Pojęcie religijności ludowej w polskiej tradycji etnologicznej [The concept of folk religiousness in the Polish ethnologic tradition].” In Człowiek i sacrum. O pojęciach religijnych w języku i kulturze. Materiały pokonferencyjne [The human being and the sacred. On religious concepts in language and culture. Post-conference materials], edited by Dorota Sarzyńska and Ryszard Tokarski, 237–47. Sandomierz: Towarzystwo Naukowe Sandomierskie; Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza. Ratajski, Sławomir. 2013. “Koncepcja ochrony dziedzictwa niematerialnego w Konwencji UNESCO [The concept of safeguarding intangible cultural heritage in the UNESCO Convention].” In Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage. Sources – values – protection], edited by Jan Adamowski and Katarzyna Smyk, 21–33. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Stępniak, Marek. 2010. “Religijność ludowa jako droga przekazu tradycji [Folk religiousness as a path for the propagation of tradition].” Łódzkie Studia Teologiczne 19: 276–83. Stomma, Ludwik. 1986. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. [The cultural anthropology of the 19th-century Polish countryside]. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Tomicki, Ryszard. 1981. “Religijność ludowa [Folk religiousness].” In Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland: transformations of folk culture], edited by Maria Biernacka, Maria Frankowska and Wanda Paprocka, 2: 29–70. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe [Intangible Cultural Heritage]. Paryż: UNESCO. UNESCO. 2015. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym [Managing Cultural World Heritage]. Polish language version edited by Katarzyna Piotrowska and Dąbrówka Lipska. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Accessed November 6, 2016. http://www.nid.pl/pl/Wydawnictwa/inne%20wydawnictwa/ Managing%20Cultural%20WH_PL%20(3).pdf. 397 �398 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Importance of inter-institutional cooperation for ICH safeguarding and sustainable development. The case of dry stone building Mirela Hrovatin* * Senior Expert Advisor, Ministry of Culture, Republic of Croatia (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. �Part 4. ICH and sustainable development The exploitation of natural resources might be accordingly diminished by giving more importance to traditional ways of their use, and by including the old technique into the management of certain geographical areas, including valuable cultural and natural landscapes. Introduction Sustainable development in the context of cultural heritage safeguarding has many facets (Albert 2015, 17). This paper will mention only some of the issues arising from the topic of the Forum on the connection between intangible cultural heritage and sustainable development. Working on ICH safeguarding in Croatia as an expert and state official in the Ministry of Culture (Ministarstvo kulture), I have encountered multiple dilemmas when considering the inclusion of ICH into the current social mainstream to secure its viability. In this sense, sustainable development has proved to be one of the main aspects of ICH safeguarding goals as envisioned by the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.1 I will consider here the economic use of ICH, the broader social impact of ICH safeguarding, and intellectual property rights on ICH, basing my insights on a number of cases in Croatia. To broaden the context, it should be mentioned that Croatia has been influenced by numerous international efforts on the safeguarding of cultural and natural heritage, and in recent several decades has tried to implement the general guidelines via the national legislation and planned activities (Domijan 2004). What is more, in recent years in Croatia, the preservation of nature has received increased attention due to the issues raised on the need for industrial development and exploitation of natural resources. Moreover, already in 1979, one of the most important Croatian national nature parks, the Plitvice Lakes, and one of the most important cultural-historical cities, the Old Town of Dubrovnik were inscribed onto the UNESCO World Heritage List. Following the 1990s 1 On the connection of ICH and sustainable element in the spirit of the 2003 Convention, see UNESCO online publication Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development (UNESCO 2015). 399 �400 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development wars in ex-Yugoslavia (in Croatia referred to as the 1990s Homeland War), the inscriptions of tangible heritage have further emphasised the need to take care of valuable cultural and natural heritage in Croatia, especially after war damages that the monuments and nature had suffered (Goldstein 1999). However, the evaluation of the war damages to cultural heritage in Croatia focused more attention on the material rather than the intangible cultural heritage.2 The ICH, however, has also significantly suffered due to the forced displacement of people and the discontinuation of traditional expressions. Fortunately, it was in most cases (but not all) renewed soon after the return of refugees to their homes, and proved that the know-how and the knowledge possessed by bearers provides a solid basis for the continuation of traditions, even after such difficult times of war and population resettlement. One such case is the Festivity of Saint Blaise3 that takes place every year since the 10th century in the town of Dubrovnik, an event which was brought back immediately after the war had stopped. As the main part of the festivity takes place on the main street of Dubrovnik, Stradun, as soon as the conditions had become safe, the festivity restarted, even before the renovation of all town buildings was finished. This proved once again how closely ICH is connected to the environment in which it is shaped and performed. Today, unfortunately, the festivity is becoming increasingly more endangered due to mass tourism, which causes a rapid depopulation of the town. At the moment, action is planned to control the number of tourists in order to stop the negative effects on the town.4 A very good example of bringing together tourism and ICH while ensuring longterm sustainability is also the Batana Ecomuseum Project,5 which aims at several goals: safeguarding ICH, conservation of objects and buildings, inclusion of bearers into planning, control of tourism by the bearers themselves, placement of traditional food on the market and its use in tourism as well as its use in every-day life, educational programmes, direct transmission of know-how, international cooperation, etc. Those are all important qualities of this project, in which the stakeholders make decisions, but the main role belongs to the bearers themselves and the local community, who are supported by the local authorities and expert institutions. Due to its successful implementation, the project is inscribed into the UNESCO Register of Good Safeguarding Practices. The war events and mass tourism are not the only conditions that influence the cultural heritage in Croatia and its viability. For almost 100 years, there has been continual conservation care for cultural 2 As intangible heritage has only recently begun to be systematically safeguarded in the world, inspired by the 2003 Convention, it was not only Croatia that was focusing for a long time primarily on tangible rather than intangible heritage (see more in Bouchenaki 2004). 3 ‘The Festivity of Saint Blaise’ is inscribed in the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity. 4 On the relationship between traditional heritage and tourism, see Jelinčić 2006. 5 On the Batana Project, see www.batana.org. �Part 4. ICH and sustainable development heritage in Croatia (Deranja Crnokić 2015), with the inscriptions into the National Registry of Cultural Goods kept by the Ministry of Culture (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske), listing a total of around 5000 elements of immovable, movable and natural heritage.6 The inscriptions of intangible cultural heritage into the National Registry started around the year 2000, counting 150 ICH elements in the Registry, and 15 elements on the UNESCO’s ICH lists until 2017. Such large number of the inscribed ICH elements in only 10 years is a result of good cooperation between the Ministry of Culture, the experts, and the bearers; it has enabled the fast gathering of documentation, which is in a way a continuation of the previous good conservation practice in Croatia, and its adaptation to ICH as a specific category of cultural heritage (Hrovatin 2016). At the same time, I consider the fast inscriptions also to be a reflection of a long-term process spanning over the last several decades in Croatia and in the world: the growing awareness of the local communities and various other local stakeholders (including museums, companies, tourist boards) about the value of the local cultural and national heritage, as well as ICH, which is considered by the public to be in danger of disappearing if not well documented and passed on. Not only the bearers and local communities have been increasingly engaged in implementing various programmes on ICH safeguarding; they have also been making sure that their heritage is adequately presented to the public, and that they are actively involved in all the phases of various processes such as researching, documenting, developing their own safeguarding projects, incorporating them into tourism, asking for financial support, which subsequently results in inscriptions into the Registry. These activities in Croatia have been to some extent made possible due to more factors: development of global communications, recuperation after the 1990s wars, continuous presence of ethnologists and cultural anthropologists in some communities, increased activities of museums aimed at local communities, influence of tourism on the need for presentation of local heritage, overall development of the country resulting in opening of the local communities to international and regional cooperation, and other factors. The case of dry stone building Although Croatia has established a good legislative basis for developing a high-level preservation of natural and cultural heritage, there are more issues that still need to be tackled and that are becoming more difficult to resolve, especially regarding ICH. Such is the issue of the reconciliation 6 The Registry is public and can be accessed via the website of the Ministry of Culture: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212. 401 �402 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Petrebišća: Building and renewal of dry-stone walls, 2014. Photo by Nevena Kereša, © Association 4 grada Dragodid. Dry wall online interactive mapping of sites and objects with the participation of experts and bearers, http://suhozid.geof.unizg.hr [accessed: 28 October 2016]. �Part 4. ICH and sustainable development of new agricultural and economic demands with the preservation of landscapes and traditional ways of land use that would ensure the adjustments to new social needs. Let us here consider the example of dry stone building techniques as an ICH element that is inscribed in the Registry, but still has to resolve many of the issues concerning its future viability. On the one hand, there are the bearers that keep and use the traditional know-how but on the other hand, they are too dispersed to have a bigger influence on the wider community and on the economic-market stakeholders who could include them into new projects. An NGO Dragodid,7 which is dedicated solely to the safeguarding of this ICH and its future, has been very active in the attempts to bridge the gap between the traditional needs for building with stone and in the new economic and developmental demands of the society as a whole. Most of the Adriatic landscape is made of karst (limestone and dolomite rocks), and there is little land that can be used for growing crops. Therefore, in the past, the traditional way of securing fields involved removing stones from them and using those stones for building small and long walls to prevent the land from being washed away by water and the wind, and to protect it from animals. This knowledge goes back a long way – to pre-historic times – and it remains in use today. However, it has slowly started to disappear as sea tourism appropriated most of the economy of the Adriatic during the 20th century, and led people to turn to easier income from tourism. Thus, today, even if some of the farmers still use and cultivate the land in the karst area, they usually do not use the services of the people who know how to build a traditional stone wall without using mortar but instead build them using concrete or some other, newer materials. In this way they do not only devastate the visual and historical values of the cultural landscape they are using, but also indirectly endanger the intangible heritage that lies behind this type of ancient construction. The change should thus be made not only on the local level but more so on the state level; in a way that secures the current economic needs of the masters of this skill. However, the Ministry of Culture cannot ensure the safeguarding of this type of ICH without the help of other institutions, such as the Ministry of Economy (Ministarstvo gospodarstva), Regional Development (regionalnog razvoja), Tourism (turizma), Agriculture (poljoprivrede), Environment (zaštite okoliša), and others. Moreover, the active involvement of other organisations such as the Croatian Chamber of Trades and Crafts (Hrvatska obrtnička komora) could also help in securing the visibility and the new use of traditional knowledge. For now, there is little joint dialogue on the matters of ICH and its sustainability that should be supported institutionally from different sectors. 7 On the activities and mission of the NGO, see www.dragodid.org. 403 �404 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Rovinj: Workshop in making wooden batana boat, including the use of multimedia, 2015. Photo by Kosjenka Brajdić Petek, © Ecomusem Batana. �Part 4. ICH and sustainable development One example showing how the traditional knowledge of dry stone building could be used is the Starigrad Plain on the island of Hvar, inscribed on the UNESCO World Heritage List. Its main value rests upon the old planning of the agricultural fields that has been continued from Antiquity until today. There is a great need for preservation of its ancient appearance and land use, especially today when it is recognised as an invaluable cultural heritage site. Thus, there have been projects drafted and developed for its sustainable management.8 The experts agree that in its maintenance, a big role should be given to the traditional masters of dry stone building. But even if the future management agents employ these masters, they will not have the legal means to include them in the renewal of dry stone walls on the Plain. The main obstacle is the fact that the individual traditional masters still have no opportunities to get the required professional licences (as for example architects do) because they have no proof of their professional training in this skill as prescribed by the regular procedure. Instead of organised school, they have been acquiring their knowledge through direct transmission from their family members (mostly men, but also women) and neighbours. The inscription into the Registry of this ICH element has thus opened possibilities for getting special restoration and conservation licences for such traditional skills. These licences would enable the bearers to enter the current economic market and raise their overall cultural value among the public as keepers of traditional knowledge and skills. Besides dry stone walls, there are many other old stone buildings and objects in need of renovation all over Adriatic, for which the old technique could be useful. Thus hiring traditional masters would be more suitable than using licensed firms which specialise only in construction and architecture. What is more, once these traditional skills lead to securing future employment, this measure would motivate younger generations to learn and master them. In that sense, providing the masters with official education or apprenticeship degrees within licensed schools or programmes would be a considerable step forward in securing the sustainability of this ICH element. However, for now, the only measures aimed at education are the temporary workshops that the NGO arduously organises and implements with the help of local bearers and authorities along the Adriatic coast. They result in raising the awareness of the need to preserve this heritage in the local environment. Furthermore, if this skill could be introduced into regular educational programmes, it might ensure long-term results in terms of qualitative transmission and keep new apprentices in the local communities, as they are already largely affected by depopulation in recent decades on the Adriatic coast, especially the islands. 8 Information from the expert meetings on the preparation of the multinational file on dry stone building in the Ministry of Culture, Croatia. 405 �406 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The current market demand for stone building is another area where this old know-how could be successfully employed. Many people decorate their houses and backyards in the old Mediterranean style to attract tourists that look for authentic places. Unfortunately, many house owners use low-quality, ready-made products such as concrete blocks that only imitate dry stone building. They are probably unaware of the damage they inflict to the aesthetics of the space, but also to intangible heritage in general. The awareness of the value of this ICH and its inclusion into current trends and needs of the economic market and society as a whole should, therefore, be continually increased. What is more, the communities and families could appreciate this kind of ICH and possibilities of its use by actively involving wider social circles and economic-market stakeholders. Intellectual property rights and ICH One of the issues that have been raised alongside the inscriptions of ICH into the Registry and UNESCO Lists is the competition for the intellectual rights on ICH between local communities (Nikočević et al. 2012). The issue of intellectual property (IP) was actually one of the main reasons why the 2003 Convention had not been drafted and introduced earlier.9 The influence of Western cultures and the new global trends of authorship right protection in all the spheres of production and creativity today are visible also in Croatia. The issue of IP has also been raised for some time now, and in the case of ICH, it usually comes into view when the bearers want to use the material aspect of their ICH. Indeed, this is yet another issue connected to the sustainability of ICH today. So, who has the right to ICH? Who can use the know-how and turn it into their personal benefit? Who can sell the products originating from the traditional technique? At first, these questions might seem simple, and the answer could merely be based on forwarding this issue to intellectual rights institutions. In Croatia, there is, in fact, adequate legislation that covers this issue, namely the Copyright and Related Rights Act.10 Furthermore, the State Intellectual Property Office (Državni zavod za intelektualno vlasništvo)11 provides services for those who want to protect their intellectual property. For example, the Office gives a special Designation of Origin to a number of traditional 9 According to the information on the UNESCO website about the history of the 2003 Convention (UNESCO 2016). 10 Zakon o autorskom pravu i srodnim pravima, Narodne Novine [National Newspaper] 167/2003, 22 October 2003, available in English at: www.dziv.hr/files/File/eng/zakon_autor_ENG.pdf. 11 For more information about the State IP Office, see www.dziv.hr. �Part 4. ICH and sustainable development products, such as traditional embroidery, i.e. lace. In practice, this designation gives the groups, NGOs, and individual persons an official permission to sell their products on the market under their traditional name (e.g. Lepoglava Lace, Pag Lace, etc.). What is more, it is all well-defined within the legal framework of the state. However, in several communities the manipulation of information about the reality of the ICH element has caused a situation in which the permission is given only to those who apply for this right, leaving aside others who either do not know about their rights or were not informed about them. Also, those who are somehow disconnected from the individual, group, or even an NGO that applies for the permission remain aside and thus become deprived of their rights. Who can protect the ones that are left without the possibility to claim and use their rights to their tradition? They have the right to complain or to apply for the certificate that proves they can use the traditional name for their products, however, there might be difficulties in proving the know-how before the qualified NGO or the individual who judges them on whether they make the product in the ‘proper’, traditional way or not. In this sense, the individual is vulnerable to manipulation from a stronger group or an individual within the community. Those power relations are indeed issues that might be tackled with public discussions, the active involvement of experts, additional scientific research, and a public display of research results, as well as the inclusion of local authorities into mitigating such social inequalities (assuming that the authorities do not support the stronger group). No examples are mentioned here, as the Ministry of Culture has tried to adequately name all the bearers as much as possible in the texts that form the basis for the inscription of an ICH into the National Registry. Some individuals that had been left out contacted the Ministry after the inscription and thus have been subsequently included in the new, revised lists of bearers. These lists are also sent to the first bearers that were listed so that they are also informed about the new bearers. Whenever possible, the experts from the Ministry and expert institutions raise awareness about this issue, and about the understanding of ICH as part of the culture that belongs to the broader community, not only to individuals. This way assures the right place of all the bearers in connection to their ICH. Besides embroidery, a lot of proposals on the first inscriptions into the National Registry were focused on particular types of traditional Croatian food; various groups and individuals wanted to protect their recipes and know-how in preparing their traditional meals, cakes, and other dishes. It was obvious that it was the easiest way for the bearers to officially confirm that they could somehow exercise their rights to their tradition and sell their products that base on it. The importance of traditional food and many proposals of this type of ICH have resulted also from the lack 407 �408 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of any other preserved ICH elements in certain local communities. Nevertheless, the Ministry of Culture has remained detached from official expressions of any kind of support to any of the groups or individuals and has recognised the traditional types of food only as specific to some wider geographical areas; extending them to more than one individual or one group of people. This caused the lack of interest for further proposals for inscription of traditional food-making into the Registry and diverted the bearers’ attention towards the Ministry of Agriculture, which gives special official marks of origin for traditional food.12 It might seem that in the cases where the Ministry of Agriculture gives such marks, there are also some groups, firms, or NGOs that control the rights to the production of traditional food. However, when such parties want to join the market and sell their products under the name that is protected by the Ministry of Agriculture, they have to go through the whole procedure, in which the group or firm that holds the rights decides whether this new party properly follows tradition. This type of control creates significant space for manipulation and restriction of the placement of products on the market that can jeopardise the production and income of those who hold the rights. However, the attempts to safeguard and control the placement of the products that might be called ‘traditional’ is the right of the bearers themselves and their associations; it is up to them to protect their traditional heritage and to fend off any misuse of their ICH and prevent harm that might be inflicted upon them if the market is left unguarded. Cultural anthropologists are perhaps more sensitive to the questions of intellectual property rights due to the history of this scientific discipline; such is also the case in Croatia. However, when met with specific situations in Croatia, they do not know how to respond to the questions of IP, either because they think that – being experts that often get already deeply involved in all the phases of these processes [of intangible heritage safeguarding – editorial note] – it is not their task, or because they believe other institutions and experts should address these problems. A more systematic field research of the cases in Croatia could contribute to making some general guidelines on how to deal with these issues. This might help cultural anthropologists in their future work with local communities and in planning the inclusion of ICH into the current market. 12 All the other types of traditional products and know-how are under the jurisdiction of the State Intellectual Property Office. On the Ministry of Agriculture and designations of origin for food, see www.mps.hr/default.aspx?id=10. �Part 4. ICH and sustainable development Conclusion It might be concluded that the planning of any introduction of ICH into a more intensive economic use, tourism, a new use, or any other current trend should not only involve bearers but also many different stakeholders on various levels, including the local, state, expert, private, and other ones. Humanities experts and scientists, especially cultural anthropologists, are very important in bridging the gap between the overuse of ICH and its viability, as they are more sensitive to the needs of individuals and they understand different types of functioning of local communities. Thus, some overall guidelines might be made on the expert and state levels to ensure the sustainability of ICH that is used in new ways and for new purposes, considering the commercialisation of only some of its aspects and the awareness-raising of the less obvious social role of ICH for the local community and broader society. However, not all the solutions can be reached for all types of ICH on the theoretical or universal levels. Thus, the more local and specific approach to ICH, the better. Through history, until today, it has always been the broader social and economic value and demand that influenced the safeguarding and continuation of many ICH elements such as those mentioned in this paper. There are still more challenges and dilemmas to be tackled than concrete results and answers in Croatia, but in this respect, the NGOs make great efforts in raising awareness and insisting on the protection and preservation of cultural and natural values and resources. With many cultural, heritage, and ecological associations, activities and citizen initiatives, there has been significant progress so far, but still not enough for the wider public to realise the need to involve ICH in the new demands connected to development and to secure the sustainability of certain areas. Educational programmes, both formal and informal, could significantly help in preparing new generations to use ICH as an invaluable resource for the future management of local areas. Although today school programmes cover some of these issues, not enough attention is given to connecting old and new ways of using nature and its resources. In some cases, the transmission of the know-how to the younger generations could be successfully secured by continual education rather than just by transmission within the families – as seen in the example of dry stone building, which shows how economy demands licensed masters to enter the market legally. The resulting exploitation of natural resources might be accordingly diminished by giving more importance to traditional ways of their use, and by including the old technique into the management of certain geographical areas, including valuable cultural and natural landscapes. 409 �410 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The issue of intellectual property rights that might be unevenly given to stakeholders with more power in local communities rather than other members in the same communities could result in the lack of motivation to continue certain traditions. These and other issues are dealt with in Croatia by different state and expert institutions, who are still not mutually connected enough to invent more adequate solutions for each ICH case and its local community. This significantly disables the implementation of the protection and safeguarding measures in specific geographical areas in the long-term. Thus, the inclusion of all the stakeholders, especially the bearers and the entire local community on all stages of planning such developmental projects – from the beginning until the end – should be ensured in order to enable long-term sustainable growth and safeguarding of cultural and natural heritage. References Albert, Marie-Theres. 2015. “Mission and Vision of Sustainability Discourses in Heritage Studies.” In Perceptions of Sustainability in Heritage Studies, edited by Marie-Theres Albert, 11–20. Berlin/Boston: De Gruyter. Bouchenaki, Mounir, ed. 2004.Museum International Vol. 56, Issue 1–2. Wiley-Blackwell. DeranjaCrnokić, Anuška. 2015. “Nastanak Registra kulturnih dobara–povijest i sadašnjost inventariziranja kulturne baštine u Hrvatskoj [Creation of the Cultural Property Registry – The history and present of inventorying cultural heritage in Croatia].” Godišnjak Zaštite Spomenika Kulture Hrvatske 37–38: 25–38. Domijan, Miljenko, ed. 2004. World Heritage Sites in Croatia: Exhibition Marking the Twenty-Fifth Anniversary of the Inscription of the First Croatian Heritage Sites on the World Heritage List. Zagreb: Ministry of Culture of the Republic of Croatia. Goldstein, Gordana, ed. 1999. Godišnjak zaštite spomenika culture Hrvatske 24–25:Spomeničkabaština u Hrvatskoj 1991–1999. Ratne štete i obnova [The cultural and historical heritage in Croatia 1991–1999. War damage and restoration]. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Hrovatin, Mirela. 2016. “A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia.” In The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO, edited by Miglena Ivanova, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Accessed September 11, 2016. http://www.unesco-centerbg.org/wp-new/ wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. �Part 4. ICH and sustainable development Jelinčić, Daniela Angelina. 2006. “Tourism versus Identity, Globalization and Tradition.” Ethnological Researches 11: 185–207. Nikočević, Lidija, Ljiljana Gavrilović, Mirela Hrovatin, Daniela Angelina Jelinčić, Jadran Kale, Dragana Lucija Ratković, Amy Mountcastle, Peter Simonič, and Tvrtko Zebec. 2012.“Culture or Heritage? The Problem of Intangibility”. Etnološka Tribina: Journal of Croatian Ethnological Society 42 (35): 57–112. UNESCO. 2015. “Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development.” Accessed October 25, 2016. http:// unesdoc.unesco.org/images/0024/002434/243402e.pdf. UNESCO. 2016. “Working towards a Convention.” Accessed October 3. http://www.unesco.org/culture/ich/en/ working-towards-a-convention-00004. 411 �412 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Securing the future of intangible cultural heritage in Romania in a sustainable way: benefits and subsequent risks Adina Hulubaş* * Head of the Ethnography and Folklore Department, Institute of Romanian Philology, The Romanian Academy (Departamentul de etnografie şi folclor, Institutul de Filologie Română, Academia Română), Iaşi, Romania, e-mail: adina.hulubas@gmail.com. �Part 4. ICH and sustainable development The steps towards a secure future may be symbolised by an image of concentric waves on water, created by an object falling in. In the centre, we have the public acknowledgement of cultural value, but then local initiatives have to be supported and protected from the pressure exerted by central standards. It is common to admit the dynamic nature of intangible heritage and to assert that socio-economic conditions influence a selection of folk practices, beliefs, crafts, and other traditions. Even the concept of ‘living heritage’, often used as a synonym for intangible cultural heritage (Park 2013, 1), implies organic transformations over time, which adds to its generally accepted characteristic as active practice that has been transmitted by the elders to the youth, and continues to be perceived as a cultural identity mark by the entire community. Evolution is hence the key to understanding traditional culture, as noted by experts. ‘ICH is by definition a living entity, and its capacity to constantly adapt itself in response to the historical and social evolution of its creators and bearers represents one of its main distinguishing features’ (Lenzerini 2011, 108). The best example for this internal dynamism is the Romanian custom related to childbirth practices. It is called ‘the sleeves of the midwife’ (mânecile moaşei) and it can be also encountered among Moldavians, Ukrainians, Bulgarians, and Russians. The women that were attended at birth by traditional midwives had to make a ritual gift eight days after their labour. Since the physiological process implies an impure contamination, they offered two metres of house-woven cloth to the midwives, to replace their stained sleeves. They also poured water on their hands and gave them soap to restore their initial condition. Although women were banned from giving unattended birth at home 70 years ago, this custom remains active to this day, and it is performed on a daily basis in hospitals and clinics. Its social impact is still important, and infringements on it are believed to cause immediate misfortune, as our informants declared. The changes imposed on people did not significantly corrupt the tradi- 413 �414 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tional practice, and today, the presence of a midwife who performs traditional birth-attendant gestures became a mandatory ceremonial presence (Hulubaş 2011). This spontaneous transmission is reinforced by a general belief in its magical efficiency, which makes it a cultural phenomenon that the ICH certifies. ‘Such a heritage has the intrinsic capacity to modify and shape its own characteristics in parallel to the cultural evolution of the communities concerned and is therefore capable of representing their living heritage at any moment’ (Lenzerini 2011, 118). Nevertheless, this process is no longer reliable as a natural selection for further transmission, as a result of exposure to other folk practices. The 2003 Convention, however, appeared on time to guide the passing of traditional knowledge to the younger generations. It is the youth who can assure a sustainable future for ICH, but the socio-economical context about the importance of folk culture may confuse the general public. Moreover, the millennium-old process that has brought us valuable cultural manifestations is in need of maintenance, especially when craftsmen face public exposure and cultural interferences. ‘Craftsmanship of Horezu ceramics’, for example, was inscribed on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2012; the pottery of this type is now the most frequent sight both on traditional fairs and even in multinational hypermarkets. Unfortunately, potters from other ethnographic zones react to its success in an imperilling manner. In Marginea, Suceava, black pots have been produced until eight years ago and made the village famous for their specific craftsmanship. Today, tourists entering the workshop encounter Horezu plates for sale, which are brought from 500 km away. Other potters paint the Horezu cock, a trademark image for this ceramic products, on plates whose chromatics belong to the Baia Mare region, up in the northern part of Romania. A month after the release of the 2003 Convention, experts began to express their worries that safeguarding would, in fact, create ‘an environment that only mimics nature’ (Brown 2012, 95). One response raised the possibility that it might ‘change the course of things’ (Kurin 2012, 100). We could let ‘nature’ take its course and have no such cultural intervention. But there is nothing ‘natural’ about the issues that beset ICH in the world today. They are the result of particular social and economic activities that characterize contemporary societies and world systems (Kurin 2007, 18). Cash flow decides what reaches the public eye. Hence, we are confronted with a double risk: on the one hand, if experts do not intervene, traditional knowledge fades away under the pressure exerted by standardised models. On the other hand, raising awareness has to be a well-supervised process, since overrating local practices may have a similar levelling effect on other expressions. As Claude Lévi-Strauss (2007, 7) observed at the celebration of six decades of UNESCO activity, �Part 4. ICH and sustainable development we have ‘to overcome the apparent antinomy between the oneness of human condition and the inexhaustible plurality of forms in which we apprehend it’. The second danger comes from the loss of the initial purpose, represented by the practitioner community. Not only does the ‘spontaneity’ of the rite disappear (Brown 2012, 95), but also its magical utility. The ‘Căluş ritual’, inscribed in 2008, is the perfect illustration of this alienation. Originally proclaimed by UNESCO as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity (2005), this athletic dance was performed only nine days per year, starting from Whitsunday. The initiation into the rite was secret; dancers swore a still-secret vow at the borders of their village and then performed public representations meant to bring fertility to barren women and cure fearful diseases such as epilepsy. All magic implications seem to be lost now since the only knowledge that is passed on to beginners is the virtuosity of the dance (Ştiucă 2009, 20). Even more so, Căluşari perform at festivals all year long, at weddings, flash mobs (although their ritual number is limited to uneven sums: five, seven, nine, or eleven), and they even participate in processions intended to bless new cars in order to ward off future accidents. Căluş resembles other rituals, such as the dance of Podhale highlanders with ciupagas. These specific hatches have an obvious apotropaic function while dancing in a circle invokes solar protection. Like the Romanian Căluşari, the dancers’ purpose is to ward off evil intentions and bring good health and fertility into the community. Another similarity can be traced within the Polish zbójnicki dance, both in choreography and in the spectacular purpose of today’s representations. Moreover, on the southern side of Romania, in Ialomiţa, dancers use ritual sticks that have a horse head carved at the tip, a detail that links Căluşari with Căiuţi, played at the winter solstice, or the ‘Obby ‘Oss from the United Kingdom and the Polish Lajkonik. Such a tremendous geographical representation of the ancient belief in the common entity of the rider and his horse should not be presented exclusively on aesthetic grounds, as a show. Transmission is conditioned by acknowledgement, and this is where new efforts have to be made in Romania. ‘Most EU countries have promulgated specific educational policies and recommendations encouraging schools to sustain and promote awareness of local cultures and heritage’ (Dagnino, Ott, and Pozzi 2015, 195). This strategy may be seen as part of the Sustainable Development Goal 4, called Quality Education. Being able to learn about how one’s present cultural identity formed, what it means, and how similar or dissimilar it is to other traditional cultures gains capital importance for the future social behaviour. It favours ‘inclusive and equitable quality education’ and ‘promotes lifelong learning opportunities’, as stated in the Global Education Monitoring Report (UNESCO 2016). 415 �416 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Căluş ritual, © Romanian Peasant Museum. �Part 4. ICH and sustainable development In this respect, the Ministry of Education (Ministerul Educaţiei Naţionale) was officially addressed by the Iaşi branch of the Romanian Academy (Academia Română, Filiala Iași) in 2015. The press release had a great impact in mass-media, and positive reactions followed. The request to the authorities was the result of a one-year workshop organised by the Department of Ethnography and Folklore (Departamentul de Etnografie și Folclor), entitled ‘How and why can we teach folklore’. Participants from various fields (teachers from schools and universities, craftsmen, curators, museum directors, fair organisers, radio producers, etc.) agreed that the present school curriculum is no longer adequate to the psycho-social expectations of students. The few folk texts found in manuals are complicated, explained using too many superlatives and with almost no decoding, and they are sometimes even plainly misleading. We suggested and applied for a more ethnographic method that would allow students to understand the intricate network of ICH. Sustainability is achieved on two levels: the future generation gains knowledge of traditional values and learns to differentiate corrupted manifestations from folk ways, and their parents are involved in common activities during crafts camps, fairs, or school projects. ‘Modes of transmission have become tired, static, and fail to pair with modes of learning’ (Mitchenson 2015, 58); physical contact with craftsmen and with actual objects induces a more profound level of perception. In Romania, the school calendar includes a week for extracurricular activities, and during that period the students learn to decorate eggs, carve wood, mould clay, and make pots with craftsmen. ‘Learning is more efficient when abstract information is tied to tangible experience’ (Mitchenson 2015, 61); ICH needs this material support as an introduction that captivates the young generations and their parents. The latter belong to two different types. Some have grown up in rural zones and rediscover a familiar world which helps them to connect with their children, while others did not benefit from any traditional experience and get acquainted with it now with wonder and joy. The kinesthetic aspect of the activity is beneficial every time; craftsmen gain recognition of their effort and talent, and the ICH becomes clearer to the modern observer. Countries that have already implemented such school projects, whether they were part of the UNESCO Associated Schools Network or not, came to the conclusion that ‘one of the most efficient means of safeguarding ICH … was its embedding with the primary and secondary curriculum’.1 In Romania, these activities are self-funded by enthusiastic kindergartens and school teachers. An example of this is the ‘Să învățăm de la bunici!’ (Let’s learn from our grandparents!) 1 See Edinburgh Napier University’s Research Excellence Framework impact case study (http://impact.ref.ac.uk/casestudies2/ refservice.svc/GetCaseStudyPDF/43948). 417 �418 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development project. It started in a kindergarten in Iaşi, it is now implemented in 15 districts from Romania and 25 schools of different levels. The sustainability of such initiatives stems from the great interest in ICH. A similar broadening of the traditional world is now pursued by a multinational telecommunication company that will use TV commercials, TV shows, and Facebook live transmissions to speak about ‘Undiscovered Romania’ through four practitioners that have been awarded the Living Human Treasure title. As the UNESCO programme suggests, the public acknowledgement attracts the audience and it gradually raises awareness. ‘The prestige, honour, recognition and attention may indeed make cultural exemplars and practitioners proud of what they do, and energise their own efforts to continue, transmit, and even extend their traditions’ (Kurin 2007, 16). The steps towards a secure future may be symbolised by an image of concentric waves on water, created by an object falling in. In the centre, we have the public acknowledgement of cultural value, but then local initiatives have to be supported and protected from the pressure exerted by central standards. What is more, regional projects raise more awareness about ICH and introduce a more intensive educational purpose, since communities benefit from the traditional knowledge, and the wider public needs to be initiated into the specific manifestation. ‘The emphasis has to be as much on training a new audience as on revitalizing the form itself’ (Gopalakrishnan 2016, 19). Although the Romanian curricula do not include ICH topics, two manuals with this purpose have been published, and an internet site (edupatrimoniu.piscu.ro) provides them free of charge. Information covers the central-southern part of Romania and is destined for children starting the 3rd grade of school. The initiators have even created a network entitled Şcoli pentru patrimoniu (Schools for cultural heritage), where these manuals are used during optional courses of Romanian language, history, and counselling hours. These efforts are similar to the workshop held in Iaşi, in the north of the country, where another schools network trains students, teachers, and parents. Nonetheless, procedural memory has to support theoretical instruction, and craftsmen are important agents for this goal. The fourth stage for the sustainable development of this field is, obviously, the national set of laws, regulations, and financing programmes. Unfortunately, the Romanian parliament does not acknowledge the importance of crafts law and even though such regulation was initiated in 2007 and discussed by the Senate, the act is still stuck at the Industries Commission. Meanwhile, craftsmen struggle to resist the market flooded by fake objects, often manufactured on an industrial scale in other countries. �Part 4. ICH and sustainable development However, the Ministry of Culture (Ministerul Culturii) has released two programmes that finance creative and cultural industries. Two books published by the National Institute for Cultural Research and Training (Institutul Național pentru Cercetare și Formare Culturală) define and establish the present status of these activities, and offer important suggestions for practitioners. As for capacity-building activities, a workshop on ‘Implementing the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage at the National Level’ was held on 13–17 June 2016 in Bucharest, and benefited from a partnership with the Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO in Sofia, Bulgaria. These initiatives, along with the activities of the National Commission for the Safeguarding of ICH (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial), gradually ripple the public awareness and aim at creating a sustainable development for ICH in Romania, involving citizens, civil societies, the business sector, and the higher authorities. The telecommunication company uses the Living Human Treasures programme for their brand campaign, which might have been an inspiration from the ceremony held at the presidential palace last year. This act of public recognition is a vivid example of the circular waves created by prestige; it has managed to involve all the above mentioned social entities. Such approach, as well as the priority given to communities – and to their perception of self-defined manifestations and foreign influences – are altogether able to secure the process of ICH transmission by mitigating subsequent risks. ‘Results can be deceptive. Unwanted results, unintended consequences and undeserved repercussions can flow from the most well-meaning of interventions’ (Kurin 2007, 18). However, in a Pascalian way of thinking, the simple fact that specialists keep these dangers in mind, and realise the delicate manner they have been bestowed, the possibility to watch the cultural context as it evolves – all to the best of their knowledge – can help obtaining a safer and more sustainable transmission to the younger generations. References Brown, Michael F. 2012. “Safeguarding the Intangible.” Museum Anthropology Review 6 (2): 93–97. Dagnino, Francesca Maria, Michela Ott, and Francesca Pozzi. 2015. “Addressing Key Challenges in Intangible Cultural Heritage Education.” International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (2): 193–207. 419 �420 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Gopalakrishnan, Sudha. 2016. “UNESCO Masterpieces Proclamation Programme and Safeguarding Strategies for Intangible Cultural Heritage: A View from India.” Journal of Heritage Management 1 (1): 12–21. Hulubaş, Adina. 2011. “The Socio-Cultural Effects of Banning Traditional Midwives from Attending Homebirth in Romania.” Journal of Ethnology and Folkloristics 5 (2): 81–90. Kurin, Richard. 2007. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention.” International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Kurin, Richard. 2012. “Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown.” Museum Anthropology Review 6 (2): 98–101. Lenzerini, Federico. 2011. “Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples.” The European Journal of International Law 22 (1): 101–20. Lévi-Strauss, Claude. 2007. “Unesco at 60.” Diogenes 54 (3): 5–10. Mitchenson, Donna. 2015. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage by Creating Meaningful Transmission Experiences.” International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (1): 57–70. Park, Seong-Yong. 2013. On Intangible Heritage Safeguarding Governance: An Asia-Pacific Context. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. Ştiucă, Narcisa, ed. 2009. Căluşul: emblemă identitară [Căluşul: an identity emblem]. Bucureşti: Editura Universităţii din Bucureşti. UNESCO. 2016. Education for People and Planet: Creating Sustainable Futures for All. Paris: UNESCO Publishing. http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002457/245752e.pdf. ��422 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Discontinuation in transmission – threats and questions. The case study of Glasoechko singing in the Republic of Macedonia Velika Stojkova Serafimovska* * Ss. Cyril and Methodius University, Institute of Folklore ‘Marko Cepenkov’ (Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”, Institut za folklor “Marko Cepenkov”), Skopje, Republic of Macedonia, PhD, e-mail: lika73@yahoo.com. �Part 4. ICH and sustainable development Should the transmission be institutionalised or natural? Supervised or spontaneous? How much can/should experts interfere? What are the risks and effects of any kind of institutionalised intervention? In the case of performing arts, is it allowed for certain elements to change the environment of their performance? And if so, do they keep the tradition ‘alive’? Bearers and practitioners – are they the same persons? What to do when the triad ‘keeper–practitioner–transmitter’ is disrupted? Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog, is a traditional form of vocal music characteristic to the northwestern region of the Republic of Macedonia. Songs are sung in a polyphonic manner with the droning voice moving contrapuntally in relation to the melodic leading voice, often accompanied by a shepherd’s flute and a bagpipe. Glasoechko is performed spontaneously in groups of two or three, at celebrations, assemblies, weddings, dinner parties and other social gatherings. Performance of this musical heritage constitutes a symbol of cultural identity for the bearers, integrated within a multi-ethnic society. Practitioners of this tradition are prominent and talented individual singers who have acquired their knowledge by imitating the techniques and skills of their predecessors. Male two-part singing in Dolni Polog faces a number of very serious threats to its viability, however. The number of individuals and groups that practice and transmit it is diminishing rapidly, mostly due to the persistent outward migration of its bearers following the civil conflict in 2001. Thus, on the one hand, younger generations’ exposure to Glasoechko performances is extremely limited, and on the other hand, older generations believe there is insufficient interest to warrant continued transmission. There are not many recordings of Glasoechko songs and in its present state, the tradition seems to be on the verge of extinction. Since its inscription on the UNESCO List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, on the tenth session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage held in Windhoek in Namibia from 30 November to 4 December 2015, the proposed safeguarding measures have started to be implemented. Yet, even while working on the preparation of the nomination file, as well as after the inscription, several issues 423 �424 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Dr. Velika Stojkova Serafimovska during the Forum, with Ivona Opetčeska Tatarčevska on the left, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 4. ICH and sustainable development have arisen which revealed challenges and problems in implementing the measures, but also in facing the difficulties which are specific for the present situation in the concerned community and its recent political and demographic changes. The present condition of this element presents a case study which shows that every ICH element is a story on its own, and requires concrete approach, specific measures, and mechanisms that need to be modified for specific communities. Nowadays, the male two-part singing in Dolni Polog in Tetovo is almost extinct. Despite the presence of individuals and a few groups that remember and practice this tradition, the songs are performed increasingly less often and can only be heard on weddings (however only in restricted circles, on the margins of the celebration events), on spontaneous gatherings of the older generations in the village, and seldom at village dance events taking place once a year. Since the beginning of the preparation of the nomination file, and particularly in the last year since the inscription, several measures have been undertaken. The attempt to revive the local festival Zvukot na Korenite (The sound of roots), which was actively prepared and held in 2006 and subsequently in 2007 by the local TV station Kiss from Tetovo. The festival, at which older authentic male and female groups of folk singers performed traditional songs, offered a higher visibility to this element and provided a place where the spontaneous and natural transmission of the element began. Yet, despite all efforts, the festival only took place twice. The festival was aimed to promote and affirm the traditional singing from the Tetovo region, but unfortunately, the audience was once again of the older generation. Problems in securing the funding were one of the most important reasons the festival ceased to exist. At the same time, the Gavrovski Trio is the only official male vocal group to still practice this type of songs in which the transfer occurs naturally: from one generation to another. The latest, youngest member of the trio, Miki Gavrovski, in all his enthusiasm, but also awareness of the profound importance of this cultural asset, has managed to present the two-part songs from Dolni Polog at the highest conceivable quality. Over the past 7 years, the Gavrovski Trio has performed at a number of local and state traditional music festivals, folklore events, but also at international festivals of traditional songs. By recording their CD, they began collaborating with other traditional music performers, aiming to promote the two-part singing from Dolni Polog and to become renowned all over the country. Unfortunately, all these initiatives have faced problems since the very beginning. The Folk group Izvor from the village of Jegunovce has also made efforts to revitalize this cultural asset, but despite all efforts, it is becoming increas- 425 �426 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ingly more difficult to find practitioners ready to cooperate and transfer this knowledge to the younger generations. Threats, challenges and problems in implementing the measures proposed Perhaps the most significant factor that facilitates the disappearance of this cultural asset is the recent change in the demographic structure of this region, which is populated by ethnic Macedonians and ethnic Albanians. Over the past 20 years, the ethnic Macedonian population has been moving out, whereas the number of ethnic Albanian population has been increasing. This occurrence has increased significantly after the civil conflict in 2001, which first began in the Tetovo region. The number of villages that were once pure ethnic Macedonian and now are predominantly populated by ethnic Albanians is now much bigger. There are entire villages with a changed demographic structure, yet, while preparing this file, it is in exactly these villages that we encountered several ethnic Macedonian singers who practice Glasoechko singing. For them, this tradition represents not just singing, but also a pure symbol of cultural identity in such a multiethnic society. The singing is only practised by ethnic Macedonians; however, the ethnic Albanians always appreciate and respect these songs as cultural symbols of the region. Another serious risk of extinction is caused by the disruption of the transmission process of this cultural asset. The younger generation has few opportunities to hear this kind of singing, and the older generation believes there is not enough interest, and thus does not even attempt to pass this cultural heritage further on; this, in turn, results in a practical abolishment of transmission. This happens most likely because of the specificity of the melodic/rhythmic features of the glasoechki songs. The lack of interest among the younger generations can also be justified with the specific style of singing, which the youth consider to be outdated and provincial. The complex two-part structure of the songs, the specific microtonal intervals, the tremolo of the leading voice, the contrapuntal polyphonic function of the drone: all of those hinder the process of instilling interest and transmission. The vanishing of these elements can be noticed even in the songs of the Gavrovski Trio. The youngest and the most prominent and enthusiastic singer who leads the songs does not know how to perform the microtonal melodic movements in the same way his grandfather once did. His father and his uncle, also part of the trio, know how �Part 4. ICH and sustainable development to sing in this ‘old’ manner, but they do not want to ‘force’ that difficult style. Glasoechko thus also faces changes of the old ways of singing just to be preserved. The songs of Glasoechko have no media coverage whatsoever. The local and national TV and radio stations have not shown any interest or provided recorded materials playable on air. There are fewer occasions where this element could be performed. Contemporary weddings, fewer social occasions and events, their modernisation and development of the cultural processes in a completely different, modern direction: all of these factors have added to the pushing out of the old glasoechki songs; however, one can still seldom find smaller groups of singers who perform these songs on social or dance events, and sometimes also on modern weddings. In the past 3 years, especially regarding the questions of intangible heritage, the UNESCO 2003 Convention, together with the Tourism, Culture and Sustainable Development Programme, as well as the institutions such as the Ministry of Culture (Ministerstvo za kultura) and the Cultural Heritage Protection Office (Upravata za zaštita na kulturnoto nasledstvo) have prepared annual calls for the financial support of the projects that are aiming to increase the level of awareness of the intangible heritage in multiethnic communities such as Tetovo. The local government of the municipality of Jegunovce has also recognised the importance of intangible traditional culture and has itself become the initiator of some of the festivals, for example, the festival of traditional songs and dances Mostovi (Bridges). Living conditions in Dolni Polog, Tetovo, have never been changing as fast and as extensively as now. What is more, although the dynamics of cultural, social and political processes have been more encouraging than ever, the ability of the people to handle all these changes is limited both institutionally and individually. Considering the threats that this element faces and following the Convention’s recommendation, safeguarding measures have been proposed with the primary objectives to: increase the visibility of the element as a culturally important one in the given region and in the State, create strong network among the practitioners, implement the national and international ICH laws in the local government legislative, provide safe and sustainable platform for transmission and safeguarding of the element, provide constant legal and financial support for the practitioners of the element, and provide suitable space for promoting the element on local and national levels. Thus, the proposed safeguarding measures would: increase the visibility of the element in the given region; reveal the cultural and social function of the element among the regional community, which will in turn encourage the young generation to acknowledge the importance of the 427 �428 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development element; stimulate the younger generation to learn and practice this type of singing as part of their cultural identity; stimulate the current practitioners to transmit the knowledge, skills and techniques of this type of singing; stimulate the governmental network to promote this element as part of the Macedonian intangible cultural heritage on local, national and international level; and provide a strong network between the practitioners and local government that will contribute to the future transmission and promotion of the element as important cultural heritage of the region. In 2016, the representatives from the Ministry of Culture of Republic of Macedonia, Institute of Folklore ‘Marko Cepenkov’ and the Cultural Heritage Protection Office formed a team that would work with the concerned community and local bearers, as well as with the representatives from the local government. However, the process has revealed another situation in the field, which provoked problems and challenges of a mainly political nature: since the conflict in 2001 and because of the new territorial administrative division of the country in 2004, and following the last elections of the Local Government in 2005, the Municipality of Tetovo, which is the main administrative center of the Dolni Polog region, is ruled by the Albanian political party. With regard to the projects aiming to protect, foster and promote the culture in the given region, in the past years, the Mayor of Tetovo – who is ethnically Albanian – has marginalised the Macedonian proposals. This has resulted in difficulties in conducting the proposed safeguarding measures on the local level. The Macedonian population, that is the local community and bearers of the Glasoechko singing, have thus almost no support from the local government of Tetovo. They can only expect some support from the Municipality of Jegunovce, which is a very small and the only one Macedonian Municipality in the region, with restricted capacity to implement bigger projects. Considering this, the only financial support for the bearers can be expected from the state institutions, which makes it sometimes very complicated in following the Macedonian legislation regarding ICH. However, this is a real situation, which we were well aware of when preparing the nomination file, and which poses a serious threat to the viability of the element itself. Another internal division in the Macedonian population of this region occurred in the last two years, following the political turmoil between Macedonian political parties in the country. It resulted in the division of the Macedonian community in Dolni Polog into two Macedonian political parties. It seems that the main two singing groups and the possible local ICH agents in the regions are also divided, and according to the present situation, they have political problems and suffer from restricted communication based on politics, rather than on mutual benefits. �Part 4. ICH and sustainable development As a member of the team, I encountered many surprising situations in which the only problems were political ones. After several visits, we realised that in these cases, the local government will not provide support for implementing the safeguarding measures proposed. This leaves the tasks of fieldwork and implementation of the proposed measures to state institutions. Several questions arise in this delicate metacultural process, which also question the directions of the ICH Convention themselves (Kirshenblatt-Gimblett 2004; Grant 2010). The main bearers of the Glasoechko singing have a visible will to cooperate and implement the measures, yet they are finding themselves somehow pre-conditioned by their political preference toward one or another Macedonian political party (the ruling party or the opposition). We have thus realised that in order for the safeguarding measures to be implemented, they must be altered and changed in several ways. However, following the newest Ethical Principles for Safeguarding Intangible Cultural Heritage (Decision 10.COM 15.a) one can ask: Should the transmission be institutionalised or natural? Supervised or spontaneous? How much can/should experts interfere? What are the risks and effects of any kind of institutionalised intervention? In the case of performing arts, is it allowed for certain elements to change the environment of their performance? And if so, do they keep the tradition ‘alive’? Bearers and practitioners – are they the same persons? What to do when the triad ‘keeper–practitioner–transmitter’ is disrupted? This case study can shed light on some of the ways that traditional culture is in a dynamic relationship with social, political, and economic processes; and the ways in which safeguarding practices must consider this dynamic relationship (Stojkova Serafimovska, Wilson, and Opetčeska Tatarčevska 2016). Finally, we must remember that the traditional performing art is a living matter that constantly changes, transforms, transits, and lives as a separate entity that absorbs and records all changes to individuals, performers, communities, collectives, regions, and the peoples it originated from. It changes from personal or collective expression to public national cultural heritage; from a spiritual asset into a commercial product; from the limited artistic form and a part of the syncretic rite and everyday life into differentiated musical expressions and forms; from local rural culture into an element of urban and national culture (Peĭcheva 2014). Although the long-term effects, in this case, remain to be seen, it suggests that the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political and ideological ends. 429 �430 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development References Grant, Catherine. 2010. “The Links between Safeguarding Language and Safeguarding Musical Heritage.” International Journal of Intangible Heritage 5: 46–59. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2): 52–65. Peĭcheva, Lozanka. 2014. “Narodnata muzika kato nematerialno kulturno nasledstvo: konstruirane i upotrebi [Folk music as intangible cultural heritage: Construction and uses].” In Dni na nasledstvoto 2013 [Heritage Days 2013], edited by Lozanka Peĭcheva, 291–308. Sofia: Akademichno izdatelstvo “Prof. Marin Drinov.” Stojkova Serafimovska, Velika, Dave Wilson, and Ivona Opetčeska Tatarčevska. 2016. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Macedonia.” Yearbook for Traditional Music 48: 1–25. ��432 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �SUMMARY �434 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ten remarks on the 10th anniversary of entry into force of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Hanna Schreiber* * Institute of International Relations, Faculty of Political Science and International Studies, University of Warsaw, PhD, e-mail: hanna.s@uw.edu.pl. �Summary 10 remarks: 1. The 2003 Convention has radically changed the way of thinking about and defining cultural heritage. 2. The 2003 Convention is a ‘sister’ of the 1972 and the 2005 Conventions. 3. The 2003 Convention is a legal, social, but also a political instrument, which in certain cases is misused and leads to ‘side effects’. 4. The Representative List is everything. And it lives its own life. 5. The 2003 Convention reinforces the prestige and the soft power of the countries and UNESCO itself. 6. The Convention evoked new processes of patrimonialisation (heritagisation). 7. The 2003 Convention created new fields of power for the research about the human and culture, especially for cultural anthropology (ethnology, ethnography, folklore studies). 8. The 2003 Convention was the first to give voice and subjectivity to communities, groups, and individuals. 9. The well-thought implementation of the 2003 Convention on the local level is its most powerful advantage, which may in practice ensure the realisation of the concept of sustainable development. 10. The Convention is the biggest achievement of the contemporary international cultural heritage law, and at the same time it leads to its further fragmentation. Introduction Writing about the 2003 Convention1 as the greatest legislative triumph of the last decade (since its entry into force in 2006) in the field of international cultural heritage law has become somewhat obligatory; it is a kind of a chorus; a phrase which all articles on it should start with (see, for example, Blake 2009, 45; Duvelle 2014, 27). It is, however, well-justified; when we compare the speed of its ratification with other legal instruments adopted in the area of cultural heritage under UNESCO auspices, this statement becomes firmly warranted. 1 Dziennik Ustaw [Journal of Laws] 2011 no. 172 item 1018. 435 �436 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ten years after the entry into force of the 1972 Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage2 in 1975, it had 87 states-parties; the 1970 Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property3 was ratified by 47 states (since its entry into force in April 1972); The 1954 Hague Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict4 had 52 states-parties. The closest in terms of success to the 2003 Convention is currently the 2005 Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions,5 which entered into force in March 2007 and had 144 states-parties at the end of 2016. However, it is still far behind the success of the 2003 Convention, which only after 10 years of its entry into force, in 2016, reached 172 member states. Although the 2003 Convention still lacks more than 20 ratifications to reach the status of the most widely ratified international treaty in the world, currently held by the Vienna Convention for the Protection of the Ozone Layer6 with 197 member states (‘Most-ratified international treaties’ 2012), the speed of ratifications suggests that in 2023, during its 20th anniversary (or in 2026, during the anniversary of its entry into force), it will come very close to this number, however, the chances of matching it are not high due to some points of dispute over, among others, the indigenous peoples or the political tradition of regulating the culture sector via legislative measures (which prevents it from being signed by some countries, such as the United States, Great Britain, Canada, Russia, or New Zealand). However, taking into consideration the six countries whose politics will probably not undergo a sudden change, the number of 190 ratifications seems very likely to be achieved long before 2023. One can thus talk about ‘implementation optimism’ and a real ‘success story’ of this instrument. It is therefore worth to attempt to formulate a number of remarks basing on the articles presented in this volume that summarise the changes that have been caused by the adoption of the 2003 Convention so that one may see if in 10 years’ time they are still valid, verify what kind of unforeseen changes they will have resulted with, and assess whether they were the right answers for the identified challenges and threats. 2 Dziennik Ustaw 1976 no.32 item 190. 3 Dziennik Ustaw 1974 no. 20 item 106. 4 Dziennik Ustaw 1957 no. 46 item 212, appendix. 5 Dziennik Ustaw 2007 no. 215 item 1585. 6 Dziennik Ustaw 1992 no. 98 item 488. �Summary Remark 1: the 2003 Convention has radically changed the way of thinking about and defining cultural heritage. The new definition of cultural heritage introduced by the 2003 Convention has radically altered the way of thinking and defining the entire area of heritage, including its fields that have a grounded literary output (e.g. cultural and natural heritage). This statement constitutes yet another verse of the chorus, without which the analysis of the Convention is impossible. The research, documentation, and protection of the areas that are safeguarded by the definition of the convention are not a novelty; in fact, in many countries, they have been in place for centuries, and since the 19th century they have been more organised and systematised in frameworks of the scientific disciplines emerging at that time (anthropology, ethnology, ethnography, sociology of culture), or in publication series (such as, for example, the research of Oskar Kolberg quoted by Jan Adamowski in this volume). However, as noticed by Danijela Filipović in this volume, with the adaptation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, this issue has come under debate again and became analysed in a completely new way. This new context, emerging with the 2003 Convention, is one that blurs the previous boundaries between what is tangible and intangible, what is cultural and natural, what belongs to the future or to the past, what is subjected to the actions of communities and individuals or experts and administrators, and what brings prestige to the West and the East (see Mishkova, in this volume; Schreiber 2017). Through the 2003 Convention, the first and, arguably, the most serious renegotiation since the 18th century of what is and can be ‘cultural heritage’, has become a fact. Remark 2: the 2003 Convention is a ‘sister’ of the 1972 and the 2005 Conventions. The 2003 Convention was created in the period between the adoption of the 1972 Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage and of the 2005 Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions, and has a lot in common with them, including the organisational structure concept, certain procedures, and lists of heritage (apart from the 2005 Convention). However, each one of them has different goals, philosophy of culture safeguarding and the historical context of its development (see, for example, Smith 437 �438 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Gala audience – the II Official Ceremony of Awarding Diplomas of Inscription into the National ICH List. Ceremony closing the Forum in Sukiennice (Cloth Hall), Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Intervention by Michał Malinowski, Storyteller Museum – MuBaBaO, member of the Polish Council for ICH, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary and Akagawa 2009; Skounti 2011; Smeets and Deacon 2017). Nevertheless, they are regarded as belonging to the same ‘family’ of UNESCO legal regulations (Duvelle 2014). Still, the differences between them are pointed out more often than their similarities; it is the departure from the rules governing the 1972 Convention that has made the 2003 Convention so unique and was a sign of its revolutionary character: placing the communities, groups and individuals in the centre, focusing on sustaining living practices and phenomena, accepting their fragile and dynamic character and rejecting the concept of outstanding universal value. It was also meant to fulfil the hopes connected to the de-westernisation of the international heritage safeguarding regime (Meskell, Liuzza, and Brown 2015). The logic of the 2003 Convention: safeguarding the practices and communities is also different to the one of the drafters of the 2005 Convention: protection of the national culture industries against the treats of globalisation. So what makes them so related? Marju Kõivupuu (Estonia, in this volume) points out to these inspirations using the example of cross-trees, which link together the natural, tangible, and intangible heritage. She also points out to the osmosis of definitions and practical solutions taking place in Estonia due to the use of the documents adopted on the international forum, particularly UNESCO and IUCN (International Union for Conservation of Nature). Moreover, she highlights the influence of these solutions on the everyday life of the inhabitants of sites where all aspects and layers of heritage intertwine and link together. A place similar to the region of Võru in Estonia is described by Katarzyna Zalasińska (in this volume) – Kalwaria Zebrzydowska in Poland, and its example of landscape arrangement. She notices: ‘Taking into consideration the religious practices performed in this place as an intangible element and linking it with material heritage, it indicates a desirable direction for thinking about landscape as a type of cultural space that is complemented by elements of intangible heritage’. Indeed, the category of cultural landscape emerged in 1992 in the system of the 1972 Convention and allowed taking into consideration various examples of interactions between humans and nature, including practices of religious, artistic, and cultural nature (Luengo and Rössler 2012). Such bridges that connect both Conventions include the criterion VI of the inscription on the World Heritage List: ‘the cultural property should be directly or tangibly associated with events or living traditions, ideas or with beliefs, with artistic and literary works of outstanding universal significance’. The importance of this criterion as a link is reduced, however, by the fact that it can only be applied as a supplementary criterion. Mirela Hrovatin (in this volume) finds the connections between the 1972 and 2003 Convention and heads towards a holistic treatment of heritage, describing the possibilities of employing 439 �440 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development long-established knowledge and skills in the traditional dry-stone wall building on the Starigrad Plain in Hvar, inscribed on the UNESCO World Heritage List. The importance of this place and of the inscription generates an increased interest in preserving the intangible heritage elements present in this area, which are inseparable from cultural and natural heritage. The ties between the 2003 and 2005 Conventions are mentioned, in turn, by the experts from Albania, who write about the new draft act on cultural heritage, which contains a special chapter devoted to ICH, reflecting the duties outlined in both Conventions (Breshani and Dollani, in this volume). Everything thus points to the fact that the practical functioning of these three legal acts in a specific place, on one territory, and additionally bonded together strongly by the concept of sustainable development (2005 Convention Preamble and main text, Chapter VI in the Operational Directives of the 2003 Convention, adopted in 2016, and the Policy on the integration of a sustainable development perspective into the processes of the World Heritage Convention, adopted in 2015) leads to the situation in which the conceptualisation of the integrated, coherent way that heritage and the policies surrounding it should be safeguarded (e.g. those that relate to cultural industries) is becoming a crucial challenge for the next 10 years. The undertaken initiatives to reflect on these connections, such as the conference in Bergen (Norway) in 2014 – called ‘International Conference on UNESCO 1972, 2003 and 2005 Conventions: Synergies for development: using natural and cultural heritage in sustainable development’ – confirm that a harmoniously connected implementation of these Conventions in the future is not only necessary for the communities, groups and individuals and the civil society as a whole (article 11 of the 2005 Convention), but also from the perspective of the states and UNESCO themselves (Duvelle 2017, in print). Remark 3: the 2003 Convention is a legal, social, but also a political instrument, which in certain cases is misused and leads to ‘side effects’. The contentment that marked adopting the Convention eventually joined with critical voices, which have nowadays become especially loud. Only a month after the publication of the 2003 Convention – as noticed by Adina Hulubaş (in this volume) – specialists began to voice their concerns that the heritage safeguarding system can lead to the emergence of a ‘specific environment that only �Summary mimics nature’ (Brown 2012, 95). One of the experts argued that the new regulations might even ‘change the course of things’ (Kurin 2012, 100). Moreover, An Deming (in this volume) adds a critical observation to these concerns: … a number of problems have also risen simultaneously. Among them, the central one is the paradox between the UNESCO ideal theory and the actual practice of ICH safeguarding in specific contexts. It has not only caused competition or conflict between different places in the country, and caused various countries to fight over property rights to traditional events, but has also diminished the authority and confidence of the common people as traditional bearers in expressing themselves through their own culture. The researchers from Macedonia (Stojkova Serafimovska and Opetčeska Tatarčevska, in this volume) point out to the side effects connected to the functioning of the Convention caused by encompassing certain elements of intangible heritage into the safeguarding system, thus, at the same time, into the legal-political framework. They highlight the political nature of the Convention and its role as a pretext for strengthening the local and national identity (Stojkova Serafimovska 2014). In the Republic of Macedonia, the establishment and development of institutional mechanisms for the safeguarding of ICH are inextricably linked to politics on the international level, particularly with regard to the contestation of the existence of the Macedonian ethnicity characterised by a distinct language and culture. … As a consequence, the state has put significant focus on affirming and publicising the national and cultural identity, which, in turn, has spurred processes of recontextualisation and heritagisation of ICH. What is more, even the traditional Galičnik wedding (Macedonia) that is under protection became a state-sponsored reconstruction of a traditional wedding that highlighted the ethnic distinctiveness of Macedonian heritage. At the same time, the researchers emphasise that, despite the emergence of this political dimension in the creation of the ICH safeguarding system in their country, the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political or economic ends’ (Stojkova Serafimovska and Opetčeska Tatarčevska, in this volume). Thus, apart from the political dimension of the Convention, we also need to notice its powerful influence on other practices and customs that are seemingly outside of its scope. An example of such unforeseen, unintended ‘side effects’ resulting from the local and national implementation of the 2003 Convention, often brought up by researchers, is commercialisation of the intangible 441 �442 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cultural heritage phenomena. Adina Hulubaş analyses this situation basing on the Horezu ceramics, inscribed on the Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2012: Unfortunately, potters from other ethnographic zones react to its success in an imperilling manner. In Marginea, Suceava, black pots have been produced until eight years ago and made the village famous for their specific craftsmanship. Today, tourists entering the workshop encounter Horezu plates for sale, which are brought from 500 km away. Other potters paint the Horezu cock, a trademark image for these ceramic products, on plates whose chromatics belong to the Baia Mare region, up in the northern part of Romania (Hulubaş, in this volume). Yet, the sole presence of a phenomenon on the Representative List does not guarantee its safeguarding; sometimes it might even jeopardise the heritage element as it creates a breakthrough moment in its functioning: the change occurs in the perception of the element by its depositaries, and by the local, country-wide, as well as the international environment (Romanková-Kuminková, in this volume; Turgeon 2014). It can also become the bone of contention and a source of international conflicts, which is analysed by An Deming (in this volume) and exemplified by the Gangneung Danoje and the Duanwu (also known as the Festival of Dragon Boats) festivals in Korea. The former was acclaimed as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005. Moreover, they both occur on the same day (5 May according to the moon calendar) and they both – as signified by their names – base on the same Chinese concept of ‘Duanwu’. The conflict about the ‘property rights’ to them has led to the worsening of mutual relations, which costs both countries a significant amount of time and effort to re-establish them. Among many side effects, one can also mention the disappearance of previous meanings and functions tied to, on the one hand, commercialisation and increased touristic interest with a given element, and on the other hand, to the natural inclination of the bearers to earn money and increase their standard of life (see Skounti 2017). In this publication, such case of folklorisation of intangible cultural heritage is described by Adina Hulubaş, who uses the example of the ‘Căluş Ritual’, inscribed on the Representative List in 2008 (proclaimed as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005). Traditionally, it was organised only nine times a year, beginning with the first day of Whit Sunday, and the participating dancers, who all had been secretly initiated into the group, travelled from village to village and carried the promise of curing the barren women and people ailed by widely fearsome diseases such as, for example, epilepsy. As noticed by Hulubaş, after the inscription on the List all the mystical elements became immediately forgotten and the only lore learned by the new adepts of this performance is related to dance �Summary virtuosity, presented on various festivals, weddings, processions or other festivities throughout the whole year. The issue of side effects tied to the functioning of the Convention, together with the philosophy of intangible heritage safeguarding, is perfectly summarised in a joke by Valdimar Hafstein, which points out to the common way of thinking about intangible heritage as a phenomenon (in the meaning of a problem, or an illness) that needs to be ‘diagnosed’ (documented, assessed, inscribed on a list) in order to decide on applying the necessary remedies. At the doctor’s office: Patient: “What is it, doctor?” Doctor: “There’s no easy way to break this to you: you have heritage.” Patient: “Heritage? Are you serious? What kind?” Doctor: “Intangible. I’m sorry.” Patient: “Intangible heritage … How bad is it?” Doctor: “It is in urgent need of safeguarding. It’s already metacultural.” Patient: “What’s the prognosis?” Doctor: “Intangible heritage is chronic, I’m afraid. It is often terminal, but in your case, there is a reason to be optimistic. You can live with your heritage for a long time to come, provided we take immediate measures to safeguard it.” Patient: “Will it be painful?” Doctor: “I won’t lie to you. The treatment is not pleasant. You will have to learn to relate differently to yourself and to your heritage from here on out.” Patient: “Shouldn’t we get a second opinion?” Doctor: “I recommend contacting UNESCO. If they agree with the diagnosis, we might get you on their list.” Patient: “Would that help?” Doctor: “If you’re listed, UNESCO can help document your heritage, identify its elements, analyze the mode of transmission, raise awareness, even draw up a five-year safeguarding plan.” Patient: “Is all that really necessary?” Doctor: “Without proper treatment, I’m afraid your heritage may lose what authenticity it has left. Worst case scenario, you might be looking at a full-blown case of fakelore.” Patient: “Wait a minute. That’s what they said when our parents’ generation came down with tradition. But they beat that.” Doctor: “They did, with a lot of drugs. But back in those days, tradition responded to drugs. Intangible 443 �444 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development heritage is more serious. And it is highly communicable. We haven’t found an effective way to contain it yet.” (Hafstein 2015, 282) The joke shows the problem which might accompany the introduction of external measures into the current situation of heritage, as the side effects might in some cases outweigh the expected benefits stemming from taking safeguarding measures. The reflection on this paradox reminds somewhat of the common saying that ‘I had better not visit the doctor, he might find that something is wrong with me’. We know, however, that in many cases it is this approach that actually brings negative results. The Convention, thus, should be perhaps treated as a dose of aspirin: even though it seems good for everything and it is effective in treating inflammation, in certain cases it carries a risk of causing an allergic reaction – and such was the case with the Horezu ceramics and the ‘Căluş Ritual’. Remark 4: the Representative List is everything. And it lives its own life. ‘World heritage is first and foremost a list’ wrote Barbara Kirschenblatt-Gimblett (2004, 57). This sentence perfectly fits to the Representative List, together with the opinion of Valdimar Hafstein (2009, 93) that ‘the lists [of heritage – H.S.] frequently live a life of their own’, which suggests that heritage elements – firstly decontextualised by the nomination procedure and then recontextualised by placing them on the lists – are beginning to function in a new way. The immense impact of the Representative List can be noticed in this very publication. There is no text that would not quote it at least once or would not mention it (in most cases, it is mentioned as an achievement of a country, sometimes, as a neutral fact, in some – critically, see texts by Eva Románková-Kuminková or Adina Hulubaş). Eva Románková-Kuminková even begins her paper with the accurate statement: ‘Everyone wants to be on the list!’. It is because the list is becoming somewhat of a gauge; a tangible proof for the power of culture; an element of soft power (Schreiber 2017) of a given country that has managed to successfully inscribe an element of its heritage on the international forum and thus made it visible, noticeable, and widely esteemed. The list, therefore, is a clear source of information about what is considered to be a carrier of social (but not only!) values (see Schuster 2002, 15). �Summary Equipping the Convention with the List has to be also considered as an element of expanding the knowledge about the Convention itself, as well as raising awareness and highlighting the meaning of intangible heritage. ‘It is vital, as it means that the humanity – and this sounds proud – recognises our customs and pays attention to them as authentic, valuable, and attractive’, noticed the director of the Historical Museum of the City of Kraków, when he commented on the first Polish nomination in 2017 for the inscription of the Nativity Scene tradition in Kraków on the Representative List (Gazur 2017). ‘The humanity’ in the case of the Representative List thus directly replaced ‘the world’ from the World Heritage List (1972 Convention). And even though the 2003 Convention currently avoids the terms ‘uniqueness’, ‘authenticity’, ‘mastery’ or ‘masterpiece’, ‘world’ or ‘universal’ (UNESCO 2016a, para. 31), it is those terms that are commonly tied to the concept of ‘the list’: something must, therefore ‘deserve’ to be inscribed, and the proof that it indeed does is its ‘distinctiveness’, ‘authenticity’ or ‘uniqueness’. In this way, the collection of meanings and connotations tied to the World Heritage List becomes passed on – almost genetically – to the Representative List of the Intangible Heritage of Humanity, the title of which might for many be as well ‘The List of Authentic Intangible Heritage of the World’, as every one of the 365 currently inscribed elements (as of December 2016) might be considered a ‘worldscale phenomenon’ (Gazur 2017). It was even directly stated so by the representatives of various organisations and communities when they filed the declarations of consent to inscribe yoga as ‘world heritage’ on the Representative List in 2016…7 What is interesting is that a similar title was proposed in the draft version of the Convention: The List of Treasures of the World Intangible Cultural Heritage (article 11C; see UNESCO 2003, para. 20) and the arguments that advocated its creation included, among others, the following (proposed by the representative of Benin on behalf of a group of African countries): if we do not create a list of masterpieces of intangible heritage as a part of this Convention, it will be treated as a ‘second rate’ Convention and not as good as the one from 1972 (Hafstein 2009, 103). The enormous impact of an inscription on the Representative List on states is also highlighted by the intense efforts of the national delegations to influence the Intergovernmental Committee – in the case of the Evaluation Body’s8 negative recommendation of the nomination prepared by said states for the Intergovernmental Committee – to nevertheless press the Committee to decide 7 Nomination file no. 01163 and the consent of communities are available online, see UNESCO 2017. 8 Created to assess applications in 2015 as a successor of the Subsidiary Body and the Consultative Body. In the draft Convention the latter was provisionally named Scientific Council, see UNESCO 2003, para. 17. 445 �446 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. Polish falconry specialists meeting an ICH expert from China, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Cross-cultural encounter. Perebory (weaving traditions in the Bug River region) bearers with Professor An Deming from China, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary positively on the inscription. This situation finally in 2016 became jarring and caused a general discontentment, both among the states – observers of the Committee meeting as well as within the Committee itself. In 2016, in Addis Abeba, out of 19 negative recommendations, as much as 15 were inscribed on the Representative List (thus ignoring the recommendation of the Evaluation Body). A special ad-hoc group has been therefore created with the aim of solving this issue in the future. This problem itself can be also treated as ‘heritage’ of the World Heritage List and, furthermore, as an element of the functioning of almost every international treaty that is developed and ratified by states, and governed by the established organs operating under the provisions of this treaty comprised – again – of the representatives of these states. Such perception of the meaning of the Representative List is a source of natural determination among the states to prepare nationwide applications – as, in such way, their social and political meaning increases (see Duvelle 2014). Hence, we see inscriptions where the term ‘a community’ – which according to the ideas of the Convention creators was supposed to pertain to a specifically defined social group that inhabits a specific territory, tied by intangible cultural heritage practices – is interpreted as ‘community’, or in other words, the entire ‘nation-state’, such as in the case of ‘Turkish coffee culture and tradition’ (2013), ‘Gastronomic meal of the French’ (2010), or ‘Chinese calligraphy’ (2009). At the same time, there is a need to highlight the fact that during this fight for a change of perception of the Representative List there has been an increasing pressure on the previously ‘neglected’ registers: List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding (Article 17 of the Convention, the number of inscriptions as of 2016: 47) or the Register of Good Safeguarding Practices (Article 18 of the Convention, number of inscriptions as of 2016: 17). Thus, in this context, three basic questions emerge: first, will it be possible to realistically balance the Representative List by inscriptions on the Urgent Safeguarding List and the Register of Good Practices within the next 10 years and thus change the vector of the interests of countries and the centre of gravity of the Convention? Second, is it possible to create, and if yes, what are the mechanisms that limit the political character of the actions tied to the Representative List inscription procedure and can they be prepared and implemented in the subsequent years? Third, in what way should the communities, groups, and individuals be helped after the inscription on the Representative List – despite the frequent post-inscription commercialisation and folklorisation – so that the phenomena nurtured by them do not lose their original, important pre-inscription context? 447 �448 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Remark 5: the 2003 Convention reinforces the prestige and the soft power of the countries and UNESCO itself. This aspect of the Convention is not only a pleasant addition to the ‘usual’ activities of states; in fact, it is a crucial strategic element in the current ‘beauty contest’ of states on the international arena and in their struggles to achieve high ranks on the ranking of ‘international attractiveness’ – the soft power rankings of countries. This soft power is undoubtedly built up by the inscriptions on the Representative List; however, they are still not visible in the assessment criteria of soft power in the most popular rankings of countries: Soft Power 30 and the Elcano Global Index (Schreiber 2017). This pivotal aspect tied to the 2003 Convention is mentioned in this volume by Eva Románková-Kuminková: An inscription on the Representative List is a highly prestigious matter and the States Parties to the Convention approach it accordingly. It means that political motives can very easily push away any ideals and the well-intentioned wishes of experts to provide responsible international protection. … Thus, on the one hand, the Representative List promotes the goals and ideals of the Convention, and on the other hand, it creates space for political and institutional manipulation. Joseph Nye furthermore states: ‘a country’s soft power is based on three resources: its culture (in places where it is attractive to others), its political values (when it lives up to them at home and abroad), and its foreign policy (when others see it as legitimate moral authority)’ (Schreiber 2017, 45). The researchers of cultural politics have noticed that in the 19th century, countries that were conscious of the primary role of their cultures began to compete in a ‘global race for soft power’ (Holden 2013). It is also connected to the highly popular concept of the so-called ‘nation branding’ of Simon Anholt (Anholt 2006, 23). There is thus a reason why the states which possess the largest resources of soft power are leaders in the strength of their ‘brands’ (Schreiber 2017); rankings of national brands are created in parallel to the soft power rankings.9 This concept, however, is not limited solely to countries; it is also used to point out the ‘attractiveness’ of non-state actors, such as international organisations, and UNESCO in particular. This organisation, through its arbitrary role in culture and cultural heritage, has significant resources of soft power and an awareness of them and employs this potential in positioning itself in the environment of important international organisations. The emergence of a new act of international law: the 2003 Convention, together 9 The most well-known ones include S. Anholt’s Nation Brand Index (NBI) and the Country Brand Index (CBI) of Future Brands. �Summary with the new concept of intangible cultural heritage that it brought, has led to increasing the soft power of UNESCO itself, as the organisation that safeguards the increasing number of processes that legitimise heritage. The concept of soft power has become the leading one in determining the roles and tasks of UNESCO in the widely understood process of consultations on the UN Post-2015 Development Agenda, which were accepted in 2015 as Sustainable Development Goals (SDGs). In the introduction to the UNESCO document prepared in April 2014, named Soft Power Agenda in short (UNESCO 2014), Irina Bokova, UNESCO Director-General, stated that the organisation is a key actor of soft power (UNESCO 2016b; Schreiber 2017). The prestigious character of being visible on the UNESCO forum and having inscriptions on the heritage lists may also bring positive consequences. The states that want to be visible and respected for the actions related with safeguarding intangible heritage undertake real administrative and legislative efforts, which in turn change the situation in the area of intangible cultural heritage in their countries. They can also guide the countries that have only started their journey into this area. This interpretation of a country’s role in the process, adopted by China, is described by Chen Fafen (in this volume), who notices: ‘Especially when China’s first law – the Law of the People’s Republic of China on intangible cultural heritage protection – was enacted in 2011, it has accelerated the progress of China’s intangible cultural heritage safeguarding, and strengthened the awareness of its entire society about intangible cultural heritage, and furthermore, significantly improved China’s global influence’. At the same time, a direct impulse to such action was provided by UNESCO, which encouraged countries to develop their safeguarding systems through its Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity programme. Today, ICH safeguarding in China is described as one of the national goals. A similar approach to prestige – embedded into the functioning of the 2003 Convention – and its potential positive outcomes is mentioned in this volume by Adina Hulubaş: The steps towards a secure future may be symbolised by an image of concentric waves on water, created by an object falling in. In the centre, we have the public acknowledgement of cultural value, but then local initiatives have to be supported and protected from the pressure exerted by central standards. … These initiatives, along with the activities of the National Commission for the Safeguarding of ICH, gradually ripple the public awareness and aim at creating a sustainable development for ICH in Romania, involving citizens, civil societies, the business sector, and the higher authorities. … A company uses the Living Human Treasures programme for their brand campaign, which might have been an inspiration from the ceremony held at the 449 �450 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development presidential palace last year. This act of public recognition is a vivid example of the circular waves created by prestige; it has managed to involve all the above mentioned social entities. Prestige in the field of culture is thus built by creating a space for cooperation and dialogue. In this way, the actions undertaken by the countries on the UNESCO forum legitimise this institution as somewhat of an arbiter that creates and oversees the international cultural heritage regime (or to be precise, regimes. For a description of various regimes, see Bendix, Eggert, and Peselmann 2013). Furthermore, as noticed by researchers Velika Stojkova Serafimovska and Ivona Opetčeska Tatarčevska in this volume: ‘It is also a matter of prestige in a world of United Nations’ activities to be networked in this system and to cooperate on an equal level with other states. ICH has the power to solve conflicts, mainly because in many different ways it goes beyond political borders’. This can be supported by the evidence of the multinational inscriptions on the Representative List which unite the communities, groups, individuals, and countries in a common goal, and result in tangible and concrete outcomes through the creation of fora for communication, education, dialogue, and joint action. Remark 6: the Convention evoked new processes of patrimonialisation (heritagisation). The term ‘patrimonialisation’ has a Latin etymology: patrimonium means homeland, but also property. It points out, however, not at the object – the heritage, but at the sole fact of the presence of a specific heritage making policies, and it highlights the activity of selecting what is meant to become heritage (in foreign literature this term is used interchangeably with the term ‘heritagisation’, see Adell et al. 2015). It thus points out to a heritage that is subjected to transformations and incessant practices of ascribing status to the chosen testimonies of the past and using this status for the sake of the present. On the level of international relations, the term patrimonialisation thus concerns the research of political processes aimed at the concept of cultural heritage as a specific resource, which must be subjected to procedures of legitimisation and institutionalisation on various international fora, basing on specific selection, classification, and hierarchisation policies related to those elements of this resource, which are regarded as worthy from the perspective of a specific individual, group, community, local, national, or international government �Summary administration, and meet the criteria created by and enforced by the legitimate organisations: councils, committees, commissions, and expert teams (Schreiber 2016b). Thus, patrimonialisation is an element of the cultural policy of states, but also of international organisations, local communities, and other subjects in the realm of functioning in various international cultural heritage regimes (on fragmentation, see remark 10). It is moreover an element of the cultural policy that proposes a ‘specific reading of the past’ (Kowalski 2013, 11), in which, however, the past plays a gradually less important role than the challenges of the present. In this present time, it is the people and their needs – the bearers of the heritage – that become more important, or at least, as important as the heritage itself (see remark 6). The 2003 Convention encourages reading the past in a way that will make it into a mere springboard; a starting point for highlighting the continuity of practices related to the bearers of the heritage. The Convention’s philosophy encompasses, above all, the present and the future, together with the individuals and groups rooted in sustaining their intangible heritage. The authors of this volume notice this way in which the Convention works. Velika Stojkova Serafimovska and Ivona Opetčeska Tatarčevska employ this perspective to write about the Kopačkata dance, which was one of the first elements that the Republic of Macedonia applied to be inscribed on the UNESCO ICH list in 2011. The actions undertaken in order to prepare this application initiated new processes of patrimonialisation, tied to both the UNESCO guidelines related to the implementation of the intangible cultural heritage safeguarding system, as well as to the contemporary political factors (Stojkova Serafimovska and Opetčeska Tatarčevska, in this volume). The same thing occurred – however, without UNESCO’s participation as it did not manage to become inscribed – to the Galičnik wedding, in whose current form the borders between a national festivity, a corporate-organised ritual, a festival organised for tourists, and a staged folklore and cyclical event have become blurred (Opetčeska Tatarčevska, in this volume). Ivona Opetčeska Tatarčevska notices that, on the one hand, the institutionalised ICH safeguarding systems are always grounded in the political processes of patrimonialisation and recontextualisation and thus are subjected to their influence, but on the other hand, the way and the degree to which these processes affect cultural practices differ substantially, even within the borders of the same country. To use Adina Hulubaş’s metaphor about the concentric waves that appear after dropping a stone in water, it is not difficult to notice that even the elements that officially remain outside the processes of patrimonialisation stemming from the 2003 Convention are nevertheless subjected to its influence – even if they are playing a secondary role, they still have to relate or subordinate to the primary processes that run in parallel. 451 �452 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The welcoming of the guests of the Forum by the mining orchestra in Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. Polish national dances in Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary These processes of redefining heritage for the purposes of the UNESCO list nomination procedure, which include, among others, a visible identification of safeguarding institutions and the creation of spaces for obtaining consent from the bearers of the heritage, can be observed with almost every application, regardless of the country. At the same time, they generate the need to create institutions that guard the procedures which legitimise, classify, select, and include or exclude certain elements from this heritage resource. This does not remain unnoticed by the researchers from Croatia (Hrovatin i Šimunković, in this volume): The preparation of the nomination files for two editions of the UNESCO Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity programme in 2003 and 2005 resulted in the formation of a special expert Committee for Intangible Cultural Heritage in Croatia in 2002, and a special Department for ICH in the Ministry of Culture in 2004 that prepared the first inscriptions into the National Registry of Cultural Goods of the Republic of Croatia … These challenges are addressed accurately by Velika Stojkova Serafimovska (in this volume), who notices also a positive side in these patrimonialisation processes driven by the Convention, in places where they lead to local bearers becoming independent: the traditional performing art is a living matter that constantly changes, transforms, transits, and lives as a separate entity that absorbs and records all changes to individuals, performers, communities, collectives, regions, and the peoples it originated from. It changes from personal or collective expression to public national cultural heritage; from a spiritual asset into a commercial product; from the limited artistic form and a part of the syncretic rite and everyday life into differentiated musical expressions and forms; from local rural culture into an element of urban and national culture (Peĭcheva 2014). Although the long-term effects, in this case, remain to be seen, it suggests that the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political and ideological ends. Therefore, even though the processes of patrimonialisation entail the choice of whose heritage will be safeguarded via legal regulations and whose heritage will be dominated and marginalised, and also the choice of various international fora where it is showcased or hidden – or even negated and excluded – and thus, the decisions on whose voices will be heard and muted; at the same time, the initiation of this process of selection, through the power of the Convention, gives this voice to the bearers. It is here that lies the emancipatory, liberating element of the 2003 Convention. 453 �454 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Remark 7: the 2003 Convention created new fields of power for the research about the human and culture, especially for cultural anthropology (ethnology, ethnography, folklore studies). The importance of studies on culture (cultural diversity of humanity), especially those based on fieldwork, has undoubtedly become greater on the international arena thanks to the 2003 Convention. It is particularly interesting as the reflection on cultural heritage has been interminably crossing scientific disciplines and various fields of science; in fact, it is considered as an area that links together various disciplines (Bendix, Eggert, and Peselmann 2013, 11; Logan, Nic Craith, and Kockel 2016, 2) and that does not give privileges to any of them: whether it is conservation, architecture, history of art, ethnology, folklore studies, sociology or philosophy, law, economics, or political studies. However, the potential of cultural anthropology (ethnology, ethnography) on the level of international heritage regimes can be only fully seen after 2003. For it was the 2003 Convention that created a clearly defined space for the activation and demonstration – in the areas that had been until then dominated by experts from other disciplines ¬– of anthropological and ethnographic associations, represented, for instance, on the forum of nongovernmental organisations accredited by the 2003 Convention, which counts 164 organisations at the moment. These organisations, abiding by the rule of equitable geographical representation, also nominate 6 experts to the 12-person Evaluation Body, which assesses the applications for the Representative List, the Register of Good Practices and the Urgent Safeguarding List. The states parties of the Convention are also responsible for the nomination of experts in the areas safeguarded by the Convention when applying for the Intergovernmental Committee (art. 6, p. 7: ‘States Members of the Committee shall choose as their representatives persons who are qualified in the various fields of the intangible cultural heritage’). This extraordinary career of cultural anthropology has been also noticed by the experts writing in this volume. It is related to both the increase of importance of anthropology and its representatives on the international, as well as the national level. Thus, the created national solutions, connected to the almost universal ratification of the Convention, take into account mainly anthropologists (ethnographers, ethnologists, folklorists) when creating expert teams or evaluating bodies that assess the national-inventory applications. An Deming, for example, refers to the Chinese experiences and the crucial role played by the China Folklore Society, especially in connection with the actions that have been undertaken after the ratification of the 2003 Convention. He writes: �Summary Folklore studies and other related disciplines also celebrate new opportunities. This does not mean the superficial prosperity … this movement enables scholars to think thoroughly and deeply about the relationship between culture and people’s lives; it enables them to investigate Chinese folklore more deeply and more comprehensively, with strong support from governmental agencies … Therefore, it makes it possible to contribute new perspectives and methods based on Chinese experiences, both to the academic domain and to the campaign of ICH. Such experience of the special role of anthropologists, ethnographers, folklorists in the system of safeguarding – a system that also requires supervision, selection, assessment and control of specific practices and cultural phenomena performed to address its requirements – is also described by Eszter Csonka-Takács. She describes the network of experts established in Hungary for a systemic improvement of ICH safeguarding: The Directorate [of the Skanzen in Szentendre – H.S.] relies on the mediating work of county rapporteurs. The Skanzen created this professional network based on the institutions of the county museum system to coordinate and facilitate the promotion, the awareness-raising, and to give professional guidance to the communities. By selecting an expert – most commonly an ethnographer – from each county, a group of professionals has been formed, which helps in mediating information, informing and looking up communities, and preparing the nomination document. They provide professional advice to interested communities and organise orientation forums with the participation of the Directorate, facilitating contact between the involved parties. The description of the county rapporteurs’ tasks thus largely overlaps with the activities of most ICH experts that operate within the states parties to the Convention, pointing out to the great responsibility that they carry as intermediaries, the so-called cultural brokers (Jacobs, Neyrinck and van der Zeijden 2014) between local communities and the systems and structures of power. In this tome, the importance of anthropologists is also mentioned by Filipović, Židov, and Hrovatin. The incredible career of anthropology, however, inevitably leads to tensions between the various roles that the anthropologist has to play: the researcher striving to discover the truth, the spokesman of his own culture, the representative of a selected occupation or the culture of an organisation (e.g. an anthropological society), and finally, the trusted delegate of the interests of a given group. These are all subject to the milieu regulations, which take shape of ethical codes of conduct created by anthropological associations. For a long time anthropologists – in response to the post-colonial criticism in their field in the 1970s (Asad 1973) – have made it a matter of honour to give voice to the excluded and margin- 455 �456 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development alised communities. Today, again, through the 2003 Convention, they are forced to trailblaze the jungle of responsibilities and power relationships, navigating between the interests of their subjects, those of their own, the interest of their sponsors and finally, the ideals of supporting the scientific and humanistic aims of anthropology. They have been compelled to react to the emergence of a new legislative act, which for the first time has related to their knowledge to such an extent. This causes extreme reactions in most countries, including Poland (Schreiber 2014) and France. They follow similar patterns, described by Christian Hottin and Sylvie Grenet (2017, 63): spanning from a radical rejection to enthusiastic support, spectated by a wide audience of more or less sceptical and cautious observers of the situations’ development. It is thus quite visible that, by entering the legal and ideological framework of the Convention and the international and local system it had created, anthropologists begin to take on actions that are at some point less oriented towards research and more in tune with the implementation of cultural policies (of their own country or those of UNESCO) (Hottin and Grenet 2017). Anthropology creates a special and unique type of connection between the researcher and the researched. His role as an expert-researcher of the community nominated for an inscription on any of the UNESCO lists (nominated by the country) entails duties towards both the researched community as well as towards the sphere of power that influences this group, which is able to create and exert legislative acts and specific safeguarding programmes. By entering this intricate maze of interconnected processes, the researcher himself frequently becomes an object of manipulation. Ewa Nowicka (2006, 150) notices: Indeed, it is not clear whether the anthropologist is to be a cool observer and analyst that only sometimes delivers his/her insight when an order is placed, or an active participant of social life, a mediator and advocate of the conflicted parties. In this context, the educational or moralising role of anthropology and anthropologists is also mentioned. Such tasks, if set before the discipline, raise a series of ethical issues, as well as practical and political doubts which anthropologists are unable to escape, whether they want it or not. One of the ideological assumptions of anthropology, deriving from its earliest development stages, is the desire to defend an existing cultural difference, the diversity that becomes a separate value in its own right. A question remains open whether the anthropologist that navigates through the structures of heritage regime, local or international, can realistically defend this diversity without having to compromise (ethically or politically). The 2003 Convention, by opening these areas of power, undoubtedly leads the entire anthropological milieu into a somewhat intellectual, ethical, and practical ‘temptation’. �Summary Remark 8: the 2003 Convention was the first to give voice and subjectivity to communities, groups, and individuals. ‘Communities are at the heart of the intangible cultural heritage safeguarding system’ – this is yet another obligatory statement which appears each time the 2003 Convention is quoted (see, for example, Skounti 2017, in print; Blake 2009, 2017; Duvelle 2014). Indeed, in the text of the Convention itself the term ‘communities’ appears 11 times, whereas the experts are mentioned only twice: in article 21, point b), which describes international aid in providing experts; and article 6, point 7, which describes the nomination of persons that possess adequate qualifications in various aspects of intangible cultural heritage to the Intergovernmental Committee. One can also conduct ‘an archaeology’ of the institutional presence of the concept of safeguarding individuals, starting from the 2003 Korea proposal of creating the Living Cultural Properties safeguarding system, and only later protecting groups and communities, which resulted in the acceptance of the Living Human Treasures programme (UNESCO 1993), and subsequently evolved into the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity Programme, whose 90 elements have become incorporated into the system of the 2003 Convention (article 31). In all the international treaties that have appeared since 2003, whether on the UNESCO or the Council of Europe forum, its new, grassroots, social, open dimension is profoundly visible on all levels, including decision-making, creating, maintaining, and safeguarding cultural heritage. The two most important international conventions adopted after 2003 that protect cultural heritage are the 2005 UNESCO Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions and the Council of Europe Convention on the Value of Cultural Heritage for Society10 (the so-called Faro Convention). Both of them highlight the significance of social participation as key to preserving cultural heritage. The Faro Convention goes as far as to introduce, in article 2 b), the term ‘heritage communities’ that consist of ‘people who value specific aspects of cultural heritage which they wish, within the framework of public action, to sustain and transmit to future generations’. Giving the voice to the communities and individuals has also resulted in noticing other groups, the so-called passive bearers of cultural practices, who are mentioned by An Deming (in this volume): 10 Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society, Faro, 27 October 2005. Unfortunately, this Convention is ratified only by 17 out of 47 member states of the Council of Europe. Only 8 member states of the EU ratified it. 457 �458 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development For quite a long time, in accordance with the situation of the academia, the attention of most participants of the ICH programme has been mainly paid to the active bearers, who are usually very dynamic in the transmission of specific cultural items and have special talents in particular cultural genres. However, when the concept of community as integration was introduced to the public, together with more and more scrutiny on the distinction between the ‘active bearers’ and ‘passive bearers’ by some folklorists (Yang et al. 2011, 23–24), it has been gradually accepted that those ordinary people who are not specialists in any cultural items actually shape the main foundations of the viability and vitality of the concerned traditions. Based on increasingly more discussions and adequate communication, the concept of ‘everyone is the bearer of traditional culture’ was subsequently promoted. The expanding apprehension, together with the increasing importance of the role of ‘bearers’ is also noticed by the researchers from Croatia: ‘We can also observe an increasing recognition among the public of the exceptional value of intangible cultural heritage, as well as the conviction that the commitment and responsibility for its safeguarding and transmission to future generations should rest on the bearers, local communities and relevant institutions; local, national, or minority identities’ (Hrovatin and Šimunković, in this volume). The importance of bearers is not solely declarative, and for a long time has been the object of scientific scrutiny (Onciul, Stefano, and Hawke 2017; Adell et al. 2015; Rudolff and Raymond 2013; Kono 2009). All the accepted nomination procedures on the UNESCO level take into consideration the necessary element of their free, prior and informed consent for any actions that affect them. Reading the consent forms might sometimes yield surprising discoveries (for example, the fact that sometimes dozens or even hundreds of bearers sign institutionally prepared forms of consent of inscribing their ICH element on... the World Heritage List, instead of the Representative List), however, it does not change the fact that it is the first time that communities, groups and individuals cannot be ignored. Their cooperation, joint effort, and also the shared responsibility for sustaining a given cultural phenomenon is fundamental for the Convention. However, as observed by An Deming (in this volume), the ambitious goals connected to the presence of communities, groups and individuals in the system of the Convention cannot be fully achieved as the project of ICH safeguarding, despite the fact that it came into being based on principles of equality and diversity of cultures, has led to a creation of a new hierarchy of those cultures, as well as of their elements within: ‘The experts and UNESCO have the privilege to determine what item is suitable to be inscribed on the Representative List, which in the public mind means a certificate to the more valuable; whereas the actual bearers of a particular cultural item cannot have �Summary their voice on it’. It is thus necessary to notice that even such a significant change in the language of legal international acts does not result in a sudden change in the practice of countries, including implementation processes. An example of such attempt to sustain ‘nation-centrism’ can be the stretching of the term of ‘community’ in the 2003 Convention in order to include national community, which allows inscribing on the Representative List not only local and regional communities but also the nation-wide ones. Thus, the revolutionary step which made communities, groups and individuals the most important subjects in the system of ICH safeguarding has, in the practice of UNESCO – an organisation made by countries and for the countries – turned out to be crucial, yet also easy to manipulate, especially in situations in which the Convention does not provide a definition of a community, a group, or an individual. What is more, it also does not provide any guidelines on the way in which representatives of such groups should be selected, nor the way to distinguish communities from groups. An unanswered question also remains: should the expectations of benefits of being inscribed on the UNESCO list, expressed by communities, groups and individuals, be condemned? Even though these questions still remain largely unanswered, the 2003 Convention and its various fora, including the ICH NGO Forum, undoubtedly create opportunities to identify and discuss these problems and to propose practical solutions to them. Remark 9: the well-thought implementation of the 2003 Convention on the local level is its most powerful advantage, which may in practice ensure the realisation of the concept of sustainable development. The concept of sustainable development, originating in the 1980s, can be certainly called an international success. In the context of UNESCO, its way was paved by adopting the 2013 Hangzhou Declaration (UNESCO 2013b), which called for an attempt to inscribe culture into the newly drafted UN development goals for the subsequent 15 years. It needs to be noticed that although culture did not make it as an independent point on the list of 17 new Sustainable Development Goals, it appears in many different forms (local culture, cultural diversity, intercultural understanding, culture of peace) in a number of places on the Agenda (point 8, point 36, and goals 4, 8, 11 and 12). The importance of heritage is particularly emphasised in goal 11: Making cities and human settle- 459 �460 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The ICH bearers with Professor Małgorzata Rozbicka and Professor Magdalena Gawin at the II Official Ceremony of Awarding Diplomas of Inscription into the National ICH List. Ceremony closing the Forum in Sukiennice (Cloth Hall), Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. The audience and ICH bearers gathered at the II Official Ceremony of Awarding Diplomas of Inscription into the National ICH List. Ceremony closing the Forum in Sukiennice (Cloth Hall), Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary ments inclusive, safe, resilient and sustainable. In the framework of this goal, task 11.4 is formulated: strengthen efforts to protect and safeguard the world’s cultural and natural heritage. It is, however, the only place in the Agenda in which the term ‘heritage’ appears. Inscribing sustainable development into the heart of the safeguarding system materialised thanks to the adoption of a separate Chapter VI in the Operational Directives of the Convention on June 2016, on the session of the General Assembly of States Parties to the Convention. The 2003 Convention thus became the first act of international cultural heritage law, which inscribed the concept of sustainable development into its safeguarding system in a way that was very concrete and legally binding. Another challenge is ensuring that the concept of intangible cultural heritage will be considered and implemented in practice during the creation of programmes and strategies of sustainable development on various levels and by various subjects (Duvelle 2014, 41). For as the system of safeguarding intangible cultural heritage treats sustainable development with uttermost importance, the same cannot be (or at least not yet) said when considered from the perspective of globally and nationally implemented programmes of sustainable development. How can we, therefore, practically translate the idea of sustainable development to the scope of the 2003 Convention? This is what the authors of this publication are considering. They tackle different topics connected to the concept of sustainable development – so crucial from the perspective of the Convention and important in the system of intangible heritage safeguarding (see the text by Timothy Curtis). Adina Hulubaş notices that, in the context of intangible heritage safeguarding, the sustainable development goal can be realised only if the young generation together with the older generation are both engaged in the process. It also leads to its balancing through ensuring that the safeguarding practices are attended by at least two generations. Anita Vaivade, in turn, states that the core of sustainable development lies in treating phenomena holistically, and ensuring various methods of their safeguarding, including – interestingly – a guarantee of the right to refuse the participation in these measures, which was inscribed into the Latvian ICH safeguarding act adopted in 2016 by the Latvian Parliament. This serves to reinforce the basic idea that it is the community that should independently decide on what is good for them and on the way of protecting their cultural traditions. In this perspective, sustainable development means a balance and variety of safeguarding measures and leaving the decision of choosing them to the communities themselves. Katarzyna Smyk, in turn, sees the potential to realise the ideals of sustainable development through the 2003 Convention in its auto-reflective effect on the bearers and in making them 461 �462 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development more conscious about their engagement in safeguarding measures. In this way, the own actions of communities, groups and individuals (bottom-top), as well as the actions inspired externally (top-bottom), become balanced and thus – sustainable. Mirela Hrovatin (this volume), while analysing this issue, also notices that the implementation of sustainable development in practice is based primarily on engaging the bearers and the entire local community into each step of planning the development projects. She notices: ‘not all the solutions can be reached for all types of ICH on the theoretical or universal levels. Thus, the more local and specific approach to ICH, the better’. This perspective is also about sustainability; this time, of the proposed safeguarding measures, created internationally as theoretical and proposed solutions, as well as of their practical aspects, adjusted to the local conditions. Eva Románková-Kuminková, consecutively, writes about the potential and real dangers for sustainable development, which are connected with the inscription if a given element onto the UNESCO lists and points out to the fact that considering the expressions of intangible cultural heritage on the heritage lists will not ensure sustainable development on its own. It is necessary to complement it with conscious actions made by communities, groups and individuals, among which one can find the decision to refuse to inscribe one’s practices to the national inventory, not to mention the UNESCO list itself (in this volume). Therefore, taking into consideration the great variety of the tackled topics relating to sustainable development, we can see that the concept itself has such a wide scope that it becomes incredibly blurred and indistinct; an ideal concept for disputes and deliberations for researchers but incredibly difficult to explain to the communities in practice and hard to translate into concrete solutions. In summary of the deliberations on it in this volume, the centre of gravity should be shifted from the category of ‘development’ to the category of ‘sustainable’. It seems much easier to operate and practically implement, as well as to establish whether it is realised in practice, which is pointed out by the authors themselves. Remark 10: the Convention is the biggest achievement of the contemporary international cultural heritage law, and at the same time it leads to its further fragmentation. In 2003, intangible heritage became incorporated into the previous heritage regimes made for various dimensions of heritage (cultural, natural, underwater) functioning within UNESCO, and – �Summary what is important from the perspective of countries participating in the Forum – other regional organisations, including the Council of Europe (embracing architectural, audiovisual, archaeological heritage – see below). The multitude of definitions of ‘cultural heritages’ is accompanied by a multitude of legislative solutions, which results in a fragmentation of both the concept of cultural heritage and of its international safeguarding regimes. The term ‘fragmentation’ was popularised by Martti Koskenniemi in 2006, in the report for the United Nations Commission on Human Rights that was devoted to this phenomenon (Koskenniemi 2006).11 It can be understood as the branching out of law into highly specialised fields (boxes), which claim the right to be relatively mutually autonomous and independent of the law in general sense (namely, of the general acts and rules of international law) (Koskenniemi 2006, para. 13). One of such fields is the current international cultural heritage law, which led to the creation of a specific group of experts in the area of heritage studies, including international lawyers, who deal specifically with this field.12 The fragmentation of international law also takes place within its respective fields, leading to a further internal fragmentation. This is the case with the concept of cultural heritage and with the regimes of its international safeguarding; it is already particularly visible during the analysis of the legislative acquis of the two organisations that have adopted the largest numbers of international legal regulations devoted to this matter: UNESCO and the Council of Europe.13 In UNESCO alone, we are dealing with distinct concepts and regimes of underwater heritage (2001 Convention), cultural heritage (1972 Convention), natural heritage (1972 Convention), natural & cultural heritage (1972 Convention), and intangible heritage (2003 Convention). If we analyse the field of European regulations, the primary organisation that adopts treaties on cultural heritage under its auspices is the Council of Europe. Inside its framework, we are dealing with architectural heritage (1985 Convention),14 archaeological heritage (1992 Convention),15 audiovisual heritage (2001 Convention),16 and the 2005 Faro Convention on the Value of Cultural 11 For the newest publications on this phenomenon, see e.g. Jakubowski and Wierczyńska 2016. 12 Regarding the community of expert lawyers-heritologists, see e.g. Lixinski 2013. See also the creation of the separate Committee on Cultural Heritage Law in the framework of the International Law Association, directed by Prof. James Nafziger. 13 Thus excluding from analysis the dissipated regulations that regulate access to cultural heritage and the possibility to care for it within the framework of human rights protection, for example the Universal Declaration of Human Rights from 1948, or the International Covenant on Civil and Political Rights from 1966. See more in: Schreiber and Budziszewska 2015. 14 Dziennik Ustaw 2012 item 210. 15 Dziennik Ustaw 1996 no. 120 item 564. 16 Not ratified yet. 463 �464 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Heritage for Society.17 In practice, both organisations cooperate with each other in this field only on a very limited scale. They in fact copy, create similar solutions or altogether ignore the efforts and reflections made in this field by the other organisation (vide: the works on the Delphi convention performed by the Council of Europe). These constructed definitions of ‘heritages’ subsequently grow into having their own institutions, procedures and criteria, even within the same organisations that rarely ‘communicate’18 with each other. This situation results in splintering into fractions: communities, groups and individuals; experts, government and non-government institutions. Thus, we have experts: (art) historians, conservators, archaeologists, (landscape) architects, ethnographers, linguists, and others, who take care of their own respective fields, protecting them against the intruders from other ‘regimes’ and organisations, thus literally and metaphorically ‘guarding’ their cultural heritages (this phenomenon is referred to as the expertisation of cultural heritage; see Lixinski 2013). Therefore, even though cultural heritage is officially regarded as inseparable and in need of an integrated or holistic approach19 – and as one that should not be separated into tangible and intangible – the existing separate legal solutions and distinct institutions, in fact, contribute to sustaining the prevalence of sectors. This leads to a situation, in which – as in an endless loop – the legal, organisational, and expert fragmentation is still supported, both on the local, national and on the international level. An important aspect of this process is the continuous professionalisation of the discussion and of the formulation of solutions in respective fields, which in turn results in the creation of conditions that sustain the prevalence of specific ‘regimes’. This term has been a subject of in-depth scrutiny of Regina F. Bendix, Aditya Eggert and Arnika Peselmann (2013). These authors indicate that they use this term in the way it was defined in the theory of international regulation (Bendix, Eggert, and Peselmann 2013, 12–13), in which ‘international regime’ (the 2003 Convention should be treated as such) pertains to the norms and regulations that have been negotiated between the actors on the international level (here: in the form of regulations and norms written down in the 2003 Convention). Such regime leads to the emergence of new 17 Not ratified yet. 18 Exceptions include the recent cooperation between teams of experts, for example the 1954 Convention, the 1970 Convention, and the 1972 Convention related to the identification of threats to cultural heritage in the Middle East and North Africa. Although the UNESCO Cultural Conventions Liaison Group was founded in 2012, which was comprised of the secretaries of the respective conventions, the activity of this group does not result in the actual tightening of the cooperation between these conventions. 19 See e.g. European Commission 2014; Human Rights Council 2015, para. 8. �Summary institutions (e.g. the organs of the Convention), whose task is to make decisions and generate rules, also in response to new issues (here: for example, the issue of sustainable development and its regulation through accepting the new Chapter VI into the Operational Directives). Another practical, almost mundane problem connected to the fragmentation of the safeguarding of cultural heritage and to the presence of many different regimes is also the growing financial problem on the level of international organisations which have to manage the increasing number of conventions and the growing number of member states. The report presented in UNESCO in 2013 directly highlighted the fact that ‘while the work of the convention secretariats has increased over the years, the financial resources of the secretariats have not been in tandem with the workload’ (UNESCO 2013a, 7). In order to approach this problem, the Cultural Conventions Liaison Group (CCLG) was formed in 2012, comprising of secretaries of respective conventions and senior management of the Culture sector. Its task was to foster coordination and efficiencies among the convention secretariats, which, after all, share similar problems and challenges. However, the opinion about the effectiveness of this Group’s actions is rather moderately optimistic, and even sceptical (Duvelle 2017, in print), and if there are no radical, diametrically different steps, the process of fragmentation will deepen further. And even though countries, as well as international organisations, might be interested in sustaining this fragmentation status quo, it leads to many difficulties from the perspective of the coherence of the safeguarding actions – and their administrative realisation. Solving the existing contradictions thus seems to be beyond the capabilities of states. The largest potential and possibility of stopping or even reversing the process of fragmentation lies therefore in a vision and a specific programme, which can be presented by an international organisation and in obtaining the support for it by states that in fact are its part. This scenario, however, seems implausible. Conclusions The 2003 Convention, by placing communities, groups and individuals in the centre of attention has at the same time made central the question of the ethics of conduct in issues related to the human and his cultural identity. These ethics are situated – in many cases – on the pole that is opposite to politics. The 2003 Convention, as every instrument of international law which is ratified by countries, gathers the representatives of these countries and constitutes a platform of their 465 �466 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development interests, has a political character, however, it is the attempts to break the rules of its functioning in a political-free space that are the most significant threat to it. The system of checks and balances that is forming before our eyes after 10 years of its functioning, which entails the cooperation of the bearers of heritage (communities, groups and individuals), delegates of countries (also with the participation of the Convention Secretariat), and the representatives of the scientific world (experts), requires constant concern to keep them in the right balance. The pessimistic, however realistic assessment of this challenge suggests that the ‘implementation optimism’ stemming from the nearly universal ratification of the 2003 Convention, together with the pressure of countries to be ‘on’ the lists, will never free the Convention entirely from politics and the attempts to increase the role of states at the cost of the other two elements of this system. At the same time, a realistic assessment of this situation can yield solutions (procedures) which will allow to practically strengthen the role of bearers themselves, which will in turn highlight the importance of ethical principles encompassing their heritage and ultimately make the criteria of evaluation of the inscription on the lists as well as those of the Convention itself more objective, thus reducing – however not entirely eliminating – the processes that lead to it politicisation. Thus, a creation of a functioning system of checks and balances is possible, however, it will require efforts of all sides of this convective ‘three-partite division of power’, including bearers (communities, groups and individuals), representatives of states, and experts. The concessions made by the strong for the weak in this present system might perhaps be the biggest challenge in the subsequent 10 years of the functioning of the 2003 Convention. It is they, however, that might constitute the crucial difference distinguishing it from other acts of international cultural heritage law and ultimately lead to a situation in which the widely-known statement of its ‘revolutionary’ character fully ‘enters into force’. *** The texts gathered in this volume allowed to extract key issues that characterise the underlying assumptions, the philosophy of safeguarding, and the practical applications of the 2003 Convention. The 10 remarks presented above definitely do not exhaust what can be and needs to be said about it. Fortunately, the proliferation of research and the rapid increase in awareness related to the 2003 Convention among states, together with the growing engagement of ICH bearers into its identification, transmission and development raises hope that in the next 10 years the issues analysed here �Summary will have at least partially changed their shape and character for the better, and the most burning problems will have been at least partially solved. It certainly should be wished to the 2003 Convention itself, to the states parties, and to its ‘guardian’ – UNESCO, but most of all, it should be wished to those to which it owes its existence: the bearers of intangible cultural heritage. The research on the subjects gathered in this article has been funded from the young scientists grant (2016), awarded by the Faculty of Political Science and International Studies of the University of Warsaw. The author would like to thank dr. Andrzej Jakubowski for his helpful comments on the first version of this text. References “Most-Ratified International Treaties.” 2012. United Nations Blog. Accessed May 10, 2017. https://blogs.un.org/ blog/2012/09/24/most-ratified-international-treaties/. Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto, and Markus Tauschek, eds. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Anholt, Simon. 2006. Sprawiedliwość marek: jak branding miejsc i produktów może uczynić kraj bogatym, dumnym i pewnym siebie [Brand New Justice: The Upside of Global Branding]. Translated by Marta Hereźniak and Mirosław A. Boruc. Warszawa: Fundacja Promocja Polska. Instytut Marki Polskiej. Asad, Talal. 1973. Anthropology and the Colonial Encounter. London: Ithaca Press. Bendix, Regina, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, eds. 2013. Heritage Regimes and the State. 2nd, rev. ed. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. Blake, Janet. 2009. “UNESCO’s 2003 Convention on Intangible Cultural Heritage. The Implications of Community Involvement in ‘safeguarding.’” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 45–73. London: Routledge. Blake, Janet. 2017. “The Impact of UNESCO’s 2003 Convention on National Policy-Making: Developing a New Heritage Protection Paradigm?” In The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage, edited by Michelle L. Stefano and Peter Davis, 69–78. Abingdon: Routledge. Brown, Michael F. 2012. “Safeguarding the Intangible.” Museum Anthropology Review 6 (2):93–97. 467 �468 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Duvelle, Cécile. 2014. “A Decade of Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: Challenges and Perspectives.” Ethnologies 36 (1–2):27–46. Duvelle, Cécile. 2017. “Interview with Cécile Duvelle.” Interview by Hanna Schreiber and Lucas Lixinski. Santander Art and Culture Law Review 3, in print. Gazur, Łukasz. 2017. “Szopki światowym dziedzictwem [Szopka nativity scene is world heritage].” Dziennik Polski. Accessed June 15. http://www.dziennikpolski24.pl/aktualnosci/kultura/a/szopki-swiatowym-dziedzictwem,11888482/. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. “Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation.” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 93–111. London: Routledge. Hafstein, Valdimar Tr. 2015. “Intangible Heritage as Diagnosis, Safeguarding as Treatment.” Journal of Folklore Research 52 (2–3):281–98. Holden, John. 2013. Influence and Attraction: Culture and the Race for Soft Power in the 21st Century. London: British Council. Hottin, Christian, and Sylvie Grenet. 2017. “Is Intangible Cultural Heritage An Anthropological Topic? Towards Interdisciplinarity in France.” In The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage, edited by Michelle L Stefano and Peter Davis, 59–68. Abingdon: Routledge. Human Rights Council. 2015. “Promotion and Protection of the Rights of Indigenous Peoples with Respect to Their Cultural Heritage,” A/HRC/30/53. Jacobs, Marc, Jorin Neyrinck, and Albert van der Zeijden, eds. 2014. Brokers, Facilitators and Mediation: Critical Success (F)actors for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage. Kontich: Volkskunde. Jakubowski, Andrzej, and Karolina Wierczyńska, eds. 2016. Fragmentation vs the Constitutionalisation of International Law: A Practical Inquiry. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2):52–65. European Commission. 2014. “Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions. Towards an Integrated Approach to Cultural Heritage for Europe,” COM(2014) 477 Final. Kono, Toshiyuki, ed. 2009. Intangible Cultural Heritage and Intellectual Property: Communities, Cultural Diversity and Sustainable Development. Antwerp: Intersentia. Koskenniemi, Martti. 2006. “Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission,” A/CN.4/L.682. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania [Reflections on the essence of European heritage]. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. �Summary Kurin, Richard. 2012. “Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown.” Museum Anthropology Review 6 (2):98–101. Lixinski, Lucas. 2013. “International Cultural Heritage Regimes, International Law, and the Politics of Expertise.” International Journal of Cultural Property 20 (4):407–29. Logan, William, Máiréad Nic Craith, and Ullrich Kockel, eds. 2016. A Companion to Heritage Studies. Chichester: Wiley-Blackwell. Luengo, Ana, and Mechtild Rössler, eds. 2012. World Heritage Cultural Landscapes. Elche: Ayuntamiento de Elche. Meskell, Lynn, Claudia Liuzza, and Nicholas Brown. 2015. “World Heritage Regionalism: UNESCO from Europe to Asia.” International Journal of Cultural Property 22 (4):437–70. Nowicka, Ewa. 2006. Świat człowieka – świat kultury [World of Man – World of Culture]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Onciul, Bryony, Michelle L Stefano, and Stephanie Hawke, eds. 2017. Engaging Heritage, Engaging Communities. Woodbridge: Boydell Press. Rudolff, Britta, and Susanne Raymond. 2013. “A Community Convention? An Analysis of Free, Prior and Informed Consent Given under the 2003 Convention.” International Journal of Intangible Heritage 8:153–64. Schreiber, Hanna, and Anita Budziszewska. 2015. “W stronę prawa do kultury? [Towards a right to culture?]” In Ochrona dziedzictwa kultury w konfliktach zbrojnych w świetle prawa międzynarodowego i krajowego: 60 lat konwencji haskiej i 15 lat jej Protokołu II [Protection of cultural heritage in armed conflict in the light of international and national law: 60 years of the Hague Convention and 15 years of its Second Protocol], edited by Elżbieta Mikos-Skuza and Krzysztof Sałaciński, 63–86. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej. Schreiber, Hanna. 2014. “Konwencja UNESCO z 2003 roku: między prawniczą pewnością a antropologicznymi wątpliwościami. W 10-lecie istnienia Konwencji (2003–2013) [UNESCO 2003 Convention: between a lawyer’s certainty and an anthropologist’s doubt. 10th anniversary of the Convention (2003–2013)].” In Kultura ludowa: teorie, praktyki, polityki [Folk culture: theory, practices, politics], edited by Barbara Fatyga and Ryszard Michalski, 375–406. Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych. Schreiber, Hanna. 2016. “Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016) [Patrimonialisation in international relations. Selected trends in international protection of cultural heritage (2006–2016)].” In Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych [Trends and development processes of contemporary international relations], edited by Marcin Florian Gawrycki et al., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 469 �470 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Schreiber, Hanna. 2017. “Intangible Cultural Heritage and Soft Power – Exploring the Relationship.” International Journal of Intangible Heritage 12:43–57. Schuster, J. Mark. 2002. Making a List and Checking It Twice: The List as a Tool of Historic Preservation. Chicago: The Cultural Policy Center at the University of Chicago. Skounti, Ahmed. 2011. “The Lost Ring: UNESCO’s World Heritage and Intangible Cultural Heritage.” Millî Folklor 89:28–40. Skounti, Ahmed. 2017. “The Intangible Cultural Heritage System: Many Challenges, Few Proposals.” Santander Art and Culture Law Review 3, in print. Smeets, Rieks, and Harriet Deacon. 2017. “The Examination of Nomination Files under the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.” In The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage, edited by Michelle L Stefano and Peter Davis, 22–39. Abingdon: Routledge. Smith, Laurajane, and Natsuko Akagawa, eds. 2009. Intangible Heritage. London: Routledge. Stojkova Serafimovska, Velika. 2014. “Makedonskata wokalna muziczka tradicija wo procesot na opsztestwenata tranzicija [The Macedonian vocal music tradition in the process of social transition].” Unpubl. Ph.D. diss., Ss. Cyril and Methodius University in Skopje. Symonides, Janusz. 1998. “Cultural Rights: A Neglected Category of Human Rights.” International Social Science Journal 50 (158):559–72. Turgeon, Laurier. 2014. “The Politics and the Practices of Intangible Cultural Heritage.” Ethnologies 36 (1):5–25. UNESCO. 1993. “Establishment of a System of ‘Living Cultural Properties’ (Living Human Treasures) at UNESCO,” (142 EX/18). http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000958/095831eo.pdf. UNESCO. 2003. “Intersessional Working Group of Government Experts on the Preliminary Draft Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, UNESCO Headquarters, 22–30 April 2003, Report.” http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001303/130350e.pdf. UNESCO. 2013a. “Audit of the Working Methods of Cultural Conventions,” IOS/AUD/2013/06. UNESCO. 2013b. “The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies, Adopted in Hangzhou, People’s Republic of China, on 17 May 2013.” http://www.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/images/FinalHangzhouDeclaration20130517.pdf. UNESCO. 2014. “UNESCO’s Participation in the Preparations for a Post-2015 Development Agenda. Overview of Goals and Targets Proposed.” http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002273/227355e.pdf. UNESCO. 2016a. “Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Report of the Evaluation Body on its work in 2016.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10-EN.docx. �Summary UNESCO. 2016b. “Soft Power Agenda”. Accessed March 12. http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/ who-we-are/director-general/my-priorities/soft-power-agenda. UNESCO. 2017. “Yoga.” Accessed July 15. https://ich.unesco.org/en/RL/yoga-01163. 471 �472 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Acknowledgements �Summary Publication of a book that contains nearly 40 papers representing the experiences in the implementation of the 2003 Convention of the safeguarding of the intangible cultural heritage in 17 countries, in two language versions: Polish and English, in both digital and paper form, is a great challenge. Facing this challenge would not be possible without the kindness, devotion, and cooperation of many people, whose work was only brought together and bound by the editor. This publication is the aftermath of the first major international endeavour in Poland devoted to intangible cultural heritage: The First China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, organised in October 2016 in Kraków. It was realised by the Polish Ministry of Culture and National Heritage and the Polish Heritage Board, which cooperated on the substantive issues with the Ministry of Culture of the People’s Republic of China. The book that the reader is holding is a robust and essential element of this meeting and allows to return to the important discussions and themes related to the safeguarding of intangible cultural heritage, which were raised during the debates in the International Cultural Centre in Kraków. Therefore, I would like to thank Prof. Magdalena Gawin, Vice Minister of Culture and National Heritage and General Monument Conservator, and Prof. Małgorzata Rozbicka, the Director of the National Heritage Board of Poland. Without their support, this book could not have been published. 473 �474 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The participants of the Forum in the Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Summary Thanks to this publication, the voice of the experts invited to Poland can reach a significantly wider audience and join the lively discussion that is currently shaping the cultural heritage safeguarding system in all 17 countries. The experts that came to Poland made the atmosphere of the Forum not only subject-oriented but also very kind, and the contacts that were made are still kept alive today and certainly will find a continuation in future endeavours, perhaps even joint applications for entries of the common regional and trans-national intangible cultural heritage on the UNESCO lists. The kind and patient cooperation of all the experts – authors of the texts for this publication – was the key factor to its creation. I would like to thank them with all my heart! I would also like to give my sincere thanks to Professor Andrzej Rottermund, who reviewed such a big volume. His remarks allowed us to notice new issues, important not only from the perspective of the book but from the entire system of safeguarding itself. Such ventures also have their ‘silent heroes’ – hidden behind the authors’ names. I would like to express my greatest gratitude and appreciation to the language editor Tomasz Wiśniewski, who has proofread and corrected the final edition of the English version of the book. Equal appreciation and gratitude go to the editor of the Polish language version, Aleksandra Zych, who has also performed the mechanical editing of all the texts. Without the two of you, the book would not take the shape that we had all dreamed about. The formal side of the publication process was overseen with patience and understanding by Katarzyna Sadowska-Mazur, the head of the Intangible Cultural Heritage Unit at the National Heritage Board of Poland. Without her help in the key moments, we would not have achieved it all. I would also like to thank Magda Piotrowska-Kloc (Printomato) for the professional typesetting and preparation of the book for print. I sincerely hope that this work will become the point of reference to further actions and projects of safeguarding intangible heritage in the 17 states – parties to this crucial UNESCO Convention – and that it will allow us to build a better, more inclusive and balanced system of safeguarding intangible heritage in our countries. Hanna Schreiber July 2017 475 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce7861fc6542f41333d6e02f8a463d15.pdf 60d56a93ec60bbe3b897d9f016167ba5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6643 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource UNESCO cultural heritage Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6211 Title A name given to the resource Intangible cultural heritage: safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. Part 1 Description An account of the resource 258 s.; il.color. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (ed.) Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available National Heritage Board of Poland Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE edited by Hanna Schreiber 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �Title Intangible Cultural Heritage: Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China. The 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 Convention through the Prism of Sustainable Development. Scientific and substantive editor Hanna Schreiber Principal reviewer Andrzej Rottermund Language editing Tomasz Wiśniewski Translation LIDEX Mechanical editing Aleksandra Zych Proof-reading Tomasz Wiśniewski, Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Layout, cover design and typesetting Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 National Heritage Board of Poland ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-95-8 Printed by Łódzkie Zakłady Graficzne The views expressed in the articles published in this volume are those of the authors and do not necessarily represent the views of the institutions they work for, neither the National Heritage Board of Poland nor the Polish Ministry of Culture and National Heritage. �FOREWORDS Intangible cultural heritage at the heart of sustainable development . . . 12 Timothy Curtis Foreword . . . 16 Magdalena Gawin Opening speech . . . 20 Chen Fafen The National Heritage Board of Poland in the process of implementing the provisions of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 26 Małgorzata Rozbicka Introductory speech made during the opening of the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage . . . 34 Leszek Zegzda Kraków and its heritage in the European context . . . 40 Jacek Purchla �4 INTRODUCTORY PAPERS Intangible cultural heritage safeguarding: a global campaign and its practice in China . . . 52 An Deming Implementation of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the Polish experience . . . 68 Jan Adamowski PART 1. ICH AND GOOD PRACTICES OF ITS SAFEGUARDING Croatia’s intangible cultural heritage safeguarding policies and practice. The implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Croatia . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Safeguarding intangible cultural heritage in Latvia: insights into the contribution of NGOs . . . 100 Gita Lancere, Anita Vaivade Intangible cultural heritage in Lithuania . . . 112 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Hungary . . . 128 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 PART 2. ICH AND THE EXAMINATION AND DOCUMENTATION OF PHENOMENA The strategy of safeguarding the intangible cultural heritage in the Czech Republic . . . 142 Martin Šimša Estonian inventory of intangible cultural heritage. The case of cross-trees . . . 154 Marju Kõivupuu Intangible cultural heritage of Albania and the challenges in creating the National Inventory and the list of phenomena and elements . . . 166 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiguity in the system of safeguarding intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia . . . 184 Velika Stojkova Serafimovska, Ivona Opetčeska Tatarčevska The implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in the Republic of Serbia: documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade . . . 198 Danijela Filipović Safeguarding intangible cultural heritage in Bosnia and Herzegovina . . . 214 Milica Kotur Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovakia . . . 226 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Safeguarding intangible cultural heritage in Bulgaria . . . 238 Albena Georgieva Documentation as a form of safeguarding of the intangible cultural heritage in China: practice and experience . . . 254 Deng Xuechen PART 3. CREATING THE ICH SAFEGUARDING SYSTEM – CURRENT CHALLENGES AND SOLUTIONS The intangible cultural heritage of Romania: current situation and future directions . . . 262 Marta Nedelcu The intangible cultural heritage of Slovenia and the activities of the Coordinator . . . 274 Nena Židov Networks of intangible cultural heritage experts in Hungary . . . 286 Eszter Csonka-Takács Intangible cultural heritage in the system of cultural heritage protection in Poland . . . 292 Katarzyna Zalasińska What do we mean when we say ICH? Or does the Galičnik wedding constitute ‘intangible cultural heritage’? . . . 300 Ivona Opetčeska Tatarčevska �7 ‘World is sacred’ worldview as an element of intangible cultural heritage in the modern world . . . 306 Vida Šatkauskienė Safeguarding and transmission of intangible cultural heritage – the case of Surova in a museum context . . . 318 Iglika Mishkova The Association of Folk Artists and its activities for the safeguarding of intangible cultural heritage in Poland . . . 336 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk PART 4. ICH AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT Lists of intangible cultural heritage: the beginning or the end of sustainability? . . . 352 Eva Románková-Kuminková Intangible cultural heritage and sustainable development: case study of Suiti cultural space in Latvia . . . 370 Anita Vaivade Vernacular religion as an element of intangible heritage in terms of sustainable development . . . 380 Katarzyna Smyk Importance of inter-institutional cooperation for ICH safeguarding and sustainable development. The case of dry stone building . . . 398 Mirela Hrovatin �8 Securing the future of intangible cultural heritage in Romania in a sustainable way: benefits and subsequent risks . . . 412 Adina Hulubaş Discontinuation in transmission – threats and questions. The case study of Glasoechko singing in the Republic of Macedonia . . . 422 Velika Stojkova Serafimovska SUMMARY Ten remarks on the 10th anniversary of entry into force of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage . . . 434 Hanna Schreiber Acknowledgements . . . 472 Hanna Schreiber �FOREWORDS �12 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage at the heart of sustainable development Timothy Curtis* * Chief of the Intangible Cultural Heritage Section, Culture Sector, UNESCO Secretary of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. �Forewords In 2003, the adoption of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage has shaped a new global understanding of heritage, beyond monuments, beyond artefacts, to include living heritage, recognising this as a force of innovation, social transformation and sustainable development. Within this new normative instrument, a radically new approach to the safeguarding of the living dimension of heritage has been promoted, putting communities and peoples first, as custodians and as bearers of cultural expressions. A similar spirit has inspired the elaboration of the 2030 Agenda for Sustainable Development, agreed in 2015 by the United Nations Member States. For the first time at the global level, culture, and in particular cultural heritage and diversity are recognised as drivers and enablers of an inclusive and human-centred approach to development. Heritage, including intangible cultural heritage, is indeed at the centre of the most pressing challenges facing humanity. Leveraging living heritage for sustainable development can help communities build more tolerant and more inclusive societies. In this context, the 2003 Convention can play an important role in the implementation of the 2030 Agenda for Sustainable Development, as a tool for realising the potential of intangible cultural heritage for environmental sustainability, inclusive social and economic development, as well as peacebuilding. At its sixth session in May-June 2016, the General Assembly of States Parties to the 2003 Convention adopted a new Chapter VI of Operational Directives dedicated to the safeguarding of intangible cultural heritage and sustainable development at national level. These new Operational Directives encourage States and communities to see living heritage as a wellspring of solutions to eradicate poverty and hunger, to create decent and green jobs 13 �14 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Timothy Curtis, 2016, © UNESCO. �in the cultural sector, in arts and crafts, in music and many other fields. By placing emphasis on the importance of traditional knowledge systems for identifying ways of living together and using resources sustainably, they reaffirm UNESCO’s firm conviction that living heritage is at the heart of contemporary issues facing our societies. Furthermore, they demonstrate how the international community is increasingly aware of the true potential of intangible cultural heritage for tackling current development challenges and those that can be anticipated in the future. In this endeavour, international and regional cooperation – one of the key purposes of the 2003 Convention – is of tremendous importance. Driven by a fast economic growth in the past two decades, Central and Eastern European countries, as well as China, face comparable challenges in safeguarding the diversity and ensuring the viability of their living heritage. Globalization and an unprecedented urban growth bring out new challenges for the future of our societies in better living together. Against this backdrop, efforts to safeguard intangible cultural heritage are increasingly considered as important to support communities not only in safeguarding their practices and values that define their lifestyles but also in promoting respect for other cultural traditions and lifestyles. However, this enhanced awareness among decision-makers, experts and communities is not yet sufficient. I am therefore very pleased to see the initiative of the Ministry of Culture and the National Intangible Cultural Heritage Board of Poland to convene a wide range of experts from Central and Eastern Europe and China to share good and effective practices in the safeguarding of living traditions. It fully demonstrates how urgent and useful it is to identify and safeguard the many cultural practices and knowledge that we have been elaborating over our history, and that are still relevant to many of our present challenges. It also highlights the commitment of the international community in ensuring that heritage’s full potential is mobilised, thereby advancing the well-being of societies and human progress, and it is my hope that it will serve as a source of inspiration for many other stakeholders worldwide. �16 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Foreword Magdalena Gawin* * Under-secretary of State at the Ministry of Culture and National Heritage (Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego), Warsaw, Poland, professor. �Forewords The First China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage is a wonderful continuation of the partnership and cooperation between China and 16 countries of Central and Eastern Europe initiated in Warsaw, Poland, and which has been maintained for more than four years now. I am glad that culture and intangible cultural heritage play such a significant role in many of the obvious areas of the cooperation, such as the economy, diplomacy, or infrastructure investments. That is because it is precisely this area of the heritage of mankind with all of its otherness and diversity that allows us to draw deep connections between places even as far afield – at first glance – as Asia and Europe or China and the countries of our region. Irrespective of the above-mentioned differences, all of us draw from the traditions, knowledge and skills of the past generations equally. It is culture and the heritage it creates that build our identity and sense of community – the great, human, European, Asian, or national ones, but also the small, regional, local and familial ones. In important and everyday moments, it is precisely intangible heritage that allows us to answer the basic questions of who we are, where we come from, where we are headed and what for, as well as what values are important to us. It is also culture that allows us to recognise the same invaluable process that has created civilisation for centuries and millennia in other human beings – irrespective of their origin and identity. Culture teaches us the respect for our own culture and achievements, but also for the different paths and achievements of our neighbours, often as far afield and seemingly distant as China. 17 �18 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Magdalena Gawin, 2016. Photo by Monika Szalek. �Forewords St John Paul II, one of the greatest Poles, and at the same time one of the most brilliant thinkers of the 20th century, wrote: What is culture? Culture is the expression of man. It is an affirmation of humanity. It is created by man – and it is through culture that man is created. He creates himself through the inner effort of the spirit: the thought, the will and the heart. And at the same time, man creates culture together with others. Culture is an expression of interpersonal communication, joint thinking and joint action of humans. It is created in service of the common good – and it becomes a basic right of human communities.1 Today, these words seem to be the most accurate description of the role which intangible heritage plays in the life of societies. It is the heritage that, by permeating all layers of culture – from traditional, folk culture to popular culture to high, classical or modern culture – consolidates and co-creates it, and helps to appreciate the role of community in all meanings and scopes of this word. Owing to legal instruments such as the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, since 2003 we have had international mechanisms that make it possible to safeguard elements of the heritage for future generations, as well as promote its diversity all over the world. Over the course of three days, the experts and representatives of seventeen countries who gathered at the First China – Central and Eastern European Countries Forum shared their experiences with regard to safeguarding, supporting, and developing activities that promote and disseminate intangible heritage. This exchange of practices, culminating in this exceptional publication, will enable all of us not only to make greater use of the potential for growth that lies in understanding and making use of the wealth of our common experiences than we did before, but first and foremost sensitise the governments and influential bodies of our countries to the significance of safeguarding and supporting – also financially – the intangible heritage of our nations and local communities for contemporary times. 1 Fragment of a speech presented to the youth gathered at Wzgórze Lecha (Lech’s Hill) in Gniezno on 3 June 1979. 19 �20 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Opening speech Chen Fafen* * Deputy Director of the Bureau for External Cultural Relations, Ministry of Culture, People’s Republic of China. �Forewords Distinguished Ministers, Experts, scholars, Ladies and gentlemen! The first ‘China-Central and Eastern Europe Intangible Cultural Heritage Protection Experts Forum’, jointly prepared by the Ministry of Culture of the People’s Republic of China and the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland is opening today in the Cultural Capital of Europe – Kraków. First, I would like to extend my warm welcome to officials and experts from China and 16 Central and Eastern European countries on behalf of the Ministry of Culture of the People’s Republic of China. Moreover, I would like to express my sincere gratitude to the organisers from Poland for all they have done to ensure the success of the forum. Culture is the spirit and soul of a country and a nationality. The level of cultural development plays a decisive role in the degree of civilisation, comprehensive power, and international competitiveness of countries and nationalities. At the same time, intangible culture plays an essential role and has a significant impact on the cultural life of people. As modernisation and globalisation accelerate, inherent cultural ecology and cultural space are put under huge pressure. Intangible culture has received an unprecedented blow. According to the consensus reached by state leaders, including the ministers of culture from China and Poland during the third meeting of Central China and Eastern European Countries 21 �22 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. Mr Chen Fafen and the Chinese delegation meeting the Lajkonik from Kraków, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Forewords in Beijing in February 2015, the Ministry of Culture of the People’s Republic of China and the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland jointly held the forum obliged to pave the way for stimulating international research and communication in terms of safeguarding intangible cultural heritage, boosting international cooperation among institutions and experts from the intangible cultural heritage sector in all countries, setting the concept consensus for China and Central and Eastern European Countries to expand communication and cooperation, and gradually laying the firm foundation for the public opinion consensus. We are hoping that the experts and scholars from culture sectors in China and 16 Central and Eastern European Countries will make full use of the discussions and exchange their views on the issues in the current environment for intangible cultural heritage safeguarding. China is an ancient civilisation; a country with a long history. The Chinese people have created a wide range of profound and kaleidoscopic cultural heritage over the course of history. It has fully embodied their extraordinary imagination and creativity. As a key part of the rich traditional culture of China, intangible cultural heritage is the intuitive witness of the evolution of the Chinese civilisation, as well as the inexhaustible driving force behind its sustainable development. The Kunqu opera was selected as the Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) in 2001. The intangible cultural heritage safeguarding guided and driven by the Chinese government has been carried out for 15 years ever since then. Cultural authorities in all levels and areas have been sparing no efforts so that China could make great progress in intangible cultural heritage safeguarding thanks to the concern of the Chinese government. Especially when China’s first law – the Law of the People’s Republic of China on intangible cultural heritage protection – was enacted in 2011, it has accelerated the progress of China’s intangible cultural heritage safeguarding, and strengthened the awareness of its entire society about intangible cultural heritage, and furthermore, significantly improved China’s global influence. China’s intangible cultural heritage safeguarding has thus been on the track of the exemplary legislative cycle. In August 2004, the Chinese Government joined the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. This means that modern China, together with its uninterrupted 5000-year-old tradition will continue to progress and perfect the safeguarding of its intangible cultural heritage, and set the will to protect it as a national goal. China has been constantly refining its work concept of safeguarding intangible cultural heritage amid its continuous efforts to expand and perfect the practical aspects of the safeguarding process. 23 �24 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development We have especially stressed three concepts in recent years: the first concept is safeguarding with improvement; the second is integrating intangible cultural heritage with modern life; the third is the ecological protection concept regarding people, heritage, and life. Central and Eastern European countries have long histories and splendid cultures. The safeguarding of their intangible cultural heritage is characterised by different features and truly inspires our work in China. The Ministry of Culture of the People’s Republic of China and Chinese experts greatly cherish the opportunity for communication. We hope to discuss with the intangible cultural heritage safeguarding experts from 16 countries the challenges in the relationship between intangible cultural heritage and sustainable development, and gain substantial results. Finally, I want to thank the organisers again for their dedicated efforts and invite all the Central and European Countries to actively participate and wish the forum a great success. ��26 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The National Heritage Board of Poland in the process of implementing the provisions of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage Małgorzata Rozbicka* * Director of the National Heritage Board of Poland, Warsaw, Poland, professor, Faculty of Architecture, Warsaw University of Technology �Forewords Heritage – this term is ambiguous and undergoes continuous change, which constantly broadens and enriches its semantic range. In the field of many sciences, disciplines, and social practices, including those in whose context the term ‘heritage’ has not been properly recognised recently, this term often turns from a peripheral to a central one. It occurs wherever attempts are made to safeguard, adapt or use (sometimes practical) tangible and intangible remnants of the past. In this sense, heritage is also emotionally charged as it creates a close link between the entity which is or feels like the owner thereof and the entity which consented to succession (Kowalski 2013, 15). The term ‘cultural heritage’ has been changing and evolving since the 1960s. Nowadays, heritage is understood as a broad collection of tangible and intangible values; it is a re-source subjected to constant change, adjustment and interpretation by many users. The perception of the past and the relics thereof, and thereby the manner and scope of making use of them, undergo constant change. The spectrum of what is considered worth preserving also broadens and new interpretations emerge under the so-called patrimonialisation processes. Certain aspects of the past are assigned significance, whereas others are deliberately or unin-tentionally allowed to disappear, be it from the cultural landscape or from the public awareness (Murzyn 2007). The First China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage is doubtlessly a perfect occasion for international experts to discuss the above-mentioned issues, and in particular to exchange information on the contemporary meaning of intangible heritage for the communities of the countries represented at the Forum, and ways in which they understand, interpret, use, and safeguard it. 27 �28 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Małgorzata Rozbicka, 2013. Photo by Emilia Matuszewicz, © National Heritage Board of Poland. �Forewords In Poland, before the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003) was ratified (2011), the tasks thereunder were assigned to the National Heritage Board of Poland (Narodowy Instytut Dziedzictwa, hereinafter referred to as ‘NID’) by decision of the Minister of Culture and National Heritage of 15 February 2010. NID is a cultural institution, which has continued the activities of the former National Centre for Research and Documentation of Monuments (Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków) since 2011, and at the same time is a legal successor of the Centre for Preservation of Historic Landscape (Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, 2002), which was founded in 1962, and of the Centre for Preservation of Archaeological Heritage (Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego, 2007). NID, under a new name and new by-laws and better adjusted to the current needs of the system for safeguarding cultural heritage, also gained additional competencies, for in-stance in the scope of monitoring historical monuments, digitalising the collected documentation, and creating databases of monuments, as well as – which is of particular interest to us – in the scope of safeguarding intangible heritage. Therefore, in connection with the implementation of Article 13 of the Convention concerning the establishment of institutions documenting intangible cultural heritage and enabling access thereto, the Team for Preservation of Tradition and Culture (currently: Team for Intangible Heritage, Zespół ds. dziedzictwa niematerialnego) was created in May 2011 at NID, whose main objective was to develop and implement strategic solutions aimed at ensuring adequate safeguarding of the intangible heritage of Poland. In collaboration with experts – researchers of this issue from academic circles – the Team – which has been responsible for implementing the provisions of the UNESCO 2003 Convention since its establishment – developed the inventory strategy for the intangible cultural heritage in Poland and prepared the required documents, such as the rules and procedures for entering phenomena onto the National List of Intangible Cultural Heritage (Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego), as well as a relevant application form and guidelines for filling it in. In 2012, the Team for Intangible Heritage prepared an information package for Local Government Units which apart from discussing the possibility of implementing the 2003 Convention also contained guidelines and forms helpful for the identification and inventory of intangible heritage. Moreover, NID launched a website (niematerialne.nid.pl), which is dedicated to the Convention and the issues of safeguarding, first and foremost in relation to national intangible heritage. The intended fundamental task of the website was the publication and dissemination of knowledge 29 �30 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of the phenomena entered onto the National List of Intangible Cultural Heritage and the creation of a modern platform for the exchange of experiences between depositaries, non-governmental organisations, and cultural institutions. The website was also supposed to provide relevant information on the events, competitions and workshops organised in our country in connection with intangible cultural heritage. Also in 2012, the Team within NID, in cooperation with the Department of Polish Culture of the Institute of Culture Studies at Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Poland (Zakład Kultury Polskiej Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), organised an international scientific conference ‘Intangible Cultural Heritage: Sources – Values – Safeguarding’ (Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona). Submission of applications to the National List of Intangible Cultural Heritage, which is supposed to constitute a list of the manifestations of living intangible heritage in Poland, ultimately opened in January 2013. The List, maintained by the Minister of Culture and National Heritage, with the help of NID and the Council for Intangible Cultural Heritage of the Ministry of Culture and National Heritage (Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego), is for information purposes only, and at the same time reflects the diversity of the intangible heritage present in our country. Applications to enter such elements onto the National List of Intangible Cultural Heritage are reviewed by the Council for Intangible Cultural Heritage. To this day, the Minister of Culture and National Heritage has issued decisions to enter twenty various phenomena from all over Poland1 onto the National List of Intangible Cultural Heritage on the basis of recommendations of the Council. Also in February 2013, the NID Team organised an international conference under the name ‘Best Practices in the Implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage’ (Dobre praktyki w realizacji zadań związanych z Konwencją UNESCO w sprawie ochrony dziedzictwa niematerialnego z 2003 roku) together with the Association of Folk Artists (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), the aim of which was to present the general assump1 Phenomena entered onto the National List of Intangible Cultural Heritage (as of 2016): ‘Artistic and historical gunsmithing – items made in accordance with the traditional Cieszyn school’; ‘The Lajkonik procession’; ‘The Kraków szopka tradition’; ‘The lightering traditions in Ulanów’; ‘The Corpus Christi procession in Łowicz’; ‘The Esperanto language as a carrier of the Esperanto culture’; ‘The skill of creating and playing the koza (Podhale bagpipes)’; ‘The Żukowo school of Kashubian emroidery’; ‘Falconry – living tradition’; ‘The Polish national dances’; ‘The indulgence festivities in honour of St Roch with blessing of animals in Mikstat’; ‘The traditional casting technique of the Felczyńskis in Taciszów’; ‘The Dyngus przywołówki in Szymborze’; ‘The Warmia dia-lect as a carrier of oral traditions’; ‘The Żywiec–Sucha Beskidzka toymaking’; ‘Honey hunting’; ‘Perebory – the Bug River weaving traditions’; ‘The Kraków bobbin lace’; ‘The cultural traditions of Biskupizna’; ‘The carol singing of the New Year Dziady in the Żywiec region’. �Forewords tions connected with the implementation of the provisions of the Convention and the scope and manners of operation of the safeguarding of the intangible heritage in Poland and other European countries. In 2014, Regional Coordinators for Intangible Heritage were appointed at all sixteen Regional Offices of NID. Before taking action, they were comprehensively trained. They participated in two training sessions which concerned both the provisions of the 2003 Convention and the practical aspects of the implementation thereof. From filling in applications to measures which NID coordinations can and should take in order to safeguard and inventory intangible heritage as part of the cooperation and contact with the depositaries, local government units and non-governmental organisations, as well as academic circles. At present, coordinators independently help local communities to fill in applications and also inform stakeholders as well as relevant institutions and organisations of the potential benefits, but also dangers associated with entering individual phenomena onto the National List or, in the future, onto UNESCO lists. In 2014, NID organised a workshop in Sandomierz which was dedicated to the cooperation of non-governmental organisations, cultural institutions and local government units in the area of intangible heritage. Representatives of circles active in the area of safeguarding, promoting and documenting intangible cultural phenomena: representatives of non-governmental organisations, cultural and educational institutions, offices and cultural animators were invited to participate in the two-day workshop the purpose of which was to develop methods of cooperation in safeguarding the intangible cultural phenomena present in our country. The workshop concerned the essence of intangible cultural heritage and forms of safeguarding it compliant with the methodology developed at the UNESCO forum. Practitioners from this field shared their experience and professional tips on how to safeguard intangible cultural heritage effectively, which helped the workshop participants gain new competencies in the area of identification and inventory. The second nationwide workshop was organised by NID in 2015 in Zakopane. This time it was dedicated to presenting the so-called good practices in safeguarding intangible heritage. The speakers and the hosts of the workshop were professionals who safeguard such heritage on a daily basis. On the first day, they shared their practical experience with a large audience. On the following day, seven workshop groups jointly discussed the matter of how the tools proposed by the Convention can be used to safeguard individual intangible cultural phenomena effectively. At present, NID employees actively participate in meetings dedicated to safeguarding the intangible cultural heritage of our country, co-organised by the Monuments Preservation Department 31 �32 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development (Departament Ochrony Zabytków) of the Ministry of Culture and National Heritage for representatives of local governments. They also participate in many conferences and meetings of statutory bodies of the UNESCO 2003 Convention. They also try to promote and disseminate the need to safeguard intangible heritage and the principles thereof with the use of the radio and television. Furthermore, in order to complete the illustration of the activity of NID outlined above, which has been carried out since 2011 in the scope of technical, organisational, and educational support for the implementation of the tasks under the 2003 Convention, it seems necessary to mention the publishing activity of NID as well. With regard to the issue of identifying and safeguarding intangible heritage, as many as six works have been published so far, including both Polish translations of key UNESCO publications2 and original works by Polish authors,3 sometimes consisting of several volumes, which concern both theoretical and practical aspects of identifying, documenting and safeguarding the invaluable intangible cultural heritage of our country.4 To conclude, I would like to express my hope that the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage was a perfect occasion for professionals from the seventeen countries not only to freely exchange their views and experience and to establish relations with international experts, but also to present the wealth of their national heritage and the measures taken by their countries in order to safeguard such heritage. It brings immense joy and satisfaction to the National Heritage Board of Poland, which had the honour and pleasure to co-organise the Forum in Kraków, that it met with such great interest and was evaluated by the participants in such a favourable manner. References Adamowski, Jan, and Katarzyna Smyk, eds. 2013. Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage: origins – values – protection]. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2 A set of eight UNESCO brochures outlining the idea behind the 2003 Convention (UNESCO 2011). 3 Narodowy Instytut Dziedzictwa n.d.; Adamowski and Smyk 2013, 2015; Przybyła-Dumin 2016. 4 A brochure presenting phenomena entered onto the National List in the years 2014–2016 (Sadowska-Mazur and Włodarczyk 2016). �Forewords Adamowski, Jan, and Katarzyna Smyk, eds. 2015. Niematerialne dziedzictwo kulturowe: zakresy – identyfikacja – zagrożenia [Intangible cultural heritage: scope – identification – threats]. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania [Reflections on the essence of European heritage]. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Murzyn, Monika A. 2007. “Dziedzictwo kulturowe w okresie przemian. Szanse i wyzwania [Cultural heritage in time of change: opportunities and challenges].” In Dziedzictwo kul-turowe w XXI wieku: szanse i wyzwania, edited by Monika A Murzyn and Jacek Purchla, 139–54. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Narodowy Instytut Dziedzictwa. n.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce [Intangible cultural heritage in Poland]. Edited by Anna Marconi-Betka, Katarzyna Sadowska-Mazur, and Julia Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Przybyła-Dumin, Agnieszka. 2016. Narracja, obyczaj, wiedza…: o zachowaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego [Narrative, custom, knowledge…: on the preservation of intangible cultural heritage]. Chorzów–Lublin– Warszawa: Muzeum „Górnośląski Park Et-nograficzny w Chorzowie”; Wydawnictwo Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Sadowska-Mazur, Katarzyna, and Julia Włodarczyk, eds. 2016. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego [National List of Intangible Cultural Heritage]. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe [Intangible Cultural Heritage]. Paryż: UNESCO. 33 �34 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Introductory speech made during the opening of the 1st China – Central and Eastern European Countries Expert-Level Forum on the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage Leszek Zegzda* * Member of the Government of the Małopolska Province. �Forewords Everything starts with the word. It is where all things originate. First, there is a thought, an idea, something of value. The word allows us to express that thought, build an image, form a new reality. And thus, the intangible precedes the tangible, for the latter is formed out of the former. All that takes tangible shape has its roots in the intangible. Tradition – the living, intangible manifestations of culture that we inherit from our ancestors is what makes up our identity – both the identity of an individual and the identity of our community as a whole. It allows us to define ourselves, to choose our place and to grow roots, forming a strong foundation and helping us build a sense of value. And so, tradition becomes the link between the past, the present, and the future. Rites, practices, performances and musical traditions bind people together and at the same time play a vital role in maintaining and nurturing our cultural diversity. Intangible heritage facilitates the contacts between different cultures, creating a common space for dialogue and mutual respect. In these contexts, the Małopolska Province truly stands out in terms of the wealth of its cultural resources. This remarkable diversity has been accumulated over the ages by the several ethnic groups and minorities that lived here. All of them created a vibrant cultural mosaic the individual parts of which may be both of pure colours that represent the most pronounced ethnic characteristics and of mixed shades produced through the cross-pollination of neighbouring cultures. Ruthenians, Jews, Romani People, Slovakians and Hungarians as well as German settlers have all created an outstanding mixture of intangible heritage on this very 35 �36 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Leszek Zegzda, 2015, © Marshal Office of the Malopolska Region. �Forewords soil. Likewise, the influence of the dozen-odd neighbouring ethnographic regions clustered together in Małopolska – Cracovians, Gorals, members of the Lachy culture and highlander groups – all different in terms of local dialect, outfits, music, rites and customs – has only added more vibrancy to this cultural melting pot. It is our people who make up this invaluable cultural wealth and whose creativity and involvement are both rooted in regional traditions. Their attachment to the location in which they live and to their traditions and age-old customs have shaped the character of consecutive generations and still does so today. It is here, in the Małopolska region, that all phenomena of the present day are experienced in a very special manner, filtered through the century-old values which influence our perception of the world, thereby shaping our ability to create. Intangible heritage is fleeting, fragile, and cannot exist on its own. Many phenomena have been lost forever as people passed away and as stories came to an end, for there was nobody to remember, nobody to save them from oblivion. It is for this reason that it is so important for us to continue to pay great attention to the living manifestations of our heritage. During the 1st China and East-Central Europe Expert Forum dedicated to intangible cultural heritage, organised in Kraków at the International Cultural Centre, we have a unique opportunity to reiterate our call for dialogue and creative exchange of experiences and good practices in the field of safeguarding intangible cultural heritage, the philosophy and management thereof, as well as the economic and political dimensions of the activities in question; for whenever different cultures meet, these are the values that always matter most. It is no coincidence that Kraków was chosen as the meeting place on this occasion. It is a place where intangible heritage has a meaningful impact on the identity of the local residents, at the same time forming an immense potential for the sustainable development of the city. The local government of the Małopolska Province pays special attention to the protection, development, and interpretation of the intangible heritage of the region. Among the many cultural institutions of the Małopolska Province, museums and culture centres continue to play a pivotal role, their activities extending to the entire region, allowing for model solutions to be developed. As a result, these institutions continue to serve as important centres of not just cultural protection, but cultural animation as well. Without a doubt, the SOKÓŁ Cultural Centre for the Małopolska Region in Nowy Sącz plays an important role in the entire process, providing care and support to local artists – regional bands and ensembles, folk musicians, instrumentalists, singers, carolers, farmer’s wives associations and country theatres. An important event which is regularly held in 37 �38 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the region is the Regional Culture Congress, first organised back in 2015 at the initiative of the Małopolska Province, with the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – ratified by the Republic of Poland in 2011 – serves as an inspiration. Works are now underway to establish the Heritage Centre for Intangible Culture, formed at the initiative of the SOKÓŁ Cultural Centre. This project would never have been possible without the involvement of the Małopolska Province, which considers the establishment of this Centre to be an important stage in the formation of a regional heritage safeguarding system. The Małopolska Province continues to acknowledge and reward various activities and projects aimed at the promotion of good examples in the field of protection of all phenomena which comprise the local cultural heritage. It is for this reason that two awards have been established: the Roman Reinfuss Prize for exceptional achievements in the field of safeguarding the local cultural identity in the Małopolska region, and the Władysław Orkan Prize for promoting the idea of regionalism and for extraordinary achievements in the field of artistic and cultural activity of local communities of Małopolska. The extraordinary wealth and diversity of the activities performed is clearly reflected in statistics: more than 1000 folk artists, 281 regional ensembles (including 153 children’s ensembles), about 170 bands, more than 350 groups of carolers, over 200 singing ensembles, 140 folk poets, 240 folk storytellers, 50 country theatres and 450 farmer’s wives associations – all of them involved in a plethora of artistic activities. These impressive figures translate directly into an equally stellar artistic and substantive level attained by most of the artists and groups involved. The ensembles and solo artists from the Małopolska region have repeatedly earned top spots in numerous folklore competitions both in Poland and abroad. The activities of regional artists have made it possible to produce a highly attractive cultural offer, complementing the efforts of our tourism industry and ensuring the continuing popularity of Małopolska as a travel destination. These are just a few of the countless activities and valuable initiatives pursued by various institutions, private entities and both formal and informal groups of people all across the Małopolska region, aimed at the preservation, safeguarding, and perpetuation of all that matters most to our regional culture. In one of his homilies, Pope John Paul II once said the following words: ‘I beseech you, stay true to your heritage! Make it the foundation of the upbringing of your children! Make it a source of noble pride! Preserve this heritage! Make it thrive! Pass it on to the next generations’. �Forewords All the activities which are currently being implemented are intended as an answer to this call – an answer that must involve all those who live in the region, for it is only in close cooperation with them that the safeguarding of the intangible cultural heritage has any chance of succeeding. I sincerely hope that the process of cooperation and dialogue, initiated during this Forum by the eminent experts from seventeen countries who have gathered here, shall bear fruit in the near future, becoming a starting point for joint solutions, which – through their territorial extent – will be able to serve as examples of good practices in the field of safeguarding of the intangible cultural heritage at the local, regional, national, and international level. 39 �40 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Kraków and its heritage in the European context1 Jacek Purchla* * Director of the International Culture Centre in Krakow, President of the Polish National Commission for UNESCO. 1 This chapter is based on a selection of excerpts from the book by Jacek Purchla, Kraków in the European Core (translated by Teresa Bałuk-Ulewiczowa), second edition, International Cultural Centre, Kraków 2016 (courtesy of Wydawnictwo BOSZ). �Forewords Kraków is often perceived as ‘the heart of Poland’ and ‘the most Polish of all Polish cities’. Although Poland’s boundaries have been shifted to and fro so many times, Kraków has always been Polish. But at the same time it is also the most cosmopolitan place in Poland: not only were numerous foreign influences imported here, but they were also submitted to creative reprocessing. The myth of Poland’s ancient capital, a place of symbolic meaning in Polish politics and national life, must be reinterpreted today in the wider context of a uniting Europe. If Central Europe’s complex rests in its continual striving to prove its European membership, Kraków has no need of such proofs. It has always made up the Polish chapter of European heritage. Kraków is one of the so-called ‘creative cities’, that is cities which have made a creative contribution to the building up of the universal values in our civilisation while at the same time maintaining their local features and pursuing their own, unique, identities. It is also inseparably bound with the specific properties and genius loci of Central Europe. Three ideas of Central Europe, the Hanseatic, Jagiellonian, and Habsburg visions, coincided with the peak of Kraków’s civilisational prosperity. Two of them came before the end of the Middle Ages. All were to meet at Wawel Hill at the turn of the 13th and 14th centuries. Kraków was the only city in which a creative and harmonious blend of all three of these integrative concepts for Europa Minor ensued. If we look at Europe’s civilisational development in its two main aspects, cultural and economic, we observe a growing integration of Bohemia, Poland, and Hungary in the 12th and 13th centuries with Carolingian Europe. A factor associated with this process was the economic programme of the Cistercians; but the major determinant was the great sweep eastwards of colonisation, carrying the Western European settlement model into these countries. 41 �42 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Professor Jacek Purchla, 2015. Photo by P. Mazur. �Forewords Kraków became a special symbol of the new dimension in urbanisation. The Middle Ages turned it into a European metropolis lodged at the foot of Poland’s royal and sacred hill. The factors determining this were not only the city’s role as capital, but also its adoption of a new model of settlement. Re-organised in the mid-13th century on German municipal law and designed as an ambitiously expanding colonial town, Kraków was rapidly becoming one of the largest trading emporia in late mediaeval Europe. Its characteristic and distinctly lucid municipal layout, which goes back to that period, was its first creative contribution to European civilisation. This is the paradox the incursion of Genghis Khan’s hordes brought: by destroying, they only managed to reinforce the civilisational strength of Latinate Europe, as borne out by the mediaeval defensive churches of Transylvania, and by Kraków. Though materially devastated, it survived the cataclysm of 1241, demonstrating its power to continue as a civitas not in the sense of physical structure, but as something more, an ethnos, a combination of functions, a process, or perhaps above all as the idea of a city. The disaster gave the impulse and opportunity for an extraordinary amount of creativity. The initiative came from its prince, Boleslaus V (the Bashful). The groundwork for his capital’s new structure was the municipal charter he granted in 1257, opening up a new age in its history. Up to that time, the chief factor determining Kraków’s urbanisation was spontaneous growth in its municipal functions and space. The charter endowed it with the framework of a new design. With its distinctive, hitherto unparalleled scale and symmetry, the new urban layout ranked Kraków uniquely in contemporaneous civilisation. Its Market Square, one of the biggest mediaeval market places, is extraordinary for the regularity and scale of its design, well ahead of its time in town planning, blending harmoniously with what had survived the destruction. Freed by its 1257 charter of the narrow streets typical of mediaeval towns, Kraków was invested with a design which is still the basis of its metropolitan development today. For Kraków, the Magdeburg municipal law on which its charter was based soon turned into a constitutional matrix, the first implementers of which were newcomers from Silesia. Just as elsewhere in Central Europe at the time, the culture of the German speakers played a vital role in the growth of the new Kraków. The influx of German colonists introduced multi-ethnicity as an important ingredient in the life of the nascent metropolis. In the 15th century, Kraków was one of the biggest towns in Central Europe. Since Vladislaus Jagiełło’s victory over the Teutonic Knights at Grunwald in 1410, in 1410 it has been also the capital of a rising European power. Its economic status was growing along with its political power. The vigour of life at Court and the thriving city encouraged the growth of intellectual and artistic 43 �44 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development activity. The splendour of the last years of the reign of Casimir the Jagiellonian and the work of Veit Stoss mark the climax of Kraków’s age of felicity. In the 16th century, as capital of a vast dominion, Kraków propagated its influence from the south-western corner of the realm into the vast lands of Lithuania and Ruthenia. The monarch convened Sejm parliamentary sessions to Kraków; while Wawel Castle, headquarters of the dynasty, was one of the most important centres of political power in contemporary Europe. The splendour of the last Jagiellon reigns marked the acme of Kraków’s significance on the map of Europa Minor. The multi-ethnicity of the metropolis meant that large groups of Jews, Germans, Italians, Ruthenians, Hungarians, and Scots lived in the environs of Wawel Castle. At the same time, Kraków was truly the focal point for Polish culture. Sigismundian Kraków not only imported a variety of foreign influences; it also creatively transformed them, assuming the role of a prolific centre with an impact well beyond the borders of the Jagiellonian domain. In the mid-16th century, the Kraków agglomeration counted some 30,000 inhabitants, like Prague, the other major city in Central Europe. Though these two cities could not vie with Rome, Venice, Naples, Constantinople, Lisbon, Paris, London, or Antwerp in magnitude or economic status, they were well ahead of the other cities in Central Europe, such as Gdańsk, Königsberg, Wilno, Riga, Kiev, Lwów, or Wrocław, in the complexity and power of their functions. Triumph would soon turn into the cause of downfall. The concept of union with Lithuania devised in Kraków in the late 14th century eventually created a threat to Kraków’s status as capital. This was connected with the constitutional evolution that ensued in the 15th and 16th centuries. The commonwealth of the nobility into which Poland was transformed during the 15th century based its political existence on a parliamentary system for the szlachta (Polish nobility and gentry). With a peripheral situation in a state bulging out north-eastwards, for practical reasons Kraków could no longer be the venue for parliamentary conventions. If we consider the headquarters of the supreme authorities the capital of any state, then Kraków was gradually losing this position in the 16th century. However, for a long time, Kraków retained its status as capital, as understood in an age of feudalism. Here the insignia of statehood – the royal treasury and archives – were lodged. Well-nigh until the demise of Poland-Lithuania all the main state occasions, coronations and royal weddings were held here. Already by the turn of the 18th and 19th centuries Kraków’s legend had proved the critical factor decisive of its future. The city of Kraków provided the natural setting for the last great �Forewords attempt to salvage Poland’s sovereignty. On 24 March 1794, the Kościuszko Insurrection broke out. Kraków’s capital status unexpectedly assumed a new dimension at the Congress of Vienna. In 1815, the city became the object of keen rivalry between the three Partitioning Powers, since it was still perceived as a symbol of Poland’s sovereignty. In the outcome of the compromise arrived at between Austria, Prussia, and Russia, in 1815–1846 Kraków was formally an independent state, a Republic (der Freistaat Krakau) under the ‘guardianship’ of the three Powers. The 19th century brought changes in the settlement network of Europe. A combination of political and economic causes made Kraków remain a non-industrial city with a fairly slow rate of growth until the end of the century. Locked inside the Austrian defences, it was relatively small and poor. But a way was found to give the city a chance of development thanks to the liberalism that came to Austria in 1860, and the power of the old metropolitan tradition. This was the essence of the Kraków phenomenon of that period: there was no simple relationship between the city’s size and its metropolitan function. The power of tradition was an extremely important factor in its progress. Thanks to the power of its past Kraków became the place integrating all the Polish people; Kraków, not the province’s capital, Lwów, became the heart of Polish national life. Kraków’s development at the turn of the 19th and 20th centuries was based on numerous contradictions. The systemic deficiency in the city’s economy was compensated for by its extraordinary significance to the people of Poland. Its function as the nation’s spiritual capital contrasted blatantly with its function as a frontier fortress and provincial garrison manned by a foreign army. From the vantage-point of the great cosmopolitan metropolis into which Vienna had turned as the centuries changed, Kraków was but a middle-sized peripheral town. From the point of view of Polish raison d’être, it was fulfilling the functions of the capital, albeit an impoverished capital, of a non-existent Polish state. These and other antinomies made up the Kraków phenomenon and accounted for the exceptionality of its situation under Austrian rule. The contemporary Kraków was not merely the Polish Athens, but also the Polish Piedmont. At the turn of the 19th and 20th centuries, Lwów performed the functions of provincial capital of Galicia, the largest province in Austria, while Kraków was the lynch-pin integrating Polish national affairs, especially after the 1905 Revolution was crushed in the Congress Kingdom (Russian partitional zone). On the eve of the First World War, it was in Kraków that the activities of the major independence groups were concentrated. Kraków was HQ for Józef Piłsudski, who in August 1914 led his Polish Legions out from this city to fight for independence – against Russia, but still as a partner of Austria. 45 �46 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development With a population of around 750,000, Kraków is much bigger than the planners of fifty years ago expected and, more importantly, now going through a period of demographic stability. This certainly does not mean a stop to development, but rather a slowing down of the expansion which was responsible for a fall in the standard of living. By virtue of its hallmark and the attractiveness of its heritage, Kraków has the potential for the metropolitan game. Its heritage is what makes Kraków Poland’s second city and not just one of sixteen provincial capitals. Kraków’s heritage is the natural asset with which it has entered the 21st century. It is its first metropolitan function, still determining its position in Europe today. The potency of heritage in Kraków’s metropolitan personality has been defined by its investiture in the 19th and 20th centuries as the archetype of the nation’s spiritual capital, an archetype supporting Kraków’s essential role as the factor integrating the people of Poland, yet at the same time determining the city’s high level of recognisability in Europe and throughout the world. There is also a material aspect of cultural heritage: a superbly preserved historic urbanistic fabric and firstrate monuments. The fact that Kraków was placed on the UNESCO World Heritage List already in 1978 is a cogent testimonial to the supra-regional value of its heritage resources. Kraków, the only large historic city within Poland’s current borders to have survived the tragedy of the Second World War physically unscathed, is a symbol of continuity and endurance. Its second metropolitan function, strictly bound up with the first, is its intellectual and artistic potential. One of the signs of its capacity for the creation of culture is that it is often referred to as Poland’s cultural capital. And this is another reason why Kraków has become an international tourist centre. Kraków is one of those of our Continent’s old cities whose contemporary development is determined by their past and tradition. It is the only city of such a large size between Warsaw, Berlin, Prague, Bratislava, Vienna, and Budapest which has had its historically shaped metropolitan functions degraded to the rank of a provincial centre. Today, Kraków’s cultural heritage has to be deciphered not only in its national framework but also in the international dimension. It is no coincidence that international tourism has become the chief factor determining the economic development of Kraków and Lesser Poland, especially since Poland’s accession to the European Union on 1 May 2004. Today Kraków is ‘trendy’. The work which contributed to the changeover involved not only operations to stop the prospect of ecological disaster, but also the swift removal of the consequences, by the conservation of heritage. Kraków is currently one of the busiest tourist markets on the continent. Over ten million tourists visit it every year. In the plebiscite held by the monthly magazine Travel & Leisure in July �Forewords 2015, it was ranked third in the top ten of Europe’s most attractive cities. Only Florence and Rome came ahead of it. The sites entered on the UNESCO World Heritage List in the vicinity of Kraków, especially the Wieliczka Salt Mine and the Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum, are popular destinations for tourists. One of the paramount factors accounting for the growth of the tourist industry is that Lesser Poland is the birthplace of John Paul II. The Sanctuary of Divine Mercy at Łagiewniki, which the Pope from Poland consecrated on 17 August 2002 during his last pilgrimage to Poland, receives pilgrims from scores of countries all over the world. Research shows that 25% of all the pilgrims are from abroad, chiefly from Europe, but also from the Philippines, Costa Rica, Cuba, Japan, South Korea, the USA, and they also include Ukrainians and Russians… A monumental religious venue, the John Paul II Centre, has been raised in the neighbourhood of the Sanctuary of Divine Mercy, on the site of Kraków’s old Solvay soda works, where during the Second World War Karol Wojtyła worked as a blue-collar labourer. The St. John Paul II Sanctuary is at the Centre’s very heart. The relics of the Polish Pope were brought here in 2011 and since that time his cult has flourished. There is no other city in Poland which has accumulated so much myth and legend and preserved its symbolic layer as full of life as the space of Kraków’s mediaeval City Centre, teeming with life today. As in past centuries, the medieval melody of the bugle call sounding from St Mary’s Tower determines the rhythm of life, and the Royal Sigismund Bell tolls from Wawel Hill to comment on the important moments in the life of the nation and the city. The city continues to order its life by the traditional calendar of religious holy days such as the feast day of St. Stanislaus, patron of Kraków, and Corpus Christi, and the folkloric amusements such as the Rękawka fair, the Lajkonik Hobby-Horse parade, or the Wianki midsummer night’s eve festival. The multilayer memory and identity of the city are superbly complemented by the suburban folklore which has been forming since the 19th century in Zwierzyniec, Krowodrza, and Ludwinów. The folklore is still thriving, symbolised by the Lajkonik and the Nativity scene (szopka) traditions, particularly distinctive for Półwsie Zwierzynieckie and Krowodrza. The Nativity scene (szopka) is a traditional craft which is passed down from generation to generation, ensuring its continuity. The Lajkonik parade is a colourful pageant through the city of Kraków. The main character is a rider dressed as a Tatar mounted on a hobby-horse. The event commemorates the Mongol invasions which threatened the city in the 13th century. The Lajkonik parade and the Nativity scene (szopka) competition show how robust the local tradition is, and that is precisely why they have been entered on the National List of Intangible Cultural Heritage. 47 �48 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-cultural encounter. The Nativity Scene (szopka) Tradition in Kraków explained to Hungarian ICH expert, Dr Eszter Csonka-Takács, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Forewords Is a city which has committed itself to such an extent to the reverence of its past still capable of facing the challenges of the present day? There can be no doubt that Kraków is an arena for a fierce confrontation between contemporary civilisation and the heritage of the past. Heritage means memory, choice, and identity. That is why Kraków is today creating a new chapter of Polish heritage for Europe and the world. After the death of John Paul II in 2005 Kraków quite naturally became the guardian of his memory and his legacy. At the same time, the city is endeavouring to revive its multi-ethnic tradition, lost as a result of the Holocaust. This is expressed both by the Jewish Cultural Festival, which every June since 1988 has summoned a large audience from all over the world; as well as in the phenomenon of Kraków’s Kazimierz quarter. Before our very eyes, Kazimierz has become a laboratory for the retrieval of the memory of a world that has gone forever but nevertheless is still an inherent part of the identity of the European Core. Finally, there is the most astonishing experience: the reinterpretation of the heritage of Nowa Huta. Today the Polish Magnitogorsk is not just a symbol of the Sovietisation of Poland, but also the fourth phase of the grand urban development of Kraków, a development reaching far beyond the local bounds. At the same time, it is also the legend of a battle for dignity, the legend of Solidarity. Diversity, integration, continuity, authenticity, representativity, artistic class in architectural heritage – all of these determine not only the meaning of Kraków’s heritage, but also the strategy for its protection, and especially the comprehensiveness of that strategy. The foundation of this endeavour is the continual reinterpretation of heritage. Thus history has become a factor in the city’s development which in turn has created a variety of options for the interpretation of cultural heritage, for meanings of the city – as a process, a function, an idea, form, and mirror of civilisation. The complex story of Kraków, in the 20th century as well, confirms the words of Sophie Lang that cities are never a random occurrence, that they are a concept of a higher order. In Central Europe, cultural identity has never been a feature that has been fixed for all time. It has always called for continual choice. In this sense, too, Kraków is the very essence of the European core, understood also as trauma and ambivalence. The comprehension of the Kraków phenomenon, and a broader historical outlook on the changeability of the functions it has played in the settlement network for this part of Europe and of its changing meanings and subject-matters, holds the key to understanding the nature of Europa Minor. Europa Minor has never been out of the European civilisation. But it has preserved a distinctiveness which today is a value. 49 �50 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �INTRODUCTORY PAPERS �52 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage safeguarding: a global campaign and its practice in China An Deming* * Chinese Academy of Social Sciences (中國社會科學院), Beijing, People’s Republic of China, e-mail: andm@cass.org.cn. �Introductory papers Over the recent thirty years or so, China has experienced dramatic changes in the economy, culture, politics, and many other aspects of social life. One of the problematic side-effects that accompany this great development is the fading of traditional culture. Introduction The campaign of intangible cultural heritage safeguarding has currently been developed into an influential social and cultural movement in China. Its quick prevalence is deeply rooted in the consciousness of national identity, especially when facing the strong influences of industrialisation and globalisation, and considering the impact from UNESCO. Since its introduction to China, this campaign has indeed brought many dynamic results to traditional culture and people’s practice, as well as to related academic disciplines such as folklore studies. Thanks to a series of actions related to ICH safeguarding and more active cooperation between the state, communities and scholars, numerous folk culture genres – especially folk beliefs and religious practices used to be labelled as feudal superstition and restrictedly prohibited – have gained an improved status in the whole country by being identified as ‘ICH items’, together with their bearers and communities having received more space for survival. Meanwhile, folklore studies are also celebrating various new opportunities and challenges to the discipline caused by the movement. However, a number of problems have also risen simultaneously. Among them, the central one is the paradox between the UNESCO ideal theory and the actual practice of ICH safeguarding in specific contexts. It has not only caused competition or conflict between different places in the country, and caused various countries to fight over property rights to traditional events, but has also diminished the authority and confidence of the common people as traditional bearers in expressing themselves through their own culture. To this extent, ICH communities, scholars – including folklorists worldwide – and the state powers still have a long way ahead. The Project of Intangible Cultural Heritage Safeguarding has currently been developed into a well-known and popular movement in China. It is such a wide and influential movement, that 53 �54 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Part of volumes of the ten collections displayed at the 4th Exhibition of Chinese ICH, 2016. Photo by Wang Xuewen. The 100th performance of Mudanting (Peony Pavilion), the most well-known kunqu Opera. 11 May 2007. Photo by Wang Feng. �Introductory papers it involves figures and institutions from different levels and regions. A Google search for ‘intangible cultural heritage’ results in more than one million hits. And the first several pages are mostly about the content in China. Thus we can see how it flourishes. The growing consciousness of national identity and the stimulation from international society: the reason for the quick prevalence of ICH movement in China The reason for the quick prevalence of this movement in China is deeply rooted in the strong consciousness of national identity, and the influence from the international community, especially that from UNESCO. Over the recent thirty years or so, China has experienced dramatic changes in the economy, culture, politics, and many other aspects of social life. One of the problematic side-effects that accompany this great development is the fading of traditional culture. Facing the strong challenges of industrialisation and globalisation, and answering the question how to preserve and maintain the identity of Chinese traditional unique culture and value became common concerns for Chinese people, especially the intellectual elites. In fact, in China, similarly to many other countries, intellectuals are always the first to perceive the crisis of traditional culture and the first to take steps in order to prevent it. And it was thanks to their promotional endeavours that their anxiety towards the status of tradition became a matter of nationwide care. An earlier example of this is the project of collecting folk songs and other folklore genres started by scholars between the late 1910s and early 1920s. Considering the drastic decline of traditional culture, and facing a violent impact of industrialisation and westernisation, a number of faculty members and students from Peking University initiated the project for the sake of rebuilding the ‘spirit of the nation’. It eventually developed into a country-wide cultural movement, the so-called folk song studies movement (歌谣学运动), and has been generally recognised as the birth of Chinese folklore study as a new discipline (Zhang 1985, 306–47). In the early 1980s, the issue of salvaging the Chinese traditional culture against the impact of western cultures and arbitrary misuse or excessive exploitation was raised again. This request was in a way consistent with what had been embodied in the folk song studies movement. Furthermore, since the impact of westernisation and commercialisation accompanying the implementation of the central government’s new policy ‘reform and open’ (改革开放) was 55 �56 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development much more severe and prevalent than before, it involved much broader social circles and evoked wider concerns towards the critical situation of tradition and nation. As early as in late 1970s and early 1980s, based on increasingly more urgent requests and proposals from scholars with folklorists at the centre, the Chinese Ministry of Culture (文化部), State Ethnic Affairs Commission (国家民族事务委员会), and China Federation of Literary and Art Circles (中国文学艺术界联合会) jointly launched the compilation of 十部中国民族民间文艺集成志书 (Ten sets of Chinese ethnic folk literature and arts collections, abbreviated as 十套集成 – Ten collections). These collections included folk tales, folk songs and rhymes, proverbs, opera music, ethnic and folk instrument music, opera and dance forms, song styles, arias, and other elements of culture. Each of them was carried out by a specific governmental bureau or government-based society, such as the Chinese Folk Literature and Arts Association (中国民间文艺家协会), each having its agencies on different administrative levels. In the time shortly after the Cultural Revolution (文化大革命) of 1966–1976 that had brought fatal destruction to Chinese traditional culture, the purpose of reconstructing the culture with the resources of folk tradition became obvious in this project. At first, the participants of different collections collected works of specific genres in villages and then compiled them into genre-specific county collections. These county collections were subsequently selected and compiled into volumes for each province, which make the final results of the project. In this process, many folklore genres that had been declining for a period of time were revived. Various local artistic organisations have been created or enhanced, and many local art talents have emerged. After twenty-five years, with more than 10 million participants working together, by the end of 2004 a total of 298 provincial volumes had been completed. And by the end of 2009, all those volumes containing around 450 million words in Chinese had been published.1 This huge project was universally praised as a modern ‘Great Wall’ of cultural undertakings and has established a substantial practical and theoretical foundation for the whole society in China. One of its aims has been to embrace the series of actions and movements initiated by UNESCO. Aiming at the safeguarding of intangible cultural heritage, UNESCO has successively adopted a series of conventions, recommendations, and declarations over the recent years, such as the UNESCO Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore of 1989, the UNESCO Universal Declaration on Cultural Diversity of 2001, the Istanbul Declaration of 2002 adopted by the Third Round Table of Ministers of Culture, the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage of 2003, and others. Each of them stresses the importance 1 For detailed information on this project, see An and Yang 2015. �Introductory papers and urgency of safeguarding ICH (or ‘traditional culture’ in earlier expressions) all over the world (An 2008), and they all received active response and support from China, where the idea of protecting traditional culture has been widely spread from the very beginning.2 According to the 2003 Convention, the purposes of safeguarding ICH are ‘to ensure respect for the intangible cultural heritage of the communities, groups and individuals concerned’, and to raise awareness of ‘ensuring mutual appreciation thereof’ (UNESCO 2003). Nevertheless, in practice, for many countries, the most stimulating UNESCO act was the proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity launched in 2000, which was later incorporated to the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity after the 2003 Convention entered into force. In China, since the traditional Chinese opera kunqu (昆曲) was listed as one of the first group of 19 Masterpieces in May 2001, and guqin (古琴), the seven-string zither was listed as one of the second group of 28 Masterpieces in November 2003, the Chinese people eager to distinguish their ‘unique’ traditional culture in the world have been greatly encouraged. Related agencies of the state and local governments, official or academic institutions, and organisations, various individuals from different backgrounds have all been engaged in this movement (Xiang 2004, 35–37). The practice, achievements, and the significance of the campaign in China As far back as 2003, the Ministry of Culture and the Ministry of Finance (财政部), in collaboration with the State Ethnic Affairs Commission and China Federation of Literary and Art Circles, launched a project of protecting folk and ethnic culture as a form of a response to UNESCO’s action. An administrative system in charge of related affairs has been since set up, which included a leadership panel, an expert committee, and a national centre for the project. Organisational institutions on local levels have been also accordingly established in provinces, regions, and municipalities. The National Center for the Project of Protecting Folk and Ethnic Culture (中国民族民间文化保护工程 国家中心) had been working actively until 2006 when it was renamed to the China National Center for Intangible Cultural Heritage Protection (中国非物质文化遗产保护中心) after China ratified 2 For instance, China joined the 2003 Convention as early as August 2004, which made it one of the first member states to ratify the Convention at that time. 57 �58 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A guqin artist playing. 12 June 2014. Photo by Wang Feng. �Introductory papers the 2003 Convention in 2004. It was authorised as the sole official agency in charge of matters related to ICH safeguarding in China, such as providing policy advice for stakeholders, organising general investigations and academic discussions, and advising or guiding the implementation of safeguarding measures in various localities or communities. Some Chinese scholars, mostly folklorists, by comparing the contents of lists from their respective domains have observed that the concept of intangible cultural heritage, especially as it has been recently introduced into China, is almost identical as that of ‘folk culture’ (民间文化), a term already familiar to Chinese people. The main reason for the prevalence of this new term lies in the intention to keep the pace with the international discourse, which introduces new concepts and movements. Nevertheless, the term ‘folk culture’ is still used interchangeably with the term ‘intangible cultural heritage’ on many occasions. The comprehensive participation of the governmental departments is very helpful for the further promotion and implementation of the project of ICH safeguarding. The Ministry of Culture, in cooperation with several other related ministries, has formulated an Inter-ministerial Joint Committee as a focal point of the project, to address major issues in a coordinated way; the Ministry of Finance has set aside a special fund, and a number of provinces, regions and cities also collectively appropriated funds to support the project. This has greatly attracted the wider attention of the whole society to the project of ICH safeguarding. Institutions and people from all backgrounds have become involved, and thus shaped a new cultural movement throughout the country.3 The movement has already made great achievements in practice. Here are some statistical information about China by the end of 2015: The information about 879 thousand ICH elements has been collected; 38 elements have been inscribed on UNESCO ICH Lists (including 30 elements on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, 7 elements on the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and one element on the Register of Good Safeguarding Practices); 1372 elements have been included in the national inventory of ICH; 1986 inheritors have been identified as Representative Inheritors of ICH at National Level; the central government has appropriated more than 4.2 billion Chinese Yuan (around 525 million euro or 600 million US dollars) in total to support the ICH safeguarding programme. 3 As mentioned by Barbro Klein (2006), since the term ‘cultural heritage’ had been introduced and applied widely in the academic domain in Sweden, not only many museum specialists celebrated it as a self-evident concept to describe what they had been doing all along, but also many university-based ethnologists who recently denied that their field had nothing to do with efforts of preserving and presenting culture or with any activities tainted with the worst aspects of ‘the old folklife research’ started to increasingly use it. Similarly in China, many other academic disciplines that used to look down on folklore studies have also began to ‘jump on the bandwagon’ initiated mainly by folklorists. 59 �60 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development It has shown its significance of the survival of folk tradition as well. Many genres of folk tradition such as temple festivals and other activities concerning folk beliefs have been functioning in people’s everyday life for a long time. However, in the past, they had been labelled as feudal, superstitious vestiges, and were restrictedly prohibited for several decades. Although these kinds of tradition became revived after the Cultural Revolution, they were still struggling to receive the legitimacy from the governmental discourse. As a most remarkable achievement of the ICH protection movement, in the 中国民族民间文化保护工程普查工作手册 (Guiding manuals for general investigation of Chinese ethnic and folk culture) published by the National Center for the Project of Protecting Folk and Ethnic Culture in 2005, folk belief was listed as one of the genres to be investigated. This is actually an indication that the folk belief or religious practice received considerable legitimacy in the official discourse. In this situation, officials or legislators will have to be cautious when they deal with folk culture such as temple festivals and other traditional religious practice. It therefore provided those kinds of tradition more space for survival and maintenance (Gao 2013). Along with the confusing translation ‘intangible cultural heritage’ (非物质文化遗产, literally ‘non-material’ cultural heritage) which became increasingly popular, growing numbers of communities, tradition bearers, and even entrepreneurs would like to use this unusual coinage to label their cultural items. By doing so, these individuals or groups might not only gain economic benefits for these specific items, but also endow them with more significant and multiple meanings in the global perspective, and hence improve their social status. And this was greatly reinforced by the legislative establishment of the National Cultural Heritage Day (文化遗产日) in 2008, and the promulgating of the national Law on intangible cultural heritage4 in 2012. Folklore studies and other related disciplines also celebrate new opportunities. This does not mean the superficial prosperity similar to the one when the so-called folklore experts received through praise and recognition from the governments, local communities and mass media. Instead, this movement enables scholars to think thoroughly and deeply about the relationship between culture and people’s lives; it enables them to investigate Chinese folklore more deeply and more comprehensively, with strong support from governmental agencies; it also allows searching for a way to solve the big dilemma embedded in the movement itself. Therefore, it makes it possible to contribute new perspectives and methods based on Chinese experiences, both to the academic domain and to the campaign of ICH. 4 中国非物质文化遗产法. �Introductory papers During the 9th annual session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage held at UNESCO Headquarters in Paris from 24–28 November 2014, the Committee decided to establish the Evaluation Body (consisting of six NGOs and six independent ICH expert scholars) for the evaluation of nomination for inscription on the UNESCO Lists from 2015. China Folklore Society (中国民俗学会) was successfully elected into the Evaluation Body for a term of three years. This enabled Chinese folklorists to participate in affairs concerning ICH on a more international level as opposed to the domestic one. Through closer communication with related policies and practices of UNESCO and various countries, Chinese folklorists have been ever since trying to build a new bridge for the mutual understanding of ICH between UNESCO and the Chinese government, and between communities and government. In terms of establishment of this rapport, we can mention two of the most notable examples: the modification of strategic principle of ICH safeguarding in China from the earlier ‘safeguarding the ICH according to its original ecology’ to the current ‘safeguarding the integration of ICH’ or ‘safeguarding the ICH along with its living context’, and the focus on tradition bearers that has changed from ‘active bearers’ (those who possess particular traditional knowledge) to all ordinary people, stated in the conception ‘everyone is the culture bearer’. Since the concept of intangible cultural heritage has been introduced into China, for quite a while the dominant idea about the ICH safeguarding strategy among the involved scholars and governmental agencies was maintaining the authenticity or the original nature of concerned items. As a result of strong concerns and alarms about the severe misuse of traditional culture and the widespread artificiality claimed as tradition based on rapid development of tourism and commercialisation, this idea emphasised the need to keep the tradition pure. Nevertheless, it resulted in a critique from some folklorists who had been focusing on the academic history of the controversial concept of ‘folklore as survival’, and that of the so-called authenticity. It was those scholars’ continuous argumentation and promotion that led to the growing debate among different participants of ICH studies and practice. Most of the stakeholders finally came to a reflective agreement on the impossibility of ‘safeguarding authenticity’, and on the new principle of safeguarding ICH in an integrated way. Tradition bearers are another main focus of ICH safeguarding. For quite a long time, in accordance with the situation of the academia, the attention of most participants of the ICH programme has been mainly paid to the active bearers, who are usually very dynamic in the transmission of specific cultural items and have special talents in particular cultural genres. However, when the concept of community as integration was introduced to the public, together with more and more scrutiny on the distinction between the ‘active bearers’ and ‘passive bearers’ by some folklorists 61 �62 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Shehuo, the traditional folk art performance at the temple festival during the Chinese New Year in Jiezi Villages, an item included in ICH inventory of Gansu Province, China. 24 February 2013. Photo by An Deming. �Introductory papers (Yang et al. 2011, 23–24), it has been gradually accepted that those ordinary people who are not specialists in any cultural items actually shape the main foundations of the viability and vitality of the concerned traditions. Based on increasingly more discussions and adequate communication, the concept of ‘everyone is the bearer of traditional culture’ was subsequently promoted as the theme word on the 4th Chengdu International Conference on Intangible Cultural Heritage in 2013. As a new way of understanding the nature of people and their relation to culture, this modification was in fact in accordance with the idea of safeguarding the integration of ICH. Moreover, a new light has been shed on the timely and reasonable adjustment of the safeguarding strategies and measures throughout the country. The paradox between the UNESCO theoretical requirement and actual practice; the negative impact of the programme and the possible solution The entire project has also brought many negative impacts, among which there has been some competition and even conflict. Because of the system of inscription on the Representative Lists (or the proclamation of masterpieces at the beginning), or nomination on various administrative UNESCO levels (national or local), a certain amount of discordance has emerged among local people, as well as disputes over the ownership of specific cultural items among communities or localities within the same nation, or even between different nations. This has sometimes led to disturbances in people’s regular relationship within societies or among communities. For many specific culture items or events, there used to be various claims of origin and ownership from different areas or groups. Through long-term arguments and disagreements, the concerned people or communities have reached compromises or agreements, and this has also formed a vital foundation to maintain the vitality of related cultural items. However, the proclamation of representative items can reinforce those existing tensions and upset this balance, especially as it is associated with economic and other visible or imagined benefits. In China, the most remarkable event concerning this affair was the debate about the ‘property rights’ to the Duanwu Festival between the Chinese and Korean internet users.5 5 In 2005, the Gangneung Danoje Festival (Dano Festival) in Korea was proclaimed by UNESCO as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity. Although this festival is different in content and ceremony form from the Chinese Duanwu Festival (or Dragon Boat Festival), since the two festivals take place on the same day (the 5 May according to the lunar calendar) 63 �64 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Folklore, or intangible cultural heritage, is highly affected by transformation and transmission. Its time and space constantly change, adjusting and adapting to new contexts. In this process, many customs absorb influences from other cultures and hence retain their vitality. In the time when the world is closely tied together, emphasising the distinctiveness of each culture in a hierarchical way might to some extent create sources of new conflicts; the legislative proclamation of the bearers and practitioners who have special responsibilities in the practice and transmission of a traditional cultural item, which is simply understood by people as ‘ownership’ of the element concerned, in fact, restricts or even hurts the viability and vitality of the cultural item itself. The project of ICH safeguarding was founded on principles of equality and diversity of human culture, but unfortunately, it, in fact, produced a new hierarchy among cultures, and within a unique culture. The experts and UNESCO have the privilege to determine what item is suitable to be inscribed on the Representative List, which in the public mind means a certificate to the more valuable; whereas the actual bearers of a particular cultural item cannot have their voice on it. This is another significant problem embedded in the project itself. Although community participation is always emphasised by UNESCO, community members actually are only objects in the schemed framework of ICH. To some extent, they might be treated according to the desire of those who are higher in hierarchy. This leads to a paradoxical situation where it is the government agency that decides which culture or whose culture constitutes culture (or cultural heritage), and folklorists who are supposed to be made by folklore will decide what is folklore. In this process, ordinary people are actually losing their last remaining power to express themselves through their own tradition, becoming divided into two separate groups through being recognised as ‘having the identified cultural heritage’ or ‘not having the identified heritage’. All these issues are deeply rooted in the inevitable paradox between the ideal UNESCO theory and the actual practice in various situations. There exists a fundamental contradiction between UNESCO’s initial purpose of shaping equal understanding and mutual appreciation among different traditions, and the pursuit of the benefits related to the intellectual property of various ICH items in the practice of different countries. The latter is, in fact, the initial motivation for many countries to start or participate in this campaign at the beginning, which derives from the perception or realisation of the people in developing countries about the economic potential embedded in the industrialand share the same Chinese concept of ‘Duanwu’ in the name, many Chinese people thought the Dano Festival came from China, and the UNESCO proclamation would disable Chinese ownership and intellectual property of the Duanwu Festival in the global context. This caused bitter hostility and fierce quarrel between internet users from the two countries, which lasted for several months and damaged the relationship, and costed a lot of time and effort of the two countries to restore. �Introductory papers ised culture, and the possibility of accelerating the development of the economy with this potential.6 It is hard to say that such kind of motivation or pursuit is wrong; instead, considering the contradiction mentioned above, either UNESCO or academia need to accept the fact that the ICH programme was originated and facilitated by diverse forces with different appeals. It is therefore crucial to stress the principles expressed in concepts such as ‘cultural diversity’, ‘ICH of humanity’ and ‘mutual respect’ in the ICH safeguarding campaign, and it is also necessary to pay close attention and genuine respect to the appeal to intellectual property embodied in various intangible cultural heritage items from many states parties of the 2003 Convention; especially nowadays, when the cultural industrialisation is becoming increasingly more widespread and international. Only by doing so, UNESCO and various states parties can make a feasible step forward to solve this problem. Another serious example of the paradox between theory and practice centres on the concept of ‘community’, which came from my observation when I participated in the UNESCO ICH evaluation work as a member of the Evaluation Body team as representative of the Chinese Folklore Society. According to UNESCO’s requirement of the nomination for different lists (Representative List of ICH of Humanity, List of ICH in Need of Urgent Safeguarding, and the Register of Good Safeguarding Practices), the community’s participation, consent, and leading role in the whole process of safeguarding the ICH item should be adequately demonstrated in the nomination, and the lack of any of these counterparts will result in a ‘request for additional information’. The emphasis on the community is actually an emphasis on the tradition bearers, which is in agreement with the final aim of safeguarding the rights of ordinary people through culture protection. However, because of the heterogeneity and diversity even within a single community, and due to cultural, political, and economic differences between various countries, it leads to the dominance of the government in the ICH safeguarding practice. In some situations, communities concerned with a specific ICH item might actually prefer to rely on the dominance of the government in the safeguarding of an item, which can be a better way in dealing with particular issues in this special context. Such a fact is however not an excuse for any government from the UNESCO state party to reject the central role of community, and states should aim to limit their ambition to interfere and exert their power in the process; however, a long time is necessary to solve this paradox. 6 For example, the Ministry of Foreign Affairs and Religion of the Republic of Bolivia submitted a Proposal for International Instrument for the Protection of Folklore to the Director-General of UNESCO in 1973, which was later regarded as one of the first signs of the ICH project in the UNESCO framework. The main argument in that proposal was to propose a legislative protection of the folklore or cultural forms of expression that were ‘undergoing the most intensive clandestine commercialization and export’ as a result of commercially oriented transculturation destructive of traditional culture, and thus to protect the proprietary rights of a nation or people in that nation to their traditional cultural heritage (Intergovernmental Copyright Committee 1973, Annex A). 65 �66 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Nevertheless, by closer and deeper investigations of the movement and by continuous reflection on the theory and practice, the ICH communities, scholars including folklorists worldwide, and the state powers will negotiate a better way to maintain the healthy development of the campaign. In this regard, the concept of ‘cultural conversation’ (Baron and Spitzer 2008, 77–103) developed by American folklorists might be helpful. As outsiders who cooperate with the community, the state power, as well as scholars should treat each other as cultural brokers instead of owners, in order to come to a cultural representation based on mutual collaboration. This might be one of the ways to reduce the difference between the insider and outsider, and thus to lead to a better practice of ICH safeguarding. Conclusion As a result of the stronger consciousness of national identity and closer contact with the international society of contemporary China, the intangible cultural heritage safeguarding has been developed into a quite prevalent and influential movement in the country. In accordance with the principles and actions of UNESCO, China has acted very positively and has made various achievements in the practice and academic studies of ICH safeguarding. The widespread prevalence of the movement has also shed a bright light on the ways of life of the Chinese society. However, by scrutinising different practices of the projects inside and outside China, we may also find that it causes a great deal of negative impact. For instance, it does only stimulate competition, but also conflict between different places, inside a country, or among various countries when claiming property of traditional events. It also facilitates a new cultural bureaucracy and hegemony that might diminish the authority and confidence of the common people as traditional bearers to express themselves through their own culture. All those problems are deeply rooted in the paradox between UNESCO’s theoretical proposal and diverse practices of different countries. And since the campaign of ICH safeguarding has already developed into an arena for different forces to display and present their views – which is far beyond UNESCO’s initial purpose of launching the programme: to ensure the respect and protection of cultural diversity according to the 2003 Convention – the space between theory and practice is much broader. Moreover, the project has provided a framework for various participants from different backgrounds to communicate, understand, negotiate, and make compromises. It is necessary for �Introductory papers scholars to raise alarm in response to any ambiguous aspects both in theory and practice of the programme, in order to nurture it and ensure its healthy development. References An, Deming安德明. 2008. “Feiwuzhi wenhua yichan baohu: minsuxue de liangnan xuanze非物质文化遗产保护：民俗学 的两难选择 [Intangible cultural heritage protection: the dilemma for folklore studies]. Henan Shehui Kexue 1: 14–20. An, Deming, and Yang Lihui. 2015. “Chinese Folklore Since the Late 1970s: Achievements, Difficulties, and Challenges.” Asian Ethnology 74 (2): 273–90. Baron, Robert, and Nick Spitzer, eds. 2008. Public Folklore. Jackson: University Press of Mississippi. Gao, Bingzhong. 2013. Zhongguo de feiwuzhi wenhua yichan baohu yu wenhua geming de zhongjie中国的非物质 文化遗产保护与文化革命的终结 [Intangible cultural heritage protection and the end of Cultural Revolution in China]. Kaifang Shidai 5: 143–52. Intergovernmental Copyright Committee. 1973. “Proposal for International Instrument for the Protection of Folklore.”. http://unesdoc.unesco.org/images/0000/000058/005845eb.pdf. Klein, Barbro. 2006. “Cultural Heritage, the Swedish Folklife Sphere, and the Others.” Cultural Analysis 5: 57–80. UNESCO. 2014. Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Ninth session, UNESCO Headquarters, 24 to 28 November 2014, Decisions. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/ src/ITH-14-9.COM-Decisions-EN.doc UNESCO. 2015. Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Tenth session, Windhoek, Namibia, 30 November to 4 December 2015, Decisions. http://www.unesco.org/culture/ ich/doc/src/ITH-15-10.COM-Decisions-EN.doc. Xiang, Yunju向云驹. 2004. Renlei koutou he feiwuzhi yichan 人类口头和非物质遗产 [Oral and intangible heritage of humanity]. Yinchuan: Ningxia Renmin Jiaoyu Chubanshe. Yang, Lihui杨利慧, Zhang Xia张霞, Xu Fang徐芳, Li Hongwu 李紅武, and Tong Yunli仝云丽. 2011. Xiandai koucheng shenhua de minzuzhi yanjiu – yi sige hanzu shequ wei gean现代口承神话的民族志研究 – 以四个汉族社区为个案 [An ethnographic study of orally transmitted myth in contemporary society: Based on investigations in four Han Chinese communities]. Xi’an: Shaanxi Shifan Daxue Chubanshe. Zhang, Zichen张紫晨. 1985. Zhongguo misu yu minsuxue中国民俗学与民俗学[Chinese folklore and folkloristic]. Hangzhou: Zhejiang Renmin Chuban 67 �68 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Implementation of the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage – the Polish experience Jan Adamowski* * Department of Polish Culture of the Institute of Culture Studies at Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Poland, professor, President of the Council for Intangible Cultural Heritage, jadamowski@poczta.fm. �Introductory papers Intangible cultural heritage must attain an appropriate legal status, either under a separate act or by incorporating these issues to existing acts, the latter method being probably easier to implement. The ratification of the UNESCO 2003 Convention in Poland took place relatively late – only in 2011, eight years after the adoption of the said Convention in Paris, with our country becoming the 136th state to implement this document. This fact was confirmed and proclaimed by the publication of the Convention in the Journal of Laws of the Republic of Poland.1 From that moment onwards, efforts have been underway to incorporate the provisions of the Convention into our legal system. However, even before the ratification, various groups had already been working on the foreseen implementation of the Convention provisions. Efforts in this regard had been made both by the Minister of Culture and National Heritage (Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego), including the Monuments Preservation Department (Departament Ochrony Zabytków), and by the special Intangible Cultural Heritage Committee (Zespół ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego) – a distinctive body appointed by the Ministry, predecessing the establishment of the Council for ICH after the ratification of the Convention.2 One needs to emphasise that Poland has many long-standing traditions and achievements in the field of intangible heritage protection. Examples include documentation efforts such as Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, 1 Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. [UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage adopted in Paris on 17 October 2003], Dziennik Ustaw no. 172 item 1018, 8 February 2011. 2 The ICH Committee was established by the Regulation no. 12, issued on 30 April 2010 by the Minister of Culture and National Heritage (Zarządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 12 z dnia 30 kwietnia 2010 r. w sprawie Zespołu do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Dziennik Urzędowy MKiDN [Official Gazette of the Minister of Culture and National Heritage] no. 2 item 17, 20 May 2010). 69 �70 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development muzyka i tańce (The people, their customs, way of life, speech, legends, sayings, rituals, beliefs, festivities, songs, music and dance) by Oskar Kolberg – a work which has since attained recognition in nearly all Slavic countries. This 19th-century initiative, the first volume of which was published back in 1857, has continued into the modern times, with 84 volumes published. A series of publications known as Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały (The Polish folk songs and music. Sources and materials), created in 1974 at the initiative of Professor Ludwik Bielawski and published under his supervision as a scholarly editor, can be considered a tribute to the ideas of Kolberg. This series – much like the works of Kolberg – presents the examples of Polish folk music documented in the modern times, arranged by region. So far, four volumes of this series have been released (some of them consisting of several parts) for the following cultural regions: ‘Kujawy’, ‘Kashubia’, ‘Warmia and Masuria’, ‘the Lublin Region’ and ‘the Podlachia Region’ (in two parts).3 The implementation of the Convention itself encompasses various activities which take place in a multitude of dimensions. These are mostly conducted by the following entities: the Ministry of Culture and National Heritage (including through the Monuments Preservation Department), the National Heritage Board of Poland (Narodowy Instytut Dziedzictwa) – an institutionalised body acting under the supervision of the Minister of Culture and National Heritage – as well as the Council for Intangible Cultural Heritage (Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego) appointed by the Minister and composed of 20 specialists and experts in different ICH domains.4 The Council – in cooperation with the National Heritage Board of Poland – was the first to develop the necessary procedures of action related to applications for the national as well as UNESCO ICH lists. The first issue to be resolved was that of developing an appropriate application form so that applications for inscription into the National List of Intangible Cultural Heritage (Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego) could be made. It was also for this purpose that the conceptual range of the term ‘intangible cultural heritage’ was updated and elaborated in order to match the conditions prevailing in Poland. The importance of the latter stems from the fact that, in our tradition, the term ‘heritage’ tends to be associated mostly with material heritage. 3 In 2016, the second, extended edition was published, which contains the third part of Pieśni Powszechne [common songs] – editorial note. 4 The Council was established by the Regulation of the Minister of Culture and National Heritage issued on 18 September 2013 (Zarządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18 września 2013 r. w sprawie Rady do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego, Dziennik Urzędowy MKiDN, item 35, 19 September 2013) – editorial note. �Introductory papers This is confirmed by the entries in various dictionaries, in which words such as ‘scheda’ (inheritance) or ‘spadek’ (legacy) are stated as synonymous with the term ‘heritage’ (Adamowski i Smyk 2013, 9). The Convention, by contrast, clearly provides that ‘intangible heritage’ is a distinct entity which comprises ‘the practices, conceptions, expressions, knowledge and skills as well as the associated instruments, objects, artifacts and cultural space which communities, groups and – in some cases – individuals consider to be a part of their cultural heritage’.5 Section 2 of article 2 of the Convention includes a concise list of the five basic domains of intangible heritage. In order for these general domains to be more easily identified, the Council – following a discussion among the experts in the field – has proposed the addition of further examples, updated to accommodate various national traditions. In this version, the Polish definition of intangible cultural heritage encompasses the following items: 1. ‘Oral traditions and expressions’, which manifest themselves, inter alia, in folk tales, proverbs, songs, orations, stories, speeches, funerary lamentations, shepherds’ or merchants’ calls or shouts as well as in language as such, since language remains a vessel for intangible cultural heritage. The term ‘orature’ may be used to collectively refer to all of the above. 2. ‘Performing arts’ – including vocal and instrument traditions, dance traditions, religious, carnivals or annual performances, etc.; 3. Socio-cultural practices, which manifest themselves in annual, family, or occasional rituals, customs and practices such as christenings, weddings, funerals, customs related to parish indulgence fairs and pilgrimages, games and festivities, children’s folklore, festive customs, as well as practices designed to facilitate contacts with other people such as traditional greetings, etc.; 4. Knowledge and practices concerning nature and the universe, including traditional views of the universe, folk meteorology, traditional methods of attending to household duties, providing care to the sick, verbal spells intended to bring about good health or romance, etc.; 5. Knowledge and skills related to traditional crafts, including both the manner in which specific objects are manufactured and their subsequent use (both in practical and artistic terms, e.g. the ability to make an instrument and play it in a variety of circumstances) (after Adamowski i Smyk 2013, 11). At this stage, the proposed update of the conceptual range of the term ‘intangible cultural 5 Konwencja UNESCO…, art. 2. 71 �72 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Folk Band from Lubzina (the Kuraś family band), Podkarpackie Province, 2017. Photo by Jan Adamowski. The ‘Sielanki’ vocal band from Sielec, Lubelskie Province, 2017. Photo by Jan Adamowski. �Introductory papers heritage’ is merely a proposal, which allows for other phenomena to be included, provided that they correspond to the basic criteria set out in the Convention. Furthermore, Intangible cultural heritage should: • remain a living heritage which reflects both the traditional and contemporary practices in which the identity of various cultural groups manifests itself; • be inclusive in nature; • be representative (as opposed to evaluative) in nature; • remain firmly anchored in local communities, which means that it may be considered as a part of the identity and tradition of specific communities only by such communities and with their consent (Zalasińska 2013, 45). The office workers and experts of the National Heritage Board of Poland together with the members of the Council (specialists in different ICH domains), take a direct part in regional meetings intended to promote the idea of the Convention, appearing both as lecturers and participants in the discussions. Furthermore, research conferences which discuss and analyse the issues of intangible cultural heritage in Poland are organised, resulting in the publication of a series entitled Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce i jego ochrona (Intangible cultural heritage in Poland and its protection), the publication of which began back in 2013.6 All these efforts have sparked an interest among various local associations and pro bono societies which strive towards the identification of those manifestations of intangible cultural heritage, which are of particular importance for individual regions and ensure its organised protection. In this regard, the Council engages in relatively close cooperation with the Polish National Commission for UNESCO (Polski Komitet ds. UNESCO). Furthermore, seeking to extend both its organisational and substantive scope, the Council appointed appropriate specialist working groups (the group for legal affairs and development strategy for the safeguarding of the intangible cultural heritage, as well as the group for music and dance), with the results of their work presented and discussed by the Council. Some research institutions have also created special departments that specialise in this field, with intangible cultural heritage now incorporated into the curricula of cultural studies. The efforts of the Council related to intangible heritage itself, on the other hand, have resulted in the positive assessment of 18 applications (it needs to be said that a number of appli6 However, the first publications about the Convention appeared in Poland earlier, soon after its adoption (see Jodełka 2005) and the first working translation of the Convention, two years before its ratification by Poland (Jodełka-Schreiber 2009). 73 �74 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cations have been rejected following discussions and the preparation of the relevant expertise) and the inscription of the following elements on the National List of Intangible Cultural Heritage: 1. ‘Artistic and historical gunsmithing’ – these traditions, related to the manufacture of hunting rifles in the Cieszyn Silesia region, known as the ptaszniczanka (a rifle designed for shooting game birds) or the cieszynka (a name derived from its place of origin) trace back to the 16th century and are notable due to the considerable rarity of the skills involved. 2. ‘The Nativity scene (szopka) tradition in Kraków’ – the tradition of building elaborate, static nativity scenes during the Christmas period traces back to the mid-19th century; the characteristic feature of these nativity scenes is that the urban landmarks of Kraków serve as backdrops to the scenes themselves. 3. ‘Lajkonik procession’ – another name of this custom is konik zwierzyniecki; it is a local street parade which takes place in Kraków on the Thursday after Corpus Christi, with the presence of the Lajkonik – a man in Mongolian attire, riding a hobbyhorse. 4. ‘Rafting traditions of Ulanów’ – an annual reenactment presenting the legacy of the San river raftsmen of Ulanów, who had once transported timber and other goods to the Gdańsk seaport; today, these reenactments serve purely recreational and touristic functions; 5. ‘Corpus Christi celebrations in Łowicz’ – a long-standing Catholic tradition; this street procession takes place each year on Corpus Christi and features the adoration of the Blessed Sacrament – a symbol of Jesus Christ. According to the local folk traditions, this procession is also intended to ensure good crops and protect the town against natural disasters; the Łowicz procession is notable due to the presence of lavish visual elements which are a nod towards the local folk culture; 6. ‘Esperanto as a carrier of the Esperanto culture’ – the artificial auxiliary language created by Ludwik Zamenhof (which, since its creation, has become known all around the world), along with the elaborate accompanying cultural tradition; 7. ‘The art of making and playing bagpipes (the bagpipes of the Podhale region)’ – the bagpipe is a polyphonic instrument which has been known in the Podhale region since the 16th century; the practice of making and playing these instruments has survived into the modern times; 8. ‘Falconry – a living tradition’ – the tradition of hunting in the company of specially trained birds which continues to be practised today and traces back to the medieval times, when it was practised, among others, by the members of the Polish royal court; �Introductory papers 9. ‘Polish national dances’ – this scope of protection applies to various dances such as the polonez, the krakowiak, the mazur, the kujawiak and the oberek. All of them stem from rural traditions and are known in various social circles; 10. ‘Żukowo school of the Kashubian embroidery’ – a regional type of embroidery used to decorate tops, tablecloths, aprons, duvet covers, ties, etc. It is distinguishable due to the use of distinctive colours (shades of blue, green, yellow, red and black) as well as regional motifs such as tulips, clovers, hearts and rosettes); 11. ‘Traditional bronze work technique used by the Felczyński family for producing bells in Taciszów’ – a traditional technique based on knowledge passed from generation to generation within a single family, involving the use of natural materials such as clay, sand and water for the purposes of making bells of various kinds; 12. ‘Celebrations in honour of St Roch with the blessing of animals in Mikstat’ – St Roch is, among others, the patron saint of herdsmen and domestic animals; In connection with this saint figure, a para-liturgical custom came into being in a number of parishes which involves the blessing of livestock; according to folk traditions, this custom has its origins in the votive function of the blessing, and at the same time it is also intended to grant protection to cattle and other animals against diseases; 13. ‘Easter rhymes in Szymborze’ – a regional custom from the Kujawy region according to which, during Easter, the local bachelors climb a pedestal erected specifically for the purpose and recite short, humorous poems about the local maidens, designed to serve matrimonial purposes; 14. ‘Warmia dialect as a carrier of oral traditions’ – the local language used on the Polish-German border, which had once been commonly used in the Prussian territory; today, this tradition is experiencing a gradual comeback; 15. ‘Toy making traditions in Żywiec and Sucha Beskidzka’ – a type of craft with long traditions in the Żywiec and Sucha Beskidzka areas, often practised by entire families; the most typical types of these wooden toys include the horse-drawn britzka (known locally as the karetka) with horses, rattles, cribs and, most importantly, little birds that had once been used as Christmas tree decorations; 16. ‘Honey hunting’ – a traditional manner of obtaining honey, achieved through the preparation of special wild beehives in the trunks of living trees; a profession typical for areas located amidst primaeval forests (the Kurpiowska Forest, the Białowieża Forest, the Augustów Forest etc.); 75 �76 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Lace making traditions in Koniaków, 2015, © National Heritage Board of Poland. Polish national dances presented to the guests of the Forum in Wieliczka Salt Mine, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Introductory papers 17. ‘Perebory – weaving traditions in the Bug river region’ – the art of making characteristically striped and ornamented patterns on linen textiles using looms (weaving devices), used mostly to decorate shirts and women’s skirts, with the most popular motifs being rhombuses, squares, star polygons etc. This tradition is a typical feature of the culture of the eastern border areas; 18. ‘The Kraków bobbin lace’ – a variety of lace, hand-made using bobbins (commonly referred to as klocki – blocks); the threads wound on bobbins are braided and twisted, allowing for a myriad of openwork forms to emerge.7 In its further activities, the Council proposes placing a particular emphasis on the Polish experiences in the field of the so-called best practices related to the safeguarding of intangible heritage. A good example which illustrates activities of this kind is the annual Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych (Nationwide Festival of Folk Bands and Singers), which takes place in Kazimierz Dolny at the end of June each year. Throughout the Festival’s 50-year history, a hierarchical model of regional preliminaries has been developed, ensuring that only the very best performers appear on the stage in Kazimierz Dolny, presenting a repertoire of both songs and instrumental compositions. It is extremely valuable in cultural terms and remains consistent with the regional convention. In addition, the performers appear in regional outfits, creating a lavish and remarkably diverse visual experience. The Festival takes the form of a competition, with the prizes and awards serving not only to distinguish individual folk artists but also to confirm the value of their work in the social and cultural spheres. At present, the competition is divided into five categories, with the so-called ‘Tower’ – a commemorative medal – serving as the main prize. During the 2016 edition of the Festival, the top prizes went to: 1. The Folk Band from Lubzina (the Kuraś family band) – Podkarpackie Province; 2. The ‘Sielanki’ vocal band from Sielec – Lubelskie Province; 3. Adam Tarnawski – a solo violinist from Janiszew, Mazowieckie Province; 4. Stanisław Madanowski – a solo singer from Boczki Chełmońskie, Łódzkie Province; 7 The latest inscriptions on the National List of ICH, evaluated by the Council for ICH from December 2016 until August 2017 include also: ‘Cultural traditions of Biskupizna’, ‘New-year caroling in the Żywieckie region’, ‘Lace making traditions in Koniaków’, ‘The “Turki” guards procession in Grodzisk’ and three others are recommended for inscription, awaiting final decision of the Minister of Culture: ‘Wedding traditions in the Szamotuły area’, ‘Bagpipe traditions in the Wielkopolska region’, ‘“Kabłącok” basket making traditions in Lucima, Radomskie region’ – editorial note. 77 �78 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development 5. The family band of Jacek Bursa from Guzów, Mazowieckie Province (in the ‘folklore continued’ category). The Festival performs a variety of social and cultural functions in both direct and indirect ways. In addition to the function outlined above, which may be described as related to identity and which is implemented at both the regional and nationwide level, the Festival also plays an important role by creating a certain model for the contemporary transmission of traditions. This function is performed primarily by a special type of concert, where masters present their apprentices. These efforts, implemented over the years, have already borne fruit. For many years now the former apprentices have been appearing during the main competition concert, with some of them having already presented apprentices of their own. One may therefore say that it is at least the third generation of folk performers that participate in the Festival. The Festival, therefore, serves as a good example of an active approach to stimulating the transmission of culture, which also ensures its safeguarding. In addition, the well-established structure of the Festival also allows it to exert a certain influence on the transmission of musical traditions. The aforementioned regional preliminaries encourage large numbers of local performers to become involved. For example, in 2016, more than 200 performers took part in twelve regional festivals in the Lubelskie Province alone. In most cases, these events also served as festivals of a more general nature for individual local communities and their members of different generations. One can, therefore, say that the Festival remains conducive towards cultural expression, both on the vertical and horizontal levels. Furthermore, the Festival in Kazimierz Dolny performs other important functions. I shall refer now to its two further functions – cognitive and ludic ones. The Festival performs the cognitive function in a twofold manner. On the one hand, the Festival aims at ensuring that the audience becomes acquainted with the Polish folk music tradition and allows other interested individuals to become acquainted with it in a broader sense, using both media coverage and various publications documenting the issue in question (see for example the publication known as Kazimierskie nuty, containing music sheets of songs and instrumental pieces, etc.). On the other hand, the cognitive function also refers to the perception of the performers themselves, who come to the festival from various locations all across Poland and have an opportunity to become acquainted with the culture of other regions, which in turn allows them to strive more actively towards the incorporation of their own culture into the greater body of national culture. �Introductory papers The ludic function manifests itself directly in the town of Kazimierz Dolny in the form of accompanying events such as Saturday folk festivities, traditional dance workshops, social gatherings etc. Furthermore, the Festival remains an annual celebration of folk culture – at least in the prevalent view of the artists who come there to perform. The participants often prepare for the whole year for this event, which manifests itself in both their traditional clothing and the atmosphere surrounding the Festival reminiscing that of a parish indulgence fair where various souvenirs are available for purchase; the oldest performers also consider this to be a good opportunity to rest after long, hard work in the field. There are many more examples of similar well-established schemes aimed at ensuring the protection of intangible cultural heritage in Poland, which have been in place for many years. These examples include the following: • Annual meetings of rural theatres known as the Ogólnopolski Sejmik Teatrów Wsi Polskiej (Nationwide Assembly of Polish Country Theatres). During the final meeting in Tarnogród (which took place for the 41st time in 2016) there are usually about 15 theatrical troupes (about 300 performers in total), selected in the course of 5 regional meetings (Piła-Kaczory – Pomorskie Province, Stoczek Łukowski – Lubelskie Province, Bukowina Tatrzańska – Małopolskie Province and Tarnogród – Lubelskie Province). The most typical repertoire of the said troupes is theatrical reenactment (which thus also includes education and safeguarding) of the local rituals, customs and beliefs such as various forms of carol singing, weddings, christenings, the sobótki fires lit during various holidays, Shrovetide as well as general reenactments of the old country life. • The nationwide meetings of blacksmiths held in Wojciechów near Lublin. These meetings take two distinct forms. The first one is the typically educational event known as the Ogólnopolskie Warsztaty Kowalskie (Nationwide Blacksmiths’ Workshops), which is held for the 22nd time this year – commonly referred to as the ‘school of blacksmithery’. It is aimed primarily at young people interested in this craft, who under the supervision of its masters are able to learn new abilities as well as enhance the skills and techniques that they already possess. The second one is known as the Ogólnopolskie Spotkania Kowali (Nationwide Blacksmiths’ Meetings) and is a more general forum that also includes elements of historical and cultural reflection. • The Sabałowe Bajania (Sabała’s tales) competition – a Polish highlander competition for storytellers, musicians, singers, best men and masters of ceremony held in Bukowina Tatrzańska. In 2016, the 50th edition of this event took place. This competition is aimed primarily at inhab- 79 �80 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Bagpipe traditions in the Wielkopolska region, 2017, © National Heritage Board of Poland. Traditional sleigh (kumoterki) races. Photo by Maciej Baraniak, © National Heritage Board of Poland. �Forewords itants of the Polish mountains and the Małopolskie Province, even though representatives of other regions of Poland also tend to participate; in 2016, the residents of the following provinces have taken part in the competition: Łódzkie, Lubelskie, Kujawsko-Pomorskie, Podkarpackie, Świętkorzyskie, Wielkopolskie, Śląskie (together with guests from Slovakia). Due to the large number of young performers taking part in these meetings, one may easily see that the festival performs the role of systematic and direct transmission of intangible cultural heritage, making it an exemplary event in this regard. Of course, activities of this kind are much more numerous. All of them tend to involve large groups of people and are not just ad-hoc citations from the cultural memory of the given groups; they perform a practical role in the propagation of traditions. As such, they should have much greater recognition and institutional support based on the guidelines presented by the Minister to the Council members. To conclude, one may briefly reiterate some of the most urgent tasks: 1. Intangible cultural heritage must attain an appropriate legal status, either under a separate act or by incorporating these issues to existing acts, the latter method being probably easier to implement. 2. The central and local government institutions must secure at least a minimum of funds for the protection of intangible heritage. 3. Intangible heritage must not be treated as a type of ‘historical monument’, primarily due to its unique character and the ‘inherent nature’ of its features. For this reason, all actions related to the identification, safeguarding and dissemination thereof require employing appropriate specialist personnel. 4. One must make all the organisational and substantive arrangements necessary, proposing the first nominations of the Polish values forming part of our intangible heritage to be inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity as well as Register of Good Safeguarding Practices. 5. The safeguarding and dissemination of the values linked with intangible heritage must also be incorporated into the systemically understood didactic curriculum. In this regard, cooperation between a number of ministries such as the Ministry of Culture, the Ministry of Education and the Ministry of Higher Education must be ensured. 6. In order to ensure the promotion of the idea of intangible heritage itself as well as to facilitate discussions on different issues between various groups within the society – including expert discussions – one must establish dedicated publishing institutions that must operate 81 �82 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development on a systemic basis and receive support from the decision-making centres; these efforts may include, among others, an independent magazine as well as the continuation of the publishing series which had so far been released based on ad-hoc resources. 7. All the works linked with popularising the National Lists must be continued. 8. It is also necessary to integrate and systematise the cooperation with various associations and cultural institutions, particularly including regional institutions, as well as research centres and other entities operating in the cultural field in order to improve the efficiency of joint operations. 9. A greater visibility of the work performed by individuals implementing the intangible cultural heritage safeguarding programme must also be ensured. In the first place, more specialist personnel must be hired (including both on the central level – for example, at the National Heritage Board of Poland itself – as well as on the Province level). 10. It is necessary to create more favourable conditions for the identification and documentation, analytical recognition, as well as dissemination and the sharing of phenomena and values that form our intangible cultural heritage. The proposals specified above do not encompass the entire range of needs, and one must also emphasise that Poland has only just begun implementing the ideas inherent in the Convention. Yet, even this fact may also have certain advantages. It may serve as a starting point for the development of a carefully thought-out overall plan of action, designed for a period of many years that would facilitate the implementation of a long-term strategy, ensuring efficient solutions to be developed in the future. References Adamowski, Jan and Katarzyna Smyk. 2013. “Niematerialne dziedzictwo kulturowe – teoria i praktyka [Intangible cultural heritage – theory and practice].” In Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona [Intangible cultural heritage – sources – values – protection], edited by Jan Adamowski and Katarzyna Smyk, 9–17. Lublin; Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Narodowy Instytut Dziedzictwa. Jodełka, Hanna. 2005. “Międzynarodowa ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego [International safeguarding system of the intangible cultural heritage].” Stosunki Międzynarodowe – International Relations 32 (3–4): 169–87. �Introductory papers Jodełka-Schreiber, Hanna. 2009. “Niematerialne dziedzictwo kulturowe: idea, prawo, praktyka [Safeguarding of the intangible cultural heritage: idea, law, practice].” In Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki: praca zbiorowa, t. 3 [Legal framework for the safeguarding of cultural heritage, monuments and works of art, vol. 3], edited by Wojciech Szafrański and Katarzyna Zalasińska, 115–30. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Zalasińska, Katarzyna. 2013. Zalecenia dotyczące wdrożenia prawodawstwa UNESCO do polskiego porządku prawnego [Recommendations on the implementation of UNESCO legislation into the Polish legal order]. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. 83 �84 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development �PART 1. ICH AND GOOD PRACTICES OF ITS SAFEGUARDING �86 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Croatia’s intangible cultural heritage safeguarding policies and practice. The implementation of the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Croatia Mirela Hrovatin* Martina Šimunković** * Senior Expert Advisor, Ministry of Culture, Republic of Croatia (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. ** Senior Expert Advisor, Ministry of Culture, Republic of Croatia, e-mail: martina.simunkovic@min-kulture.hr. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding The inscription of the elements, both in the National Registry and on the UNESCO lists, has largely contributed to raising awareness of the importance of safeguarding intangible cultural heritage in the country and beyond, inside as well as outside the discussed communities. This is why the number of activities related to intangible cultural heritage safeguarding has been increasing… As a part of the South-European, Central-European, as well as Mediterranean cultural circles and traditions, Croatia is very rich in valuable cultural and historical heritage. Through the actions of its Ministry of Culture (Ministarstvo kulture), it has actively followed UNESCO’s efforts in creating an international instrument for the safeguarding of traditional culture already since the 1970s (Bouchenaki 2004), and intensified them especially in the 1990s. This enabled the inclusion of intangible cultural heritage as a special category in the 1999 Act on the protection and safeguarding of cultural goods.1 The preparation of the nomination files for two editions of the UNESCO Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity programme in 2003 and 2005 resulted in the formation of a special expert Committee for Intangible Cultural Heritage (Povjerenstvo za nematerijalnu kulturnu baštinu) in Croatia in 2002,2 and a special Department for ICH in the Ministry of Culture (Odjel za nematerijalnu kulturnu baštinu) in 2004 that prepared the first inscriptions into the national Registry of Cultural Goods of the Republic of Croatia (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske),3 a publicly available book published by the Ministry of Culture. Soon 1 Zakon o zaštiti i očuvanju kulturnih dobara, Narodne Novine [National Newspaper] 69/1999, 5 July 1999. 2 The Committee is comprised of seven experts and scientists dealing with specific types of intangible heritage in scientific and expert institutions (faculties, museums, institutes). The Committee’s role is to encourage legal and practical protection of ICH in Croatia, and the preservation and promotion of ICH on both the national and international levels. Its members have been active not only on national inscriptions and meetings with the local communities in Croatia, but also on the international level at various meetings and conferences (ICTM), and have worked in UNESCO bodies on ICH (Intergovernmental Committee from 2008 until 2012, Evaluation Body for examination of nomination files). 3 The national Registry of Cultural Goods is available online at: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212 (for intangible cultural heritage choose ‘Vrsta’ and ‘nematerijalno kulturno dobro’ in the search engine). 87 �88 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development after these activities, Croatia ratified the UNESCO 2003 Convention on ICH in 2005, and confirmed the Ministry of Culture as the central national body responsible for its implementation. Such efficient legislative and administrative background, as well as the coordinated work of communities, NGOs, individuals, experts, and state institutions, had enabled the inscription of more than 150 ICH elements in the Registry of Cultural Goods until 2016. Out of those 150 elements, 14 are inscribed on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity and the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding. Several more are in preparation, out of which one for the inscription on UNESCO’s Register of Good Safeguarding Practices. The Ministry’s Department for UNESCO (Odjel za UNESCO) has contributed significantly to the implementation of the 2003 Convention in Croatia and has supported the Department for ICH in its work. In the last decade, the Department for ICH has been intensifying and systematising the cooperation with the Expert Committee for ICH and different institutions (research institutes and academics, among others) on documenting, listing, and safeguarding ICH elements in Croatia. The first inscriptions into the National Registry and onto the UNESCO Lists were prepared very quickly and the communication with the bearers was done mostly via the experts who have been researching these elements for years (Hrovatin 2011). In recent years, the full participation of the bearers in the inscriptions has been ensured by a special procedure and the communication on future planning and projects is better than before. The procedure of the inscription of ICH elements into the National Registry comprises of several phases (Šimunković 2009 and 2015). First, the proposals for the inscription are submitted to 19 Conservation Departments (konzervatorski odjeli) of the Ministry of Culture,4 depending on the geographical location of an ICH element. Proposals can be submitted by the local communities, bearers, NGOs, but also by experts, local and regional museums, and various expert and scientific institutions. This is done via the special Ministry’s Application Form, which consists of basic information about the element (description, historical background, future safeguarding measures and other, see Appendix 1). The evaluation process includes networking and cooperation of the experts from the Ministry with the experts from the Advisory Committee for ICH and other associates from expert institutions. The long scientific and expert research conducted over the years has provided a good basis not only for writing the texts on intangible elements that have been inscribed, but 4 List of Conservation Departments of the Ministry of Culture: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=1721. 19 departments are under the Ministry of Culture; 1 department is under the capital city of Zagreb and is a part of the city’s Institute for Preservation of Cultural and Natural Monuments (Gradski zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode). �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding also for achieving better communication with the communities during the implementation of the 2003 Convention. The institutions involved in this research include: the Institute of Ethnology and Folklore Research (Institut za etnologiju i folkloristiku), the Department of Ethnology and Cultural Anthropology of the University of Zagreb (Odsjek za etnologiju i kulturnu antropologiju),5 Institute of Croatian Language and Linguistics (Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje), ethnographic museums (in Zagreb, Pazin, Split, and Dubrovnik and other cities), as well as many other expert organisations: Croatian Cultural Association (Hrvatski sabor kulture), Centre for Intangible Culture of Istria (Centar za nematerijalnu kulturu Istre), Croatian Chamber of Trades and Crafts (Hrvatska obrtnička komora), National Folk Dance Ensemble of Croatia LADO (Ansambl narodnih plesova i pjesama Hrvatske), and others. The fast inscriptions were also possible thanks to the safeguarding and documenting efforts of the local communities. The applicant(s) for the establishment of protection of intangible cultural property can be all natural and legal persons in the Republic of Croatia (individuals, communities, institutions, including local heritage and city museums, NGOs, local and regional administrations, institutions, Conservation Departments of the Ministry of Culture, among others). Proposals for the inscription in the Registry are submitted in the Conservation Departments of the Ministry on a specially drafted application form of the Ministry of Culture, in which applicants give basic information about the element. The criteria for inscription of the proposed element into the Registry are not rigid, but rather form a type of a ‘checklist’ of conditions which should be met before proceeding further. The basis for making the criteria is formed by the UNESCO documents on ICH safeguarding and the 2003 Convention: • The element belongs to one or more categories of intangible heritage, according to Article 9 of the Act on the Protection and Safeguarding of Cultural Goods (the intangible cultural goods may be of various forms and expressions of spiritual origin transmitted orally or otherwise, especially: 1. Language, dialects, speeches, toponyms, oral expressions and oral literature of all kinds; 2. Folk creativity in the areas of music, dance, play, customs, ceremonies, rituals, as well as other traditional and folk values; 3. Traditional artistry and craftsmanship). • The element is in accordance with international human rights instruments, requires mutual respect between communities, and is in harmony with sustainable development. 5 For more information about the Department of Ethnology and Cultural Anthropology of the University of Zagreb, see www. ffzg.unizg.hr/etno. 89 �90 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development • The community has identified the element as part of its cultural heritage. • The element gives the community and individuals a sense of identity and continuity. • The element is part of the community and is transmitted and constantly recreated. • The element contributes to the diversity of the ICH in the Registry, testifying to cultural diversity and human creativity. • The element is submitted with the free, prior and informed consent of the community concerned following the participation of the community at all stages of identification, definition, documentation, and nomination. • The above-mentioned consent of the community concerned is accompanied by the appropriate documentation and feasible safeguarding measures according to the official Application Form for Proposal to Establish the Protection of Intangible Cultural Heritage. The whole evaluation process of inscribing an ICH element includes networking and cooperation of the experts from the Ministry of Culture with the experts from the Advisory Committee for ICH and, when needed, other associates from various museums, institutes, universities, and other institutions. Prior to the inscription, the text of the official Resolution document (a legal document by which the element is inscribed into the Registry) is sent back to the bearers to confirm its content and once again confirm their agreement with the inscription. The final step is the confirmation of the inscription in the Registry by the Expert Committee for the Establishment of the Properties of Cultural Goods (Stručno povjerenstvo za utvrđivanje svojstva kulturnog dobra), which is a special expert body in the Ministry of Culture that inscribes all the cultural elements into the National Registry of Cultural Goods, including movable and immovable tangible heritage, as well as intangible heritage. The same final procedure prior to the inscription of any cultural element has contributed greatly to raising awareness about the value of intangible heritage alongside the tangible heritage, that has been for a long time considered more important in the expert circles. Moreover, this Committee relies almost exclusively on the decision of the Committee for ICH, thus a special approach is secured for deciding on the inscription of an ICH element. After the Expert Committee’s final decision, the Resolution (Rješenje) is sent officially to the bearers and local administration, thus ensuring that they become more active in the safeguarding activities. The system of monitoring inscribed ICH elements involves the experts from the Ministry of Culture as well as experts from the Conservation Department of the Ministry of Culture in charge of the exact geographical area. The monitoring is aimed at particular communities in specific areas and their specific safeguarding activities. Also, for periodic reports, the Ministry’s experts use various �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding information about the inscribed ICH elements that is continually collected by other institutions via their regular research activities. The inscription of the elements both in the National Registry and on the UNESCO’s Lists has largely contributed to raising awareness on the importance of ICH safeguarding in the country, as well as in the neighbouring countries. This is why the number of activities on ICH safeguarding has been increasing. Since 2008, the Ministry has also made possible for ICH safeguarding programmes to apply for financial support via the annual open call for the public needs in culture. Annually, the Ministry supports around 70 programmes aimed at ICH safeguarding, with around 300 different projects supported from 2008 until 2016 (see Chart 1). The activities of the programmes include transmission, enhancement, presentation, research, documentation through formal and informal education, workshops, courses, classes, exhibitions, festivals, and the production of audio-visual recordings and any related materials (Hrovatin 2016). Such support helps to start, continue, and develop various ICH safeguarding programmes further, including the promotion via the ICH elements such as games, culinary practices and rituals that are demonstrated to the public. Beside expert and scientific institutions, the Ministry together with its ICH Department and 19 Conservation Departments contribute to the cooperation with the bearers but also with the local authorities, which have been supporting increasingly more various cultural events and festivals, at the same time showing the achievements of safeguarding and encouraging the youth to participate and learn. 80 120 000 70 100 000 60 80 000 50 40 60 000 30 40 000 NUMBER OF PROGRAMMES 20 20 000 10 0 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 TOTAL IN EURO 0 Chart 1: Increase in the number of ICH safeguarding programmes and state funds from 2008 until 2016 in Croatia. 91 �92 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Since the intensification of the programmes, the local and state authorities have been providing more technical and financial support for ICH safeguarding, including support to NGOs and research and educational institutions, as well as the inclusion of ICH in various local and national educational, scientific, and development programmes and projects. A special attention and support is given also to programmes developed by the minorities in Croatia. Various awareness-raising programmes take place during exhibitions, festivals, talks, workshops, open days and other activities for the general public, and schoolchildren in particular. To promote traditional craftsmanship, arts programmes are implemented by different governmental bodies, cultural artistic societies, experts, and bearers in community centres and other regional centres spread across the country, for example in Kumrovec, the ‘Old Village’ Museum (Museum “Staro selo”) it is making wooden toys and gingerbread. Various workshops are also organised as a part of protection programmes in Lepoglava and Pag (lace-making), Islam Grčki (ojkanje singing) and other. These events are in most cases open for the general public to participate. The mass media, such as newspapers and magazines, broadcasting stations, television stations, and websites have also played an important role in awareness-raising. Through the broadcast of many documentaries and reports about traditional culture prepared by a special Department for Folk and Oral Culture Broadcasts (Odsjek emisija pučke i predajne kulture), the national Croatian television plays an important role in educating and raising awareness of the importance and value of intangible cultural heritage in Croatia. The mobile exhibition Croatian Intangible Heritage on UNESCO’s Lists has been travelling since 2011 all over Croatia and abroad, presenting 14 elements from Croatia inscribed on UNESCO lists. It has been prepared as an initiative of the Ministry of Culture, in cooperation with the experts from the Ethnographic Museum in Zagreb (Etnografski muzej u Zagrebu). The exhibition displays films, articles, photographs, maps, and other items linked to individual cultural goods on the UNESCO Lists. The exhibition aims at supporting intercultural dialogue, making this heritage more visible to people worldwide; it also raises awareness of the importance and the need for safeguarding intangible cultural heritage in general. Some of the effects of the inscriptions of ICH elements from Croatia onto UNESCO Lists are visible also in the projects of several organisations. For example, the Croatian National Tourist Board (Hrvatska turistička zajednica) has initiated and designed the project of ethnic posters displaying motifs of the most attractive traditional customs and folk costumes of Croatia. Apart from their visual content, the posters also carry brief information on the richness of Croatian tradi- �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding tional heritage, particularly of the variety inscribed on the UNESCO Lists. In 2012, the Croatian Post (Hrvatska pošta) released four new commemorative postage stamps with a common theme: ‘Croatian intangible cultural heritage inscribed on the UNESCO Representative List’.6 Since the intensification of the ICH listing in Croatia, ICH has been incorporated into the annual programme of the European Heritage Days, coordinated by the Ministry of Culture. In 2008, the Ministry of Culture organised the European Heritage Days in cooperation with the Ethnographic Museum in Zagreb under the topic ‘Treasure of Knowledge and Skills’. The ICH elements inscribed in the National Registry were presented through an exhibition and an interactive CD along with the system for protecting intangible cultural heritage in Croatia. The efforts of UNESCO aimed at safeguarding intangible cultural heritage were also presented. In 2016, intangible cultural heritage was the main topic again, with the emphasis on the communities, as a recommendation of the Council of Europe. Another exhibition: Lokalne zajednice kao čuvari baštine (Local communities as heritage keepers), was prepared with the aim to present different communities, NGOs, and individuals that implement various safeguarding measures (documenting, transmission, promotion). On both occasions, various events and activities on ICH safeguarding in Croatia were advertised in a special booklet prepared for marking the European Heritage Days in Croatia.7 The policy of promoting different forms of music and performance was best shown at the 44 International Folklore Festival (Međunarodna smotra foklora), dedicated to worldwide activith ties on safeguarding intangible cultural heritage, conducted in UNESCO member states. All festival participants were the representatives of the ICH elements listed in their national inventories and some also on the UNESCO Representative List. The festival theme was chosen partially because it took place during the International Decade for the Rapprochement of Cultures (2013–2022). The programme of the 2013 annual concert of the National Folk Dance Ensemble of Croatia LADO, a professional national ensemble, was made on the basis of the inscribed intangible cultural heritage, both in the National Registry and the UNESCO lists. In its programme, LADO has incorporated the songs, dances, and customs of Croatia that are inscribed on those lists, and has adapted them for stage performance. Even though these elements exist within their communities, such performance brought a unique opportunity for wider audiences to see, hear, and feel the listed items. 6 7 For more information about the project on postage stamps, see www.posta.hr/print.aspx?id=4685. For more information about European Heritage Days and the booklets, see www.min-kulture.hr/default.aspx?id=7216. 93 �94 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Pula: Fair of traditional meals and ecologically grown home products, 2014. Photo by Andreas Kancelar, © Ethnographic Museum of Istria/Museo Etnografico dell’Istria. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding In addition, there are many educational and awareness-raising programmes throughout the country (Šimunković 2014). Intangible cultural heritage is included on the basis of general information in the primary school curriculum. In 2011, the UNESCO Handbook for Schools World Heritage in Young Hands was presented to the public. The Handbook contains the first list that has ever been published in Croatia of all cultural and natural tangible as well as intangible heritage elements listed by UNESCO. The Handbook is intended as a contemporary teaching aid, to help teachers prepare regular and extra-curricular lesson plans, and raise awareness of the need to safeguard these elements among young people. Depending on the skills and interests of teachers, the activities on awareness raising and learning the traditional know-how are implemented in the schools in Croatia. The skill of producing children’s toys has been included in the curriculum of the Woodwork Department of the Secondary School in Oroslavje in the northern part of Croatia. For the people who are interested but do not possess the necessary skills, special courses and trainings are provided in various public institutions beside schools. Starting with the basics, the attendees of these courses develop their skills and talents. For example, the Open University in Ivanec has launched a training course for lacemakers, and the qualification that the participants obtain can be entered in their official employment record. Through various projects, Croatia has also achieved a very good international cooperation on ICH that includes bearers. Some of the programmes that are supported by EU funds also include intangible cultural heritage, as an important vehicle for regional development and nurturing interborder cooperation. On expert and scientific level, Croatia has participated in many conferences and has been active at international UNESCO’s meetings, as well as in the work of UNESCO’s intergovernmental and expert bodies (Hrovatin 2016a). Moreover, Croatia is also a regular member of the Regional Centre for the Safeguarding of ICH in South-Eastern Europe (UNESCO Category 2 Centre) in Sofia (Bulgaria) since its establishment in 2011. A special department for UNESCO at the Ministry of Culture and the Croatian Commission for UNESCO (Hrvatsko povjerenstvo za UNESCO) are also actively working to raise awareness of the value of ICH, and promote it in Croatia and abroad. Furthermore, international cooperation includes the preparation of multinational nominations of ICH elements and implementation of the safeguarding projects that are supported by national and international funding. The two chosen examples: ‘Rovinj maritime traditions’ and ‘Traditional drystone building’ present two good practices of ICH safeguarding in local communities that comprise of various 95 �96 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Kornati: Building and renewal of dry-stone walls, 2015. Photo by Vilma Stopfer, © Association 4 grada Dragodid. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding activities and involve the effective cooperation of the bearers and experts with local and state authorities. In Rovinj, the bearers have been included in planning the Batana Ecomuseum Project8 from the beginning, as it was themselves who had initiated it, basing on their own concern about the imminent disappearance of their traditional heritage (songs, socialising, knowledge, and the skills of building traditional wooden batana boats). It was also a good idea of the local community to include an expert that knew how to use her previous knowledge on cultural management, which helped to ensure long-term sustainable development of the safeguarding projects, as well as the active participation of the local community. The bearers’ and expert’s ideas were also supported by the local authorities, and the project started to be implemented. Many activities have been conducted and various results have been achieved, all contributing to the preservation of the local ICH and its inclusion into current ways of life. The second example is the building technique based on using stone without mortar. It is an initiative started by an NGO comprised of a multi-disciplinary team of experts. The safeguarding activities have been aimed at local communities along the Adriatic coast, the preservation of the know-how that is rapidly disintegrating, and the use of the technique in new context. Today, with the first years of the initiative slowly advancing, the NGO Dragodid receives technical and financial support both from the local authorities as well as from the state.9 Moreover, it connects different bearers, local communities, and various other stakeholders in the safeguarding of this ICH element. Both examples show that such multi-level approach to safeguarding ICH elements results in securing the viability of the element, their inclusion in the current way of living, contribution to sustainable development and preservation of nature, as well as to social cohesion, controlled presentation in tourism, and local development. In conclusion, the Ministry of Culture provides an overall as well as financial support for individuals and institutions for researching, presenting, and nurturing intangible heritage. Within the strategy of the Ministry of Culture, the significance of intangible cultural heritage and the obligation to safeguard and promote it holds an important place. The continuous work of experts, both in the Ministry and other institutions, has to a large extent contributed to better, more organised activities aimed at protecting and safeguarding intangible heritage in Croatia. The inscription of the elements, both in the National Registry and on the UNESCO lists, has largely contributed to raising awareness of the importance of safeguarding intangible cultural 8 For more information about the project, see www.batana.org. 9 For more information about the project, see www.dragodid.org. 97 �98 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development heritage in the country and beyond, inside as well as outside the discussed communities. This is why the number of activities related to intangible cultural heritage safeguarding has been increasing, and many institutions support the implementation of projects that originate from local communities and other stakeholders. We can also observe an increasing recognition among the public of the exceptional value of intangible cultural heritage, as well as the conviction that the commitment and responsibility for its safeguarding and transmission to future generations should rest on the bearers, local communities and relevant institutions; local, national, or minority identities. Not so long ago, intangible cultural heritage, in terms of architectural, archaeological, and movable monuments was not sufficiently recognised, valued and protected; however, due to many activities on the safeguarding and listing of ICH, this attitude has been changing in Croatia over the recent years. Although some issues still remain to be resolved, such as intellectual rights, the market placement of products, lack of networks and mass tourism, the enhancement of the administrative procedure, supporting and motivating new projects, taking care of sustainability of programmes and the viability of ICH and its inclusion in educational programmes have helped to systematise and improve its safeguarding in Croatia. On the local and regional level, apart from the 19 mentioned Conservation Departments and special sectors for culture within the local administrative bodies, numerous regional and local history and ethnographic museums, nongovernmental organisations and amateur cultural-artistic societies are also engaged in the safeguarding of intangible heritage; tourist boards are becoming increasingly active in this respect as well. Using the bottom-up principle of popularisation and promotion of intangible cultural heritage, the bearers themselves raise awareness of the value of traditional heritage as a unique treasure, which ensures cultural diversity and democracy both on the national and local level. What is more, global threats to intangible cultural heritage, such as the negative aspects of globalisation, migration, industrialisation, and pollution compel us all to raise awareness of its value of and importance not only on the local and national level, but also as a part of world heritage. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding References Bouchenaki, Mounir, ed. 2004. Museum International Vol. 56, Issue 1–2. Wiley-Blackwell. Hrovatin, Mirela. 2011. “Registriranje i očuvanje nematerijalnih kulturnih dobara u Hrvatskoj [Listing and safeguarding of intangible cultural goods in Croatia].” In Zbornik radova sa Međunarodnog skupa Craftattract – Tradicijski obrti: nove atrakcije za kulturni turizam [Collection of papers Craftattract – Traditional crafts: new attractions for cultural tourism], edited by Goranka Horjan, 21–30. Gornja Stubica: Muzeji Hrvatskog zagorja. Accessed September 12, 2016. http://www.craftattract.com/pdf/Zbornik-Craftattract.pdf. Hrovatin, Mirela. 2016a. “A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia.” In The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO, edited by Miglena Ivanova, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Accessed September 11, 2016. http://www.unesco-centerbg.org/wp-new/ wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. Hrovatin, Mirela. 2016b. Izložba Lokalne zajednice kao čuvari baštine, Zagreb, Muzej Mimara, 20.–28/9/2016 / Exhibition Local Communities as Heritage Keepers, Zagreb, Mimara Museum, 20–28/9/2016. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Accessed October 11, 2016. https://issuu.com/narodni.muzej.zadar/docs/katalog_zajednice. Šimunković, Martina. 2009. “Nematerijalna kulturna dobra i zaštita kulturne baštine” [Intangible cultural goods and protection of cultural heritage].” In Slavonija, Baranja i Srijem: vrela europske civilizacije. Katalog izložbe [Slavonija, Baranja i Srijem: sources of European civilisation. Exhibition catalogue], edited by Vesna Kusin and Branka Šulc,183–87. Zagreb: Galerija Klovićevi dvori. Šimunković, Martina. 2014. “Promocija nesnovne kulturne dediščine na Hrvaškem / Promotion of the Intangible Cultural Heritage in Croatia.” In Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention, edited by Anja Jerin, Tjaša Zidarič, Nena Židov, 78–85. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Accessed September 16, 2016. http://www.etno-muzej.si/files/unesco_obletnica_web_1.pdf. Šimunković, Martina. 2015. “Nematerijalna kulturna baština u Republici Hrvatskoj i sustav njene zaštite / Intangible Cultural Heritage in the Republic of Croatia and Its Conservation.” In Nacionalni katalog »Ruralni turizam Hrvatske« / National Catalogue Rural Tourism in Croatia, edited by Leila Krešić-Jurić and Vesna Rajković, 12–17. Zagreb: Hrvatska gospodarska komora. Accessed September 18, 2016. http://www.hgk.hr/documents/hgkkatalogruralniturizamhrvatskeweb57728ea64487b.pdf. 99 �100 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding intangible cultural heritage in Latvia: insights into the contribution of NGOs Gita Lancere* Anita Vaivade** * Leading Expert in Folklore, Latvian National Centre for Culture (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), e-mail: Gita.Lancere@lnkc.gov.lv. ** Assistant professor, researcher, Latvian Academy of Culture (Latvijas Kultūras akadēmija), e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Traditional Latvian folklore dates back well over a thousand years; more than 30 thousand melodies of folk songs and 1.2 million texts have been identified and documented. These are significant roots of the intangible cultural heritage in Latvia, which remains a part of a much larger and diverse heritage. Latvia, one of the three Baltic states, is a country in the Baltic region of Northern Europe. It has about 2 million inhabitants, and its people are historically Latvians and Livs, together with diverse ethnic minority groups. The official language, Latvian, is an Indo-European language; in fact, Latvian and Lithuanian languages are the only two surviving Baltic languages. Despite foreign (German, Swedish, Russian) rule from the 13th to 20th centuries, the people of the present territory of Latvia maintained their culture throughout generations via language and traditions. The 19th century saw the initial formation of a distinct Latvian national identity. Several crucial cultural and social developments took place and played a key role in that regard – such as the first Latvian Song and Dance Celebration (Vispārējie Latviešu Dziesmu un Deju Svētki) that took place in 1873, initiating a tradition which continues to this day. Also, the publication of a vast collection of Latvian folk songs (Latvju Dainas, 1894–1915), catalogued in the Cabinet of Folksongs, which was inscribed in 2001 on the UNESCO International Memory of the World Register. Traditional Latvian folklore dates back well over a thousand years; more than 30 thousand melodies of folk songs and 1.2 million texts have been identified and documented. These are significant roots of the intangible cultural heritage in Latvia, which remains a part of a much larger and diverse heritage. 101 �102 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development State support system for the intangible cultural heritage Policies related to cultural heritage have existed for almost a century in Latvia’s history. After achieving independence in 1918, concerns about the identification and consolidation of cultural heritage soon became integral to the policy development in culture, education, scholarship, and the non-governmental organisations in the capital and other areas of the country. The continuation of these policies only became possible in 1991, when Latvian independence was re-established. The Republic of Latvia joined the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (ICH) on 14 January 2005. At present, Latvia has two elements inscribed on the ICH lists of UNESCO: ‘Baltic song and dance celebration’ – Representative List of the ICH of Humanity, 2008; and ‘Suiti cultural space’ – List of ICH in Need of Urgent Safeguarding, 2009. Since Latvia’s adherence to the Convention, the main institution responsible for its implementation has been the Ministry of Culture of the Republic of Latvia (Latvijas Republikas Kultūras ministrija). The Ministry develops the legal framework for ICH safeguarding and determines relevant national policies and strategies in the field. Latvian National Centre for Culture (Latvijas Nacionālais kultūras centrs) implements national cultural policies and programmes in the field of ICH, coordinates the execution of state policies, provides consultations for municipalities and communities, carries out relevant documentation, information, popularisation, awareness-raising projects, and is the state body responsible for organising the main nationwide celebrations and festivals (including the Latvian Song and Dance Celebration). Policy and legal framework After the continuous work of many experts from different fields, the Latvian parliament (Saeima) adopted the Intangible Cultural Heritage Law on 29 September 20161, which determines responsibilities of different stakeholders involved in the safeguarding of ICH. The legal framework, which is created by the Latvian State for the sustainable development of ICH, includes also the Song and Dance Celebration Law2 adopted earlier, on 16 June 2005. It aims to preserve, develop, and pass on the tradition of the Song and Dance Celebration to future generations. The policy framework is determined by the Concept on the Safeguarding of the ICH of Latvia (2008), and the Plan for the Safeguarding and Development of the Song and Dance Celebration Tradition (the latter adopted in 2016). 1 Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Latvian Herald], 204 (5776), 20 October 2016; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). 2 Dziesmu un deju svētku likums, Latvijas Vēstnesis, 99 (3257), 28 June 2005; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Financial framework The main national funding resource for the safeguarding of ICH in Latvia is the State Culture Capital Foundation (Valsts Kultūrkapitāla fonds), which has a support programme for traditional culture. The state non-profit, joint-stock company began its work in 1998. The resources of the Foundation are comprised by: state budget resources from the annual general revenue in the amount stipulated by a law on state budget; contributions and donations by physical persons, including foreign persons; and other financial assistance and income from the economic activities of the Foundation.3 European structural and investment funds are available also for regional development, including ICH. Structural funds can be used for infrastructure development, while regional cooperation programmes – for promotional activities, events, and communication. Rural development programmes can be useful for different local initiatives, equipment, etc. Stakeholders There are several stakeholders involved in the sustainable development of ICH in Latvia. Those are municipalities, NGOs, as well as research and education institutions (Archives of Latvian Folklore within the Institute of Literature, Folklore and Art of the University of Latvia – Latvijas Universitātes Literatūras, folkloras un mākslas institūta Latviešu folkloras krātuve; Institute of Latvian History of the University of Latvia – Latvijas Universitātes Latvijas vēstures institūts; Jāzeps Vītols Latvian Academy of Music – Jāzepa Vītola Latvijas Mūzikas akadēmija; and Latvian Academy of Culture – Latvijas Kultūras akadēmija, where the UNESCO Chair on Intangible Cultural Heritage Policy and Law is established in 2017). Among active stakeholders, there are also memory institutions such as museums (Ethnographic Open-Air Museum of Latvia – Latvijas Etnogrāfiskais brīvdabas muzejs; National History Museum of Latvia – Latvijas Nacionālais vēstures muzejs, among others), libraries (National Library of Latvia – Latvijas Nacionālā bibliotēka, among others), and archives (National Archives of Latvia – Latvijas Nacionālais arhīvs, among others). Contribution of non-governmental organisations After Latvia’s independence was re-established in 1991, many non-governmental organisations (NGOs) were founded in the capital and other regions in Latvia. Some of them put safeguarding of 3 Valsts Kultūrkapitāla fonda likums, Latvijas Vēstnesis, 161 (2926), 14 November 2003; English translation is published on the official portal of Latvian national legislation (www.likumi.lv). 103 �104 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Vodka-making expedition, 2008. Photo by Uģis Pucens. The Folk Pharmacy exhibition during the Contemporary Culture Forum ‘Baltā Nakts’ (Nuit Blanche), 2010. Photo by Signe Pucena. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding ICH and developing their own activities as their goal. The following two organisations can be highlighted: the Interdisciplinary Art Group SERDE (Starpnozaru mākslu grupa SERDE), which works at the borderline between heritage safeguarding and artistic creativity, and the Society for Traditional Culture APRIKA (Tradicionālās kultūras biedrība APRIKA) that aims to foster heritage transmission and pass it to younger generations. The Interdisciplinary Art Group SERDE is the first NGO in Latvia that has applied to become accredited to the UNESCO 2003 Convention, and was accepted by the General Assembly of States Parties in 2016. The organisation is situated in the Kurzeme region in Western Latvia, in a small town named Aizpute. The name serde in Latvian means ‘core’ or ‘pith’, and at the core of this NGO, there are only a few people: Signe Pucena, ICH expert and producer of culture events; Uģis Pucens, artist and restorer; Ieva Vītola, researcher; Māris Grosbahs, artist; and some others. Since the establishment of the organisation in 2002, it has become an inspiring example of interconnectedness explored between scholarly research in traditional culture and artistic activities. The organisation studies living memory and life histories and has significant experience in fieldwork; it also runs artistic residences and workshops, with an overall objective to encourage dialogue between the artists, scholars, and educators, often in international networking frameworks. SERDE collaborates with ICH experts, artists, students, and scholars. In preparation for fieldwork, the ICH experts design lists of questions, and they interview informants; the artists document the process, the milieu, and the participants. The fieldwork, which culminates in presentations and workshops for the communities, raises awareness at the local, national, and international level about the importance of intangible cultural heritage. SERDE, through regular fieldwork in rural areas, also collects life histories and personal stories about recent historical events, and about the traditional skills inherited from earlier generations, which were crucial during the Soviet period because of very limited access to consumer goods. The collected stories demonstrate how particular skills were carried forward from the period preceding World War II, and subsequently maintained during the Soviet period, when many items had to be made at home. One of the most successful and attractive projects of SERDE has been the Post-Soviet Summer Camp, an art event with the themes ‘Artists against technological standards’ and ‘Myths of technology’, where one of the explored topics was the distillation of alcohol. The Camp at the SERDE residence gathered artists from former Soviet republics who interpret myths about Soviet life through their art. The event included several presentations and discussions about life in the post-Soviet space and its cultural context. After the thorough fieldwork on the respective theme in Central Kurzeme region was completed, the results – which included audio 105 �106 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The XI Latvian School Youth Song and Dance celebration at the Freedom Monument, 10 July 2015. Photo by Ilmārs Znotiņš. The ‘Pulkā Eimu Pulkā Teku’ National Event, 4 May 2012. Photo by Guntis Pakalns. The ‘Pulkā Eimu Pulkā Teku’ National Event, 2013. Photo by Dzintars Leja. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding recordings, photos, and the purchase of a distillation apparatus – went on display as an exhibition and performance that toured to many places in Latvia and abroad. Another very successful project was the international expedition in the framework of Herbologies/Foraging Networks events. This program was launched in Helsinki and in the Kurzeme region of Latvia, and later expanded. The examination of traditional knowledge about herbs, wild edibles and medicinal plants was carried out in a series of fieldwork excursions with more than 30 participants from Latvia, Lithuania, Finland, Southern Sweden, Poland, Spain, and Belgium. This Herbologies/Foraging Networks expedition continued the research into indoor plants and their medical uses conducted by SERDE researchers themselves. This research resulted in the Folk Pharmacy exhibition: an exposition where visitors were invited to write down their own favourite recipes or remedies. Garden Allotment Culture was another publicly observable project initiated by SERDE, and focused on growing vegetables, fruits, herbs, and medicinal plants in home gardens. The results of this research were presented as a summer exposition The Freedom Garden (Brīvības dārzs) in a venue on Brīvības Street in the Vidzeme market, as part of the Riga 2014 festivities, to mark Riga’s turn as the European Capital of Culture. SERDE has also collaborated with the Latvian National Commission for UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija), and provided folklore study opportunities for UNESCO Associated School Project teachers and youth from Alsunga and Riebiņi counties. This project was implemented with students and teachers invited from the corresponding counties to participate in the fieldwork under the guidance of ICH experts. Local elders were interviewed about local history, the Soviet period, seafaring and fishing, beer brewing, beekeeping, traditional food, and many other subjects. All the research results provided by SERDE are published in the attractively designed series of fourteen tradition-themed notebooks named Notebooks of Traditions (Tradīciju burtnīcas). Some of them achieved enormous success and are out of print at the moment. Almost all of these publications have been presented to the local communities and individuals in the events that closed the project. As the leader of the society, SERDE Signe Pucena (2015, 37) acknowledges: In our opinion, such expeditions and subsequent presentations promote and support the capacity building ability of local populations to carry out research and emphasise the importance of documenting the process. The most important element of all of SERDE’s expeditions has been a closing event which brings together everyone involved in the fieldwork. SERDE’s experience in the safeguarding of intangible cultural heritage is based on close collaboration with communities and individuals who are willing to share their stories and skills. 107 �108 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The XI Latvian School Youth Song and Dance celebration at the Freedom Monument, 10 July 2015. Photo by Ilmārs Znotiņš. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding The Society for Traditional Culture APRIKA has chosen the inheritance of cultural traditions as its main arena of focus, concentrating particularly on children and youth (aprika in Latvian means a round hunk of bread, cut off from a large loaf of bread). The Society’s long history of training folklore teachers represents valuable experience in non-formal education. The Society for Traditional Culture APRIKA was founded in 2009 as a non-governmental, non-profit organisation that is comprised of folklore teachers, leaders of children’s folk groups, as well as others enthusiasts of teaching and promoting traditional culture. APRIKA is the successor of the University of Latvia’s Ethnic Culture Centre (Latvijas Universitātes Etniskās kultūras centrs), which was closed during the 2008 financial crisis. One of the major activities of the Society is the organisation of children’s and youth folk festival, as well as a variety of other celebrations, including folklore competitions for children and youth, which have become a format for encouraging the development and learning of skills connected to ICH. These activities are a part of Latvian children’s and youth folklore movement Pulkā eimu, pulkā teku (We come together, we sing together), or PEPT in short. This movement has become a crucial framework for fostering transmission of cultural traditions, and these initiatives are often a part of the extra-curricular activities that take place in community centres of numerous municipalities. The extensive and diverse educational programme ‘Pulkā eimu, pulkā teku’ started already in 1984 with a concert featuring several folklore groups. Since then, PEPT has grown into a comprehensive movement, encompassing five folklore based competitions for children and youth. These include contests for storytelling and anecdotes, traditional singing, folk dancing, and folk music. A wide range of different activities have been carefully planned and are carried out within the framework of the school year. As the leader of the society APRIKA Māra Mellēna (2015, 81) puts it: It is apparent that the contemporary forms of competition adopted by PEPT have been successful in bringing traditional forms of communication and practice to life. Children learn traditional culture and folklore (traditional singing, dance, and music) in folklore groups at school, in extra-curricular settings or community centres (a holdover from Soviet times). This learning often takes place in post-functional contexts where the transmission of traditional culture has been interrupted or altered. It is clear that preparing for regular folklore competitions galvanises developing skills and advances learning in each field of practice. The skills possessed by group leaders are uneven since they arrive with varying levels of musical education and skill, knowledge of traditional singing, and uneven general understandings of tradition and its local variability. Teachers and group leaders also vary in their pedagogical training and understanding of teaching methodologies for traditional arts. However, the involvement of professionals and scholars in the jury and the teachers’ professional development process has contributed significantly to broadening their understanding of traditional culture and honing their teaching skills. 109 �110 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The society APRIKA is also involved in the implementation of lifelong learning and in-service training programmes for folklore teachers. It also organises seminars and conferences dedicated to issues of ICH inheritance, including training in storytelling, singing, dancing, and playing traditional music instruments. APRIKA also offers practical training sessions for the acquisition of traditional skills, organises annual summer schools for folklore teachers and folk group leaders, develops training material for folklore teacher training programmes, and regularly takes part in the creation and implementation of folklore programmes for the Latvian Nationwide Song and Dance Celebration and for the Latvian Youth Song and Dance Celebration (Latvijas skolu jaunatnes dziesmu un deju svētki). Practice of cooperation of the State and NGOs In addition to a set of activities ran by NGOs, there is an initiative undertaken by a government institution, and further developed through involvement of NGOs and individual masters. The project ‘Meet Your Master!’ (Satiec savu meistaru), organised by the Latvian National Centre for Culture in cooperation with municipalities and NGOs, started in 2009 with a goal to ensure visibility of ICH values. The gist of the project is to inform the wider public about safeguarding and inheritance of ICH, as well as about masters, their knowledge, and skills. Within the framework of the event, the organisers of ‘Meet your master!’ promote cooperation in identification and popularisation of the ICH and its masters among local communities, NGOs, state and municipal institutions, as well as private bodies. In 2016, the event ‘Meet your Master!’ was held throughout Latvia for the eighth time. Masters of applied arts, storytellers, narrators and musicians invited apprentices to visit them in more than 150 places. The event was attended by more than 5 thousand people. During the event, the organisers prepared 7 different exhibitions and 11 seminars on various topics related to art and crafts. In 22 venues, the visitors had an opportunity to learn new things about traditional music, and had a chance to sing, dance, and take part in games. A unique venue was chosen by the organisers in Sigulda – the event took place in a railway station, and everybody who visited Sigulda had a chance to briefly meet weavers and handicraft masters; they could also sing and dance along with the folk group. In most of the venues, masters offered practical classes and also invited visitors to try out their skills, and participate in, for example, weaving or wood-working. Almost all of the masters �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding also invited the visitors to call at their own workshops, as only a few had other premises to demonstrate their craft skills. As there are 114 folk applied art studios and hobby groups in Latvia, they are frequently the most active participants of the event. The folk applied art studios are mostly based in the community and municipal centres; therefore, the local governments also invest in this event. Altogether, 72 community centres, 26 craft centres, 25 master workshops, and 3 schools became involved in the event. In recent years, 18 thousand people representing different generations have visited ‘their masters’ in workshops, studios, museums, schools, cultural centres, and libraries, and ‘Meet your Master!’ has become an event to be looked forward to every spring. References Mellēna, Māra. 2015. “Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana, tālāknodošana un pārmantošana. Tradicionālās kultūras biedrības ‘Aprika’ pieredze / Safeguarding, Transferring, and Inheriting Intangible Cultural Heritage. The Experience of the Society for Traditional Culture ‘Aprika.’” In Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, edited by Anita Vaivade, 58–83. Riga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Accessed October 13, 2016. http://www.unesco.lv/ files/unesco_web_a931d609.pdf. Pucena, Signe. 2015. “Tradīcijas un atmiņas saglabājot. Starpnozaru mākslas grupas SERDE pieredze / Preserving Living Practices and Memories. The Experience of the Interdisciplinary Art Group SERDE.” In Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences, edited by Anita Vaivade, 14–41. Riga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Accessed October 13, 2016. http://www. unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.p 111 �112 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage in Lithuania Vida Šatkauskienė* Loreta Sungailienė** Skirmantė Ramoškaitė*** * Deputy Director, head of the Department of Ethnic Culture of the Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Vilnius, Lithuania, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. ** Senior specialist of Ethnic Culture Division of the Lithuanian National Culture Centre, e-mail: l.sungailiene@lnkc.lt. *** Specialist at the Lithuanian National Culture Centre, e-mail: s.ramoskaite@lnkc.lt. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding … children are getting increasingly more involved in the activities concerning ICH. In Lithuania, a growing number of families want their children to grow up according to the traditional upbringing, following the subtle and creative means that appeal to their spiritual world. Increasingly more often people choose the values of traditional culture: they organise family clubs and family folklore groups. The overview of ICH status: state protection and modern approaches The processes related to the protection, studies, dissemination and the awareness of the importance of intangible cultural heritage (ICH) in Lithuania are prolific and varied. They all sprang from the folklore movement in the ’60s, formed as a bottom-up approach initiated by aspiring individuals and communities. Their efforts manifested through organised folklore expeditions, first public folklore concerts, the revival of calendar holidays, and through the appearance of folklore groups in villages and cities. Moreover, the movement of the old Baltic culture Romuva was founded, ongoing folklore festivals Skamba skamba kankliai in Vilnius and Atataria lamzdžiai in Kaunas were initiated, significant ethnology-oriented studies were conducted, and collections of ICH were published. The historical context, however, was unforgiving – the Soviet government would prosecute any kind of national cultural heritage manifestations. Therefore, the movement, opposed to the rule, has nurtured the national identity awareness and contributed to the restoration of Lithuanian independence since the time of its particular expansion in the ’80s. The participants of the mentioned movement – the people of various occupations, including famous ICH researchers and advocates – influenced state cultural policy formation concerning ICH even after the ’80s, when the independence had been restored. Nowadays Lithuania has an ICH safeguarding legal system: it has adopted a law on the principles of the state protection of ethnic culture1 (a revised version will be soon issued), ratified UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage,2 and adopted the law on the 1 Etninės kultūros valstybinės globos pagrindų įstatymas, Valstybės Žinios [State Gazette] no. 82-2414, 1 October 1999. 2 Nematerialaus kultūros paveldo apsaugos konvencija, Valstybės Žinios no. 115-5734, 7 November 2003. 113 �114 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development song celebrations of the Republic of Lithuania,3 which regulates the protection and development of the elements on the Representative List of UNESCO, and the law on national heritage products,4 which regulates the certification of the traditional folk art and craft products. Since 2003, the Ministry of Culture (Kultūros ministerija) has approved the periodically updated State Programme on the Development of Ethnic Culture, and the municipalities prepare similar programmes based on it. The programme includes measures in terms of recording ICH objects and researching them, their long-term protection, the preservation of historic and cultural identities of the ethnographic regions, the development of traditions, raising awareness, and other guidelines. The Ministry of Agriculture (Žemės ūkio ministerija) prepares the Traditional Crafts Development Programme 2012–2020. Both the Ministry of Culture and the Ministry of Education and Science (Švietimo ir mokslo ministerija) prepare the Song and Dance Celebrations Tradition Continuity Programme. In terms of the institutional system, there is the Council for the Protection of Ethnic Culture under the Lithuanian Parliament (Etninės kultūros globos taryba) with 5 regional branches. The Ministry of Culture governs its Department for Regional Culture (Regionų kultūros skyrius), the Commission of Experts of Ethnic Culture (Etninės kultūros ekspertų komisija), and the Lithuanian National Commission for UNESCO (Lietuvos nacionalinė UNESCO komisija). One of the institutions that have the most impact on the implementation of ICH policies is the Lithuanian Folk Culture Centre, on the 1st of October 2016 renamed to Lithuanian National Culture Centre (Lietuvos nacionalinis kultūros centras). It cooperates with community centres, museums, libraries, and other institutions. Since 1990, specialised ICH centres have been founded in the cities and municipalities. They aim at reviving ICH and integrating it into the modern culture, which is implemented by specialists in ICH matters. In our opinion, this is Lithuania’s unique trait. A prominent role in safeguarding ICH and popularising it among the society is played by the Lithuanian National Museum (Lietuvos nacionalinis muziejus), Lithuanian Art Museum (Lietuvos dailės muziejus) and the municipality museums. Other ministries are also involved. The Ministry of Education and Science supervises the main institutions related to ICH matters: Institute of Lithuanian Literature and Folklore (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas), established in 1907, updates the ICH archive; Institute of the Lith- 3 Lietuvos Respublikos dainų švenčių įstatymas, Valstybės Žinios no. 128-5212, 7 December 2007. 4 Tautinio paveldo produktų įstatymas, Valstybės Žinios no. 77-3043, 12 July 2007. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding uanian Language (Lietuvių kalbos institutas) conducts research on dialects; Lithuanian Institute of History (Lietuvių istorijos institutas) has an Ethnology Department (Etnologijos skyrius); and the Lithuanian Culture Research Institute (Lietuvos kultūros tyrimų institutas). The Ministry of Environment (Aplinkos ministerija) protects the ICH which is manifested in national and regional parks. The Ministry of Agriculture, in turn, coordinates the protection of national heritage products, certifies craftsmen, and provides financial support, and also establishes and supervises crafts centres. The Ministry also oversees the work of the Council of National Heritage Products (Tautinio paveldo produktų taryba). The higher education institutions – Lithuanian Academy of Music and Theatre (Lietuvos muzikos ir teatro akademija), Vytautas Magnus University (Vytauto Didžiojo universitetas), Klaipėda University (Klaipėdos univertitetas), as well as others – contribute significantly to ICH-related research. Other schools and universities also provide programmes on ICH as an extracurricular or a separate subject. However, the negative tendencies are still observable – the number of students and programmes is declining. Non-governmental organisations also contribute, for example: Lithuanian Folk Artists Union (Lietuvos tautodailininkų sąjunga), Community of Lithuanian Ethnographers (Lietuvos kraštotyros draugija), Lithuanian Ethnic Culture Society (Lietuvių etninės kultūros draugija), Lithuanian Choreographers Union (Lietuvos choreografų sąjunga), and in terms of Song Celebrations – the Lithuanian Choral Union (Lietuvos chorų sąjunga). The aforementioned institutions are state-funded; the Lithuanian Council for Culture (Lietuvos kultūros taryba) distributes funds for projects (ICH activities have a separate programme open for both individual and communal initiatives), municipality councils and various funds also provide financial aid. Target funds are only allocated for Song and Dance Celebrations Tradition Continuity Programme; they are administered by the Lithuanian National Culture Centre. There are several awards for achievements in the field of ICH in Lithuania: National Jonas Basanavičius Prize (Nacionalinė Jono Basanavičiaus premija); 3 annual prizes; 4–6 scholarships from the Ministry of Culture and the Ministry of Agriculture awarded to the best craftsmen and crafts centres; the ‘Aukso paukštė’ award for the most prominent amateur art groups; and ‘Aukso vainikas’ award for the best traditional craftsmen. One of the state policies that disseminate ICH is dedicating every year to a specific object. The Parliament, encouraged by the society and communities, has announced the years of Dialects (2013), Ethnographic Regions (2015), Communities (2016), and National Costume and Mounds 115 �116 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Laureate Lukas Malašauskas’ wooden sculpture of St. Luke for the Lithuanian youth craft contest ‘Sidabro vainikėlis’, 2016. Photo by Jonas Tumasonis-Adominis. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding (2017). The method functions really well as a reminder and promoter of ICH phenomena, and it encourages society to learn about them. It also invites the media to pay attention to them. Unfortunately, the Lithuanian media maintain a rather negative opinion about traditions – we consider this one of our problems. Nowadays, the traditional Lithuanian culture and the culture of other residents of various nationalities exist in their natural environment, both in inherited and modern forms. In Lithuania, there is a huge community of active folklore groups and craftsmen: more than 500 folklore groups and 4000 folklore artists and craftsmen are active in cities, towns, and villages. Also, various calendar events, such as Rasos (St. John’s Day), Užgavėnės (similar to Mardi Gras), or the Easter Sunday are revived and celebrated. A network of folklore festivals (including international ones) has been formed, which organises contests and educational events. Moreover, new events that involve society and celebrate the values of ICH appear, some of them organised in cooperation with the national media, e.g. the project on national dances Visa Lietuva šoka (Lithuania dance), or Tautinio kostiumo konkursas „Išausta tapatybė” (National costume contest ‘Woven identity’), as well as others. What is more, the scientific and cultural institutions, as well as non-governmental organisations frequently organise academic conferences; various other institutions are involved in hosting seminars, courses, trainings, and camps for ICH preservers. The implementers of the activities, together with the entire society also add to improving the specialist qualifications needed for these tasks. In terms of ethnology, various inter-institutional programmes concerning musical folklore and dialects are conducted, and ICH development field studies are resumed. The results are shared with the society via publications and other electronic information systems. A compelling example is the independently initialised foundation of the Institute of Inherent Culture (Prigimtinės kultūros institutas) by the community of scientists. The results of their phenomenological ICH research are presented in seminars, and the material is published online and in the media. The local communities also feel the need to identify and preserve their traditions, to create a positive agricultural environment, to re-establish their customs and skills, as well as to pass it on to the society through activities, programmes and tourist routes (bread, linen, beer routes, crafts camps, etc.). Therefore, we noticed two ICH continuity tendencies in Lithuania: a historical-cultural and a modern one. Lithuanian youth have been supporting the idea of modernised ICH forms, for example, in the field of music; new groups appear and popular festivals are organised, for example, Mėnuo 117 �118 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A symbolic ceremony held during the Folklore Day of Lithuanian Song Celebration: the map of Lithuania is created with ground from all over the country, 2009. Photo by Martynas Vidzbelis. The best examples of cross-crafting vitality: the ensembles of crosses, the most famous is the Hill of Crosses in Šiauliai region, 2004. Photo by Lithuanian National Culture Centre Archive. St. John’s Day in Lithuania, 2009. Photo by Vytautas Daraškevičius. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Juodaragis, Suklegos, Kilkim Žaibu, among others. They are acknowledged events that also include lectures by various academics working in the field of ICH. The historical and archaeological festivals are also held; one of the biggest – Festival of Experimental Archaeology ‘Days of Live Archeology in Kernavė’ (Eksperimentinės archeologijos festivalis „Gyvosios archeologijos dienos Kernavėje”) – is international. Moreover, the youth takes into consideration the ancient Baltic traditions and worldview, e.g. through Baltic cultural and religious communities: Ancient Baltic Religious Community ‘Romuva’ (Senovės baltų religinė bendrija „Romuva”), Ancient Baltic Fellowship of Battles ‘Vilkatlakai’ (Senovės baltų kovų brolija „Vilkatlakai”), Baltic Warfare Club of the Living History ‘Varingis’ (Baltų karybos gyvosios istorijos klubas „Varingis”), Ancient Baltic Reconstructed History Club ‘Sūduvos žirgas’ (Senovės baltų atkuriamosios istorijos klubas „Sūduvos žirgas”). The Lithuanian picture is varied and covers a spectrum of activities and people; we are proud to say that we are passionate about ICH preservation and continuity, although unfortunately one of the persistent problems concerning the ICH field that we have identified is the ICH register, which does not fully function yet. Nonetheless, it is in progress: the formation of new ICH chapter of Lithuanian National Culture Centre is almost completed, the funding is reorganised, and the research on the suitable informational system is ongoing. As far as the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity is concerned, Lithuanians hold three inscribed elements: ‘Cross crafting and its symbolism’, ‘Sutartinės, Lithuanian multipart songs’, and the tradition of ‘Baltic song and dance celebrations’ (together with Latvia and Estonia). Cross crafting is a Lithuanian folk-art tradition that emerged in the 15th century. It is a synthesis of craftsmanship, artistry, and faith; every step of the making and maintenance of crosses is important, including establishing the purpose of the cross (in honour of the deceased, God or saints, search for mercy or protection), choosing the right craftsmen, following the creative process, erecting and consecrating the crosses, visitations to crosses, chanting, and other related ceremonies that include the burning of a collapsed monument and other activities. In this tradition, the ideas of Christianity and the archaic human relationship intertwine with nature. The monuments are built not only in cemeteries but also in villages, towns, near water areas and wells, and stones that are considered to be sacred; they are also hung on trees. The shapes of sculptures vary, for example, they can be crosses, pillars with roofs, ornaments and statuettes of saints, as well as chapels with paintings and metal parts – it depends on the region. 119 �120 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Even though the crafting of crosses had been forbidden during various periods of occupation, it did not stop people from resurrecting the tradition. The best examples of cross crafting vitality are the ensembles of crosses; the most famous is the Hill of Crosses in Šiauliai region. Nowadays there are more than active 200 cross craftsmen in Lithuania. Sutartinės is a syncretic art form based on interlinking polyphonic music, lyrics, and movement. The meaning of the word sutartinė is derived from a Lithuanian verb sutarti, which means ‘to be in tune’. Sutartinės are usually sung by women and the instrumental versions are performed by men on pan-pipes, horns, long wood trumpets, and kanklės (similar to citterns). The choreographic part is moderate; for example, walking in a circle while holding hands and stomping feet. The poetic lyrics relate to work, calendar cycle, weddings, family, wartime, and other moments of everyday life. Sutartinės represent an ancient form of two- or three-voice polyphony. Melodies contain 2 to 5 pitches and comprise distinct simultaneous melodic parts, accompanied by different sets of lyrics: a meaningful main text and a refrain that may include archaic vocals. Folk singers distinguish three main types of sutartinės in terms of performing practices and the number of performers, location, and function: dvejinės (twosomes), trejinės (threesomes) and keturinės (foursomes); however, it is further divided into almost 40 variations. The distinctive feature of sutartinės is the presence of second interval harmonies that derive from polyphonic melodic lines. The tradition of singing sutartinės is most common in North-East Lithuania; they are performed on solemn occasions, as well as festivals, concerts, and social gatherings. Lithuanian Song Celebration is an ongoing cultural development process, involving amateur and professional ensembles, artists, as well as cultural and educational institutions. It is also a prominent event that assembles more than 40,000 participants every 4 years since 1924 when it first took place in Kaunas. The celebration consists of 4 main parts: the Folklore Day dedicated to the traditional culture; the Ensembles’ Evening, which is a theatrical concert of stylised folk song, dance and instrumental groups; the Dance Day, on which 10,000 dancers present massive choreographic compositions; and the Song Day that gathers more than 20,000 singers that perform arranged folk songs and professional repertoire of modern and classic Lithuanian composers. The distinctive feature of the celebration is a cappella singing. The festivities are usually held for 7 days; the programme expands and improves by adding other, equally significant events: folk art exhibition, the national musical instrument kanklės concert, performances of amateur theatre groups, shows of brass orchestras, and colourful participant parades. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding The tradition and symbols of the Baltic song and dance celebrations (including Lithuanian ones) were inscribed in 2008 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. The list is relatively short, although important to Lithuanians and their attempts to form their notion of identity. Therefore, there are numerous examples of institutional and independent good practices in the safeguarding of ICH in Lithuania, which include the society and help to disseminate the importance of ICH and the objects themselves. The Lithuanian good practices in the safeguarding of ICH The Folklore Day of the Lithuanian Song Celebration One of the examples of Lithuanian good practices in the field of ICH preservation and the widespread dissemination of traditions is the experience of organising the Folklore Day (Folkloro diena), which is a part of the Lithuanian Song Celebration programme. It is also an instance of natural folklore movement continuation after the restoration of Lithuanian independence in 1990. It is not just an ordinary event; it is significant that around 400 folklore groups and communities, including craftsmen and other ICH promoters – 7000 participants altogether – take part. Even though the event is held only once every 4 years, the preparation process is always under way and of an inclusive character. Eventually, the main aspects of Folklore Day and related activities have been formed, namely: • to respect ICH and increase knowledge about it; • to highlight and present the cultural diversity of regions; • to celebrate the range of ICH areas: traditional singing, dancing, playing games and instruments, storytelling, customs, crafts, cuisine, costumes, medical knowledge and practices, forms of agriculture (beekeeping, farming, fishing, sauna traditions, etc.); • to involve participants in the making of the celebration (from the preparation of the material to the participation in the main event), and to allow them to express themselves fully; • to include the spectators in the activities and help them interact with the participants, and to learn from the experience. In our opinion, one of the distinctive guidelines is to provide the preparation, programme activities and of course the context that contains celebration-specific themes and ideas. We aim not only for a respectful presentation of traditions, but also for ideas which are relevant for modern 121 �122 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development individuals and which correspond to everyone’s worldview, personal standpoints, and universal, humanistic, progressive values such as sustainable development. The programme of the 2007 Song Celebration Folklore Day ‘Saulutė rateliu tekėjo’ (The sun rises in a wheel) was dedicated to the concepts of day and night, and the organisation of human life according to the solar cycle (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2007). The idea was to highlight all the elements of the day – morning, afternoon, evening and night; as well as their domestic context, in order to show the activities of people at different times of the day, such as eating, working, playing, etc. Moreover, there was an emphasis on the most significant, traditionally meaningful and sacred stops of the sun’s journey around the sky: the sunrise, the noon, the sunset and the midnight; and also on their relation with human life: birth, wedding, etc. The event actually started with sunrise at 4:45 am and was planned to continue until late at night. However, a heavy rain stopped it. In the 2009 celebration ‘Žemynėle žiedkelėle’ (The earth in blossom) (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2009), we tried to reflect the relation of a human being with the earth. The most important premise is that the earth has been always considered sacred, the source of food, the mother (the sky is the father) which gives birth and accepts after death. One of the most obvious expressions of respect is to kiss the earth (the saying goes ‘By kissing the earth and kissing the crucifix we indulge in the same act’). The participants also demonstrated in the programmes that the work on the field – ploughing, sowing, harvesting – is a sacred action followed by rituals. The idea of the programme was also to discover the mythological images of the origin and the place of the earth and its parts in the cosmological structure, and the symbolical aspects of the earth in the history of the Lithuanian state. And even more importantly, it tried to revive the emotional relationship between human beings and the earth in general: the connection with their birthplace, the place in which they live, their motherland, the earth’s manifestations in the landscape, and the relationship of human beings with the land of all citizens – the Homeland, Lithuania. It is difficult to shortly present the content of the 2014 celebration’s Folklore Day ‘Laimužės lemta’ (Destined by Laima). The topic was rather abstract and all-embracing – happiness. In our tradition, we consider happiness as a principle which integrates human beings, their environment (home), life, and activities. In Lithuanian tradition, happiness is related not only with joy, but also with fate, destiny, success, fulfilment, economic welfare, abundance, healthiness, and other things. Every human being, depending on the gender and age, has their own happiness or luck, and an ability to realise the qualities and talents (a talent is conceived as a human success) bestowed to them by destiny. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Those gifts are signs of fate, which can be found in nature, the environment, or changed by actions – attracting or distracting. Another very important quality in the Lithuanian tradition is luck. There are successful or unlucky places and moments; even a word can change one’s fate. Laimė (luck) or Laima is the name of the Lithuanian goddess of fate. Another very important aspect is sharing. The more good one shares (for example, good words or thoughts), the more happiness he spreads. However, the implementation of this concept was not easy at all – there were many separate smaller programmes and rituals. It was even said that the place which hosted these events became the happiest place in entire Lithuania. As mentioned, the preparation of the participants for this event took a long time as they had studied the material in detail, choosing the elements that seemed close to them, thus entering and staying in context; and able to choose themselves the accents reflected in the programme. By allowing the organisers to choose specific rituals and other activities as highlights of the programme, we united all participants and the audience. Continuation of ICH traditions by the society and communities As stated before, the communities have the greatest impact on the preservation of ICH in its natural environment and on the support to the bearers. Here, several more examples of the best practices in this field will be discussed. The villages and towns in the Dzūkija ethnographic region (Southern Lithuania) are a good example of ICH centres where oral, agricultural, and living traditions are passed on naturally. Only a few decades ago, most women of Dzūkija could sing at least a hundred songs; the most accomplished singers remembered as many as four hundred. Songs were passed from generation to generation, exchanged among villages, and changed or augmented in the process. Nowadays, for example, the locals of Žiūrai village in Southern Dzūkija pass on their singing traditions to the younger generations. For the villagers, the songs, customs, beliefs, and the oral folklore are a natural part of their everyday life that impacts their spiritual practices, family and community celebrations. What is more, 45 years ago, one of the first ethnographic ensembles in Lithuania was founded in the village. It is still active and the members pass on their experience to their children and grandchildren. During the anniversary concert, the whole community and the four generations of the ensemble sang the traditional songs of Žiūrai village. In fact, children are getting increasingly more involved in the activities concerning ICH. In Lithuania, a growing number of families want their children to grow up according to the traditional 123 �124 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development upbringing, following the subtle and creative means that appeal to their spiritual world. Increasingly more often people choose the values of traditional culture: they organise family clubs and family folklore groups. They foster family and community traditions, celebrate calendar holidays, expand knowledge and experience of ethnic culture and apply it to the upbringing of their children. Nowadays, the customs, lullabies, games, and other inherited knowledge can help adults to communicate with children, to soothe them, play with them, nourish them, and improve various skills, such as language, the ability to listen, sense of rhythm, coordination and focus. It is worth mentioning that there is a number of implemented and on-going projects in the capital city and other regions, dedicated to the ethnocultural education of young families. For instance, for 10 years, a private non-formal education school Diemedis in Vilnius has held folklore lessons for mothers and children. Their methods and gathered knowledge have spread to other cities, for example, to the Panevėžys ethnoclub ‘Raskila’, which implemented them in their lessons for mothers; also, in Klaipėda, the ethnoculture club organises theme nights called ‘Traditional lullabies and playing’ and ‘Song club for everyone’; Vilnius Ethnic Culture Centre (Vilniaus etninės kultūros centras) invites families to ‘Afternoons for toddlers’; and the folklore ensemble ‘Virvytė’ carries out ethnocultural education camps for families. There are more than 100 folklore groups for children, youth, and higher education students. Usually, they function under cultural or educational institutions; however, there are some active independent groups and clubs. The young people interested in traditional culture are keen on folklore trainings and master’s courses, where ethnomusicologists and folklorists share their experience. This contemporary folklore community of students gathers together every year to celebrate St. George’s Day (it has been organised by the Palanga ethnoclub ‘Mėguva’ for more than 20 years), and every two years to attend Lietuvos studentų folkloro festivalis (Lithuanian student folklore festival), organised by the Lithuanian National Culture Centre. Measures that promote nationwide ICH continuity Lithuanian National Culture Centre pays particular attention to the dissemination of traditional art among the youth. In line with this notion, it organises a youth contest ‘Sidabro vainikėlis’ (Silver coronet), which maintains traditional art forms and revives those on the edge of extinction and encourages the youth to become interested and educated in traditional crafts. Hundreds of school students all around Lithuania apply to be a part of the contest and hold craft exhibitions and seminars. This competition has also fostered the idea of children crafts workshops. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Since 2005, the Lithuanian National Folklore Centre together with the Kaunas National Culture Centre (Kauno tautinės kultūros centras) and traditional culture teachers have been organising the ‘Tramtatulis’ contest, dedicated to Lithuanian school and pre-school children and Lithuanian folklore performers. Its purpose is to encourage children to learn about their local traditional culture, to disseminate folklore, and to train the young folklore performers: singers, musicians and storytellers. The project includes various seminars, trainings, local auditions in all municipalities and regions of Lithuania. Children learn how to understand and convey the artistic value of folklore, performance authenticity, expressiveness, natural-sounding voice, as well as the skills of playing music and stage culture. The most praised are the participants and teachers that cherish their local and family folklore traditions. Youth contests are an appealing and effective method to introduce crafts and folklore traditions to children and to ensure that they remain protected. Practices that raise ICH-related public awareness Even though the younger generations are continuously reminded of their cultural heritage, there remains a part of the society that knows very little about it or is not encouraged enough to embrace the traditional culture. Therefore, the Lithuanian National Culture Centre initiates increasingly more public events that educate and entertain people. What is more, since there is a sacred counterpart to traditional culture, and a symbolic purpose is often added to it, the participation is voluntary and usually takes a form of an unforced communal gathering. One of the public initiatives is the cultural gathering Lithuania Dance (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2016). The purpose of the project is to gather and unite Lithuanians through traditional dances and music and strengthen their sense of cultural identity. Of course, foreigners are very welcome. The project started in 2015, when we noticed that traditional dances were becoming popular again as a social and educational phenomenon, especially among the youth who are eager to continue traditions. With the help of several folklore groups, the staff of the Centre recorded 16 traditional regional dance lessons and put them on YouTube (Lietuvos nacionalinis kultūros centras 2015), spread the news via national broadcast and kindly asked cultural workers and communities from all around Lithuania to hold dances on the same day in various public outdoor places in order to attract as many people as possible. As a result, 85 events took place at around 5 pm on the 19th of September in Lithuania, and one in United Kingdom, organised by the local Lithuanian community. The main event from Vilnius, as well as other clips from districts, was broad- 125 �126 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development casted. The hosts explained the dances, their purpose and origin. The success of the first event led to a second one in 2016, and the event is planned to continue. In this way, a new tradition reminds people of their roots and regional characteristics, improves opinions about traditional culture, and helps to preserve the traditional dances through combined efforts of specialists and communities. Moving on to the second public initiative, its purpose is similar – to strengthen, encourage, and embrace the sense of ethnic identity. The object of the national costume contest ‘Woven identity’ is a focus on the national costume. It is worn on family gatherings, national holidays, weddings, and therefore it carries cultural, artistic and historic value. In 2015 (Lietuvos radijas ir televizija 2015), individuals and groups were invited to send us pictures of their costumes together with their technical and personal specifications: the origins, details of their makers, region of making, whether it is inherited, and what kind of emotional value it brings to the owner. In the final part, the most accurate, authentic and artistic costumes won; they were judged by professionals from various cultural fields. It might bear signs of unfair competition at first – as if its evaluation exploited traditions. Yet again it was a huge social gathering not only for the participants from all over the country but also for the audience. And that was the purpose – to create an environment that celebrates Lithuanian roots. On the whole, in Lithuania, the state ensures the safeguarding of ICH in terms of legal and institutional systems overseen by ICH specialists, who as a result work toward the motivation of the bearers and their communities in order to preserve traditions and promote ICH among the rest of society. Moreover, the number of independent initiatives in terms of ICH is growing and this tendency manifests itself through various communities, events, and the revival of certain practices. There are still issues concerning ICH: the media presents a rather negative view of ICH, the educational programmes of ICH are shutting down because of decreasing numbers of interested students, and the National ICH Register is still in the process of creation. Nevertheless, the continuity of ICH all over Lithuania is safeguarded both by institutional and non-governmental initiatives, which ensures a continuous increase of its public awareness. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding References Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2007. “FOLKLORO DIENA Saulutė rateliu tekėjo, 2007. I dalis [Folklore Day. The sun rises in a wheel, 2007. Part I].” YouTube video. Posted March 12, 2013. https://www.youtube.com/ watch?v=j5io_PsAtso. Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2009. “Žemynėle žiedkelėle. Folkloro dienos atspindžiai, 2009. I dalis [The earth in blossom. Folklore Day reflections, 2009. Part I].” YouTube video. Posted February 4, 2013. https://www. youtube.com/watch?v=bdh0sAJs-5k. Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2015. “Visa Lietuva šoka 2015 [Lithuania dancing 2015].” YouTube playlist. Accessed October 31, 2016. https://www.youtube.com/playlist?list=PLE_-HzqQ1wkBp7Mrf2pTXr4lGJb_ vmQvE. Lietuvos nacionalinis kultūros centras. 2016. “Akcija „Visa Lietuva šoka” 2016 (Lithuania dance).” YouTube video. Posted September 19. https://www.youtube.com/watch?v=wwL0ggEN_3o. Lietuvos radijas ir televizija. 2015. “Išausta tapatybė. Lietuvių tautinio kostiumo konkursas – 2015 [Woven identity. Lithuanian national costume contest – 2015].” Video. Posted July 5. http://www.lrt.lt/mediateka/ irasas/80176/isausta_tapatybe_lietuviu_tautinio_kostiumo_konkursas_2015#wowzaplaystart=0&wowzaplayduration=6829000. 127 �128 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Hungary Eszter Csonka-Takács* Vanda Illés** * Ethnographer, Director, Directorate of Intangible Cultural Heritage, Hungarian Open Air Museum (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Hungary, PhD, e-mail: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. ** Art historian, Head of the Applied Folk Art Section, Department of Applied Folk Art, Hungarian Heritage House (Hagyományok Háza), Budapest, Hungary, e-mail: illes.vanda@hagyomanyokhaza.hu. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding Elements chosen for inscription on the National Inventory are announced annually at the opening ceremony of the European Heritage Days national event. … State awards also contribute to raising awareness about traditional values in society. These awards ensure that talented artists from laic artistic activities become visible to the masses. The flame must be kept alive.1 In 2006, Act XXXVIII on the safeguarding of the intangible cultural heritage2 enabled the ratification of the UNESCO 2003 Convention in Hungary – making it the 39th state to do so. Hungary was elected a member of the Intergovernmental Committee for a period of four years at the first General Assembly of State Parties in 2006, and later in 2014. According to the law, the implementation of the Convention in Hungary rests on the ministry responsible for cultural heritage. In April 2009, the Ministry of Education and Culture (Oktatási és Kulturális Minisztérium; today: Ministry of Human Capacities, Emberi Erőforrások Minisztériuma) entrusted the coordination of tasks emanating from the state implementation of the Convention to the Hungarian Open Air Museum (Szabadtéri Néprajzi Múzeum). The Museum established the Directorate of Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság) as the structural unit coordinating all tasks related to the implementation of the UNESCO Convention. The Directorate serves as an intermediary between the institutions and organisations taking part in this work by facilitating and coordinating the further tasks in the process of safeguarding and preserving such elements. This work is achieved through maintaining and managing the continually expanding Hungarian National Inventory of Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), developing the Network of Experts, providing free public access by maintaining the Intangible Cultural Heritage Website (www.szelle1 Hungarian composer Zoltán Kodály, whose 50th death anniversary is celebrated in 2017 in association with UNESCO, is remembered today for his contributions to the fields of ethnomusicology and music education as much as he is for his musical creations. His metaphor is in accordance with the purpose of the Forum, and so are his following words: ‘Culture cannot be inherited. Ancestral traditions evaporate rapidly unless each generation reacquires them for itself.’ 2 2006. évi XXXVIII. törvény a szellemi kulturális örökség megőrzéséről szóló, Párizsban, 2003. év október hó 17. napján elfogadott UNESCO Egyezmény kihirdetéséről, Magyar Közlöny [Hungarian Gazette] no. 22, 24 February 2006. 129 �130 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development One of the objects of the collection, 14 June 2015. Photo by Vanda Illés. Education, 1 June 2015. Photo by Vanda Illés. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding miorokseg.hu), providing continuous pertinent information and raising awareness among experts and the public, as well as through organising conferences and workshops in the field. The Directorate has also established a nation-wide network of intangible cultural heritage county coordinators. The Hungarian National Commission for Intangible Cultural Heritage (Szellemi Kulturális Örökség Magyar Nemzeti Bizottsága) was established in September 2008, and after restructuring in 2012 it became the Intangible Cultural Heritage Committee of Experts of the Hungarian National Commission for UNESCO (UNESCO Magyar Nemzeti Bizottság Szellemi Kulturális Örökség Szakbizottság). Members of the Committee are delegated by relevant institutions, organisations and ministries involved in the safeguarding of intangible cultural heritage. The Committee, comprised of 22 members, is responsible for developing the process of implementing the Convention in Hungary, recommending to the Minister of Culture the heritage elements to be considered for inscription on the National Inventory, selecting elements to be nominated for inscription on the UNESCO Representative List, developing and submitting proposals for programmes and educational projects that facilitate the implementation of the Convention, and developing and advancing the initiatives of cultural diplomacy for international cooperation on the multi-national elements of intangible cultural heritage. The first Hungarian nomination – ‘Busó festivities at Mohács: masked end-of-winter carnival custom’ – was inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2009. Later, in 2012, two further Hungarian nominations were inscribed on the List – ‘Folk art of the Matyó, embroidery of a traditional community’ and ‘Falconry, a living human heritage’, as a multinational nomination. In addition, two programmes were selected for the Register of Good Safeguarding Practices: ‘Táncház method: a Hungarian model for the transmission of intangible cultural heritage’ (2011), and ‘Safeguarding of the folk music heritage by the Kodály concept’ (2016). According to the Convention, safeguarding requires each state party to identify and make an inventory of the elements of intangible cultural heritage present on its territory. To achieve this end, the Ministry of Culture has made a public appeal to communities, groups, and individuals in Hungary to apply for inscription on the National Inventory with the intangible cultural elements they identify as their own. The objective of the inventory is not only to compile a record of cultural expressions still practised by communities and considered as their own, but also to make the inventory publically accessible. The nomination of the elements for inscription on the National Inventory requires the bearer communities to fill out the nomination forms and compile the necessary documentation. The Intangible Cultural Heritage Directorate then prepares nomination proposals for 131 �132 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development the Hungarian Intangible Cultural Heritage Committee of Experts. Upon review, the Committee makes recommendations to the responsible minister, who gives the final approval of elements to be inscribed. The process is initiated by the bearer communities themselves: by identifying, defining, and drawing up plans of safeguarding their own living heritage under the guidance of experts. This procedure complies fully with the principles of the Convention; inventorying is not intended to be a top-down process with national treasures listed by experts. The complete National Inventory of the Intangible Cultural Heritage elements of Hungary, together with the complete nomination material is accessible online.3 Elements chosen for inscription on the National Inventory are announced annually at the opening ceremony of the European Cultural Heritage Days national event. The Directorate of the Intangible Cultural Heritage has established several series of programmes with the aim of increasing visibility and public awareness of the intangible cultural heritage to the wide public. The most important and well-known events are the nation-wide Cultural Heritage Days and the Pünkösdi Örökség Fesztivál (Whitsun Heritage Festival) – International Gathering of the ICH of the Hungarian Open Air Museum. Good practices in ICH safeguarding at the Hungarian Heritage House This study will present the good practices applied at the Hungarian Heritage House (Hagyományok Háza) to preserve craftsmanship for future generations as a part of the intellectual-cultural heritage, to allow it to inspire new contemporary works, and to raise the awareness of these values among the general public. The Hungarian Heritage House is a state institution founded by the Secretary of State for the Ministry of Cultural Heritage (Nemzeti Kulturális Örökség Minisztériuma) in 2001 with the purpose of preserving and promoting Hungarian folk tradition.4 The Hungarian Heritage House has three departments: The Hungarian State Folk Ensemble (Magyar Állami Népi Együttes) was founded in 1951 with the purpose of collecting, preserving, and presenting the treasures of Hungarian folklore. The Ensemble presents traditional dances collected in the Carpathian Basin during stage shows and by means of other interactive sessions.5 The ‘László Lajtha’ Folklore Documentation Centre (Lajtha László Folklórdokumentációs Központ) was established in order to meet both scientific and functional demands. The Centre inherited and 3 www.szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en.php?name=en_f22_elements [all cited Internet sources accessed on 28 November 2016]. 4 www.hagyomanyokhaza.hu/hh/about_us. 5 www.heritagehouse.hu/mane. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding enlarged the stock formerly belonging to the House of Professional Folk Dancers (Néptáncosok Szakmai Háza). By means of modern technology and the Internet, it provides access to all available documents on the folklore of the Carpathian Basin. The Centre digitalises folk music, folk dance, and other documents on folklore in their original form.6 The Department of Applied Folk Art (Népművészeti Módszertani Műhely) is the most important department for craftsmanship (at the Hungarian Heritage House). Its mission is to transmit, introduce, and present traditional culture to the public. Its aim is to incorporate folk traditions as liveable elements of cultural literacy, treating it as valid knowledge in community culture, entertainment, and education. The department also makes efforts to allow the traditional folk culture – especially folk dances, folk music, folk poetry, and craftsmanship – to live on as a part of general culture. It is in this spirit that the department organises its courses and conferences, disseminates information, announces calls for proposals, publishes materials, and certifies the works of contemporary handicraft artists.7 This department collaborates with the Association of Hungarian Folk Artists (Népművészeti Egyesületek Szövetsége). The AHFA is a national network that provides interest representation for folk artists. They are active in safeguarding and preserving our traditions and values of our heritage crafts. They work together with international partners, providing foreign possibilities for Hungarian folk artists. They also provide national and international entry-level opportunities: trade presentations, exhibitions, workshops, and other kinds of events. They also run professional committees in all folk art trades, whose members are elected from among the renowned masters of the member organisations.8 The following is a presentation of good practices applied by the Department of Applied Folk Art to preserve craftsmanship: Documentation and collection activities The Museum of Applied Hungarian Folk Art (Magyar Népi Iparművészeti Múzeum), which is a part of the Hungarian Heritage House, has been collecting objects from craftsmen for 50 years now; mainly textiles, pottery, and sculptures. It is a unique contemporary collection in Hungary on this topic that represents qualified folk artworks. The collection has high visibility, and it is open for everyone.9 Exhibitions Another practice for visibility is realised through organising temporary exhibitions. In the Museum 6 www.heritagehouse.hu/fdk. 7 www.heritagehouse.hu/nmm/aboutus/handicrafts. 8 www.nesz.hu/english/association-of-hungarian-folk-artists/essences. 9 www.heritagehouse.hu/main/special_events/exhibitions/museum. 133 �134 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of Applied Hungarian Folk Art, there are approximately 25 exhibitions annually. They provide entry level opportunities for folk artists, either individually or as AHFA member organisations. The opening ceremonies of the exhibitions are not only attended by people from Budapest – members of the local artistic communities also are represented. These presentation opportunities help artists to realise the values of their craftsmanship skills, and they also provide an occasion to raise the awareness of their art among the leaders of their local communities. Such an exhibition – in the capital city, in the gallery of the most important applied folk art museum – is valuable and prestigious. Open Handicraft Studio Among our most important activities are the operations of the Open Handicraft Studio (Nyitott Műhely). It is a very effective method of introducing ‘living’ folk art, and to popularise traditional folk crafts. The Studio is a place where visitors can see applied folk artists at work for free on a daily basis. They can ask questions, request assistance, or simply speak with the masters. The Studio provides work opportunities to graduate weavers, basket weavers, pearl jewellers, felt and lace makers of the Hungarian Heritage House’s handicraft courses and handicraft masters of other trades. The aim of the Studio is to make visitors acquainted with the secrets of traditional handicraft and to share their insights with the youth as well as adults, professionals, students, and all those who are interested in folk arts, the Museum collection and in the work of contemporary folk artists.10 Furthermore, a new hall of the Museum opened on the Day of Hungarian Culture on Fő Street. The Studio’s services include: • museum pedagogy – It is an interactive way of allowing for a better understanding of the Hungarian history, tradition and heritage. We cooperate with Budapest schools; thus, the children from the city have the opportunity to get acquainted with the modern idea of traditional craftsmanship at a young age, considering the fact that they have no contact with it when growing up at home. They are not only spectators of the exhibited objects; they can actively participate in the manufacture of simpler items of daily use, which they can later take home and use every day. The presence of professional handicraft masters and their professionalism itself is also a motivating factor for the children. • programmes for families – The experience of creating items with one’s parents is not only important to the children; it is also an occasion for the parents to relax. We organise such events 10 www.heritagehouse.hu/main/special_events/open_handicraft_studio. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding around the holiday period, allowing families to enjoy the preparations as well – as a form of shared experience. • Interactive presentations and talks about ethnographic subjects on interesting topics, such as Hungarian gastronomy; the pottery masters introduce their pieces of artwork while cooking in them at the kitchen show of the Open Studio. The audience of these events can also sample the dishes. These occasions serve the purpose of transmitting complex knowledge with the use of experience-based methods. • workshops for hobby artists – These programmes are intended for people who do not want to grasp a deeper knowledge of either of the crafts but would rather prefer to spend a few (2–3) hours creating simpler handicraft objects. Education The Handicrafts Section of the Hungarian Heritage House, therefore, organises educational programmes for handicraft teachers and coordinates crafts masters training programmes countrywide. The applicants for these courses would like to become acquainted with certain crafts or would like to broaden their existing knowledge. The folk handicrafts instructors’ training course includes branches of folk art, such as rug weaving, pottery, leatherwork, lace-making, basket weaving, rush work, straw work, and making corn-husk objects. The course issues a certificate in instructing folk handicraft activities at playhouses and in teaching chosen folk crafts, both in and out of school curriculums. There are also courses for further education of teachers of folk arts. The ‘Master course’ and the ‘Teacher of teachers’ course cover the areas of embroidery, weaving, leatherwork, and instructing folk handicraft workshops. The participants of these courses gain thorough professional knowledge. The course is invitation-based only. Beside the opportunity to acquire knowledge, they provide an opportunity for the craftsmen from the same areas to meet.11 National competitions for craftsmen We organise national competitions for craftsmen in different professions (embroidery; weaving; pottery; carving in wood, horn, bone; making instruments etc.). These competitions serve the purpose of keeping craftsmen motivated to create high quality, new works of art. We announce these calls in cooperation with organisers from the countryside. We collaborate with associations of AHFA, and each of the professions has their own locations. These events are 11 www.heritagehouse.hu/nmm/aboutus/handicrafts. 135 �136 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Certified product with the trade mark, 10 March 2016. Photo by Vanda Illés. Collecting materials from elderly locals, 23 February 2014. Photo by Vanda Illés. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding important because they agitate local organisations and communities, provide meeting and developing possibilities for the profession at conferences, reach a wide audience through exhibitions and catalogue, and facilitate raising awareness. The last event in 2016 was the Kisjankó Bori National Embroidery Competition (Kisjankó Bori Országos Hímzőpályázat). 429 textiles arrived, and there were approximately 200 competitors.12 Certification of folk crafts Quality control is of primary importance to the Hungarian Heritage House. Therefore, we organise certification events on applied folk art products for craftsmen, building on traditional sources. In this way we can ensure that the objectified forms of handicraft values protected by our institution constitute high-quality, well-functioning applied folk art pieces that have appropriate ethnographic backgrounds. The Hungarian Heritage House conducts this task as a state responsibility based on Paragraph 3 of the Minister of National Cultural Heritage Decree 12/2004.13 We invite the members of the jury from the Applied Folk Art Qualification Committee (Népi Iparművészeti Bíráló Bizottság), who are theoretical and practical experts. Anyone can submit their traditional handcraft works to the certification event, during which the members of the Committee decide on the products anonymously, considering aspects such as materials, execution, and the quality of design (in terms of form and pattern composition). They examine whether the objects serve their specified functions, whether the traditional elements used are authentic, and whether their appearance meets aesthetic standards. Similar certification events have taken place since 1953, thus establishing a well-functioning method of quality control, which is still regularly reviewed and adapted to the requirements of given times in order to ensure that the certified objects are always adaptable to contemporary housing and clothing culture and to public spaces.14 We organise nearly 40 certification days per year, during which over 3000 items of every type of traditional craft are scrutinised. Every month, in collaboration with regional member organisations of AHFA, we organise qualifications of different crafts in Budapest and other cities in Hungary. 12 www.hagyomanyokhaza.hu/page/12649. 13 A nemzeti kulturális örökség miniszterének 12/2004. (V. 21.) NKÖM rendelet a népi iparművészettel kapcsolatos állami feladatok végrehajtásáról, Magyar Közlöny no. 69, 21 May 2004. 14 www.heritagehouse.hu/nmm/aboutus/folkarts. 137 �138 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Trademarks Craftsmen can apply trademarks on their officially qualified products. (8. picture) The ‘qualified’ trademark sticker is a unique sign that proves the quality of the item. The text on the trademark bears a twofold message: on the one hand, it signals to foreigners in English that the item is a Hungarian handicraft, and on the other, it emphasises to Hungarian customers that the item is certified and thus represents high quality. By purchasing products with this trademark, even laic customers can be assured that they are buying valuable Hungarian folk art and applied folk art items, with which they can support Hungarian applied artists, and thus promote the sustenance of traditional Hungarian folk art and applied folk art. (9. picture) As the certified products are all numbered, they can be retraced and verified. AHFA operates a website (www.pavavedjegy.hu), where the customers can find the picture of the item, information about the crafts master and other items from the artist. State awards State awards also contribute to raising awareness about traditional values in society. These awards ensure that talented artists from laic artistic activities become visible to the masses. We have three important State awards in Hungary in crafts: Artist of Applied Folk Art (Népi Iparművész), Young Master of Folk Art (Népművészet Ifjú Mestere), and Master of Folk Art (Népművészet Mestere). The owner of more than one (positive) certification number can officially use the name Artist of Applied Folk Art and will receive an official certificate (card). (10. picture) The title and the certificate are granted by the Applied Folk Art Qualification Committee. Receiving the certificate is subject to certain requirements: the artist must have at least 30–35 certified items (with numbers); in order to ensure continuous artistic activity, and items must be submitted at least every 3 years; after receiving the certificate card, it must be renewed every 5 years, which ensures the successful certification of new items. This system ensures that artists have a vested interest in supplying high-quality items and its constant renewal.15 The selection process of the Young Master of Folk Art Award is organised by the Hungarian Heritage House, based on a decree by the Ministry of Human Capacities. Awardees can be creative or performing folk artists between 15 and 35 years old. Craftsmen must conduct collection works, the collected materials must be subsequently documented, and 5 new items must be created from the source materials.16 A Master of Folk Art Award has been awarded since 1953 by a legal act of the Minister of Human Capacities. It awards the life work of outstandingly talented folk artists based on recommenda15 www.hagyomanyokhaza.hu/page/10857. 16 www.hagyomanyokhaza.hu/nmm/nim. �Part 1. ICH and good practices of its safeguarding tions and nominations by the local communities and associations in five categories (folk dance, folk singing, instrumental folk music, storytelling, and traditional handicrafts). Since 2008 it has been a part of the national inventory of ICH.17 Working together with NGOs on projects Our last important practice is working together with NGOs on special projects. We will present in detail one of them, called the Barkó Project. The Hungarian Heritage House was asked to provide professional support by the locals of Ózd region, where the so-called Barkó people live. They wanted to search for their roots, and their goal was to create their own item that would have traditional inspirations. The aim of the project was to help local communities regain their lost knowledge. The programme was attended by a mix of participants from various backgrounds: talented youth, absolute beginners, the unemployed, skilled embroiders, sewing women, and fashion designers. We selected four professions that were typical for the region: embroidery, costume making, weaving, and furniture painting. For each discipline, we had 4 mentors, who were famous craft masters from other areas. We taught them how to collect weaving patterns from elderly people or from old photos. We then showed them that with the help of the copies and original patterns, they can understand the arrangement of the pattern; we also taught them the traditional crafts techniques (stitching, sewing, weaving, and painting). Only after these basics were accomplished, the creation of new items could commence. For visibility, we need to advertise our products. Thus, the first renewed Barkó clothes were worn by a celebrity who hosted the TV talent show Felszállott a páva (the peacock), organised by the Hungarian Heritage House for talented folk dancers, singers, and musicians. Closing statement The implementation of the Convention and good practices also affect several organisations in Hungary. We are happy to share our experiences with institutions that work in similar fields. We are open to all forms of international cooperation that promote the preservation of the values of traditional culture and their transmission to future generations. 17 www.nesz.hu/a-nepmuveszet-mesterei. 139 ��PART 2. ICH AND THE EXAMINATION AND DOCUMENTATION OF PHENOMENA �142 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The strategy of safeguarding the intangible cultural heritage in the Czech Republic Martin Šimša* * Director of the National Institute of Folk Culture (Národní ústav lidové kultury), Strážnice, Czech Republic, e-mail: martin.simsa@nulk.cz. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Between 1994 and 1997, the work on the film encyclopaedia Folk dances from Bohemia, Moravia, and Silesia started. The encyclopaedia consists of ten volumes which map all distinct ethnographic areas. The exceptionally positive results of the documentation of folk dances contributed to UNESCO’s decision to provide financial support for a new series of documentaries – the film encyclopaedia Folk handicrafts and folk art production in the Czech Republic. The new series started in 1997, and the recordings still continue today. The number of intangible cultural heritage elements, which the Czech Republic pays attention to and which it safeguards is significantly smaller than that in the neighbouring Central-European countries. The national list is defined as a List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky), which emphasises the fact that it focuses primarily on the phenomena of the traditional culture of rural communities. Such specification is understandable due to the long participation of the Czech Republic in the UNESCO projects which for an extended time have been aimed at traditional folk culture and folklore. In response to the Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore adopted in 1989, several important meetings of experts from the countries of Central and Eastern Europe were organised in the Czech Republic; these meetings dealt with the safeguarding of traditional folk culture. The main subject-matter of the meetings included: principles of the protection of traditional folk culture against inappropriate commercialization (1996); ethics and traditional folk culture (1997); national policies focused on the preservation and fostering of traditional folk culture as an important part of intangible cultural heritage (2005); and the safeguarding measures for the elements of the intangible cultural heritage (2009). The meetings included questionnaire surveys, expert reports and papers which have been edited and subsequently integrated into several printed methodical handbooks (Krist 1997; Jančář 1999; Blahůšek and Krist 2005). The handbooks are still among the UNESCO-recommended working materials. After UNESCO had adopted the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in 2003, the Czech Republic made first steps to comply with it. The Ministry of Culture 143 �144 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development of the Czech Republic (Ministerstvo kultury České republiky) and the National Institute of Folk Culture (Národní ústav lidové kultury) created basic documents with the framework for the safeguarding of the intangible cultural heritage, which were however restricted to the phenomena of traditional folk culture due to their previous course. The efforts of both institutions resulted in the first systematic conception which was adopted by the government, and which is wellknown under the name the Strategy of Improved Care for Traditional Folk Culture (henceforth Strategy). The document was in force between 2004 and 2010, and it was subsequently assessed and supplemented with new tasks and finally implemented as the Strategy for the years 2010–2015 and 2016–2020. One of the first tasks prepared and implemented by the Institute and the Strategy was the identification and documentation of the phenomena of traditional folk culture in the Czech Republic (Blahůšek 2006). The work included a large survey in the form of a questionnaire about the contemporary situation of traditional folk culture. The questionnaires for particular groups of tangible and intangible phenomena of folk culture were subsequently interpreted in cooperation with the research fellows from the Institute of Ethnology of the Czech Academy of Sciences (Etnologický ústav Akademie věd České republiky) and Masaryk University (Masarykova univerzita), in categories such as: folklore; religiosity; customs and traditions; nutrition; social relations; ways of livelihood; settlement, house and habitation; transport, trade, market; clothing and visual culture. The data collection in particular regions was coordinated by the regional accredited workplaces, whose staff ensured the personal or remote completion of the questionnaires. A company from Brno called FOCUS provided controlled data collection and addressed the local authorities. The above large-scale and long-term project resulted in tens of thousands of questionnaires which were subsequently digitally assessed by FOCUS at the nationwide and regional levels. The questionnaires are accessible online (www.lidovakultura.cz); they are currently processed as a GIS map application (mapy.nulk.cz/lidove-obyceje). The pilot map, which focuses on customs and traditions, displays the occurrence of certain phenomena in the field; it filters information according to specific criteria and displays textual information; it also allows the users to print maps and lists of locations as well as the questionnaires themselves. The institutional groundwork for safeguarding intangible cultural heritage in the Czech Republic has a strong structure, which interconnects the administration officers, the experts from professional institutions, and the bearers of elements as well as the communities in which �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena they live. At the Ministry of Culture, the Regional and Minority Culture Department (Odbor regionální a národnostní kultury, RMCD) is in charge of organising the process of safeguarding. Its major tasks include the coordination of international and national activities, such as sending expert observers to the sessions of the Intergovernmental Committee of the Strategy in order to participate in the preparation of nominations for the inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, to evaluate the nominations for the inscription on the List of the Intangible Cultural Heritage of Traditional Folk Culture of the Czech Republic, and to assess the documents for the National Council for Traditional Folk Culture (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu), an advisory board to the Minister of Culture. Furthermore, the RMCD is a managing department to the National Institute of Folk Culture, a state-funded organisation of the Ministry of Culture; the Institute is also the national central workplace in charge of the care of traditional folk culture. Based on this mission, the Institute issues methodological guidance to Regional Centres for Traditional Folk Culture (Regionální centra pro tradiční lidovou kulturu) established in particular regions. Within their respective regions, the Regional Centres cooperate with regional and local museums and local communities, as well as with the bearers of traditional folk culture. Together, they prepare the documentation and identification of the intangible cultural heritage in their areas, and based on this they prepare documents for the inscriptions of these elements on the Regional Inventories of Intangible Cultural Heritage, which is a necessary precondition for a possible nomination of an element to be inscribed on the National List. The List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic was established in 2008 by the order of the Minister of Culture. The first elements were included on the National List based on their previous inscriptions on the List of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, and their following inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. In 2009, the following elements were included on the national List: ‘Slovácko Verbuňk, recruit dances’, ‘Shrovetide door-to-door processions and masks in the villages of the Hlinecko area’, ‘Rides of the Kings in the south-east of the Czech Republic’, and ‘Falconry, a living human heritage’. In 2011 another inscription was added, namely: ‘Gamekeeping – planned sustainable management of game animals and of their environment as a natural part of life in rural areas’. In 2012, the following elements were included: ‘Odzemek – Wallachian male solo dance’, ‘Leading the Judas - Easter door-to-door processions with a person dressed as Judas in Eastern Bohemia’, and ‘Puppetry in Eastern Bohemia’ – the art of the produc- 145 �146 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Odzemek dance is inscribed in the national inventory, 2016. Photo by Jan Kolář, Wallachian Open-Air Museum in Rožnov pod Radhoštěm. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena tion of puppets and the interpretation of traditional puppet plays. In 2013, the ‘Run for the Barchan’ was added – a town festival associated with the contest for the fastest runner. In 2014, the List was extended by the ‘Blueprint manufacturing technology’ (Indigo hand-block printing), ‘Traditional healing procedures and the legacy of Vincenz Priessnitz’, and ‘Czech puppetry – folk performing arts’. In 2015, when the following elements were included: ‘Production of Christmas decorations from glass beads’ and the ‘Nativity crèche path in Třešť’ – a Christmas tradition of building and production of family crèches. The latest inscription was made in 2016 when two elements were added: Skřipácký-style music in the Jihlava area and Easter door-to-door processions with boys dressed as Judas in the Bučovice area, South Moravia The close cooperation between the Czech Republic and UNESCO on the preparation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity list resulted in the inscription of the ‘Slovácko Verbuňk, recruit dances’ in 2005, when verbuňk was inscribed as one of the first masterpieces. The Slovácko verbuňk is a male dance which includes jumping up, with a high level of improvisation. Its peculiarity is caused by the fact that although verbuňk is usually danced in groups, each of the dancers dances on his own and expresses his regional and local citizenship, individual dancing skills and character. After the Czech Republic joined the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in 2009, it was possible to submit the elements proposed to be inscribed on the newly established Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. In 2010, the ‘Shrovetide door-to-door processions and masks in the villages in the Hlinecko area’ were inscribed. The processions are held at the end of the winter season, which is called Shrovetide. Village men and boys disguised in traditional masks go from door to door around the village, accompanied by a brass music band. The procession stops at each house, and with the householder’s permission, four masked figures perform a ritual dance. The dance is meant to secure a rich harvest and prosperity for the family. The Shrovetide processions are well-established and important public activities of the local community. 2011 saw the inscription of the Ride of the Kings in Slovácko. This tradition is one of the important festivities that can be observed in diverse forms throughout Central Europe. However, it is held very rarely at present. The major reason is that the tradition has always been connected with agrarian rural culture, as it has depended on the availability of horses without which the ceremony could not be performed in its traditional form. For this reason, the tradition has survived only in a few Moravian settlements in the south-eastern part of the Czech Republic. 147 �148 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development St. Nicholas masked procession in southern Wallachia, 2008. Photo by Eva Románková-Kuminková. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena At the end of 2016, in Addis Ababa in Ethiopia, another element was inscribed on the List: the ‘Puppetry in Slovakia and Czechia’. Currently, there is also a common nomination for the ‘Traditional blueprint technique in Central Europe’ being jointly prepared by the Czech Republic, Slovakia, Hungary, Austria, and Germany, submitted in March 2017. In response to the safeguarding measures prescribed by the Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore adopted in 1989, the Czech Republic has awarded the exceptional experts in production techniques since 2001. Since that year, the Minister of Culture of the Czech Republic has awarded the title of the Bearer of Folk Craft Tradition (Nositel tradice lidových řemesel), which is the national version of the UNESCO Living Human Treasures system. The award is intended for the producers that master the folk production techniques which are at risk of extinction; it strives to present their techniques and participate in their preserving and passing them to next generations. The major objective of the award is to highlight the folk masters and to draw the attention of the society to them, as they are very modest in their private life and only a narrow circle of customers know their work. These efforts are supported by the bestowal of the ‘Bearer of Tradition’ trademark, which helps to make the products visible and to provide basic information about the award. Printed materials and representative publications are published regularly; several thematic exhibitions have been organised to date. The awards are conferred during the National Opening of European Heritage Days, which takes place on the first week of September in different historical towns of Bohemia, Moravia, and Silesia. The award can be conferred to a maximum of five persons every year. The awardees are recommended to the Minister of Culture by a special commission, whose members come from professional associations of producers, the Ministry of Culture, the National Heritage Institute (Národní památkový ústav), as well as academic, university, and museum backgrounds. The National Institute of Folk Culture is managed by the Ministry of Culture and it is the central accredited institution that coordinates the safeguarding of traditional folk culture in the Czech Republic. The Institute complies with the requirements for safeguarding not only through its main activity but also by means of research projects. It provides the professional and lay public with methodological, expert, and informational service in the field of traditional folk culture; it also organises education and documentation for all kinds of folklore activities in the Czech Republic; moreover, it mediates the cooperation between professional institutions and amateur groups related to traditional folk culture. Since 1956, it has organised the prestig- 149 �150 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ious International Folklore Festival Strážnice, which is one of the oldest and largest festivals in Europe. Since 1974, it has also managed the Strážnice Open-Air Museum of Rural Architecture in South-East Moravia (Muzeum vesnice jihovýchodní Moravy), which is an open-air museum that focuses on the safeguarding of traditional earth architecture. Based on the UNESCO Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore adopted by UNESCO in 1989, the Institute began to work on documentaries that would capture remarkable expressions of traditional folk culture. Between 1994 and 1997, the work on the film encyclopaedia Lidové tance z Čech, Moravy a Slezska (Folk dances from Bohemia, Moravia, and Silesia) started. The encyclopaedia consists of ten volumes which map all distinct ethnographic areas. The screenplay and accompanying publication were written by Hannah Laudová and Zdena Jelínková, Academy of Science research fellows. The film encyclopaedia continued between 2000 and 2007 and it was accordingly titled Mužské taneční projevy (Male dance expressions). Among other dances, the documentaries focused on the verbuňk solo male dances and their regional forms, which were captured in six volumes; and odzemek, which was pictured in one documentary. The exceptionally positive results of the documentation of folk dances contributed to UNESCO’s decision to provide financial support for a new series of documentaries – the film encyclopaedia Lidová řemesla a lidová umělecká výroba v České republice (Folk handicrafts and folk art production in the Czech Republic). The new series started in 1997, and the recordings still continue today. The basic series of documentaries was divided according to the processed materials, such as ceramics, plaiting materials, wood, textiles, glass, metal, leather, and others. The particular documentary volumes were made by experts in the fields of traditional handicrafts, who not only proposed the structure of recorded techniques and the producers who would demonstrate their craft but were also authors of the accompanying publications. The second series of documentaries was made in cooperation with the National Heritage Institute and it recorded building techniques associated with the construction of wood, stone, and mud houses, as well as houses with roofing and heating systems. The latest series shows procedures related to folk outfits, hairstyles and headdresses, types of headscarves and methods of tying them, and the ways of layering garments. To date, thirty-nine volumes of film documentaries have been made, each with an accompanying specialised publication. The National Institute of Folk Culture is a research organisation; it conducts basic and applied research and experimental development, as well as distributes its results through �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena teaching, publishing, and transferring technologies. Until 1995, the research and development tasks had been formulated as independent partial projects, among which two large ones must be mentioned: the long-term research into Shrovetide customs conducted by Josef Tomeš, and the research into Anabaptist faience conducted by Jiří Pajer. Between 1996 and 1998, the research project was called ‘Collection, Documentation and Different Forms of Scientific Treatment of Documents about Traditional and Folk Culture’. This project was followed by two research projects: ‘Research of the Phenomena of the Tangible and Intangible Heritage in the Realm of Traditional Folk Culture and Folklore’ in 1999–2003, and ‘Transformations in Traditional Folk Culture and its Ties to the Tangible and Intangible Heritage of Humanity’ in 2004–2010. The intentions featured different forms of scientific treatment, protection, preservation, and presentation of the phenomena of traditional folk culture: cultural heritage, traditional folk culture and folklore, folk dance, songs, music, folk habits, ceremonies and customs, folk handicrafts, techniques used in folk art production, folklore, principles of museum work, and others. Based on the positive results of its scientific activity, the National Institute of Folk Culture was given the status of a research organisation in 2011 and was integrated into the programme Long-Term Conceptual Development of Research Organisations. It was also assigned a regular financial contribution to implement the research projects. The institution can also apply for contributions from grant agencies and take part in public procurements in science and development. In addition to its special and scientific tasks, the National Institute of Folk Culture focuses on digitalising the oldest periodicals with ethnographic themes and making them accessible in the form of a large online electronic edition accessible on the Institute’s website. This process has entailed journals such as Český lid (Czech folk; 1891–1931), the Národopisný věstník českoslovanský (Czechoslavic ethnographic journal; 1906–1934), the Národopisné aktuality (Ethnographic news; 1964–1990) and the Národopisná revue (Journal of ethnology; 1990–). The project continued with the electronic edition of the oldest song collections and collectors – Karel Jaromír Erben, František Sušil, František Bartoš, and Ludvík Kuba. The digitised documents offer the possibility of searching for specific articles or keywords, and in the case of song collections, it is possible to play the basic note transcriptions of the melodies and to search according to note characteristics of the songs. The National Institute of Folk Culture uses several mutually linked websites, such as www. nulk.cz, www.festivalstraznice.cz, and www.skanzenstraznice.cz to present the above-men- 151 �152 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tioned outcomes and the reports about own activities, research projects, and publication activities. The information about traditional folk culture can be accessed at www.lidovakultura.cz. The website structure allows the experts, informed amateurs from the folklore movement, and common visitors to folklore festivals and open-air museums to find relevant information. It also contains links to research institutions focused on ethnology and social anthropology, their scientific projects and interesting outcomes. There are also lists of song and dance ensembles, voice choirs, and music bands, and an overview of previous festivities and folklore festivals observed during fieldwork. Conclusion The broad institutional anchoring of the National Institute of Folk Culture covers the research, memory, education, and experimental and methodical activities, which the Institute implements actively on the international, nationwide, regional, and local scales. The particular counterparts and dimensions of its activities are mutually reinforcing, and cover a variety of users. It enables the Institute to link together theoretical requirements for the safeguarding of traditional folk culture with practical experience of its implementation and presentation. Due to its institutional profile, the National Institute of Folk Culture is unparalleled in the Czech Republic, and it is irreplaceable in its activities. The achieved results are for the most part of excellent quality, which is demonstrated by the positive assessments of particular VaVaI (Informační systém výzkumu, vývoje a inovací, Research and Development Information System) priorities and projects under the Applied Research and Development of National and Cultural Identity Programme NAKI, commitments resulting from the fulfilment of the Strategy, as well as by numerous awards from professional organisations (e.g. International Council of Organizations of Folklore Festivals and Folk Arts, Czech Ethnological Society [Česká národopisná společnost], Association of Museums and Galleries [Asociace muzeí a galerií], among others). Finally, we can observe an increasing number of visitors to the International Folklore Festival and the Open-Air Museum. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena References Blahůšek, Jan, ed. 2006. Identifikace a dokumentace jevů tradiční lidové kultury v České Republice [The identification and documentation of traditional folk culture phenomena in the Czech Republic]. Strážnice: Národní ústav lidové kultury. Blahůšek, Jan, and Jan Krist, eds. 2005. International Meeting of Representatives of Central and East European Countries on National Policies for the Preservation and Fostering of Traditional and Folk Culture as an Important Part of Intangible Cultural Heritage, Strážnice, Czech Republic 2005. Strážnice: Národní ústav lidové kultury. Jančář, Josef, ed. 1999. Ethics and Traditional Folk Culture: Study on Moral Consciousness and Conduct in Manifestations of Traditional Folk Culture. Strážnice: Ústav lidové kultury. Krist, Jan, ed. 1997. Principles of Traditional Culture and Folklore Protection Against Inappropriate Commercialization. Strážnice: Ústav lidové kultury. 153 �154 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Estonian inventory of intangible cultural heritage. The case of cross-trees Marju Kõivupuu* * Senior researcher and heritage ambassador (voluntary spokesperson) of the Year of Cultural Heritage in Estonia 2013, Tallinn University (Tallinna Ülikool), Estonia, e-mail: kpuu@tlu.ee. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena A community that wishes to draw attention to their intangible heritage by means of the inventory, needs experts both on the inside (e.g. advocates of a phenomenon and compilers of the inscription) and on the outside (e.g. counselling museum workers and specialists in folk culture). However, the main factor is the interest in the (public) interpretation of intangible heritage and an inner urge to write the inscription for the inventory, beside or instead of other forms of expression (contributions to museums and archives, publications, websites, etc.). Introduction ‘Community’ and ‘heritage’ are words and concepts that can be seen in policy documents, academic texts, media, as well as everyday contexts. For many people ‘community and heritage are comfortably self-evident, defined by place and shared histories and often ethnicity and nationality, and redolent of shared values and their celebration’ (Smith and Waterton 2009, 12). It is difficult to say who constitutes a community for a particular heritage and what is understood as heritage by the community. Both ‘community’ and ‘heritage’ can be interpreted quite diversely by different people and in different contexts (Bardone et al. forthcoming). The new conception of heritage gives importance to the role of community-based heritage management in the sustainable development of local cultures (Van der Auwera, Vandesande, and Van Balen 2015, 7–10). Participatory heritage culture is also supported by the growing impact of digital technologies and social media. The role of heritage curators and conservators is thus currently seen as ‘facilitators rather than authoritative scripters and arbiters of authenticity and significance’ (Silberman and Purser 2012, 13–14). This people-centred understanding of heritage is expressed most powerfully in the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2003)1 that defines intangible cultural heritage as: the practices, representations, expressions, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artefacts and cultural spaces associated therewith – that communities, groups and, in some cases, individuals 1 Along with the Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, one of the most popular UNESCO cultural conventions is the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. 172 states have acceded to the latter (as of May 2017), and 193 states to the former (as of January 2017). UNESCO has 195 member states and 9 associate members. 155 �156 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development recognize as part of their cultural heritage. This intangible cultural heritage, transmitted from generation to generation, is constantly recreated by communities and groups in response to their environment, their interaction with nature and their history, and provides them with a sense of identity and continuity, thus promoting respect for cultural diversity and human creativity.2 In Estonia, the year 2013 was proclaimed the Year of Cultural Heritage. What is cultural heritage? How does it evolve? Who does it belong to and how does it concern us? These are questions the Year of Cultural Heritage seeks to answer. Its motto/slogan – ‘There is no heritage without the heir’ – refers to the fact that we are the heirs, but at the same time, we are also the bequeathers. The aim of the thematic year was thus to increase people’s awareness of the cultural heritage everywhere around them, and to develop the understanding that heritage should be protected by our joint efforts, as it is the foundation of our identity. While safeguarding heritage, we should think not only about how, but for whom we keep it; what we protect today and how will it be re-interpreted by future generations. Estonian inventory of intangible cultural heritage Estonia signed the UNESCO 2003 Convention in 2006. As a state party to the Convention, it can introduce its cultural heritage through the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. The preceding list of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity includes ‘Baltic song and dance celebrations’ (2003, together with Latvia and Lithuania) and the ‘Kihnu cultural space’ (2003). In 2009, ‘Seto leelo, the Seto polyphonic singing tradition’ was also entered. In 2014, the tradition of the Võru smoke sauna, or chimneyless sauna, was added onto the list. The sauna has been the traditional place for cleansing and healing, a symbol of the togetherness of community, and of the rural way of life that strives for harmony with nature. Different areas of cultural heritage – folklore, literature, (folk) music, landscape heritage, architecture, and handicraft – are much easier to describe than to ascribe meaning to. For cultural heritage to be preserved, first of all, its sustainability should be supported. Primarily, the creativity of local inhabitants in producing and reacting to the elements of cultural heritage (neighbourhood 2 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 2:1 (available online: www.unesco.org/culture/ich/en/convention). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena and landscape preservation, artefacts, and other elements) should be appreciated and valued (Rahvakultuuri Keskus 2016). In 2006, when Estonia joined the Convention, a decision was made in favour of compiling a national inventory based on the initiatives and interpretations of communities. What problems might arise in this seemingly ideal democratic solution? What issues are encountered when drawing up an inventory? How to find balance between the institutional expectations and the requirements of imagined communities? The inventory focuses on the idea of strong and active communities, which make decisions about their intangible heritage, the ways to maintain and protect it, and subsequently, start the compilation of the inscription. During the training courses and information days, the participants are encouraged to use the concept of intangible heritage in a broad sense: to express subjective interpretations and regard themselves as experts in their own heritage. It is emphasised that these are not scholars or officials that prescribe what the community could introduce as intangible heritage (Porila 2015, 10). In 2017, the inventory included 86 inscriptions.3 Each entry includes short texts and audio-visual materials. The structure of the inventory contains 4 types of entries: important for the community; corresponding to the definition of ICH; living heritage; transmitted from generation to generation. The inventory is based on community initiative, and it is the community representatives that compile the entries and decide if their ICH should be on the inventory, which elements should be there, and how to present them. The Folk Culture Centre (Rahvakultuuri Keskus) helps and encourages them (ICH trainings, ICH homepage, presentations at local conferences and community meetings, articles in the media, special brochures – e.g. the ICH information kit in Estonian). A community that wishes to draw attention to their intangible heritage by means of the inventory, needs experts both on the inside (e.g. advocates of a phenomenon and compilers of the inscription) and on the outside (e.g. counselling museum workers and specialists in folk culture). However, the main factor is the interest in the (public) interpretation of intangible heritage and an inner urge to write the inscription for the inventory, beside or instead of other forms of expression (contributions to museums and archives, publications, websites, etc.). Despite the work on spreading the idea of the usefulness of those other forms (as a supportive means for evaluating, maintaining, and transmitting the traditional skills and knowledge, the sustainable development 3 Statistics can be seen online (Rahvakultuuri Keskus 2017a, 2017b). 157 �158 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development South Estonia: the crosses, 2015. Photo by Marju Kõivupuu. Rosma cross-forest, 1931, © Estonian Folklore Archive. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena and creative industry) and the offered training courses, new inscriptions are not added as quickly and smoothly as it was expected by the Ministry of Culture (Kultuuriministeerium). From community stewardship to complex heritage management: cross-trees in southeast Estonia Cross-trees in southeast Estonia are related to the issues of tangible as well as intangible heritage maintenance. For various reasons, the cross-trees, as objects and as things related to a practice, are cases of liminal, ‘hybrid’, and in some respect also ‘dissonant heritage’ (cf. Kõivupuu 2014; Kuutma 2013). A ‘cross-tree’ is a tree (pine, spruce, birch, or other) on the side of the road leading to a cemetery, onto which a cross is carved by the closest male relatives of the deceased. It is a commemorative practice and a way to signify a conscious or unconscious border which the deceased cross when they are excluded from the living world. Cross-trees are an expression of ‘vernacular religion’ (Primiano 1995), probably a combination of pre-Christian and Christian beliefs (Kõivupuu 2009, 2014). Cutting a cross in the tree has been a part of the funerary tradition, especially in historical Võrumaa,4 which according to earliest records dates back to the 17th century and has survived until today only in southeast Estonia (Kõivupuu 2009, 2014). The persistence of cross-trees has fallen under threat because local communities have undergone transformations (population declines, immigration) and not all locals may belong to the community that practices this tradition and acknowledges the need to preserve it. The traditional funerary customs have changed likewise (e.g. cremation instead of coffin burial) (Kõivupuu 2009, 2014). However, it can be said that today it is the heritage that defines the community, and both the locals and those living outside the region know the meaning of the trees, value this custom and follow it. Internationally, cross-trees belong to the category of sacred natural sites and objects; there are many native groups in the world for whom certain trees and groves and related customs may have strong spiritual or religious meanings. Sacred natural sites connect people and nature, as well as the personal and collective memory; they may confirm the cultural identity for a family, community, or the whole nation. Such religious landscapes and places related to cultural memory 4 Historical Võrumaa is a separate cultural region in southeast Estonia, which according to the present-day administrative division covers areas in Võru, Põlva, Valga, and Tartu counties. The region features several enduring traditions and a dialect used in everyday life. The Võru Institute (Võro Instituut), which was established on the basis of the so-called Võru Movement, originated in the 1980s, and actively investigates, maintains, and advocates the cultural heritage of historical Võrumaa. 159 �160 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development often emerge as a result of practices or with the help of oral traditions, folklore, and narratives that support the collective process of remembering (Fox 1997, 8–9; Siikala 2004; Rønnow 2011, 225). Edmund G. C. Barrow points out that traditionally, the sacred trees are under ‘community stewardship’, which saves them from being cut down or damaged. Today, local communities, as well as their ways of life, have changed considerably and the modern socio-economic values tend to dominate over traditional spiritual values (Barrow 2010). Therefore, a question arises: why should sacred trees be safeguarded for the future – and by whom – if they are no longer part of all community members’ everyday life? What happens if community stewardship does not function the same way as in the past? The tradition of carving crosses in trees was still alive in Soviet Estonia and it had an ambivalent status: officially, the forests belonged to the state; yet, they were managed by local people who respected local customs. Cutting a cross at the funeral was also considered a supplementary act to the Christian funeral; local clergymen accepted the ritual, and sometimes even participated in it. After Estonia became independent, forest management became centralised, and the local community stewardship practice was disrupted. During the transition period in post-socialist Estonia, several cross-trees and cross-forests still related to the lived practice were cut down – partly because of forest managers’ ignorance, and partly due to the disregard towards this tradition. Forestry companies and sometimes also forest owners (especially those to whom land had been restituted) did not recognise this as law-breaking, as the majority of cross-trees were not under heritage or nature protection. The State Forest Management Centre (Riigimetsa Majandamise Keskus) has cut down cross-trees in production forests, and expanded roads by the expense of cross-tree groves, which in several cases has caused deep resentment among locals (see Kõivupuu 2009). Due to these developments, the community who wanted to preserve crosstrees needed external authorities (including heritage officials as well as academic scholars), who would legitimise the importance of the tradition by giving it the value of cultural heritage that needs safeguarding. Natural heritage, including sacred natural sites, is regulated by several international and national ‘heritage regimes’ (Bendix, Eggert, and Peselmann 2012): e.g. The Man and the Biosphere Programme (1970), the UNESCO World Heritage Convention (1972), and the Intangible Cultural Heritage Convention (2003). The guidelines for protecting natural sacred sites were formulated in collaboration with the International Union for Conservation of Nature (IUCN) and UNESCO in 2003–2008. According to the IUCN definition, ‘sacred natural sites are areas having special spiritual �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena significance for peoples and communities’, and they are often ‘community conserved areas’ (Wild and McLeod 2008). However, the meaning of ‘community’ in the document is somewhat problematic, because it is related to the Convention Concerning Indigenous and Tribal Peoples in Independent Countries (1989)5. Similarly to the case of the UNESCO 2003 Convention, community involvement in conservation and community participation in the development of national heritage politics is of crucial importance. Stakeholders of sacred natural sites are defined as natural resource users and managers; yet, stakeholder identification and analysis based on understanding different interests, characteristics, and circumstances is stressed in order to manage sacred natural sites better (Wild and McLeod 2008, 46–47). The definition of sacred natural sites in Estonia is based on the IUCN document. Today, there are about 500 historical sacred sites and objects (sacred groves, trees and springs, sacrificial stones, among others) that have been located, mapped, and designated as monuments under natural or cultural heritage protection.6 Among these two categories we can distinguish the following: sites that relate to cultural memory and not to lived practices, and sites or cult objects that are currently related to the cultural heritage and lived practices of certain groups (Kõivupuu 2009, 224). Crosstrees belong to the latter. Furthermore, they belong to both the natural and cultural world, as well as to both tangible as well as intangible heritage. Despite the IUCN guidelines for protection, there is a lack of legal regulations in Estonia that would define sacred natural sites as unique objects of both natural and cultural heritage, and that would reflect diverse values for varied groups (see Kultuuriministeerium 2008). 700 cross-trees have been currently included in an inventory, but only a few of them are under protection as natural monuments. In the Estonian introduction to the IUCN guidelines, cross-trees are defined as part of ‘community heritage’, however, the ‘community’ remains undefined in the local context. A stakeholder group related to the maintenance of sacred natural sites such as the neo-pagan organisation Maavalla Koda (Estonian House of Taara and Native Religions) relies on and exploits a romantic ideal of the native Estonian community rooted in the national movement of the late 19th century, and does not correspond with actual communities and their practices in the 21st century Estonia. Although the traditional community stewardship of sacred sites has changed, there are various groups of interest, communities, and heritage stakeholders who have become involved 5 Convention adopted under the auspices of International Labour Organization [Indigenous and Tribal Peoples Convention]. 6 According to historical sources, there are about 2800 historical sacred sites known to researchers. 161 �162 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Cross-spruce in the cross-forest Rosma (South Estonia), 2015. Photo by Marju Kõivupuu. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena in the issues related to their protection and preservation. For example, during roundtable meetings discussing the protection of cross-trees along with other sacred natural sites, participants have included NGOs as well as state institutions.7 Throughout the past few years, the collaboration between different stakeholder groups (e.g. locals, scholars, officials, and forest managers) has increased, aiming for a better protection of the cross-trees. However, the current practice of forest management in Estonia clearly shows that the state forest management bodies should show more respect towards local religious relationships with nature. The implementation and intervention of international heritage regimes (e.g. UNESCO, IUCN) exert a noticeable impact on local heritage politics and management, as well as on people’s everyday lives. Like several other local traditions, cross-trees as a funerary custom in historical Võrumaa have been included in the Estonian inventory of intangible cultural heritage analysed in the previous example (Rahvakultuuri Keskus 2016). The inscription in the inventory and nomination as (intangible) heritage certainly dignifies a cultural tradition (cf. Bendix and Hafstein 2009). Thus, participation in defining cultural heritage may, in turn, increase the community’s self-awareness, consciousness, and through this also the visibility and social, economic, and political capital, thereby marshalling the community (cf. Silberman and Purser 2012, 20–21). For instance, in 2014, a traditional bathing practice – ‘Smoke sauna tradition in Võromaa’ – was inscribed on the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity as a result of community initiative. This may also indirectly influence the status of cross-trees as valuable cultural heritage of the region. Thus, external recognition may change how the local people value their customs, and draw state and international attention to a particular custom, although one also cannot overlook the negative impact of this attention to the viability of cultural heritage (see Labadi 2013, 141–42). ‘Heritagisation’ is inevitably a process of cultural intervention – if traditions that have formerly been part of everyday life become seen as heritage, it may enforce people to see them as something separate from the mundane; this, in turn, may change the meaning of the traditional practice itself (Kirschenblatt-Gimblett 2004; Kockel 2007). 7 The organisations and institutions who have taken part in roundtables are: Hiite Maja (House of Sacred Groves) Foundation, Maavalla Koda, representatives of different disciplines from the University of Tartu (Tartu Ülikool) and Tallinn University, including the Centre of Sacred Natural Sites (Looduslike pühapaikade keskus) at the University of Tartu, and representatives from the Ministry of Environment (Keskkonnaministeerium); Ministry of the Interior (Siseministeerium), the Environmental Board (Keskkonnaamet), and Estonian Fund for Nature (Eestimaa Looduse Fond), among others. 163 �164 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development References Bardone, Ester, Kristi Grünberg, Marju Kõivupuu, Helen Kästik, and Helen Sooväli-Sepping. forthcoming. “The Role of Communities in the Politics of Cultural Heritage: Examples from Estonia.” In Approaches to Culture Theory. Tartu: Tartu University Press. Barrow, Edmund G.C. 2010. “Falling between the ‘Cracks’ of Conservation and Religion: The Role of Stewardship for Sacred Trees and Groves.” In Sacred Natural Sites: Conserving Nature and Culture, edited by Bas Verschuuren, Robert Wild, Jeffrey McNeely, and Gonzalo Oviedo, 42–52. London–Washington, DC: Earthscan. Bendix, Regina, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, eds. 2012. Heritage Regimes and the State. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. http://webdoc.sub.gwdg.de/univerlag/2012/GSCP6_Bendix.pdf. Bendix, Regina, and Valdimar Tr. Hafstein. 2009. “Culture and Property. An Introduction.” Ethnologia Europaea. Journal of European Ethnology 39 (2): 5–10. Fox, James J. 1997. “Place and Landscape in Comparative Austronesian Perspective.” In Poetic Power of Place: Comparative Perspectives on Austronesian Ideas of Locality, edited by James J. Fox, 1–21. Canberra: Department of Anthropology, Australian National University. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2): 52–65. Kockel, Ullrich. 2007. “Reflexive Traditions and Heritage Production.” In Cultural Heritages as Reflexive Traditions, edited by Ullrich Kockel and Máiréad Nic Craith, 19–33. Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan. Kõivupuu, Marju. 2009. “Natural Sacred Places in Landscape: An Estonian Model.” In Nature, Space and the Sacred. Transdisciplinary Perspectives, edited by Sigurd Bergmann, Peter M. Scott, Maria Jansdotter Samuelsson, and Heinrich Bedford-Strohm, 223–34. Aldershot: Ashgate. Kõivupuu, Marju. 2014. “Pärimus maastikul, maastik pärimuses Hargla ja Kambja kihelkonna näitel [Landscape and heritage: the case of Hargla and Kambja parish].” In Maastik ja mälu. Pärandiloome arengujooni Eestis [Landscape and memory. The landscape and heritage studies in Estonia], edited by Linda Kaljundi and Helen Sooväli-Sepping, 441–75. Tallinn: Tallinna Ülikooli Kirjastus. Kultuuriministeerium. 2008. “Eesti ajaloolised looduslikud pühapaigad. Uurimine ja hoidmine. Valdkonna arengukava 2008–2012 [Estonia’s historic sacred natural sites. Research and preservation. Development plan].” http://www.kul.ee/sites/default/files/looduslikud_pyhapaigad_arengukava_2008_2012.pdf. Kuutma, Kristin. 2013. “Between Arbitration and Engineering: Concepts and Contingencies in the Shaping of Heritage Regimes.” In Heritage Regimes and the State, edited by Regina Bendix, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, 2nd rev. ed., 21–36. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Labadi, Sophia. 2013. UNESCO, Cultural Heritage, and Outstanding Universal Value. Value-Based Analysis of the World Heritage and Intangible Cultural Heritage Conventions. Lanham, MD: AltaMira Press. Porila, Kristiina, comp. 2015. Vaimne kultuuripärand Eestis [Intangible cultural heritage in Estonia]. Tallinn: Rahvakultuuri Keskus. http://www.rahvakultuur.ee/s2/1783_11557_707_Loe_infovihikut_siin.pdf. Primiano, Leonard Norman. 1995. “Vernacular Religion and the Search for Method in Religious Folklife.” Western Folklore 54 (1): 37–56. Rahvakultuuri Keskus. 2016. “Eesti vaimse kultuuripärandi nimistu [Estonia’s intangible cultural heritage list].” Accessed December 5. http://www.rahvakultuur.ee/vkpnimistu/. Rahvakultuuri Keskus. 2017a. “Nimistu ja vaimse pärandi kaitse [List of protected intangible heritage].” Accessed May 25. http://www.rahvakultuur.ee/Nimistu_ja_vaimse_parandi_kaitse_1042. Rahvakultuuri Keskus. 2017b. “Sissekanded Eesti vaimse kultuuripärandi nimistusse [Entries on the list of intangible cultural heritage in Estonia].” Accessed May 25. http://www.rahvakultuur.ee/Sissekanded_Eesti_vaimse_ kultuuriparandi_nimistusse_3243. Rønnow, Tarjei. 2011. Saving Nature: Religion as Environmentalism – Environmentalism as Religion. Münster: LIT. Siikala, Anna-Leena. 2004. “Kuuluvuspaigad: ajaloo taasloomine [Belonging sites: recreating history].” Mäetagused 26: 53–68. http://www.folklore.ee/tagused/nr26/siikala.pdf. Silberman, Neil, and Margaret Purser. 2012. “Collective Memory as Affirmation: People-Centered Cultural Heritage in a Digital Age.” In Heritage and Social Media. Understanding Heritage in a Participatory Culture, edited by Elisa Giaccardi, 13–29. London: Routledge. Smith, Laurajane, and Emma Waterton. 2009. Heritage, Communities and Archaeology. London: Duckworth. Van der Auwera, Sigrid, Aziliz Vandesande, and Koen Van Balen. 2015. “A Recent History of Heritage Community Involvement.” In Community Involvement in Heritage, edited by Koen Van Balen and Aziliz Vandesande, 7–14. Antwerpen: Garant. Wild, Robert, and Christopher McLeod. 2008. Sacred Natural Sites. Guidelines for Protected Area Managers. Gland: IUCN. 165 �166 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Intangible cultural heritage of Albania and the challenges in creating the National Inventory and the list of phenomena and elements Silva Breshani* Arta Dollani** * Director, National Inventory Centre of Cultural Properties, Ministry of Culture (Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore, Ministria e Kulturës), e-mail: Silva.Breshani@qkipk.gov.al; silvabreshani@yahoo.com. ** Director, General Director, Institute of Cultural Monuments, Ministry of Culture (Instituti i Monumenteve të Kulturës, Ministria e Kulturës), e-mail: artadollani@yahoo.com. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena One of the projects that could provide inspiration for the new inventorying process in Albania is the project Show Your Culture. … It involves a wideranging appeal to communities in Albania to document various practices, knowledge, and skills that they maintain and identify as their cultural heritage through means of video and brief textual information. The project uses YouTube as a web-based platform and practically does not require any preliminary investment, as the video and photo recordings can be performed with mobile phones and can be accompanied with a sample selection of basic information about the practised ICH element. Introduction Albanian intangible cultural heritage, conveyed from generation to generation, has been continually recreated by communities and groups in terms of their function in the environment and their interaction with nature and history; it gives them a sense of identity and continuity and provides assistance in promoting the respect for cultural diversity and human creativity. Albania joined UNESCO on 16 October 1958. The safeguarding of the intangible heritage of Albania is legally and directly guaranteed by the Constitution of the Republic of Albania and the national law for cultural heritage. The National Committee for Intangible Cultural Heritage (Komiteti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Shpirtërore), in addition to its specific tasks, lists the most remarkable intangible heritage creations: the Albanian Masterpieces of Intangible Cultural Heritage (Kryevepra të trashëgimisë kulturore shpirtërore shqiptare). Albania has also ratified the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and the 2005 Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions. The 2003 Convention states that in order to ensure a better visibility for the intangible cultural heritage, better awareness of its importance, and in order to favour dialogue while respecting cultural diversity, the Committee, upon the proposal of the concerned States Parties, should make decisions on the inscriptions on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Based on the national legislation and international conventions, Albania adopted the National List of Masterpieces of Intangible Heritage of its territory in 2010. To ensure national and international recognition as well as the protection, treatment, study, popularisation, inventory, and computing values of the intangible cultural heritage, the Ministry 167 �168 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Dropulli Girls Folk Dance, one of the masterpieces of Intangible Cultural Heritage of Greek ethnic minority in Albania, at the National Folk Festival in Gjirokastra, 2015. Photo by Adnan Beci. A wedding reception in Kolonje (Southeastern Albania). Photo shows the full orchestra harmonica (sazet), playing llahutë, clarinet and violin, the beginning of 20th century. Photo by Dhimiter Vangjeli. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena of Culture (Ministria e Kulturës) intends to reform and modernise the structure, methods, and the character of the institutions dealing with intangible cultural heritage on the national and local level. It also aims to develop a national inventory of the phenomena and elements of intangible cultural heritage and complete the dossier of the phenomena of masterpieces of national intangible cultural heritage. The Ministry of Culture maintains contacts with other institutions and their counterparts in the world, as well as UNESCO, the Council of Europe, and other institutions specialised in the field of heritage and cultural anthropology, in order to make Albania’s cultural heritage known and integrate it into the global network of cultural heritage. In this article, we will present two elements of Albanian intangible cultural heritage featuring on the national list: the Logu i Bjeshkëve festival in northern Albania, and folk music instruments craftsmanship, which is a distinct craft among all Albanian techniques and includes hand-crafted music instruments such as the cyle dyjare. These two elements are approached in the territories of their origin and are still being developed; they remain alive in the communities. Intangible cultural heritage in Albania Albania is located in the heart of the Mediterranean region and stretches along the seashores of the Adriatic and Ionian seas. Known as the Land of the Eagles (Shqipëria), it is an epic country with a rich history and culture, where people speak one of the oldest living languages in Europe. The Albanian language is the only branch of the Indo-European language family and is now spoken by close to eight million people around the world. It is also an important gateway to the Balkan Peninsula, located at the North-South and EastWest crossroads, with the proximity to reach major European capitals within two or three hours by air. As a result of its geographical location and setting, Albania displays traces of different civilisations and cultures, including Illyrian, Hellenic, Roman, Byzantine, and Ottoman. It shares borders with a number of countries, including Montenegro, Kosovo, Macedonia, Greece, and Italy (across the Adriatic Sea). The intangible heritage, as one of the most important vectors of the Albanian culture inherited from generation to generation, is continuously preserved and diligently safeguarded among the communities that created and transmitted it as a part of their national identity and pride – by the public and private institutions which are responsible for its safeguarding. 169 �170 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Group of young artists from the Gjirokastra District, performing Iso-polyphony at the National Folk Festival in Gjirokastra, 2015. Photo by Adnan Beci. National Folklore Festival of Gjirokastra, Albania – aerial view of the Castle of Gjirokastra, 2015. Photo by Egon Musliut. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena According to the Albanian Law for cultural heritage, adopted in 2003,1 intangible cultural heritage consists of: the use of Albanian language; oral folklore; vocal, choreographic and instrumental folklore; traditional customs and practices; traditional beliefs; traditional crafts. These forms of intangible heritage have been created in the Albanian way over the centuries, by communities and groups interacting with nature and history. It gives them a sense of identity and continuity. Albania has inherited extremely rich phenomena of ICH, diverse in their forms and widely distributed across all parts of the country, marked by a common feeling of shared sensitivity to its importance and its value as a resource of cultural identity. However, on the other hand, in present-day contexts, this heritage is facing significant constraints in maintaining its viability and is under considerable and increasing threat of disappearance and decrease of vitality. The dynamic transformations that the country had faced after the end of the communist regime in 1990 have opened new venues for economic and social development, but have also introduced a new reality of economic problems, collapses of previous state enterprises, and a steady rise in unemployment, which in turn has led to increased population mobility and mass migration outside and inside the country, and has led to the concentration of population in the main urban centres. Elements of traditional crafts have suffered, quickly replaced by mass-manufactured furniture, decorative objects and industrial tools, which have drastically changed people’s lifestyles. Traditional, individual workshops have become bankrupt or begun to respond to new demands of lifestyle thus becoming consumed. Having an enormous effect on Albanian economic and social development in the last two decades, these processes have affected particularly the rural communities and the cultural traditions maintained by them. Many of the previous forms and genres of the verbal, musical, and dance folklore have been either lost as a shared cultural tradition or limited to a set of examples. This has been paralleled with the disappearance of many folklore instruments, costumes and traditional craft items; paired with a dramatic decrease in the knowledge and skills related to their production and use. Whilst many of the bearers are ageing and only a few are passing their knowledge and skills on to the next generations, young people have either migrated abroad or to larger cities, or have become disinterested in maintaining the traditional practices and expressions. In such a context, the few forms that still remain active as means of transmitting knowledge and skills about the cultural traditions are related to the various regional and local folklore festivals, which are held on a regular basis (most of them annually) and are attended by a relatively large number of young people. Albania has adopted a number of international cultural agreements, introduced new legislative acts and measures specifically targeted at cultural heritage, realised administrative and institu1 Ligj nr 9048, datë 7.4.2003. Për trashëgiminë kulturore, Fletorja Zyrtare e Republikës së Shqipërisë [Official Gazette of the Republic of Albania] no. 33/2003. 171 �172 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development tional reforms in this sphere, and made first steps in inventorying and inscribing elements onto the national list of ICH elements. It has also participated in various other initiatives aimed at raising awareness and popularisation of cultural heritage. The Ministry of Culture, the central national body responsible for the protection of tangible and intangible cultural heritage in Albania, together with its two main directorates – of arts and cultural heritage – has directed its work basing on four pillars, which correspond to the four main objectives set out by the 2003 Convention itself: to safeguard and preserve the intangible heritage; to ensure the respect for it; to raise awareness of its importance and ensure mutual appreciation; to provide for international cooperation and assistance. These objectives are constantly present in its work on the creation of a strategic framework designed to better address the problems and challenges related to Albanian ICH. In collaboration with research institutes, private NGOs, and the communities themselves, the Ministry of Culture is continuously increasing the ability of relevant structures to protect and promote Albanian ICH. The communities and bearers of ICH elements are actively involved in a series of activities aiming at their preservation, transmission, and promotion. As a result, a significant number of institutional, legal, educational, and promotional efforts have been undertaken over the recent years. More specifically, the Ministry of Culture has undertaken efforts to obtain funding from the state budget, as well as other donors, related to promotional activities such as festivals, fairs, and workshops. Despite the continuous change of people and structures, a valid was introduced to the stakeholders, but it is still not approved (as of June 2017) in Parliament due to changes and debates between the stakeholders. A significant result has been achieved in collaboration with the Ministry of Education and Sport (Ministria e Arsimit dhe Sportit), namely, one including both tangible and intangible heritage-related curricula in the educational system.2 Despite the excellent and tangible results, more efforts should be made by the relevant structures in the area of community involvement and on the increase of international cooperation with countries and organisations. Albania’s Law for cultural heritage was amended in 2005–2006 to include articles directly concerning the safeguarding of intangible cultural heritage, and to specify the institutional tasks and actions required for its protection. The law, adopted in 2003, made first steps towards 2 The introduction of iso-polyphony in the school curriculum, which acquaints the pupils with the values of intangible cultural heritage and cultural diversity, proceeds as follows: in the 9-year basic education, from grade 5 to grade 9, in ‘Musical education’ which is a compulsory subject. In the upper education: in grade 10, in the subject ‘Our cultural heritage’, one of the optional subjects within the compulsory package, and in grade 11 in the subject ‘The European cultural heritage’. In the higher education curriculum, at graduate and post-graduate levels, in a course called ‘Albanian intangible heritage’ (at the University of Tirana, Faculty of Philology, and at the University of Arts). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena a national legislation of ICH and permitted the creation of the National Committee for Intangible Cultural Heritage in Albania (Komiteti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Shpirtërore) – the beginning of listing ICH – and the inscription of iso-polyphony on UNESCO’s List of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005. Subsequently, the Albanian Music Council (Këshilli i Muzikës Shqiptare), a non-governmental organisation, compiled the first publicly accessible database of this element. Since its inscription to the List of Masterpieces a series of legal, institutional, and other measures have also been undertaken by the Ministry, including an action plan for the protection of iso-polyphony approved by the Ministry of Culture (2005), and a Ministerial order for the preservation, protection and promotion of Albanian iso-polyphony (2005).3 Its inclusion is a source of pride among the performers and has increased their sense of responsibility for its transmission and practice; moreover, it has increased the interest of other bearer communities in their own intangible cultural heritage. In 2010, the Albanian National List of Masterpieces of Intangible Cultural Heritage (Lista kombëtare e kryeveprave të trashëgimisë kulturore jomateriale) was created with 7 elements in total (Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike 2014, 11–15). In the category of vocal, choreographic and instrumental folklore: 1. Iso-polyphony, which is an epic form of singing in Albania, one of the world’s most ancient a cappella song traditions, which originated in ancient times and can be traced back to the Illyrians, the ancestors of modern Albanians. Transmission of iso-polyphony is prompted by cultural projects in the field of intangible cultural heritage. Also, in order to preserve this phenomenon of our cultural heritage, we organise national activities4 devoted to types and musical genres of iso-polyphony. 2. North Albanian epos of heroes – a cycle of legendary songs accompanied by llahuta (Albanian music instrument), which are sung in epic verse and focus on the adventures of two brothers: Mujo and Halil, and their band of mountain warriors. 3. Homophonic folk music in Central Albania (Tirana, Elbasani, Kavaja, Durrës, Krujë, and Berat). 3 Udhezim nr 1, date 09.12.2005 per ruajtjen, mbrojtjen dhe promovimin e iso-polifonise shqiptare (published in ‘Iso-Polifonia Newsletter’ 2009, Nëntor, no. 1, pp. 14–15). 4 These events include: • Festivali Kombëtar i Iso-Polifonisë (National festival of iso-polyphony) organised by the city municipality, which takes place every year in the city of Vlora. • Activities organised by private or state institutions at the local level, such as: Përmeti Multikulturor (Multicultural Përmet) in Përmet, Festivali Ndërkombëtar i Polifonisë “Bylisfonia” (International Festival of Polyphony ‘Bylisfonia’) in Mallakastra, “Sofra Ilire” (‘Sofra Illyrian’) in Fier, Festivali i Këngës dhe Valles Çame (Song and dance festival of Cham) organised in Saranda, and others. • Concert with the Masterpieces of the Intangible Cultural Heritage, held in 2011. • Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës (National folklore festival of Gjirokastra), which is organised every four years in the castle-museum of Gjirokastra, and is included in the Representative List of Intangible Cultural Heritage of UNESCO. • Festival of musical instruments of iso-polyphony and the festival of harmonica players, which are held annually in the city of Korça and are organised by the Ministry of Culture together with the City Hall of Korça. 173 �174 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development 4. The urban music of the town of Shkodër5. 5. Dropulli folk girl dance, which is one of the Masterpieces of Intangible Cultural Heritage of the Greek ethnic minority in Albania and an important part of the cultural diversity in Albania. In the category of traditional craft: 6. Folk music instruments craftsmanship, which is a distinct craft among all Albanian crafts and includes hand crafted music instruments such as gajde, fyell, cyle dyjare, çifteli, lahuta, dajre, and others.6 In the category of oral folklore: 7. Linguistic dialects and the Gegë-Tosk dialect. Additional element added later: 8. Xhubleta, which is a traditional folk garment of women in North Albania. It has an ancient origin and represents the oldest type of garments in Albania and in the Balkans. The viability and recognition of each element included in our inventory by the concerned communities and groups have already been fully taken into account. The inventory describes the bearers, the groups connected to it, the modalities of the element (such as polyphonic singing modalities), and also the potential risk of extinction if such is the case. For each element, a card is issued that describes its features, history, values, and its bearers. In addition, there are supporting materials, such as photographs, as well as video and audio recordings of the element. The format ID of the element is currently under preparation to be digitised and entered into a specific database. In addition, the viability of intangible cultural heritage is secured by financing certain elements through the financial support issued by the Ministry of Culture. Safeguarding institutions, programs and measures The institutions that are engaged in preserving intangible cultural heritage in our country include the Ministry of Culture, Academy of Sciences (Akademia e Shkencave e Shqipërisë), the National 5 One of the most important elements of the repertoire of the Gheg ethnic group Albanian folk music is the Shkodra song. The Ahengu (urban music) consists of 12 musical counterparts comprised of song, instrumental, and dance performances – the repertoire is based on a musical scale. It is estimated that there are around 300 different songs sung during this ceremony. Research also shows that this event began to take shape at the beginning of the 18th century. The ceremony in Shkodra has a special rule: the songs must be sung one after another. It usually occurs during the wedding night. It begins in the evening, when the couple is crowned as the newly wed, and lasts until the morning. It is played on instruments of both national and foreign origin. In the 20th century, in northern Albania, instruments used included the clarinet, the saze, the violin, the kaval, the tambourine and castanets. The music in the ceremony is expressed in single voice or single voice with accompaniment. 6 Once, popular folk instruments were made by families and in particular by folk-bearers. This tradition continued until about the break of the 19th century 20th century, when the first stores were opened for the preparation of musical instruments. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Committee for ICH, the Albanian National Commission for UNESCO (Komisionit Kombëtar Shqiptar për UNESCO-n), Albanian Public Radio and Television (Radio Televizioni Shqiptar), the General Directorate of State Archives (Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave), museums, National Centre of Folk Activities (Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike), Institute of Cultural Anthropology and Art Studies (Instituti i Antropologjisë Kulturore dhe Studimit të Artit), Institute of Linguistics and Literature (Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë), Regional Directorates of Cultural Heritage (Drejtoria Rajonale e Kulturës Kombëtare), universities, the National Central Inventory of Cultural Property (Qëndra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore), as well as local government institutions in their respective fields. All these institutions perform the tracking, collecting, studying,7 preserving and protecting the intangible cultural heritage of Albania, but also engage in the popularisation, promotion, inventory and dissemination of information on this precious heritage of our country. ICH is increasingly more often included as a significant dimension of the identity of communities in various local and national developmental, educational and scientific programmes and projects.8 For the first time, the Ministry of Culture has included a specific chapter on intangible heritage in the Strategy of Culture, drafted by experts from various fields. In this chapter, the priorities and objectives are clearly set, and for the first time language is also listed as one of the most important domains of intangible heritage. The efforts to develop the legislative basis have continued with the preparation of several laws and strategies in the last several years, including the Draft law on handicrafts (2009),9 the National 7 The study of iso-polyphony includes: • the publication by the Albanian Music Council of the Encyclopaedia of Albanian Folk Iso-Polyphony, Albanian–English edition (2007), with the support from the US Ambassador Fund for Cultural Preservation; • the publication of the Iso-Polifonia journal as an online periodical, which informs about the issues of iso-polyphony, its importance for the community, and the cultural identity of Albanians; • organisation of national and international conferences on iso-polyphony, such as the conference organised by the Ministry of Culture, the Albanian National Commission for UNESCO, and the Academy of Sciences in the city of Vlora in 2010 on the occasion of the 5th anniversary of the inscription of iso-polyphony on the UNESCO List; • the introduction of iso-polyphony as a study topic on the Master and PhD levels at the Albanian and foreign universities. 8 The initiatives for cultural projects in the field of intangible heritage, which promote the transmission of iso-polyphony: • The Institute of Cultural Anthropology and Art Studies is currently implementing research project and survey titled ‘Living on the border’, which aims at assessing and inventorying the manners of living and elements of ICH on both sides of the border; • ‘The chambers of iso-polyphony’ 2007–2009, supported by UNESCO and the Japanese Government. It was implemented in four cities and towns of South Albania. Well known singers of iso-polyphony presented to the youth the manners of singing and interpreting the iso-polyphony; • The Himara Iso-polyphony, a project financially supported by UNESCO-BRESCHE, designed to produce a CD and TV programme with iso-polyphonic music; • The CD of the iso-polyphony children band Obelisku, in the museum city of Gjirokastra, supported by the Vodafone Albania Foundation, in the framework of ‘The world of change’, 2010–2011; • Presenting various documentaries about iso-polyphony and its singers, financed by the Ministry of Culture, the National Film Centre (Qendra Kombëtare e Kinematografisë) and the Albanian Public Radio and Television, such as: Polifonia shqiptare (Albanian polyphony; 2009); Magjia klarinetë (The clarinet magic; 2009); Mjeshtri i fudit (The last master; 2010); Këngët e kafesë (Café songs; 2010) etc. 9 Final document adopted at the National Conference of Artisans in Albania in 2009. 175 �176 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Strategy for Promotion of Creative Small and Medium Businesses (2010), the Draft law on cultural heritage (section 2014–2016 has a specific chapter related to ICH that reflects obligations of the 2003 and 2005 Conventions), and Draft law chapter on cultural products (2014). However, as long as the initial proposals of these laws are not approved, the development of the legislative base that would specifically address ICH and its links with sustainable development still remains a niche that awaits relevant legislative measures in need of undertaking as soon as possible. One of the features of recent transformations in the institutional infrastructure, as a new national scheme of ICH that deserves more attention in Albania, is the work of individual ICH experts as a part of Regional Directorates of Cultural Heritage, which has been underdone in the six administrative areas in Albania. Their mission is to develop activities for documenting cultural heritage in their respective regions, to gather the information about different forms of ICH and their bearers, to carry out educational and awareness-raising initiatives, to collaborate with local institutions and firms in supporting projects connected to ICH safeguarding, as well as other activities. Initially, some of the steps undertaken by ICH experts in the Regional Directorates had been related mainly to the Friends of Monuments project of the Ministry of Culture aimed at documenting the monumental heritage and the social practices around it. Gradually, however, the scope of their activities has expanded to include activities addressing the documentation and popularisation of ICH, e.g. research of local dialects and heritage of different ethno-linguistic groups, documentation of popular celebrations and feasts, workshops for the preparation of traditional textiles and costumes, and photo exhibitions and publications dedicated to different ICH elements. The Regional Directorates of Cultural Heritage and the ICH experts affiliated with them will definitely play a crucial role in the development of policies of safeguarding ICH in the forthcoming years, therefore it is important to outline some of the main challenges they encounter at the present stage and the related needs in this paper. The first major challenge is connected with the overall approach to ICH, and with the need of a clearer understanding of its scope and meaning in line with the spirit of the 2003 Convention. Although general knowledge on ICH issues is present among the experts of this network, special training and workshops are still extremely necessary for employing these newly established positions better. The second major challenge relates to the critical problem of inventorying intangible cultural heritage in respective regions. There is confusion about the existing cultural traditions in the regions and about the safeguarding measures that can be applied in the future. The Ministry is responsible for coordinating the work of these Regional Directorates and for facilitating the implementation of activities for ICH safeguarding �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena that each of them organises within the respective part of the country. In addition to the establishment of this new institutional network, the Ministry continues to play a major role in coordinating the activities connected with documenting, presenting, and promoting different forms of cultural heritage; facilitating the organisation of folklore festivals, workshops, exhibitions, and promotional materials; and coordinating the work and partnership with main cultural heritage institutions in the country. The national body charged with safeguarding intangible cultural heritage is the Department of Intangible Cultural Heritage and Revitalization of the Albanian Language (Drejtoria e Trashëgimisë Jomateriale dhe Rijetëzimit të Gjuhës Shqipe), a department of the Ministry of Culture. The National Committee for ICH, in turn, is a collegial body established in 2006, and it is the highest decision-making body in the field of intangible cultural heritage. It is chaired by the Minister of Culture responsible for intangible cultural heritage and comprised of nine members from different scientific institutions. The composition and functions of the National Committee for ICH are defined by the Decision Council of Ministers; its mission covers the major tasks of nominating elements to the national list and approving ICH programmes and activities in the country that are organised by state institutions and NGOs. It also approves the main lines of intervention. Another body under the jurisdiction of the Ministry of Culture is the National Centre for Folkloric Activities (Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike). It is one of the main state institutions responsible for the promotion and safeguarding of intangible values. The Centre organises folk festivals10 and related activities throughout the country, such as traditional music and dance festivals, the National Folklore Festival of Gjirokastra (held once in four years and involving performing groups from all regions of the country, as well as from abroad), popular instruments (in Korce), festivals of bards and popular instrumentalists/players (in Lezhe), festivals of popular 10 The folk festivals enjoy a high level of popularity and seem to be a productive form of presenting overviews of folklore traditions on regional and national basis. Using the format that was promoted during the communist period as a basis, many of these festivals have appeared and flourished over the last two decades, signifying, in a way, the public sensitivity to the gradually disappearing cultural traditions. Beyond the undisputable significance of these festivals for maintaining the knowledge and skills of traditional practices, some reservations need to be expressed with regards to their role in contributing to the safeguarding of ICH in the country. The organisation of these festivals involves the preparation of special criteria and a preliminary evaluation for selecting the groups that will perform at them. The criteria (prepared in collaboration between the Institute of Cultural Anthropology and Art Studies, National Centre for Folkloric Activities, and the Ministry of Culture, and based also on questionnaires filled out by the local authorities of these festivals) involve the relevant presentation of the respective domain, the geographic presence in every part of the country, as well as the presentation of cultural traditions of different minority groups. The recommendations of authenticity that guide the organisation of most of these festivals guarantee the careful preliminary examination of the texts, costumes, music, etc. used by the festival participants. This is also made sure through the guidelines of experts in the festival juries – involving specialists in music, instruments, texts, costumes, etc. The festivals are accompanied by a series of side activities (e.g. conferences, workshops, reviews of traditional costumes, etc.) and are attended by visitors from all parts of Albania and abroad, mostly from the neighbouring countries of South-Eastern Europe. 177 �178 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development songs (in Elbasan), iso-polyphony, popular song and dance (in Lushnje), and multicultural festivals (in Permeti), the ‘Oda Dibrane’ festival (in Peshkopia), or the ‘Sofra Dardane’ festival (in Tropoje region). It also organises traditional craft fairs based on scientific criteria, as well as workshops and meetings of experts on intangible heritage, and publishes books and promotional materials thus carrying out policies related to education and ICH safeguarding in collaboration with local governments. Financed by the state budget, the Centre implements its approved yearly plan set by the Ministry throughout the country and operates according to its statute. The Ministry of Culture offers a yearly financial support for organising the activities in the field of ICH. Half of the amount of this subsidy is dedicated to the activities organised by the National Centre for Folkloric Activities, which holds annual events throughout the country. Another important body with key potential and significance for the policies of safeguarding ICH is the Institute of Cultural Anthropology and Art Studies, which is a part of the Centre for Albanian Studies (Qendra e Studimeve Albanologjike). As a primarily research-oriented institution, the Institute dedicates its activities to the documentation and study of traditional cultural heritage, develops MA and PhD training courses, organises scholarly conferences and publishes specialised publications on various aspects of Albanian traditional culture. The Institute collaborates with bearers, communities and individuals, and proposes safeguarding measures to the National Committee for ICH, where the most important decisions are made. A major asset of the Institute is its rich archive, which includes ethnographic materials, musical records and video materials, collections of verbal folklore, photos, sketches, and drawings. Furthermore, the Law for cultural heritage requires all public institutions to draw up inventories11 of cultural heritage (including intangible heritage), and to fulfil the spirit of the 2003 Convention, which in Article 11(a) states that ‘each State Party shall take the necessary measures to ensure the safeguarding of the intangible cultural heritage present in its territory’.12 This is complemented with 11 Institutions, communities and bearers usually collaborate with the experts that collect the data in the field, and they are also involved in related research projects. The criteria used for the inclusion of intangible cultural heritage in the inventory are the following: the element belongs to one or more categories of intangible heritage; the community has identified the element as part of its cultural heritage; the element contributes to the diversity of the ICH in the List; the element belongs to specific categories of people such as minorities, ethnic groups, etc.; and the element is in danger of disappearance. Hence, the inventory takes into account the viability of intangible cultural heritage and the potential risk of its disappearance. The List is updated when a new intangible heritage element is inscribed; any revision of information on previously inscribed elements is decided case-by-case. If any changes occur to the element, the bearers are to notify the experts (ethnologists and others) who then forward this information to the Ministry; alternatively, the bearers may notify the Ministry directly. One critical area affected by restricted financial resources is the ICH inventorying. That is why Albania submitted a request for International Assistance to UNESCO for the amount of US$158,200 which was examined by the Intergovernmental Committee in December 2014. The Committee identified some weaknesses in the request and provided a number of recommendations for improvement. A new request, taking into account the recommendations, can be submitted for the next cycle. 12 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003 (available online: www.unesco.org/ culture/ich/en/convention). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena the clarification in Articles 11(b) and 12, which state that the identification of the ICH present in their territory takes place through the preparation of one or more inventories prepared with the full participation of the involved communities, and it is regularly updated. In 2010, the National Committee for ICH proclaimed the first seven elements on the National List of Masterpieces of Intangible Cultural Heritage (see above). The Centre for Albanian Studies is the main ICH documentation13 institution; another body that also holds relevant documentation is the Institute of Cultural Anthropology and Art Studies. Various museums are also involved in documentation activities related to their own ethnographic collections, including the National Historical Museum (Muzeu Historik Kombëtar) in Tirana, the National Ethnographic Museum (Muzeu Kombëtar Etnografik) in Berat, and the Ethnographic Museums (Muzeu Etnografik) in Shkodër, Krujë, and Vlore. Another institution in charge of the inventory of intangible heritage is the National Inventory Centre of Cultural Properties. This is a state funded institution under the jurisdiction of the Ministry of Culture, which is in charge of the computerised inventory of all movable and immovable properties. The Centre keeps the data in the national database also for ethnological objects of private and public ownership. Since 2011 it has been in charge of designing specific software for a database dedicated entirely to intangible heritage. The database (under construction) will keep hard copies of all the data the Institutions have compiled so far. Until now, the Albanian Music Council is the sole non-governmental organisation that has successfully completed inventorying activities (on iso-polyphonic singing and its bearers). Many independent institutions and non-governmental organisations14 are also active in safeguarding ICH, awareness-raising, and the popularisation of ICH. They include the Gjirokastra Conservation and Development Organization (Organizatës për Ruajtjen dhe Zhvillimin e Gjirokastrës), the Albanian Artisans Association in Shkodër (Shoqata Artizaneve Shkoder), the Rozafa Foundation (Fondacioni Rozafa) based in Tirana, and the Albanian Music Council created in 1999 – a member of the International Music Council IMC founded in 1949 upon request of the UNESCO Director General. 13 Periodic report of Albania on the implementation of the 2003 Convention is available online: www.unesco.org/culture/ich/ doc/download.php?versionID=33117. 14 NGOs have played an important role in carrying out safeguarding activities in different realms of cultural heritage, particularly those related to traditional arts and crafts; in organising crafts markets and artisan incubators in some of the larger cities in Albania (e.g. in Kruja, Gjirokastra, Shkodër); in the organisation of fairs and festivals of traditional culture; in educational and training initiatives, etc. In Gjirokastra, since 2007, the NGO Cultural Heritage Without Borders has been involved in organising 15 cultural restoration camps in the area (attracting more than 440 participants), with a range of other educational and awareness-raising activities, such as drawing classes in traditional ethnographic houses in the city, cooking classes, and craftrelated workshops. Other NGOs focus exclusively on the preparation and organisation of folklore festivals in various parts of Albania. As forms that present both an overview of the cultural traditions, and a lively context of their popularisation, folklore festivals in Albania are proving to be a productive mechanism for the promotion of intangible cultural heritage, and for the beneficial collaboration in this sphere between state and independent institutions. The procedure for approval of activities initiated by NGOs needs an affirmation from the National Commitee for ICH and is thus frequently followed by resulting complications on the local and district levels. 179 �180 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Inventorying ICH in Albania Developing provisions for inventorying ICH could be an important aspect of strategy and policy for safeguarding ICH, especially in order to understand the viability of ICH in Albania better, and to support communities in safeguarding their ICH. It will be important to involve key stakeholders and communities concerned. Despite the fact that the major coordinating work will be concentrated in the capital, the main tasks in the preparation of the inventory have in fact to be carried out on the local and regional levels. A much more adequate and successful approach would be to involve local communities and institutions in building up the capacities for inventorying. Such an approach would allow the promotion of inventorying as an important step in the long-term safeguarding process, and subsequently allow the collaboration with communities and relevant NGOs from different cultural and linguistic groups, who sometimes live in remote locations. To carry out this process, it would thus be also necessary to undertake a new approach to understanding the ICH inventorying in line with the spirit of the 2003 Convention. This means that the inventory would need to focus on elements that are present as living traditions and that continue to be performed by communities today. The inventorying of extinct practices or traditions, which are re-enacted only on festivals and in museum contexts, would not need to be in the centre of the inventorying procedure. Similarly, the inventory should not concentrate only on selected representative examples, but on the diversity of cultural heritage country-wide. The inventory would, in particular, give an account of the viability of the elements and the threats that they encounter, thus promoting awareness about the need of measures for their safeguarding. In such a way, the inventory would not represent an extensive account aimed at detailed research, but rather the core information about the identification of the elements and about the primary aspects related to their viability in present-day circumstances. Thus, the inventory has to be an ongoing process involving the fullest cooperation of the communities and bearers of the traditions, engaging them as much as possible in the documentation and safeguarding of their heritage (Vukov 2014). One of the projects that could provide inspiration for the new inventorying process in Albania is the project Show Your Culture. It was initiated by the staff of the Ministry of Culture and the Department of Intangible Cultural Heritage and Revitalization of the Albanian Language. It involves a wideranging appeal to communities in Albania to document various practices, knowledge, and skills that they maintain and identify as their cultural heritage through means of video and brief textual information. The project uses YouTube as a web-based platform and practically does not require any prelim- �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena inary investment, as the video and photo recordings can be performed with mobile phones and can be accompanied with a sample selection of basic information about the practised ICH element. Therefore, the focus is put mainly on the two sides of the inventorying process – the communities willing to record, process, and upload the recorded practice on the specially created network on YouTube (Ministria e Kulturës e Shqipërisë 2015); and on the specialists and staff who work in cultural institutions, as the ones who gather the uploaded records systematise the information and include it into the inventorying system. The initiative represents a mere strategy for inventory of intangible cultural heritage, but it is in fact much more: namely, the first step of protection and preservation of its kind to transmit to further generations. It aims to develop partnerships aimed at popularising cultural heritage with the use of new methods and collaborating with cultural organisations in entire Europe, together with actors of the public and private sector, capable of integrating services to include certain groups. It also seeks to establish cooperation with the touristic sector, aiming for the recognition of cultural heritage through the development of digital mapping, and an inventory of their data in order to reflect the physical and virtual aspects of cultural heritage, as well as increasing its sensitivity. Recently, two projects have been initiated by experts of the Department of Intangible Cultural Heritage and Revitalization of the Albanian Language and the National Inventory Centre of Cultural Properties aimed at the inventorying of two elements of Albanian intangible cultural heritage, contained in the national list: ‘Logu i Bjeshkëve’ in Northern Albania and ‘Folk music instruments craftsmanship’. International cooperation in ICH safeguarding With regard to bilateral, sub-regional, regional, and international cooperation, Albania collaborates with other States on ICH-related issues, especially those of the South-East Europe sub-region; and these are included in bilateral and/or multilateral agreements, mainly concerning the exchange of information, experts, and knowledge on various aspects of intangible cultural heritage. What is more, traditional, annual folklore festivals are held, which gather together groups and cultural communities from outside Albania. Albania was a member of the UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage from 2010 until 2014 and participates actively in the meetings organised by other partners. Experts, mainly from the research institutions and museums, participate in international meetings of experts, especially those concerning South-East Europe, where they formally or informally exchange knowledge about ICH elements and safeguarding problems. 181 �182 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development In 2016, Albania took over the presidency of the Council of Ministers of Culture of South-East Europe. This was announced at the meeting of Ministers of Culture of South-East Europe ‘For the Promotion of Culture for Sustainable Development’, which was assembled in Istanbul. The forum adopted a joint plan, the Ohrid Declaration, which provided the detailed work in the management of culture and cultural heritage by stressing the importance of intangible heritage as an important element of identity, but also as a powerful instrument of cultural diversity. The Ministry of Culture, together with local authorities, also supports capacity building and awareness-raising activities such as workshops, exhibitions, classes, performances, production of audiovisual recordings and other related materials. A national training workshop was held on 14–18 September 2015 in Tirana, called ‘Building capacities for the Convention of 2003 of UNESCO’. Another workshop on methods of registering ICH elements in video format was held on July 2015 in Tirana, where 100 individuals received training. An important project in the area of capacity-building for safeguarding intangible cultural heritage, implemented by the Albanian Music Council in collaboration with UNESCO and supported by the UNESCO/Japanese Funds-inTrust, organised training courses for young people in the ways of interpreting and singing iso-polyphony. Vodafone Albania has also supported another project for training of young people in iso-polyphonic singing. Educational programmes are also offered by different governmental bodies, associations (non-governmental organisations), and experts to promote traditional craftsmanship and arts in craft centres throughout the country, for instance by revitalising traditional crafts and empowering their bearers to transmit them. What is more, education on natural and cultural heritage is an integral part of the official school curriculum. At the local level, efforts are made to raise the awareness in the communities themselves and among the young generation. Conclusions Despite the various efforts that have already been made in the recent years, it is evident that there is still an inadequate level of awareness of ICH and its safeguarding, both on the side of governmental and independent institutions and on the side of the stakeholders. Despite positive steps, there are certain weaknesses that still hinder the development of adequate policies and measures for safeguarding ICH in the country. These weaknesses include, for example: the absence of an integrated strategic plan for ICH issues; the lack of coordination �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena and unified efforts of state and independent institutions for carrying out safeguarding policies; the absence of special provisions in the existing laws that would directly approach ICH and its safeguarding; the scarce financial resources for ICH-related initiatives; the tendency to establish lists of intangible cultural heritage rather than comprehensive inventories; the insufficient presence of ICH in educational programmes; and last but not least, the low level of involvement of communities, civil society, and media in the policies related to ICH. Altogether, these priorities and activities call for a major step that needs to be undertaken on the state level in Albania, one that would prioritise culture on the list of state policies, including placing ICH issues on the national agenda and promoting the idea of direct connection between heritage and sustainable development. Intangible heritage in Albania needs to be re-discussed in all aspects, ranging from cultural policies, its value and importance for our cultural identity, and heritage and education together with their transmission to the younger generations, especially important in interdisciplinary studies. Variety and diversity of this type of heritage, its widespread occurrence across the country, its permanence throughout all historical periods among all sections and groups of the population, its human and democratic values as well as the beauty of its multitude of arts and symbols: all these make us realise that before any material monuments, no matter how old, there is a human being, with its language and dialects, rituals, folklore, oral, musical, choreographic and musical artistry, clothing, lifestyles, and a plethora of other colourful cultural forms. The human being is the oldest monument of the world. References Ministria e Kulturës e Shqipërisë. 2015. “21 Maji, Dita Ndërkombëtare e Diversitetit Kulturor për Dialog dhe Zhvillim – ‘Trego Kulturen Tende’ [May 21, International Day of Cultural Diversity for Dialogue and Development – ‘Show Your Culture’].” YouTube playlist. Last modified May 21. https://www.youtube.com/playlist?list=PLwyP74ZrjaXe_QBVySYaM3RMLPXK2uVEe. Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike. 2014. Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale [Guidelines for the conservation, protection, popularization and promotion of the intangible cultural heritage values]. Tiranë. Vukov, Nikolai. 2014. “Report. Needs-Assessment. Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Albania.” http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/REPORT-Albania_needs_assessment-NVukov-2015.doc. 183 �184 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ambiguity in the system of safeguarding intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia Velika Stojkova Serafimovska* Ivona Opetčeska Tatarčevska** * Ss. Cyril and Methodius University, Institute of Folklore “Marko Cepenkov” (Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”, Institut za folklor “Marko Cepenkov”), Skopje, Republic of Macedonia, PhD, e-mail: lika73@yahoo.com. ** Ministry of Culture of the Republic of Macedonia, Cultural Heritage Protection Office (Ministerstvo za kultura na Republika Makedonija, Uprava za zaštita na kulturnoto nasledstvo), Skopje, Republic of Macedonia, Mr.Sc., e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The first attempt to normatively define the notion of intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia was made back in 1988, with the definition of ‘cultural wealth’ in the Cultural wealth bill. According to this preliminary definition, apart from descriptions of mobile and immobile cultural wealth, the term ‘cultural wealth’ also included: ‘folk songs, dances and other creations, rituals, and other folk elements; crafts and performance pieces of cultural and historical importance (intangible cultural wealth)’. The contemporary history of Southeastern Europe marks an exceptionally important period of political and economic transition of the society. It has brought changes and reforms, and the re-creation of nations and cultures, which despite all similarities and common history opted for complete independence and transformation into independent states with unique national identities and symbols (Czekanowska 1996; Laušević 1996; Buchanan 1996). Discerning this newly established context is also related to the newly established social identities, with the respective ‘new’ musical expressions that also surfaced in the Republic of Macedonia during the ‘social transition’. Similarly to the rest of the countries, the Republic of Macedonia, as a relatively new independent state – and facing serious challenges related to its identity, history, and existence imposed from outside in many ways – needs to prove itself and to be present on the world stage, which is somewhat specific for ‘small’ countries (Zebec 2013, 330). The crossroads between the East and the West, as the Macedonians stereotypically identify their own country, are considered a country rich in different layers of traditional culture, and thus also in intangible cultural heritage. The state, however, is not always prepared for its adequate identification, legal protection, preservation, absorption, and the dissemination of the knowledge about it. The political elites have recognised the relationship between the intangible cultural heritage and the national identity since the 1950s, which also continued throughout the period of transition in the society of the early 1990s. It is also a matter of prestige in a world of United Nations activities to be networked in this system and to cooperate on an equal level with other states. ICH has the power to solve conflicts, mainly because in many different ways it goes beyond political borders. 185 �186 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The living traditional culture is still present in the everyday life of Macedonia and plays a major role in the positioning and policy making connected to the system of safeguarding of its intangible cultural heritage. The first attempt to normatively define the notion of intangible cultural heritage in the Republic of Macedonia was made back in 1988, with the definition of ‘cultural wealth’ in the Cultural wealth bill. According to this preliminary definition, apart from descriptions of mobile and immobile cultural wealth, the term ‘cultural wealth’ also included: ‘folk songs, dances and other creations, rituals, and other folk elements; crafts and performance pieces of cultural and historical importance (intangible cultural wealth)’.1 In the 1990 legislative project in this area, ‘intangible goods’ were not subject to protection, under the pretext that the problem of their protection has not been sufficiently studied, as well as that in terms of intangible cultural heritage, it is the nurturing of the goods that matters, rather than their protecting. Furthermore, the exclusion of intangible goods from the protection acts, regardless of their terminological identification, was announced in the 1995 Strategic concept for normative regulation of culture.2 Nevertheless, according to the source text of the 1998 Law on culture,3 ‘all intangible culture regardless of its value and significance’ was eligible for protection. This preliminary definition distinguished five types of intangible cultural heritage, including music, theatre, and other performance arts. However, in the normative part of the concept of the 2002 Cultural heritage law proposal, as already stated, intangible goods were formally referred to as ‘spiritual goods’, hence the legal definition of intangible cultural heritage became ‘spiritual cultural heritage’ and included only folklore, toponyms, and traditional crafts. In the 2003 Cultural heritage protection bill, the folk goods,4 language, and toponyms were identified as types of spiritual and cultural heritage, with definitions for each. With slight corrections, these definitions remained in the final draft of the national Law on protection of cultural heritage from April 2004: 1 Zakon za izmenuvanje na zakonot za spomenici i spomen-obeležja, Služben vesnik na Republika Makedonija [Official Gazette of the Republic of Macedonia] no. 51, 31 December 1988, art. 4.29. 4 Strateški koncept za kulturata. 3 Zakon za kulturata, Služben vesnik na Republika Makedonija no. 31, 2 July 1998. 4 According to the Law on protection of cultural heritage in the Republic of Macedonia, the term ‘folklore goods’ encompasses all manifestations of traditional culture that the UNESCO 2003 Convention defines as intangible cultural heritage. Having in mind all the debates on the definitions of this term (Kirshenblatt-Gimblett 2004, 53–54), in this article we use the term ‘folklore goods’ as it is stated in official domestic legal acts. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena 1.3. Intangible cultural heritage Folklore goods Article 24 As folklore goods shall be considered the habits, rituals, tales, mental creations, folklore songs, stories, legends, adages, riddles, dances, plays, old and rare crafts, traditional crafts and other expressions of the immaterial national creation. Language Article 25 The language is the literature, i.e. the standard language and its alphabet, as well as the local speeches of the same languages (dialects). Toponyms Article 26 The toponyms are the names of lakes, rivers, springs and other water objects (hydronyms), cities, villages and other settlements (oikonyms), natural or administrative areas (horonyms), roads (dromonyms), agricultural spatial facilities (agronyms), mountains and other objects of nature related to forests (dendronyms) and other genuine, local and official names which are subject to the toponymy of the Republic of Macedonia.5 Apart from the national legal framework, Macedonia ratified two international conventions. The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, only 8 days after it officially came into force, namely on the 28 April 2006,6 and the Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions (Paris 2005) ratified on 2 April 2007.7 From the onset of the idea of creating this system for safeguarding intangible cultural heritage, the Republic of Macedonia has recognised its importance and supported the entire process of its promotion, especially in this region of Southeastern Europe. Moreover, the Republic of Macedonia is an active participant in the South-East European Experts Network on Intangible Cultural Heritage, which meets annually around the region, and is placed under the auspices of the Venice UNESCO Regional Office. Regarding the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and the national law in question, and in order to identify the intangible cultural 5 Zakon za zaštita na kulturnoto nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija no. 20, 2 April 2004. 6 Zakon za ratifikacija na Konvencijata za zaštita na nematerijalnoto kulturno nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija. Meǵunarodni dogovori [Official Gazette of the Republic of Macedonia. International Agreements] no. 59, 12 May 2006. 7 Zakon za ratifikacija na Konvencijata za zaštita i unapreduvanje na raznovidnosta vo kulturnite izrazuvanja, Služben vesnik na Republika Makedonija. Meǵunarodni dogovori no. 47, 13 April 2007. 187 �188 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development goods, a National classification of Macedonian cultural heritage8 and National Registry of Cultural Heritage (Nacionalniot registar na kulturno nasledstvo)9 have been prepared. MINISTRY OF CULTURE CULTURAL HERITAGE PROTECTION OFFICE DEPARTMENT FOR PREVENTION AND SUPERVISION DEPARTMENT FOR IDENTIFICATION, PROTECTION AND USE OF CULTURAL HERITAGE SECTION FOR MOVABLE HERITAGE DEPARTMENT FOR DOCUMENTATION AND INTERNATIONAL COOPERATION SECTION FOR IMMOVABLE HERITAGE SECTION FOR INTANGIBLE HERITAGE Institutional structure of the Cultural Heritage Protection Office in the Republic of Macedonia By decree of the Ministry of Culture from between 2005 and 2011, five institutions were appointed as protectors10 of the intangible cultural heritage: 1. The Institute of Folklore ‘Marko Cepenkov’ in Skopje, as a legal entity for the safeguarding of folklore (www.ifmc.ukim.mk); 8 Odluka za donesuvanje na Nacionalna klasifikacija na kulturnoto nasledstvo, Služben vesnik na Republika Makedonija no. 37, 28 March 2006. 9 National Registry of Cultural Heritage in Macedonia is only a synonym for the UNESCO National inventory of inscribed goods. There are three types of registries in the Macedonian system: national registry of immovable cultural heritage, national registry of movable cultural heritage, and national registry of spiritual cultural heritage. 10 The audio/video heritage in the Republic of Macedonia, which is strongly connected with intangible cultural heritage, according to the Law on protection of cultural heritage is separately defined as movable heritage. The institutions authorised to protect the audiovisual cultural heritage are: the National and University Library ‘St. Clement of Ohrid’ – Skopje (Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski” – Skopje) and National Film Laboratory – Skopje (Kinoteka na Makedonija). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena 2. The Krste Misirkov Macedonian Language Institute (Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov”) in Skopje, as a legal entity for safeguarding Macedonian language, its dialects, and the ethnic minority dialects spoken in the Republic of Macedonia (www.imj.ukim.edu.mk); 3. The Museum of Macedonia (Muzej na Makedonija), which made a quiet entrance into the system of safeguarding intangible goods with a project on traditional cuisine at the initiative of the National UNESCO Office in Turkey (www.musmk.org.mk); 4. The Institute for Old Slavic Culture in Prilep (Institut za staroslovenska kultura – Prilep), authorised in May (www.isk.edu.mk); 5. The Institute for Cultural and Spiritual Heritage of Albanians in Skopje (Institut za duhovno i kulturno nasledstvo na Albancite – Skopje), since 2011. In the Republic of Macedonia, this concept of ‘protection’ instead of ‘safeguarding’ of folklore is conceptualised on the basis of protecting material culture and introduces a system of validation/valorisation of the importance of the intangible type of culture. The Law on the protection of cultural heritage in the Republic of Macedonia lists two main categories of values of cultural heritage: ‘cultural heritage of exceptional value’ (divided into two subcategories: ‘cultural heritage of extraordinary value’ and ‘cultural heritage of great value’) and ‘important cultural heritage’.11 This concept of measuring the value of cultural expressions is against the nature of intangible culture since each community considers their cultural heritage – its rituals, songs and games – to be unique. For them, these expressions are unconditionally beautiful and regarded as the most important in their public life. In the second half of 2006, the Government of the Republic of Macedonia approved the foundation of the special Intangible Cultural Heritage Department (Oddelenie za duhovno kulturno nasledstvo) as a part of the Cultural Heritage Protection Office in the Ministry of Culture of Republic of Macedonia. The responsibility of this institution is to implement the state policy regarding cultural heritage, to coordinate the network of different types of institutions, non-governmental organisations including individuals, and to improve the implementation of the laws and conventions that are already in force. Over the active period of 12 years, since the establishment of the Cultural Heritage Protection Office, and 10 years from the enactment of the Law on ratifying the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, the Office has placed 88 intangible goods 11 The Government of the Republic of Macedonia declares all cultural goods which apply for the first category, while the cultural goods of the second category are declared by the Cultural Heritage Protection Office. 189 �190 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The Gavrovski Trio – bearers of the UNESCO inscribed element ‘Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog’, on the solemn concert which marked the 10th anniversary of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 23 October 2013, © ICTM NC for Macedonia. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena on the National Inventory List, including: 58 folk creations; 19 dialects of Macedonian language; 10 dialects of the ethnic minority languages in Macedonia; 1 position in the category of cultural goods-toponyms. All activities that have arisen since the establishment of the system of ICH require intensive, dynamic, and continuous activities, not only on the national level. Thus, in 2011, Republic of Macedonia submitted three files for UNESCO Lists of Intangible Cultural Heritage; two multinational applications have been also pending since 2013. First national inscriptions The ‘Feast of the Holy Forty Martyrs in Štip’ was the first ICH element inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (in December 2013). The second was ‘Kopachkata, a social dance from the village of Dramche, Pijanec’, inscribed in 2014. In addition, ‘Glasoechko, male two-part singing in Dolni Polog’ was inscribed in 2015 on the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding. Multinational nominations The Republic of Macedonia participated in nominating the following elements for the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity: ‘Spring celebration, Hıdrellez’ (The initiative was taken by the UNESCO National Commission of Turkey. The file was submitted by Turkey and Republic of Macedonia for possible inscription in 2017) and ‘Cultural practices associated to the 1st of March’ (The initiative was taken by the UNESCO National Commission of Romania. Four Southeastern European countries participated: Bulgaria, Moldova, Romania, and Macedonia. The file was submitted for possible inscription in 2017). All of these elements inscribed on the national and UNESCO lists are results of the cooperation on various levels. Initiatives have been coming from the bottom to the top, and the local community NGOs appear as initiators for almost all activities. Nowadays, through the Fund for Annual Cultural Programme, local cultural operators receive funds from the Ministry of Culture to work on the safeguarding of ICH, not only on the national level but also to promote their cultural goods internation- 191 �192 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development ally. The diversity of the system of the safeguarding of ICH complements the actions of one of the world’s best-known non-profit organisations associated with UNESCO, the International Council for Traditional Music (ICTM), through their National Committee for Macedonia which appears as central non-profit and non-governmental consultative organisation for the Ministry of Culture. Together with the Macedonian Research Society, they are officially accredited within UNESCO. Traditional culture is in a dynamic relationship with social, political, and economic processes, and safeguarding practices must consider this dynamic relationship. Although the long-term effects in our case remain to be seen, the processes of safeguarding ICH, when implemented in ways that empower local tradition-bearers, may be effective in sustaining cultural traditions even when safeguarded ICH elements are simultaneously employed for other political or economic ends. A considerable number of community projects are active at this moment in the Republic of Macedonia, and allow the traditional culture to function somewhat independently through new possibilities provided by innovative discourses, such as the creative industries, or through programmes such as the new agenda for sustainable development.12 In the Republic of Macedonia, the establishment and development of institutional mechanisms for the safeguarding of ICH are inextricably linked to politics on the international level, particularly with regard to the contestation of the existence of the Macedonian ethnicity characterised by a distinct language and culture. Even before its independence from Yugoslavia in 1991, Macedonia’s geographic neighbours had challenged the ethno-national distinctiveness of the Macedonian nation and ethnic Macedonian people. Throughout the socialist period, Greece officially denied the existence of the Macedonian ethnicity and language, while Bulgaria claimed both of them as parts of the Bulgarian nation and language. In many ways, these contestations constitute concrete threats to the distinct Macedonian identity, resulting in ‘identity’ (identitet) itself emerging as a politicised concept (and an influential political tool) since the 1990s. As a consequence, the state has put significant focus on affirming and publicising the national and cultural identity, which, in turn, has spurred processes of recontextualisation and heritagisation of ICH. Within the process of industrialisation, when the primary cultural (ritual) functions of ICH elements (such as rituals, traditional music and dance folklore, crafts and oral expressions, even the language and the dialects) begin to fade, the process of gradual disappearance of traditional music and dance as ICH also starts. However, in the period of transition and under the threat 12 See en.unesco.org/sdgs. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena of losing identity, and especially with the ethno-renaissance movement in Republic of Macedonia that started in 1993 – that is the repopularisation and reaffirmation of the cultural and the national identity – the 2003 Convention arrived as an excellent pretext for the repopularisation of the ICH elements also in another context, that is, as a means of strengthening the local and national identity (Stojkova Serafimovska 2014). UNESCO 2003 Convention states that the ‘intangible cultural heritage’ is defined as practices, representations, expressions, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artefacts, and cultural spaces associated therewith – that communities, groups and, in some cases, individuals recognise as part of their cultural heritage. This intangible cultural heritage, transmitted from generation to generation, is constantly recreated by communities and groups in response to their environment, their interaction with nature and their history, and provides them with a sense of identity and continuity, thus promoting respect for cultural diversity and human creativity.13 At the same time, scholars have increasingly linked music and dance to various conceptions of identity (see Rice 2007; Stokes 1994; Frith 2004; Nettl 2005, 263, 268–71). There are four observed positions in which music and dance relate to identity in ethnomusicological literature: music gives shape to a pre-existing identity; musical performance provides opportunities for communities to see their shared identities ‘in action’; music contributes an effective quality or ‘feeling’ to an identity; and gives identity a positive valence (Rice 2007, 34–35). A case study for elaborating these processes and issues is the Kopačkata dance, a social dance from the village of Dramche in Pijanec, which is still alive and shows an interesting case of implementation of the UNESCO 2003 Convention on several levels. Kopachkata, as it was inscribed on the UNESCO Representative List in December 2014, is a dynamic social chain dance (oro) from the region of Pijanec in the eastern part of the Republic of Macedonia. The male version of Kopačkata takes place as a series of four sections, each involving a particular dance sequence performed in a semicircle: šetanica (walking sequence), which serves to set the formation of the dance and warms up the dancers; sitnoto (small steps sequence), in which the dancers’ steps are swift and short (skilful dancers actually slide their feet on the ground); prefrlačka (crossing-legs sequence), in which the left foot is swiftly crossed over the right foot and the dancers and musicians speed up the dance to its climax; and kopačkata (digging sequence), the fastest and most dynamic sequence in which the dancers dramatically jump, landing firmly on the right foot while the left foot repeatedly 13 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, 17 October 2003, art. 2 (available online: www.unesco. org/culture/ich/en/convention). 193 �194 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development hits the ground with the intention of digging, which is how this dance got its name. The dance has typically been accompanied by two tapani (double-headed drums) usually played by Roms, but nowadays also Macedonians equipped with four or even five tapani. In addition to tapani, variants of Kopačkata may also be accompanied by a kemene (bowed fiddle), and less often, by a tambura (long-necked fretted lute) or a bagpipe. Through parallel processes of inscription and heritagisation, this cultural practice has come to exist in multiple parallel performance contexts. The case of Kopačkata from eastern Macedonia illustrates the potential for living traditions to embody multiple meanings when they involve the same participants in different contexts. At present, Kopačkata exists in 4 different renderings: as a living local tradition; as a staged performance by local practitioners; as a part of the repertoire of professional and amateur folk ensembles nationwide; and as portrayed in the media and social media discourse and perceived by the public as a symbol of Macedonian national identity. The first of these, its local context, involves spontaneous performance at social gatherings, including weddings and festivals. For example, the annual gathering in Dramče on the Day of St. Michael the Archangel (21 November) concludes with a collective and spontaneous performance of Kopačkata, bringing together around one hundred dancers. Kopačkata was also part of the first group of nominations from the Republic of Macedonia for the possible inscription on UNESCO ICH lists in 2011. The process leading up to this nomination has put into motion a new heritagisation process intertwined with both UNESCO ICH implementation guidelines and contemporary political factors. We (the authors of this paper) began working with the tradition bearers in 2003, and we were also part of the team that prepared the applications for the first three elements proposed for inscription. We soon found ourselves in two roles. In the first, we served as mediators between theory and practice – that is, we assumed the position of interpreters of the UNESCO 2003 Convention in terms of content and implementation, both for the tradition bearers and for the institutions that were less familiar with the Convention and the term ‘intangible cultural heritage’ itself. In our second role, we were given the task of identifying cultural practices as ICH – a task that required us to alter our way(s) of thinking about ICH. We had to align our thinking with political concerns at the expense of scholarly ones, and to redirect our interest away from the analysis of living folklore and instead focus on the processes related to the institutionalisation of ICH, and the related concerns of heritagisation and recontextualisation (Peĭcheva 2014, 292). In Kirschenblatt-Gimblett’s (2004) terms, we became embedded in a metacultural process that implicated the fundamental conditions for cultural production and reproduction of traditional music and �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena dance forms. Thus, although Kopačkata has been heritagised and recontextualised in the course of its inscription on the UNESCO List – that is, as a symbol of national identity and an example of staged folklore at the national level – it continues as a living local tradition in parallel with its newer contexts. These parallel contexts relate to the multi-layered identities of the tradition bearers, the significance of which was highlighted by dancers from the younger generation. One junior dancer, when asked what he feels has been safeguarded by UNESCO and to whom Kopačkata belongs, stated, ‘Kopačkata is primarily mine, and only after that it is a Macedonian folk dance’. Since the nomination and the inscription of the Kopačkata on the UNESCO Representative List, the folk dance group Kopačka from the village of Dramče now has been annually applying for these funds and receiving them, which results in improved conditions for rehearsing Kopačkata (as well as other local folk dances and songs), the ability to maintain and purchase instruments and folk attire, and the means to promote the interest in folk music and dance among younger generations. The group was prioritised to receive funds from the Ministry of Culture for projects involved in safeguarding and promoting the dance. Indeed, 2014 witnessed a revival of several ICH traditions in the Pijanec region, an increased interest among youth, and several projects that mapped other music and dance ICH elements in this region, essentially establishing a community-based inventory, one of the goals of the UNESCO 2003 Convention. Tradition-bearers have also continued to take steps that indicate that the tradition at the local level is not a ‘frozen’ one, but a living, evolving practice. At the same time, the implementation of the Convention in tandem with national identity politics in Macedonia resulted in Kopačkata becoming a symbol of national identity. This had the effect of directing significant funds to tradition bearers, who have thus far been able to participate in maintaining control over their tradition itself in accordance with UNESCO guidelines. UNESCO’s efforts to establish an instrument for the protection of what it now calls intangible heritage date back to 1952. The focus on different legal concepts, such as intellectual property, copyright, trademark and patent, as the basis for protecting what was then called folklore, has been always twofold. Folklore, by definition, is not the unique creation of an individual; it exists in versions and variants rather than in a single, original, and authoritative form; it is generally created as performance and transmitted orally, by custom or example, rather than in tangible form (writings, notes, drawings, photographs, recordings). ‘Living archive’ and ‘library’ are common metaphors. Such terms do not assert a person’s right to what they do, but rather their role in sustaining the culture (for others). According to this model, people come and go, but culture persists, as one generation passes it on to the next. However, all heritage interventions – such as the globalising 195 �196 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development pressures they are trying to counteract – change the relationship of people with what they do. They change how people understand, perceive, and practice their culture, as well as the people themselves. They change the fundamental conditions for cultural production and reproduction throughout time. Change is intrinsic to culture, and measures intended to preserve, conserve, safeguard, and sustain particular cultural practices are caught between freezing the practice and defining the intangible cultural heritage. So far, Kopačkata has been a positive, living example of an ICH element that endures through all of these processes and meanings. References Buchanan, Donna A. 1996. “Wedding Musicians, Political Transition, and National Consciousness in Bulgaria.” In Retuning Culture: Musical Changes in Central and Eastern Europe, edited by Mark Slobin, 200–30. Durham and London: Duke University Press. Czekanowska, Anna. 1996. “Continuity and Change in Eastern and Central European Traditional Music.” In Retuning Culture: Musical Changes in Central and Eastern Europe, edited by Mark Slobin, 92–116. Durham and London: Duke University Press. Frith, Simon, ed. 2004. Popular Music: Music and Identity. Vol. 4. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. “Intangible Heritage as Metacultural Production.” Museum International 56 (1–2): 52–65. Laušević, Mirjana. 1996. “The Ilahiya as a Symbol of Bosnian Muslim National Identity.” In Retuning Culture: Musical Changes in Central and Eastern Europe, edited by Mark Slobin, 117–35. Durham and London: Duke University Press. Nettl, Bruno. 2005. The Study of Ethnomusicology: Thirty-One Issues and Concepts. Urbana: University of Illinois Press. Peĭcheva, Lozanka. 2014. “Narodnata muzika kato nematerialno kulturno nasledstvo: konstruirane i upotrebi [Folk music as intangible cultural heritage: Construction and uses].” In Dni na nasledstvoto 2013 [Heritage Days 2013], edited by Lozanka Peĭcheva, 291–308. Sofia: Akademično Izdatelstvo “Prof. Marin Drinov.” Rice, Timothy. 2007. “Reflections on Music and Identity in Ethnomusicology.” Muzikologija 7: 17–38. Stojkova Serafimovska, Velika. 2014. “Makedonskata vokalna muzička tradicija vo procesot na opštestvenata tranzicija [The Macedonian vocal music tradition in the process of social transition].” Ph.D. diss., Ss. Cyril and Methodius University in Skopje. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Stokes, Martin, ed. 1994. Ethnicity, Identity and Music: The Musical Construction of Place. Oxford: Berg. Zebec, Tvrtko. 2013. “Etnolog u svijetu baštine: hrvatska nematerijalna kultura u dvadeset prvom stoljeću [An ethnologist in the world of heritage: Croatian intangible culture in the 21st century].” In Proizvodnja Baštine: kritičke studije o nematerijalnoj kulturi [Producing heritage: Critical studies of intangible culture], edited by Marijana Hameršak, Iva Pleše, and Ana-Marija Vukušić, 313–33. Zagreb: Institut za Etnologiju i Folkloristiku. 197 �198 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development The implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in the Republic of Serbia: documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade Danijela Filipović* * Curator in the Center of Intangible Cultural Heritage of Serbia, Ethnographic Museum in Belgrade (Centar za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije Etnografski muzej u Beogradu), e-mail: danijela.filipovic@etnografskimuzej.rs. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena …the collaboration among professionals, heritage bearers, and local communities plays an important role in the process of identifying heritage elements and recognising them as part of the heritage that can qualify for the National Register of ICH. In this respect, the role of the network of regional coordinators, which has been established in the heritage safeguarding system in the Republic of Serbia, becomes particularly evident. The establishment of a system of intangible cultural heritage in the Republic of Serbia and the introduction of this concept in the professional, scholarly and wide public debate have raised a series of questions regarding not only its definition, but also its place within the existing system of institutional heritage protection. The study of spiritual culture, social rituals, knowledge and beliefs specific to a particular community, skills, and the making and using everyday objects – have all belonged to the area that has been subject to systematic and professional research within scholarly disciplines, such as ethnology and anthropology, folklore studies, ethnomusicology and others, from the very beginning. However, after the adoption of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in 2003, it is coming back into the public focus and is being reconsidered through a new prism. The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage was adopted by UNESCO with the idea of devising a new approach to the safeguarding of this part of cultural heritage, while establishing a new mechanism and expanding the circle of stakeholders involved in its protection and preservation, in order to ensure that it is passed on to the next generations. In order to accomplish this task, the care for heritage has also been entrusted to the heirs, bearers, and local communities apart from the professionals and official institutions. As a result, it is frequently heard in professional circles that the issue is raised and there is a need to define the roles entrusted to these stakeholders in the newly established system of ICH. On the one hand, the Convention has instituted administrative measures, the implementation of which requires action on the part of state administration, whereas, on the other hand, the study of all aspects of heritage 199 �200 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development within the domain defined by the Convention necessitates studious expert work and systematic scholarly research. The agency of museums, since their beginnings, has not been limited to making various collections; they have been rather involved in detailed documenting and recording of the life of heritage-bearing communities and all that relates to it. Therefore, according to Richard Kurin (2007), it is already their current structure that makes them the most eligible institutions to be entrusted with the care for the implementation of the Convention. However, in order to successfully implement its key principles, it is crucial to define the roles of those who have been actively involved and recognised in heritage conservation systems: the bearers of heritage and local communities. Their role is recognised already in the implementation of the first prerequisite for the systematic safeguarding of the heritage referred to as intangible, namely, the identification of heritage items and the establishment of an inventory of intangible cultural heritage. However, their role is also crucial in transferring and maintaining the function of heritage in the communities of heirs. The unification of the activities undertaken by these seemingly remote actors in the safeguarding of intangible cultural heritage – heritage bearers – and heritage professionals can be perceived through the implementation of the first step defined in the Convention: the identification of ICH items and their inclusion in relevant registers. Through recognising the importance and value of their own heritage and identifying the need to preserve and protect this heritage through the system foreseen by the Convention, the heritage bearers take on a very active role, which later acquires a prominent place in the further stages of the heritage safeguarding system. What is more, through their work, and through the methodology of recording and interpreting heritage, the heritage professionals play a significant role in ensuring the safeguarding of ICH, especially in the area of documentation and registration. That is why the establishment of a national inventory of ICH, which is mandatory for State Parties to the Convention, is the best indicator of the efficiency of the ICH safeguarding system in their territory; also, because the maintenance and enhancement of such an inventory require intensive cooperation between the aforementioned stakeholders. By placing the National Register of the ICH of the Republic of Serbia and the ICH elements inscribed in it under the auspices of the Ethnographic Museum, it has been made possible to apply the existing body of knowledge and experience to the exploration and documentation of heritage, as well as to devise new methods of work stemming from the features specific to documenting ICH as living heritage. At the same time, this method has allowed enhancing the presentation means that are available due to digitisation and the development of information and communication technologies. This, in turn, has improved the documentation methods. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Establishing a system for the safeguarding of intangible cultural heritage in the Republic of Serbia Since the adoption of the Law on the ratification of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage1 in May 2010, the Republic of Serbia has been undertaking its implementation by establishing a network of professional bodies and introducing regulations that make it possible to put the defined framework into practice, as well as facilitate the promotion of the importance of recognising intangible cultural heritage as part of their own cultural heritage and an active participation in the education of the professional and general public. The safeguarding of ICH found its professional and scholarly anchor in the decades-long activities of institutions. Through their ethnological, anthropological, ethnolinguistic, and ethnomusicological research, and through the collection of data about the traditional ways of life, social festivities and practices, customs, beliefs, oral traditions, crafts and knowledge, they have laid the foundations for further study and preservation of the living heritage present in Serbian communities for generations. Based on these principles, a network for the safeguarding of intangible cultural heritage has been established. Its activities are directed towards providing a solid safeguarding system that enables heritage protection and the continued transmission of cultural heritage; it facilitates cooperation among professionals, the bearers of the knowledge of intangible heritage, and institutions (Živković 2011). The Ministry of Culture and Media (Мinistarstvo kulture i informisanja), the body responsible for the implementation of the Convention, has established key expert and advisory bodies which operate as a network for the safeguarding of ICH, with precisely defined responsibilities and roles. The National Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage (Nacionalni komitet za nematerijalno kulturno nasleđe) comprised of experts in various fields has been established within the Ministry of Culture and Media. It is in charge of devising and adopting a strategy for the preservation of intangible cultural heritage of the Republic of Serbia and is involved in a coordinated process of including the domain of intangible cultural heritage in the national legislation. It also decides on the nominations for the inclusion of heritage items in the National Register of Intangible Cultural Heritage (Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa) and accepts nominations for inclusion in the UNESCO lists. The multidisciplinary character of the activities associated with intangible 1 On 5 May 2010, the National Assembly of the Republic of Serbia adopted the Law on ratification of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa, Službeni glasnik RS, Međunarodni ugovori [The Official Gazette of the Republic of Serbia. International Treaties] 001/2010, 21 May 2010). 201 �202 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development cultural heritage is reflected in the work of the Commission for the Inscription of Intangible Cultural Heritage in the National Register, which as part of this network of experts is responsible for evaluating and preparing proposals for inscription in the National Register of Intangible Cultural Heritage. The activities of seven regional coordinators responsible for Vojvodina, Belgrade, Central Serbia, West Serbia, East Serbia, South Serbia and Kosovo, and Metohija are particularly important in the process of identifying, nominating, and monitoring the elements of intangible cultural heritage, and help establish cooperation among communities, groups, individuals, experts, museums, centres of expertise, and research institutes in collecting, documenting, archiving and preserving data related to heritage. The Centre for Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum in Belgrade was established in June 2012 as a particularly important part of the system of safeguarding the intangible cultural heritage in Serbia. One of its main tasks is to keep the National Register of Intangible Cultural Heritage. The idea to place the Register under the auspices of the Centre established at the Museum is in accordance with the conviction that the identification, registration, and documentation of intangible cultural heritage should be a part of the overall system of safeguarding cultural heritage. Although certain professional debates about the role of museums in the implementation of the Convention raise major dilemmas, one needs to keep in mind that since their beginnings, museums have collected items that belong to the sphere that is presently defined by the concept of ‘intangible cultural heritage’. Therefore, it seems quite natural that the care for intangible heritage is institutionally placed under the auspices of museums (Bižić-Omčikus 2005). Consequently, it is possible to ensure that the new safeguarding system is integrated faster within the general care for heritage, based on the gained experience. This aspect is particularly apparent in the field of documenting ICH, i.e. the process of compiling, preparing, and archiving dossiers for individual elements of intangible cultural heritage, which is entrusted to the Centre for ICH. The Centre also maintains the complete documentation for the elements inscribed in the National Register of ICH of the Republic of Serbia, as well as the documents for the ICH inscribed on the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity, the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and the Register of Best Safeguarding Practices. The important tasks of the Centre include coordinating and establishing cooperation among communities, groups, individuals, professionals, centres of expertise, and research institutes. The Centre implements activities related to research, collection, documentation, preservation and presentation of the elements of intangible cultural heritage in the territory of the Republic of Serbia, as well as those related to the publication and presentation of ICH. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The National Register of the Intangible Cultural Heritage of Serbia The establishment of the National Register of Intangible Cultural Heritage is the first step in heritage safeguarding, and the basic precondition for this is the act of identifying an element by the members of a local community as representing their specific value. However, in order to create all conditions for safeguarding heritage, it is also necessary to ensure other stages in the process: documentation, education, and presentation. It is also important to note that documentary films, photographic documentation, scholarly and technical papers, audio-visual recordings of the elements of intangible cultural heritage made during field research by researchers and participants and, above all, the education of professionals and new generations that would stress nurturing the diversity of customs and adopting local identities and values are not merely methods aimed at recording the current status of heritage elements, but also means for their preservation. All these factors are covered by the criteria for inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity defined in the Convention, which provide a framework that countries should rely on when establishing a procedure for inclusion of ICH elements in any of the established lists. Furthermore, the collaboration among professionals, heritage bearers, and local communities plays an important role in the process of identifying heritage elements and recognising them as part of the heritage that can qualify for the National Register of ICH.2 In this respect, the role of the network of regional coordinators, which has been established in the heritage safeguarding system in the Republic of Serbia, becomes particularly evident. The regional coordinators, in the same way as professionals who perform field research, have an opportunity to identify heritage elements and encourage heritage bearers, individuals, groups and communities to recognise the importance and value of their intangible cultural heritage. The general principle in the previous heritage practice was to establish an administrative legal framework for heritage safeguarding and secure technical and research activities aimed at monitoring and studying heritage. The Convention, however, actively involves heritage bearers in this process. It is thus precisely the way to create conditions for the next step, which follows the process of registering and documenting heritage items by relevant expert institutions – passing it down to the next generations. The identification of a heritage element, its recording and registration in the National Register by no means imply efforts to conserve it and artificially keep it in its present form. On the contrary, 2 On the importance of developing a new approach in which museums will be more closely linked with the territories and communities they should cover, see Boylan 2006, 57. 203 �204 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Consecration of the family Slava cakes in the church, 2013. Photo by Saša Milutinović, © Ethnographic Museum in Belgrade. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena it is very important to remain aware that we are dealing with ‘living heritage’ (Blake 2002, 7), which implies change and adjustment to new environments and new circumstances. Therefore, the act of including a heritage element in the inventory of intangible cultural heritage means that safeguarding measures are adopted, but also that the system to ensure the sustainability of this element is put in place. Along with heritage bearers, an important role in accomplishing this task is played by organisations, associations, and institutions that ensure – through their programmes – the visibility and sustainability of an element. In this aspect, particularly important roles are played by relevant collaborating museums (Boylan 2006, 62) and other expert institutions and individuals, local communities, non-governmental and other organisations and associations which have recognised the importance of heritage for the survival of the community or have realised that heritage and its interpretation offer new opportunities. In order to enable the inclusion of the identified elements in the lists of intangible cultural heritage in the Republic of Serbia, the National Committee for Intangible Cultural Heritage adopted the form for the registration of elements. This form basically follows the model of the application form for the UNESCO Representative List, but it is adjusted to the specific character of field research and the current state of legal framework in the Republic of Serbia. It covers all important issues of identification, safeguarding, preservation, and survival of intangible cultural heritage and it clearly highlights the most important participants in the process of ICH safeguarding: heritage bearers, local communities, non-governmental organisations, expert institutions, and the state that initiates activities in the field of intangible cultural heritage and warrants their implementation. The activities and programmes of each of these bodies aimed at ensuring the sustainability, preservation, and protection of individual elements are also an integral part of the data necessary to complete the form. Through individual sections of the form, it is defined and explained how the accomplishment of planned activities will ensure compliance with the fundamental postulates of the Convention. In this way, it is possible to grasp the basic tasks put before the most important participants in the process of heritage safeguarding from several aspects: the legislative and financial perspective, the accomplishment of which is the primary task placed before a State Party to the Convention; the professional aspect in terms of research such as recording and education, which primarily depend on the strength and capacity of institutions responsible for heritage safeguarding and education; as well as the aspect of preservation and sustainability, which largely depends on heritage bearers, local communities, and non-governmental organisations. 205 �206 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Taking into account the priorities established by the Convention and the need to define the procedure for compiling the lists of ICH elements in the Republic of Serbia, the National Committee for Intangible Cultural Heritage adopted the Regulations on the Registration in the National Register of Intangible Cultural Heritage. As the criteria for the registration of intangible cultural heritage are primarily determined by the postulates in the 2003 Convention and the Operational Guidelines for its implementation, the Regulations additionally specify the procedure of registration, define the lists of intangible cultural heritage elements,3 and specify the mandatory content of the documentation dossier for ICH elements. The National Register of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Serbia was established in June 2012 and currently includes 32 inscribed ICH elements, based on the decisions of the National Committee for ICH. The establishment of the Register has made it possible for the Republic of Serbia to propose and prepare nomination dossiers for inscription in the UNESCO Representative List of the elements of intangible cultural heritage. The first nomination from the Republic of Serbia, prepared with the support of local governments, regional museums, tourist and non-governmental organisations and individuals, ‘Slava’ (celebration of the family saint patron’s day), was inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in November 2014; whereas the nomination of the ‘Kolo, traditional folk dance’ is still under evaluation for the 2017 cycle. The documentation of the National Register of the Intangible Cultural Heritage of Serbia Along with printed materials, the National Register of the Intangible Cultural Heritage of Serbia, maintained at the Centre for ICH at the Ethnographic Museum, contains an electronic database which brings together all types of documentary materials about the elements inscribed in the Register. The documentation dossier necessary for inscription on the lists of intangible cultural heritage consists of a completed application form and relevant accompanying documentation: audio and video materials, photographic documentation, technical papers, proofs of the informed 3 According to the Regulations, the National Register of Intangible Cultural Heritage includes the Lists of Intangible Cultural Heritage as well as the National List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, and the list of nominations for the UNESCO Representative List of Intangible Cultural Heritage of Humanity, which at the moment does not contain any elements. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena consent of heritage bearers (individuals, groups, or communities), and the opinions of expert institutions (museums, institutes) or specialists in the area of intangible cultural heritage. The nomination for inscription on the lists of intangible cultural heritage can be submitted by individuals, communities, institutions, or relevant non-governmental organisations. The application form, as a basic document, is structured in such a manner that the work on its completion reflects both the accomplished activities and those necessary to prepare and implement in the system for the safeguarding of intangible cultural heritage. Furthermore, an important part of the documentation is the proof of informed consent of specific heritage element bearers. By signing these consent documents, a heritage bearer confirms that an ICH element is a part of his or her identity and heritage, passed-on from generation to generation. At the same time, the bearers confirm their own intention to ensure that the transfer of heritage elements will continue. Thus, by signing the document, the bearers transcend the framework set by the previous practice, in which they were passive observers of scholarly and technical documentation of their knowledge and skills, and become the protagonists of a process in which they will contribute, together with other stakeholders, to the survival of a part of their heritage. Simultaneously, the opinion of a responsible museum or another institution provides the certification that the nominated element is subject to professional research and ensures that it belongs to the specific heritage of individuals, groups and communities who nominate it, and that relevant sources about it are available. Furthermore, the audio, video and photo documentation is also essential in the process of recording and documenting elements of intangible heritage, and forms a part of the dossier. Together with the statements of informed consent, the dossier is a specific feature of the documentation on elements of intangible cultural heritage. Moreover, the very fact that it is necessary to provide documentation that shows the changes of elements – because the documentation of intangible cultural heritage as living heritage implies constant monitoring, amending and updating – contributes to the complexity of this documentation and makes it necessary to define new rules for its handling and studying. Based on the experience gained while documenting ICH and maintaining the National Register, the Centre for the Intangible Cultural Heritage of Serbia has identified the need for improvement of this process through a development of an electronic database. Bearing in mind that the efforts aimed at preserving ICH involve constant monitoring and updating of data on the elements inscribed in the National Register – and therefore of the documentation that makes their integral part – a task of designing an electronic database proved to be necessary. In order to ensure the 207 �208 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development A collective performance of the kolo by members of folklore ensembles, participants in Čivijada at Šabac, 2011. Photo by Dragutin Petrović, Ethnographic Museum. A kolo performance as part of a satellite programme within the celebration of Đurđevdan (St George’s feast) in the village of Vrtovac near Knjaževac. The youngest members of the local folklore ensemble present a kolo variant from their cultural heritage, 2010. Photo by Saša Milutinović, Homeland Museum Knjaževac. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena preconditions for the proper archiving of ICH documentation, as well as its use and presentation, a digital National Register of ICH was thus developed.4 It contains an inventory of ICH, as well as records associated with the elements inscribed on and nominated for the UNESCO list, i.e. the documentation about elements of intangible cultural heritage in a digital format. Taking into consideration the specific character of the documentation in which audio-visual recordings are prioritised over textual records and information, an electronic database was developed as an optimal solution for storing, preserving, and presenting the data about ICH elements. The database structure basically corresponds with the structure of the Form for the Registration of Elements and it enables to store all relevant documents associated with the items inscribed in the Register in a digital format. The database of the National Register also allows to enter and regularly update the data about the elements inscribed in the National Register, as well as to deposit different types of documents that make up the dossier of an ICH element (official documents, videos, photographic and audio materials). It also enables to define user access levels with various user privileges (in addition to the access level granted to administrators and database operators, under defined conditions, the data may be made available to other users for research or scholarly purposes). It also allows keeping a record of the stages in the process of adopting heritage elements – from nomination to the final decision on acceptance or refusal. Additionally, limited sets of data are publicly available on a website (see below). The data access is ensured by defining different levels of access to the data contained in the database and these levels comply with the Regulations on Maintaining the National Register. This means that only those pieces of information for which consent is provided by heritage bearers can be used in promoting intangible cultural heritage or the values of the Convention. Respectively, the data that can be used for the education of various segments of society on intangible heritage is presented online and publicly available. Other data contained in the electronic database may only be used under the terms and conditions defined in accordance with the standards set by the 2003 Convention and the laws pertaining to the use of data and technical materials. The access to the documentation is thereby enabled to professionals, interested communities, and the general public. 4 The National Register of ICH, namely the database of the National Register, was developed within the project Digitizing the Documentation of the National Register of Intangible Cultural Heritage and the Application of New Information and Communication Technologies in the Protection and Promotion of Intangible Cultural Heritage, supported under the UNESCO Participation Programme 2014–2015. 209 �210 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Partial access to the content of the National Register of ICH is made possible through the web platform (www.nkns.rs), which enables to display a selected set of data from the database on the website dedicated to the intangible cultural heritage of Serbia. Along with the basic information about the system for the safeguarding of ICH, developments within the system, and the activities of local communities in the area of ICH preservation, the platform contains an excerpt from the National Register. The digitisation of documentation on intangible cultural heritage and the access to it through the web platform ensure an increased visibility of ICH, whereas the application of new technologies in its presentation facilitates its inclusion in the educational, cultural, touristic and other programmes implemented by institutions within the system or by communities. At the same time, this approach creates preconditions for networking with other entities involved in the safeguarding of cultural heritage (museums, archives, libraries, private collections, websites, and online databases). Moreover, through the new forms of communication, the young generations that play a crucial role in the transfer and – accordingly – preservation of intangible heritage, become familiar with heritage. Similarly, the platform allows establishing the necessary connections with multimedia materials and new ways of presentation and accessing via mobile phones or tablets. An example of the successful application of new technologies in the presentation of digital documentation on the elements of intangible cultural heritage was the promotion of the ‘Slava’ (celebration of the family saint patron’s day) and its inscription on the UNESCO Representative List.5 With the use of modern information and communication technologies and multimedia in a variety of formats, such as 3D digitising, holographic projection and interactive augmented-reality applications, the presentation of this ICH element achieved its set objectives by creating new cultural content and bringing cultural heritage closer to new presentation modes, and at the same time opened up space for new interpretations of traditional culture. Challenges in documenting ICH Through the implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, the establishment of an ICH safeguarding system in the Republic of Serbia, and especially through the establishment of the National ICH Register, a new framework has been 5 The ‘Slava’ (celebration of the family saint patron’s day) was presented at an exhibition at the Cultural Centre of Serbia in France and the 2015 World EXPO in Milan within the project The Food Culture of Serbia. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena created in which the professional public is once again encouraged to identify and record heritage items, as well as to motivate heritage bearers and local communities to preserve traditions, beliefs, knowledge, skills, and all that belongs to the category of intangible heritage. The objectives set by the Convention are achieved and a new field of action is created for professionals in various disciplines by inventorying the elements of intangible cultural heritage, compiling the necessary documentation, facilitating involvement, and educating the bearers of this heritage, and by committing to ensure its transfer to future generations. The establishment of the National Register of Intangible Cultural Heritage is the result of the full cooperation of all those who have been recognised in the Convention as significant bearers of the process of preserving this form of heritage. Museum professionals and museums as institutions, primarily the Ethnographic Museum in Belgrade, make up the part of the professional audience that is actively involved in the process, which at the same opens up new possibilities for defining the role of scholarly and cultural institutions. This pertains primarily to museums, which nowadays seek to build a new concept that does not aim at destroying the old, but – to put in the words of Tomislav Šola (2011, 25) – seeks to build upon it and enrich it with new possibilities. At the same time, it is in the interest of local communities and heritage bearers to make their heritage visible and recognisable, and ensure that it is preserved for the future. In this sense, the decision to place a register and the documentation on intangible cultural heritage under the auspices of a museum, as it is the case with the Centre for Intangible Cultural Heritage at the Ethnographic Museum, brings a new type of materials to the museum, opens up the possibility of using and interpreting the already existing collections and documentation, performing new research, and opening up museum spaces for new programmes that also involve the bearers. It also offers an opportunity for the Museum to upgrade its activities through the implementation of a system instituted by the Convention. Consequently, with support from official institutions, the system forms a stable framework for the safeguarding of ICH. Thus, the process of documenting ICH, in the same way as living and developing heritage, requires constant monitoring and regular updating; hence the documentation is constantly expanding. The approach to ICH documentation, especially in the context of museum documentation, is, therefore, a major challenge. That is why the establishment of standards for documenting ICH is one of the tasks that will become a priority for experts in this field in the years to come. Specifically, digital content management implies the establishment of a consistent system for networking, presenting, and creating content. By defining metadata as a precondition for networking and 211 �212 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development exchange of information and digital (digitised) documentation about ICH, we ensure the use and share of information about the elements of ICH among institutions involved in documenting ICH and among those that are directly involved in segments of heritage safeguarding, also on the international level. By creating an online platform accompanied by the activation of social networking sites with the bearers and promoters of the ICH elements that are already inscribed in the National Register, it is possible to bring about a new impetus and give a sense of united action to the stakeholders that are already involved in the system, as well as to expand the actions so that they involve new users and potential nominators. References Bižić-Omčikus, Vesna. 2005. “Nematerijalna kulturna baština i Etnografski muzej u Beogradu [Intangible cultural heritage and the Ethnographic Museum in Belgrade].” Glasnik Etnografskog Muzeja 69: 147–60. Blake, Janet. 2002. Developing a New Standard-Setting Instrument for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage: Elements for Consideration. Paris: UNESCO. Boylan, Patrick J. 2006. “The Intangible Heritage: A Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training.” International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Kurin, Richard. 2007. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention.” International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Šola, Tomislav. 2011. Prema totalnom muzeju [Towards a total museum]. Beograd: Centar za muzeologiju i heritologiju Filozofskog fakulteta. Živković, Dušica. 2011. “Implementacija Konvencije o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa u Republici Srbiji [Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Serbia].” Nematerijalno Kulturno Nasleđe Srbije 1: 22–25. ��214 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding intangible cultural heritage in Bosnia and Herzegovina Milica Kotur* * Ministry of Education and Culture of Republic of Srpska (Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske), Banja Luka, Bosnia and Herzegovina, e-mail: m.kotur@mp.vladars.net. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The bearers of the elements included on the List of Intangible Cultural Heritage organise various activities for promoting their heritage, for example: traditional events held in the areas where the elements originate from (picking of iva grass on Ozren mountain, Nevesinje Olympics); schools for transmission of skills, knowledge, and mastery (School of Zmijanje embroidery); the study on the ‘secret code for communication of Osat builders’ (Osat language) by the local community. Bosnia and Herzegovina (BiH) is a country in Southeastern Europe located on the Balkan Peninsula. It has two entities: Republic of Srpska (RoS) and Federation of Bosnia and Herzegovina (FBH). The capital city is Sarajevo. On the basis of the Dayton Peace Agreement and the Constitution of Bosnia and Herzegovina, culture is the responsibility of both RoS and FBH, acting as one entity. The Constitution of BiH also guarantees freedom of expression of ethnicity and culture. Moreover, specific laws of this entity regulate issues such as cultural heritage and its protection, use, improvement, and acquisition. On the state level, the Ministry of Civil Affairs (Ministarstvo civilnih poslova) is responsible for coordinating the activities of government entities in the field of culture, aimed at its presentation on the international level. The State Commission of Bosnia and Herzegovina for UNESCO (Državna komisija za saradnju sa UNESCO) has been established as an advisory body to the Council of Ministers of BiH. What is more, within the framework of the Commission of BiH for UNESCO the Committee for Culture was founded, which includes experts in intangible cultural heritage. The Commission for UNESCO adopted the rules and procedures related to the processes of nominations for the inscription of elements on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. BiH ratified the 2003 Convention in February 2009. Both entities, in accordance with the highly decentralised decision-making in the field of culture, gave its approval to the Convention 215 �216 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Zmijanje embroidery making workshop in the Primary School ‘Mladen Stojanovic’, Bronzani Majdan, children from 7 to 9 grade, 2013. Photo by Dejan Kosić, © 2013 by Museum of Republic of Srpska. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena as a part of the regular process of BiH aimed at the adoption of international legal instruments. The approval was preceded by a formal procedure of accession to the Convention. The appointed experts from the entities, in collaboration with the non-governmental sector, local communities, and experts from museums and academia, have made two preliminary lists of intangible cultural heritage, one for RoS and one for FBH. The preliminary lists of intangible cultural heritage of the consolidated entity together create the Preliminary List of Intangible Cultural Heritage of Bosnia and Herzegovina (Preliminarna lista nematerijalnog kulturnog naslijeđa u Bosne i Hercegovine). The list is open for the inscription of new elements. BiH submitted its first Report on the implementation of the 2003 Convention and on the status of elements inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity at the end of December 2015 (“Report on the Implementation” 2015). The first element of intangible cultural heritage from BiH, ‘Zmijanje embroidery’, was inscribed on the Representative List in 2014. In 2016 and 2017, we sent two nominations for the List: ‘Konjic woodcarving’ (2017 cycle) and ‘Picking of iva grass on Ozren mountain’ (2018 cycle). The nomination of the ‘Konjic woodcarving’ was submitted for inscription on the List in 2014, and in 2016 we submitted additional materials with the nomination document. Also, two nominations are in the process of preparation. Safeguarding measures of the Republic of Srpska RoS adopted amendments to the Law on museum activity, 1 which added the articles related to intangible cultural heritage. Consequently, a Department of Intangible Cultural Heritage was formed in the Museum of the Republic of Srpska (Odjeljenje za nematerijalno kulturno nasljeđe Muzeja Republike Srpske). Ministry of Education and Culture of the Republic of Srpska subsequently formed the Commission for the Intangible Cultural Heritage (Komisija za nematerijalno kulturno nasljeđe Ministarstva prosjete i kulture Republike Srpske), adopted the Central Register of Intangible Cultural Heritage (Centralni registar nematerijalnog kulturnog nasljedja), and established the rulebook on keeping the register (Pravilnik o vođenj Registar). 1 Zakon o muzejskoj djelatnosti, Službeni glasnik Republike Srpske [Official Gazette of Republic of Srpska] no. 89, 25 September 2008; Zakon o izmjenama i dopunama zakona o muzejskoj djelatnosti, Službeni glasnik Republike Srpske no. 57, 20 June 2012. 217 �218 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Department for ICH of the Museum of RoS prepared the Rulebook on the procedure for nominating, determining and declaring of intangible cultural heritage (Pravilnik o procedure nominacije, utvrđivanja i proglašenja nematerijalnog kulturnog nasljedja). This Department documents all data on the intangible cultural heritage of RoS. The access to this information is open to the public, and the Preliminary List of Intangible Cultural Heritage of the Republic of Srpska (Preliminarna lista nematerijalnog kulturnog nasljeđa Republike Srpske) is available on the websites of the Museum and the Ministry of Education and Culture of RoS (muzejrs. com/site). The classes aimed at the transmission of skills, knowledge, and mastery of making Zmijanje embroidery have been organised in elementary schools. Within the relevant local communities, and based on the cooperation with the Museum of RoS, Association ‘Duga’ has organised two cycles of the ‘School of Zmijanje embroidery’, each lasting three months. Between 2013 and 2015, the Department for ICH, in cooperation with the Republic of Srpska Post Office, prepared several series of stamps related to the intangible cultural heritage of RoS (old crafts, Zmijanje embroidery, and others). Safeguarding measures of Federation of Bosnia and Herzegovina In FBH, the competent institutions for the safeguarding of intangible cultural heritage are cantonal Ministries of Culture. Federal Ministry of Culture and Sports (Ministarstvo kulture i športa) coordinates the activities of cantons. Within the Institute for Protection of Monuments (Zavod za zaštitu spomenika), which is an organisational unit of the Federal Ministry of Culture and Sports, there is a Department of Scientific Research (Odjeljenje za naučnoistraživački rad), which is engaged in historiographical research, identification, and documentation with the aim to safeguard the intangible heritage. In FBH, the draft version is being prepared of the revised Law on the protection and use of cultural, historical and natural heritage of Federation of Bosnia and Herzegovina,2 which 2 Zakon o zaštiti i korištenju kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa, Službeni list Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine [Official Gazette of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina] no. 20, 16 July 1985. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena is harmonised with the provisions of ratified international conventions, including the 2003 Convention. At the cantonal level, two cantons have Laws on the protection of cultural heritage that are harmonised with the provisions of the 2003 Convention; a draft law is also prepared in one canton on the process of amending the Law on protection and use of cultural and historical heritage in order to include provisions on the safeguarding of intangible cultural heritage. Other cantonal laws are still to be harmonised with the 2003 Convention. Federal Ministry of Culture keeps and updates the Preliminary List of the Intangible Cultural Heritage of the Federation of Bosnia and Herzegovina (Preliminarna lista nematerijalnog kulturnog naslijeđa u federacije Bosne i Hercegovine), while the documents are in institutions governed by the cantons. Activities in the ICH field in the country Since the ratification of the 2003 Convention BiH has promoted intangible cultural heritage through the program of European Heritage Days. Specifically, there have been conferences, round tables, exhibitions, and other forms of presentation, promotion, and affirmation of intangible heritage. Both entity ministries provide financial support to folk festivals, certified by the International Council of Organizations of Folklore Festivals and Folk Arts (CIOFF), which are held in BiH. These festivals comply with international standards in the field of traditional arts and promote the intangible cultural heritage in accordance with the 2003 Convention. All ministries of culture in BiH provide financial assistance for the implementation of projects aimed at safeguarding and promotion of intangible cultural heritage. The bearers of the elements included on the List of Intangible Cultural Heritage organise various activities for promoting their heritage, for example: traditional events held in the areas where the elements originate from (picking of iva grass on Ozren mountain, Nevesinje Olympics); schools for transmission of skills, knowledge, and mastery (School of Zmijanje embroidery); the study on the ‘secret code for communication of Osat builders’ (Osat language) by the local community. Also, all local communities promote their intangible cultural heritage through electronic and printed media. 219 �220 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Zmijanje traditional costume, 2013. Photo by Dejan Kosić, © 2013 by Museum of Republic of Srpska. Zmijanje traditional costume, 2013. Photo by Dejan Kosić, © 2013 by Museum of Republic of Srpska. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The National Section of CIOFF Bosnia and Herzegovina has activities that greatly contribute to the safeguarding of intangible heritage in BiH and its promotion abroad. The Association of Croatian Amateur Cultural Clubs in Bosnia and Herzegovina (Udruga hrvatskih amaterskih kulturno umjetničkih društava u Bosni i Hercegovini) is another NGO which was accredited in 2014 to provide consultative service to the Intergovernmental Committee for Safeguarding of Intangible Cultural Heritage. The conference ‘European Heritage Days’ was held in November 2015 in Livno, and it was dedicated to one of the elements on the Preliminary List of Intangible Cultural Heritage of FBH: ganga, a polyphonic form of rural musical tradition. Conference proceedings were subsequently published (Bandur 2016). The local community of woodcarvers in Konjic has been cooperating with the Academy of Fine Arts in Sarajevo (Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu) by organising training for the students of the Department of Product Design. To encourage interest in woodcarving craft, the family workshop Rukotvorine organises Open Door Days for the senior elementary school students and their parents from Konjic. It is also important to mention the work of the Society for the Digitization of Traditional Cultural Heritage (Društvo za digitalizaciju tradicijske kulturne baštine), which was founded in 2008, and which deals with the digitisation and presentation of the content related to traditional cultural heritage. This project of the Society was presented on several international expert conferences. Banja Luka Gradačac The map represents the location of selected Ozren mountain elements of intangible heritage in Bosnia and Herzegovina. One of these elements – ‘Zmijanje embroidery’ – is inscribed on UNESCO’s Representative List Kupres of ICH of Humanity. It is the first element from BiH Konjic inscribed on this List. There are also two elements that are nominated (‘Konjic woodcarving’ and ‘Picking of iva grass on Ozren mountain’ 2017 and 2018 cycles respectively), and two elements that are in the preparation phase of the nomination to the inscription on the List (‘Gračanica lacemaking – kera’ and the ‘Custom of mowing in Kupres’). 221 �222 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development There is no institution that deals with the training in the management of intangible cultural heritage in BiH, however, following the ratification of the 2003 Convention, the Ministry of Civil Affairs and the Commission of BiH for UNESCO, with the financial and technical assistance of UNESCO Antenna Office in Sarajevo, have organised a workshop to provide the training for the representatives of government levels, NGOs, and public institutions in inventorying, managing, and other aspects of safeguarding intangible cultural heritage. The workshop was facilitated by independent international experts, and all its attendees have received a certificate of completion. This training has enabled our experts to proceed with activities connected to compiling the inventories of intangible cultural heritage. We consider it very important to strengthen the regional cooperation. Zmijanje embroidery Zmijanje embroidery is undoubtedly one of the most characteristic embroidery techniques in the RoS, BiH, as well as the entire Balkan region. Its uniqueness stems from the abundance of characteristic harmonically perfected ornaments accomplished with the use of a single dark blue thread. It is a unique method that has not been altered for centuries. Zmijanje embroidery showcases the artistic sentiment, creativity, inner symbolisms of Zmijanje Highland women, as well as their spirit and temper. The base material has been transformed over the years, but the embroidery kept its authentic features. The picking of iva grass on Ozren mountain The Ozren mountain is located in the northern part of BiH. There is an old folk belief in the Balkans that this herb allows mental and physical recuperation after long illnesses and severe physical and mental exhaustion. Iva grass is one of the most trusted healing herbs. It is highly regarded in mountainous areas and some people believe it can cure all diseases. There is an old saying: ‘Iva grass can raise the dead’. Several local associations, among which the most notable is the Sokol Club from Boljanic, promote this element by bringing together the people in Gostilj on the day of the Beheading of St. John the Baptist. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Konjic woodcarving The woodcarving in Konjic is a traditional method of producing decorated items made of wood with both functional and decorative functions. The wood-carved items are made manually, using hand tools. Woodcarving is a part of the cultural heritage of Konjic residents created as a response to the abundance of forests that surround this city. Thanks to the activity of a number of workshops and masters of this craft, the continuity of this tradition has been preserved. Over more than one century of its history, wood carving has become a part of the cultural identity of all Konjic masters as well as the residents who do not actively participate in the craft. Today, there is not a single house in Konjic that would not possess at least one wood carved product. The items decorated with Konjic woodcarving are a testimony of a specific culture of living, whose users have recognised the preserved traditional values in them. Custom of mowing in Kupres The Kupres Field is an area with a highly developed cattle breeding tradition, which is also closely related to mowing and harvesting grass-hay in July for feeding cattle during wintertime. The mowing in the national tradition is a skill and knowledge that young bachelors and young married men have proudly manifested on the occasion of joint mowing – through collective work. The Dani Kosidbe (Days of Mowing) event has manifested a number of traditional cultural elements: The mowing tradition using manually produced scythes, preservation of the scythe making tradition by renowned blacksmiths from Mrkonjic Grad, production and use of water buckets abundantly decorated in woodwork, preservation and use of men’s summertime holiday national costumes from the Kupres area. The maintenance of this tradition involves collective work, presentation, and preservation of traditional songs and dances performed during and after the finished work, preparation and serving of traditional meals with the use of traditional wooden and metal dishes, and the establishment of acquaintances among the youth of opposite sexes (dating). 223 �224 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Gračanica lacemaking ‘kera’ (Gracanica, Tesanj, Mostar, Travnik, Banja Luka, Sarajevo, Stolac) The hand-made ‘kera’ lace is a gauzy, translucent and fragile handwork, hand-made by women who base on the imagination and skills of their numerous nameless predecessors. Unlike the lace made of flaxen or thick cotton thread most commonly used to decorate the hems of the textile parts in traditional clothing, this type of lace is made with the creative use of a thin sewing needle, and this method has been preserved until today. Throughout the passage of time, the ‘kera’ lace has kept its basic roles: decorating parts of women’s clothes or being used as interior decorations which suit a specific culture of living. The ‘kera’ lacemaking tradition carries archaic values inherited from the past that have been adopted and adjusted to new fashions and customs. References Bandur, Mate, ed. 2016. Dani europskog naslijeđa 2015: zbornik radova, 19.–21.11.2015., Livno / Proceedings of European Heritage Days 2015. Livno: Federalno ministarstvo kulture i sporta. “Report on the Implementation of the Convention and on the Status of Elements Inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.” 2015. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/ download.php?versionID=39385. ��226 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Slovakia Eva Ryšavá-Záhumenská* * Slovak Intangible Cultural Heritage Centre (Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru), Bratislava, Slovakia, e-mail: eva.zahumenska@sluk.sk. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Electronic Encyclopaedia has become a base for creating new authorities related to traditional folk culture. The employees have been collecting information, particularly from private or community archives in the regions. This allowed us to obtain unique information about traditional folk culture, which is not included in archives, museums, or other institutions. The traditional folk culture in Slovakia represents a vivid and valuable cultural heritage. It has been created by generations of Slovak nationals, minorities, and ethnic groups that live on our territory. The diversity of folk culture is a unique indicator of abilities and creativity of the previous generations, and the preservation and support of this cultural diversity are the main aims of the Slovak Intangible Cultural Heritage Centre. Slovak Intangible Cultural Heritage Centre is a professional institute at the Slovak State Traditional Dance Company (Slovenský ľudový umelecký kolektív), which is an established authority of the Ministry of Culture of Slovak Republic (Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky). Its activities concentrate on documenting, storing, processing, filing, and making the elements of the traditional folk culture generally available and accessible. What was the impulse and background for the complex care of traditional folk culture in Slovakia? In Slovakia, traditional folk culture is perceived in two forms – primary and secondary. The primary form is the actual traditional folk culture as it evolves through contact and communication in its natural environment. The second form represents mainly scenic folklore – artistically developed, stylised phenomena that live in the present environment, transferred through institutionalised communication, such as folklore groups or folklore festivals. While the secondary form is largely 227 �228 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development supported by a network of regional cultural organisations and is the most frequent way of disseminating the information about the traditional folk culture, the primary form has no systematic support by any institutionalised network. It is documented by Institutes of the Slovak Academy of Sciences (Slovenská akadémia vied, SAV); however, none of these are suited for the wide public. Moreover, the scenic folklore is often mistaken by the lay audience as traditional folk culture. This state of affairs created the need to make the primary form of traditional folklore culture accessible for the public (Kyseľ 2016). UNESCO documents and normative framework, particularly the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and Convention on Protection and Promotion of Diversity of Cultural Expressions, have been very helpful in the efforts to seek complex care for traditional folk culture. The Slovak Republic ratified both conventions in April 2006, thus creating the legislative foundation (Hamar 2007). Subsequently, the Slovak Minister of Culture established the Council for Safeguarding the Traditional Folk Culture (Rada na ochranu nehmotného kultúrneho dedičstva), which drafted the Conception of safeguarding the traditional folk culture,1 adopted by the Slovak government in August 2007. To implement this conception, the Slovak Intangible Cultural Heritage Centre was established in April 2008 and the Program of Safeguarding of Traditional Folk Culture that specified the strategic goals of the Conception was approved by the Slovak Ministry of Culture in December 2008 (Kyseľ 2010). Conception of Safeguarding the Traditional Folk Culture The main task of the Conception is to create conditions and tools of care of traditional folk culture in order to preserve it in its natural environment, so it does not disappear from the cultural consciousness of Slovak nationals and becomes protected by institutions. Moreover, it makes it available for the present and future generations. The entire concept has focused on 4 basic themes: education and dissemination of information, documentation and preservation, methodological support, and interdepartmental and international cooperation. These basic themes are represented by the following projects (Kyseľ 2008): 1. Identification and inventory of traditional folk culture 2. Electronic encyclopaedia and documentation of traditional folk culture 1 Uznesenie vlády Slovenskej Republiky č. 666 z 8. augusta 2007 k návhru Koncepcie starostlivosti o tradičnú ľudovú kultúru. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena 3. Central database of traditional folk culture (Digital Fund of Traditional Folk Culture) 4. Lists of Intangible Cultural Heritage of Slovakia 5. Education 6. Publishing 7. International cooperation Identification and inventory of traditional folk culture This is the most extensive part of all tasks. The aim of the project is to create a system of collecting, processing, and storing information that should provide a review of the occurrences and conditions of living or preserved phenomena of traditional folk culture in all regions in Slovakia. The individual villages of Slovakia have been determined as the basic units. In collaboration with a team of 20 experts, methodological material was prepared as guidance for processing and preserving the phenomena of traditional folk culture. The methodology was published in the form of 6 work sheets and it contains the basic classification and detailed description thereof in the following areas: Location, Cultural land and settlement, Social and spiritual culture, Material culture, Fine art culture, Art culture. This methodology has become the base for the entire system of ICH safeguarding in Slovakia (Kyseľ 2010). Electronic Encyclopaedia This project was the first step in identifying and inventorying traditional folk culture for the wide public, both professional and non-professional. Electronic Encyclopaedia was an extensive project conducted in cooperation with the Institute of Ethnology of the Slovak Academy of Sciences (Ústav etnológie SAV). The working process involved 62 scholars, who used the experience gained from similar print projects, such as Etnografický atlas Slovenska (Ethnographic atlas of Slovakia, 1990) and Encyklopédia ľudovej kultúry Slovenska (Encyclopaedia of folk culture of Slovakia, 1995). The working process began in 2008 and ended in 2011. The Electronic Encyclopaedia contains more than 1800 entries from traditional Slovakian folk culture, supplemented by illustrative samples such as photographs, audio and video recordings. Each entry contains a short description of the 229 �230 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development element, with pictures, audio or video samples, together with references to other entries related to the topic. Entries can be searched by register, alphabetical order, or by topic order (Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru 2016a). Central Database of Traditional Folk Culture The project of Central Database contains the technical and organisational part of the entire traditional folk culture documentation. The task of this project is to create a digital, virtual space for archiving and preserving data about traditional folk culture. All the information are extracted from various sources – Electronic Encyclopaedia, project of inventory of traditional folk culture, data from existing regional and private archives or collections, and data from strategic archives (Slovak Academy of Sciences or memory-related institutions such as the Slovak National Museum [Slovenské národné múzeum] or Slovak Film Institute [Slovenský filmový ústav]). The significant part of the Central Database is our project – the Digital Fund of Traditional Folk Culture. This project plays a nation-wide role in safeguarding cultural heritage, trying to preserve archaic forms of traditional folk culture in digital form through its activities. This project has been financed by the governmental Operational Programme Informatization of Society. Due to a late entry of our Centre to the entire programme, it lasted only for an extremely short period of time. We had officially 9 months instead of several years in comparison to other national institutions involved in the project. The project lasted from March until November 2015. Its main goals were: inventorying, collecting, and digitising the phenomena of traditional folk culture, as well as creating the technological base for digitising. The project involved more than 45 external employees who helped with the collection, acquisition, and digitisation of traditional folk culture. They were divided into eight 3-member teams, covering all regions. Each team was equipped with mobile devices, which included laptops with external hard drives, printers, scanners, cameras and audio recorders. The methodological base for the content site was our project of Inventory with its classification of traditional folk culture. Electronic Encyclopaedia has become a base for creating new authorities related to traditional folk culture. The employees have been collecting information, particularly from private or community archives in the regions. This allowed us to obtain unique information about traditional folk culture, which is not included in archives, museums, or other institutions. On the other hand, however, it meant specific requirements for work: an extremely �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena sensitive approach to the sources was required; most of the information and materials also had a very personal meaning to their owners and it had to be digitised directly in its place of origin (Kyseľ 2016). We have been thus able to assemble a huge number of digital objects of traditional folk culture: thousands of digitalised pictures, hundreds of hours of audio and video recordings, and a large number of illustrations, most of which are now waiting for the next processing. This project has allowed us to gain various types of knowledge. We can say that it has significant meaning not only for our Centre but also for the propagation of traditional folk culture in general. One of the positive results is the large amount of new information which has been collected. Secondly, creating the new digitising workplace will allow to post-process the material collected in the future and also to help other institutions in the coordination of their efforts in inventorying traditional folk culture. What is more, by creating the proper methodology, foundations have been laid for involving other subjects in documenting and preserving intangible cultural heritage. The ‘know-how’ of working with information about traditional folk culture and identifying and documenting it has been presented to the public. This project will thus help to create a basis for modern promotion and popularisation of traditions through ways which will be integrated into contemporary cultural life (Kyseľ 2016). Despite the fact that the first part of the project has finished, this is a long-term project for the next several years and our Centre is ultimately responsible for its permanent sustainability. Lists of Intangible Heritage Culture of Slovakia Our Centre is mainly responsible for compiling two National Lists: The Representative List of the ICH of Slovakia and The Register of Best Safeguarding Practices in Slovakia. The call for the submission of proposals is announced annually by the Ministry of Culture. The first call for nominations was made in May 2010. Our Centre prepares all documentation relating to the call for nominations, receives and registers all nomination files. For each nomination file, at least two expert opinions are created by experts in their respective fields. Subsequently, the committee examines the nomination and makes its decision. They are then confirmed by the Minister of Culture of Slovakia. Slovakia already has 14 elements inscribed on the National Lists. Thirteen elements are on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Slovakia: ‘Fujara – the musical instrument and its music’; ‘The Radvaň fair’; ‘Aušus services of Špania Dolina miners’; ‘Music of Terchová’; 231 �232 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Ján Kroták and Pavel Bielčik from Kokava nad Rimavicou during the Ceremonial announcement of new elements inscribed on the Representative List of ICH of Slovakia and 10th Anniversary of the inscription of Fujara on the UNESCO Representative List of ICH of Humanity, 2016. Photo by Michal Veselský. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena ‘Traditional manual bell ringing and the bell founders’ role in Slovakia’; ‘Ornaments in Čičmany’; ‘Salamander in Banská Štiavnica’; ‘Traditional puppetry in Slovakia’; ‘Bagpipes and the bagpipe culture in Slovakia’; ‘Blueprint’; ‘Multipart singing in Horehronie Region’, ‘Tulle bobbin lace from the Myjava Highlands’, ‘The Vajnory ornament’. One activity is inscribed in the Register of Best Safeguarding Practices of Slovakia: ‘The School of Crafts of the Centre for Folk Art Production’ (Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru 2016b). Four elements have been included into the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity: 1. Fujara – the musical instrument and its music Fujara is an exceptionally long pipe with 3 touch holes, which is typical of Slovakia, specifically its central region. The oldest use of the word ‘fujara’ which could be considered as the first reference to fujara is found in Bruk’s manuscript miscellany dating back to the 1780s. Fujara has a more specific musical repertoire than any other musical instrument. This is due to its role in the life of shepherds, its relation to the shepherds and highwaymen, the musical and technical properties of the instrument, as well as due to its onomatopoeic use of high tones. Every single musical instrument is the reflection of the unique properties of its maker and performer (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016). 2. Music of Terchová It is an orally cultivated musical culture of the community of Terchová, which is specific for its original collective vocal-instrumental performance. The phenomenon of the music of Terchová does not apply only to the typical instrumental body with a little two-string bass, but also to the entire musical tradition. It is only complete when complemented by singing and folk dancing known as terchovská krútená or čardáš (a typical rotating dance), with its own musical style and performers who perceive it as a key part of their cultural identity and a product of their spiritual equipment. The first direct evidence of the existence of the music of Terchová dates back to the turn of the 19th to the 20th century when a 3-member band of Terchová called Kvočkovská muzika was active in the settlement of Kvočkovia (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016). 3. Bagpipe culture The traditional bagpipes, as well as the entire bagpipe culture, represent a long and continuous music tradition of peasants and shepherds, who lived on the territory of Slovakia. In terms of their construction, the types of bagpipes used in Slovakia belong to the broader context of Central Europe. However, many of their attributes represent identification signs of the tradi- 233 �234 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Bagpiper Pavol Kužma, Kysuce Region – northern Slovakia, 2013. Photo by Michal Veselský. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena tional folk culture in Slovakia, for instance: technological methods of bagpipes’ construction; aesthetical forms of instruments; local as well as individual styles of bagpipe interpretation; song and dance repertoire; rituals associated with bagpipes; texts of bagpipe songs; and a folk oral tradition associated with bagpipes (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016). 4. The puppetry in Slovakia and Czechia Traditional puppetry in Slovakia and Czechia is an inherent part of the vernacular theatrical and literary tradition. Initially, it was promoted by families of nomadic puppeteers who made their living by performing in theatrical plays. The original repertoires that had been based on imported European patterns underwent a rapid process of folklorisation. They were enriched by specific local linguistic and themes and developed their own typology of personages and artistic interpretations of puppets. The most famous personages are Gašparko and the codgers – peasants Škrhola and Trčka. Traditional puppetry combines dramatic, dramaturgy, staging, interpretation, scenography, fine art and musical skills, and still is a vital part of the intangible cultural heritage in Slovakia and Czechia (Hamar, Ryšavá, and Voľanská 2016) Our next expectation in connection with the UNESCO Representative Lists is a joint multinational submission of ‘Blue-dyeing’ together with four Central European countries: Austria, Czech Republic, Hungary, and Germany. In November 2017, a proposal called ‘Multipart singing in Horehronie Region’ will be evaluated by the Committee of UNESCO. Education From the very beginning, it was clear that complex care would require addressing the youngest generation and finding the way to convey the information to elementary schools. The expert group proposed to create a run-through theme ‘Regional Education and Traditional Folklore Culture’. This is not a particular class subject; ‘run-through’ refers to the fact that teachers can communicate the information through a number of different subjects. The project was approved by the Ministry of Education, Science, Research and Sport (Ministerstvo školstva, vedy, výskumu a športu) and since 2009 has been a part of the State Pedagogical Program. Early in the project, we became aware of the lack of literature and other available materials to support school curricula on this topic. This lack was considered and addressed when implementing the next project: publishing. 235 �236 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Publishing In the publishing plan, as indicated above, we focused on books to promote and support the teaching of the run-through topic in schools. We published several titles, which were put on the list of teaching aids by the Slovak Ministry of Education. Titles such as Vianoce na Slovensku (Christmas in Slovakia) or Maľovanky kroje Slovenska (Slovakia’s folk costumes) were distributed to all elementary schools and to five hundred kindergartens in Slovakia. Other publications included an edition called Ľudové piesne regiónov Slovenska (Folk songs from regions of Slovakia), which contains 8 song books to support musical education; or Slovenské ľudové hudobné nástroje (Slovak folk music instruments), which is a book with a multimedia CD that presents Slovak instruments in four ways: using text, audio, video and photographic documentation. The second part of our publishing plan was aimed at methodological support of live manifestations of traditional folklore culture and their presentation. We annually publish a booklet of the elements inscribed on the Representative Lists of Slovakia which is published in both Slovak and English. We are also planning to publish a monograph of the elements inscribed in the UNESCO Representative List of the ICH of Humanity. At present, we are working on a new project called ABC book of Intangible Cultural Heritage, which is designed as a set of books for primary schools. Conclusions I have mentioned the crucial parts of the conception of safeguarding the intangible cultural heritage in Slovakia. Each of them is important, and when deciding on the area on which we should stress more, we came to the conclusion that the values of cultural heritage will be best preserved only when our care is complex and the individual parts match and fit each other. However, most of our present efforts are focused mainly on two of our activities: creating the digital archive of traditional folk culture and completing the Lists of Intangible Cultural Heritage. Regarding the Lists, we strongly believe in their importance. By promoting and increasing the number of elements, we raise public awareness about the significance of the intangible cultural heritage in general. The bearers and communities also become aware that their knowledge and practices have an important value for the entire society. On the other hand, we are dealing with the negative influence of the promotion: commercialisation and deformation of its presentation as an unintentional result of the listing. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena We are trying to find a proper mechanism to oversee the course and changes of inscribed elements and welcome the committee’s suggestion for their better safeguarding. This year, we are waiting for the first evaluation reports from the proposers, which should provide us with feedback about the problems they are dealing with, and about their point of view on the meaning of the List. Regarding the digital archive, almost eighty percent of our activities are aimed at creating a professional presentation platform, where all our digital objects will be available to the public. The first step will be to fill the archive with perfectly processed objects supplemented with complete metadata. The next step will include creating the digital and multimedia presentations of traditional folk culture, which will be able to connect practical information with emotional stories about persons, objects, or locations. We consider this as an important way of using digital content, especially for the young generation. Such combination of new information technologies and traditional knowledge in practice means creating spaces and opportunities for interdisciplinary collaboration, suitable for subsequent innovative solutions in creative industries. References Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru. 2016a. “O projekte [About the project].” Accessed October 24. http://www. ludovakultura.sk/index.php?id=5893. Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru. 2016b. “Representative List of Slovakia.” Accessed October 24. http://www. ludovakultura.sk/index.php?id=5953. Hamar, Juraj, ed. 2007. Tradičná a ľudová kultúra v dokumentoch UNESCO [Traditional folk culture in the UNESCO documents]. Bratislava: Slovenské centrum pre tradičnú kultúru. Hamar, Juraj, Eva Ryšavá, and Ľubica Voľanská, eds. 2016. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Slovakia. Register of the Best Safeguarding Practices in Slovakia. Bratislava: Slovak Intangible Cultural Heritage Centre. Kyseľ, Vladimír, ed. 2008. Koncepcia starostlivosti o tradičnú ľudovú kultúru [Conception of safeguarding the traditional folk culture]. Bratislava: Národné osvetové centrum. Kyseľ, Vladimír. 2010. Inventarizácia tradičnej ľudovej kultúry. Metodické zošity na podporu výskumu, spracovania a prezentovania tradicnej ľudovej kultury [Inventory of traditional folk culture. Methodical papers to support research, processing and presentation of traditional folk culture]. Bratislava: Centrum pre tradičnú ľudovú kultúru. Kyseľ, Vladimír. 2016. “Digitálny fond tradičnej ľudovej kultúry – národný projekt [Digital Fund of Traditional Folk Culture – a national project].” ITlib. Informačné technológie a knižnice 2: 55–59. 237 �238 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Safeguarding intangible cultural heritage in Bulgaria Albena Georgieva* * Professor at the Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum, Bulgarian Academy of Sciences, e-mail address: albenaang@abv.bg. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena ICH experts carried out the necessary consultations with eminent sociologists and devised a questionnaire card, which was circulated nationwide through an extensive network of various cultural institutions: respective municipality departments, museums, and specific Bulgarian chitalishta (community cultural centres) existing in almost every settlement. Thus, the questionnaire was filled in by local representatives who were familiar with the tradition in their region and – what is more important – with its concrete bearers and masters, who could perform it and transmit it to the younger generation. In Bulgaria, the work on the institutional safeguarding of intangible cultural heritage (ICH) in accordance with the UNESCO guidelines already has a meaningful history. The state participated in the process of preparing the Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore, adopted on the 25th General UNESCO Conference in Paris 1989 (Santova 1990) – a significant step towards evaluating and declaring the need and importance of protecting traditional culture and cultural variety. National Inventory of Intangible Cultural Heritage Bulgaria is also one of the leading countries in the world in developing its national inventory of ICH. Realising the UNESCO program Living Human Treasures adopted by the Executive Board in 1993, the project ‘Living Human Treasures – Bulgaria – List of Activities’ was realised by a team of experts from the Institute of Folklore (Institut za folklor)1 at the Bulgarian Academy of Sciences (BAS, Balgarska akademiya na naukite) under the leadership of Prof. Mila Santova, D.Sc, in years 2001 and 2002. To achieve their final goal and to prepare the lists of remaining living traditional activities nationwide and in the various regions of the country, the experts, qualified in field research and 1 Since 2010, the Institute of Folklore has been merged with the Ethnographic Institute and Museum to become the Institute of Ethnology and Folklore Studies with Ethnographic Museum (IEFSEM, Institut za etnologiya i folkloristika s Etnografski muzey) at the Bulgarian Academy of Sciences. 239 �240 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development in studying oral folk culture, cooperated with the Regional Activities Department in the Ministry of Culture (Otdel “Regionalni deynosti” na Ministerstvoto na kulturata) (Peycheva 2002; Anastasova 2003; Petkova 2004). They carried out the necessary consultations with eminent sociologists and devised a questionnaire card, which was circulated nationwide through an extensive network of various cultural institutions: respective municipality departments, museums, and specific Bulgarian chitalishta (community cultural centres) existing in almost every settlement. Thus, the questionnaire was filled in by local representatives who were familiar with the tradition in their region and – what is more important – with its concrete bearers and masters, who could perform it and transmit it to the younger generation. This made it possible for the project team to focus not only on the elements important for maintaining a sustainable identity of the communities on different levels (local, regional and national) but also on the ‘living human treasures’ themselves – people who are able to effectively re-create and hand down traditional skills and knowledge. Parallel to learning the results from the questionnaire card and to its circulation in the country, some theoretical and training seminars were organised in order to clarify the significance and objectives of UNESCO programs for safeguarding ICH and to broaden the competencies of local specialists and officials in culture departments. After the filled cards were returned, the experts from the Institute of Folklore carried out extensive statistical and analytical work, verifying some of the confusing or unclear data in the field. As a result, in December 2002, the list titled ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ was officially submitted to the Minister of Culture and was published online in Bulgarian and in English (http://www.treasuresbulgaria.com). The list consists of two main levels: the first one is national and includes the activities and skills that are representative of the country as a whole, while the second one comprises of 28 regional lists that correspond to the respective administrative divisions in districts; it also particularises in more detail the activities typical for the communities from each district. Furthermore, in the inventory, six main spheres of ICH are differentiated: ‘Traditional rites and feasts’, ‘Traditional singing and music playing’, ‘Traditional dancing and children’s games’, ‘Traditional narration’, ‘Traditional crafts and traditional production of homemade objects or products’, and ‘Traditional medicine’. The respective experts have also prepared a theoretical introduction to every sphere, outlining its range and characteristics, as well as the history of its investigations. Based on the data acquired through the questionnaire cards, they also depicted its development and possible transformation in the contemporary world. The inventory and the experts’ research outcomes were also published in a book – a bilingual volume in Bulgarian and in English (Santova et al. 2004). �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena The Bulgarian inventory – although it precedes the UNESCO 2003 Convention (adopted in Paris on 17 October 2003 and operating since 20 April 2006) – actually meets the main requirement of its article 12.2 Bulgaria ratified the UNESCO Convention 2003 (see Santova 2004) with a law passed by the 40th National Assembly in January 2006. The Convention was promulgated in the State Gazette3 and has operated for the Republic of Bulgaria since 10 June 2006. In 2006, a National Council for ICH (Natsionalen savet za nematerialno kulturno nasledstvo), a successor to the preceding National Council for Folklore, was established at the Ministry of Culture. Its tasks are: • to support and develop a strategy for safeguarding and popularisation of the Bulgarian ICH; • to propose measures for the application of the international acts in the sphere of ICH and for the elaboration of the systems of ICH safeguarding; • to give recommendations on issues related to the preservation and popularisation of ICH; • to submit to the Minister of Culture’s approval the elements of ICH selected from the regional nominations for inscription in the National Representative List of ICH. South-East European Experts Network on Intangible Cultural Heritage In the summer of 2007, a seminar of the South-East European experts on ICH was held in Bulgaria, organised by the Institute of Folklore at BAS, the Ministry of Culture, and the National Commission for UNESCO – Bulgaria (Natsionalna komisiya za UNESCO – Balgaria), with the support of the UNESCO Office in Venice. The seminar was a fruitful forum for the further development of the methodology on realising the UNESCO ICH safeguarding programs, and for exchanging the experience and good practices from the particular works on drawing up the national inventory. Participants included representatives of nine countries from South-Eastern Europe: Albania, Bosnia and 2 The full text of Article 12 of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage is as follows: ‘Article 12 – Inventories 1. To ensure identification with a view to safeguarding, each State Party shall draw up, in a manner geared to its own situation, one or more inventories of the intangible cultural heritage present in its territory. These inventories shall be regularly updated. 2. When each State Party periodically submits its report to the Committee, in accordance with Article 29, it shall provide relevant information on such inventories.’ 3 Konvenciya za opazvane na nematerlialnoto kulturno nasledstvo, Darzhaven vestnik no. 61, 28 July 2006. 241 �242 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Bistritsa Babi at UNESCO, 2013, © Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Macedonia, Romania, Slovenia, and Turkey. The seminar ended in establishing a South-East European Experts Network on ICH (Ekspertna mrezha po nematerialno kulturno nasledstvo ot Yugoiztochna Evropa) (Stanoeva 2007). The Network became a platform to reinforce cooperation, exchange knowledge, and share experiences on safeguarding ICH among the countries in the region. In 2016 in Brac, Croatia, Tenth Annual Meeting of the Network took place – the latest in a series of meetings held in the years since its founding (Arbanasi, Bulgaria, 2007; Safranbolu, Turkey, 2008; Zagreb, Croatia, 2009; Râmnicu-Vâlcea, Romania, 2010; Belgrade, Serbia, 2011; Athens, Greece, 2012; Sofia, Bulgaria, 2013; Limassol, Cyprus, 2014; Venice, Italy, 2015). Living Human Treasures – Bulgaria The beginning of 2008 saw the start of the National System ‘Living Human Treasures – Bulgaria’. It is coordinated by the Ministry of Culture and the Institute of Folklore at BAS and realised in cooperation with the National Commission for UNESCO – Bulgaria. Its objective is to contribute to the presentation and safeguarding of traditional skills and knowledge of important historical and cultural significance for Bulgaria that can be passed to future generations. The team of academic experts developed the guidelines for the practical operation of the System, trying to envisage the possible problems, challenges, and the ways to approach them in the instructions. A preliminary seminar was organised in December 2007, with the aim of training the representatives of regional museums, the Regional Expert Consulting and Information Centres (Regionalno ekspertno-konsultantski i informacionni centrove), and some local chitalishta – those that were expected to be directly involved in the nomination process (Grancharova 2008). The System ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ is carried out biennially and proceeds in two rounds – regional and national. The first, pilot stage in 2008 indicated the goodwill of the state and the society as a whole for identifying, presenting and safeguarding its ICH, which consequently secures the safeguarding of its very cultural identity in the conditions of globalisation and unification. The Living Human Treasures of Bulgaria, inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Bulgaria (Natsionalna predstavitelna lista na nematerialnoto kulturno nasledstvo „Zhivi choveshki sakrovishta – Balgaria”) are as follows: 243 �244 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Project name Nominating institution Bearer Nestinarstvo [firewalking ritual], messages from the past: the Panagyr [fair] of saints Constantine and Elena in the village of Bulgari Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Burgas, District Burgas A group from Bulgari (headed by Michail Michailov), Tzarevo Municipality, District Burgas Kalusha – long-standing tradition kept for the generations to come Chitalishte ‘Nicola Y. Vaptzarov’, Hurletz, Kozlodui Municipality, District Vratza Group for authentic folklore ‘Kalushari’ Traditional Vasilitsa wedding Chitalishte ‘Geo Milev’, town of Momin Prohod, Kostenetz Municipality, District Sofiya Folklore ensemble ‘Momin Prohod’ 2008 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Two-part singing in the town of Nedelino Chitalishte ‘Svetlina’, town of Nedelino, District Smolyan Group for authentic singing (headed by Aneta Emilova) TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Chitalishte ‘Prosveta’, town of Apriltsi, and Museum of Art Crafts and Applied Arts (Muzey na narodnite hudozhestveni zanayati i prilozhnite izkustva), town of Troyan, District Lovech Dyanko Dyankov (master of weapons, knives and tinning copper utensils) Two buenets met and started a dialog Chitalishte ‘Napredak – Yuper’, town of Kubrat, Kubrat Municipality, District Razgrad Group for source folklore and customs Mask game ‘Djamal’ (Koshov, Municipality of Ivanovo, District Ruse) Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Ruse, District Ruse Group for authentic folklore Dyanko Dyankov – master of ancient weapons from the town of Apriltsi 2010 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING The song – past, present and future Chitalishte ‘Sts. Cyril and Methodius – 1926’, town of Satovcha, Satovcha Municipality, District Blagoevgrad Women’s group for ‘high voice singing’, children’s group for ‘high voice singing’ TRADITIONAL DANCING AND CHILDREN’S GAMES Spring folklore dancing on songs from the town of Banya, Karlovo Region Chitalishte ‘Sts. Cyril and St. Methodius’, town of Banya, Karlovo Municipality, District Plovdiv Group for source folklore Chitalishte ‘Minyor – 2005’, town of Pernik, Pernik Municipality, District Pernik Lidia Evtimova Dobrevska, storyteller from the town of Breznik, Breznik Municipality, District Pernik Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Pernik, District Pernik Surova groups from 31 locations TRADITIONAL NARRATION Listen and you will know 2012 TRADITIONAL RITES AND FEASTS The national Surova [St. Basil’s Day] celebration in the region of Pernik Table 1. The Living Human Treasures of Bulgaria, inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Bulgaria. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Dobarsko babi [Grannies] – keepers of the Voditsi traditional rite Chitalishte ‘Prosveta – 1927’, Dobarsko, Razlog Municipality, District Blagoevgrad ‘Grannies from Dobarsko’ Let us preserve the Danube rhythms in Antimovo village Chitalishte ‘Razvitie – 1926’, Antimovo, Vidin Municipality, District Vidin Aerophonic music ‘Danube rhythms’ TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS From the source today in order to continue existing tomorrow Chitalishte ‘Bratstvo – 1869’, town of Kustendil, District Kustendil Stefan Alexov Petrov from Lomnitsa village Carpets from Chiprovtsi Chitalishte ‘Peter Bogdan – 1909’, town of Chiprovtsi, Chiprovtsi Municipality, District Montana Women’s folklore group and youngsters (Ivanka Ivaylova and Zaharinka Ivaylova) St. Lazarus’s Day ritual in Staro Selo village – from centuries to centuries Chitalishte ‘Vazrazhdane – 1940’, Staro Selo, Tutrakan Municipality, District Silistra Ensemble for authentic folklore ‘Staroseltsi’ Hıdrellez – Alevi carnival games from Bisertsi village Chitalishte ‘Stefan Karadzha – 1928’, Bisertsi, Kubrat Municipality, District Razgrad Group for source folklore Dervish’s Day in Lesichovo Chitalishte ‘Otets Paisii – 1890’, Lesichovo, Lesichovo Municipality, District Pazardzhik Mummers group 2014 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING ‘Dobrudzha Thriad’ – past, present and future Chitalishte ‘Yordan Yovkov – 1870’, Dobrich, District Dobrich Group ‘Dobrudzha Thriad’ – Stefan Georgiev Mitev, Atanas Stoyanov Mitev, Zhivko Georgiev Stoyanov TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Belts woven ‘on barks’ Chitalishte ‘Probuda – 1958’, Shumen, District Shumen Sofka Petrova Dimitrova The Erkech ritual on St. Lazarus’s Day: a living tradition Chitalishte ‘Prosveta – 1906’, Kozichino, Pomorie Municipality, District Burgas Group for authentic folklore Mummers at Shrovetide Chitalishte ‘Probuda – 1927’, Bozveliysko, Provadiya Municipality, District Varna Group for authentic folklore Painting eggs with wax Chitalishte ‘Prosveta – 1881’, Kostenets, Kostenets Municipality, District Sofia Ivanka Petrinina, Ivanka Tsvetanova, Lyubka Stamatova, Tsvetanka Nadzhakova, Yordanka Gerina, Mariana Dukova, Lyubka Katsarova, Nadezhda Petrinina, Lyudmila Chingova 2016 TRADITIONAL RITES AND FEASTS TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Polyphonic women’s / men’s singing with tambura accompaniment Chitalishte ‘Sts. Cyril and Methodius – 1919’, Dorkovo, Rakitovo Municipality, District Pazardzhik Men’s vocal folklore group at ensemble ‘Ovcharska Pesen’ [Shepard’s song] 245 �246 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Project name Nominating institution Bearer The Rhodope bagpipe – the magic of the mountain Chitalishte ‘Rodopska Prosveta – 1923’, Devin, Devin Municipality, District Smolyan Group of bagpipe players TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING / TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Kostadin Ilchev – a distinctive continuer of the Rhodope bagpipe tradition Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey) ‘Stoyu Shishkov’, Smolyan, District Smolyan Kostadin Stefanov Ilchev TRADITIONAL DANCING AND CHILDREN’S GAMES Traditional dances in Gamzovo village – tradition meets the future Chitalishte ‘Prosveta – 1928’, Gamzovo, Bregovo Municipality, District Vidin Gamza Ensemble for Source Folklore With the dances of our ancestors Chitalishte ‘Otets Paisii – 1956’, Pet mogili, Nikola Kozlevo Municipality, District Shumen Youth dance group ‘On the Square’ TRADITIONAL DANCING AND CHILDREN’S GAMES / TRADITIONAL SINGING AND MUSIC PLAYING Songs and dances in the square of Kipra village Chitalishte ‘Hristo Botev – 1927’, Kipra, Devnya Municipality, District Varna Ensemble for authentic folklore ‘Kipra’ TRADITIONAL CRAFTS AND TRADITIONAL PRODUCTION OF HOMEMADE OBJECTS OR PRODUCTS Knitting of fishing tackles – pounds, fishing nets and hoop nets – a thousand-year old craft in the Burgas Bay Regional Historic Museum (Regionalen istoricheski muzey), Burgas, District Burgas Stalin Ivanov Iliev The Living Human Treasures of Bulgaria, inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of the Republic of Bulgaria; cont. The successful biennial realisation of the System ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ proves that there are elements of ICH that are actively maintained in practically all of the country’s regions. It also demonstrates the readiness and the responsibility of all the community representatives and experts that take part in the nominations and the selections. In the framework of this program, an integral archive for all the documents and materials, connected with the programs for safeguarding the ICH is established at the National Centre for ICH (Natsionalen tsentar za nematerialno kulturno nasledstvo) at IEFSEM. Beside the inscriptions in the Representative List of the ICH of the Republic of Bulgaria, the state realised four successful inscriptions in the UNESCO Representative List of ICH of Humanity: in 2008 – ‘Bistritsa Babi, archaic polyphony, dances and rituals from the Shoplouk region’ (Sofia District) (Shtarbanova 2006), a traditional female polyphonic voice ensemble, continued for three generations; in 2009 – ‘Nestinarstvo, messages from the past: the Panagyr of Saints Constantine and Helena in the village of Bulgari’ (Burgas District) [a firewalking ritual, anastenaria – editorial �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena note]; in 2014 – ‘The tradition of carpet-making in Chiprovtsi’ (Montana District); in 2015 – ‘Surova folk feast in Pernik region’ (Pernik District), wintertime New Year’s celebrations. In addition, another two nominations submitted in 2013 for inscription in the Representative List of ICH of Humanity are awaiting evaluation: ‘High voice polyphonic singing from Dolen and Satovcha’ (Blagoevgrad District) and ‘Two-part singing from the town of Nedelino’ (Smolyan District). Another two nominations were submitted in 2013 for inscription in the Register of Good Safeguarding Practices: ‘The folklore fair in Koprivshtitsa’ (Sofia District) was inscribed in December 2016, while the ‘Bulgarian chitalishte (community cultural centre): practical experience in safeguarding the vitality of the intangible cultural heritage’ still awaits evaluation. Furthermore, in 2014, Bulgaria took part in a multinational nomination – together with the Former Yugoslav Republic of Macedonia, the Republic of Moldova, and Romania – for inscription in the Representative List of ICH of Humanity of ‘Cultural practices associated to the 1st of March’. During the first cycle of 2015, the UNESCO Committee requested additional information from the State Parties and invited them to resubmit the nomination for examination in the following cycle (2017). The Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO The Regional Centre for the Safeguarding of the ICH in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO (Regionalen tsentar za opazvane na nematerialnoto kulturno nasledstvo v Yugoiztochna Evropa pod egidata na UNESCO) was founded in 2008, registered as a non-profit organisation in accordance with the Bulgarian legislation. With the Resolution adopted at the 35th session of UNESCO General Conference in October 2009, the Regional Centre was recognised as a regional centre (Category 2) under the auspices of UNESCO. The agreement between UNESCO and the Bulgarian Government, which regards the establishment of the Regional Centre in Sofia, was signed on 25 October 2010 in Paris. On 16 March 2011, Bulgarian Parliament ratified the Agreement, entering it into force. On 20 February 2012, UNESCO Director-General Irina Bokova, together with the former Minister of Foreign Affairs Nikolay Mladenov, the former Minister of Culture Vezhdi Rashidov, and the former President of Bulgarian Academy of Sciences Nikola Sabotinov officially inaugu- 247 �248 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development International Folklore Festival ‘Between Three Mountains’, 2013, © Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena rated the Regional Centre for the Safeguarding of ICH in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO in Sofia. The co-founders of the Sofia Centre are: the Ministry of Culture of the Republic of Bulgaria, the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Bulgaria (Ministerstvo na vanshnite raboti), and the Bulgarian Academy of Sciences. The necessary funds for the running costs of the Sofia Centre are provided by the Bulgarian Government. For this purpose, a specific article in the Bulgarian Cultural Heritage Act has been amended. Members States of the Sofia Centre are: Albania, Armenia, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Georgia, Greece, The Former Yugoslav Republic of Macedonia, Moldova, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia, and Turkey. The mission of the Sofia Centre is to promote cooperation in the field of ICH on the national, regional, and international level, and to carry out initiatives for safeguarding and popularising ICH in the countries of South-Eastern Europe. As a Category 2 centre under the auspices of UNESCO, the Sofia Centre is expected to contribute directly to achieving the Strategic Programme Objectives or programme priorities and themes of the organisation. The key objectives are: • to promote the UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage and to contribute to its implementation; • to increase the participation of communities, groups, and individuals in safeguarding the ICH in the region; • to coordinate and exchange information related to ICH; • to foster regional and international cooperation between the countries in the region and UNESCO; • to support and participate in the activities that aim to enhance the capacity of experts in the field of ICH. In order to achieve the above objectives, the specific functions of the Centre include: • instigation and coordination of research into practices of safeguarding ICH elements present in the South-Eastern European countries, as referred to in Articles 11, 12, 13 and 14 of the 2003 Convention; • organisation of training courses on subjects connected to the safeguarding of ICH; • improvement of international and regional cooperation through networking with institutions active in the domain of ICH, notably those established under the auspices of UNESCO (Category 2), in order to coordinate activities and exchange information and knowledge concerning the safeguarding of ICH, and to promote good practices. 249 �250 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Surova folk feast in Pernik region, 2013, © Regional Centre for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Since its beginning, the Sofia Centre has been realising three key types of activity: capacity building, networking, and raising awareness. Capacity building One of the main goals of the Regional Centre is to support and encourage the countries of the region in strengthening their capacity for safeguarding ICH at the national level. In this regard, the Centre organises a series of training seminars in the framework of UNESCO’s global capacity-building strategy in the field of ICH. Until now, eight seminars have been successfully delivered in five countries in the region (Bulgaria, Albania, The Former Yugoslav Republic of Macedonia, Romania, and Croatia). Networking The Regional Centre focuses its efforts on enhancing the regional and international cooperation in the field of ICH through networking and forming active partnerships. Pursuing this goal, the Centre realises activities aiming at the exchange of information and knowledge about the safeguarding of ICH and the promotion of best practices in related policies, including the organisation of annual meetings of the South-East European Experts Network on ICH, meetings of related Category 2 centres, workshops and seminars. These are, among others: the Conference on ‘Intellectual Property, Intangible Cultural Heritage and Traditional Medicine’ in the Context of Policies for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe (2015); Round table on ‘70 Years UNESCO: Peace through Education, Science and Culture’ (2015); The Contribution of UNESCO Member States in South-Eastern Europe to the Dissemination and Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (2015, see Ivanova 2016). Raising awareness Through various actions and events, the Regional Centre endeavours to raise awareness about the ICH in the region, to inform the wide public about the dangers that threaten this heritage as well as about the initiatives undertaken for the implementation of the 2003 Convention. Fulfilling this objective, the Regional Centre supports and organises international representative events such as film festivals, exhibitions, concerts, and promotion materials. The Centre has updated its official website (http://www.unesco-centerbg.org) with a new layout, new design, and new administration, all intended to facilitate its use and its way of posting information. 251 �252 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development In the future, the Regional Centre is planning to intensify its cooperation with the countries of South-Eastern Europe, and to expand the network of experts in order to increase the capacity for the safeguarding of ICH and for implementing the 2003 Convention at the national level; it strives to be the platform for disseminating and exchanging information in the field of ICH. References Anastasova, Ekaterina. 2003. “Zhivi choveshki sakrovishta. Nomenklatura na deynostite – Balgariya [Living Human Treasures. List of activities – Bulgaria]”. Balgarski Folklor 29 (2–3): 187–88. Grancharova, Evgenia. 2008. “Natsionalen seminar „Zhivi choveshki sakrovishta – Balgaria” [National seminar ‘Living Human Treasures – Bulgaria’]”. Balgarski Folklor 34 (1): 154–56. Ivanova, Miglena, ed. 2016. The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in SouthEastern Europe under the auspices of UNESCO. Petkova, Svetla. 2004. “Etap ot proekta „Zhivi choveshki sakrovishta – Balgariya” priklyuchi uspeshno [A stage of the project ‘Living Human Treasures – Bulgaria’ completed successfully]”. Balgarski Folklor 30 (1–2): 194–95. Peycheva, Lozanka. 2002. “Zhivi choveshki sakrovishta – Balgaria [Living Human Treasures – Bulgaria]”. Balgarski Folklor 28 (2): 81–83. Santova, Mila. 1990. “Preporaka za opazvane na folklora [A recommendation for the safeguarding of folklore]”. Balgarski Folklor 16 (3): 110–14. Santova, Mila. 2004. “Konventsiya na YUNESKO za opazvane na nematerialnoto kulturno nasledstvo [UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage]”. Balgarski Folklor 30 (3): 118–32. Santova, Mila, Dimitrina Kaufman, Albena Geogieva, Lozanka Peycheva, Ekaterina Anastasova, Vanya Mateeva, Radka Bratanova, et al. 2004. Zhivi choveshki sakrovishta: Balgaria / Living Human Treasures: Bulgaria. Sofia: Akademichno izdatelstvo “Prof. Marin Drinov.” Shtarbanova, Anna. 2006. “Otlichena balgarska kandidatura sred svetovnite shedyovri na nematerialnoto kulturno nasledstvo na chovechestvoto [A distinguished Bulgarian candidature among the world’s masterpieces of intangible cultural heritage]”. Balgarski Folklor 32 (2): 134–35. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Stanoeva, Iva. 2007. “Regionalen seminar na eksperti ot Yugoiztochna Evropa po problemite na nematerialnoto kulturno nasledstvo [A regional seminar of experts from South-Eastern Europe on the problems of intangible cultural heritage]. Balgarski Folklor 33 (4), 112–16. 253 �254 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Documentation as a form of safeguarding of the intangible cultural heritage in China: practice and experience Deng Xuechen* * Director of Digitizing Center, China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts (中国艺术研究院–中国非物质文化遗产保护中心), e-mail: dengxuechen@ihchina.cn. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena At the beginning of the 21st century, China launched a nationwide survey on intangible cultural heritage. The survey, spanning from June 2005 to December 2009, captured a collection of 290,000 precious objects and materials, producing two-billion-word documents, 4.77 million pictures, and a large number of audio-video materials, which resulted in 870,000 ICH elements in total. The past fifteen years have witnessed the great importance Chinese government attaches to the safeguarding of intangible cultural heritage. In line with its different domains and survival conditions, four approaches have been established over this time: productive safeguarding, integrated safeguarding, prioritised rescue safeguarding, and legislative safeguarding. What is more, these four approaches, respectively supported by actions and solutions, have been practically proved to play a positive role in the safeguarding efforts. China has accumulated rich experience in the successful establishment and improvement of the Chinese national list system of intangible cultural heritage, the recognition and nomination of bearers, the publicity and exhibition of intangible cultural heritage, and the first national survey of intangible cultural heritage; furthermore, a great amount of intangible cultural heritage has been safeguarded effectively. Documentation, as a primary and essential way of prioritised rescue safeguarding, proved to be a useful solution, especially in the current information and technology-oriented society. As such, it provides a significant contribution to the sustainable development of intangible cultural heritage safeguarding. In fact, China enjoys a long history of studying, documenting, and preserving national and folk cultures. Since the founding of the People’s Republic of China in 1949, the Government has been making great efforts to preserve its intangible cultural heritage. Many experts and scholars visited remote regions inhabited by national minorities, conducted surveys, and collected vast amounts of data on their national and folk cultures. For example, two professors: Yang Yinliu and Cao Anhe, who worked at the Institute of Music of Chinese National Academy of Arts (中国艺术研究院音乐 研究所), recorded the famous Erhu musical piece Er Quan Ying Yue (The Moon reflected on the 255 �256 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development Deng Xuechen during the discussion at the Forum, October 2016. Photo by Paweł Kobek, © National Heritage Board of Poland. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena Er-quan Spring) with a wire recorder in 1950. This was, in fact, the last recording piece of the Erhu performer A Bing, who passed away shortly after. Similar music and sound recordings of over 7000 hours in total, made in the 1950s and 1960s by the Institute of Music, are now one of the most invaluable national legacies – considering that most performers passed away over time. In December 1997, UNESCO proclaimed the traditional music and audio data collected by the Institute of Music as the first inscription on the register of the Memory of the World Programme, which demonstrates effective efforts made by the Chinese government to preserve a large amount of ICH in danger of extinction. In 1979, Ministry of Culture of the People’s Republic of China (中华人民共和国文化部), State Ethnic Affairs Commission of the People’s Republic of China (中华人民共和国国家民族事务委员会), and China Federation of Literary and Art Circles (CFLAC, 中国文学艺术界联合会) jointly launched a general survey which focused on ten fields in five artistic genres, including folk literature, folk music, folk dance, folk opera and drama, which resulted in the composition and publication of a series of ten volumes known as the modern ‘Great Wall of Chinese culture’ (Leilei 2010). At the beginning of the 21st century, China launched a nationwide survey on intangible cultural heritage. The survey, spanning from June 2005 to December 2009, captured a collection of 290,000 precious objects and materials, producing two-billion-word documents, 4.77 million pictures, and a large number of audio-video materials, which resulted in 870,000 ICH elements in total. In the globalised world today, our political, economic and cultural structures as a whole are undergoing revolutionary changes. A large amount of intangible cultural heritage is on the verge of extinction. The rapid technological development in recent years has brought advances in digital technology to our attention for the improvement of ICH documentation. It is thus our duty to undertake the responsibility to document and transmit outstanding traditional Chinese culture by using scientific technology without any delay. At the beginning of 2006, China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts started constructing the database and a digital application in compliance with the requirements of the Ministry of Culture. In 2010, the Ministry put forward the construction of the Digitized Safeguarding Project of Chinese ICH in the Twelfth Five-year Plan (2011–2015), authorising China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts to undertake this project. Subsequently, we have conducted research and exploration over the past five years mainly in the three aspects of defining standards and specifications, establishing a database of digital resources and developing pilot projects. Out of these tasks, defining standards and specifications 257 �258 INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE Safeguarding Experiences in Central and Eastern European Countries and China 10th Anniversary of the Entry into Force of the 2003 UNESCO Convention through the Prism of Sustainable Development is the primary one, as it forms the foundation for the establishment of a standardised system for digitised safeguarding of ICH. Once completed, the standards and specifications will provide guidance for the implementation, management, and application of digitised safeguarding of ICH at both technical level and professional level, enabling the orderly conduct of digitised safeguarding throughout the nation with all unified standards to ensure the quality of digitised resource collection. By the end of 2014, we had accomplished 非物质文化遗产数字化保护专业标准 (Professional standards on digitised safeguarding of ICH),1 a series of three books which cover all the characteristics of ten categories of ICH in China. The three books are titled: 数字资源采集方案编制规 范 (Specifications for the compilation of digital resources collection plan), 数字资源采集实施规 范 (Specifications for the implementation of digital resources collection), and 数字资源著录规则 (Rules for digital resources description). The standards are now applied in twenty-six regions in China. By using such professional standards, recorders can learn the whole process of intangible cultural heritage collection, including how to collect information, how to make plans, and how to implement them. Besides, the professional standards can also provide specific requirements on the environment and the process of collection. Based on the Chinese practice and experience over the past years, I believe that four decisive factors are essential to ensure the success of ICH documentation. The first factor is qualified manpower, which should be equipped with rich knowledge of ICH, and be capable to document its elements in line with required standards. What is more, ICH experts or professionals must be the leading members of that manpower. However, in reality, the shortage of ICH professionals is the biggest concern we are facing. The second factor is documentation standards, which should define how to document and what to document. As mentioned earlier, China has made tremendous endeavours to set such standards, since the ten ICH categories differ from each other in details, and therefore require specific standards for documentation of each respective category. The third factor is devices and equipment, including, but not limited to cameras, scanners, and recorder pens. Sometimes, advanced equipment such as high-speed cameras is required when documenting details of various performing arts or moving processes. The fourth factor is time. It refers to specific moments, such as festivals or ceremonies that only occur at exact times. Knowing when these events occur is crucial to their documentation. This factor also refers to the duration and the process of documentation, as it is usually an enduring task. 1 A research achievement of cultural industry standard formulation project undertaken by Chinese National Academy of Arts. �Part 2. ICH and the examination and documentation of phenomena China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts plays an important role in collecting, documenting, archiving and conserving data on intangible cultural heritage, as well as in providing information and raising awareness on the importance of ICH. Furthermore, as the internet is widespread today, it is the best channel to introduce and disseminate the Chinese ICH, as well as to practice information sharing. In line with the requirement regarding the national safeguarding of ICH, China National Center for Safeguarding Intangible Cultural Heritage of Chinese National Academy of Arts started constructing the website at the beginning of 2006, which was completed and opened to the public as China’s official ICH website (www.ihchina.cn) in September 2006. The Website is used to introduce and popularise ICH elements among the public, both in China and other parts of the world; reflecting the richness and variety of Chinese traditional culture as a contribution to the safeguarding, scientific research, academic exchanges and popularisation of ICH in China. The major columns are as follows: Homepage, Organisations, Normative Instruments, UNESCO Lists, National Lists, ICH Bearers, Nomination Directives, News, Protection Forum, Exhibition and Performance. Under the Protection Forum, a large number of essays and interviews with ICH masters are provided. Under the Features, there are reports on ICH activities, detailed introduction to ICH elements and safeguarding experience. Beside these columns, there are more: Repository, Master, ICH Memory, and others. As a convenient platform to demonstrate and popularise information on Chinese ICH, the Website plays an important role in ICH information sharing. References Leilei, Jia, ed. 2010. 数字化时代文化遗产的保护和展现: 中美文化论坛文集 / Preservation and Presentation of Cultural Heritage in Digital Age: China-US Cultural Forum Collection of the Theses. Beijing: Wen hua yi shu chu ban she. 259 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb6a823ae01876dd5ba2e92ded1d247f.pdf dd4d51256ccf406d3bab3a5dedba4ec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6642 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO - konwencja 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6210 Title A name given to the resource Niematerialne dziedzictwo kulturowe: doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. Część 2 Description An account of the resource 237 s.; il.kolor. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Narodowy Instytut Dziedzictwa Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE pod redakcją Hanny Schreiber 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Tytuł Niematerialne dziedzictwo kulturowe: doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju. Redaktor naukowy Hanna Schreiber Recenzent Andrzej Rottermund Redakcja i korekta językowa Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Korekta techniczna Aleksandra Zych Tłumaczenie LIDEX Projekt graficzny oraz skład Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 Narodowy Instytut Dziedzictwa ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-94-1 Wydrukowane przez Łódzkie Zakłady Graficzne Artykuły zebrane w niniejszym tomie przedstawiają opinie ich autorów i n ​ ie reprezentują oficjalnego stanowiska instytucji, w których ci pracują, w szczególności stanowiska Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. �PRZEDMOWY Niematerialne dziedzictwo kulturowe w sercu zrównoważonego rozwoju . . . 12 Timothy Curtis Słowo wstępne . . . 16 Magdalena Gawin Przedmowa . . . 20 Chen Fafen Narodowy Instytut Dziedzictwa w procesie wdrażania w Polsce postanowień Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 26 Małgorzata Rozbicka Słowo wstępne z okazji otwarcia I Forum Eksperckiego Chiny – Europa Środkowa i Wschodnia na temat ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego . . . 34 Leszek Zegzda Kraków i jego dziedzictwo wobec Europy . . . 40 Jacek Purchla �4 ARTYKUŁY OTWIERAJĄCE Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: globalna kampania i jej realizacja w Chinach . . . 52 An Deming Polskie doświadczenia w zakresie wdrażania Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 70 Jan Adamowski CZĘŚĆ 1. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I DOBRE PRAKTYKI W JEGO OCHRONIE Polityki i praktyki mające na celu ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chorwacji. Realizacja Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku na terenie Chorwacji . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Łotwie: wkład organizacji pozarządowych . . . 102 Gita Lancere, Anita Vaivade Niematerialne dziedzictwo kulturowe na Litwie . . . 116 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Realizacja Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terenie Węgier . . . 134 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 CZĘŚĆ 2. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE: BADANIA I DOKUMENTACJA Strategia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego Republiki Czeskiej . . . 150 Martin Šimša Estoński rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypadek drzew krzyżowych . . . 164 Marju Kõivupuu Niematerialne dziedzictwo kulturowe Albanii i wyzwania związane z tworzeniem krajowej ewidencji oraz listy zjawisk i elementów . . . 178 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiwalentność systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Macedonii . . . 198 Welika Stojkowa Serafimowska, Iwona Opetczeska Tatarczewska Wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Serbii: dokumentacja Krajowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Muzeum Etnograficznym w Belgradzie . . . 212 Danijela Filipowić Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Bośni i Hercegowinie . . . 230 Milica Kotur Realizacja Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Słowacji . . . 242 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Bułgarii . . . 256 Ałbena Georgiewa Dokumentacja jako forma ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chinach: praktyka i doświadczenia . . . 272 Deng Xuechen CZĘŚĆ 3. BUDOWANIE SYSTEMU OCHRONY NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO – OBECNE WYZWANIA Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii: sytuacja obecna i perspektywy na przyszłość . . . 282 Marta Nedelcu Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii i działalność Koordynatora . . . 296 Nena Židov Sieci ekspertów ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Węgrzech . . . 310 Eszter Csonka-Takács Niematerialne dziedzictwo w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 316 Katarzyna Zalasińska Co mamy na myśli, mówiąc o „niematerialnym dziedzictwie kulturowym”? Przypadek wesela w Galiczniku . . . 324 Iwona Opetczeska Tatarczewska �7 Koncepcja „świętości świata” jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego w nowoczesnym świecie . . . 330 Vida Šatkauskienė Ochrona i przekazywanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przypadek Surwy w kontekście muzealnym . . . 342 Iglika Miszkowa Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 360 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk CZĘŚĆ 4. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego – początek czy koniec zrównoważonego rozwoju? . . . 376 Eva Románková-Kuminková Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój: studium przypadku przestrzeni kulturowej Suiti na Łotwie . . . 398 Anita Vaivade Religijność potoczna jako element dziedzictwa niematerialnego w aspekcie zrównoważonego rozwoju . . . 408 Katarzyna Smyk �8 Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju. Przypadek budowania techniką suchego muru . . . 424 Mirela Hrovatin Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka . . . 440 Adina Hulubaş Przerwa w przekazie międzypokoleniowym – pytania i zagrożenia. Studium przypadku pieśni Głasoeczko, Republika Macedonii . . . 452 Welika Stojkowa Serafimowska PODSUMOWANIE Dziesięć spostrzeżeń z okazji 10-lecia wejścia w życie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 464 Hanna Schreiber Podziękowania . . . 504 Hanna Schreiber �CZĘŚĆ 3. BUDOWANIE SYSTEMU OCHRONY NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO – OBECNE WYZWANIA �282 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii: sytuacja obecna i perspektywy na przyszłość Marta Nedelcu* * �Radca w Ministerstwie Kultury i Tożsamości Narodowej (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale), Bukareszt, Rumunia, e-mail: marta.nedelcu@cultura.ro. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ...jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej w ciągu ostatniego roku było opracowanie zasadniczego instrumentu prawnego w obszarze dziedzictwa kulturowego, obejmującego także niematerialne dziedzictwo kulturowe – Tezele codului patrimoniului cultural (Podstawy kodeksu dziedzictwa kulturowego). W listopadzie 2016 roku odbyły się konsultacje społeczne, a wkrótce później podstawy te zostały zaaprobowane przez odpowiednie organy władzy publicznej. Omawiany dokument jest w istocie wstępnym etapem na drodze do opracowania Codul patrimoniului cultural (Kodeksu dziedzictwa kulturowego), mającego na celu zharmonizowanie ustawodawstwa krajowego z przepisami na szczeblu europejskim. Wprowadzenie Przez okres ostatnich trzech dziesięcioleci coraz większe grono specjalistów z całego świata wyrażało swoje obawy odnośnie do niekorzystnych konsekwencji postępującej globalizacji dla różnorodności kulturowej narodów, w tym szczególnie dla żyjącego dziedzictwa ludzkości rozumianego jako dynamiczne zjawisko ulegające nieustannym przemianom. Zwracali oni uwagę na konieczność zastosowania środków mających na celu zapewnienie ochrony i zachowania tego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. To właśnie w tym kontekście UNESCO podczas 32. sesji Konferencji Generalnej uchwaliło Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – pierwszy tego rodzaju instrument prawny o charakterze międzynarodowym. Już sam początek tekstu Konwencji stanowi wyraźnie, że �procesy globalizacji i przemian społecznych, chociaż tworzą nowe warunki dla dialogu między wspólnotami, powodują, podobnie jak zjawisko nietolerancji, poważne zagrożenie w postaci degradacji, wyginięcia i zniszczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zwłaszcza w przypadku braku środków na jego ochronę1. Nieco ponad dwa lata później, 29 grudnia 2005 roku, Rumunia ratyfikowała Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku2, stając się tym samym trzydziestym Państwem-Stroną tej Konwencji. 1 � onwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. (polskie tłumaczenie: http://niemateK rialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Tekst Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego). � Ustawa nr 410/2005 o ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu 17 października 2003 roku (Legea nr. 410 din 29 decembrie 2005 privind acceptarea Convenției pentru salvgardarea patrimoniului cultural imaterial, adoptată la Paris la 17 octombrie 2003, Monitorul Oficial [Dziennik Ustaw] nr 17, 9 stycznia 2006). 2 283 �284 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Warto jednak w tym momencie zaznaczyć, że istotne działania mające na celu zapewnienie ochrony żywego dziedzictwa podjęto w Rumunii już kilka dekad wcześniej. Najlepszym przykładem jest tutaj pierwsza inicjatywa w zakresie dokumentacji tradycyjnej kultury Rumunii, której autorem był Dimitrie Gusti (1880–1925), postać o fundamentalnym znaczeniu dla rumuńskiej kultury w okresie międzywojennym, założyciel Szkoły Socjologii w Bukareszcie, socjolog, filozof i esteta. Oparł on swoje badania na koncepcji, że jakiekolwiek próby naukowego zgłębienia istoty narodu muszą rozpocząć się od badania życia na wsi, będącego podstawą egzystencji Rumunów jako nacji. W 1925 roku Dimitrie Gusti rozpoczął szeroko zakrojoną kampanię, w ramach której interdyscyplinarne zespoły badaczy – socjologów, etnografów, geografów i innych ekspertów – przeanalizowały istotne przejawy życia wiejskiego. Dziesięć lat później ten imponujący projekt nabrał bardziej realnych kształtów w postaci Muzeum Wsi Rumuńskiej (Muzeul Satului Românesc), założonego w 1936 roku i będącego jednym z pierwszych skansenów w Europie. Mimo że początkowo celem projektu było prowadzenie badań naukowych, podczas badań terenowych członkowie zespołów naukowych zgromadzili liczne przedmioty o charakterze reprezentatywnym – meble, ceramikę, tekstylia, narzędzia – następnie zaś uznali, że najlepszym sposobem na ich zaprezentowanie zwiedzającym będzie umieszczenie ich we wnętrzach wiejskich domów pochodzących z różnych obszarów etnograficznych. Decyzja ta doprowadziła do powstania wioski w samym centrum Bukaresztu, zwanej Narodowym Muzeum Wsi im. Dimitrie Gustiego (Muzeul Național al Satului ‘Dimitrie Gusti’) (Gusti 2010). Na przestrzeni ostatnich stu lat zrealizowano szereg innych istotnych inicjatyw mających na celu zapewnienie ochrony i promocji żyjącego dziedzictwa Rumunii; działania te – a także zebrane w ich trakcie doświadczenia – stały się solidnym fundamentem dla ratyfikacji i wdrożenia Konwencji z 2003 roku. Krótkie wprowadzenie do historii i aktualnej sytuacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii Rumunia dzieli się na trzy regiony historyczne (patrząc od centrum kraju do jego zewnętrznych granic): obszar śródkarpacki ograniczony przez łuk Karpat, obszar położony na wschód od gór oraz tereny na południe od nich, z granicą na Dunaju – najdłuższej rzece Europy, oddzielającej region Karpat od Półwyspu Bałkańskiego. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania To właśnie specyficzne ramy geograficzne oraz historyczne miały decydujący wpływ na rumuńską kulturę oraz towarzyszący jej etos. Tożsamość Rumunii uformowała się jako mieszanka kultury dackiej oraz rzymskiej, choć różnego rodzaju wpływów było oczywiście więcej. W starożytności oraz średniowieczu najbardziej istotnymi czynnikami kształtującymi tutejszą kulturę stały się wpływy ludów słowiańskich oraz Cesarstwa Bizantyjskiego. Pierwsze, wyrażane przez środowiska naukowe, obawy co do dalszego losu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (folkloru) pojawiły się w drugiej połowie XIX wieku. Na szczególne uznanie zasługuje tutaj Bogdan Petriceicu Hașdeu (1838–1907), rumuński pisarz i filolog, który po raz pierwszy podszedł do zagadnienia folkloru od strony stricte naukowej, formując zasadnicze związki między tą dziedziną wiedzy a innymi obszarami nauki: historią, filologią i psychologią (Chiţimia 1968, 671–74). Wraz z upływem czasu powstawały rozmaite definicje tego wewnętrznie zróżnicowanego zjawiska, a do jego określenia sformułowano bogatą i różnorodną terminologię, przy czym każdy ze stosowanych terminów skupiał się na innym jego aspekcie. Intensywne dociekania badaczy w omawianej dziedzinie oraz niesłabnące zainteresowanie kwestią tego, jaka przyszłość czeka kulturę ludową oraz etnografię, przyczyniły się do powstania obszernych zasobów wiedzy na temat tożsamości narodu rumuńskiego. Różnorodny zasób tradycji, zwyczajów, obrzędów oraz praktyk społecznych można dzisiaj podzielić na 9 zasadniczych regionów etnograficznych: Transylwanię, Marmarosz, Kriszanę, Banat, Oltenię, Muntenię, Dobrudżę, Mołdawię oraz Bukowinę. Na terenie Rumunii działa szereg instytucji i organów rządowych i pozarządowych, operujących na szczeblu lokalnym oraz ogólnokrajowym i odgrywających – w sposób pośredni bądź bezpośredni – zasadniczą rolę w procesie zarządzania i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Kompetencje poszczególnych instytucji określone zostały w treści podstawowego aktu prawnego w obszarze NDZK, jakim jest Rozdział IV ustawy nr 26/2008 o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zgodnie z art. 17 tej ustawy Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale) odgrywa tutaj zasadniczą rolę, zajmując się „koordynacją na poziomie ogólnokrajowym działań instytucji publicznych odpowiadających za obszar niematerialnego dziedzictwa kulturowego”3. Wśród innych realizowanych zadań w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymienić należy opracowywanie polityki i strategii oraz udzielanie wsparcia finansowego insty3 � Legea nr 26 din 29 februarie 2008 privind protejarea patrimoniului cultural imaterial, Monitorul Oficial nr 168, 5 marca 2008. 285 �286 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doina © Instytut Etnografii i Folkloru „Constantin Brăiloiu”, Akademia Rumuńska. Tańce Lad w Rumunii, © Motoc Ioan. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania tucjom odpowiedzialnym za identyfikowanie, ochronę, konserwację oraz promocję niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terenie Rumunii. Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej udziela również wsparcia instytucjom zaangażowanym w proces wdrażania strategii ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Instytucją bezpośrednio odpowiedzialną za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest jednak Narodowy Instytut Dziedzictwa (Institutul Național al Patrimoniului), instytucja publiczna o znaczeniu ogólnokrajowym, podporządkowana Ministerstwu Kultury i Tożsamości Narodowej poprzez Departament Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej (Direcția Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale). Zgodnie z treścią art. 18 ustawy nr 26/2008 jego zasadnicze zadania to „inicjowanie i rozwijanie projektów oraz programów w zakresie zachowania, ochrony i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, „koordynowanie na poziomie metodologicznym działań instytucji kultury w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego” oraz „wdrażanie programów edukacyjnych w obszarze tradycyjnych przejawów kultury”. Jednak najważniejszym chyba obszarem działalności Departamentu Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej jest obsługa organizacyjna i zarządzanie Narodowym rejestrem niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zgodnie z postanowieniami Konwencji z 2003 roku (art. 13 – Inne środki ochrony) w roku 2008 władze Rumunii wyznaczyły organ właściwy do spraw ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego występującego na terytorium kraju: Narodową Komisję ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial). Komisja ta odgrywa istotną rolę w ramach działań związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jest to organ badawczy nieposiadający osobowości prawnej, podległy Ministerstwu Kultury i Tożsamości Narodowej. Organizację i funkcjonowanie Komisji oraz zasadnicze zadania przez nią realizowane określają przepisy zawarte w art. 13, 14 i 15 ustawy nr 26/2008 oraz w rozporządzeniu Ministra Kultury nr 2102/20144. Na tym etapie warto wymienić zaledwie kilka spośród rozlicznych zadań Komisji: „koordynowanie działań związanych z ochroną i promocją niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z polityką kulturalną Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej”, „opracowanie Narodowego Programu Ochrony”, „nadawanie tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, „przygotowywanie projektów krajowych ewidencji niematerialnego dziedzictwa kulturowego” oraz przygotowywanie wniosków nominacyjnych na listy NDZK prowadzone przez UNESCO. 4 � Ordinul Ministrului Culturii nr 2102 din 19.02.2014 privind organizarea şi funcţionarea Comisiei Naţionale pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 287 �288 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Oprócz wskazanych wyżej instytucji i organów wśród innych kluczowych instytucji i organizacji bezpośrednio zaangażowanych w proces ochrony NDZK na terenie Rumunii wymienić należy: Okręgowe Centra ds. Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej (Centrele Județene pentru Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale), instytuty badawcze Akademii Rumuńskiej, uniwersytety prowadzące kursy w dziedzinie etnologii, muzea etnograficzne, instytucje kulturalne, stowarzyszenia zawodowe, organizacje pozarządowe, indywidualnych badaczy oraz osoby fizyczne prowadzące działalność w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wszystkie wskazane wyżej właściwe instytucje, organizacje oraz organy są aktywnie zaangażowane w proces ochrony, rozwoju i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i wykonują swoje zadania w sposób komplementarny. Środki ochrony na szczeblu krajowym i międzynarodowym Jeden z pierwszych zastosowanych przez władze rumuńskie środków ochrony na poziomie ogólnokrajowym polegał na „identyfikacji i definiowaniu różnego rodzaju elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego występujących na terytorium kraju”, zgodnie z postanowieniami art. 11 Konwencji z 2003 roku. W ten sposób w 2008 roku nasz kraj zainicjował proces przygotowania dwóch ważnych instrumentów prawnych: Wykazu niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii (Repertoriu Național de Patrimoniu Cultural Imaterial, zwanej dalej „Wykazem”) oraz Narodowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Registrul Național al Patrimoniului Cultural Imaterial, zwanego dalej „Rejestrem”). W opinii jego twórców Wykaz stanowi „syntezę wszystkich zjawisk tradycyjnej kultury Rumunii” (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial 2009, 2014). Co więcej, jest to także najważniejsze narzędzie służące inwentaryzacji poszczególnych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii. Właściwym organem odpowiedzialnym za realizację całokształtu zadań w omawianym obszarze była Narodowa Komisja ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Ogółem powstać mają trzy tomy, sporządzone w języku rumuńskim oraz francuskim; do tej pory wydano już tom pierwszy i pierwszą część tomu drugiego. Pięć domen (dziedzin) wymienionych w tekście Konwencji z 2003 roku posłużyło jako punkt wyjścia w procesie tworzenia Wykazu; mając jednak na uwadze różnorodność i złożoność tradycyjnej kultury rumuńskiej, prowadzone prace �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania podzielono na kilka części tematycznych, przez co ostatecznie struktura Wykazu przedstawia się następująco: Tom pierwszy (2009) poświęcono czterem z pięciu działów wskazanych w treści Konwencji z 2003 roku; składa się on z dziewięciu rozdziałów tematycznych: artystyczne formy języka oraz tradycyjnych ustnych przejawów kultury; muzyka ludowa; taniec ludowy; zabawki dla dzieci i młodzieży; uczty, obrzędy i praktyki społeczne; tradycyjne praktyki w zakresie zapobiegania, kontrolowania i leczenia chorób; rzemiosło tradycyjne; potrawy tradycyjne; język. Tom drugi dzieli się na dwie części, z których każda poświęcona jest ostatniemu z pięciu działów: tom IIA (2014) służyć ma w założeniu usystematyzowaniu wiedzy na temat człowieka i wszechświata, wiedzy o ziemi, etnobotaniki oraz praktyk związanych ze światem zwierząt, podczas gdy tom IIB, obecnie w przygotowaniu, zawierał będzie opis elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego związanych z organizacją przestrzeni życiowej i środowiska. Tom trzeci wreszcie poświęcony ma być niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu mniejszości etnicznych zamieszkujących na terytorium Rumunii. W miarę jak Wykaz nabierał kształtów, informacje uzyskane za pośrednictwem kwestionariuszy rozpowszechnianych wśród lokalnych społeczności zostały poddane analizie porównawczej i uzupełnione danymi z powstałych wcześniej opracowań bibliograficznych i dokumentacyjnych, takich jak choćby Atlasul etnografic român (Atlas etnograficzny Rumunii), różnego rodzaju monografie, dokumentacje z badań terenowych, materiały z archiwów etnograficznych itd. Dwa opublikowane do tej pory tomy Wykazu dostępne są także w formie elektronicznej na oficjalnej stronie Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej Rumunii5. Zgodnie z przepisami art. 12 ustawy nr 26/2008 Narodowy rejestr NDZK składa się z następujących elementów: a) �lista elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które wyszły z użycia bądź popadły w zapomnienie; b) �lista elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego zagrożonych zniknięciem; c) �lista aktywnie praktykowanych elementów odzwierciedlających żywe niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. 5 �Tom I: www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol I franceza.pdf; tom IIA: www. cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol IIA romana si franceza_0.pdf (data dostępu: 30 listopada 2016). 289 �290 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wyrób ceramiki w Horezu, © Muzeum Chłopa Rumuńskiego. Ceramika z Horezu, © Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rumunia. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Drugim istotnym środkiem ochrony wdrożonym na szczeblu krajowym zgodnie z postanowieniami art. 13 Konwencji z 2003 roku było utworzenie serii instrumentów prawnych związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jak już wcześniej wskazano, ustawa nr 26/2003 o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego stanowi podstawowy instrument prawny w obszarze ochrony NDZK na terytorium Rumunii. Ustanawia ona ogólne ramy w zakresie identyfikacji, dokumentacji, badania, ochrony, zachowania, promocji, doskonalenia i rewitalizacji przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz ich przekazywania z pokolenia na pokolenie. Ustawa ta zawiera postanowienia dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego: definicje poszczególnych terminów i zwrotów (art. 2), zasadnicze cechy NDZK (art. 4), listę pięciu dziedzin (domen) NDZK, postanowienia dotyczące tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości (art. 7), wykaz środków ochrony NDZK (art. 9), postanowienia dotyczące Narodowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (art. 12) oraz określenie instytucji i organów odpowiedzialnych za ochronę NDZK (Rozdział IV). Wśród pozostałych instrumentów prawnych wymienić należy: • � Ustawę nr 410/2005 o ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu 17 października 2003 roku; • � Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2436/2008 w sprawie opracowania Narodowego Programu Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego6; • � Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2491/2009 o przyznawaniu tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości7 z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Kultury nr 2148/20138; • � Rozporządzenie Ministra Kultury nr 2102/2014 w sprawie organizacji i funkcjonowania Narodowej Komisji ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego; • �Ustawę nr 102/2015 w sprawie ustanowienia Narodowego Dnia Rumuńskiego Stroju Ludowego9. 6 � Ordinul Ministrului Culturii și Cultelor nr 2436 din 8.07.2008 privind elaborarea Programului naţional de salvgardare, protejare și punere în valoare a patrimoniului cultural imaterial. 7 �Ordinul Ministrului Culturii, Cultelor și Patrimoniului Național nr 2491 din 27.11.2009 pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 8 � Ordinul Ministrului Culturii nr 2148 privind modificarea alin. (1) al art. 11 din Anexa la Ordinul Ministrului Culturii Cultelor și Patrimoniului Național nr 2491 din 27.11.2009, pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 9 � Legea nr 102 din 7.05.2015 privind instituirea Zilei Naționale a Costumului Tradițional din România, Monitorul Oficial nr 323, 13 maja 2015. 291 �292 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Zgodnie z postanowieniami Konwencji z 2003 roku władze Rumunii ustanowiły Narodowy Program Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Programul Național pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial), realizowany za pośrednictwem Narodowej Komisji ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2436/2008 w sprawie opracowania Narodowego Programu Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego wskazuje podstawowe kierunki realizacji Programu: • �dokumentacja, inwentaryzacja i badanie elementów NDZK oraz uzupełnianie Narodowego rejestru NDZK poprzez identyfikowanie społeczności, grup oraz jednostek podtrzymujących przy życiu poszczególne elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego; • �ochrona, zachowanie, promocja oraz przekazywanie kolejnym pokoleniom elementów NDZK w ramach specjalnych programów i projektów oraz w drodze współpracy bądź partnerstwa z różnego rodzaju instytucjami, organami bądź ekspertami; • �waloryzacja NDZK poprzez realizację projektów służących doskonaleniu istniejących ram legislacyjnych i administracyjnych; • �promowanie NDZK w drodze realizacji programów i/lub projektów oraz budowanie świadomości za pomocą kampanii społecznych i projektów wydawniczych; • �ochrona NDZK poprzez opracowywanie projektów i strategii regulacyjnych mających na celu udzielanie wsparcia społecznościom, grupom osób oraz jednostkom będącym depozytariuszami poszczególnych przejawów NDZK celem zapewnienia ochrony tych przejawów oraz zachowania ich dla przyszłych pokoleń; • �współpraca międzynarodowa w obszarze NDZK realizowana w drodze kooperacji z działającymi w tych samych obszarach instytucjami i organizacjami na terenie państw będących stronami Konwencji UNESCO z 2003 roku. Zgodnie z treścią art. 14 Konwencji z 2003 roku Państwa-Strony prowadzić będą „działania mające na celu rozwijanie potencjału w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. W tym względzie Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej, działając we współpracy z Regionalnym Centrum Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Europie Południowo-Wschodniej działającym pod auspicjami UNESCO i korzystając ze wsparcia Narodowego Muzeum Wsi im. Dimitrie Gustiego, zorganizowało narodowy warsztat pod tytułem „Wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie ogólnokrajowym”, który odbył się w Bukareszcie w czerwcu 2016 roku. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania W warsztacie wzięli udział przedstawiciele organizacji rządowych i pozarządowych, społeczności lokalnych i instytucji, a także indywidualni eksperci osobiście zaangażowani w proces wprowadzania postanowień Konwencji w życie. Warsztat nie tylko przyczynił się do dowartościowania ogólnokrajowych wysiłków mających na celu skuteczne wdrożenie Konwencji z 2003 roku, ale również dał głównym podmiotom działającym w obszarze NDZK możliwość wymiany cennych doświadczeń. „W celu zwiększenia widoczności niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz zwiększenia świadomości jego znaczenia” (art. 16 Konwencji z 2003 roku) władze Rumunii doprowadziły do wpisania na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości sześciu elementów; są to: „Taniec obrzędowy Căluş” (2008, wcześniej – w 2005 roku – uznany za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości); „Doina” (rumuńska liryczna pieśń ludowa, 2009); „Wyrób ceramiki w Horezu” (2012); „Colindat – kolędy bożonarodzeniowe wykonywane przez mężczyzn” (2013, wniosek wielonarodowy – Rumunia i Republika Mołdawii); „Tańce Lad – rumuńskie tańce ludowe” (2015) oraz „Tradycyjny wyrób kilimów w Rumunii i Republice Mołdawii” (2016, wniosek wielonarodowy koordynowany przez władze rumuńskie). Na ręce Komitetu Międzyrządowego przekazano jeszcze jeden wniosek nominacyjny, który ma zostać poddany ocenie w trakcie 12. sesji (2017): „Obchody dnia 1 marca” (wniosek wielonarodowy koordynowany przez władze rumuńskie, a opracowany wspólnie z Bułgarią, Macedonią oraz Republiką Mołdawii). W chwili obecnej trwają prace nad dwoma dalszymi wnioskami: „Bluzki z ozdobami altiţă” oraz „Oina – tradycyjna gra ludowa”; w pierwszym przypadku chodzi o tradycyjne bluzki damskie przyozdobione charakterystycznymi, haftowanymi elementami – są to kołnierz (fragment tkaniny okrywający klatkę piersiową oraz rękawy) znany jako altiţă, poziome bądź ukośne pasy na rękawach, brețară (przypominający bransoletę element podtrzymujący rękawy na nadgarstkach) oraz dodatkowy element plisowany – ozdobny pas pod altiţă. Z kolei oina to tradycyjna dyscyplina sportowa znana od XIV wieku, uprawiana w plenerze. Perspektywy na przyszłość Opisane powyżej inicjatywy w sposób znaczący wpłynęły na proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terytorium Rumunii. Mimo to jednak nadal istnieją kwestie wymaga- 293 �294 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju jące naszej pilnej uwagi. Główne wyzwania to w chwili obecnej niewystarczający poziom wiedzy na temat ram regulacyjnych oraz Narodowego Programu Ochrony NDZK, niejednoznaczność niektórych przepisów określających zakres obowiązków instytucji zaangażowanych w proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zjawisko przyznawania przez władze lokalne dofinansowania na organizację wydarzeń promujących fałszywe przejawy dziedzictwa kulturowego, proces akulturacji prowadzący do rozmywania tradycyjnych wartości oraz niski poziom zainteresowania młodego pokolenia przejawami niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W tym względzie jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej w ciągu ostatniego roku było opracowanie zasadniczego instrumentu prawnego w obszarze dziedzictwa kulturowego, obejmującego także niematerialne dziedzictwo kulturowe – Tezele codului patrimoniului cultural (Podstawy kodeksu dziedzictwa kulturowego). W listopadzie 2016 roku odbyły się konsultacje społeczne, a wkrótce później podstawy te zostały zaaprobowane przez odpowiednie organy władzy publicznej. Omawiany dokument jest w istocie wstępnym etapem na drodze do opracowania Codul patrimoniului cultural (Kodeksu dziedzictwa kulturowego), mającego na celu zharmonizowanie ustawodawstwa krajowego z przepisami na szczeblu europejskim. Co więcej, w 2016 roku Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej opracowało Strategię dla Kultury i Dziedzictwa Narodowego na lata 2016–2020. Projekt Strategii jest dokumentem zawierającym założenia polityki publicznej w perspektywie średniookresowej oraz informacje na temat strategicznej wizji i priorytetowych obszarów działania, obejmujących także obszar niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Bibliografia Chiţimia, Ion Constantin. 1968. „Bogdan Petriceicu Haşdeu”. W Istoria literaturii române, t. II. De la Scoala ardeleană la Juniméa [Historia literatury rumuńskiej, t. II. Od Szkoły siedmiogrodzkiej do Junimei], 644–705. Bucuresti: Editura Academiei Republicii Socialiste Romania. Gusti, Dimitrie. 2010. „Gânduri”. Jurnalul Național, 16 maja. Data dostępu: 30 października 2016. http://jurnalul.ro/ editie-de-colectie/dimitrie-gusti/ganduri-543918.html. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2009. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu. I [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. Wykaz I]. Bucureşti: CIMEC – Institutul de Memorie Culturală. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2014. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu IIA [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. Wykaz IIA]. Bucureşti: Editura Etnologică. 295 �296 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii i działalność Koordynatora Nena Židov* * �Słoweńskie Muzeum Etnograficzne (Slovenski etnografski muzej), Lublana, Słowenia, e-mail: nena.zidov@etno-muzej.si. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Uważamy, że jest rzeczą niezmiernie ważną, aby dyskutować o możliwych konsekwencjach podejmowanych przez nas decyzji dotyczących przejawów dziedzictwa kulturowego i ich depozytariuszy, zasadności wpisu poszczególnych elementów dziedzictwa do Rejestru, uznania poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego za posiadające szczególne znaczenie oraz przygotowywania nominacji odnośnie do wpisów na Listę reprezentatywną UNESCO. Niematerialne dziedzictwo kulturowe – rozważania wstępne Dyskusje podejmowane w odpowiedzi na przyjęcie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego rozpoczęły się w Słowenii w 2004 roku. We współpracy ze Słoweńskim Narodowym Komitetem ICOM (Slovenski odbor ICOM), Instytutem Słoweńskiej Etnologii (Inštitit za slovensko narodopisje) oraz Instytutem Etnomuzykologii (Glasbenonarodopisni inštitut) – przy czym wskazać należy, że te dwa ostatnie są instytutami działającymi przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki (Znanstvenoraziskovalni center Slovenske akademije znanosti in umetnosti) – Słoweńskie Muzeum Etnograficzne (Slovenski etnografski muzej) zorganizowało dyskusję panelową poświęconą zagadnieniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Zdravič Polič 2004, 257). Uczestnicy panelu omawiali związki pomiędzy dziedzictwem materialnym i niematerialnym, analizując metodologie badawcze oraz znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla słoweńskich etnologów i folklorystów. Dyskusja ta została po części poświęcona również zagadnieniom terminologicznym, z uwagi na fakt, że pojęcie „dziedzictwo niematerialne” może być w języku słoweńskim wyrażone na wiele sposobów (np. nematerialna / neopredmetena / neoprijemljiva / neotipljiva / nesnovna dediščina) (Slavec Gradišnik 2004, 262). Jeszcze w tym samym roku w czasopiśmie „Etnolog”, wydawanym przez Słoweńskie Muzeum Etnograficzne, ukazał się pierwszy artykuł dotyczący powiązań pomiędzy materialnymi i niematerialnymi przejawami dziedzictwa w muzeach etnograficznych (Čeplak Mencin 2004), a także pierwsze tłumaczenia na język słoweński definicji przyjętych podczas Międzynarodowej Konferencji Specjalistów ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która odbyła się w Paryżu w 2002 roku (Smrke i Slavec Gradišnik 2004). 297 �298 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju W 2005 roku Instytut Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Słowenii (Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije) opublikował książkę pod tytułem Nesnovna kultura dediščina (Niematerialne dziedzictwo kulturowe), przedstawiającą najważniejsze składniki niematerialnego dziedzictwa kulturowego występujące na terenie Słowenii (Prešeren i Gorenc 2005). Publikacja ta miała na celu zwrócenie uwagi zarówno społeczności ekspertów w omawianej dziedzinie, jak i szerokiej publiczności na kwestię znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego, działanie na rzecz powstania woli politycznej do dokonania ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz rozpoczęcie wdrażania konkretnych środków pozwalających na zapewnienie temu dziedzictwu ochrony (Koželj 2005, 11). Ratyfikacja i wdrażanie Konwencji UNESCO Od 2006 do 2008 roku Słoweński Instytut Etnologii działający przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki realizował projekt zakładający stworzenie Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego, stanowiącego integralną część Jednolitego rejestru dziedzictwa kulturowego. Celem projektu było stworzenie wytycznych dotyczących funkcjonowania Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii (Križnar 2008). W 2008 roku weszła w życie Ustawa ratyfikująca Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego1, sama zaś Konwencja została wdrożona do krajowego porządku prawnego na mocy nowej Ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego2. Oprócz dziedzictwa ruchomego i nieruchomego uwzględniono w niej także niematerialne dziedzictwo kulturowe3. Zgodnie z przepisami ustawy, zadanie realizacji usług użyteczności publicznej związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostało powierzone Koordynatorowi ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Koordinator varstva nesnovne kulturne dediščine), na którym ciążą następujące obowiązki: identyfikacja, dokumentacja, badanie, ocena i interpretacja dziedzictwa niematerialnego; koordynacja i samodzielne składanie wniosków w sprawie wpisu poszczególnych składników dziedzictwa niematerialnego � Zakon o ratifikaciji Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije [Dziennik Urzędowy Republiki Słowenii] nr 2/2008, 8 stycznia 2008. 1 2 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), Uradni list Republike Slovenije nr 16/2008, 15 lutego 2008. �Pierwotnie określano je mianem „żywego dziedzictwa kulturowego”; w 2016 roku, zgodnie z propozycją przedstawioną przez Koordynatora, termin ten zastąpiono określeniem „niematerialne dziedzictwo kulturowe” (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1D) [Ustawa o zmianie ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego], Uradni list Republike Slovenije nr 32/2016, 6 maja 2016). 3 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania do krajowego rejestru; dostarczanie depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego porad w zakresie integralnej ochrony tego dziedzictwa; koordynacja pracy muzeów i instytutów zajmujących się ochroną dziedzictwa niematerialnego oraz związanych z nim przestrzeni kulturowych, a także realizacja innych zadań związanych z dziedzictwem niematerialnym, zlecanych przez Ministra Kultury4. Od 2009 do 2010 roku funkcję Koordynatora sprawował Słoweński Instytut Etnologii działający przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki. Ustawa o ochronie dziedzictwa kulturowego stanowi podstawę dla funkcjonowania Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Register nesnovne kulturne dediščine), prowadzonego przez Ministerstwo Kultury. Dodatkowo, ustawa definiuje także kwestię ogłaszania przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego mających szczególne znaczenie ogólnonarodowe bądź lokalne5. Podczas gdy samo wpisanie danego składnika kultury niematerialnej do Rejestru nie niesie ze sobą jakichkolwiek konsekwencji prawnych dla depozytariuszy kultury, wskazanie tego elementu jako mającego szczególne znaczenie wiąże się z zastosowaniem określonych środków ochrony, udzieleniem wsparcia osobom podtrzymującym i praktykującym określone przejawy dziedzictwa kulturowego oraz zaangażowaniem się władz państwowych w ochronę obszaru mającego znaczenie z punktu widzenia zapewnienia przetrwania tego rodzaju elementów dziedzictwa (Kovačec Naglič 2012, 15–17). Koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego została także uwzględniona w treści Zasad funkcjonowania rejestru dziedzictwa kulturowego (2009)6 oraz Zasad dotyczących rejestru kategorii dziedzictwa i wytycznych w sprawie ich ochrony (2010)7. Słoweńskie Muzeum Etnograficzne jako Koordynator ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Słowenii Od 2003 roku Słoweńskie Muzeum Etnograficzne w swojej podstawowej misji, jaką jest ochrona materialnego dziedzictwa kulturowego oraz jego upowszechnianie i promowanie jego lepszego poznania, uwzględnia również kwestie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Smerdel 2003, 4 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), art. 98. 5 �Początkowo stosowano termin „żywe arcydzieło o znaczeniu lokalnym bądź ogólnonarodowym”; w 2016 roku zastąpiono go pojęciem „niematerialne dziedzictwo kulturowe o szczególnym znaczeniu lokalnym bądź ogólnonarodowym” (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine [ZVKD-1D]). 6 � Pravilnik o registru kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije nr 66/2009, 21 sierpnia 2009. 7 �Pravilnik o seznamih zvrsti dediščine in varstvenih usmeritvah, Uradni list Republike Slovenije nr 102/2010, 17 grudnia 2010. 299 �300 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wyrób koronek klockowych w Szkole Koronki z Idrii, 2014. Fot. Nena Židov. Wielkanocne tańce i zabawy w Metlice, 2017. Fot. Nena Židov. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 25–26). Wiedza na temat tego ostatniego upowszechniana jest na terenie muzeum poprzez wystawy, wydarzenia, warsztaty dla dzieci i dorosłych, a także poprzez wykłady i seminaria. Na kwestie związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym kładziemy szczególny nacisk od 2011 roku, kiedy to na mocy decyzji Ministerstwa Kultury nasze Muzeum objęło funkcję Koordynatora. Aby móc realizować zadania Koordynatora, Muzeum zaproponowało utworzenie specjalnego Działu Dziedzictwa Niematerialnego posiadającego własną, dodatkową kadrę; mimo to do zadań związanych z kwestiami niematerialnego dziedzictwa kulturowego został przydzielony tylko jeden pełnoetatowy pracownik Muzeum. Z tego względu niektóre zadania w obszarze koordynacji realizowane są przez innych pracowników Muzeum, w szczególności przez kuratorów, którzy oprócz wykonywania swoich rutynowych działań uczestniczą także w pracach „nieformalnych” grup roboczych. Pracownicy Muzeum prowadzą też aktywne działania w terenie, starając się pielęgnować bądź ponownie nawiązywać kontakty z depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa kulturowego, udzielając im porad w zakresie jego ochrony, pomagając przy sporządzaniu podań w sprawie wpisu do Rejestru oraz prowadząc działania edukacyjne. Działalność depozytariuszy kultury jest dokumentowana za pomocą aparatów fotograficznych oraz kamer wideo. Działając we współpracy z depozytariuszami, Koordynator przygotowuje także propozycje oraz treść wpisów poszczególnych elementów dziedzictwa kulturowego do Rejestru, współuczestniczy w działaniach zorientowanych na identyfikację przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego o szczególnym znaczeniu, a ponadto uczestniczy w przygotowywaniu nominacji na listy UNESCO, za które odpowiada Ministerstwo Kultury. Przedstawiciele Koordynatora pozostają w kontakcie z instytucjami odpowiedzialnymi za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego za granicą oraz uczestniczą w różnego rodzaju konferencjach specjalistycznych poświęconych kwestiom niematerialnego dziedzictwa kulturowego zarówno w Słowenii, jak i w innych państwach. Działająca pod przewodnictwem Koordynatora Grupa Robocza, składająca się z ekspertów w dziedzinie niematerialnego dziedzictwa kulturowego pochodzących z różnych instytucji działających na terenie Słowenii (Ministerstwo Kultury, Instytut Etnomuzykologii, Departament Etnologii i Antropologii Kulturowej, Słoweński Komitet Narodowy ds. UNESCO), a także z innych specjalistów angażujących się w jej działania wedle potrzeby, odbywa posiedzenia trzy razy do roku, analizując inicjatywy dotyczące wpisów do Rejestru i przeprowadzając konsultacje z Koordynatorem oraz z Ministerstwem Kultury w zakresie identyfikacji elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego mających szczególne znaczenie, a także w sprawie decyzji dotyczących wniosków o wpis na którąkolwiek z list UNESCO. 301 �302 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Działając w charakterze Koordynatora krajowego, Muzeum przyczynia się do budowania świadomości społecznej na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W 2011 roku powstała specjalna strona internetowa (www.nesnovnadediscina.si), której celem jest dostarczanie informacji na temat procedury wpisu do Rejestru, działalności Koordynatora, aktualnych wydarzeń oraz publikacji dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zawartość strony, dostępna także w języku angielskim, obejmuje między innymi zwięzłe opisy i fotografie elementów dziedzictwa wpisanych do Rejestru; niektórym z nich towarzyszą także prezentacje w formie nagrań wideo. Większość z tych prezentacji tworzonych jest przez działający w ramach naszego Muzeum Dział Filmów Etnograficznych. Muzeum zajmuje się ponadto promowaniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii, w szczególności tych jego elementów oraz ich depozytariuszy, które zostały wpisane do Rejestru, a także przejawów dziedzictwa uznanych za posiadające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym. Pragnąc zapewnić większą rozpoznawalność przejawów dziedzictwa wpisanych do Rejestru, podjęto decyzję o włączeniu logo Rejestru do zestawu elementów wchodzących w skład identyfikacji wizualnej Koordynatora; elementy te mogą być wykorzystywane przez depozytariuszy dziedzictwa kulturowego w przygotowywanych przez nich materiałach drukowanych, na stronach internetowych oraz na wytwarzanych przez nich produktach. Wpisane do Rejestru elementy dziedzictwa (wraz z depozytariuszami) są także prezentowane na wystawach organizowanych przez Muzeum. Na wystawie The Carnival Heritage of Slovenia (Dziedzictwo słoweńskich zwyczajów karnawałowych) w 2012 roku (Pukl, Valentinčič Furlan i Židov 2012, 258–59), na wystawie objazdowej Slavic Carnivals (Karnawał słowiański) zorganizowanej przez Forum Kultury Słowiańskiej i zaprezentowanej szerszej publiczności po raz pierwszy w czerwcu 2014 roku w siedzibie UNESCO w Paryżu (Rogelj Škafar i in. 2014), a także na wystawie Pust ima veliko obrazov (Karnawał o wielu obliczach) w Teatrze Lalek w Lublanie w 2015 roku zaprezentowano występy różnych zespołów karnawałowych. W 2012 roku ogłoszono włączenie „Tradycyjnych metod wyrobu kiełbasy kraińskiej” na listę dziedzictwa niematerialnego o szczególnym znaczeniu w wymiarze ogólnokrajowym; wydarzeniu temu towarzyszyła skromna wystawa poświęcona losom pewnego rzeźnika z Lublany, który wytwarzał kiełbasę kraińską (kranjska klobasa) w okresie międzywojennym (Dular 2013). Co więcej, podczas wystawy zatytułowanej Velikonočna dediščina Slovenije (Wielkanocne dziedzictwo Słowenii, 2013) zaprezentowano zwyczaje związane ze Świętami Wielkiej Nocy („Misterium Škofja Loka”, „Wykonywanie palemek wielkanocnych w mieście Ljubno”, „Zabawy wielkanocne z pisankami” oraz „Malowanie tradycyjnych pisanek w regionie Biała Kraina”). W 2014 roku otwarto wystawę zatytułowaną Tradicionalno izdelovanje papirnatih rož (Wyrób �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania tradycyjnych kwiatów z papieru), podczas której wytwórcy papierowych kwiatów mogli prezentować swoje produkty. W 2016 roku otwarta została wystawa zatytułowana Ribniško suhorobarstvo (Tradycyjne wyroby drewniane z Ribnicy), przedstawiająca różnego rodzaju wyroby rękodzielnicze wykonane z drewna. Wszystkie elementy dziedzictwa kulturowego, które zostały wpisane do Rejestru do 2014 roku, zostały zaprezentowane podczas wystawy zatytułowanej Nesnovna kulturna dediščina Slovenije skozi fotografijo (Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii w fotografii). Depozytariusze niematerialnego dziedzictwa kulturowego mają okazję do zaprezentowania się szerszej publiczności także podczas różnego rodzaju imprez publicznych. Przykładowo, od 2013 roku organizujemy turniej gry w pandolo, który odbywa się na Placu Muzealnym; uczestniczą w nim osoby dobrze znające tę tradycyjną dyscyplinę sportu (Zidarič 2014). Z kolei podczas obchodów dziesiątej rocznicy uchwalenia Konwencji zorganizowaliśmy na terenie Muzeum degustację tradycyjnych potraw, podczas której nasi goście mogli poznać depozytariuszy elementu dziedzictwa kulturowego, jakim jest sztuka kulinarna (Jerin 2013). Podczas Europejskich Dni Dziedzictwa w 2015 roku Muzeum zorganizowało, we współpracy z Konsorcjum Słoweńskich Ośrodków Rzemiosła (Konzorcij rokodelskih centrov Slovenije), pierwszy Slovenski Rokodelski Festival (Festiwal słoweńskiego rzemiosła), w którym udział wzięło ponad 40 rzemieślników oraz 9 ośrodków rzemiosła z całej Słowenii. W 2012 roku wydaliśmy Priročnik o nesnovni kulturni dediščini (Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego), mający na celu zapoznanie opinii publicznej z podstawowymi zasadami dotyczącymi niematerialnego dziedzictwa kulturowego wynikającymi z przepisów Konwencji UNESCO. Podręcznik zawierał ponadto informacje na temat inwentaryzacji, dokumentacji i ochrony dziedzictwa oraz przygotowywania wniosków o wpis na listy UNESCO, a także na temat procedur dokonywania wpisów do Rejestru krajowego (Jerin, Pukl i Židov 2012). W następnym roku wydano kalendarz opatrzony zdjęciami różnych elementów dziedzictwa oraz ich depozytariuszy, wpisanych do Rejestru w 2013 roku; wszyscy uwzględnieni w nim przedstawiciele dziedzictwa otrzymali jego egzemplarz. W 2015 roku ukazała się dwujęzyczna publikacja pt. Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) (Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii [2008–2015]), której celem było przedstawienie zagranicznym specjalistom w dziedzinie niematerialnego dziedzictwa kulturowego elementów dziedzictwa kulturowego wpisanych do Rejestru krajowego, budowanie świadomości znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii oraz zachęcenie jego depozytariuszy do składania wniosków o wpis do Rejestru. Omawiana publikacja prezentowała 42 przejawy dziedzictwa kulturowego wpisane do Rejestru od 2008 roku do sierpnia 2015 roku, opatrzone krótkimi opisami oraz zestawem zdjęć (Jerin i Židov 2015). 303 �304 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Pochód Kurentów odwiedzający domostwa w miejscowości Markovci, 2015. Fot. Nena Židov. Wyrób sera trniči na płaskowyżu Velika Planina, 2013. Fot. Nena Židov. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Przedstawiciele Koordynatora uczestniczą w konferencjach specjalistycznych związanych z zagadnieniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego zarówno w kraju, jak i za granicą, a także samodzielnie organizują różne wydarzenia tego rodzaju. W 2012 roku Muzeum zorganizowało dwie dyskusje panelowe: jedną dotyczącą ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie krajowym i lokalnym oraz drugą poświęconą międzynarodowym badaniom wizualnym dotyczącym zwyczajów karnawałowych (Pukl, Valentinčič Furlan i Židov 2012, 259–60). W 2013 roku zorganizowaliśmy międzynarodową konferencję poświęconą promowaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego; dodatkowo opublikowaliśmy także dwujęzyczny tom pokonferencyjny (Jerin, Zidarič i Židov 2014). W 2014 roku zorganizowana została międzynarodowa konferencja poświęcona dokumentacji i prezentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego w formie filmowej; wystąpienia uczestników tej konferencji zostały następnie opublikowane w formie kolejnego dwujęzycznego wydawnictwa (Valentinčič Furlan 2015). Do końca października 2016 roku do istniejącego od 2008 roku Rejestru wpisano 56 różnych przejawów dziedzictwa kulturowego (Ministrstvo za kulturo 2016). Elementy dziedzictwa kulturowego podzielono na następujące grupy: wyrażenia i język (1), sztuki sceniczne (6), praktyki społeczne, rytuały i uroczystości (22), wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata (3) oraz tradycyjne rzemiosło (24). Osiem elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego uznano za mające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym („Misterium Škofja Loka”, „Zapusty w miejscowości Cerkno”, „Zapusty w miejscowościach Drežnica i Drežniške Ravne”, „Wykonywanie palemek wielkanocnych w miejscowości Ljubno”, „Tradycyjne metody wyrobu kiełbasy kraińskiej”, „Pochody karnawałowe (Kurentowanie)”, „Wyrób słoweńskich koronek klockowych” oraz „Wyrób koronek klockowych w miejscowości Idrija”). W 2016 roku „Misterium Škofja Loka” zostało ponadto wpisane jako pierwszy słoweński element na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO. Rozważania końcowe Słoweńskie Muzeum Etnograficzne zajmuje się zagadnieniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego na dwa sposoby: kontynuując zainicjowane wcześniej działania w omawianym obszarze oraz podejmując temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z duchem Konwencji UNESCO oraz zgodnie ze swoją rolą jako Koordynatora ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa 305 �306 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kulturowego (Židov i Jerin 2015). Stoimy na stanowisku, że muzea etnograficzne to instytucje doskonale nadające się do realizacji zadań w zakresie ochrony i upowszechniania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ponieważ w większym lub mniejszym stopniu mieści się to w zakresie działań tradycyjnie realizowanych przez muzea tego typu. Aktywność w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego daje nam ponadto wiele okazji do prowadzenia badań, pozwalając także na świeże spojrzenie na niektóre podstawowe koncepcje, takie jak dziedzictwo czy tradycja, wliczając w to także pojęcia, które zostały niejako odtworzone bądź też opracowane od nowa (Židov 2014, 158). Przepisy Konwencji wymagają od nas także szukania drogi pośredniej pomiędzy kwestiami politycznymi a działalnością specjalistyczną (Knific 2010, 129–31). Niektórzy słoweńscy eksperci są zdania, że istnieją kwestie dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które nadal wymagają odpowiedniego opracowania zgodnie z duchem Konwencji, a także w kontekście obowiązującego na terenie Słowenii ustawodawstwa i Rejestru krajowego (Židov 2014; Kunej 2015). Uważamy, że jest rzeczą niezmiernie ważną, aby dyskutować o możliwych konsekwencjach podejmowanych przez nas decyzji dotyczących przejawów dziedzictwa kulturowego i ich depozytariuszy, zasadności wpisu poszczególnych elementów dziedzictwa do Rejestru, uznania poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego za posiadające szczególne znaczenie oraz przygotowywania nominacji odnośnie do wpisów na Listę reprezentatywną UNESCO. Proces wdrażania Konwencji UNESCO stanowi niewątpliwie ogromne wyzwanie i zarazem wielką odpowiedzialność względem depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Być może nie wszyscy zaangażowani w niego eksperci mają wystarczającą świadomość odpowiedzialności, jaka na nich ciąży. Dodatkowo, Słowenia stale boryka się z problemem braku odpowiednio wykwalifikowanego personelu. Ponieważ zagadnieniami niematerialnego dziedzictwa kulturowego w duchu Konwencji z 2003 roku zajmuje się w Muzeum tylko jeden pełnoetatowy pracownik, zadania, jakie należy wykonać, nie mogłyby zostać zrealizowane bez współpracy ze strony kuratorów placówki. Co więcej, także i w Ministerstwie Kultury kwestiami niematerialnego dziedzictwa kulturowego zajmuje się niewielka liczba osób. Stoimy zatem na stanowisku, że w celu zrealizowania zadania, jakim jest dokonanie odpowiednich wpisów na listy UNESCO, konieczne jest pilne powiększenie tego zespołu. Działania prowadzone dotychczas przez Koordynatora niewątpliwie poskutkowały wzrostem świadomości na temat znaczenia zarówno samego niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii, jak i jego elementów oraz depozytariuszy wpisanych do Rejestru. Przedstawiciele dzie- �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania dzictwa kulturowego coraz częściej zainteresowani są tym, aby poszczególne elementy tego dziedzictwa zostały uwzględnione w Rejestrze albo uznane za mające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym; coraz chętniej angażują się także w podejmowanie starań o wpis na Listę reprezentatywną UNESCO. Co więcej, niematerialne dziedzictwo kulturowe stanowi już dzisiaj element programu edukacyjnego i jest przedmiotem szeregu realizowanych aktualnie projektów. Wiele lokalnych społeczności ma świadomość znaczenia, jakie dziedzictwo niematerialne posiada dla ich lokalnej tożsamości i rozpoznawalności. Bibliografia Čeplak Mencin, Ralf. 2004. „Neotipljiva kulturna dediščina: Unesco in etnografski muzeji [Niematerialne dziedzictwo kulturowe: UNESCO i muzea etnograficzne]”. Etnolog 14: 245–56. Dular, Andrej. 2013. „Mesarstvo skozi osebne in obrtne dokumente ljubljanskega mesarja: Josip Rozman – izdelovalec kranjskih klobas med svetovnima vojnama [Zawód rzeźnika w świetle osobistych i fachowych dokumentów rzeźnika z Lublany: Josip Rozman – wytwórca kiełbasy kraińskiej w okresie międzywojennym]”. Etnolog 23: 407–12. Jerin, Anja. 2013. „Obeležitev 10. obletnice Unescove Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine v Sloveniji [Obchody 10. rocznicy uchwalenia Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słowenii]”. Glasnik Slovenskega etnološkega društva 53 (1–2): 121–22. Jerin, Anja, Adela Pukl i Nena Židov, red. 2012. Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja, Tjaša Zidarič i Nena Židov, red. 2014. Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention [Promowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego: 10. rocznica Konwencji UNESCO]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja i Nena Židov, red. 2015. Register žive kulturne dediščine Slovenije (2008–2015) / Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) [Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii (2008– 2015)]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Knific, Bojan. 2010. „Folkloriziranje plesnega izročila: prostorske, časovne in družbene razsežnosti ljudskih in folklornih plesov [Folkloryzacja dziedzictwa tanecznego: przestrzenne, czasowe i społeczne wymiary folkloru i tańców ludowych]”. Etnolog 20: 115–34. 307 �308 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kovačec Naglič, Ksenija. 2012. „Sistem varstva žive kulturne dediščine v Sloveniji [System ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słowenii]”. W Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Anji Jerin, Adeli Pukl i Neny Židov, 15–19. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Koželj, Zvezda. 2005. „Nesnovna kulturna dediščina in njeno varstvo [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i jego ochrona]”. W Nesnovna kulturna dediščina [Niematerialne dziedzictwo kulturowe], pod redakcją Damjany Prešeren i Natašy Gorenc, 8–12. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Križnar, Naško, red. 2008. Register nesnovne dediščine kot del enotnega registra kulturne dediščine: zaključno poročilo [Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako część Jednolitego rejestru dziedzictwa kulturowego: raport końcowy]. http://www.mk.gov.si/fileadmin/mk.gov.si/pageuploads/Ministrstvo/raziskave-analize/dediscina/CRP_register_nesnovne_dediscine_2008-10-15.pdf. Kunej, Rebeka. 2015. „Tanec a klobása – hmotná forma nehmotného kulturního dědictví, nebo naopak (Slovinské zkušenosti) [Taniec i kiełbaski: materialna forma niematerialnego dziedzictwa kulturowego lub vice versa (doświadczenia słoweńskie)]”. Národopisná revue 25 (3): 283–90. Ministrstvo za kulturo. 2016. „Seznam registriranih enot nesnovne kulturne dediščine [Lista elementów wpisanych do Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Data dostępu: 23 października. http://www.mk.gov.si/ si/storitve/razvidi_evidence_in_registri/register_nesnovne_kulturne_dediscine/seznam/. Prešeren, Damjana i Nataša Gorenc, red. 2005. Nesnovna kulturna dediščina [Niematerialne dziedzictwo kulturowe]. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Pukl, Adela, Nadja Valentinčič Furlan i Nena Židov. 2012. „Carnival king of Europe II: partnersko sodelovanje SEM v mednarodnem projektu [Karnawał król Europy II: udział SEM w międzynarodowym projekcie]”. Etnolog 22: 255–60. Rogelj Škafar, Bojana, Nina Zdravič Polič, Nena Židov, Adela Pukl i Anja Jerin. 2014. „Slovenia / Slovenija [Słowenia]”. W Slavic Carnivals: Feasts Connect the People [Słowiańskie karnawały: święta łączą ludzi], pod redakcją Andrei Rihter, 108–15. Ljubljana: Forum of Slavic Cultures. Slavec Gradišnik, Ingrid. 2004. „Mednarodni dan muzejev v Slovenskem etnografskem muzeju [Międzynarodowy Dzień Muzeum w Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. Etnolog 14: 260–66. Smerdel, Inja. 2003. „Smo stari ali mladi? [Czy jesteśmy starzy, czy młodzi?]”. Etnolog 13: 23–26. Smrke, Franc i Ingrid Slavec Gradišnik, tłum. 2004. „Besednjak neopredmetene kulturne dediščine [Słownik niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Etnolog 14: 267–71. Valentinčič Furlan, Nadja, red. 2015. Dokumentiranje in predstavljanje nesnovne kulturne dediščine s filmom / Documenting and Presenting Intangible Cultural Heritage on Film [Dokumentowanie i prezentowanie niematerialnego dziedzictwo kulturowego na filmie]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Zdravič Polič, Nina. 2004. „Slovenski etnografski muzej in Unescova konvencija o varstvu neopredmetene kulturne dediščine [Słoweńskie Muzeum Etnograficzne i Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Etnolog 14: 257–59. Zidarič, Tjaša. 2014. „Pandolo: prijateljski turnir v tradicionalni istrski igri pred Slovenskim etnografskim muzejem [Pandolo: towarzyski turniej tradycyjnej istryjskiej gry przed Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. Etnolog 24: 275–78. Židov, Nena. 2014. „Nesnovna kulturna dediščina Slovenije: dileme v zvezi z njenim varovanjem v luči Unescove konvencije [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii: dylematy dotyczące jego ochrony w duchu Konwencji UNESCO]”. W Interpretacije dediščine [Interpretacja dziedzictwa], pod redakcją Tatjany Dolžan Eržen, Ingrid Slavec Gradišnik i Nadji Valentinčič Furlan, 150–61. Ljubljana: Slovensko etnološko društvo. Židov, Nena i Anja Jerin. 2015. „Promotion of the intangible cultural heritage at the Slovene Ethnographic Museum [Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. W Sharing Cultures 2015: Proceedings of the 4th International Conference on Intangible Heritage, Lagos, Portugal, 21–23 September [Sharing Cultures 2015: Materiały z IV Międzynarodowej Konferencji na temat Dziedzictwa Kulturowego, Lagos, Portugalia, 21–23 września], pod redakcją Sérgio Lira, Rogério Amoêda i Cristiny Pinhero, 329–35. Barcelos: Green Lines Institute for Sustainable Development. 309 �310 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Sieci ekspertów ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Węgrzech Eszter Csonka-Takács* * �Etnograf, dyrektor, Dyrekcja ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Skansen Węgierski (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Węgry, dr, e-mail: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Do bazy ekspertów może zostać wpisany każdy, ponieważ uważa się, że każda osoba, która chce pomóc – czy to wspierając społeczności, czy też popularyzując zasady Konwencji z 2003 roku – może istotnie przyczynić się do jej wdrożenia. Aby zidentyfikować i udokumentować elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz opracować system ich ochrony i zachowania zgodnie z lokalną specyfiką, a także by ułatwić ich upowszechnianie, przekazywanie oraz dostęp do nich, niezbędna jest współpraca i wysiłek ekspertów. Dyrekcja ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Skansenie Węgierskim1 utworzyła na poziomie krajowym różne sieci, w tym Sieć Ekspertów, której zadania na szczeblu lokalnym są realizowane przez koordynatorów powiatowych. Jako zintegrowana instytucja zajmująca się ochroną dziedzictwa Skansen Węgierski jest w stanie gromadzić, dokumentować, archiwizować oraz stwarzać funkcjonalną interpretację dziedzictwa materialnego i niematerialnego, a także stawiać pytania2. Skansen posiada zróżnicowany zespół pracowników administracyjnych i fachowców (więcej informacji: Káldy i Nagyné Batári 2014). Jest ponadto dobrze funkcjonującym ośrodkiem wiedzy, który pełni różnorodne funkcje, począwszy od doradztwa w zakresie architektury ludowej, a skończywszy na szkoleniu nauczycieli i dyrektorów muzeów. W takich warunkach powstała społeczność oraz sieć specjalistów zajmujących się niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Do ich głównych celów należą: podnoszenie świadomości znaczenia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, popularyzacja zasad Konwencji z 2003 roku, wspieranie wymiany infor- 1 Informacje na temat Dyrekcji, zob. Csonka-Takács 2010, 48. 2 Więcej informacji na temat Skansenu można znaleźć na stronie: skanzen.hu/en. 311 �312 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doktor Eszter Csonka-Takács w trakcie panelu z Iwoną Opetczeską Tatarczewską i dr Weliką Stojkową Serafimowską (po jej prawej) oraz Vandą Illés i prof. Jackiem Purchlą, przewodniczącym panelu, po lewej, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania macji na temat różnych działań i strategii związanych z ochroną dziedzictwa oraz promowanie różnorodności kulturowej wśród jak najszerszych kręgów społeczeństwa3. Struktura organizacyjna Zaangażowanie i aktywny udział kompetentnych ekspertów z wielu dziedzin ma fundamentalne znaczenie dla wdrożenia i realizacji różnorodnych zadań związanych z ochroną i zachowaniem elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Każdy ekspert wnosi swoją specjalistyczną wiedzę z danej dziedziny oraz uczestniczy w realizacji określonych zadań w swojej lokalizacji. Istnienie i funkcjonowanie dobrze zorganizowanej sieci ekspertów może znacznie ułatwić koordynowanie lokalnymi ekspertami z różnych dziedzin oraz wypełnienie zobowiązań państwa związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terytorium kraju zgodnie z postanowieniami Konwencji UNESCO z 2003 roku. „Wdrożenie przebiegałoby sprawniej dzięki sieci badaczy, kulturoznawców i przedstawicieli organizacji pozarządowych” (Csonka-Takács 2010, 50). Sieć ekspertów działająca na zasadzie dobrowolności Sieć Ekspertów na Węgrzech zrzesza osoby fizyczne, grupy i organizacje, które podejmują działania związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym na poziomie lokalnym. Jest to szeroka sieć, która została ustanowiona i funkcjonuje w oparciu o istniejące sieci organizacji pozarządowych oraz sieci instytucji naukowych, placówek oświatowych i instytucji kulturalnych oraz ich aktywnych członków działających na szczeblu lokalnym. Sieć Ekspertów składa się z członków pozarządowych organizacji kulturalnych, osób pracujących w ośrodkach kultury, centrach badawczych i placówkach oświatowych, osób zarządzających muzeami i zbiorami publicznymi, a także specjalistów w różnych dziedzinach związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Dysponuje ona również wszechstronną wiedzą o danej społeczności lub regionie, jego atrybutach i życiu kulturalnym. 3 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. (polskie tłumaczenie: http://niematerialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Tekst Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego). 313 �314 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Sieć zrzesza: 1. �ekspertów naukowych (badaczy, muzeologów, pedagogów, studentów wyższych uczelni): wydziały uniwersyteckie oraz instytucje, muzea i ośrodki badawcze; 2. �członków odpowiednich organizacji pozarządowych z całego kraju: stowarzyszenia folklorystyczne, grupy rekonstrukcyjne, grupy zajmujące się tematyką patriotyczną oraz stowarzyszenia, które mają na celu zachowanie śladów osadnictwa; 3. �ekspertów ds. kultury (menedżerów kultury, kuratorów wystaw i publicznych kolekcji, kierowników archiwów i pedagogów): ośrodki kultury, archiwa, szkoły artystyczne. Eksperci są bezpośrednio zaangażowani w prace związane z ochroną dziedzictwa w poszczególnych społecznościach lub regionach, uczestnicząc w identyfikowaniu, mapowaniu oraz inwentaryzacji obiektów lokalnego dziedzictwa, promując opracowywanie i wdrażanie strategii ochrony takich obiektów, zachęcając społeczności do zgłaszania obiektów do Krajowej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), udzielając wytycznych i wskazówek w procesie zgłoszeniowym, dostarczając informacje, podnosząc świadomość na poziomie lokalnym oraz zachęcając i pomagając w opracowywaniu lokalnych programów edukacyjnych, które promują poszczególne obiekty. Do bazy ekspertów może zostać wpisany każdy, ponieważ uważa się, że każda osoba, która chce pomóc – czy to wspierając społeczności, czy też popularyzując zasady Konwencji z 2003 roku – może istotnie przyczynić się do jej wdrożenia. Każdy ekspert musi wypełnić formularz, podając dziedzinę, w której się specjalizuje, oraz dane kontaktowe do zamieszczenia w publicznie dostępnej bazie danych, która znajduje się na stronie internetowej Skansenu poświęconej niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu4. Społeczności, które są zainteresowane zgłoszeniem elementu, oraz grupy organizujące imprezy mogą za darmo szukać w niej odpowiednich ekspertów. Koordynatorzy na szczeblu powiatów Dyrekcja korzysta z pomocy powiatowych sprawozdawców. Skansen stworzył taką sieć fachowców w oparciu o instytucje powiatowego systemu muzealnego, by koordynować i ułatwić promocję dziedzictwa i podnoszenie świadomości na jego temat oraz zapewnić profesjonalne doradztwo dla spo4 Patrz: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=szakmai_halozat_tagok. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania łeczności. Z każdego powiatu wybrano eksperta, najczęściej etnografa5, tworząc grupę fachowców, która pomaga w przekazywaniu informacji, kontaktowaniu się ze społecznościami i przygotowaniu zgłoszenia. Fachowcy udzielają profesjonalnych porad zainteresowanym społecznościom i organizują spotkania informacyjne z udziałem Dyrekcji, umożliwiając nawiązanie kontaktu pomiędzy zainteresowanymi stronami. Zadaniem powiatowych koordynatorów jest inicjowanie i koordynowanie dokumentowania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w swoich powiatach i regionach, organizowanie lokalnych forów i spotkań, przekazywanie informacji społecznościom, zapewnianie profesjonalnego doradztwa społecznościom, które tego potrzebują, nawiązywanie współpracy pomiędzy społecznościami a siecią ekspertów oraz utrzymywanie stałych kontaktów z Dyrekcją ds. NDZK. Dyrekcja zapewnia regularne szkolenia oraz sesje informacyjne dla koordynatorów powiatowych i organizuje 2–3 spotkania rocznie w celu wymiany pomysłów i doświadczeń oraz zapewnienia koordynacji określonych zadań. O ciężkiej pracy powiatowych sprawozdawców najlepiej świadczą elementy dziedzictwa, które zostały wpisane na Listę krajową w ostatnich latach6. Bibliografia Csonka-Takács, Eszter.2010. „The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Service of our Living and Surviving Tradition – Tasks and Opportunities in Hungary [Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w służbie naszej żyjącej i zachowanej tradycji – zadania i możliwości na Węgrzech]”. W Sustainable Heritage. Symposium on European Intangible Cultural Heritage, Budapest, April 23–24, 2010 [Zrównoważone dziedzictwo. Sympozjum dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, Budapeszt, 23–24 kwietnia 2010 roku], pod redakcją Mihály Hoppál, 45–50. Budapest: European Folklore Institute. Káldy, Mária i Zsuzsanna Nagyné Batári.2014. „The Hungarian Open Air Museum and its Communities [Skansen Węgierski oraz jego społeczności]”. W Exhibit Your Culture. Community Learning in Museums and Cultural Organizations [Pokaż swoją kulturę. Edukacja środowiskowa w muzeach i organizacjach kulturalnych], pod redakcją Aniko Korenchy-Misz i Nikki Lindsey, 85–94. Budapest: CETAID Partnership. 5 �Lista koordynatorów jest dostępna na stronie internetowej: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=f41_megyei_referensek. �Elementy wpisane na Krajową listę można znaleźć na stronie internetowej: szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en. php?name=en_f22_elements. 6 315 �316 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce Katarzyna Zalasińska* * �Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, dr hab., e-mail: kasiazasińska@op.pl. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ...zintegrowane podejście do ochrony jest jednak nie tylko możliwe, ale wręcz pożądane. Niekiedy bowiem jedynie chroniąc materialne dziedzictwo (np. określone założenie przestrzenne), ochronić możemy dziedzictwo niematerialne (np. określone praktyki związane z danym miejscem). Stąd zachowanie tego krajobrazu, łącznie z uwzględnieniem środowiska naturalnego, stanowi niezbędny warunek ich ochrony. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 roku1 , weszła w życie 16 sierpnia 2011 roku. W wyniku złożenia dokumentów ratyfikacyjnych Polska stała się 135. państwem, które do niej przystąpiło. Warto jednak podkreślić, że już wcześniej niematerialne dziedzictwo było wpisane w system ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Jednak ani przed 2011 rokiem, ani po ratyfikacji Konwencji nie została uchwalona ustawa dedykowana wyłącznie ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przedmiotem niniejszego artykułu jest zasygnalizowanie miejsca niematerialnego dziedzictwa w obecnym systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Na wstępie należy zauważyć, że ramy prawnej ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, tak materialnego, jak i niematerialnego, postrzegane powinny być przede wszystkim na tle Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku2. Odnosi się ona wprost do problematyki ochrony dziedzictwa narodowego (art. 5 Konstytucji RP), dziedzictwa kulturalnego (art. 6 ust. 2 Konstytucji RP) oraz dóbr kultury (art. 6 ust. 1 i art. 73 Konstytucji RP). Prawna ochrona dziedzictwa kulturowego znajduje swoje oparcie w preambule oraz przepisach art. 5, 6 i 73 Konstytucji RP. W uroczystym wstępie do Konstytucji RP czytamy: �wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do naj- 1 Dz.U. 2011 nr 172 poz. 1018. 2 Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483. 317 �318 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Profesorowie Katarzyna Zalasińska, Magdalena Gawin i Jacek Purchla podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania lepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom [wyróżnienie moje – K.Z.] wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku […]. Preambuła odnosi się w ten sposób do wartości, jaką jest dziedzictwo kultury, wskazując jednocześnie podstawowy cel jego ochrony, a więc zachowanie w jak najlepszym stanie oraz przekazanie przyszłym pokoleniom. Doprecyzowanie wartości chronionej, wskazanej w preambule, następuje we wspomnianym art. 5 Konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju” oraz w art. 6 ust. 1: „Rzeczpospolita Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju” i ust. 2: „Rzeczpospolita Polska udziela pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym”. Art. 5 Konstytucji RP stanowiący, że Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego, określa jeden z podstawowych celów państwa. Doprecyzowanie roli, jaką pełni dziedzictwo, znajduje się w art. 6 Konstytucji RP, który mówi o obowiązku upowszechniania go wśród społeczeństwa, przy zapewnieniu doń równego dostępu. Państwo zobowiązane jest również zapewnić ten dostęp Polakom zamieszkałym za granicą, w celu zachowania ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym. Art. 6 Konstytucji RP odnosi się do szerszej kategorii niż art. 5, jako że w przepisie tym chodzi o upowszechnianie i zapewnienie dostępu do kultury i jej dziedzictwa, a nie tylko „strzeżenie”, tj. troskę o zachowanie w nieuszczuplonym zakresie. Art. 5 i 6 Konstytucji RP należy zaliczyć do przepisów ogólnych, mających charakter normy aksjologicznej, wyznaczającej podstawowe i niezbywalne zadania państwa. W związku z powyższym należy uznać, że w świetle przepisów ustawy zasadniczej konstytucyjnym obowiązkiem państwa jest tworzenie warunków dla właściwej realizacji zadań z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego, w tym jego wytworów materialnych, jak i niematerialnych. Jednocześnie na tle art. 5 oraz art. 6 Konstytucji RP nie ma podstaw, aby ograniczać działanie niniejszych przepisów jedynie do dziedzictwa materialnego. Wynika z tego raczej dyrektywa łącznego postrzegania wszystkich elementów dziedzictwa, co wykluczać powinno fragmentację jego ochrony w prawie krajowym, choć jest to zjawisko obecne w prawie międzynarodowym (Schreiber 2016, 391–94). Oznacza to, że ochrona niematerialnego dziedzictwa posiada umocowanie konstytucyjne. Na poziomie ustawowym nie funkcjonują w Polsce przepisy bezpośrednio dedykowane ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niemniej jednak problematyka ta wpisana jest 319 �320 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju w ochronę zabytków oraz działalność instytucji kultury, w tym w szczególności muzeów. Przede wszystkim ochrona niematerialnego dziedzictwa jest elementem misji muzealnej, która zdefiniowana została w art. 1 Ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach3: �Muzeum jest jednostką organizacyjną nienastawioną na osiąganie zysku, której celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów. Oczywiście działalność muzeów, o czym mówi wyraźnie art. 2 ustawy o muzeach, sprowadza się głównie do gromadzenia zbiorów oraz katalogowania, naukowego opracowania, przechowywania, zabezpieczania i konserwacji, ale warto zwrócić w tym miejscu uwagę na pozostałe zadania, przy pomocy których muzea realizują swoją misję: • �urządzanie wystaw stałych i czasowych; • �organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych; • �prowadzenie działalności edukacyjnej; • �popieranie i prowadzenie działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę; • �udostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych. Na szczególną uwagę zasługuje zadanie, jakim jest upowszechnianie kultury, pozwalające muzeum wyjść poza swoje klasyczne ramy i stać się instytucją pamięci, która w aktywny sposób wchodzi w procesy społeczne, wzmacniając ochronę dziedzictwa, w tym szczególnie jego niematerialnych przejawów. Muzea stały się więc nie tylko strażnikami zbiorów, w których zapisana jest tożsamość minionych pokoleń, ale zaczęły również odgrywać istotną rolę w zakresie edukacji, a także popierania i prowadzenia działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę. Zaczęły one bowiem wypełniać lukę w obszarach, w których działalność innych instytucji (np. szkół, domów kultury) uległa osłabieniu bądź miejscami zanikła. Można również postawić tezę, że muzea, mimo swoich niewątpliwych problemów finansowych, zbudowały niezwykle silną pozycję w ramach systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, przejmując zadania daleko wykraczające poza klasyczną rolę muzeum. Innym elementem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego, którego funkcjonowanie ma wpływ na ochronę niematerialnego dziedzictwa w Polsce, jest regulacja z zakresu ochrony 3 Dz.U. 1997 nr 5 poz. 24 z późn. zm. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania zabytków. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 2 Konwencji pojęcie „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” obejmuje „praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę, umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową”, a więc obiekty materialne, nierzadko odpowiadające definicji legalnej zabytku, która ujęta została w słowniczku w art. 3 Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami4: �nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Przy czym art. 6 niniejszej ustawy doprecyzował, że zabytkami ruchomymi są, w szczególności, instrumenty muzyczne, wytwory sztuki ludowej i rękodzieła oraz inne obiekty etnograficzne, których zachowanie jest istotnym warunkiem przekazania niematerialnego dziedzictwa przyszłym pokoleniom. Nie ulega również wątpliwości, że na ochronę niematerialnego dziedzictwa wpływ ma także inny element systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Warto bowiem pamiętać, że wiele zjawisk niematerialnego dziedzictwa wpisanych jest w określony krajobraz kulturowy. W tych przypadkach zintegrowane podejście do ochrony jest jednak nie tylko możliwe, ale wręcz pożądane. Niekiedy bowiem jedynie chroniąc materialne dziedzictwo (np. określone założenie przestrzenne), ochronić możemy dziedzictwo niematerialne (np. określone praktyki związane z danym miejscem). Stąd zachowanie tego krajobrazu, łącznie z uwzględnieniem środowiska naturalnego, stanowi niezbędny warunek ich ochrony. W tym miejscu warto więc przypomnieć, że ustawa o ochronie zabytków i opieki nad zabytkami wprowadza formę ochrony prawnej krajobrazu kulturowego, rozumianego jako „postrzegana przez ludzi przestrzeń, zawierająca elementy przyrodnicze i wytwory cywilizacji, historycznie ukształtowana w wyniku działania czynników naturalnych i działalności człowieka” (art. 3 pkt 14 ustawy). Rada gminy może zatem utworzyć park kulturowy w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej (art. 16 ust. 1 ustawy). Wskazane w ustawie ograniczenia, dotyczące terenu parku kulturowego, pozwalają na harmonijne kształtowanie krajobrazu, z poszanowaniem dziedzictwa materialnego, ale również niematerialnego na danym terenie. Niezależnie od tego ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabyt4 Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 z późn. zm. 321 �322 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju kami przewiduje ochronę historycznych założeń przestrzennych poprzez wpis do rejestru zabytków. Przykładem zabytku chronionego jako założenie przestrzenne, obejmujące liczne obiekty architektury, jest Kalwaria Zebrzydowska, wpisana w 1999 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Warto przypomnieć, że w uzasadnieniu wpisu czytamy: �Kalwaria Zebrzydowska stanowi wyjątkowy pomnik kultury, w którym krajobraz kulturowy posłużył jako rama symbolicznego przedstawienia Pasji Chrystusa w formie kaplic i alej. Jest to więc krajobraz kulturowy o wielkim pięknie i wielkiej wartości duchowej, w którym elementy natury i stworzone przez człowieka łączą się harmonijnie. Kontrreformacja w końcu XVI wieku prowadziła do powielania kalwarii w Europie. Kalwaria Zebrzydowska jest wyjątkowym przykładem tego typu krajobrazu w wielkiej skali, który integruje piękno naturalne, cele duchowe i koncepcję ideału parku barokowego5. Wpis ten stanowił wyraz rodzącego się w łonie UNESCO zintegrowanego podejścia do ochrony dziedzictwa. Uwzględnienie odbywających się w tym miejscu praktyk religijnych jako elementu niematerialnego i powiązanie go z dziedzictwem materialnym stanowi pożądany kierunek myślenia o krajobrazie jako pewnej przestrzeni kulturowej, której dopełnieniem są elementy dziedzictwa niematerialnego. Kolejnym podsystemem ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, wzmacniającym warunki dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest działalność bibliotek i archiwów, rozumianych jako instytucje pamięci zgodnie z Zaleceniem UNESCO w sprawie zachowania i dostępu do dziedzictwa dokumentacyjnego, w tym dziedzictwa cyfrowego (Recommendation concerning the preservation of, and access to, documentary heritage including in digital form), które przyjęte zostało podczas 38. sesji Konferencji Generalnej (Paryż, 3–18 listopada 2015 roku). Zasoby dziedzictwa dokumentacyjnego stanowią źródła wiedzy o historii i kulturze społeczeństw, ale również wspólnot, grup i jednostek. Działalność bibliotek i archiwów może więc wzmacniać przekaz międzypokoleniowy. Zapewnienie skutecznej ochrony dziedzictwa niematerialnego w Polsce jest obecnie ogromnym wyzwaniem, przy czym wyzwanie to dotyczy bardziej zmiany filozofii ochrony niż istotnych zmian systemowych. W rzeczywistości potrzebna jest raczej zmiana podejścia do obowiązków ochronnych, co wymaga przede wszystkim zrozumienia specyfiki niematerialnego dziedzictwa, dla którego główną formą wyrazu jest człowiek. Stąd ulotność i nieuchwytność niematerialnego dziedzictwa, którego zachowanie jest ograniczone ludzką pamięcią. To rodzi potrzebę ciągłego przenoszenia tego dziedzictwa na kolejne wspólnoty, grupy oraz jednostki. O ile więc niema5 http://whc.unesco.org/en/list/905. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania terialne dziedzictwo wpisane jest w system ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, o tyle zasady jego funkcjonowania wymagają nadal zmiany i udoskonalenia. Bibliografia Schreiber, Hanna. 2016. „Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016)”. W Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, pod redakcją Marcina Florian Gawryckiego i in., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 323 �324 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Co mamy na myśli, mówiąc o „niematerialnym dziedzictwie kulturowym”? Przypadek wesela w Galiczniku Iwona Opetczeska Tatarczewska* * �Ministerstwo Kultury Republiki Macedonii, Biuro Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Ministerstwo za kułtura na Republika Makedonija, Uprawa za zasztita na kułturnoto nasłedstwo), Skopje, Republika Macedonii, e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Jako że praktyki kulturalne mogą być nośnikiem wyobrażonych znaczeń odziedziczonych po poprzednich pokoleniach, są one – wraz z prawdami, które rzekomo mają przekazywać – zawsze zagrożone ponownym zdefiniowaniem w służbie ideologiom państwowym i interesom handlowym. Mimo że elity polityczne uznały znaczenie Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzonej w Paryżu w 2003 roku, a następnie szybko przetłumaczonej na poszczególne języki i ratyfikowanej, macedońskie przepisy dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego1 nadal nie zostały dostosowane pod względem terminologii i definicji związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Debata dotycząca terminologii nadal trwa i odbywa się obecnie w ramach inicjatyw publicznych poświęconych konkretnym zagadnieniom; poruszana jest na przykład kwestia rozszerzenia definicji dziedzictwa niematerialnego w Macedonii oraz tego, jakie rodzaje i gatunki kultury powinny zostać włączone do tego systemu lub też z niego wykluczone. Osiągnęliśmy pewien stopień dojrzałości i świadomości na poziomie narodowym, jednak nadal stoimy przed wieloma poważnymi wyzwaniami. Brakuje nam konkretnych, ukierunkowanych polityk, a także działań i środków poświęconych temu rodzajowi dziedzictwa, w szczególności inicjatyw wychodzących od pięciu instytucji naukowych, które odpowiadają za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niestety, społeczność ekspertów nadal zmaga się z odpowiedziami na najbardziej podstawowe pytania, takie jak: czym jest żywe dziedzictwo? Albo: czy powinniśmy chronić kulturę niematerialną, która pozostaje niejako uśpiona w pamięci zbiorowej i która nie jest aktywnie praktykowana w społecznościach, nawet jeżeli ludzie są świadomi jej istnienia? Co z praktykami, które uległy już patrymonializacji, jak wesele w Galiczniku, oraz takimi, które uległy „festiwalizacji”, profesjonalizacji czy komercjalizacji? 1 � Zakon za zasztita na kułturnoto nasłedstwo, Służben wesnik na Republika Makedonija [Dziennik Urzędowy Republiki Macedonii] nr 20, 2 kwietnia 2004. 325 �326 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Coca Cola na weselu w Galiczniku i dzielenie się pogaczami (świątecznym chlebem), 2017. © AEGEE-Skopje. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania To, czy tradycja wesela w Galiczniku jest „żywa”, czy „zamrożona”, pozostaje kwestią sporną; wydaje się jednak, że jest ona pielęgnowana, przynajmniej przez lokalny samorząd, w sposób służący interesom i ideologiom państwa oraz powiązanych z nim handlowo podmiotów gospodarczych. Wesele w Galiczniku to skomercjalizowany wiejski obrzęd zaślubin, który niegdyś był zwykłym wydarzeniem życia codziennego, po czym uległ przemianom, zrekonstruowaniu i „festiwalizacji”. Stał się dorocznym przedstawieniem, za pośrednictwem którego pewna praktyka kulturowa została przekształcona w symbol narodowy. W jego obecnej postaci zacierają się w nim granice pomiędzy obrzędem narodowym a rytuałem sponsorowanym przez korporacje, pomiędzy festiwalem dla turystów, zainscenizowanym folklorem i cyklicznym wydarzeniem. Pragnę tutaj zauważyć, że z jednej strony, zinstytucjonalizowane systemy ochrony NDZK są zawsze osadzone w politycznych procesach patrymonializacji oraz rekontekstualizacji i podlegają ich wpływom, jednak z drugiej strony, sposób, w jaki procesy te wpływają na praktyki kulturowe, oraz stopień, w jakim na nie oddziałują, różnią się znacząco nawet w obrębie tego samego kraju. Wesele w Galiczniku to święto organizowane co roku we wsi Galicznik w regionie Mijak w zachodniej Macedonii. Obecnie ten dwudniowy festiwal sponsorowany jest przez macedońskie Ministerstwo Kultury oraz około dwadzieścia przedsiębiorstw. Festiwal, którego najważniejszym punktem jest ślub pary pochodzącej ze wsi Galicznik, skupia rodzinę i przyjaciół młodej pary oraz ochotników, który odtwarzają szczegółowo obrzęd zaślubin, ubrani w tradycyjne stroje i wyposażeni w tradycyjne rekwizyty, przekazywane z pokolenia na pokolenie przez ich bliskich lub inne rodziny z Galicznika. W weselu uczestniczą co roku setki odwiedzających, w większości Macedończyków (lecz także obcokrajowców). Publiczność oraz większość Macedończyków postrzegają tę ceremonię jako „autentyczną” i ważną dla narodu praktykę będącą częścią wiejskiej kultury ludowej Macedonii. Wesele w Galiczniku stało się sponsorowaną przez państwo rekonstrukcją tradycyjnego wesela, które podkreślało odrębność etniczną dziedzictwa Macedonii w okresie istnienia Socjalistycznej Republiki Macedonii. Festiwal, polegający na odegraniu tradycyjnego obrzędu, zaczęto organizować w 1974 roku decyzją lokalnej rady (mesna zaednica) wsi Galicznik. Organ ten do tej pory odpowiada za gromadzenie funduszy na potrzeby festiwalu oraz za jego coroczną organizację. Charakter wydarzenia zaczął zmieniać się wyraźnie w latach 80. i 90. Hotel zbudowany w 1980 roku na zachodnim krańcu miejscowości potwierdził i umocnił jej status jako celu podróży turystycznych. W 1991 roku zorganizowano konkurs mający na celu wyłonienie młodej pary, która miała wziąć ślub podczas festiwalu, i od tej pory jest on organizowany co roku. Wydarzenie będące do tej pory jedynie odtworzeniem tradycyjnego obrzędu zamieniło się w zaślubiny prawdziwej pary młodej 327 �328 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju – przy czym najważniejszą (jeśli nie jedyną) zmianą było wprowadzenie ceremonii zaślubin odbywającej się w kościele. Tak więc wesele w Galiczniku jest obiektem wspieranych przez państwo procesów patrymonializacji i festiwalizacji już od kilku dekad. To pokazuje, w jaki sposób wcześniejsze procesy rekontekstualizacji doprowadziły do odtworzenia lokalnej tradycji jako symbolu tożsamości narodowej w formie festiwalu dedykowanego turystom, organizowanego przez lokalną radę we współpracy z firmą specjalizującą się w organizacji imprez. Na potrzeby turystyki wesele w Galiczniku skonstruowano jako „dziedzictwo niematerialne”, mimo że nie spełnia ono definicji NDZK przyjętej przez UNESCO. Wysuwany jest argument, że państwo i sponsorzy komercyjni „chronią” w pewien sposób wesele w Galiczniku, zapewniając kontynuację tej tradycji w postaci sponsorowanego przez państwo dorocznego festiwalu. W przypadku wesela w Galiczniku utowarowienie kultury jest bardzo wyraźne, jako że macedońscy turyści odwiedzają Galicznik, by w muzyce i rytuale szukać własnej tożsamości narodowej, by przeżyć doświadczenie, które często jest intuicyjne i oparte na emocjach. Nie sugeruję, że wesele w Galiczniku jest pozbawione głębszego znaczenia, że nie jest ważnym czy doniosłym wydarzeniem dla jego uczestników. Wręcz przeciwnie, dla Macedończyków jest ono nie tylko narzędziem przedstawienia historycznego rozumienia ucisku narodu macedońskiego, ale jest także często odbierane jako symbol procesu roztaczania ochrony nad NDZK w Macedonii. Należy zawsze głęboko się zastanowić nad przeszłymi i obecnymi procesami politycznymi i gospodarczymi związanymi z NDZK, zwłaszcza gdy ich przebieg nie jest tak jasny jak w przypadku wesela w Galiczniku. Jako że takie praktyki kulturalne mogą być nośnikiem wyobrażonych znaczeń odziedziczonych po poprzednich pokoleniach, są one – wraz z prawdami, które rzekomo mają przekazywać – zawsze zagrożone ponownym zdefiniowaniem w służbie ideologiom państwowym i interesom handlowym. W związku z tym, jako badacze zainteresowani każdym możliwym aspektem NDZK, w obliczu tego rodzaju konsekwencji musimy wziąć na siebie moralną i etyczną odpowiedzialność za ciągłe stawianie pytania, które elementy NDZK powinny być chronione i dlaczego. ��330 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Koncepcja „świętości świata” jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego w nowoczesnym świecie Vida Šatkauskienė* * �Zastępca dyrektora, kierownik Wydziału ds. Kultury Etnicznej Litewskiego Narodowego Centrum Kultury (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Wilno, Litwa, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania … depozytariusze ocalają od zapomnienia nie tylko wielką liczbę lokalnych pieśni, tańców, opowieści i zwyczajów, ale również – co jest kwestią kluczową – zasady rządzące relacją pomiędzy człowiekiem a światem. My, ludzie, jesteśmy zagrożeniem dla siebie i świata: konsumpcja, eksploatacja zasobów naturalnych, liczne konflikty – wszystko to prowadzi do impasu. W ramach poszukiwania sposobów na przetrwanie i zachowanie optymizmu niematerialne dziedzictwo kulturowe (NDZK) może wnieść wkład w działania nowoczesnych ruchów środowiskowych i ekologicznych, zachęcając ludzi do troszczenia się o swoje otoczenie i unikanie konsumpcjonizmu dzięki zrównoważonym praktykom i eksploracji dziedzictwa kulturowego (literatury, sztuki, teatru, kina itd.). Wszystkie przejawy NDZK są istotne. Niemniej w dzisiejszym świecie zapewne najbardziej kluczową sprawą jest ich identyfikacja oraz podjęcie wspólnego wysiłku mającego na celu rozwijanie istoty każdej tradycji – wraz z towarzyszącym jej światopoglądem i podejściem do życia. Podstawę w tradycyjnych kulturach stanowi wymiar sakralny, który konstytuuje świat i istnienie. Wszystko, co istnieje – zarówno rzeczy widzialne, jak i niewidzialne, w tym istoty ludzkie i ich egzystencja – jest święte. Być może jest to ryzykowny temat, ale moim zdaniem każdy, kto starannie przestudiował własne dziedzictwo kulturowe i dziedzictwo kulturowe innych ludzi, zetknął się z koncepcją świętości świata. Istnieje wiele publikacji naukowych, które analizują pojęcie świętości (sacre, sacrum, sanctum itd.) z perspektywy religioznawstwa, etnologii, mitologii, psychologii i innych powiązanych dziedzin. Badania te dotyczą zarówno koncepcji oderwania sacrum i jego przejawów (hierofanii) od zjawisk codziennych, stanowiących sferę profanum, jak i przeciwstawnego twierdzenia, że sacrum i profanum nie można rozdzielić, a także wielu innych podejść do natury sacrum i jego irracjonalnego 331 �332 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Vida Šatkauskienė i prof. Cai Hua podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania charakteru, doświadczenia sacrum oraz odpowiedzi na pytanie, czy język jest dobrym narzędziem do opisania tego doświadczenia (Beresnevičius 2004a, 2004b, 2004c, 2004d, 2004e, 2005a, 2005b; Daujotytė 2016; Eliade 1996, 1997; Otto 1923; Račiūnaitė-Vyčinienė 1997; Vaitkevičius 2009, 2016). Nie ma potrzeby rozwijania w tym miejscu dyskursu teoretycznego – ważniejsze będzie wskazanie pewnych aspektów, które mogą być istotne dla rozważań na ten temat. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że częste kontakty osobiste badaczy NDZK z depozytariuszami tradycji podczas badań terenowych same w sobie są obszarem badawczym. Uświadamiają im również, że artefakty kultury i niematerialne związki łączące pokolenia ludzi z ich środowiskiem poprzez tradycje są zjawiskami żywymi lub przynajmniej są za takie uważane. Można też zauważyć, że depozytariusze ocalają od zapomnienia nie tylko wielką liczbę lokalnych pieśni, tańców, opowieści i zwyczajów (które z kolei zachowują wierzenia, wyobrażenia mityczne, pozostałości praktyk rytualnych itd.), ale również – co jest kwestią kluczową – zasady rządzące relacją pomiędzy człowiekiem a światem, a zatem – ludzkim zachowaniem1. W ramach różnych działań podejmowanych przeze mnie przez lata wraz z moimi współpracownikami w Litewskim Narodowym Centrum Kultury (Lietuvos nacionalinis kultūros centras, LNCK)2 oraz przygotowań do moich cotygodniowych programów radiowych Ryto rasa krito (Poranna rosa)3 badałam kluczowe zagadnienia tradycyjnego światopoglądu i odkrywałam, że świat, wraz z najmniejszymi nawet jego elementami, obejmuje pierwotny kosmos: harmonijne ukształtowanie istoty ludzkiej, domu, przyrody, a także mikro- i makrokosmos, a wszystkie aspekty bycia – w tym przeszłość i teraźniejszość – łączą mentalne, symboliczne i mityczne związki. Stwierdziłam wreszcie, że istota ludzka jest organiczną częścią świata. Chciałabym podkreślić, że świętość manifestuje się na wiele sposobów: jako początek życia, duch, przeplatanie się życia i śmierci – ten świat i to, co poza 1 �Relacja mieszkańca wsi z jego środowiskiem została omówiona na seminariach zorganizowanych w 2012 roku przez Instytut Kultury Rodzimej (Prigimtinės kultūros institutas) na Litwie: „Vietos ir žmonės” (Miejsca i ludzie, prigimtine.lt/lt/seminarai/ ii-seminaras/programa) w dniach 3–4 marca oraz „Vieta ir erdvė: suvokti, įsibūti, komunikuoti” (Miejsce i przestrzeń: rozumienie, oswojenie i komunikowanie się, prigimtine.lt/lt/seminarai/iii-seminaras/programa) w dniach 29 czerwca – 2 lipca. Została ona też przeanalizowana przez innych badaczy: Vykintasa Vaitkevičiusa (2012), Viktoriję Daujotytė-Pakerienė (Daujotytė 2012, 2013) oraz Daivę Vaitkevičienė (2012). 2 �W 1998 roku LNCK zainicjowało cykl konferencji multidyscyplinarnych „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai” (Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu) oraz zorganizowało następujące konferencje: „Gimties samprata tradicinėje kultūroje” (Narodziny w kulturze tradycyjnej) w 1998 roku, „Lyčių samprata tradicinėje kultūroje” (Koncepcje płci w kulturze tradycyjnej) w 1999 roku, „Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje” (Koncepcja istoty ludzkiej w kulturze tradycyjnej) w 2000 roku, „Žmogus ir gyvenamoji aplinka” (Istota ludzka i jej środowisko kulturowe) w 2006 roku. Od 1996 roku LNCK prowadzi co roku praktyczne i teoretyczne seminaria tematyczne dla litewskich specjalistów w dziedzinie kultury etnicznej. Centrum publikuje ponadto czasopismo na temat kultury etnicznej „Liaudies kultūra” (Kultura ludowa) oraz liczne serie książek, płyt DVD i CD oraz audiobooków Gyvoji tradicija (Żywa tradycja) itp. 3 �Audycji można wysłuchać w Internecie za pośrednictwem mediateki Litewskiej Krajowej Telewizji i Radia (Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija): www.lrt.lt/mediateka/irasai#/content/ryto%20rasa%20krito. 333 �334 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju nim; objawienie wieczności i wszechświata, jako siła, jako udział bogów i przodków w codziennym życiu itd. W wielu miejscach i przestrzeniach kulturowych takich jak Litwa występują rzeki, jeziora, góry, kamienie i inne obiekty naturalne i krajobrazowe, które uważa się za święte4. Mówi się, że święte są ziemia5, ogień6, samo pojęcie matki oznacza świętość7. Istnieje również święty czas, gdy ludzie znajdują się w decydującym punkcie swojego życia. Może to być rok, miesiąc lub dzień albo noc (uważa się, że czas posiada różną moc w zależności od położenia słońca na niebie lub fazy księżyca). Podano tu tylko najczęstsze przykłady, wydaje się bowiem, że w każdym zjawisku możemy znaleźć przejawy świętości. Na przykład każda kropla rosy (osobiście bardzo lubię ten symbol) odzwierciedla pierwotną istotę światła i ciemności, życia i zniszczenia, ponieważ posiada cechy zarówno słońca, jak i nocy (Šatkauskienė 2009). Uważa się, że fauna i flora przemawiają w imieniu wieczności jako prorocy (np. kukułki i wilki8) (Racėnaitė 2011, 315), nauczyciele (pszczoły9), obrońcy, wcielenia 4 �Święty” to po litewsku šventas. Wiele nazw miejsc zawiera całe to słowo lub jego rdzeń, švent-, np. Šventežeris (święte jezioro) w rejonie łoździejskim, Šventkalnis (święta góra) w rejonie szyłelskim, Šventragis (święty cypel) – wieś w rejonie mariampolskim, Šventas akmuo (święty kamień) we wsi Pugainiai w rejonie wileńskim, rzeka Šventoji na Litwie Wschodniej – największy dopływ Wilii, Šventupis (święta rzeka) w rejonie szawelskim i wiele innych. 5 �Świętość ziemi jest nieodłącznym elementem życia rolniczego. Przekonanie to pojawia się w licznych litewskich powiedzeniach, np. „Jak święta ziemia może cię jeszcze nosić!” (Kaip da tave šventà žemelė nešioja!) – skierowanym pod adresem złej osoby; a także w zagadkach, w których odpowiedzią jest ziemia, np. „Zawsze była i będzie święta, ale nigdy nie będzie w niebie” (Šventa buvo ir bus, bet danguje nebuvo ir nebus). Przykłady zaczerpnięto ze Słownika języka litewskiego (Lietuvių kalbos institutas 2005). Jednym z najistotniejszych przejawów tego przepełnionego szacunkiem związku z ziemią jest jej całowanie przed i po pracy, bądź też przed lub zamiast modlitwy, np. „Niezależnie od tego, czy ucałujesz ziemię, czy ciało Chrystusa, święto kościelne będzie udane” (Ar žemę pabučiuosi, ar mūkelę, tai lygūs bus atlaidai); „Po modlitwie należy ucałować ziemię i skłonić się, a potem trzy razy dotknąć ziemi czołem” (Po maldos [reikia] žemutę pabučiuot ir pasikloniot, kaktą prie žemės triskart priglaust); „Ziemia jest święta – żywi nas i nosi” (Žemutė šventa – mumis peni ir nešioja). Przykłady zaczerpnięto z Bazy dziedzictwa lituanistyki (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 6 �Do dziś zachowały się takie wierzenia litewskie: „Dzieciom nie wolno spluwać w ogień; ogień jest święty” (Negalima leisti vaikams spjaudyti į ugnį: ugnis šventa); „Nie wolno oddawać moczu do ognia: jest święty i może wpaść w gniew” (Negalima šlapintis į ugnį: ji šventa ir gali užpykti); modlitwa, która ma uchronić przed pożarem: „Święta Gabijo, bądź z nami” (Šventa Gabija, būk sava; Gabija jest boginią ognia); „Nim pójdziesz spać, rozgarnij ogień, zrób znak krzyża i powiedz: »Święta Gabijo, niech pokój twój zapanuje w tym miejscu«. Jeżeli to zrobisz, ogień nie wymknie się spod kontroli” (Einant gulti, reik užžarstyti ugnelę, peržegnoti ir sakyti: „Šventa Gabija, būk rami ant vietos.“ Jei teip padarysi, tai ugnelė neišeis). Przykłady zaczerpnięto z Bazy dziedzictwa lituanistyki (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 7 �Litewska legenda głosi, że jeśli ktoś zgubi się w lesie i zwodzi go diabeł, osoba ta powinna wymówić imię swojej matki, ponieważ jest ono święte i odstraszy diabła; historię tę opowiedziała Sandra Zakarienė na Konkursie litewskich gawędziarzy „Žodzis žodzį gena” w 2016 roku. 8 �Na Litwie powszechne są wierzenia, że kukułki i sowy mogą przepowiadać niedaleką przyszłość człowieka kukaniem i pohukiwaniem: bogaty i szczęśliwy rok, małżeństwo, śmierć, narodziny dziecka. Ptaki symbolicznie ucieleśniają bóstwa przeznaczenia i szczęśliwości. Wyjawiać przeznaczenie mogą również inne zwierzęta: bocian, gołąb, kot, wiewiórka, wilk itd. 9 �Jak twierdzi Gintaras Beresnevičius (1995, 106) w swojej książce Baltų religinės formos, uważa się, że legendarny król Prus Widewuto używał metafory pszczoły w swoich przemówieniach skierowanych do ludu i nauczał o modelu społeczeństwa przypominającym kolonię pszczół. Doradzał też swojemu ludowi, aby wybierał króla tak, jak robią to pszczoły. W rzeczywistości �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania przodków, bogowie i duchy, posłańcy i mieszkańcy (Beresnevičius 1990). Rozważmy też kamień – symbol przyrody nieożywionej, który może wyrażać istotę życia: wierzy się, że może odczuwać cierpienie, poruszać się, nawet krwawić, nie wspominając o tym, że wierzy się, że pamięta on początki świata i przechowuje w sobie ślady stóp bogów10. Uważa się, że ciała niebieskie, tak samo jak ludzie, tworzą rodzinę: na Litwie słońce jest matką, księżyc ojcem, a ziemia i gwiazdy ich dziećmi. Wierzy się również, że ludzie mogą być częścią tej rodziny – np. kiedy sierota wychodzi za mąż, uważa się, że została wydana za mąż przez swoją niebiańską rodzinę11. Jak już wspomniano, Ziemię uważano za świętą i nazywano „matką” lub „żywicielką”. Ponieważ wydaje ona owoce i przyjmuje zmarłych, uprawę roli uważano za święty akt (Laurinkienė 2013; Ūsaitytė 2000, 2002, 2003), który za sprawą ludzkiej pracy stanowił rytuał ustanawiający związek z ziemią. Podobnie postrzegano rzemiosło – jako akt tworzenia, który napełnia przedmioty siłą duchową i kosmicznym porządkiem (Eliade 1997, 21–39; Marcinkevičienė 2007, 25–30, 141–54, 155–66); również czas został zorganizowany w odniesieniu do kosmicznego porządku pracy i uroczystości, pieśni i muzyki. Sutartinės także mają korzenie rytualne (Račiūnaitė-Vyčinienė 1995, 2015). Bez wątpienia można podać wiele innych, podobnych przykładów dotyczących przyrody, życia ludzkiego, czasu, rytuałów, tworzenia, pracy i organizacji różnych innych działań. Świętość nie jest zatem tylko przedmiotem teoretycznych rozważań – można jej doświadczyć poprzez jedność, harmonię, pokój, uniesienie lub nawet blask. NDZK pomaga nam zrozumieć, że jesteśmy związani z całością życia od początku świata oraz że pozostajemy w związku ze wszystkimi zjawiskami na świecie. pszczoły, aby pokazać, gdzie znalazły nektar, komunikują się poprzez wyraziste kombinacje toru lotu i obrotów. Nazywa się to tańcem pszczół. Również ptaki i ich rytuały godowe inspirowały ludzi podczas powstawania kultury tańca. Przykładowo, jeden z najstarszych i najbardziej znanych tańców litewskich, Suktinis, wyobraża pszczołę, która niesie miód. Co więcej, pszczoły często są uważane za stworzenia święte. �Opis na podstawie motywów zaczerpniętych z litewskich legend. Przykładowo, kamień imieniem Mokas i jego rodzina przeprawiali się przez rzekę, gdy jego żona odwróciła się i utonęła. Po tym zdarzeniu Mokas pozostał na brzegu pogrążony w żałobie. Istnieją również opowieści o ludziach zamienionych w kamień, zazwyczaj nowożeńcach. W niektórych opowieściach dotyczących Mokasa jeżeli ktoś próbuje rozłupać kamień, wypływa z niego krew. �Na Litwie popularne są historie o pochodzeniu kamieni, które są puste w środku – według nich wydrążenia te są odciskami stóp Boga, diabła, czarownicy, Najświętszej Panienki itd. �Litewskie legendy etiologiczne mówią, że na początku czasu, gdy Bóg tworzył świat, jego wróg – zły olbrzym Spjudas – próbował temu przeszkodzić, rozsiewając ziarna kamieni lub plując na ziemię – i w ten sposób na świecie pojawiły się kamienie. �Opowieści i motywy zaczerpnięto z następujących źródeł: Vėlius 1995, 47–59; Sauka 1962, 424–25; Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas oraz Matematikos ir informatikos institutas 2003. 10 �Jest to odwołanie do popularnych na Litwie pieśni o dziewczynie-sierocie, w których słońce zbiera dla niej posag, ojciec-księżyc podejmuje decyzję o tym, jaki posag otrzyma, siostry-gwiazdy wiją jej wianek, a bracia-konstelacje prowadzą ją przez pola (Kazlauskienė 1976, typ pieśni V 811). 11 335 �336 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Traktując NDZK nie tylko jako zestaw poszczególnych elementów, ale również swoisty wyraz światopoglądu i podejścia do życia, można powiedzieć, że stanowi ono zasadniczy zbiór odziedziczonych form kulturowych (łącznie z ich współczesnymi przejawami). Dlatego trzeba znaleźć sposób, żeby uchwycić ten związek: nie tylko filozoficznie, ale również naukowo, akademicko; bez wątpienia jest tutaj mnóstwo materiału do badań naukowych. Niemniej rozwój ludzkiej wrażliwości na środowisko oraz umiejętności jego doświadczania – dostrzegania wibracji własnej duszy już od najmłodszych lat – jest niezwykle ważny. Na Litwie podejmuje się próby, aby o zasadach tego światopoglądu uczono w szkołach podstawowych, które prowadzą zajęcia z kultury tradycyjnej. Co więcej, wzrasta liczba nieformalnych działań realizowanych przez badaczy NDZK – ruch ten określa się mianem badania kultury rodzimej12. Ruch „Romuva”, oparty na starożytnej kulturze i religii Bałtów, chce ożywić stosowanie wspomnianych zasad w codziennym życiu i podczas uroczystości świątecznych13, m.in. poprzez Dni Folkloru organizowane podczas Litewskiego Festiwalu Pieśni Ludowej. Twórcy programu tego wydarzenia skupiają się na obyczajach, pieśniach i tańcu oraz innych przejawach NDZK – pojęciach związanych z tradycyjnym światopoglądem. Niemniej depozytariusze NDZK i specjaliści w tej dziedzinie (zatrudnieni w sektorze kultury, szkolnictwa, nauki) napotykają na uporczywą trudność – budzące niepokój pytanie, jak przekazać tradycyjną wiedzę i wizję świata nowoczesnemu społeczeństwu, aby ludzie mogli zrozumieć i zaakceptować tradycyjne wartości. W końcu współczesny, wykształcony człowiek o szerokich zainteresowaniach nie zaakceptuje z własnej woli życia zgodnie z tradycjami swojego naturalnego środowiska. Nie jest zainteresowany tradycyjnym zachowaniem ani sposobami myślenia, ponieważ ważniejsze jest dla niego to, dlaczego wspomniane zachowanie lub sposób myślenia się pojawiły, a w szczególności dlaczego powinien on realizować te same modele działania, dlaczego powinny być one dla niego ważne, jak mogą się przydać nie tylko jemu, ale również społeczeństwu i całej ludzkości. Zatem, aby zrozumieć i zweryfikować tradycję, domaga się on nie tylko wiedzy z przeszłości, ale również dowodu opartego na współczesnych badaniach akademickich i naukowych. Z drugiej strony, potrzebuje też odczuć jej oddziaływanie, doświadczyć wszystkich form świata wszystkimi pięcioma zmysłami – a może nawet sześcioma. Dlatego lepiej, kiedy wiedza i doświadczenie uzupełniają się wzajemnie. 12 Adres strony internetowej Instytutu Kultury Rodzimej: www.prigimtine.lt. 13 Adres strony internetowej ruchu: www.romuva.lt. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Publikacja badań na temat programowania neurolingwistycznego oraz teorii biologii przekonań (Andreas i Andreas 2013, 300; Lipton 2011, 221) sprawiła, że zaczęto traktować poważnie informacje dotyczące mocy słów i myśli (np. związanych z życzeniami, przypominających modlitwy, będących zaklęciami przeciw chorobom itp.). Warto wspomnieć, że bardzo wielu młodych litewskich rodziców jest na bieżąco z pracami badaczy NDZK, którzy dowiedli naukowo, że tradycyjne sposoby usypiania dzieci, kołysanie i śpiewanie kołysanek w celu ukojenia i zapewnienia poczucia bezpieczeństwa14 mają ogromne znaczenie w ich wychowaniu. Innym ważnym przykładem jest praca naukowa prof. dr Daivy Vyčinienė – badaczki sutartinės i profesor Litewskiej Akademii Muzyki i Teatru (Lietuvos muzikos ir teatro akademija). Jej metody są dwojakie – próbuje pokazać zarówno wyniki badań naukowych, jak i uniwersalne wartości sutartinės (Račiūnaitė-Vyčinienė 2010), przedstawia ich źródła, czyli głosy ptaków, dostarczając żywych przykładów i dowodząc, że kultura wyłoniła się z naturalnej harmonii człowieka i przyrody; pokazuje również medytacyjny charakter sutartinės, które mogą wprowadzać w trans, co wywołuje podziw nie tylko u wielbicieli kultur wschodu, ale również wśród rzeszy ludzi o otwartych umysłach (Račiūnaitė-Vyčinienė 2005, 2015). Badaczka pokazuje, że śpiewak sutartinės pozbywa się zmęczenia i bólu głowy, opanowuje go za to uczucie lekkości i spokoju (Daiva Račiūnaitė-Vyčinienė, korespondencja osobista). Współcześni litewscy i międzynarodowi badacze NDZK, którzy żyją zgodnie z tradycją, oraz depozytariusze dziedzictwa w ogóle, uosabiają pozytywne zasady istnienia człowieka w świecie oraz tradycyjne wartości: łączność (darna, harmonia ze sobą i ze światem, poczucie bycia jego integralną częścią) oraz dostatek (skalsa, człowiek chce tylko tyle, ile naprawdę potrzebuje)15. Jest to spójne �Jednym z najważniejszych czynników sprzyjających rozwijaniu tradycji wychowywania dzieci we współczesnym społeczeństwie była konferencja teoretyczna i praktyczna „Narodziny w kulturze tradycyjnej”, zorganizowana w 1998 roku w ramach serii „Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu”, oraz prace depozytariuszki dziedzictwa Emiliji Brajinskienė (1997a, 1997b); prace i praktyki Jūratė Šemetaitė, Jurgi Sadauskienė, Liny Vilienė i Audronė Daraškevičienė (działania w ośrodkach kultury etnicznej, społecznościach, zakładach lecznictwa itd.) również cieszyły się zainteresowaniem młodych rodziców; informacje te udostępnia Centrum Rodzicielstwa Bliskości (Prieraišiosios tėvystės centras) (www.prieraisiojitevyste.lt/ node/42), podobnie jak inne społeczności, które świadczą usługi w zakresie edukacji niemowląt i dzieci (np. www.mamudainos. lt/muzikos-pamokeles-kudikiams.html). 14 �Pojęcie łączności, oprócz tego, że oznacza harmonię oraz jedność różnorodności, było wraz z umiejętnością życia w pokoju z innymi bardzo szeroko propagowane przez etnologa, filozofa i zwolennika starożytnej kultury Bałtów Jonasa Trinkūnasa (np. 2010), etnokosmologa Jonasa Vaiškūnasa (np. 1992, 2014) i Daivę Račiūnaitė-Vyčinienė (2003), która interpretowała łączność w oparciu o sutartinės (słowo to wywodzi się od sutarti, które oznacza „pozostawać w zgodzie”, „rozumieć się nawzajem”). �Daiva Vaitkevičienė przeanalizowała pojęcie dostatku w swoim artykule Namų laimė (2002). Według niej jest to mityczny proces samoodżywiania, który zapobiega wyczerpaniu dóbr (2002, 11). „Niech będzie nam wszystkiego pod dostatkiem, Panie Boże” (Skalsink, Dieve) – litewskie sformułowanie grzecznościowe i powitanie używane, gdy gość staje przed rodziną jedzącą posiłek; wyraża ono życzenie, by dobra takie jak chleb i jedzenie w ogóle nigdy się nie wyczerpały, a ludzie najedli się nawet wówczas, gdy pożywienia nie będzie dużo. Istnieją podobne pozdrowienia wśród robotników (np. Skalsu – dangun balsu!, „Czy to już do15 337 �338 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju z koncepcją zrównoważonego rozwoju, a zatem może stać się jednym ze sposobów na edukację społeczeństwa w kwestii tego, jak powstrzymać konsumpcję i nieskończoną eksploatację zasobów naturalnych, prowadzącą do zmian klimatu, oraz inne alarmujące katastrofy. Mam nadzieję, że coraz więcej ludzi zacznie troszczyć się o te kwestie i brać na siebie odpowiedzialność za przyszłość naszej planety. Bibliografia Andreas, Connirae i Steve Andreas. 2013. Protas turi širdį. Neurolingvistinis programavimas [Serce umysłu. Programowanie neurolingwistyczne]. Przetłumaczone przez Kęstutisa Šatkauskasa. Vilnius: forSmart. Beresnevičius, Gintaras. 1990. Dausos: pomirtinio gyvenimo samprata senojoje lietuvių pasaulėžiūroje [Dausos: koncepcja życia po śmierci w dawnych wierzeniach litewskich]. Vilnius: Gimtinė-Taura. Beresnevičius, Gintaras. 1995. Baltų religinės reformos [Reformy religii bałtyckich]. Vilnius: Taura. Beresnevičius, Gintaras. 2004a. Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija [Litewska religia i mitologia: studium systematyczne]. Vilnius: Tyto Alba. Beresnevičius, Gintaras. 2004b. „Sakralybės turinys šiandien [Święte treści dzisiaj]”. Šiaurės Atėnai 34 (716): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004c. „Sakralybės turinys šiandien (2)”. Šiaurės Atėnai 35 (717): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004d. „Sakralybės turinys šiandien (3)”. Šiaurės Atėnai 38 (720): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004e. „Sakralybės turinys šiandien (4)”. Šiaurės Atėnai 39 (721): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2005a. „Gamta ir šventumas: senovės lietuvių religijos ‘gamtiškumo’ klausimu [Przyroda i uświęcenie. O „naturalności” dawnej religii litewskiej]”. Gamta ir religija, 64–93. Beresnevičius, Gintaras. 2005b. „Šventybės įžeminimas: pašventinimas į šventumą (pastabos baltų šventumo fenomenologijai) [Uwagi o fenomenologii świętości bałtyckiej]”. W Sambalsiai: studijos, esė, pokalbis. Skiriama profesorės Viktorijos Daujotytės-Pakerienės 60-mečiui [Sambalsiai: studia, esej, rozmowa ofiarowane profesor Viktorii Daujotytės-Pakerienės w 60. rocznicę urodzin], 355–66. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. statek, tylko niebo wie”), przy okazji pobytu w saunie (np. Skalsą šilimai!, Skalsą garui!, Skalsi beržo lapienė!, „Niech ciepła będzie pod dostatkiem!”, „Niech pary będzie pod dostatkiem!”, „Oby brzozowych liści było pod dostatkiem!”) itd. (Jasiūnaitė 1999, 2000). �Jonas Vaiškūnas (2016) w programie Nijolė Jačėnienė Baltų genas: mes ir senovės lietuvių mitai, legendos, simboliai (Bałtyckie geny: my i prastare litewskie mity, legendy i symbole) umieścił obok siebie zasady łączności i dostatku jako kluczowe kwestie w wierze i ludzkiej egzystencji. Według niego nie są to zasady zachowania, lecz przeciwnie – wartości, które zawsze powinny znaleźć swój wyraz w życiu jednostki. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Brajinskienė, Emilija. 1997a. „Vaiks šeimo [Przyjazne dzieciom]”. Liaudies kultūra 3: 66–70. Brajinskienė, Emilija. 1997b. „Vaiks Šeimo (2)”. Liaudies kultūra 4: 64–71. Daujotytė, Viktorija. 2012. „Žmogaus įsibuvimas: žvilgsnis, daiktas, žodis [Bycie: przebłysk, przedmiot, słowo]”. Liaudies kultūra 4: 20–28. Daujotytė, Viktorija. 2013. „Prigimtosios kultūros ratilai [Kręgi rodzimej kultury]”. Liaudies kultūra 5: 1–8. Daujotytė, Viktorija. 2016. „Šventumas; aukštųjų būsenų sauga [Świętość; ochrona sił wyższych]”. Liaudies kultūra 4: 19–32. Eliade, Mircea. 1996. Amžinojo sugrįžimo mitas. Archetipai ir kartotė [Mit wiecznego powrotu: archetypy i powtórzenia]. Przetłumaczone przez Petrasa Račiusa. Vilnius: Mintis. Eliade, Mircea. 1997. Šventybė ir pasaulietiškumas [Sacrum i profanum]. Przetłumaczone przez Petrasa Račiusa. Vilnius: Mintis. Jasiūnaitė, Birutė. 1999. „Skalsu – dangun balsu!” (tradiciniai gero linkėjimai dirbančiam žmogui) [Tradycyjne życzenia dla pracowników]”. Lituanistica 3: 78–88. Jasiūnaitė, Birutė. 2000. „Skalsą beržo lapui!” (tradiciniai pirties linkėjimai) [Tradycyjne pozdrowienie w saunie]”. Kalbotyra 48–49: 39–48. Kazlauskienė, Bronė. 1976. Vestuvinės dainos: Jaunosios pusėje [Pieśni weselne]. Vilnius: Vaga. Laurinkienė, Nijolė. 2013. Žemyna ir jos mitinis pasaulis [Žemyna i jej mityczny świat]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Lietuvių kalbos institutas. 2005. „Lietuvių kalbos žodynas [Słownik języka litewskiego]”. http://www.lkz.lt. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas. 2003. Lituanistikos paveldo informacinė sistema „Aruodai” [System Informacji o Litewskim Dziedzictwie Kulturowym „Aruodai”]. http://www.aruodai.lt. Lipton, Bruce H. 2011. Tikėjimo biologija [Biologia przekonań]. Przetłumaczone przez Virginiję Bertulienė. Kaunas: Mijalba. Marcinkevičienė, Nijolė, oprac. 2007. Žmogus ir gyvenamoji aplinka: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2006 balandžio 20–21 d. [Człowiek i jego środowisko kulturowe: konferencja z cyklu „Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu”. Materiały z konferencji, Wilno, 20–21 kwietnia 2006]. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Otto, Rudolf. 1923. The Idea of the Holy: An Inquiry into the Non-Rational Factor in the Idea of the Divine and Its Relation to the Rational [Koncepcja świętości: elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do racjonalności]. Przetłumaczone przez Johna Wilfreda Harveya. Data dostępu: 31 października 2016. http://archive.org/ details/theideaoftheholy00ottouoft. 339 �340 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Racėnaitė, Radvilė. 2011. Žmogaus likimo ir mirties samprata lietuvių folklore [Pojęcie losu ludzkiego i śmierci w folklorze litewskim]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1995. „Moterys – sutartinių atlikėjos [Kobiety – wykonawczynie sutartinės]”. Liaudies kultūra 1: 18–22. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1997. „Sutartinių šventybės universalumas [Uniwersalizm świętości sutartinės]”. Liaudies kultūra 1: 24–26. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2003. „Sutartinių darna: kognityvinis aspektas [Strojenie sutartinės: perspektywa kognitywna]”. Lietuvos muzikologija 4: 136–43. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2005. „Sutartinių maginis poveikis [Magiczny efekt sutartinės]”. W Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis”. Konferencijos medžiaga, Wilno, 2000 gegužės 9–11 d. [Koncepcja istoty ludzkiej w kulturze tradycyjnej: konferencja z cyklu „Narodziny. Istnienie. Śmierć”. Materiały z konferencji, Wilno, 9–11 maja 2000], 178–88. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2010. „Specific Features of Performing Lithuanian Polyphonic Songs. Sutartinės: Singing as Birdsong [Specyficzne cechy wykonania litewskich pieśni polifonicznych. Sutartinės: pieśń jak ptasi śpiew]”. W Multipart Music: A Specific Mode of Musical Thinking, Expressive Behaviour and Sound. Papers from the First Meeting of the ICTM Study Group on Multipart Music (September 15¬–20, 2010; Cagliari – Sardinia) [Muzyka wielogłosowa: specyficzny sposób myślenia muzycznego, ekspresji i dźwięku. Materiały z Pierwszego Spotkania Grupy Badawczej ICTM na temat muzyki wielogłosowej (15–20 września 2010; Cagliari – Sardynia)], pod redakcją Ignazio Macchiarellego, 215–36. Udine: Nota. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2015. „Sutartinių giedojimo tradicija postmodernioje visuomenėje: perėmimas, perdavimas ir raiška [Tradycja śpiewania sutartinės w społeczeństwie postmodernistycznym: przyjęcie, przekazanie i wyraz]”. Liaudies kultūra 2: 19–34. Šatkauskienė, Vida. 2009. „Rasa laukia rasos [Rosa czeka na Rasa (dawna nazwa dnia przesilenia letniego)]”. Šiaurės Atėnai 23 (945): 10–11. Sauka, Leonardas, red. 1962. Tautosakos darbai [Studia folklorystyczne]. Tom 4. Vilnius: Mintis. Trinkūnas, Jonas. 2010. „Tebūnie darna!” Cultural website Alkas.lt [Strona internetowa poświęcona kulturze Alkas. lt]. Data dostępu: 31 października 2016. http://alkas.lt/2010/10/25/j-trinkunas-tebunie-darna/. Ūsaitytė, Jurgita. 2000. „Žemės epitetas: tradicijos kaita [Przydomek ziemi: zmiana tradycji]”. Tautosakos darbai 12 (19): 53–71. Ūsaitytė, Jurgita. 2002. „Motina žemė: moteriškumo reprezentacija [Matka Ziemia: przedstawienie kobiecości]”. Tautosakos darbai 16 (23): 147–54. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Ūsaitytė, Jurgita. 2003. „Žemės įvaizdis kaip vertės matas: stabilumo ekspresija [Obraz Ziemi jako standard wartości: wyraz stabilności]”. Tautosakos darbai 19 (26): 107–21. Vaiškūnas, Jonas. 1992. „Sodas ir visata [Ogród i wszechświat]”. Liaudies kultūra 4: 26–30. Vaiškūnas, Jonas. 2014. Darna. [Wykład z okazji imienin Jonasa Eperješasa, budowniczego Zamku Panemunė, 21 czerwca 2014 roku]. http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Vaiskunas_Jonas/Vaisku- nas_2014_06_21_Darna.mp3. Vaiškūnas, Jonas. 2016. „Baltų genas”: J.Vaiškūnas apie senąjį baltų tikėjimą mūsų dienomis (audio) [„Bałtyckie geny”: J. Vaiškūnas o dawnych wierzeniach bałtyckich dzisiaj]”. http://alkas.lt/2016/08/29/baltu-genas-j-vaiskunas-apie-senaji-baltu-tikejima-musu-dienomis-audio/. Vaitkevičienė, Daiva. 2002. „Namų laimė [Szczęście domu]”. Liaudies kultūra 4: 9–21. Vaitkevičienė, Daiva. 2012. „Apie savas vietas lietuvių prigimtinėje kultūroje [Miejsce jednostki w rodzimej kulturze litewskiej]”. Liaudies kultūra 4: 30–49. Vaitkevičius, Vykintas. 2009. „The Sacred Groves of the Balts: Lost History and Modern Research [Święte gaje Bałtów: zapomniana historia i nowoczesne badania”. Folklore. Electronic Journal of Folklore 42: 81–94. Vaitkevičius, Vykintas. 2012. „Kraštovaizdžio skaitymas su patirties žodynu [Odczytywanie krajobrazu ze słownikiem]”. Liaudies kultūra 4: 50–61. Vaitkevičius, Vykintas. 2016. „Baltų šventviečių atodangos [Odkrywki świętych miejsc bałtyckich]”. Liaudies kultūra 4: 33–43. Vėlius, Norbertas, oprac. 1995. Ežeras ant milžino delno. Lietuvių liaudies padavimai [Jezioro na wielkiej palmie: litewskie legendy ludowe]. Vilnius: Mintis. 341 �342 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Ochrona i przekazywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przypadek Surwy w kontekście muzealnym Iglika Miszkowa* * �Adiunkt, etnolog-kurator, Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym, Bułgarska Akademia Nauk (Institut za etnologija i folkloristika s Etnografski muzej – Byłgarska Akademija na Naukite), Sofia, Bułgaria, e-mail: iglika. mishkova@iefem.bas.bg. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Różnorodne sposoby interpretowania i kontekstualizowania zbiorów oraz organizowania wystaw multimedialnych przynoszą korzyści zarówno muzeom, jak i depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mogą one również służyć za wzór zrównoważonej relacji pomiędzy przedstawianiem tradycji oraz ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niematerialne dziedzictwo kulturowe (NDZK) oraz muzea, jako przykłady „żywej kultury”, łączy silna więź, która wykracza poza upowszechnianie wiedzy o tradycjach ludowych, interpretowanie kolekcji, badanie artefaktów oraz „katalogowanie form ekspresji kulturowej” (Adell i in. 2015, 9). „Partycypujące muzea” (Simon 2010) dostarczają zwiedzającym interaktywnych doświadczeń oraz służą jako pomost pomiędzy tym, co materialne, oraz tym, co niematerialne (Golinelli 2015, 31); pomiędzy przeszłością, teraźniejszością oraz przyszłością (Harrison 2015). Płynność czasu w przestrzeni muzealnej również przyczynia się do ochrony i przekazywania (Pels, Hetherington i Vandenberghe 2002) tych wartości kulturowych oraz tożsamości, które są wspólne dla ogółu społeczeństwa i dla depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W tym właśnie kontekście badamy Surwę – święto ludowe w regionie Pernika – jako praktykowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego, łącznie z prezentowaniem tego święta publiczności muzealnej w Europie przez bułgarskie Narodowe Muzeum Etnograficzne (Nacionalen etnografski muzej, NEM). Niniejszy artykuł analizuje rolę, jaką odegrało kilka wystaw zorganizowanych przez NEM w ochronie oraz przekazywaniu tradycji i rytuałów Surwy, wpisanych w 2015 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 343 �344 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Surwakarzy z wioski Leskowec, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. Przebierańcy z pochodniami we wsi Czepinci, 13 stycznia 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Wprowadzenie W ciągu ostatnich 15 lat większość uczonych zgodziła się z tym, że zacierają się różnice pomiędzy tym, co materialne, i tym, co niematerialne (Alivizatou 2006, 2012), oraz pomiędzy dziedzictwem kulturowym i przyrodniczym (Harrison 2015), a muzea mają we władaniu nie tylko przeszłość, ale również przyszłość przekazu kulturowego i tożsamościowego (Harrison 2015). Ponadto samo muzeum staje się niematerialne w wirtualnej i rozszerzonej rzeczywistości, jego funkcje ulegają przekształceniu w sposób wykraczający poza definicję Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM), a jego relacja z niematerialnym dziedzictwem kulturowym łączy instytucjonalizację z deinstytucjonalizacją (Smith 2006; Smith i Akagawa 2008; Wukow 2016), natomiast muzeifikacja łączy się z demuzeifikacją (Hartog 2005; Ballacchino 2014; Wukow 2015b). Ze względu na multidyscyplinarne podejście do powiązań między wystawami a niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz do jego związku z muzeami, ramy teoretyczne są niewystarczające do zbadania tego dziedzictwa wyłącznie w kontekście muzealnym, etnograficznym i kulturowo-antropologicznym. Niniejszy artykuł pomija niektóre ważne kwestie pomimo ich znaczenia oraz wpływu na analizę ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przekazywania praktyk poprzez działania muzealne, w tym rolę turystyki jako czynnika katalizującego zrównoważony rozwój gospodarczy zarówno dla muzeów, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, oraz rolę debaty na temat uprzedmiotowienia dziedzictwa. Dla celów niniejszego artykułu autorka zakłada, że należy połączyć funkcje wystaw, przedstawień, interakcji oraz interpretacji z inherentnymi funkcjami muzeum etnograficznego – badaniem, katalogowaniem, ochroną i popularyzacją niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przedstawianiem go w muzeach, we wspólnym celu, jakim jest przekazywanie tych żywych tradycji przyszłym pokoleniom. Święto ludowe Surwa 2 grudnia 2015 roku Międzyrządowy Komitet UNESCO ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego wpisał „Surwę – święto ludowe w regionie Pernika” na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Święto to jest obchodzone głównie w regionie Pernika, którego ośrodkiem administracyjnym jest miasto Pernik, położone w środkowo-zachodniej Bułgarii w pobliżu stolicy – Sofii. Święto ludowe Surwa to tradycyjne obrzędy, podczas których grupy przebierańców urządzają gry i zabawy w ponad 36 okolicznych wsiach będących depozytariuszami tego elementu. 345 �346 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przywitanie przywódców dwóch grup, wieś Czepinci, 2012. Fot. Iglika Miszkova. Surwakarzy ze wsi Baniszte z wizytą w sąsiedniej wsi Ryżawec, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Święto ludowe Surwa w regionie Pernika odbywa się co roku 13 i 14 stycznia – w Nowy Rok przypadający według starego kalendarza1. Jest to dziś ulubione święto lokalnych społeczności. Jego głównym elementem są rytuały z udziałem przebierańców, które są praktykowane od wielu pokoleń w celu pożegnania starego roku i powitania nowego. Bezpośrednimi uczestnikami tych prastarych – ale ciągle żywych – rytuałów świętowania nowego roku są grupy nazywane surwakari, które urządzają gry i zabawy we wsiach. Wszyscy uczestnicy noszą maski, niektórzy przebierańcy odgrywają specjalne role, np. lidera, nowożeńców, księdza lub niedźwiedzia ze swoim panem. Wieczorem 13 stycznia surwakarzy zbierają się w centrum wsi, gdzie palą ogniska, bawią się i zaczepiają zgromadzonych widzów. Odwiedzają również sąsiednie wioski i spotykają się z innymi grupami przebierańców. Wszyscy surwakarzy tańczą tradycyjny taniec horo i dobrze się bawią. Wczesnym rankiem 14 stycznia mężczyźni w maskach gromadzą się ponownie i odwiedzają poszczególne domostwa we wsi. We wszystkich domach surwakarzy odgrywają scenki zaślubin nowożeńców, a „niedźwiedź” ma zapewnić gospodarzom dobre zdrowie. Gospodarze czekają na nich z zastawionymi stołami i obdarowują ich prezentami. Mężczyźni w maskach muszą odwiedzić każde domostwo. Uczestnicy obrzędu Do początku XX wieku maski zakładali tylko niezamężni młodzi mężczyźni z danej społeczności, ponieważ obrzęd ten spełniał funkcje inicjacyjne. Inni mieszkańcy wsi (kobiety, dzieci i zamężni mężczyźni) nie mogli brać udziału w maskaradach. Dziś nie tylko mężczyźni w każdym wieku, ale również kobiety i dzieci biorą aktywny i równoprawny udział w tym obrzędzie, co może zobaczyć każdy, kto jest obecny podczas tego święta. Depozytariuszami święta Surwa są zwykli ludzie. W maskaradach surwakari uczestniczą wykonawcy-amatorzy, którzy nie mają żadnych instytucjonalnych obowiązków związanych z ich organizacją. Wychodzą i bawią się spontanicznie, zgodnie z tradycją oraz w taki sam sposób, jak ich poprzednicy. Każda grupa tworzy własną organizację i włącza do niej wszystkich mieszkańców wsi. Surwakarzy wybierają swojego lidera i dzielą się „rolami” – każdy odgrywa określoną postać. Podczas święta surwakarzy słuchają swojego lidera i są mu bezwarunkowo posłuszni. 1 �Bułgaria przyjęła kalendarz gregoriański w 1916 roku, dlatego też w Kościele prawosławnym poprzednio używany kalendarz juliański jest nazywany starym kalendarzem. 347 �348 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Po święcie odbywa się specjalne spotkanie, na którym surwakarzy decydują, jak wykorzystać zebrane datki, w zależności od problemów i potrzeb ich wiosek. Zebrane pieniądze najczęściej trafiają do lokalnych domów kultury (czitaliszte) lub zostają przeznaczone na zaspokojenie innych potrzeb wsi. Podjęte przez surwakarów decyzje są brane pod uwagę przez lokalne władze. Tradycja gier i zabaw urządzanych przez przebierańców surwakari w społecznościach regionu Pernika jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, młodzieży przez osoby starsze, tak jak zawsze się to odbywało w społecznościach tradycyjnych. Umożliwia to ciągłą komunikację pomiędzy ludźmi w różnym wieku, którzy pochodzą z różnych sfer społecznych i reprezentują różne zawody. Jest to komunikacja, która opiera się na przekazywaniu, przyswajaniu sobie oraz wyrażaniu tradycyjnej wiedzy i umiejętności. Tradycja ta jest rozpowszechniana dzięki wykorzystaniu pewnych uznanych sposobów myślenia i odczuwania, zaakceptowanych przez depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co zapewnia jej ciągłość w czasie i przestrzeni. Żywotność święta Surwa zapewnia jego funkcja jako zasobu kulturowego oraz formy kreatywności dla młodego pokolenia. Gwarancją jego ciągłości jest również to, że integruje ono lokalnych mieszkańców, niezależnie od ich wieku i statusu społecznego. Uczestnikami obrzędów są nie tylko stali mieszkańcy wiosek, w których się one odbywają, ale również liczni goście ze środowisk miejskich. Rodziny, których członkowie należą do grupy surwakari, uznają to za oznakę wysokiego prestiżu. Bez przesady można powiedzieć, że w każdym domu w regionie Pernika zachowywane są wspomnienia i pamiątki dotyczące tradycyjnego święta Surwa – barwne relacje, maski oraz zdjęcia wiszące na ścianach. Szkoły i lokalne domy kultury również zachęcają do udziału we wszystkich działaniach związanych z tym świętem. Związek pomiędzy świętem Surwa a Festiwalem przebierańców Aby zachować święto Surwa, gmina Pernik organizuje Festiwal Maskaradnite Igri (Festiwal przebierańców), który odbył się po raz pierwszy w 1966 roku2 . Święto oraz festiwal współistnieją już od �Festiwal odbywa się obecnie co roku pod koniec stycznia – dwa tygodnie po święcie Surwa w wioskach. Od samego początku festiwal był określany jako regionalny, jednak grupy przebierańców pochodzą z całego kraju, przez co festiwal stał się wydarzeniem o charakterze ogólnokrajowym. W ten sposób festiwal w mieście Pernik przyczynia się do odrodzenia zabaw przebierańców w wielu wsiach i mobilizuje do organizowania innych festiwali w środowisku miejskim. W roku 1985 festiwal uzyskał status festiwalu międzynarodowego o nazwie International Festival of Masquerade Games ‘Surva’ (Międzynarodowy festiwal 2 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania prawie pół wieku i nie miało to żadnego negatywnego wpływu na żywotność święta Surwa jako elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Wukow 2015a). Wręcz przeciwnie, festiwal pomógł w popularyzowaniu święta Surwa i ułatwił podejmowanie działań mających na celu zachowanie jego żywotności. Przez ostatnie pięćdziesiąt lat istnienia festiwalu nie zaobserwowano, by miało to jakiekolwiek negatywne konsekwencje. W dalszym ciągu oczekuje się, że pozytywna relacja pomiędzy świętem Surwa a Festiwalem przebierańców będzie kontynuowana w przyszłości. W związku z tym nie sporządzono informacji o ewentualnych zagrożeniach i nie ma potrzeby podejmowania jakichkolwiek działań w tym względzie. Dla społeczności z regionu Pernika istnieje wyraźna różnica pomiędzy świętem Surwa w wioskach a Festiwalem przebierańców w mieście. Festiwal jest częścią kultury miejskiej, prezentując w nowoczesny sposób ludową tradycję Surwy. Przekazywana od wielu pokoleń, tradycja ta jest ciągle żywa we wsiach regionu Pernika (Wukow 2015a). Na obchody święta Surwa przychodzi więcej osób z lokalnej społeczności niż na festiwal, który ma charakter międzynarodowy, a występujące na nim grupy pochodzą z różnych części kraju oraz z zagranicy. Niektóre lokalne grupy oraz depozytariusze z regionu Pernika w ogóle nie uczestniczą w festiwalu i tańczą wyłącznie podczas święta Surwa w wioskach. Z tego punktu widzenia wpisanie święta Surwa na Listę reprezentatywną odgrywa ważną rolę, popularyzując żywe tradycje i zachęcając depozytariuszy do podejmowania wysiłków związanych z ochroną ich dziedzictwa w ich wiejskim środowisku. Jak dotąd nic nie wskazywało na to, by festiwal wywierał negatywny wpływ na zwyczaje w wioskach. Wręcz przeciwnie, odegrał on pozytywną rolę, popularyzując maskarady w całym kraju. W czasach komunizmu, gdy tego typu zabawy były zaliczane do tradycji religijnych, powstanie festiwalu w latach 60. było pretekstem do ich organizowania w różnych częściach kraju. Przez wszystkie lata jego istnienia prowadzona była owocna współpraca pomiędzy organizatorami festiwalu, lokalnymi społecznościami oraz depozytariuszami z regionu Pernika, którzy zasiadają czasami w jury tej międzynarodowej imprezy. Przykładem pozytywnego wpływu jest to, że festiwal cieszy się zainteresowaniem zarówno w kraju, jak i za granicą, motywując depozytariuszy święta Surwa do kontynuowania wysiłków związanych z jego ochroną i przekazywaniem. A robią to chętnie, o czym świadczy ich masowy udział w uroczystościach. maskarad „Surwa”). Obecnie w festiwalu bierze udział ponad 6 tys. uczestników z ponad 100 grup, w tym wykonawcy z innych krajów. 349 �350 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wieś Baniszte, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym – instytucja, muzeum Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym (Institut za etnologija i folkloristika s Etnografski muzej, IEFSEM) – z NEM jako jego jednostką administracyjną – odgrywa istotną rolę w badaniu, promowaniu i ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego już od 110 lat. Jeszcze przed ratyfikacją Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku IEFSEM odegrał kluczową rolę w tworzeniu krajowej bazy danych elementów NDZK w ramach programu Żyjące Skarby Ludzkości. Święto Surwa w regionie Pernika zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego przez zespół ekspertów z IEFSEM, z udziałem Ministerstwa Kultury Republiki Bułgarii (Ministerstwo na kulturata), koordynowanym przez regionalne struktury administracyjne do spraw kultury, w tym przez krajową sieć bułgarskich domów kultury. Jako kluczowa instytucja w systemie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, IEFSEM przechowuje i prowadzi związaną z nim dokumentację. Narodowe Centrum Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Nacionalen cent’r za nematerialno kulturno nasledstwo) zachowuje i zapewnia dostęp do plików audiowizualnych oraz pisemnej dokumentacji dotyczącej statusu elementów oraz ich nominacji. Należy również wspomnieć o tym, że Archiwum Etnograficzne jest jednym z najstarszych bułgarskich archiwów; przechowuje ono zdjęcia grup w maskach z regionu Pernika wykonane w latach 1906–1947. NEM posiada również niewielką kolekcję masek oraz innych przedmiotów związanych z tym elementem. Jako dzieło sztuki ludowej, maski surwakari są unikalnymi wytworami ludzkiej kreatywności. Ich rozpoznawalność i widoczność na poziomie międzynarodowym wyraźnie przyczynia się do uznania tego elementu za część światowego dziedzictwa kulturowego i jest również wspaniałym źródłem inspiracji dla nowoczesnych artystów. Dziedzictwo niematerialne świadczy o całościowym postrzeganiu dziedzictwa kulturowego poprzez uznawanie znaczenia i wartości ustnych i żywych praktyk i form ekspresji, które dotyczą obiektów, pomników i przestrzeni kulturowych. Oprócz definicji podanej w Konwencji UNESCO z 2003 roku pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego było również analizowane w kontekście muzeów. 351 �352 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wieś Ełow doł, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Kolekcje muzealne Dziedzictwo niematerialne ujawnia kulturowe znaczenie oraz wartość zbiorów muzealnych. Umieszcza ono obiekty w kontekście ich produkcji i użytkowania. NEM gromadzi maski z regionu Pernika od roku 1906, jest to więc pierwsza w historii ekspozycja muzealna prezentująca bułgarską kulturę. Niestety, wskutek złych doświadczeń związanych z działaniami konserwatorskimi w przeszłości oraz właściwości określonych materiałów, z których maski zostały wykonane, NEM straciło swoją starą kolekcję. Po II wojnie światowej Muzeum rozpoczęło nowy proces dokumentowania maskarad. Kilku pracowników Muzeum, którzy są malarzami, odwiedzało wioski i malowało obrazy masek oraz rytuałów. Muzeum wzbogaciło później swoją kolekcję o autentyczne artefakty z regionu. Co roku, począwszy od roku 2000 aż do dnia dzisiejszego, Muzeum prowadzi badania terenowe w wioskach i zbiera zdjęcia oraz nagrania wideo do swojego Archiwum. Prace w terenie dotyczące tej tematyki są dość dużym wyzwaniem pod względem metodologicznym. Wymagają one dużego zaangażowania oraz aktywnego udziału społeczności, które są depozytariuszami żywej kultury. Badając dziedzictwo niematerialne, zespół muzealników nawiązuje kontakt z lokalnymi społecznościami, starając się zrozumieć historię i znaczenia ich form wyrazu kulturowego. Przedstawiciele IEFSEM biorą aktywny udział w konferencjach naukowych o tematyce związanej z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Prezentacje muzealne Organizowanie wystaw jest jedną z podstawowych funkcji muzeów. W XIX i XX wieku muzea prezentowały eksponaty w ujęciu taksonomicznym, w szklanych gablotach, zawężając ich percepcję jedynie do zmysłu wzroku. Na początku XX wieku NEM stosowało takie same praktyki w ekspozycjach dotyczących ludzi w maskach z regionu Pernika. Współczesne muzea bazują jednak na innych modelach wystaw, które wykorzystują muzykę na żywo, specjalne efekty oświetlenia i pokazy tańca. Po publikacjach dotyczących nowego muzealnictwa, „post-muzeum” oraz „muzeum modernistycznego”, muzeum jest w większym stopniu postrzegane jako instytucja, która ma być źródłem wiedzy i rozrywki dla zwiedzających. W rezultacie sposoby prezentowania eksponatów uległy zmianie. Podjęto wiele prób, by zapewnić bardziej całościową interpretację artefaktów muzealnych. 353 �354 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Muzeum nie tylko prezentuje obiekty, ale również organizuje wydarzenia społeczno-kulturalne, by podtrzymywać i promować kreatywność lokalnych społeczności (Bortolotto 2007). �Dziedzictwo niematerialne jest z definicji bardziej zorientowane na ludzi niż na obiekty. Jego istotą jest to, że wdrażanie nowych inicjatyw przekształca relacje pomiędzy muzeami oraz zwiedzającymi i zainteresowanymi podmiotami. Jednym z rezultatów będzie to, że osoby z różnych środowisk będą domagać się możliwości uczestniczenia w merytorycznym dialogu o ich dziedzictwie niematerialnym oraz współdecydowania o interpretacji ich dziedzictwa przez muzeum. Wynikiem tych starań będzie niezwykle poważna zmiana paradygmatu (Boylan 2006, 63). Jako kuratorzy niematerialnego dziedzictwa muzea muszą wiedzieć, jak nawiązać równoprawne partnerstwo z depozytariuszami kultury oraz opracować mechanizmy dzielenia się uprawnieniami oraz współdecydowania o działalności muzeum i formach przekazu. W okresie od 2005 do 2016 roku NEM zaprezentowało cztery różne wystawy o maskach i maskaradach: Magiczeskata maska (Magiczna maska, 2005), dwie międzynarodowe wystawy w ramach projektu Carnival King of Europe (2009, 2012)3 oraz Surwa (2016). Wszystkie te wystawy koncentrowały się na maskach, obiektach etnograficznych – „fragmentach” (Kirshenblatt-Gimblett 1998) – oraz ich twórcach i użytkownikach. Maski z regionu Pernika były eksponowane zarówno jako obiekty artystyczne o specyficznych cechach technicznych i estetycznych, oraz jako sposoby przedstawienia widowni symbolicznych form wyrazu związanych z ich pierwotnym sposobem wykorzystania. Pojęcie dziedzictwa niematerialnego w muzeach pozwala więc na szerszą i głębszą interpretację oraz kontekstualizację artefaktów. Jeśli chodzi o organizowanie wystaw, pojęcie niematerialnego dziedzictwa ma znaczenie dla kontekstualizacji obiektów. Pokazuje ich znaczenie kulturowe oraz symboliczną wartość, która wykracza poza ich cechy techniczne i artystyczne, poprzez umieszczenie ich „w szerszych obszarach znaczeniowych” (Garton Smith 2000, 58). Aby to osiągnąć, stosowany jest szereg metod interpretacyjnych, które wydobywają różne związki i powiązania, takie jak: opowiadanie historii, narracje, muzyka oraz coś, co Kirshenblatt-Gimblett (1991, 389–390) określa jako instalacje „w kontekście”. Są to między innymi aplikacje multimedialne, słuchawki, diagramy, panele i etykiety, które pomagają w uzyskaniu różnych poziomów znaczeniowych (Alivizatou 2006). Właśnie dlatego ostatnia wystawa o święcie Surwa w NEM była instalacją z maskami (otrzymanymi od depozytariuszy), a inne obiekty były prezentowane w formacie audio i wideo, wraz �Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie internetowej projektu: www.carnivalkingofeurope.it/activities/exhibition.php. 3 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania z głosami uczestników święta Surwa. Celem wystawy było nawiązanie dialogu pomiędzy Muzeum i społecznościami. Jednak w odróżnieniu od tradycyjnego dziedzictwa kulturowego, ujętego w formie artefaktów przeznaczonych do oglądania i już zapełniających sale muzealne, wystawy te były przygotowywane wspólnie z depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa oraz zgodnie z ich własnymi wyobrażeniami kulturowymi. Na udostępnionych ekranach wyjaśniali oni, skąd wziął się pomysł wpisania święta Surwa na listę oraz jakie jest jego znaczenie dla lokalnych społeczności. Tak więc z jednej strony prezentacja koncentruje się na święcie Surwa w sposób integrujący różne perspektywy, przyczyniając się do budowania „pomostu między pokoleniami”. Atrakcyjność święta z maskaradami przemawia do młodych ludzi i wzmacnia ich poczucie własnej wartości jako kontynuatorów tradycji oraz interpretatorów kulturowej oryginalności ich wiejskich społeczności. Przygotowując się do święta Surwa, uczestnicy zawsze wykonują jak najlepsze maski i kostiumy, które mają ich odróżniać od przebierańców z sąsiednich wiosek. Praktykowanie tego elementu jest dziś również niezwykłą formą nieformalnej edukacji, która uczy tolerancji i poszanowania dla innych kultur, religii oraz etniczności. Wśród przebierańców często można spotkać Romów, którzy również zakładają maski i przebierają się, tak samo uczestnicząc w tym święcie oraz odbywających się we wsi zabawach. Maskarady cieszą się również zainteresowaniem wśród obcokrajowców i studentów mieszkających w tym regionie, którzy chętnie w nich uczestniczą, co jest bardzo pozytywnie odbierane przez lokalną społeczność. Z drugiej strony prezentacja zwraca uwagę na poczucie wspólnoty w życiu społeczności. Udział w grupach surwakari w różnych wsiach jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Są to grupy, które podtrzymują życie społeczności, a ich członkowie wspólnie podejmują decyzje dotyczące nie tylko tego święta, ale również zrównoważonego rozwoju wsi. I chociaż rywalizują ze sobą w tworzeniu oryginalnych masek wyróżniających ich wieś, wymieniają się także zasobami i materiałami, by zapewnić udany przebieg święta, przy okazji nawiązując nowe i wzajemnie korzystne przyjaźnie i kontakty. Rola muzeum jako mediatora nie ogranicza się do tych pozytywnych doświadczeń. Muzeum pełni także funkcję platformy umożliwiającej dyskusje o problemach napotykanych w procesie ochrony i przekazywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Podczas filmowanych wywiadów, które zostały przeprowadzone z depozytariuszami tego obrzędu, wspominali oni o tym, że liczba mieszkańców regionu Pernik maleje, co jest zagrożeniem dla ciągłości tego obrzędu. Depozytariusze wyjaśniali, jak zachowanie tradycji mogłoby rozwiązać ten problem: „Gdyby święto Surwa odbywało się codziennie, wioski byłyby pełne ludzi”. 355 �356 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju O roli IEFSEM w zachowaniu święta Surwa jako elementu dziedzictwa kulturowego świadczy również nominacja do wpisania na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. W zgłoszeniu podkreślono, że niektóre działania, które są podejmowane w regionie oraz w gminach, by zahamować spadek liczby mieszkańców – zwłaszcza te związane z promocją lokalnych tradycji –przyczyniają się również do zrównoważonego rozwoju na poziomie lokalnym. Spadek liczby ludności z pewnością stanowi zagrożenie dla utrzymania żywotności święta Surwa, ale jest ono minimalne, ponieważ to tradycyjne święto cieszy się ogromną popularnością w lokalnych społecznościach, a ponadto uczestniczy w nim wielu młodych ludzi, którzy wyrażają chęć jego dalszego przekazywania (Wukow 2015a). Ważne jest również to, że święto jest okazją do spotkania się ludzi, którzy urodzili się w tej okolicy, mieszkają gdzie indziej i wracają, by brać udział w uroczystościach i podtrzymywać tradycję. Spadek liczby ludności jest problemem w całym kraju. Sytuacja demograficzna państwa zależy od jego polityki społecznej i gospodarczej, możliwości zatrudnienia oraz ogólnych możliwości rozwoju społecznego, kulturalnego i gospodarczego, istniejących na terenach wiejskich. Samo święto Surwa oraz niematerialne dziedzictwo kulturowe nie zdołają rozwiązać tego problemu. Jednak 13 i 14 stycznia wielu ludzi powraca do swoich wiosek na obchody tego święta, by wziąć udział w przygotowaniu masek i kostiumów oraz by na własne oczy zobaczyć maskarady. Święto Surwa odgrywa ważną rolę w przyciąganiu emigrantów oraz turystów i jest atrakcją dla mieszkańców wiosek. Wpisanie tego elementu na Listę reprezentatywną UNESCO wzmacnia poczucie wartości depozytariuszy uczestniczących w przekazywaniu tradycji kulturowych. Jak stwierdzono w zgłoszeniu, szeroka popularyzacja oraz międzynarodowe uznanie zachęciłoby instytucje do efektywnego wspierania społeczności w wyludniających się i zanikających wioskach w regionie. A to z kolei miałoby korzystny wpływ na turystykę kulturalną w regionie oraz jej zrównoważony rozwój w perspektywie długoterminowej. IEFSEM nie tylko odegrał kluczową rolę w przygotowaniu zgłoszenia oraz wpisaniu tego elementu na Listę reprezentatywną UNESCO, ale również wspiera, poprzez NEM, ochronę i przekazywanie tradycji święta Surwa dzięki interpretacji oraz kontekstualizacji organizowanych wydarzeń. Wystawy, przedstawienia i uroczystości, które odbywają się równolegle w muzeach, pozwalają na poznanie tego święta w sposób, który nie ogranicza się do prezentowania eksponatów, oraz na uzyskanie nowego i głębszego wglądu w kwestie związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Do wydarzeń tych należą pokazy rzemiosła, przedstawienia, prelekcje oraz dni studyjne. Inicjatywy tego rodzaju są najlepszym dowodem starań, które muzea podejmują, by wprowadzić �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania elementy żywej kultury do praktyki muzealnej. Pokazują one również, jak ważne są programy edukacyjne z udziałem depozytariuszy tradycji – mistrzów maski – w promowaniu ciągłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wnioski W przypadku święta Surwa oraz związanych z nim działań IEFSEM oraz NEM koncepcja ochrony i przekazywania niematerialnego dziedzictwa poprzez działania muzealne okazała się wykonalna i skuteczna. Stwierdzono, że różnorodne sposoby interpretowania i kontekstualizowania zbiorów oraz organizowania wystaw multimedialnych przynoszą korzyści zarówno muzeom, jak i depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mogą one również służyć za wzór zrównoważonej relacji pomiędzy przedstawianiem tradycji oraz ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Różnorodne wydarzenia związane ze świętem Surwa, które są organizowane w NEM, sprawiają również, że głosy lokalnych społeczności stają się słyszalne dzięki prezentacjom muzealnym, które zachęcają do przekazywania tradycji i mogą służyć jako przykład dobrych praktyk związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Bibliografia Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto i Markus Tauschek, red. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage [Wyobrażenia a praktyka w społecznościach: partycypacja, terytorium oraz tworzenie dziedzictwa]. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Alivizatou, Marilena. 2006. „Museums and Intangible Heritage: The Dynamics of an ‘Unconventional’ Relationship [Muzea i niematerialne dziedzictwo: dynamika „niekonwencjonalnej” relacji]”. Papers from the Institute of Archaeology 17: 47–57. Alivizatou, Marilena. 2012. Intangible Heritage and the Museum: New Perspectives on Cultural Preservation [Dziedzictwo niematerialne i muzeum: nowe perspektywy ochrony dóbr kultury]. Walnut Creek, CA: Left Coast Press. Ballacchino, Katia. 2014. „Spires and Towers Between Tangible, Intangible, and Contested Transnational Cultural Heritage [Iglice i wieże pomiędzy tym, co materialne, oraz tym, co niematerialne. Zakwestionowane międzyna- 357 �358 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju rodowe dziedzictwo kulturowe]”. W Sabato Rodia’s Towers in Watts: Art, Migrations, Development [Wieże Sabato Rodii w Watts: sztuka, migracje, rozwój], pod redakcją Luisy Del Giudice, 289–306. New York, NY: Fordham University Press. Bortolotto, Chiara. 2007. „From Objects to Processes: UNESCO’s ‘Intangible Cultural Heritage’ [Od obiektów do procesów: „niematerialne dziedzictwo kulturowe” UNESCO]”. Journal of Museum Ethnography 19: 21–33. Boylan, Patrick J. 2006. „The Intangible Heritage: a Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training” [Dziedzictwo niematerialne: wyzwanie i szansa dla muzeów i szkolenia muzealników]”. International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Garton Smith, Jennifer. 2000. „The Impact of Curation on Intangible Heritage: The Case of Oradour-sur-Glane [Wpływ kuratorów na dziedzictwo niematerialne: przypadek Oradour-sur-Glane]”. W Museology and the Intangible Heritage, Munich/Germany and Brno/Czech Republic, November 26 – December 05 2000 [Muzeologia i dziedzictwo niematerialne, Monachium/Niemcy i Brno/Republika Czeska, 26 listopada – 5 grudnia 2000], pod redakcją Hildegardy K. Vieregg, 58–66. München: Museums-Pädagogisches Zentrum. Golinelli, Gaetano M. 2015. Cultural Heritage and Value Creation: Towards New Pathways [Dziedzictwo kulturowe oraz tworzenie wartości: poszukiwanie nowych ścieżek]. Cham: Springer. Harrison, Rodney. 2015. „Beyond ‘Natural’ and ‘Cultural’ Heritage: Toward an Ontological Politics of Heritage in the Age of Anthropocene [Poza dziedzictwem „przyrodniczym” i „kulturowym”: w kierunku ontologicznej polityki w epoce antropogenicznej]”. Heritage & Society 8 (1): 24–42. Hartog, François. 2005. „Time and Heritage [Czas i dziedzictwo]”. Museum International 57 (3): 7–18. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1991. „Objects of Ethnography [Obiekty etnograficzne]”. W Exhibiting Cultures: The Poetics and Politics of Museum Display [Pokazywanie kultury: poetyka i polityka ekspozycji muzealnych], pod redakcją Ivana Karpa i Stevena D. Lavine’a, 386–443. Washington – London: Smithsonian Institution Press. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1998. Destination Culture. Tourism, Museums, and Heritage [Cel: kultura. Turystyka, muzea i dziedzictwo]. Berkeley: University of California Press. Pels, Dick, Kevin Hetherington i Frèdèric Vandenberghe. 2002. „The Status of the Object: Performances, Mediations and Techniques [Status obiektu: przedstawienia, mediacje i techniki]”. Theory, Culture & Society 19 (5–6): 1–21. Simon, Nina. 2010. The Participatory Museum [Muzeum partycypacyjne]. Santa Cruz, CA: Museum 2.0. Smith, Laurajane. 2006. Uses of Heritage [Zastosowania dziedzictwa]. London: Routledge. Smith, Laurajane i Natsuko Akagawa, red. 2008. Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo]. London: Routledge. Wukow, Nikołaj. 2015a. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Argumentation Statement for the Inscription of Surova Folk Feast on UNESCO’s �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Representative List [Dziesiąta sesja Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Namibia. Rozpatrzenie wniosków o wpisanie na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Argumenty przemawiające za wpisaniem święta ludowego Surwa na Listę reprezentatywną UNESCO] [nagranie audio]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Wukow, Nikołaj. 2015b. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Expert Meeting on a Model Code of Ethics. Argumentation Statement for Eliminating the Word ‘Museification’ from the Code of Ethics [Dziesiąta sesja Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Namibia. Spotkanie ekspertów dotyczące wzorcowego kodeksu etycznego. Argumenty przemawiające za usunięciem słowa „muzeifikacja” z kodeksu etycznego] [nagranie audio]. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Wukow, Nikołaj. 2016. „Tendencii za konstruirane na nowi Ewropejski nasledstwa, osnowawaszti se na migraciite i obsztoesropejskite politiki (Mułtikulturalizm i „neżelano nasledstwo”) [Trendy w budowaniu nowego europejskiego dziedzictwa wynikające z migracji i polityki paneuropejskiej]”. Data dostępu: 13 maja. http://www. migrantheritage.com/wp-content/uploads/2016/01/dokladnikolay.pdf. 359 �360 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce Waldemar Majcher* Paweł Onochin** Katarzyna Smyk*** * �Prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych, Lublin, e-mail: waldekmajcher@gmail.com. ** Koordynator działalności merytorycznej STL, e-mail: onochinowie@wp.pl. *** �Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej, Lublin, e-mail: K_Smyk@wp.pl. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w uniwersum polskich organizacji pozarządowych, skupionych wokół ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest wyjątkowe. Ta najdłużej działająca instytucja zrzeszająca zweryfikowanych twórców ludowych – czyli depozytariuszy dziedzictwa – jest predestynowana zarówno do ochrony tradycji, jak i ludowego artysty. Stowarzyszenie Twórców Ludowych (STL) jest organizacją o blisko 50-letnim dorobku w dziedzinie ochrony materialnego i niematerialnego dziedzictwa kultury ludowej, powstałą w 1968 roku z inicjatywy samych twórców. Głównym celem statutowym Stowarzyszenia jest twórcze kultywowanie tradycji ludowej w dziedzinie plastyki, folkloru i literatury ludowej, popularyzacja jej najwartościowszych przejawów oraz roztaczanie szeroko rozumianej opieki nad twórcami ludowymi. W STL zrzeszonych jest ponad 2 tys. członków rzeczywistych, są to zweryfikowani pod względem etnograficznym twórcy ludowi w zakresie wszystkich dziedzin sztuk plastycznych i folkloru, tj. wykonawstwa pieśni i tańców, muzyki ludowej oraz wszelkich form ekspozycji scenicznych teatru ludowego, zwyczajów, obrzędów oraz literatury pisanej i ustnej. Siedzibą Zarządu Głównego Stowarzyszenia jest kamienica przy ul. Grodzkiej 14 w Lublinie, a w swoich strukturach organizacja posiada 22 oddziały regionalne w całej Polsce1. Dysponuje też organem doradczym, powoływanym przez Krajowy Zjazd STL, jakim jest Rada Naukowa, która opiniuje program i kierunki działania Stowarzyszenia, współdziała przy realizacji celów statutowych oraz weryfikuje kandydatury na członków STL. W ramach Rady Naukowej pracują cztery Sekcje: Literatury, Sztuki, Folkloru, Społeczno-Programowa. Sekcje obradują co do zasady raz w roku, weryfikując kandydatów na członków STL (por. „Sprawozdanie Rady…” 2014). STL jest jedyną organizacją w Polsce – to podkreślmy – która w sposób merytoryczny identyfikuje twórcę ludowego poprzez proces weryfikacji dokonywany przez specjalistów z Rady Naukowej STL. Corocznie tej procedurze poddawanych jest ponad 100 osób, z czego połowa uzyskuje status twórcy 1 �Na temat celów, liczebności stowarzyszenia i jego struktury – zob. „Sprawozdanie Zarządu…” 2014. 361 �362 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Prezentacja tradycji zabawkarstwa żywiecko-suskiego podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Prezentacja „pereborów” – nadbużańskich tradycji tkackich podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ludowego – członka rzeczywistego organizacji. Jest to potwierdzenie etnograficznej autentyczności wykonywanych prac, zgodnych z tradycją regionu, z którego pochodzi konkretny artysta i rękodzielnik. Warunki przyjęć do STL z biegiem czasu podlegały dyskusji i modyfikacjom w miarę przemian kulturowych, niemniej do dziś służą one idei podtrzymywania sztuki tradycyjnej oraz harmonijnego łączenia tradycji ze współczesnością. To z tego powodu – jak czytamy w Warunkach przyjęć do STL – komisja danej Sekcji Rady Naukowej sprawdza, czy co najmniej połowa z nadesłanych do oceny prac zgodna jest z tradycją regionu. Na przykład w przypadku kandydatów z dziedziny sztuki ludowej ma to być co najmniej pięć z dziesięciu prac; w przypadku kandydatów z dziedziny literatury ludowej – trzydzieści z sześćdziesięciu wierszy bądź dziesięć z dwudziestu utworów prozatorskich. Ściśle przestrzega się też zasady, że „kandydat nie powinien posiadać specjalistycznego wykształcenia, a jego twórczość powinna być związana ze środowiskiem wiejskim” (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017b). W momencie ratyfikacji przez Polskę Konwencji UNESCO z 2003 roku STL zaczęło swoje działania odnosić do zapisów zawartych w Konwencji. Okazało się wówczas, że gros aktywności statutowej STL na przestrzeni dziesięcioleci, zwłaszcza w zakresie dokumentowania, archiwizacji, edukacji nieformalnej i upowszechniania wszelkich przejawów twórczości ludowej, z powodzeniem wypełnia zalecenia UNESCO dotyczące ochrony dziedzictwa niematerialnego, przez którą rozumie się „identyfikację, dokumentację, badanie, zachowanie, zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie i przekazywanie” różnych aspektów dziedzictwa (art. 2 pkt 3 Konwencji2). Odtąd STL podkreśla ten aspekt w oficjalnych dokumentach oraz potwierdza go działalnością na rzecz promocji idei Konwencji. W dalszej części tekstu proponujemy poświęcić parę słów zadaniom wypełnianym przez STL, które pozostają w najściślejszym związku z Konwencją 2003: działalność dokumentacyjna i archiwizacyjna, upowszechnieniowa i edukacyjna oraz wydawnicza. Działalność dokumentacyjna i archiwizacyjna 1. �Prace z zakresu ogólnopolskich baz danych o twórcach ludowych i wiejskich zespołach artystycznych �Funkcjonowanie baz danych wiąże się z ciągłą, coroczną weryfikacją, aktualizacją i uzupełnieniami. Weryfikacja i pozyskiwanie nowych danych odbywa się poprzez wysyłkę ankiet, wywiad 2 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dz.U. 2011 nr 172 poz. 1018. 363 �364 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju terenowy, korespondencję z twórcami, uczestnictwo w imprezach folklorystycznych. W wyniku tych prac gromadzone są materiały do analiz współczesnych przemian zachodzących w kulturze typu tradycyjnego. Daje to możliwość rejestracji zjawisk, które zaświadczają o ewolucji i kierunkach, w jakich zmierza sztuka oraz rękodzieło w środowiskach wiejskich. W chwili obecnej bazy zawierają ponad 12 tys. rekordów. Każdy rekord to opis jednego twórcy, rękodzielnika, zespołu i kapeli. Baza obejmuje takie dziedziny sztuki, rękodzieła i rzemiosła, jak: tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo, garncarstwo, malarstwo, rzeźbiarstwo, plecionkarstwo, kowalstwo, snycerstwo, zabawkarstwo, zdobnictwo bibułkowe i papierowe, plastyka obrzędowa, budowa ludowych instrumentów muzycznych oraz reprezentowane przez pojedynczych twórców: bursztyniarstwo, rogarstwo, srebrnictwo, sitarstwo, kaflarstwo, rymarstwo, ludwisarstwo. W dziedzinie folkloru obejmuje zespoły śpiewacze, obrzędowe, teatralne, satyryczne, pieśni i tańca oraz kapele. Osobna lista to poeci, prozaicy i dramatopisarze ludowi. �Gromadzenie danych służy nie tylko celom dokumentacyjnym i archiwistycznym, ale również jest przyczynkiem do pobudzenia zainteresowania i reaktywowania zanikających umiejętności w środowiskach regionalnych oraz upowszechniania informacji o twórczości ludowej wśród wszystkich zainteresowanych. Tworzenie i udostępnianie3 baz danych stanowi bowiem element krzewienia wiedzy o kulturze regionalnej, jej charakterystycznych wyrobach i konkretnych artystach – mistrzach swoich dyscyplin twórczych. 2. Dokumentowanie dokonań współczesnej twórczości ludowej Dokumentacja, prowadzona ustawicznie i całorocznie, odbywa się poprzez: • �rejestracje foto i wideo działań twórców, kultywujących regionalne tradycje sztuki ludowej i folkloru, w tym: dzieł sztuki, występów, prezentacji, pokazów i warsztatów, wystaw, a także wspomnień, relacji itd.; • �dokumentowanie rezultatów imprez i wydarzeń folklorystycznych organizowanych w różnych regionach kraju, przede wszystkim z udziałem członków STL; • �pozyskanie bezpośrednio od twórców i animatorów kultury regionalnej materiałów źródłowych, dokumentujących indywidualną działalność twórczą, jak np.: katalogi, utwory literackie oraz druki ulotne, utrwalające przejawy indywidualnej aktywności artystycznej i popularyzatorskiej; wydawnictw, ankiet, teczek personalnych, informacji prasowych, protokołów. 3 �Bazy te udostępniane są przez pracowników Biura Zarządu Głównego STL zainteresowanym instytucjom i osobom prywatnym. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 3. Archiwum STL �Wszystkie pozyskane materiały są archiwizowane zgodnie z procedurą Archiwum STL, prowadzonego od 1968 roku. Corocznie archiwizacji podlegają: dokumenty źródłowe i rękopisy, ankiety, teczki personalne, utwory literackie, wydawnictwa, druki ulotne, wycinki prasowe, katalogi, scenariusze widowisk, regulaminy, protokoły – w sumie ok. 150 pozycji oraz 1,5 tys. zdjęć. Dostęp do Archiwum STL mają wszyscy zainteresowani, po uzyskaniu zgody Biura Zarządu Głównego STL. Działalność upowszechnieniowa i edukacyjna 1. Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym (50. edycja w 2017 roku) �Targi, odbywające się w ramach Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych (51. edycja w 2017 roku), są jedną z najstarszych i najbardziej prestiżowych prezentacji współczesnej sztuki ludowej. Gromadzą ponad 100 twórców reprezentujących poszczególne regiony kraju z dyscyplin: rzeźbiarstwo, malarstwo, garncarstwo, kowalstwo, plecionkarstwo, wyroby z wiórów i drewna, tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, plastyka zdobnicza i obrzędowa, zabawkarstwo, budowa instrumentów muzycznych itp. Prace prezentują najwybitniejsi artyści i rękodzielnicy ludowi, mistrzowie swoich specjalności, laureaci prestiżowych konkursów, a także młodzi adepci plastyki ludowej, których prace odznaczają się wysokim poziomem artystycznym i bezpośrednio nawiązują do tradycyjnego wzornictwa i technik rękodzielniczych. �Targi nie ograniczają się do ekspozycji i promocji plastyki ludowej, ale tworzą swoistą atmosferę do nawiązania bezpośredniego kontaktu między twórcą a odbiorcą, m.in. poprzez pokazy i warsztaty rękodzielnicze. Nieodłącznym elementem Targów jest także konkurs na najlepsze prace prezentowane na stoiskach, który wymiernie wpłynął na poziom prezentowanych wyrobów, przestrzeganie kanonu etnograficznego oraz dbałość o prezentacje prac, która bezpośrednio przekłada się na aranżację ekspozycji wystawienniczej. Wysokie wymagania artystyczne, stawiane uczestnikom Targów Sztuki Ludowej, są realizowane konsekwentnie od lat, a STL dokłada wszelkich starań, aby zachować autentyczny charakter prezentowanych prac, w ten sposób przeciwdziałając unifikacji i zubożeniu autentycznej twórczości ludowej4. 4 �Relacje z kolejnych Targów, wraz z wyborem fotografii i protokołem jury konkursu, zob. np. „47. Targi…” 2014; Onochin 2015, 2016. 365 �366 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Prezentacja tradycji plecionkarstwa przez członków Stowarzyszenia Serfenta podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 2. Portal internetowy KulturaLudowa.pl �STL jest administratorem i redaktorem portalu internetowego KulturaLudowa.pl. O tradycji we współczesności (kulturaludowa.pl), utworzonego jako internetowe centrum aktualizowanej i krytycznie weryfikowanej informacji o szeroko pojętej kulturze ludowej i jej dziedzictwie. Portal stanowi multimedialne narzędzie i bazę informacyjną dla animatorów kultury, regionalistów, badaczy, etnologów, uczniów, studentów i wszystkich zainteresowanych tradycyjną kulturą. Głównym celem funkcjonowania portalu jest popularyzacja tradycyjnej kultury ludowej, wzmacnianie poczucia tożsamości regionalnej i jej wartości, poszerzenie i utrwalanie obrazu twórczości ludowej dawnej i współczesnej oraz ukazywanie jej znaczenia dla kultury narodowej. Ważnym elementem portalu jest problematyka ochrony niematerialnego dziedzictwa kultury tradycyjnej w myśl Konwencji UNESCO i sposoby jej konkretnego zastosowania (zob. np. Kultura Ludowa 2015, 2017a), a patronat nad serwisem sprawuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Administrowanie i redagowanie portalu przekłada się na stałą i systematyczną weryfikację serwisów informacyjnych poprzez aktualizację danych, publikowanie bieżących informacji, relacji, recenzji, prezentacji. 3. �Akademia Sztuki Ludowej �Akademia Sztuki Ludowej (8. edycja w 2017 roku) to zainaugurowany w 2010 roku projekt edukacyjny w postaci cyklu warsztatów, które w Galerii STL w Lublinie prowadzą twórcy ludowi, członkowie STL – mistrzowie z całej Polski, prezentujący swoje umiejętności i wiedzę na temat rodzimej tradycji. Corocznie w ramach projektu zorganizowanych jest pięć tematycznych bloków warsztatowych obejmujących różne tradycyjne dyscypliny twórcze. W warsztatach uczestniczyło dotąd ok. 90 grup zorganizowanych (ok. 1,5 tys. osób). Zajęciom towarzyszą wystawy tematyczne, przybliżające tradycyjne wytwory. Spotkania z tradycją w Akademii Sztuki Ludowej są doskonałym sposobem na popularyzację wciąż jeszcze żywych praktyk i zwyczajów, co jest niezwykle ważne w procesie wdrażania w życie założeń Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, gdyż w ten sposób kładzie się nacisk na bezpośredni przekaz umiejętności i wiedzy. Rzeczowym i materialnym rezultatem zadania są prace uczestników projektu, wykonane podczas warsztatów. Ponadto warsztaty umożliwiają konfrontację artystów z różnych regionów kraju, a ich uczestnikom – zapoznanie się z tradycjami wielu regionów (Kraczoń 2015). 4. Scena Tradycji �Kolejnym działaniem STL w zakresie popularyzacji i upowszechniania folkloru jest projekt „Scena Tradycji”, na który składają się: spotkania muzyczne dla dzieci pod nazwą „Rośnij muzyczko” oraz spotkania muzyczne dla dorosłych. 367 �368 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Projekt „Rośnij muzyczko” został pomyślany jako cykl zajęć, ukazujących tradycje muzyczne i mających formę mini-koncertów i warsztatów muzycznych dla najmłodszych (przedszkola oraz szkoły podstawowe). Podczas zajęć prezentowane są tradycyjne pieśni, tańce i elementy folkloru dziecięcego, a także najciekawsze elementy kultur mniejszości i grup etnicznych zamieszkujących Polskę. Ponadto w ramach zajęć odbywa się prezentacja instrumentów ludowych, przypominane są dawne gry i zabawy tradycyjne przy muzyce granej na żywo (np. Kultura Ludowa 2016). �Spotkania muzyczne dla dorosłych przyjęły formę warsztatów, prezentacji, koncertów, potańcówek i mają na celu prezentację i promocję wybranych aspektów muzyki tradycyjnej. W ramach wydarzeń, zlokalizowanych w różnorodnych typach przestrzeni Lublina (restauracje, kluby, domy kultury, instytucje pozarządowe), odbywają się m.in. spotkania z muzykantami wiejskimi oraz interesującymi postaciami, zajmującymi się działaniami na rzecz kontynuacji muzyki ludowej, prezentacje multimedialne (stare fotografie, archiwalne filmy); można usłyszeć opowieści o muzyce, jej kontekstach, współczesnej roli; następuje wymiana kompetencji i doświadczeń muzycznych między poszczególnymi środowiskami, a także odbywają się koncerty i potańcówki z udziałem najlepszych kapel i zespołów ludowych z Polski. Na „Scenie Tradycji” prezentują się wykonawcy starszego i młodego pokolenia, laureaci licznych festiwali i nagród. Jest to „żywa” prezentacja muzycznego dziedzictwa kulturowego (np. Kultura Ludowa 2017b). 5. Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka �Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka (45. edycja w 2017 roku) to najbardziej prestiżowy konkurs dla pisarzy, poetów, prozaików i gawędziarzy ludowych z różnorodnych grup wiekowych, organizowany corocznie od 1972 roku (zob. np. „Z historii…” 2006). Konkurs umożliwia ludowym literatom zaprezentowanie artystycznego dorobku i dokonanie jego oceny w formie konfrontacji z innymi twórcami, a swoim zasięgiem obejmuje literatów ludowych zrzeszonych i niezrzeszonych w STL. W konkursie corocznie bierze udział ok. 100 pisarzy. Konkurs buduje i umacnia więzi środowiskowe wśród pisarzy ludowych, inspiruje artystycznie i tematycznie, ujawnia indywidualności twórcze, sprzyja określaniu i dokumentowaniu zjawisk współczesnego pisarstwa ludowego oraz ułatwia rozpoznawanie tendencji rozwojowych. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Działalność wydawnicza 1. Biblioteka STL „Dziedzictwo” �Ważnym i trwałym elementem pracy STL jest działalność wydawnicza, prezentująca z jednej strony osiągnięcia i poszukiwania naukowo-badawcze z zakresu kultury ludowej, z drugiej zaś – ukazująca dorobek samych twórców. STL jako jedyny w Polsce podmiot w sposób usystematyzowany i zgodny z kryteriami filologicznego edytorstwa wydaje od 1976 roku tomiki autorskie i antologie pisarstwa ludowego w serii Biblioteka STL „Dziedzictwo” (Niewiadomski 2012). 2. „Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych” �„Twórczość Ludowa” (32. rocznik w 2017 roku) (Adamowski i Orlik 2013) jest jedynym pismem o zasięgu ogólnopolskim w całości poświęconym współczesnej twórczości ludowej, jej osiągnięciom i problemom. Adresowane do twórców ludowych, animatorów życia kulturalnego, instruktorów, pracowników instytucji kultury oraz do wszystkich zainteresowanych, porusza problemy nurtujące środowisko, ukazuje złożoność i unikalne piękno polskiego dziedzictwa kultury ludowej, popularyzując je we wszystkich przejawach. Autorami publikowanych tekstów są wybitni naukowcy ze środowisk akademickich z całego kraju, etnografowie, socjologowie, kulturoznawcy, poloniści, muzykolodzy, folkloryści, regionaliści, sami twórcy ludowi, pracownicy regionalnych instytucji kultury, a także pasjonaci i osoby zainteresowane tą problematyką. Przez 32 lata nieprzerwanego ukazywania się pismo zyskało liczne grono oddanych czytelników i współpracowników; stworzyło formułę, która jest pomostem między twórcami kultury ludowej a badaczami i środowiskiem animatorów. Zwykle ukazują się dwa numery pisma rocznie (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017a). *** Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w uniwersum polskich organizacji pozarządowych, skupionych wokół ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest wyjątkowe. Ta najdłużej działająca instytucja zrzeszająca zweryfikowanych twórców ludowych – czyli depozytariuszy dziedzictwa – jest predestynowana zarówno do ochrony tradycji, jak i ludowego artysty. Swoje powołanie STL wypełnia na wiele sposobów, z których ostatnio istotnym okazuje się głos Stowarzyszenia w kwestiach nowych ustaw, jakich brakuje w polskim prawodawstwie. Powołując się 369 �370 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spotkanie międzykulturowe. Depozytariusze tradycji hafciarstwa kaszubskiego szkoły żukowskiej w rozmowie z ekspertką ds. NDZK z Rumunii Adiną Hulubaş, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania bowiem na artykuły 5. i 6. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.5, definiujące obowiązki państwa w zakresie podtrzymania dziedzictwa kulturowego jako istotnego źródła tożsamości narodu, STL od lat przypomina o konieczności podjęcia prac nad nową ustawą o ochronie dziedzictwa kulturowego, która obejmowałaby w harmonijny sposób dziedzictwo materialne i niematerialne (Majcher i Onochin 2015; Majcher 2015). Drugi zakres tych postulatów nabiera w 2017 roku realnych kształtów – z inicjatywy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ruszyły prace zmierzające do nowelizacji obecnej Ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej6 oraz uchwalenia nowej ustawy, regulującej organizację i prowadzenie działalności artystycznej. W ramach Ogólnopolskiej Konferencji Kultury – tak nazwano kompleks działań mających zamknąć się nowymi rozwiązaniami ustawowymi, którego operatorem jest Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (z dyrektorem dr. Arturem Szklenerem na czele) – wśród pięciu modułów pojawia się jeden dedykowany artystom ludowym i twórczości ludowej. Już na wstępnych etapach prac, jakimi są niepubliczne i publiczne konsultacje środowiskowe, Stowarzyszenie Twórców Ludowych ma znaczący głos. Jest to głos ekspercki, którego w procesie tworzenia prawa i legislacji nie można pominąć: przecież STL nie tylko reprezentuje twórców, animatorów kultury, edukatorów i liderów środowisk lokalnych, ale dysponuje wyjątkowym zapleczem, jakim jest bogate i różnorodne doświadczenie w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Bibliografia „47. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 61–62. Adamowski, Jan i Adam Orlik. 2013. „Bibliografia zawartości »Twórczości Ludowej« za lata 1986–2000”. Twórczość Ludowa 3–4: 1–2. Kraczoń, Katarzyna. 2015. „Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Galerii Sztuki Ludowej STL w 2015 roku”. Twórczość Ludowa 3–4: 67. Kultura Ludowa. 2015. „Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym – e-książka do pobrania”. Data dostępu: 28 grudnia. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/zarzadzanie-swiatowym-dziedzictwem-kulturowym-e-ksiazka-do-pobrania/. 5 Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483. 6 Dz.U. 1991 nr 114 poz. 493. 371 �372 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kultura Ludowa. 2016. „Lublin. Rośnij muzyczko, rośnij – warsztaty muzyczne dla dzieci”. Data dostępu: 16 listopada. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/lublin-rosnij-muzyczko-rosnij-warsztaty-muzyczne-dla-dzieci/. Kultura Ludowa. 2017a. „Dziedzictwo kulturowe”. Data dostępu: 16 lipca. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci-niematerialne-dziedzictwo-kulturowe/. Kultura Ludowa. 2017b. „Lubelska Scena Tradycji – Kapela dęta ze Zdziłowic”. Data dostępu: 16 lipca. http://kulturaludowa.pl/wydarzenia/lubelska-scena-tradycji-kapela-deta-ze-zdzilowic/. Majcher, Waldemar. 2015. „Rok Kolberga – i co dalej? Wystąpienie Prezesa STL w Sejmie RP”. Twórczość Ludowa 1–2: 1–3. Majcher, Waldemar i Paweł Onochin. 2015. „Współczesna rola Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ochronie kultury ludowej – wartości – wyzwania – zagrożenia”. Twórczość Ludowa 3–4: 5–7. Niewiadomski, Donat. 2012. „Współczesne edycje pisarstwa ludowego. Fenomen socjokulturowy”. Twórczość Ludowa 1–2: 8–12. Onochin, Paweł. 2015. „XLVIII Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. Twórczość Ludowa 1–2: 57. Onochin, Paweł. 2016. „49. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. Twórczość Ludowa 3–4: 5–6. „Sprawozdanie Rady Naukowej STL”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 11–12. „Sprawozdanie Zarządu Głównego STL (2010–2013)”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 3–4. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017a. „Twórczość Ludowa”. Data dostępu: 16 lipca. http://zgstl.pl/wydawnictwa/tworczosc-ludowa/. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017b. „Warunki przyjęć do STL”. Data dostępu: 16 lipca. http://zgstl.pl/media/ dokumenty-do-pobrania/. „Z historii konkursów literackich imienia Jana Pocka”. 2006. W Odejdę a po mnie pieśń zostanie. Wydawnictwo pokonkursowe XXXV edycji Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka, wybór, opracowanie, komentarze, zestawienia Donat Niewiadomski i Marta Wójcicka, 109–256. Lublin: Stowarzyszenie Twórców Ludowych. ��374 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �CZĘŚĆ 4. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ �376 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego – początek czy koniec zrównoważonego rozwoju? Eva Románková-Kuminková* * �Skansen Morawskiej Wołoszczyzny (Valašské muzeum v přírodě), Rožnov pod Radhoštěm, Czechy, e-mail: romankova@vmp.cz. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Każdego roku jednak w trakcie wdrażania postanowień Konwencji uczymy się czegoś nowego. Już teraz widzimy, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Działania takie pomogą jednak w instytucjonalizacji dziedzictwa, uwydatniając sam fakt jego istnienia i potencjalnie przyciągając nowe osoby, które będą owo dziedzictwo kontynuować. Pytanie brzmi jednak, czy prowadzenie rejestrów tego rodzaju pomoże zapewnić niezmącony, naturalny rozwój dziedzictwa kulturowego? Każdy chce znaleźć się na liście! Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości jest dzisiaj swoistym fenomenem. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku oraz sama koncepcja tworzenia ewidencji niematerialnego dziedzictwa kulturowego są nadal czymś nowym, a my wciąż nie wiemy, jakie konsekwencje pociągnie za sobą ich wdrażanie i rozwój, nawet pomimo faktu, że dyskusje na temat potencjalnych czynników ryzyka oraz słabych stron omawianych rozwiązań towarzyszyły Konwencji od chwili jej powstania (Kurin 2004). Konwencja z 2003 roku zakładała wprowadzenie wielopoziomowego systemu skupiającego szereg instrumentów ochrony, których jednoczesne zastosowanie pozwoliłoby zwiększyć żywotność tradycyjnej kultury i poczynić postępy w obszarze jej praktykowania – pod warunkiem, rzecz jasna, że omawiane instrumenty byłyby stosowane w odpowiedni sposób1. Omawiana wizja powstała w trakcie długotrwałego procesu tworzenia niezbędnej terminologii i określania możliwych problemów i ich rozwiązań, który rozpoczął się jeszcze w latach 70.2 Wiele aspektów Konwencji budzi dziś wątpliwości z uwagi na niezwykle złożony charakter samej koncepcji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie jednak coraz więcej uwagi poświęca się zagadnieniu zrównoważonego rozwoju; także i w omawianym w niniejszym artykule obszarze wiedzy temat ten 1 �Na potrzeby niniejszego artykułu stosować będę termin „kultura tradycyjna” na określenie zbioru wartości i żywych tradycji współtworzących przestrzeń kulturową społeczności – zbioru, z którym ta społeczność faktycznie się identyfikuje. Pojęcie „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” wykorzystywane będzie zgodnie ze znaczeniem nadanym mu w treści Konwencji i odnosić się będzie wyłącznie do tejże Konwencji. Jednocześnie jednak sama interpretuję niematerialne dziedzictwo kulturowe jako coś, co jest w sposób świadomy eksponowane bądź chronione przez daną społeczność lub środowisko instytucjonalne. 2 �Szerzej o dziejach Konwencji pisze Aikawa (2004). 377 �378 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eva Románková-Kuminková podczas Forum, po jej prawej Skirmantė Ramoškaitė, Vida Šatkauskienė i Cai Hua, po jej lewej Matteo Rosati (Biuro UNESCO w Wenecji) i Ałbena Georgiewa, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nabiera w tej chwili istotnego znaczenia. W swojej pracy poddam analizie kwestie pojawiające się w związku z procesem tworzenia list niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz z zagadnieniem zrównoważonego rozwoju tradycyjnej kultury. Kiedy myślimy o Konwencji, oczy wielu społeczności oraz polityków wydają się natychmiast zwracać w stronę ewidencji dziedzictwa kulturowego, stanowiących niejako centrum omawianego zagadnienia. Jeśli jednak wczytamy się w tekst Konwencji, zauważymy, że inwentaryzacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest tylko jednym z wielu elementów wieloaspektowego systemu ochrony dziedzictwa i że nie jest ona w istocie zasadniczym sposobem na powstrzymanie postępującego procesu zanikania dawnych tradycji. Najważniejszym bowiem aspektem pozostaje dziś żywotność kultury tradycyjnej. Każdy wpis elementu na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego oznacza zmianę bądź też nawet moment przełomowy w jego historii, wpływając na sposób, w jaki postrzegają go jego depozytariusze, oraz na to, jak ewoluuje ich własne poczucie przynależności. Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie szeregu przykładów obrazujących to, jak samo istnienie listy dziedzictwa oraz akt wpisania na taką listę mogą wpływać na będące przedmiotem wpisu elementy oraz na ich depozytariuszy, podobnie jak mogą one wpływać na elementy i depozytariuszy aspirujących do znalezienia się na liście. Współcześnie obserwujemy wzrost popularności oraz świadomości istnienia list niematerialnego dziedzictwa kulturowego, któremu towarzyszy pragnienie poszczególnych społeczności i jednostek, aby zwiększyć widoczność elementów będących częściami składowymi ich własnej kultury poprzez dokonanie wpisu na tego rodzaju listę. Mimo to jednak należy zauważyć, że nie wszystkie opisywane poniżej procesy są zupełną nowością. Wpływy instytucjonalne na rozwój tradycyjnej kultury obserwujemy w Europie już od drugiej połowy XIX wieku (zob. Románková 2016). Jednak pojawienie się ewidencji dziedzictwa w sposób znaczący wpłynęło na intensyfikację efektów tego zjawiska. Zanim zaczniemy omawiać same listy, warto jeszcze przyjrzeć się zasadniczym celom Konwencji. Powstała ona w celu ochrony kultury niematerialnej, zapewnienia jej dalszego przekazywania kolejnym pokoleniom oraz promowania wyrażanych przez nią wartości, mając na uwadze, że współcześnie kultura niematerialna zmuszona jest stawiać czoła szeregowi zagrożeń będących konsekwencją procesów globalizacji, konfliktów zbrojnych, katastrof ekologicznych oraz przemian w obszarze stylu życia społeczeństw. Zapewnienie, aby także w przyszłości tradycyjna kultura zachowała żywotność, wymaga podjęcia całego szeregu działań. Pierwszym z nich jest identyfikacja; kolejne kroki to budowanie świadomości, oświata, rozbudowa potencjału, tworzenie dokumentacji oraz prace badawcze, a także najważniejszy ze wszystkich element, jakim jest aktywne przekazywanie dzie- 379 �380 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju dzictwa kolejnym pokoleniom. Samo wpisanie na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest jedynie swoistą „wisienką na torcie”, istniejącą zresztą jedynie w naszej wyobraźni. Wiele osób myli jednak sam akt wpisu na listę z faktyczną ochroną dziedzictwa, licząc na to, że istnienie listy niejako automatycznie zapewni ochronę danego elementu. Spostrzeżenie to można odnieść również do ewidencji krajowych. Opracowanie list dziedzictwa stało się niejako pokazowym efektem istnienia Konwencji, wielu ludzi zaś uważa, że tego rodzaju listy to jedyne materialne efekty działalności UNESCO w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co nie jest jednak zgodne z prawdą. Istnieją trzy prowadzone przez UNESCO listy dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Najbardziej znaną i powszechnie stosowaną jest Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W grudniu 2016 roku znajdowało się na niej 365 elementów. Mimo to jednak za mającą charakter priorytetowy uznaje się Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony, na której znalazło się do tej pory 47 wpisów. Stosunkowo najmniejszą popularnością pod względem liczby nominacji cieszy się Rejestr dobrych praktyk w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, do którego wpisano do tej pory 17 pozycji. Jeśli weźmiemy pod uwagę cele i priorytety każdej z tych list, statystyki te powinny wzbudzić nasz zdecydowany niepokój. Sprawozdania Sekretariatu Konwencji oraz organów doradczych3 wskazują, że od 2012 roku, czyli od momentu aktualizacji Dyrektyw operacyjnych4, dysproporcja pomiędzy liczbą nominacji na Listę reprezentatywną (oznaczoną jako priorytetowa) oraz liczbą nominacji dotyczących innych mechanizmów w ramach Konwencji (wliczając w to wnioski o udzielenie pomocy międzynarodowej na kwotę wyższą niż 25 tys. dolarów) jeszcze bardziej się zwiększyła5. 3 Zob. dokumentację posiedzeń Komitetu Międzyrządowego (UNESCO 2017c). �Treść Dyrektyw operacyjnych została zmieniona przez Zgromadzenie Ogólne w czerwcu 2012 roku. Ust. 34 stanowi, co następuje: „W ramach ogólnego limitu Komitet postara się rozpatrzyć w możliwym zakresie co najmniej jeden zestaw dokumentów z każdego zgłaszającego państwa, priorytetowo traktując: i. �dokumentację z państw, z których żaden element nie został wpisany na Listę, nie wybrano najlepszych praktyk ochronnych ani nie zatwierdzono wniosków o udzielenie pomocy międzynarodowej powyżej kwoty 100 000 USD czy nominacji do wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony; ii. �dokumentację wielonarodową oraz iii. dokumentację z państw, z których najmniej elementów zostało wpisanych na Listę, wybrano najmniej najlepszych praktyk ochronnych lub zatwierdzono najmniej wniosków o udzielenie pomocy międzynarodowej powyżej kwoty 100 000 USD w porównaniu z innymi państwami składającymi dokumentację w tym samym cyklu. �W przypadku złożenia kilku zestawów dokumentacji w trakcie tego samego cyklu, państwa zgłaszające wskażą kolejność, w jakiej chcą, aby były one rozpatrywane [wyróżnienie moje – E.R.]. Zachęca się również państwa do wskazania pierwszeństwa wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony” (UNESCO 2017d). 4 5 �W 2011 roku, a więc przed zmianą treści Dyrektyw operacyjnych, nominacje na Listę reprezentatywną poddawane ocenie przez Zespół Pomocniczy stanowiły 54% całkowitej liczby nominacji składanych w ramach wszystkich czterech mechanizmów przewidzianych na mocy Konwencji. W 2015 roku liczba ta wzrosła do 78%. Stosunek średniej liczby nominacji na Listę reprezentatywną do liczby nominacji w ramach innych mechanizmów w latach 2012–2016 wyniósł 76%. Por. sprawozdania Zespołu �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości Skupimy się teraz na najbardziej popularnej liście, a więc na Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, ponieważ konsekwencje wpisu na tę listę są najłatwiejsze do zaobserwowania w praktyce. Celem zarówno obecnie funkcjonującej Listy, jak i jej poprzedniczki – Listy Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości – było i jest stworzenie swoistej prezentacji najwybitniejszych przejawów kultury niematerialnej na świecie. Lista reprezentatywna ma za zadanie podkreślać pozytywne wartości tworzone przez społeczeństwo oraz dawać świadectwo różnorodności i bogactwa kulturowego tworzonego przez ludzkość na przestrzeni wieków. Lista – podobnie jak i sama Konwencja – podkreśla fakt, że dziedzictwo kulturowe służy jednostkom jako źródło tożsamości, dając im poczucie przynależności i pomagając tym samym dokonać samookreślenia oraz znaleźć punkt zakotwiczenia w ulegającym dynamicznym przemianom, zglobalizowanym społeczeństwie. Wpis na Listę reprezentatywną ma również aspekt prestiżowy i tak też traktują go wszystkie Państwa-Strony Konwencji. Oznacza to, że motywacja o charakterze politycznym nierzadko spycha na dalszy plan ideały czy dobre intencje specjalistów, pragnących zapewnić poszczególnym elementom międzynarodową ochronę w rozsądnym, odpowiedzialnym zakresie. Michael Dylan Foster (2011) postrzega nawet omawiane listy jako konstrukt normatywny, który może być wykorzystywany także jako narzędzie w sporach politycznych, prowadząc do uprzywilejowania jednych oraz do wyłączenia innych. W efekcie z jednej strony Lista reprezentatywna przyczynia się do promowania celów oraz ideałów wskazanych w treści Konwencji, z drugiej jednak tworzy także przestrzeń dla politycznej oraz instytucjonalnej manipulacji. Widocznym dowodem prestiżowego aspektu wpisów na Listę oraz towarzyszącego im pragnienia zyskania większej rozpoznawalności jest fakt, że Komitet Międzyrządowy ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w wielu przypadkach lekceważy rekomendacje swoich własnych organów doradczych – dawnych: Zespołu Pomocniczego (Subsidiary Body) i Zespołu Konsultacyjnego (Consultative Body) oraz obecnego: Zespołu Ewaluacyjnego (Evaluation Body). Komitet rzadko kiedy podważa rekomendacje o charakterze pozytywnym, często natomiast ignoruje negatywne oceny przekazywane przez ekspertów w dziedzinie etnologii i antropologii, pozwalając na wpisywanie elementów, które wedle opinii Konsultacyjnego, Zespołu Pomocniczego oraz Zespołu Ewaluacyjnego z lat 2012–2016, dostępne pod adresem www.unesco. org/culture/ich/en/events. 381 �382 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju 12 niezależnych specjalistów nie spełniają jednego bądź większej liczby kryteriów uzasadniających dokonanie wpisu. Zjawisko to dotyczy zazwyczaj rekomendacji, by daną nominację odesłać zgłaszającemu państwu do korekty, ale zdarza się to również w przypadku, gdy autorzy rekomendacji odradzają wręcz dokonanie wpisu6. Często podnoszonym argumentem jest to, że niedokonanie wpisu skutkować będzie rozczarowaniem wśród członków społeczności składających wniosek. Jest to oczywiście prawda. Niemniej jednak bez odpowiedniego procesu analizy wniosków i w pełni przejrzystych zasad ich przyjmowania prowadzenie Listy byłoby niemożliwe, idea Listy jako zbioru wybitnych przejawów dziedzictwa musiałaby upaść, a sama Lista oraz Konwencja jako taka zostałyby zdyskredytowane. Jednym z najważniejszych kryteriów, według których oceniane są poszczególne nominacje, jest kryterium „reprezentatywności”. Jak jednak zdecydować, który element jest w istocie elementem reprezentatywnym? Czy powinniśmy kierować się swoją własną, subiektywną opinią, swoją erudycją, czy też może powinniśmy wybierać te elementy, które są atrakcyjne z perspektywy innych państw? Kto powinien mieć prawo decydować, który element jest bardziej reprezentatywny niż pozostałe? Jakie kryteria powinny być wówczas stosowane? Jaką rolę w procesie selekcji odgrywają poszczególne społeczności oraz depozytariusze tradycji? Czy są oni w stanie nawiązywać współpracę i wyznaczać swoich przedstawicieli? Doświadczenia na szczeblu międzynarodowym pokazują, że mimo istnienia wielu różnych przykładów dobrych praktyk wskazany wyżej cel nie zawsze udaje się osiągnąć, a sam wpis staje się nierzadko kością niezgody pomiędzy depozytariuszami takich samych lub zbliżonych do siebie przejawów dziedzictwa; w przypadku dziedzictwa kulturowego występującego po obu stronach granic międzypaństwowych konflikty mogą być jeszcze bardziej nasilone. Przykładowo, wyobraźmy sobie sytuację, w której konkretny rodzaj haftu występujący na terenie danej wsi bądź regionu uznany zostanie za reprezentatywny i zostanie nominowany �Zob. np. sprawę ukraińskiej nominacji „Sztuka malarstwa dekoracyjnego z Petrykiwki jako fenomen ludowego zdobnictwa Ukrainy”, poddaną analizie przez Komitet Międzyrządowy w 2013 roku. Była to pierwsza nominacja przedłożona kiedykolwiek przez władze Ukrainy. Zespół Pomocniczy stwierdził, że nie spełnia ona dwóch wymaganych kryteriów. Jednak wskutek silnej presji dyplomatycznej wywieranej na członków Komitetu ostatecznie element ten został uwzględniony na liście. Por. rekomendacja Zespołu Pomocniczego oraz decyzja Komitetu (UNESCO 2013a; 2013b). �W 2016 roku Komitet Międzyrządowy poszedł jednak o krok dalej. Zespół Ewaluacyjny – ciało eksperckie zajmujące się analizą nominacji na Listę reprezentatywną – zaleciło Komitetowi, aby ten odesłał do wnioskodawców 19 różnych nominacji z uwagi na fakt, że załączona dokumentacja nie pozwalała stwierdzić z całą pewnością, że wszystkie kryteria zostały spełnione. Mimo to Komitet nie postąpił zgodnie z zaleceniami powstałymi na bazie gruntownej, przeprowadzonej przez ekspertów analizy, decydując się na wpisanie 15 z powyższych elementów na Listę. W dwóch przypadkach nie zostały spełnione aż cztery kryteria. Zaważyły tutaj jednak nie tyle szczegóły o charakterze technicznym, ile sam charakter danego elementu, a więc to, czy stanowi on element niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z definicją zawartą w Konwencji, czy lokalna społeczność była zaangażowana w proces nominacyjny oraz czy zaproponowano odpowiednie środki ochrony. Por. rekomendacja Zespołu Ewaluacyjnego oraz decyzje Komitetu Międzyrządowego (UNESCO 2016a; 2016b). 6 �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój do wpisu na Listę. Jak w takiej sytuacji zareagują inne społeczności, w których haftowanie pozostaje żywą tradycją? Czy uznają one, że wybór reprezentanta ich rzemiosła został dokonany w ich imieniu, czy też będą utrzymywać, że wytwarzane przez nich wyroby są porównywalne albo nawet bardziej wartościowe i reprezentatywne, w związku z czym to właśnie one powinny były zostać wyróżnione? Obie wskazane wyżej sytuacje są jak najbardziej możliwe; w istocie, obydwa warianty wielokrotnie już występowały w praktyce. Valdimar Tr. Hafstein już w 2004 roku przekonywał, że zasady, na jakich dokonuje się tego rodzaju selekcji, stanowią bezpośrednie odzwierciedlenie natury dziedzictwa niematerialnego: �System ochrony dziedzictwa […] bazuje na idei wykluczenia, przypisując wartość konkretnym rzeczom z wykluczeniem pozostałych, odwołując się do zestawu kryteriów, które zawsze będą niedookreślone. W tym względzie dziedzictwo oraz jego listy mają ze sobą wiele wspólnego, jako że i jedno, i drugie uzależnione jest od procesu selekcji, w przypadku obydwu ponadto dochodzi do odseparowania danego elementu od jego bezpośredniego otoczenia i kontekstu, w miejsce którego powoływany jest nowy kontekst, bazujący na odwołaniach do innych rzeczy wskazanych bądź wpisanych na listę. Nie powinno zatem dziwić, że procesowi tworzenia się dziedzictwa nieustannie towarzyszy proces tworzenia odpowiednich rejestrów (Hafstein 2009). Interesująca jest również kwestia nominacji wielonarodowych. Kategoria ta powołana została w duchu współpracy pomiędzy narodami. W istocie poszczególne państwa i narody mają wiele wspólnych elementów kultury niematerialnej. W niektórych krajach współpraca układa się wyśmienicie, a ich władze naprawdę potrafią podzielić się poszczególnymi elementami dziedzictwa. Za przykład posłużyć może chociażby lalkarstwo w Czechach i Słowacji, wpisane na Listę w 2016 roku, czy też technika blue printing – barwienia tkanin na niebiesko (indygo) oraz nanoszenia wzorów na tekstylia, dla której nominacja opracowywana jest obecnie przez szereg państw europejskich, tj. Austrię, Węgry, Czechy, Słowację i Niemcy. Technika pozostaje taka sama – zmieniają się jedynie wzory, w zależności od tego, skąd dane wyroby pochodzą. Jednak dla innych narodów współpraca w ramach wspólnej przestrzeni kulturowej nierzadko okazuje się być barierą nie do pokonania; przykładem może być tutaj choćby rejon Kaukazu. Istnieje też grupa wpisów wielonarodowych odnoszących się do elementów, które posiadają wspólne korzenie, ale w poszczególnych krajach znajdują wyraz w zupełnie odmienny sposób. Najbardziej szczególnym przypadkiem jest tutaj sokolnictwo. Jak do tej pory nominację w tym obszarze przedłożyło już 18 krajów, a nowe państwa dołączają do istniejącej nominacji niemal każdego roku (UNESCO 2017a). Wśród państw tych znalazły się: Arabia Saudyjska, Austria, Belgia, Czechy, Francja, Hiszpania, Katar, Maroko, Mongolia, 383 �384 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Republika Korei, Syryjska Republika Arabska, Węgry oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie. UNESCO wykorzystuje tę konkretną nominację jako wzorowy przykład dobrych praktyk w obszarze współpracy międzynarodowej, co zresztą jest prawdą. Niemniej jednak poszczególne przejawy żywej tradycji sokolnictwa i jego znaczenie kulturowe i społeczne we współczesnym świecie są zupełnie nieporównywalne, jeśli spojrzymy na sytuację w poszczególnych krajach. Innym ciekawym przykładem wpisu wielonarodowego, którego przedmiot bardzo trudno wyraźnie zdefiniować, a sam wpis wydaje się obejmować bardzo szerokie spektrum tradycji krajowych, regionalnych i lokalnych, jest wpis o nazwie „Dieta śródziemnomorska”, obejmujący obszary od Grecji i Cypru po Hiszpanię i Maroko (UNESCO 2017b). Sytuacji nie ułatwia fakt, że w przeciwieństwie do dóbr dziedzictwa wpisanych na Listę światowego dziedzictwa na mocy Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku poszczególne elementy kultury niematerialnej analizowane są przez ekspertów, którzy nie są w stanie fizycznie odwiedzić poszczególnych społeczności, w których żyją depozytariusze tego dziedzictwa, ani osobiście zapoznać się z danymi elementami oraz środowiskiem, w którym one występują. Zobowiązani są oni dokonać oceny wyłącznie na podstawie informacji zawartych w treści wniosku nominacyjnego, 10 fotografii oraz materiału wideo trwającego od 5 do 10 minut. Mechanizm ten funkcjonuje według ściśle określonych zasad; w momencie, gdy dany ekspert zapozna się z filozofią i językiem Konwencji, może on dokonać oceny i analizy każdego wniosku nominacyjnego, począwszy od wyrobu dywanów w Azji Środkowej, poprzez tradycyjne szkutnictwo Bliskiego Wschodu, afrykańskie rytuały przejścia czy europejską kulturę browarniczą, aż po kaligrafię na terenie Azji Wschodniej. Formularz nominacyjny zawiera bardzo dokładne instrukcje co do tego, w jaki sposób należy wypełniać poszczególne sekcje oraz jakie informacje będą przydatne osobom dokonującym oceny. Sekretariat regularnie aktualizuje formularze nominacyjne, pragnąc ułatwić zadanie osobom zgłaszającym. Wielu wnioskodawców jednak mimo wszystko nie jest w stanie postępować zgodnie z zaleceniami, podczas gdy inni potrafią doskonale opanować sposób formułowania swojej argumentacji. W efekcie sukces danej nominacji zależy nierzadko od umiejętności pisarskich i retorycznych autorów wniosku7. 7 �Sposób realizacji zadań przez Komitet Międzyrządowy oraz sama procedura dokonywania wpisów były przedmiotem dyskusji i analizy, której autorami byli Ľubica Voľanská i Juraj Hamar – przedstawiciele Słowacji na posiedzeniach Komitetu Międzyrządowego (Hamar i Voľanská 2015). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Ewidencje krajowe Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdują swój odpowiednik na szczeblu krajowym w postaci ewidencji prowadzonych przez poszczególne państwa. Zgodnie z treścią Dyrektyw operacyjnych do Konwencji każde Państwo-Strona, pragnąc zapewnić odpowiednią identyfikację swojego dziedzictwa kulturowego celem jego ochrony, „sporządza, w sposób odpowiedni do własnej sytuacji, jeden lub kilka rejestrów niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdującego się na jego terytorium. Rejestry te [powinny być] regularnie uaktualniane” (UNESCO 2017e). Każde państwo wypełnia to zobowiązanie we właściwy dla siebie sposób. W przypadku niektórych krajów funkcjonuje tylko jedna ewidencja, podzielona na różne sekcje odzwierciedlające poszczególne domeny kultury niematerialnej. W innych państwach z kolei list jest kilka – lista reprezentatywna, lista elementów wymagających pilnej ochrony, jak również lista dobrych praktyk w dziedzinie ochrony dziedzictwa. Zasady dotyczące dokonywania wpisów oraz stopnia zaangażowania instytucjonalnego (np. zaangażowania centrów badawczych, muzeów itd.) są bardzo różne. W niektórych państwach stosowane jest podejście oddolne, kładące nacisk na inspirowanie społeczności do działania w charakterze głównych inicjatorów procesu nominacyjnego. Wśród powszechnie stosowanych uwarunkowań mających na celu zapewnienie właściwego prowadzenia ewidencji krajowych wymienić należy także regularne aktualizowanie ewidencji oraz zapewnienie uczestnictwa społeczności zrzeszających depozytariuszy tradycji; wpis do ewidencji krajowej stanowi też niezbędny warunek do złożenia nominacji na którąkolwiek z list UNESCO. Republika Czeska prowadzi Listę niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky). Lista ta opracowana została na wzór Listy reprezentatywnej UNESCO, z możliwością oznaczenia elementu już na tej liście uwzględnionego jako element wymagający pilnej ochrony bądź element utracony, w oparciu o okresowe aktualizacje przeprowadzane przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej (Národní ústav lidové kultury). Z tej opcji jednak dotychczas nigdy nie skorzystano. Wpis elementu na listę krajową uzależniony jest ponadto od jego obecności na regionalnej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Listy te wzorowane są przede wszystkim na ewidencji krajowej i również mają charakter list reprezentatywnych. Pytanie brzmi jednak, czy listy regionalne i krajowe powinny być postrzegane jako wybór najznamienitszych przejawów kultury, bazujący na centralnym kryterium reprezentatywności, czy też jako inwentarze stanowiące odzwierciedlenie kulturowego bogactwa całego kraju i uwzględniające regionalne bądź lokalne odmiany tych samych przejawów kultury. 385 �386 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Mimo że UNESCO zawsze działa na rzecz tworzenia przestrzeni umożliwiającej stosowanie różnorakich interpretacji, na szczeblu globalnym stosowana jest jednak ta sama metodologia i terminologia. Przyjrzyjmy się teraz bliżej jednemu z wyzwań będących konsekwencją tego rodzaju unifikacji oraz sposobom, w jaki zdecydowały mu się stawić czoła władze Republiki Czeskiej. Podstawowe znaczenie ma tutaj terminologia. Pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego zastąpiono koncepcją „tradycyjnej kultury ludowej”. Jej definicję znaleźć można w Wytycznych metodologicznych dotyczących prowadzenia Listy niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej (Ministerstvo kultury 2012) oraz w treści innych dokumentów rządowych i źródeł prawa. W pełni odpowiada ona definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego zawartej w treści Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jednak mimo że obydwie te definicje są identyczne, skojarzenia, jakie czeska wersja omawianego pojęcia wywołuje wśród Czechów – wliczając w to niektórych ekspertów – niekoniecznie muszą odpowiadać sposobowi, w jaki koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego postrzegana jest w skali globalnej. Jest tak przede wszystkim dlatego, że zastosowano tam pojęcie „ludowy”, które w pewnym sensie wydaje się ograniczać zakres pojęcia „niematerialne dziedzictwo kulturowe” wyłącznie do kultury ludowej i tradycyjnej, występującej przede wszystkim wśród ludności wiejskiej oraz klasy robotniczej. Takie postrzeganie tego zagadnienia wynika z doświadczeń historycznych Europy Środkowej i Wschodniej, a na jego kształt wpływa także podejście miejscowych etnografów do kultury tradycyjnej i ludowej. Zgodnie z wytycznymi UNESCO pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego obejmuje także elementy, które nie są uznawane za część kultury ludowej w znaczeniu, w jakim termin ten stosowany jest w Europie Środkowej, ale które uznaje się za źródło tożsamości kulturowej i społecznej, jak ma to miejsce w przypadku przejawów życia kulturalnego będących przedmiotem nauk akademickich bądź też w przypadku wysoko wyspecjalizowanych form rzemiosła. Przykładami tego rodzaju elementów mogą być choćby kaligrafia, kultura browarnicza, kultura związana z piciem kawy, sztuki walki czy joga. Dlatego właśnie eksperci z Narodowego Instytutu Tradycyjnej Kultury Ludowej (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu) muszą mierzyć się z licznymi wyzwaniami w związku z procesem składania wniosków nominacyjnych dotyczących wpisu na listę krajową. Niektóre z nominowanych elementów spełniają kryteria definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ale nie dadzą się w sposób jednoznaczny sklasyfikować jako „ludowe”, co wywołuje zamieszanie i daje asumpt do licznych dyskusji. Mimo to jednak wszelkie wątpliwości udawało się do tej pory rozstrzygać na korzyść wnioskujących, przez co za każdym razem nominowane elementy wpisywane były do ewidencji. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Znaleźć się na liście… Wyjaśniwszy podstawowe kwestie dotyczące Listy reprezentatywnej oraz ewidencji krajowych, warto przyjrzeć się temu, jak funkcjonują poszczególne elementy po wpisaniu ich na listę. Niestety, konsekwencje dokonania wpisu mogliśmy na razie obserwować tylko przez niecałą dekadę, a dokładnie od 2008 roku. Okres ten nie wydaje się wystarczająco długi, żeby pozwolić na obiektywną ocenę omawianego zagadnienia. Jednak w przypadku niektórych elementów można już w tym momencie poczynić pewne spostrzeżenia. Zawarte poniżej wnioski natury ogólnej uzupełniają konkretne przykłady z terytorium Republiki Czeskiej. Po pierwsze, wśród pozytywnych konsekwencji wpisu na listę wymienić należy wzrost rozpoznawalności niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w szczególności zaś poszczególnych, wpisanych na listę elementów. To z kolei sprawia, że poszczególne społeczności zaczynają bardziej doceniać swoje dziedzictwo kulturowe, a ponadto inspiruje innych do poszukiwania własnych korzeni. W tym względzie wpis na listę można porównać do zdobycia cennej nagrody. Depozytariusze tradycji oraz władze państwowe, którym podlegają, odczuwają satysfakcję z tego rodzaju wyróżnienia i nabierają przekonania, że ich kultura uznawana jest przez resztę świata za cenną. Przekonanie to wzmacnia ich własne poczucie przynależności i sprawia, że zacieśnieniu ulegają więzy łączące ich z lokalnymi tradycjami oraz z innymi członkami społeczności. Wpis na listę może stać się źródłem niezmiernej dumy dla samych depozytariuszy tradycji. Inną zaletą omawianego mechanizmu jest fakt, że zachęca on do dyskusji na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego na wielu różnych szczeblach, wliczając w to także władze państwowe oraz media. Co więcej, jeden wpis może prowadzić do kolejnych, a określona społeczność może stać się przykładem dla innych, które będą chciały pójść w jej ślady. Należy także zauważyć, że położenie odpowiedniego akcentu na dany element pozwala zwrócić uwagę odbiorców na cały szereg innych zjawisk, np. na hafciarstwo czy obrzędowość, którym towarzyszą konkretne przejawy sztuki ludowej będące przedmiotem danego wpisu. Ten efekt zwielokrotniający zaobserwowano już w wielu krajach, w tym w Czechach. W 2005 roku „Slovácko verbuňk – taniec rekrutów” uznany został za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości. W 2008 roku proklamacja ta przyniosła efekt w postaci wpisu na Listę reprezentatywną. Verbuňk to taniec solowy wykonywany przez mężczyzn w regionie etnograficznym znanym jako Slovácko, położonym na południowym wschodzie Czech. Na sąsiadującej z tym regionem Wołoszczyźnie spotyka się inny tradycyjny solowy taniec wykonywany przez mężczyzn, znany jako odzemek, który jednak narodził się w zupełnie innych okolicznościach historycz- 387 �388 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju nych i etnograficznych, przez co także i jego charakter jest wyraźnie odmienny. Kiedy taniec verbuňk został wpisany na Listę, uaktywniły się środowiska tancerzy praktykujących taniec odzemek, którzy wierzyli, że także ich tradycja zasługuje na taką samą uwagę i uznanie. Zwrócili się oni ze stosownym apelem do władz Skansenu Morawskiej Wołoszczyzny, który udostępniał im przestrzeń dla potrzeb prezentacji tańca odzemek od momentu swojego powstania w 1925 roku, następnie zaś rozpoczęli oddolne starania na rzecz ochrony swojej tradycji, mające na celu doprowadzenie do wpisania jej na Listę reprezentatywną. Wśród zastosowanych środków ochrony wymienić należy założenie specjalnego centrum dokumentacji w ramach skansenu, gromadzenie dokumentów, takich jak zdjęcia czy publikacje prasowe, oraz rozpoczęcie programu systematycznego rejestrowania nagrań wideo dokumentujących różne wydarzenia związane z taneczną tradycją. Ponadto organizowano różnego rodzaju seminaria dla wykonawców tego tańca, a nawet zainicjowano Szkołę Młodych Tancerzy. Każdego roku kurs ten kończą kolejni tancerze, którzy następnie rozwijają swoje zdolności w ramach lokalnych grup tańca ludowego. Dyrektor Skansenu Morawskiej Wołoszczyzny powołał do życia Radę ds. Wołoskiego Odzemka (Rada pro valašský odzemek), organ doradczy składający się z byłych i obecnych tancerzy, mistrzów i nauczycieli tego tradycyjnego tańca oraz organizatorów wydarzeń folklorystycznych i etnologów. Tancerze regularnie wykonują odzemek na terenie muzeum podczas rozmaitych publicznych imprez; od lat 80. XX wieku muzeum organizuje także specjalny konkurs taneczny. Odzemek został wpisany na Listę niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej w 2012 roku. Ministerstwo Kultury (Ministerstvo kultury České republiky) przedłożyło nominację na Listę reprezentatywną, przy czym jej dalsze procedowanie uzależnione jest od rozwoju współpracy z innymi krajami rejonu Karpat, a więc z Polską, Słowacją, Ukrainą oraz Rumunią. Jak do tej pory jednak odzemek nie został nominowany na Listę UNESCO. Innym skutkiem, jaki może wywołać proces nominacji, jest zwiększone zaangażowanie władz państwowych oraz depozytariuszy dziedzictwa na rzecz ochrony danego elementu. Od momentu dokonania wpisu sytuacja, w której dany element ulega degeneracji bądź zanikowi, nie jest już bowiem postrzegana jako naturalny proces porzucenia czegoś, co z punktu widzenia lokalnej społeczności jest przestarzałe czy bezwartościowe; teraz sytuacja taka równoznaczna jest z przyzwoleniem, aby uszczerbku doznawała żywotność niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako takiego. Mimo to jednak mechanizm wpisywania elementów dziedzictwa do właściwych ewidencji ma też swoje negatywne strony. Przede wszystkim z chwilą wpisania danego elementu na listę zaczyna on przyciągać uwagę władz państwowych, mediów, środowiska akademickiego oraz innych instytucji zajmujących się tworzeniem różnego rodzaju dokumentacji, szczególnie placówek muzealnych. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój W konsekwencji zmieniają się „warunki bytowe” tego elementu. Przestaje on być wyłącznie własnością społeczności, z której się wywodzi, a za różne aspekty jego ochrony odpowiedzialność przejmują rozmaite podmioty. Sama dbałość i zainteresowanie są rzecz jasna zjawiskiem pozytywnym, ale w pewnych warunkach mogą one przynieść szkodliwe konsekwencje, które mogą okazać się nieodwracalne. Po pierwsze, występujący dawniej proces naturalnego przekazywania dziedzictwa z pokolenia na pokolenie oraz jego ochrony może przekształcić się w proces w pełni świadomy i sztuczny, podporządkowany założeniom planu ochrony dziedzictwa. Ingerencja instytucjonalna może występować na wielu poziomach i w rozmaitych okolicznościach; przykładowo, badacze i specjaliści będą odwiedzali daną okolicę o wiele częściej niż zwykle, chcąc rozbudowywać dokumentację danego przejawu lokalnej kultury i monitorować jego rozwój; tworzone mogą być także specjalne organy doradcze i grupy ekspertów, mające w założeniu pomagać lokalnej społeczności zapewnić lepszą ochronę ich własnego dziedzictwa. W zależności od indywidualnych uwarunkowań panujących na terenie danego kraju oraz od charakteru wpisanego na listę elementu zmiany mogą okazać się niezauważalne, ale mogą też skutkować całkowitym podporządkowaniem danego elementu wymogom podmiotów zewnętrznych8. Co więcej, w momencie, gdy instytucje eksperckie zaczynają ingerować w żywe tradycje, a eksperci inicjują różnego rodzaju dyskusje na ich temat, świadomość samych depozytariuszy dziedzictwa także zaczyna się zmieniać. W efekcie zmiana statusu dziedzictwa kulturowego powoduje, że także i żywa tradycja zaczyna ulegać przemianom, zyskując zupełnie inną rangę niż wcześniej. Lokalne społeczności z dnia na dzień zaczynają silnie akcentować i świadomie chronić swoje dziedzictwo, przez co zaczyna powstawać jego nowy kanon, a samo dziedzictwo staje się coraz bardziej sformalizowane, co z kolei prowadzi do zaniku spontanicznego charakteru procesu przekazywania go kolejnym pokoleniom9. Socjolog Anthony Giddens (1999) definiuje dziedzictwo kulturowe jako coś „odciętego od krwiobiegu tradycji”, rozumianego jako „istota doświadczeń życia codziennego”. Zmienność stanowi jedną z najważniejszych cech kultury tradycyjnej. Każda osoba praktykująca tradycyjne zwyczaje wnosi coś od siebie, wpływa na ich ogólny zarys poprzez stosowane przez siebie formy ekspresji. Kultura tradycyjna również ulega przemianom w czasie i przestrzeni, odzwiercie8 �O ile w przypadku tradycyjnej obrzędowości zainteresowanie oraz zaangażowanie ze strony osób pochodzących spoza danej społeczności może mieć katastrofalne skutki, o tyle w przypadku rzemiosła taka sytuacja może pozytywnie przyczyniać się do jego popularyzacji. Jednak nawet w tym przypadku potencjalne korzyści mają swoje granice. 9 �Pracownicy i eksperci UNESCO zdają sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie za sobą formalizacja dziedzictwa. Aspekt ten jest bardzo wnikliwie badany w ramach procesu oceny poszczególnych wniosków nominacyjnych. Nigdy jednak nie da się przewidzieć wszystkich możliwych konsekwencji. 389 �390 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju dlając zmieniające się potrzeby i preferencje swoich depozytariuszy oraz panujące uwarunkowania polityczne, społeczne i ekonomiczne. Intensyfikacja ochrony dziedzictwa (poprzez zamieszczanie wpisów na listach o zasięgu regionalnym, krajowym bądź światowym) zwiększa ryzyko utraty spontaniczności oraz naturalnej zmienności tego dziedzictwa. Widać to chociażby na przykładzie poszukiwania „właściwej” formy. W wielu przypadkach w momencie wpisania danego elementu na Listę reprezentatywną depozytariusze tego elementu wszczynali spory na temat „właściwego”, „prawidłowego” kształtu zwyczajów, tańców czy innych przejawów folkloru. W efekcie zamiast jednoczyć społeczności skupione wokół wspólnego dziedzictwa, dokonanie wpisu nierzadko powoduje, że stają się one wewnętrznie skłócone i skonfliktowane. W przypadku „Pochodu Królów w południowo-wschodnich Czechach”10 wpisanie elementu do ewidencji pozwoliło zjednoczyć się mieszkańcom czterech pobliskich wsi, mimo że dawniej ośrodki te często rywalizowały ze sobą. Niemal natychmiast po dokonaniu wpisu Narodowy Instytut Kultury Ludowej powołał organ doradczy złożony z depozytariuszy tradycji, przedstawicieli lokalnych społeczności oraz ekspertów z regionalnych muzeów i innych osób zaangażowanych w proces organizacji festiwalu. Krok ten doprowadził do powstania platformy, w ramach której wszystkie cztery społeczności mogły prowadzić dialog i planować wspólne wydarzenia związane z lokalną tradycją; kwestie innych, pokrewnych tradycji natomiast nie były tam raczej dyskutowane11. Mimo to organ doradczy zaobserwował także konflikty i spory związane z kwestią przynależności przedmiotowego elementu dziedzictwa oraz z jego właściwym sposobem prezentacji. Stało się tak w momencie, gdy osoba sympatyzująca z mieszkańcami jednej z wsi oskarżyła depozytariuszy dziedzictwa z innej wsi o to, że ich obrzędowość odbiega od tradycyjnie przyjętych wzorców12. Osoba ta zasugerowała, że wspomniana wieś powinna zostać wykreślona z listy, mimo że sam wniosek nominacyjny nie wskazywał na konieczność zachowania jednolitej tradycji i sformułowany był z poszanowaniem różnic występujących w tym zakresie na szczeblu lokalnym. 10 Omawiany element wpisano na listę w 2011 roku. 11 �Przykładem może być prezentacja Pochodu Królów podczas międzynarodowego festiwalu folklorystycznego zorganizowanego przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej (2012) czy też msza odprawiona w lokalnym kościele dla pielgrzymów, podczas której błogosławiono jeźdźców oraz pochody odbywające się we wszystkich czterech wioskach (2014). 12 �Przedstawione obiekcje, oparte na osobistych przekonaniach i doświadczeniach mieszkańców jednej wsi, dotyczyły w szczególności tego, że jeźdźcy uczestniczą w procesji więcej niż raz w życiu, że niektórzy z nich mają ponad 30 lat oraz że data festiwalu uległa zmianie i że zamiast w maju odbywa się on we wrześniu. W każdej z czterech omawianych wsi obrzędowość rozwijała się pod wpływem panujących warunków historycznych oraz zgodnie z potrzebami depozytariuszy tradycji – czyli dokładnie w taki sposób, o jakim mówi sama Konwencja. W epoce ustroju socjalistycznego, jaki panował w Czechosłowacji w latach 1948–1989, we wszystkich dziedzinach życia zaszły daleko idące zmiany; także kultura ludowa musiała jakoś odpowiedzieć na te zmiany i ewoluować. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Innym przykładem może być taniec rekrutów znany jako verbuňk. Organ doradczy złożony z depozytariuszy tradycji, ekspertów oraz kierowników ludowych zespołów tanecznych został powołany do życia przy Narodowym Instytucie Kultury Ludowej dokładnie z tych samych przyczyn, co w przypadku Pochodu Królów. W miarę jak taniec verbuňk staje się coraz bardziej popularny, zaczyna on pojawiać się także w wioskach i regionach, w których tradycja ta dawno już zanikła, a nawet w takich, w których nigdy nie istniała. Wielu nowych tancerzy pragnie wziąć udział w ogólnokrajowym konkursie, który jednak realizowany jest wedle precyzyjnie sformułowanych zasad, obejmujących m.in. odpowiedni ubiór oraz konieczność wyboru regionalnego wariantu choreografii tanecznej, który musi być wykonywany we właściwy sposób13. W efekcie tancerze pochodzący z regionu, w którym nie występuje żadna konkretna odmiana tańca verbuňk, zmuszeni są wybrać wariant mający swoje korzenie w innym regionie kraju. Organ doradczy następnie omawia takie kwestie, jak to, czy w takich przypadkach tancerze mają prawo przywdziać strój ze swoich rodzinnych okolic, czy też powinni wystąpić w wypożyczonym stroju z regionu, z którego pochodzi wykonywana przez nich odmiana tańca. W związku z powyższym z jednej strony nad „czystością” tańca czuwają eksperci i wybrane grupy depozytariuszy tradycji, z drugiej jednak ich działania – jako podmiotów zewnętrznych – w sposób bezpośredni wpływają na spontaniczny rozwój tradycji, ograniczając możliwość ekspresji wśród jej depozytariuszy. Instytucje eksperckie nie pełnią już zatem roli zwykłych obserwatorów czy badaczy, ale zaczynają bezpośrednio uczestniczyć w procesie formowania się tradycji. Innym dobrze poznanym sposobem, w jaki wpisanie danego elementu dziedzictwa – zarówno materialnego, jak i niematerialnego – na listę wpływa na jego funkcjonowanie jest nadmierny rozrost przemysłu turystycznego. Listy dziedzictwa kulturowego działają bowiem niczym magnes. Po raz kolejny należy stwierdzić, że taki stan rzeczy ma zarówno zalety, jak i wady. Budowanie świadomości jest jednym z zasadniczych celów funkcjonowania list dziedzictwa; pod tym względem sprawdzają się one znakomicie. Niestety, w efekcie wpisany na listę element zaczyna być postrzegany jako coś sensacyjnego, a oczekiwania turystów mogą okazać się nie do zniesienia, prowadząc do zniszczenia najbardziej cennych aspektów tradycji i zmieniając ją w zwyczajną atrakcję turystyczną pozbawioną jakiegokolwiek głębszego znaczenia. Wiele zależy tutaj od tego, na ile sami depozytariusze danej tradycji będą skłonni pozwolić, aby taka zmiana nastąpiła, ale nierzadko nie będą oni w stanie zapobiec takiemu obrotowi spraw, jako że reputacja, jaką cieszy się ich dziedzictwo kulturowe, zaczyna żyć własnym życiem. 13 Od 1986 roku ogólnokrajowy konkurs organizowany jest przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej. 391 �392 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Pochód Królów na festiwalu Navalis w Pradze, 2015. Fot. Martin Divíšek, Pražský deník. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Mimo że takie sytuacje występują jedynie sporadycznie, niektóre społeczności odnoszą się sceptycznie do pomysłu uwzględnienia swojego dziedzictwa na liście, praktykując swoje tradycje z dala od wścibskich oczu. W 2012 roku składająca się z około dziesięciu wsi społeczność zlokalizowana we wschodniej części Czech otrzymała od Narodowego Instytutu Kultury Ludowej propozycję sporządzenia nominacji procesji św. Mikołaja, charakterystycznych ze względu na noszone przez ich uczestników maski, do ewidencji krajowej (a więc nawet nie na Listę UNESCO!). Procesje te są jednymi z najlepiej zachowanych i jednocześnie najbardziej archaicznych obrzędów na całej Wołoszczyźnie. Jednak sołtysi oraz przedstawiciele wiosek niemal jednomyślnie odrzucili ten pomysł, wyrażając zarazem pragnienie, aby zostawiono ich społeczność w spokoju, tak aby mogli chronić swoje tradycje w sposób, jaki oni sami uznają za stosowny. W ich opinii z wpisem na listę wiązałoby się więcej zagrożeń niż korzyści. Głównym argumentem była obawa nadmiernego zainteresowania ze strony różnych ekspertów, a także ryzyko ingerencji ze strony władz państwowych, z powodu których lokalna społeczność mogłaby nie być w stanie kontynuować swoich tradycji zgodnie z własnymi życzeniami. Należy jednak wskazać, że tego rodzaju sytuacje należą do rzadkości. Pragnienie umieszczenia przejawu lokalnego dziedzictwa na liście może mieć wiele przyczyn; wśród nich wymienić można szczere przekonanie co do słuszności idei realizowanych przez istniejący system, jak również wiarę w wyjątkowość lokalnych, regionalnych bądź narodowych tradycji. Inne przyczyny to chociażby pragnienie zwiększenia rozpoznawalności swojego kraju na świecie, przyciągnięcie turystów czy też powody natury politycznej bądź dyplomatycznej. Z kwestią turystyki oraz wykorzystywania dziedzictwa w celach rozrywkowych łączy się inny problem – przenoszenie wpisanych na listę elementów z ich naturalnego otoczenia w inne miejsca z uwagi na popyt ze strony podmiotów zewnętrznych. Zamieszczony w tym tomie tekst autorstwa Adiny Hulubaş i zawarty tam opis zmian, jakim ulegał na przestrzeni lat rytuał o nazwie Căluş, stanowi doskonały przykład omawianego procesu14. Prezentowanie wpisanych na listę dziedzictwa elementów w oderwaniu od ich naturalnego kontekstu może być wynikiem starań organizacji odpowiedzialnych za ochronę dziedzictwa, np. ministerstwa kultury15. Taka sytuacja zazwyczaj jest dyktowana chęcią przedstawienia danego zjawiska szerszej publiczności, zwiększenia świadomości jego istnienia 14 �Zob. tekst Adiny Hulubas pt. „Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka”, s. 440 w niniejszym tomie. 15 �Niemal natychmiast po wpisaniu na listę Pochodu Królów procesja z udziałem koni została zaprezentowana publiczności podczas międzynarodowego festiwalu folklorystycznego w miejscowości Strážnice. Festiwal ten organizowany jest przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej, a omawiane wyżej wydarzenie zostało zaplanowane jako swego rodzaju święto z okazji wpisania elementu na Listę reprezentatywną i miało służyć także jego promocji. 393 �394 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju bądź też promowania samego procesu rejestracji przejawów dziedzictwa. W miarę jak poszczególne elementy stają się powszechnie znane i zyskują popularność rośnie także ich atrakcyjność, a depozytariusze dziedzictwa otrzymują oferty i zaproszenia do wykonywania tradycyjnych tańców, muzyki czy obrzędów poza swoimi rodzinnymi okolicami, z dala od tradycyjnych lokalizacji oraz w innym niż zwykle terminie. Sytuacje takie mogą mieć miejsce sporadycznie, ale może to też stać się regułą, co w ekstremalnych przypadkach może doprowadzić do zupełnego odarcia danej tradycji z kontekstu. W Czechach tego rodzaju sytuacja miała miejsce w 2015 roku, kiedy to organizatorzy festiwalu Navalis, odbywającego się co roku w Pradze ku czci św. Jana Nepomucena, poprosili depozytariuszy tradycji Pochodu Królów, aby ci wystąpili podczas organizowanej wówczas procesji16. Mieszkańcy wsi oraz jeźdźcy pochodzący z trzech wsi wpisanych na Listę reprezentatywną przyłączyli się do procesji religijnej, którą poświęcił kardynał Dominik Duka; procesję pozdrowili także burmistrz Pragi oraz posłowie i senatorowie. Pochód Królów był dla mieszkańców Pragi oraz turystów niecodziennym widowiskiem. Jednak kiedy Ministerstwo Kultury dowiedziało się, że członkowie społeczności przyjęli ofertę organizatorów, natychmiast poprosiło ich o zmianę decyzji. Zdaniem ministerstwa praktykowanie danego elementu poza jego naturalnym środowiskiem i w oderwaniu od oryginalnego kontekstu stanowi naruszenie zobowiązań podjętych wobec UNESCO w momencie złożenia wniosku nominacyjnego oraz w momencie dokonania wpisu. Jednak sami depozytariusze dziedzictwa nie podzielili tej opinii. Pochód Królów zaprezentowano na ulicach Pragi już w 1895 roku podczas Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej; także i w pierwszej połowie XX wieku wydarzenie takie miało miejsce kilkukrotnie, a pochód obserwowali m.in. przedstawiciele ówczesnych elit politycznych. Z punktu widzenia depozytariuszy tradycji zorganizowanie procesji w stolicy oznaczało wyjątek, na który zgodzili się przez wzgląd na swą dumę oraz pragnienie zaprezentowania swojego dziedzictwa kulturowego szerszej publiczności; pragnęli oni ponadto przeżyć przygodę, której wspomnienie przetrwałoby na długie lata w pamięci całej społeczności. Podejmując decyzję, wzięli oni pod uwagę opinie i doświadczenia swoich przodków. Jeśli zatem spojrzymy na całą sytuację z punktu widzenia omawianych w niniejszym artykule kwestii, to powinniśmy zadać sobie następujące pytanie: kto ma prawo decydować o tym, w jaki sposób wpisane na listę elementy powinny być prezentowane? Czy decyzja powinna leżeć w gestii ministerstwa oraz instytucji eksperckich? 16 �Pomysł zainicjowali depozytariusze tradycji z jednej ze wsi, którzy zaoferowali swój udział podczas przypadkowego spotkania z organizatorem festiwalu. Pomysł ten wzbudził zainteresowanie organizatora, a negocjacje doprowadziły ostatecznie do zawarcia umowy, na mocy której jeźdźcy z trzech spośród czterech wsi wskazanych we wniosku nominacyjnym jako społeczności depozytariuszy dziedzictwa mieli zaprezentować Pochód Królów podczas festiwalu Navalis. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, że to właśnie te podmioty biorą na siebie odpowiedzialność za ochronę danego elementu w takiej postaci, w jakiej został on opisany w dokumentacji nominacyjnej. Czy zatem powinny one podejmować decyzje w tych kwestiach? Czy jest rzeczą właściwą przyglądać się starannie poszczególnym przejawom dziedzictwa i pilnować, aby sama społeczność nie wprowadzała żadnych zmian, ani nie prezentowała ich w sposób odpowiadający swoim własnym preferencjom? Na tej samej zasadzie warto zapytać, czy depozytariusze nadal mogą robić to, co chcą z przejawami swojego własnego dziedzictwa, nawet jeśli mogłoby to nieść za sobą negatywne konsekwencje dla jego charakterystycznej złożoności? W przypadku opisanym powyżej obydwie strony wydają się mieć – z perspektywy przepisów Konwencji – swoje racje. W niniejszym artykule postawionych zostało wiele pytań, na które póki co nie ma odpowiedzi; opisano też wiele sytuacji, dla których nadal brakuje zadowalających rozwiązań. Nasze doświadczenia wciąż są dość ograniczone. Każdego roku jednak w trakcie wdrażania postanowień Konwencji uczymy się czegoś nowego. Już teraz widzimy, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Działania takie pomogą jednak w instytucjonalizacji dziedzictwa, uwydatniając sam fakt jego istnienia i potencjalnie przyciągając nowe osoby, które będą owo dziedzictwo kontynuować. Pytanie brzmi jednak, czy prowadzenie rejestrów tego rodzaju pomoże zapewnić niezmącony, naturalny rozwój dziedzictwa kulturowego? W chwili obecnej wydaje się, że nie. Proces opracowywania tekstu Konwencji oraz Dyrektyw operacyjnych był żmudny i długotrwały. Musiało minąć kilka dziesięcioleci, podczas których przeprowadzono setki godzin dyskusji i przedstawiono niezliczoną ilość dokumentów pełnych wstępnych pomysłów i koncepcji. Oznacza to, że równie wielki wysiłek należy poświęcić na przeanalizowanie tego, w jaki sposób wdrażanie Konwencji wpływa na niematerialne dziedzictwo kulturowe oraz jakie konsekwencje niesie ono za sobą dla tradycyjnej kultury, którą w tym artykule traktujemy jako odrębny byt. Analiza ta powinna doprowadzić do przedstawienia propozycji, które z kolei prowadzić będą do ponownej oceny całego systemu oraz do opracowania rozwiązań przybliżających nas do realizacji wizji, które legły u podstaw samej Konwencji. Bibliografia Aikawa, Noriko. 2004. „A Historical Overview of the Preparation of the UNESCO International Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Prace nad kształtem międzynarodowej Konwencji UNESCO 395 �396 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: zarys historyczny]”. Museum International 56 (1–2): 137–49. Foster, Michael Dylan. 2011. „The UNESCO Effect: Confidence, Defamiliarization, and a New Element in the Discourse on a Japanese Island [Efekt UNESCO: zaufanie, defamiliaryzacja i nowy element w dyskusji pochodzący z japońskiej wyspy]”. Journal of Folklore Research 48 (1): 63–107. Giddens, Anthony. 1999. Runaway World: How Globalisation Is Reshaping Our Lives [Uciekający świat: jak globalizacja kształtuje nasze życie]. London: Profile. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. „Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation [Dziedzictwo niematerialne jako lista: od arcydzieł do reprezentacji]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 93–111. New York: Routledge. Hamar, Juraj i Ľubica Voľanská. 2015. „Between Politics, Science and Bearers: Implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Między polityką, nauką i depozytariuszami: wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Národopisná revue 25 (5): 35–46. Kurin, Richard. 2004. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: A Critical Appraisal [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Konwencji UNESCO z 2003 roku: ocena krytyczna]”. Museum International 56 (1–2): 66–77. Ministerstvo kultury. 2012. „Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’ [Metodologiczne wytyczne dotyczące prowadzenia Listy niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej]”. Data dostępu: 24 stycznia 2017. https://www. mkcr.cz/the-list-of-intangible-elements-of-traditional-folk-culture-of-the-czech-republic-1468.html?lang=en. Románková, Eva. 2016. „Proměny tradiční lidové kultury v souvislostech snah o její ochranu a revitalizaci (na příkladu lidového oděvu a tance na Valašsku) [Przemiany kultury ludowej w kontekście jej rewitalizacji i ochrony na przykładzie tańców i strojów ludowych na Wołoszczyźnie].” Praca doktorska, Brno: Uniwersytet im. Masaryka. UNESCO. 2013a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Decisions [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 8. sesja, Baku, Azerbejdżan, 2–7 grudnia 2013 r., Decyzje]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-Decisions-EN.doc. UNESCO. 2013b. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Report of the Subsidiary Body on Its Work in 2013 and Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 8. sesja, Baku, Azerbejdżan, �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój 2–7 grudnia 2013 r., Raport Zespołu Pomocniczego z działań podejmowanych w 2013 roku i analiza wniosków nominacyjnych w sprawie wpisu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-8+Add.2-EN.doc. UNESCO. 2016a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Decisions [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Decyzje]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-Decisions-EN.docx. UNESCO. 2016b. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Analiza wniosków nominacyjnych w sprawie wpisu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10.b-EN.docx. UNESCO. 2017a. „Falconry, a Living Human Heritage [Sokolnictwo – żywe dziedzictwo ludzkości]. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/falconry-a-living-human-heritage-01209. UNESCO. 2017b. „Mediterranean Diet [Dieta śródziemnomorska]”. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco. org/culture/ich/en/RL/mediterranean-diet-00884. UNESCO. 2017c. „Meetings on Intangible Cultural Heritage (Co-)Organized by UNESCO [Spotkania dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego (współ)organizowane przez UNESCO]”. Data dostępu: 9 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/events?categ=2017&country=&keyword=&field_office=&domain=&safe_meas=&text=. UNESCO. 2017d. „Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Dyrektywy operacyjne w zakresie wdrażania Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ICH-Operational_Directives-6.GA-PDF-EN.pdf. UNESCO. 2017e. „Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Tekst Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention. 397 �398 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój: studium przypadku przestrzeni kulturowej Suiti na Łotwie Anita Vaivade* * �Adiunkt, badacz, Łotewska Akademia Kultury (Latvijas Kultūras akadēmija), Ryga, Łotwa, e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Nominacja Suiti i plan ochrony jasno pokazują, że polityka kulturalna, polityka edukacyjna i polityka rozwoju regionalnego muszą być ze sobą powiązane, jak również podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do ochrony przestrzeni kulturowych. Suiti to społeczność licząca około 2 tys. osób o korzeniach Suiti, cechująca się charakterystycznymi tradycjami kulturowymi i wyznawaniem wiary katolickiej, zamieszkująca zachodnią część Łotwy w pobliżu Morza Bałtyckiego (UNESCO 2016d). Zainteresowanie działaniami UNESCO w zakresie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego wyraziła jeszcze przed stworzeniem na Łotwie krajowej polityki i ewidencji NDZK. Po przyjęciu krajowego prawa dotyczącego Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w listopadzie 2004 roku Łotwa złożyła w styczniu 2005 roku dokument o jej akceptacji, stając się ósmym krajem, który dołączył do Konwencji. W trakcie opracowywania i omawiania dokumentów dotyczących polityki krajowej przywódcy społeczności Suiti, w szczególności Grigorijs Rozentāls, postanowili skorzystać z doświadczeń innych społeczności uczestniczących w programach UNESCO dotyczących NDZK, poczynając od najbliższych sąsiadów: społeczności Kihnu w Estonii, której przestrzeń kulturowa została uznana za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w roku 2003 (UNESCO 2016b)1. W październiku 2007 roku zorganizowano wspólną wizytę, w której uczestniczyli członkowie społeczności oraz przedstawiciele Ministerstwa Kultury Republiki Łotewskiej (Latvijas Republikas Kultūras ministrija), jak również Łotewskiego Komitetu Narodowego ds. UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija)2. Wkrótce potem ruszyły przygotowania nominacji „Przestrzeni kulturowej Suiti”, które otrzymały wsparcie finansowe od Funduszu Niematerialnego Dziedzictwa Kulturo �W przypadku elementów NDZK uznanych pierwotnie za Arcydzieła wnioski nominacyjne nie są opublikowane na stronie internetowej UNESCO. 1 �Jako ówczesny dyrektor sektora kultury, komunikacji i informacji w Łotewskim Komitecie Narodowym ds. UNESCO miałam okazję uczestniczyć w tym wyjeździe na wyspę Kinnu. 2 399 �400 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju wego UNESCO na stworzenie filmu niezbędnego do złożenia wniosku nominacyjnego. Ówczesne przekonanie członków społeczności, że należy starać się o wpisanie jej przestrzeni kulturowej na prowadzoną przez UNESCO Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony, pozostaje niezachwiane do dnia dzisiejszego (Vaivade 2015, 137). „Przestrzeń kulturowa Suiti” została wpisana na listę w roku 2009, a inicjatywa społeczności Suiti wciąż ma ogromne znaczenie jako przykład dla innych społeczności na Łotwie, które rozważają możliwość złożenia nominacji do wpisu na listy NDZK UNESCO. „Przestrzeń kulturowa Suiti” jest jednym z dwóch elementów dziedzictwa niematerialnego Łotwy znajdujących się na tych listach, obok „Festiwalu pieśni i tańca Bałtyku” zgłoszonego wspólnie z Estonią i Litwą, który w roku 2003 został uznany za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, a następnie wpisany na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w roku 2008 (UNESCO 2016a). Ochrona przestrzeni kulturowej Suiti jako elementu wpisanego na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony była inicjatywą społeczną. W związku z tym przy wypracowywaniu opinii dotyczących potrzeb i wyzwań w kontekście rozwoju społeczności opierano się głównie na spostrzeżeniach i przekonaniach jej członków. Świadczy o tym szereg ważnych dokumentów: nominacja „Przestrzeń kulturowa Suiti” (2009), propozycja planu ochrony, porozumienia w sprawie współpracy między partnerami na poziomie krajowym (2010 i 2016) oraz sprawozdanie krajowe Łotwy na temat wpisanego elementu (2013)3. Dalsze zgłębianie problemu zrównoważonego rozwoju w kontekście ochrony przestrzeni kulturowej Suiti opiera się w znacznej mierze na tych dokumentach i na osobistym doświadczeniu wynikającym z uczestnictwa w procesie tworzenia nominacji i sporządzania raportów, jak również na obserwacji uczestniczącej różnych wydarzeń organizowanych przez społeczność na rzecz ochrony NDZK. Perspektywy rozwoju – plan ochrony Plan ochrony opracowany w ramach wniosku „Przestrzeń kulturowa Suiti” stał się głównym punktem odniesienia dla dalszych działań, realizowanych głównie na poziomie krajowym, na rzecz ochrony tradycji kulturowych. W nominacji opisana jest różnorodność cech tej przestrzeni kulturowej, ale tekst wniosku jasno stwierdza, że „w dzisiejszych czasach wyludnienie tego obszaru wiejskiego sta3 Nominacja i sprawozdanie krajowe Łotwy są dostępne w Internecie, patrz UNESCO 2016d. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nowi znaczące ryzyko dla trwałości przestrzeni kulturowej Suiti w dłuższej perspektywie”. Innymi słowy, zmotywowanie członków społeczności do dalszego zamieszkiwania tego obszaru uznano za poważne wyzwanie, które wymaga środków wykraczających poza zakres polityki kulturalnej. Nominacja Suiti i plan ochrony jasno pokazują, że polityka kulturalna, polityka edukacyjna i polityka rozwoju regionalnego muszą być ze sobą powiązane, jak również podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do ochrony przestrzeni kulturowych. Plan składa się z pięciu głównych części: edukacji (historia lokalna w programie nauczania, znajomość tradycyjnych instrumentów i lokalnego dialektu); rewitalizacji zanikających elementów (tradycje ślubne, gra na dudach, tradycyjne stroje); badań i reklamy (lokalne rzemiosło, festiwal śpiewu burdonowego); środowiska kulturowego (odbudowa lokalnego średniowiecznego zamku i ośrodków miejskich) i wreszcie: „długoterminowej stabilności” (państwowy program zrównoważonego rozwoju przestrzeni kulturowej Suiti, wsparcie infrastruktury transportu i odbudowa budynków sakralnych). Pomimo tego, że ani Ministerstwo Kultury, ani żadna inna instytucja państwowa nie stworzyły dla Suiti specjalnego państwowego programu polityki, Państwowy Fundusz Kapitału Kulturowego (Valsts Kultūrkapitāla fonds) i inne źródła finansowania wspierają projekty tej społeczności. Jednocześnie, aby zapewnić przestrzeni kulturowej Suiti ochronę, zostały wzmocnione partnerstwa krajowe. Należy tu wspomnieć zwłaszcza o zawartych porozumieniach w sprawie współpracy. Partnerstwa krajowe i międzynarodowe – porozumienia Głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za realizację działań w zakresie ochrony przestrzeni kulturowej Suiti są lokalne organizacje pozarządowe (NGO). Stowarzyszenia, które szczególnie wykazały się w tym zakresie, to między innymi Ośrodek Kultury Etnicznej „Suiti” (Etniskās kultūras centrs „Suiti”) i fundacja „Suitu novads”4. Od chwili wpisania nominacji na listę UNESCO powstały kolejne organizacje pozarządowe, co świadczy o zwiększonej aktywności ukierunkowanej na opracowywanie wspólnych inicjatyw na rzecz ochrony. Zakres działalności lokalnych NGO obejmuje edukację, społeczne projekty badawcze, odnowienie budynków i obiektów sakralnych5, tworzenie lokalnych zbiorów historycznego rękodzieła, zwiększenie rozpoznawalności lokalnych rzemieślników 4 5 Zob. www.suitunovads.lv/en. �Kolekcja historycznych katolickich szat liturgicznych, stopniowo zebranych, odnowionych i zachowanych przy osobistym zaangażowaniu księdza Andrisa Vasiļevskisa, została wpisana do Krajowej ewidencji ruchomych zabytków kultury Łotwy. 401 �402 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przedstawiciele społeczności Suiti, Ryga, Biblioteka Narodowa Łotwy, 17 sierpnia 2016. © Reinis Oliņš / Łotewskie Narodowe Centrum Kultury. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój oraz inne działania. Część z nich została zaprojektowana z myślą o włączeniu różnych pokoleń we wspólne przedsięwzięcia i wspieraniu lokalnej działalności gospodarczej. Społeczność Suiti zamieszkuje terytorium trzech gmin w łotewskim regionie Kurlandii i posiada cenne doświadczenie we wzmacnianiu współpracy między gminami w zakresie życia kulturalnego i ogólnego dobrobytu społeczności. To właśnie władze samorządowe są najbliższym partnerem dla NGO przy realizacji różnych działań na rzecz ochrony NDZK i to one ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność za rozwój społeczności pod kątem społecznym, gospodarczym, środowiskowym itp. W celu wzmocnienia współpracy między NGO a samorządami, jak również niektórymi instytucjami państwowymi, od czasu wpisania „Przestrzeni kulturowej Suiti” na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony podpisano dwa kolejne porozumienia (w latach 2010 i 2016). Zaangażowane w nie były: Ośrodek Kultury Etnicznej „Suiti”, NGO reprezentująca społeczność Suiti, Ministerstwo Kultury, Łotewskie Narodowe Centrum Kultury (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), trzy lokalne gminy – Alsunga, Kuldīga i Windawa – oraz Łotewski Komitet Narodowy ds. UNESCO. Porozumienia opierają się na planie ochrony przestrzeni kulturowej Suiti i wyrażają przede wszystkim gotowość wszystkich stron do partycypacji w kosztach oraz pozyskiwania środków na działania przewidziane na rzecz ochrony i rozwoju przestrzeni kulturowej Suiti, w tym również jej ogólnego przetrwania. Ani Ministerstwo Edukacji i Nauki (Izglītības un zinātnes ministrija), ani Ministerstwo Ochrony Środowiska i Rozwoju Regionalnego (Vides aizsardzības un reģionālās attīstības ministrija) nie uczestniczyły w podpisaniu tych porozumień, co pokazuje, że w dziedzinie edukacji i rozwoju regionalnego decydentów wciąż cechuje pewien dystans do kwestii ochrony NDZK. Z porozumieniami nie wiążą się bezpośrednio żadne źródła finansowania, niemniej służą one za punkt odniesienia dla konkretnych działań w ramach współpracy oraz wniosków o dalsze wsparcie w ramach istniejących systemów finansowania. Poza ustalonymi sposobami współpracy krajowej duże znaczenie mają partnerstwa międzynarodowe, w szczególności doświadczenia społeczności w sąsiedniej Estonii. Na przestrzeni lat zainteresowanie, które zrodziło się dzięki kontaktom z przestrzenią kulturową Kihnu, rozwinęło się w szeroką i przemyślaną współpracę ze społecznością Seto z południowej Estonii (UNESCO 2016c; Estonia–Latvia Programme 2014). 403 �404 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Publikacja Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: doświadczenia łotewskie, Ryga, Biblioteka Narodowa Łotwy, 17 sierpnia 2016. © Reinis Oliņš / Łotewskie Narodowe Centrum Kultury. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Perspektywy i wyzwania dla społeczności – sprawozdanie krajowe Sprawozdanie krajowe na temat ochrony przestrzeni kulturowej Suiti zostało sporządzone cztery lata po wpisaniu jej na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony i złożone w grudniu 2013 roku. Sprawozdanie zostało opracowane na podstawie licznych dyskusji w grupach oraz wywiadów z członkami społeczności Suiti, przy ich stałym zaangażowaniu i za ich ostateczną zgodą. Miało zatem oddać w jak najwierniejszy sposób szacunek, jakim społeczność darzy ochronę swojego dziedzictwa kulturowego, a także związane z nim perspektywy i wyzwania. Przy ocenie żywotności i bieżącego ryzyka członkowie społeczności wyróżnili trzy główne aspekty związane z obawami dotyczącymi zrównoważonego rozwoju: 1. �Demografia i osoby praktykujące. Członkowie społeczności wyrazili poważne zaniepokojenie malejącą liczbą mieszkańców oraz kwestią sprzedaży ziemi, która może mieć dwojaki skutek – napływ nowych mieszkańców, którzy nie będą zainteresowani ochroną tradycji kulturowych Suiti, lub przeciwnie: napływ ludzi, których kultura Suiti może zafascynować i którzy przyczynią się do jej ochrony. 2. �Sposoby przekazywania. Według obserwacji społeczności tradycje kulturowe Suiti są w coraz mniejszym stopniu przekazywane w obrębie rodziny, a w coraz większym – w szkole, co tłumaczy rolę instytucji edukacyjnych w procesie transmisji. Jednocześnie określono wyzwania wiążące się z wdrażaniem nowych metod nauczania, w tym reakcję na rozwój technologii informacyjnych, co jest konieczne w celu dotarcia do młodszych odbiorców. 3. �Czynniki społeczno-ekonomiczne. Rozwój gospodarczy obszaru zamieszkanego przez Suiti został określony jako kwestia kluczowa dla trwałości tej społeczności i jej przestrzeni kulturowej. Część społeczności zajmująca się działalnością ochronną zwróciła także uwagę na niepewne i niewystarczające finansowanie. Podejmowane działania są przeważnie związane z konkretnym projektem i muszą rywalizować z innymi projektami kulturalnymi – na szczeblu regionalnym lub krajowym. Biorąc pod uwagę możliwe powiązania między doświadczeniami społeczności Suiti a nowo przyjętym Rozdziałem VI Dyrektyw operacyjnych w zakresie realizacji Konwencji z 2003 roku („Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego a zrównoważony rozwój na poziomie krajowym”), można zauważyć, że „inkluzywny rozwój społeczny” i „inkluzywny rozwój ekonomiczny” mają dziś w przypadku Suiti podstawowe znaczenie. 405 �406 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rozważania końcowe – prawo krajowe Obecnie na poziomie krajowym otwierają się nowe perspektywy dalszej pracy nad budowaniem powiązań między NDZK i zrównoważonym rozwojem. We wrześniu 2016 roku łotewski Sejm (Saeima) uchwalił Ustawę o niematerialnym dziedzictwie kulturowym6. Jedną z kwestii, które porusza, jest odpowiedzialność Ministerstwa Kultury za stworzenie krajowego planu ochrony NDZK, angażującego społeczności i innych partnerów (tj. inne ministerstwa). Ustawa przyznaje również społecznościom określone prawa w zakresie ochrony NDZK, np. prawo do korzystania ze środków prawnych, technicznych, organizacyjnych, administracyjnych i finansowych stworzonych i wdrożonych przez administrację państwową, w tym instytucje samorządowe (np. programy edukacyjne); prawo do nazwy elementu NDZK i nawiązywania do niego w celach ekonomicznych i innych; jak również prawo do informacji na temat własnego elementu NDZK. W tym względzie należy wspomnieć o jeszcze jednym interesującym aspekcie, a mianowicie o prawie społeczności do odmówienia udziału w środkach ochrony NDZK przygotowanych i wdrażanych przez inne podmioty (w tym administrację państwową i instytucje samorządowe). Oznacza to ochronę prawa społeczności do decydowania zgodnie z własnym interesem, czy uczestniczyć w proponowanych działaniach na rzecz ochrony, czy też nie. Służy to umocnieniu podstawowej idei, że społeczność powinna móc samodzielnie decydować o tym, co jest dla niej dobre i w jaki sposób powinna chronić swoje tradycje kulturowe. Prawo krajowe zaczęło obowiązywać w grudniu 2016 roku, trzeba więc poczekać na jego interpretację i wdrożenie, ale oczekuje się, że będzie ono użyteczną podstawą ochrony praw i interesów społeczności Suiti. Bibliografia Estonia–Latvia Programme. 2014. „Setos and Suiti Together [Seto i Suiti razem]”. W Estonia–Latvia Stories 2007– 2013 [Historie z Estonii i Łotwy 2007–2013], 152–54. Data dostępu: 14 marca 2016. http://www.estlat.eu/summing-up-2007-2013/estonia-latvia-stories. 6 � Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Dziennik Urzędowy Republiki Łotewskiej] nr 204 (5776), 20 października 2016; tłumaczenie na język angielski jest opublikowane na oficjalnym portalu dotyczącym krajowego ustawodawstwa Łotwy (www.likumi.lv). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój UNESCO. 2016a. „Baltic Song and Dance Celebrations [Festiwal pieśni i tańca Bałtyku]”. Data dostępu: 16 października. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/baltic-song-and-dance-celebrations-00087. UNESCO. 2016b. „Kihnu Cultural Space [Przestrzeń kulturowa Kihnu]”. Data dostępu: 16 października. http://www. unesco.org/culture/ich/en/RL/kihnu-cultural-space-00042. UNESCO. 2016c. „Seto Leelo, Seto Polyphonic Singing Tradition [Seto leelo: tradycja śpiewu polifonicznego ludności Seto]”. Data dostępu: 16 października. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/seto-leelo-seto-polyphonic-singing-tradition-00173. UNESCO. 2016d. „Suiti Cultural Space [Przestrzeń kulturowa Suiti]”. Data dostępu: 16 października. http://www. unesco.org/culture/ich/en/USL/suiti-cultural-space-00314. Vaivade, Anita. 2015. „Suitu kopienas pieredze UNESCO. Saruna ar Grigoriju Rozentālu un Māru Rozentāli / The Suiti Community at UNESCO. A Conversation with Grigorijs Rozentāls and Māra Rozentāle [Społeczność Suiti w UNESCO. Rozmowa z Grigorijsem Rozentālsem i Mārą Rozentāle]”. W Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: doświadczenia łotewskie], pod redakcją Anity Vaivade, 132–51. Rīga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Data dostępu: 13 października 2016. http://www.unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.pdf. 407 �408 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Religijność potoczna jako element dziedzictwa niematerialnego w aspekcie zrównoważonego rozwoju Katarzyna Smyk* * �Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej, Lublin, e-mail: k.smyk@poczta.umcs.lublin.pl. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój … widzieć w tym można powrót do istoty rzeczy – religia i praktyki religijne odzyskują potencjał porządkowania świata, stają się na powrót legitymizacją ładu. Ład z kolei jest warunkiem sine qua non zrównoważenia i harmonii w rozwoju społeczeństwa. Pojęcie religijności potocznej a zrównoważony rozwój: antropocentryzm Mówiąc o religijności ludowej1 w kontekście Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju, proponuję posłużyć się pojęciem religijności potocznej, które nie jest jeszcze terminem naukowym, ale posiada – w mojej opinii – duży potencjał interpretacyjny. Pojęcie to przywołuję za Piotrem Kowalskim (2002, 2003, 2004), który wychodzi z założenia, że �Zapewne jedną z najważniejszych, w ramach myślenia potocznego, domen musi być religijność, obejmująca przecież nie tylko katechizmowe wyobrażenia na temat Boga, transcendencji, eschatologii, ale także zdania, będące uprawomocnieniem obrazu świata, a dalej – sposobów jego doświadczania, porządku społecznego, etycznego itd. Według badacza „to właśnie religii przychodziło w dawnych kulturach spełniać zadanie jedynego i ostatecznego gwaranta kulturowego ładu” (Kowalski 2004, 105). Wyraża on nadzieję, że i współcześnie religia pełni funkcję „legitymizującą ład” (Kowalski 2004, 105), co w duchu Konwencji UNESCO można rozumieć jako warunek w procesie zrównoważonego rozwoju kulturowego i społecznego (Jasiewicz 2013, 52; Ratajski 2013, 22; Janikowski 2009). Religijność potoczną Kowalski rozumie jako kategorię charakteryzującą „standardy życia religijnego statystycznego Polaka”, którą trzeba lokować 1 �W polskiej etnologii do opisu i interpretacji zjawisk o charakterze religijnym od lat 30. XX wieku odnosi się termin „religijność ludowa”, ufundowany na badaniach tradycyjnej społeczności chłopskiej, nieprecyzyjny, acz będący podstawą wszelkich antropologicznych interpretacji religijności i praktyk pobożności ludowej na gruncie polskim. Zob. prace klasyków: Czarnowski 2005; Tomicki 1981; Stomma 1986 i wiele opracowań późniejszych, np. Niedźwiedź 2006; Bukraba-Rylska 2008, 510–32. 409 �410 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wystąpienie prof. Katarzyny Smyk podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój �wśród najważniejszych wyobrażeń czy motywów, będących własnością każdego człowieka. Można nawet powiedzieć, że potoczne wyobrażenia religijne odzwierciedlają wzory kulturowe, działające skutecznie, gdy poprzestaje się na prostych, „bezpiecznych” […] rozwiązaniach (Kowalski 2004, 106). Przez bezpieczne rozwiązania rozumie Kowalski sytuacje, gdy człowiek uwolniony jest „od ryzyka i brzemienia samodzielnego rozstrzygania”, z którym wiąże się „trud rozważania sensu istnienia i struktury wartości” (Kowalski 2004, 106). Konkluduje gorzko: �Trud, jakiego wymaga udział w porządku symbolu, nie bywa przedmiotem namysłu konsumenta, niezauważającego nawet – pomimo stałej obecności dawnych znaków zamienionych w atrakcyjne gadżety – głębokiej erozji symbolicznej interpretacji świata (Kowalski 2004, 106–07). W takiej sytuacji „rośnie ranga perswazji, zarówno instytucjonalnej, jak i masowej, rozgrywającej się na poziomie potoczności” (Kowalski 2004, 106). Przywołuję pojęcie potocznej religijności w odniesieniu do idei Konwencji UNESCO z 2003 roku z dwu powodów. Po pierwsze, odnoszę je do pozytywnego rozumienia potoczności jako kategorii antropologicznej i kulturowej, której synonimem może być słowo „popularny”, czyli powszechny, praktykowany przez przeciętnych użytkowników danej kultury. Potoczność w rozumieniu logików, filozofów, socjologów i kulturoznawców jest to bowiem określony sposób doświadczania świata i określona postawa wobec niego, utożsamiana z naturalnością, naturalnym nastawieniem do świata i naturalnym jego obrazem (Kwaśnica 1991, 33; Anusiewicz 1992, 9). Wiedza potoczna zaś może być rozumiana jako wiedza grupowa, zdobywana i transmitowana z pokolenia na pokolenie przez sądy utrwalone społecznie. Wobec tego jej badanie bliskie jest założeniom filozofii zdrowego rozsądku – rozsądku utożsamianego z myśleniem potocznym – oraz do antyscjentystycznego stanowiska w humanistyce (Anusiewicz 1992, 9–10; Hołówka 1986, 173), choć sama potoczność zdaniem wielu badaczy nie jest przeciwieństwem naukowego podejścia do rzeczywistości (Kwaśnica 1991, 34; Anusiewicz 1991, 17–18; Maćkiewicz 2000; Krąpiec 1985, 9; Hołówka 1986, 91–172). Po drugie, pojęcie religijności potocznej stosuje w odniesieniu do zjawisk religijności i pobożności ludowej dodatkowy filtr – podmiotowy. Przez to z uniwersum praktyk religijnych wyłączane są do religijności potocznej elementy istotne dla nosicieli kultury – w języku Konwencji UNESCO powiemy: depozytariuszy dziedzictwa. Otóż Konwencja z 2003 roku promuje takie elementy dziedzictwa, „które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego”2, za istotny składnik swojej tożsamości kulturowej. Zapis ten stanowi 2 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dz. U. 2011 nr 172 poz. 1018, art. 2. 411 �412 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju emanację koncepcji zrównoważonego rozwoju, która przyjmuje, że „nadrzędnym celem rozwoju jest trwałe zaspokajanie potrzeb ludzkich” (Janikowski 2009, 26), jako pierwszą z zasad filaru etycznego wskazując zasadę antropocentryzmu: „istoty ludzkie są i powinny być w centrum zainteresowania w procesie rozwoju” (Janikowski 2009, 26), wraz z niezbywalnym – dopowiedzmy – prawem do swobody wyznawania i praktykowania wybranej religii3, i z poszanowaniem tradycyjnych form wyrażania wiary (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów 2003, 8–25; Stępniak 2010). Podsumowując, zarówno Konwencja UNESCO z 2003 roku, jak i pojęcie religijności potocznej odwołują się do perspektywy emic (perspektywa insidera kultury) oraz do kategorii potoczności i są fundowane na podmiotowej – antropocentrycznej wizji świata. Tu stawiam problem, który można ująć w trzy pytania. Jakie miejsce dla zjawisk religijności potocznej przewiduje Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku? Jak to się ma do polskiego tradycyjnego systemu wartości? W jakim zakresie działania w myśl Konwencji – którą uznać można za rodzaj instytucjonalnej perswazji – mogą wzmocnić żywotność praktyk religijnych oraz zapobiec erozji, czyli banalizacji symbolicznej interpretacji świata i tym samym oddziaływać pozytywnie na zrównoważony rozwój? Religijność w Konwencji UNESCO z 2003 roku W celu zdefiniowania miejsca religijności w kontekście Konwencji UNESCO z 2003 roku dokonałam przeglądu zestawu dokumentów, które uznać można za wzorcotwórcze, gdyż stanowią wytyczne w zakresie ochrony dziedzictwa niematerialnego. Są to: 1. �Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. – dokument prawa międzynarodowego; 2. �Dyrektywy operacyjne w zakresie realizacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzic- 3 �Zob. np. art. 53 Konstytucji RP: „Art. 53. 1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. 2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują” (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. 1997 nr 78 poz. 43). Dodajmy, że potrzeba ta jest niegasnąca także współcześnie, czego dowodzą prace socjologów religii czy kulturoznawców (np. Mariański 2004; Libiszowska-Żółtkowska 2007; Kupisiński 2015). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój twa kulturowego przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron Konwencji4 – dokument o randze prawa pochodnego; 3. �publikacja Niematerialne dziedzictwo kulturowe (UNESCO 2011) – nadzorowany przez UNESCO komunikat na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego, publikacja popularna; 4. �publikacja Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym, w serii Poradnik światowego dziedzictwa (UNESCO 2015), polskie tłumaczenie tomu wydanego przez UNESCO w 2013 roku – publikacja popularna o charakterze poradnika; 5. �wniosek o wpis zjawiska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego (wraz z regulaminem, formularzem, komentarzem, wytycznymi; Narodowy Instytut Dziedzictwa, luty 2013)5; 6. �publikacja Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce (Narodowy Instytut Dziedzictwa b.d.) – publikacja popularna dotycząca NDZK w Polsce. Poziom ponadnarodowy W Konwencji UNESCO z 2003 roku nie ma słów „religijność”, „religia” itp., co jest zgodne z zamierzeniami architektów Konwencji. Jak podaje publikacja UNESCO (2011, 48), na pierwszym międzyrządowym posiedzeniu ekspertów w sprawie projektu konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego, które odbyło się w Paryżu we wrześniu 2002 roku, osiągnięto „konsensus w sprawie niewłączania żadnych odniesień do religii w obszarze »praktyk społecznych, rytuałów i obrzędów świątecznych«”. Doprecyzowanie tej postawy znajdujemy w Dyrektywach operacyjnych, gdzie w art. 102 czytamy: „Wszystkie strony zachęca się do zadbania w szczególny sposób o to, aby działania mające na celu podniesienie świadomości: […] (c) nie przyczyniły się do usprawiedliwiania jakiejkolwiek formy dyskryminacji politycznej, społecznej, etnicznej, religijnej, językowej ani płciowej”6. Dlatego w broszurze UNESCO, promującej – niczym doskonale wydany folder reklamowy – ideę NDZK i Konwencję z 2003 roku, podkreślono, że: „Chociaż religie nadają wspólnotom poczucie tożsamości i ciągłości kulturowej, jednakże same w sobie nie są one objęte Konwencją. Odnosi się ona jednak do praktyk kulturowych i kulturowych środków wyrazu inspirowanych religią” (UNESCO 4 � Dyrektywy operacyjne w zakresie realizacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron Konwencji na drugiej sesji (siedziba UNESCO, Paryż, 16–19 czerwca 2008 r.), zmienione na trzeciej (siedziba UNESCO, Paryż, 22–24 czerwca 2010 r.), czwartej (siedziba UNESCO, Paryż, 4–8 czerwca 2012 r.) i piątej sesji (siedziba UNESCO, Paryż, 2–4 czerwca 2014), dostęp online: niematerialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Dyrektywy_operacyjne [data dostępu: 21 marca 2016]. 5 �„Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego: formularz wniosku zgłoszeniowego”, dostęp online: niematerialne. nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK [data dostępu: 7 maja 2017]. 6 Dyrektywy operacyjne…, s. 18. 413 �414 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Procesja Bożego Ciała w Łowiczu. © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Uroczystości ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie. © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój 2011, 55). Dodano następnie sugestię, że w dziedzinie „praktyki społeczne, rytuały i wydarzenia świąteczne” będą mieściły się praktyki religijne. W tej samej publikacji nie uniknięto słowa „religijność”, gdy doprecyzowywano pojęcia sztuk widowiskowych („tańce religijne” – UNESCO 2011, 78), identyfikacji i inwentaryzacji NDZK („religijne ceremonie i pielgrzymki”, „praktyki religijne” – UNESCO 2011, 67) czy w opisach wybranych zjawisk światowego NDZK („rytuały religijne” – UNESCO 2011, 6). „Rosnące znaczenie głównych światowych religii” wymieniane jest zarazem wśród zagrożeń dla NDZK, gdyż wpływa ono na zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne, odciągając od nich kolejnych uczestników i zmniejszając tym samym grono depozytariuszy (UNESCO 2011, 83). W firmowanej i nadzorowanej przez UNESCO publikacji Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym (notabene raczej dziedzictwem materialnym), która ukazała się w Paryżu w 2013 roku w serii Poradnik światowego dziedzictwa, użyto pojęć: „dziedzictwo religijne” (UNESCO 2015, 30), „zarządzanie dobrami religijnymi”, „dobra światowego dziedzictwa o znaczeniu religijnym” oraz „dziedzictwo będące przedmiotem zainteresowania religijnego” (UNESCO 2015, 50). Wskazywałoby to, że ostatecznie trudno jest mówić o dziedzictwie kulturowym bez użycia wyrazów „religia” czy „religijny”, wszak religia jest jedną z dziedzin kultury, bez których człowiek nie byłby w stanie harmonijnie w sposób pełny funkcjonować (Krąpiec 2008, 91). Na gruncie polskim Na gruncie polskim dziedzictwo niematerialne definiowane jest poprzez pojęcie wartości religijnych, co dokumentują słowa wiceministra Piotra Żuchowskiego we wstępie do publikacji Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce: „Dziedzictwo kulturowe akumuluje i przechowuje wielorakie wartości: intelektualne, moralne, społeczne, religijne czy estetyczne” (Narodowy Instytut Dziedzictwa b.d., 5). Z pozycji autorytetu władzy legitymizuje się zatem i instytucjonalnie promuje integralność religii i NDZK, podkreślając wysoką rangę religijności w kulturze narodowej i w zrównoważonym rozwoju Polski. Ostatnim z analizowanych, wzorcotwórczym na gruncie polskim, komunikatem są komentarze, sformułowane przez Radę ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, powołaną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W trakcie opracowywania formatki wniosku o wpis elementu na Krajową listę NDZK powstał szereg dokumentów, stanowiących wiążące wytyczne. W objaśnieniu do dziedzin, w jakich przejawia się NDZK, literalnie pojawia się tylko określenie „widowiska religijne” jako przykład zjawisk z dziedziny „sztuki widowiskowe i tradycje muzyczne”. Niemniej 415 �416 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju odnajdziemy więcej pojęć, pod którymi kryją się praktyki religijne. Zgodnie z sugestią UNESCO (zob. UNESCO 2011, 55), najwięcej przykładów dotyczących religijności znajdujemy w dziedzinie c) „zwyczaje, obrzędy i rytuały świąteczne”, w regulaminie składania wniosków nazwanej „praktyki społeczno-kulturowe”7. Są to np. lamenty pogrzebowe, zwyczaje, rytuały i obrzędy doroczne, sytuacyjne i rodzinne: chrzciny, wesela, pogrzeby, zwyczaje odpustowe i pielgrzymki, sposoby świętowania i inne, będące przykładami praktyk religijności ludowej. Praktyki religijności potocznej na polskiej liście dziedzictwa niematerialnego Na polskiej Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego8 znajdują się dwa typy zjawisk związanych z religijnością chrześcijańską: zjawiska prymarnie związane z liturgią chrześcijańską oraz zjawiska, w których odwołania do religii lub liturgii katolickiej są wtórne. Do pierwszej grupy należą: • �uroczystości odpustowe ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie; • ��procesja Bożego Ciała w Łowiczu – święto obchodzone przez katolików ku czci Najświętszego Sakramentu. Zjawiska zawierające wtórne odwołania do religii lub liturgii dzielą się na: a) zwyczaje i obrzędy doroczne: • �przywołówki dyngusowe w Szymborzu (Inowrocław) – zwyczaj odbywający się w Niedzielę Wielkanocną wieczorem, ale stanowiący wprowadzenie do zwyczaju oblewania panien w Wielki Poniedziałek, który ma funkcje zalotne, nie zaś religijne; • �szopkarstwo krakowskie – tradycyjne rzemiosło, rokrocznie mające kulminację w okresie Bożego Narodzenia; szopki przedstawiają wyobrażenie stajenki betlejemskiej i postaci kluczowych dla polskiej religijności, jak Jezus, Maryja, Józef; • �pochód Lajkonika – odbywa się w czwartek w Oktawę Bożego Ciała; data łączy pochód z kalendarzem liturgicznym; geneza zwyczaju jest niereligijna (wiosenne kolędowanie z drewnianym konikiem); b) ceremonie lokalne i środowiskowe nawiązujące do liturgii katolickiej: • �flisackie tradycje w Ulanowie – „beka wiwatówka” (tj. działo flisaków) jest „używana podczas ważniejszych uroczystości kościelnych” (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017); 7 8 „Krajowa lista…”, s. 3–4. �Stan na 1 listopada 2016 roku. Źródło wszystkich materiałów dotyczących polskiej listy: strona internetowa zatytułowana Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Przegląd wpisów na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości warto uczynić przedmiotem kolejnych analiz. Planować można z czasem także poszerzenie polskiego materiału analitycznego, gdy na Krajowej liście NDZK przybędzie wpisów. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój • �tradycyjna technika ludwisarska stosowana w ludwisarni Felczyńskich w Taciszowie – dzwony przekazywane są „najczęściej na kościelną wieżę. W parafii odbywa się z tej okazji zgodny w [sic] wytycznymi Stolicy Apostolskiej rytuał poświęcenia instrumentów” (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Które przejawy religijności potocznej są ważne dla depozytariuszy, zgłaszających element swego dziedzictwa na Krajową listę? By odpowiedzieć na to pytanie, przeanalizowałam oficjalne opisy zjawisk wpisanych na listę, zamieszczone na stronie NID w zakładce Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Skupiłam się na zjawiskach związanych stricte z liturgią: uroczystościach odpustowych ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie (skrót: M) oraz procesji Bożego Ciała w Łowiczu (skrót: Ł). Ilościowo ten materiał nie jest może imponujący, ale pozwala zarysować tendencje w interesującym nas obszarze. Przejawy religijności potocznej w kontekście implementacji w Polsce zapisów Konwencji UNESCO z 2003 roku układają się w kilka grup. 1. �Liturgia w centrum �Jedną z form przejawiania się niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest udział depozytariuszy w kompleksie nabożeństw. W Mikstacie na przykład „uroczystości odpustowe poprzedza 9-dnowa nowenna, a rozpoczyna je msza święta w intencji chorych w niedzielę poprzedzającą odpust”, dwukrotnie odbywa się procesja z Najświętszym Sakramentem i relikwiami św. Rocha, prowadzona jest całonocna adoracja i pasterka o północy, odprawiana jest uroczysta suma o godzinie 11 i msza święta wieczorna itd. (M). 2. Sensualizm religijny i rytualizm �Sensualizm religijny i rytualizm to cechy religijności ludowej, zdefiniowane przez Stefana Czarnowskiego, a doprecyzowywane przez kolejne pokolenia etnologów. Sensualizm oznacza utożsamienie świętości z jej przejawem, doznawanie jej poprzez zmysły oraz zespolenie się „rzeczywistości duchowej z rzeczywistością życia codziennego, osobistego i zbiorowego” (Czarnowski 2005, 116–20; Stomma 1986, 215–19). Rytualizm rozumiany jest jako wystandaryzowanie i ujednolicenie praktyk religijnych oraz zorganizowanie życia zbiorowego za pomocą scenariuszy rytualnych i nakazów obrzędowych (Czarnowski 2005, 123–27; Stomma 1986, 206–09). Odwołujemy się do tych pojęć, gdyż dostrzegamy, że sensualizm i rytualizm cechują praktyki religijne depozytariuszy NDZK. W ich poczuciu ważny jest bowiem tradycyjny kult świętych. Na przykład uroczystości odpustowe stanowią wotum dziękczynne dla św. Rocha za uratowanie 417 �418 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju mieszkańców przed zarazą – nazywane są „imieninami patrona”, a w ich trakcie kultywowana jest legenda o świętym i prezentowane są wystawy z nim związane (M). Wykorzystuje się przy tej okazji typowe tradycyjne atrybuty święta, jak np. odświętne stroje, budowa ołtarzy od lat w tych samych miejscach przez te same grupy społeczności, noszenie w procesji chorągwi, figur, obrazów z wizerunkami świętych, sypanie kwiatów (Ł), ozdoby zwierząt (M). Ważne jest tradycyjne uporządkowanie orszaków, jak np. ściśle ustalony porządek procesji zwierząt prowadzonych przez właścicieli przed ołtarzem: „sam obrzęd święcenia odbywa się według ściśle ustalonego porządku. Najpierw występują jeźdźcy na koniach, następnie konie zaprzężone do powózek, potem pędzi się krowy, a na samym końcu jadą wozy, na których załadowane są owce” (M). Zestawienie to wskazuje na elementy tradycji ugruntowanej w praktykach religijności potocznej przez stulecia do dziś. 3. Elementy niecodzienne �Depozytariusze, opisując swoje dziedzictwo niematerialne związane z praktykami religijnymi, wskazują na cechy tradycyjne dla danej praktyki, ale wyróżniające ją w kalendarzu liturgicznym. Jest to przestrzeń nietypowa dla liturgii, np. cmentarz czy „drewniany kościół pod wezwaniem św. Rocha, na wzgórzu nazywanym obecnie Wzgórzem Cmentarnym bądź Wzgórzem Świętego Rocha” (M). Są to też nadzwyczajni uczestnicy, jak bardzo liczna rzesza „parafian, pielgrzymów, turystów” (M) czy udział Miejsko-Strażackiej Orkiestry Dętej (Ł). Typem nadzwyczajnych uczestników święta są zwierzęta w przestrzeni sacrum (M). Z punktu widzenia depozytariuszy ważna okazuje się niecodzienna atmosfera, co dokumentują słowa: „niespotykane zwyczaje, a także niezwykła i niezapomniana atmosfera, która towarzyszy […] uroczystościom”, „niezwykłe widowisko” (M); „ogromne święto”, „barwna procesja zachwyca niezwykłym klimatem” (Ł). Można więc powiedzieć, że do praktyk potocznej religijności zaliczają się także elementy oswojonej przez stulecia egzotyki, która potęguje emocjonalny związek depozytariuszy ze zjawiskiem dziedzictwa. 4. Lokalność �Piotr Kowalski (2004, 110) zauważył, że z „charakteru myślenia potocznego wynika np. łatwość łączenia silnie emocjonalnie nacechowanego doświadczenia religijnego, manifestowania religijnej uczuciowości z równie emocjonalnie nacechowanym patriotyzmem”. Rzeczywiście, w opisach zjawisk na polskiej liście NDZK także zaznacza się patriotyzm lokalny, a zjawisko dziedzictwa niematerialnego staje się demonstracją przywiązania do Małej Ojczyzny. Na przykład „[p]rzebywanie w Łowiczu w Boże Ciało i uczestnictwo we Mszy Świętej i Procesji, w strojach łowickich, �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój […] jest istotnym wyznacznikiem tożsamości wszystkich mieszkańców Łowicza i Ziemi Łowickiej”, procesja zaś „jest symbolem regionu łowickiego” (Ł). 5. Sakrobiznes �Sakrobiznes w sakrosferze przywołuje Kowalski (2004, 117–22) jako jeden z przejawów religijności potocznej, którego ikonami są stragany, pamiątki, dewocjonalia, plastikowe kopie świętych wizerunków, turystyka religijna, produkty znane z innych kramów i przystosowane do sprzedaży na straganach przykościelnych (np. srebrzyste baloniki w kształcie serc z nadrukiem portretu św. Jana Pawła II, Matki Boskiej Częstochowskiej) itd. Tak rozumiany sakrobiznes okazuje się nieodzowną częścią praktyk religijnych, będących przejawem dziedzictwa niematerialnego, stąd takie elementy merkantylne, jak odpustowe stragany: „Atrakcją dla dzieci, ale nie tylko dla nich jest odbywający się w ulicy poniżej sanktuarium jarmark, zwany w mikstackiej społeczności »budami«. Z tej okazji dzieci otrzymują od rodziców, dziadków pieniążki, tzw. odpustowe” (M). Ujawnia się także turystyka religijna: uroczystości odpustowe „nawet jeśli przypadają w dzień powszedni gromadzą bardzo liczną rzeszę parafian, pielgrzymów, turystów, którzy odpowiednio wcześnie dbają o to, aby ten dzień był dla nich dniem wolnym” (M). 6. Ciągłość – tożsamość – wartości �Depozytariusze zwracają uwagę na to, że poprzez praktyki religijne odbywa się przekaz tradycji, a tym samym zapewniana jest ciągłość tożsamości. Wyrażają to podniosłymi słowami na temat wpisywanego na listę zjawiska dziedzictwa, np.: �To efekt zakorzenienia ich w tej społeczności, ale także dowód trwania w wierze przodków, wierności przekazanym tradycjom. Depozytariusze podkreślali, że osoby pochodzące z Mikstatu przyjeżdżają często na uroczystości odpustowe ze swoimi dziećmi (M). Tradycje związane z procesją Bożego Ciała przekazywane są z pokolenia na pokolenie, całe rodziny angażują się w dekorowanie ołtarzy, noszenie chorągwi parafialnych, figur i obrazów przedstawiających świętych, noszenie sztandarów, poduszek i sypanie kwiatów. […] Przebywanie w Łowiczu w Boże Ciało i uczestnictwo we Mszy Świętej i Procesji, w strojach łowickich, stanowi ważny czynnik budujący indywidualną tożsamość (Ł). �Uczestnictwo to także wiązane jest z prestiżem społecznym: „noszenie chorągwi parafialnych jest […] wielkim honorem i ogromnym wyróżnieniem”, dlatego niektórzy pełnią te prestiżowe funkcje nieprzerwanie przez dziesięciolecia (Ł). �Kolejną wartością akcentowaną przez depozytariuszy jest integracja dawnych i obecnych parafian: „Na odpust świętego Rocha starają się przybyć wszyscy ci, którzy kiedyś mieszkali w para- 419 �420 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju fii”, „msza święta odprawiana jest zawsze przez kapłanów pochodzących z tej parafii”, a św. Roch „integruje tych, którzy dziś mieszkają w tym środowisku, z tymi, którzy żyli tutaj kiedyś” (M). „Procesja Bożego Ciała w Łowiczu łączy rodziny i pokolenia. Wielkie przywiązanie Łowiczan do tej tradycji sprawia, że wracają z dalekich stron (ze świata) do rodzinnego domu by uczestniczyć w tym wyjątkowym dla nich święcie” (Ł). W odnawianą podczas uroczystości wspólnotę włączani są także zmarli: �Przystrojone gladiolami groby, palące się znicze są symbolem niezwykłej wspólnoty tych, którzy kiedyś oddawali cześć św. Rochowi z tymi, którzy czynią to dziś. To w pewnym sensie spotkanie pokoleń, hołd składany tym, dzięki którym ta tradycja przetrwała do dziś (M). �Formularz wniosku o wpis zjawiska na polską listę nie wymaga takich informacji, niemniej depozytariusze je podają, a to znaczy, że są one dla nich ważne – zatem istotne dla religijności potocznej. Podsumowanie Piotr Kowalski odnosi koncept religijności potocznej do kiczu jako kategorii kulturowej i etycznej (nie estetycznej ani artystycznej – por. np. Broch 1998; Hendrykowski 1997), konkludując: �Postawa wobec świata, sposoby jego percepcji, porządkowania, konceptualizowania, które znajdują swój wyraz w różnych postaciach kiczu, od dawna zawłaszczają życie religijne. Być może teraz jest trudniej niż kiedyś, bo dzisiejszy przeciętny użytkownik świata, z łatwością znajdując dostęp do każdego jego zakątka i elementu, z coraz większą łatwością rezygnuje z tego, co wymaga interpretacyjnego wysiłku czy egzystencjalnej niewygody. Wszystko się miesza, nieodróżnialność paraliżuje wysiłki porządkowania świata (Kowalski 2004, 141–42). Tymczasem pojawienie się w powyższej analizie części 6. Ciągłość – tożsamość – wartości zaświadcza o tendencji odwrotnej w mentalności członków tych społeczności, które stają przed zadaniem identyfikacji swego dziedzictwa niematerialnego, czyli rozpoznania elementów swej tożsamości kulturowej. Widzieć w tym można powrót do istoty rzeczy – religia i praktyki religijne odzyskują potencjał porządkowania świata, stają się na powrót legitymizacją ładu. Ład z kolei jest warunkiem sine qua non zrównoważenia i harmonii w rozwoju społeczeństwa. Oto bowiem depozytariusze, wnioskujący o wpis zjawiska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, podejmują – wspomniany przez Kowalskiego, a zarzucony w kulturze masowej – „wysiłek interpretacyjny”. Dają �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój tym samym dowód autorefleksji nad własną tożsamością kulturową, wychodzą poza granice komfortu, cechującego kiczowatość9. Depozytariusz dziedzictwa jako uczestnik kultury (insider) wychodzi tym samym poza perspektywę emic i poszerza swój ogląd świata – wciela się w zewnętrznego obserwatora (outsider) i z tego punktu widzenia (już poniekąd z perspektywy etic) szacuje wyjątkowość, złożoność i głębię treści swojej kultury i decyduje, w co inwestować siły i pracę, by zapewnić swojej społeczności zrównoważony rozwój. Konwencja UNESCO z 2003 roku może być w tym procesie skutecznym narzędziem, gdyż nakłada obowiązek włączania depozytariuszy do prac na każdym etapie przygotowywania wniosku o wpis na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a także do ochrony tego dziedzictwa zgodnie z planem załączonym do wniosku. Celem jej jest natomiast m.in. potrzeba „budowania […] większej świadomości, że niematerialne dziedzictwo kulturowe i jego ochrona mają istotne znaczenie”10. Czy Konwencja UNESCO z 2003 roku może stać się jednym z instrumentów „zarządzania” religijnością potoczną? Kiedy Konwencja osiągnie taką siłę oddziaływania, by „zarządzać” potoczną konceptualizacją świata, np. wyprowadzając praktyki religijne poza domenę banalizacji i kiczu ku światłu pełnej świadomości ich istoty i wagi? Czy może wpływać na kształtowanie świadomości depozytariuszy dziedzictwa, zmieniać ich podejście do praktyk religijnych jako wartości godnej ochrony i marki UNESCO? To na gruncie polskim tematy dla następnych analiz. Bibliografia Anusiewicz, Janusz. 1991. „Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki”. W Podstawowe pojęcia i problemy, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, 17–30. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Anusiewicz, Janusz. 1992. „Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata”. W Potoczność w języku i w kulturze, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Franciszka Nieckuli, 9–20. Język a Kultura 5. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Broch, Hermann. 1998. Kilka uwag o kiczu i inne eseje. Przetłumaczone przez Danutę Borkowską, Jana Garewicza i Ryszarda Turczyna. Warszawa: Czytelnik. Bukraba-Rylska, Izabella. 2008. Socjologia wsi polskiej. Warszawa: PWN. 9 Kiczowatość cechuje się m.in. postawą łatwej akceptacji i potrzebą komfortu (Moles 1978, 76–80). 10 Konwencja UNESCO…, s. 2. 421 �422 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Czarnowski, Stefan. 2005. Kultura. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Hendrykowski, Marek. 1997. „Kłopoty z kiczem filmowym”. W Niedyskretny urok kiczu. Problemy filmowej kultury popularnej, pod redakcją Grażyny Stachówny, 9–18. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”. Hołówka, Teresa. 1986. Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Janikowski, Ryszard. 2009. „Kultura osią zrównoważonego rozwoju”. W Kultura a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo w świetle dokumentów UNESCO i innych organizacji międzynarodowych, pod redakcją Ryszarda Janikowskiego i Kazimierza Krzysztofka, 17–38. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. Jasiewicz, Zbigniew. 2013. „Przedmiot i funkcje Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Spojrzenie etnologa”. W Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona, pod redakcją Jana Adamowskiego i Katarzyny Smyk, 51–63. Lublin – Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. 2003. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania. Przetłumaczone przez Józefa Srokę. Poznań: Pallotinum. Kowalski, Piotr. 2002. „Religijność potoczna. Notatki na temat kiczu i religii”. Dekada Literacka 3–4: 38–45; przedruk: Kowalski, Piotr. 2003. „Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes”. W Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI w., pod redakcją Rocha Sulimy, 187–206. Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”. Kowalski, Piotr. 2004. „Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes”. W Piotr Kowalski, Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, poglądów i mistyfikacji, 101–45. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Krąpiec, Mieczysław Albert. 1985. Język i świat realny. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Krąpiec, Mieczysław Albert. 2008. O filozofii. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; Katedra Metafizyki KUL. Kupisiński, Zdzisław, red. 2015. Potrzeba religii. Dynamika praktyk religijnych i rytualnych. Lublin: Wydawnictwo KUL. Kwaśnica, Robert. 1991. „Rzeczywistość jako byt sensu. Teza o językowym tworzeniu rzeczywistości”. W Podstawowe pojęcia i problemy, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, 31–60. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Libiszowska-Żółtkowska, Maria, red. 2007. Religia i religijność w warunkach globalizacji. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Maćkiewicz, Jolanta. 2000. „Potoczne w naukowym – niebezpieczeństwa i korzyści”. W Językowy obraz świata i kultura, pod redakcją Anny Dąbrowskiej i Janusza Anusiewicza, 107–13. Język a Kultura 13. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytet Wrocławskiego. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Mariański, Janusz. 2004. Religijność społeczeństwa polskiego w perspektywie europejskiej. Próba syntezy socjologicznej. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Moles, Abraham. 1978. Kicz czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Przetłumaczone przez Anitę Szczepańską i Ewę Wende. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Narodowy Instytut Dziedzictwa. b.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce. Opracowane przez Annę Marconi-Betkę, Katarzynę Sadowską-Mazur i Julię Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2017. „Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. Data dostępu: 7 maja. http://niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK/. Niedźwiedź, Anna. 2006. „Pojęcie religijności ludowej w polskiej tradycji etnologicznej”. W Człowiek i sacrum. O pojęciach religijnych w języku i kulturze. Materiały pokonferencyjne, pod redakcją Doroty Sarzyńskiej i Ryszarda Tokarskiego, 237–47. Sandomierz: Towarzystwo Naukowe Sandomierskie; Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza. Ratajski, Sławomir. 2013. „Koncepcja ochrony dziedzictwa niematerialnego w Konwencji UNESCO”. W Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona, pod redakcją Jana Adamowskiego i Katarzyny Smyk, 21–33. Lublin – Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Stępniak, Marek. 2010. „Religijność ludowa jako droga przekazu tradycji”. Łódzkie Studia Teologiczne 19: 276–83. Stomma, Ludwik. 1986. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Tomicki, Ryszard. 1981. „Religijność ludowa”. W Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, pod redakcją Marii Biernackiej, Marii Frankowskiej i Wandy Paprockiej, 2: 29–70. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Paryż: UNESCO. UNESCO. 2015. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym. Polska wersja językowa pod redakcją Katarzyny Piotrowskiej i Dąbrówki Lipskiej. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Data dostępu: 6 listopada 2016. http://www.nid.pl/pl/Wydawnictwa/inne%20wydawnictwa/Managing%20Cultural%20WH_PL%20(3).pdf. 423 �424 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju. Przypadek budowania techniką suchego muru Mirela Hrovatin* * �Starszy ekspert i doradca, Ministerstwo Kultury, Republika Chorwacji (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Eksploatacja zasobów naturalnych mogłaby zostać odpowiednio zmniejszona poprzez nadanie większego znaczenia tradycyjnym sposobom ich wykorzystywania oraz poprzez włączenie starego know-how do zarządzania pewnymi obszarami geograficznymi, w tym krajobrazami o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Wprowadzenie Zrównoważony rozwój w kontekście ochrony dziedzictwa kulturowego jest zagadnieniem wieloaspektowym (Albert 2015, 17). Niniejszy artykuł omawia tylko niektóre kwestie dotyczące związku między niematerialnym dziedzictwem kulturowym a zrównoważonym rozwojem. Jako ekspert oraz urzędnik państwowy w chorwackim Ministerstwie Kultury (Ministarstvo kulture) zajmujący się ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego, stawałam przed licznymi dylematami związanymi z koncepcją włączenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego do obecnego głównego nurtu społecznego w celu zabezpieczenia jego żywotności. W tym sensie zrównoważony rozwój okazał się być istotnym czynnikiem w kontekście celów związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego przewidzianych w Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku1. W niniejszym artykule poruszę kwestie gospodarczego wykorzystania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, szerszych społecznych implikacji jego ochrony oraz praw własności intelektualnej do tego dziedzictwa, opierając się na moich spostrzeżeniach dotyczących kilku przypadków w Chorwacji. Aby poszerzyć kontekst, należy wspomnieć, że liczne międzynarodowe wysiłki mające na celu ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego wywarły wpływ na Chorwację, która w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci starała się wdrożyć ogólne wytyczne poprzez ustawodawstwo krajowe i planowane działania (Domijan 2004). Co więcej, w ostatnich latach w Chorwacji wzrosło zain1 �Informacje o związku niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze zrównoważonym rozwojem w świetle Konwencji z 2003 roku można znaleźć w internetowej publikacji UNESCO Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development (Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój) (UNESCO 2015). 425 �426 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju teresowanie ochroną przyrody w związku z kwestiami wynikającymi z potrzeby rozwoju przemysłowego i wykorzystania zasobów naturalnych. Ponadto już w roku 1979 Jeziora Plitwickie – jeden z najważniejszych chorwackich parków narodowych, oraz Stare Miasto w Dubrowniku, zaliczane do najważniejszych miast pod względem kulturalnym i historycznym, zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Po zakończenie wojen w byłej Jugosławii, toczących się w latach 90. (nazywanych w Chorwacji wojną domową lat 90.), wpisanie obiektów na listę materialnego dziedzictwa zwróciło uwagę na potrzebę zadbania o cenne dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze w Chorwacji, szczególnie zważywszy na to, że wojna spowodowała wiele zniszczeń zabytków oraz przyrody (Goldstein 1999). Jednak ocena szkód wojennych w Chorwacji koncentrowała się głównie na materialnym dziedzictwie kulturowym, a nie na dziedzictwie niematerialnym2. Niestety, niematerialne dziedzictwo kulturowe również bardzo ucierpiało wskutek przymusowych przesiedleń ludności i zaniku tradycyjnych form wyrazu. Na szczęście w większości przypadków (choć nie we wszystkich) zostały one przywrócone do życia wraz z powrotem uchodźców do swoich domów, co pokazało, że know-how i wiedza posiadana przez depozytariuszy stanowi solidną podstawę dla kontynuacji tradycji, nawet po tak traumatycznych wydarzeniach, jak wojna i przesiedlenia ludności. Jednym z takich przypadków są obchody dnia św. Błażeja3 w Dubrowniku, które odbywają się co roku od X wieku. Wydarzenie to zostało reaktywowane, gdy tylko wojna się skończyła. Zasadnicza część święta odbywa się na głównej ulicy Dubrownika – Stradun, a jego obchody wznowiono, gdy tylko minęło zagrożenie, jeszcze zanim w mieście odbudowano zniszczone budynki. Stanowi to kolejny dowód na to, jak bliski jest związek niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze środowiskiem, w którym ono powstaje i jest praktykowane. Niestety, coraz większym zagrożeniem dla tych obchodów jest masowa turystyka, która powoduje szybkie wyludnianie się miasta. Obecnie planowane są działania, które mają ograniczyć liczbę turystów, by powstrzymać negatywne skutki dla miasta4. Dobrym przykładem łączenia turystyki oraz niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym zapewnieniu zrównoważonego rozwoju w perspektywie długoterminowej, jest również Projekt Batana Ecomuseum5, który ma kilka celów: ochronę niematerialnego dziedzictwa 2 �Na całym świecie dziedzictwo niematerialne jest systematycznie chronione dopiero od niedawna. Źródłem inspiracji w tym zakresie jest Konwencja z 2003 roku. Dlatego też nie tylko Chorwacja koncentrowała się przez długi czas głównie na dziedzictwie materialnym, a nie na niematerialnym (patrz Bouchenaki 2004). 3 �„Obchody dnia św. Błażeja” zostały wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 4 Na temat relacji pomiędzy tradycyjnym dziedzictwem a turystyką, patrz Jelinčić 2006. 5 Informacje o Projekcie Batana można znaleźć na stronie internetowej www.batana.org. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój kulturowego, zachowanie obiektów i budynków, włączenie depozytariuszy do planowania, kontrolowanie turystyki przez samych depozytariuszy, wprowadzenie tradycyjnej żywności na rynek oraz jej wykorzystywanie zarówno w turystyce, jak i w codziennym życiu, programy edukacyjne, bezpośrednie przekazywanie know-how, międzynarodową współpracę itd. Są to ważne cechy tego projektu, w którym decyzje podejmują co prawda wszystkie zainteresowane podmioty, ale główna rola przypada samym depozytariuszom oraz lokalnej społeczności, wspieranym przez lokalne władze oraz instytucje eksperckie. Dzięki pomyślnemu wdrożeniu projekt ten został wpisany do Rejestru dobrych praktyk w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Wydarzenia wojenne i masowa turystyka nie są jedynymi czynnikami, które mają wpływ na dziedzictwo kulturowe w Chorwacji oraz jego żywotność. Od prawie 100 lat chorwackie dziedzictwo kulturowe jest objęte stałą opieką konserwatorską (Deranja Crnokić 2015), a Ministerstwo Kultury prowadzi Krajowy rejestr dóbr kultury (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske), obejmujący łącznie około 5 tys. elementów dziedzictwa nieruchomego, ruchomego oraz przyrodniczego6. Pierwsze elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostały wpisane do Krajowego rejestru około roku 2000. Obecnie (stan na rok 2017) znajduje się w nim 150 elementów tego dziedzictwa, a 15 zostało ponadto umieszczonych na listach NDZK UNESCO. Tak duża liczba elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego wpisanych w ciągu zaledwie 10 lat jest wynikiem dobrej współpracy pomiędzy Ministerstwem Kultury, ekspertami i depozytariuszami. Współpraca ta umożliwiła szybkie gromadzenie dokumentacji, której tworzenie stanowi do pewnego stopnia kontynuację wcześniejszej dobrej praktyki konserwatorskiej w Chorwacji, oraz dostosowanie jej do niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako specyficznej kategorii dziedzictwa kulturowego (Hrovatin 2016). Uważam ponadto, że szybkość dodawania wpisów jest także odzwierciedleniem długoterminowego procesu trwającego w Chorwacji oraz na świecie od kilku dekad: lokalne społeczności oraz różni inni lokalni interesariusze (w tym muzea, przedsiębiorstwa i organizacje turystyczne) coraz bardziej zdają sobie sprawę z wartości lokalnego i narodowego dziedzictwa, w tym niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które społeczeństwo uznaje za zagrożone, jeżeli nie będzie dobrze dokumentowane i przekazywane. Depozytariusze i lokalne społeczności nie tylko coraz bardziej angażują się we wdrażanie różnych programów dotyczących ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ale dbają również o to, by ich dziedzictwo było odpowiednio prezentowane ogółowi społeczeństwa. Biorą też aktywny udział we wszystkich etapach różnych procesów, takich jak pro6 Rejestr jest publicznie dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Kultury: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212. 427 �428 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Petrebišća: wznoszenie i odnawianie murów z kamienia bez użycia zaprawy, 2014. Fot. Nevena Kereša, © Association 4 grada Dragodid. Tworzenie interaktywnych map obiektów zbudowanych techniką suchego muru z udziałem ekspertów i depozytariuszy, http://suhozid.geof.unizg.hr [data dostępu: 28 października 2016]. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wadzenie badań, dokumentowanie, opracowywanie ich własnych projektów w zakresie ochrony, włączanie ich do turystyki, zabieganie o wsparcie finansowe, co ostatecznie prowadzi do wpisania elementów do Krajowego rejestru. Prowadzenie tych działań w Chorwacji umożliwiły w pewnym stopniu również następujące czynniki: rozwój globalnej komunikacji, odbudowa po wojnie lat 90., stała obecność etnologów i antropologów kulturowych w niektórych społecznościach, podejmowanie przez muzea większej liczby działań adresowanych do lokalnych społeczności, prezentowanie lokalnego dziedzictwa na potrzeby turystyki, ogólny rozwój kraju w wyniku otwarcia się lokalnych społeczności na współpracę międzynarodową i regionalną oraz inne czynniki. Przypadek budowania techniką suchego muru7 Mimo że Chorwacja stworzyła solidne podstawy prawne do rozwoju ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na wysokim poziomie, w dalszym ciągu istnieją problemy, z którymi należy się uporać i które stają się coraz trudniejsze do rozwiązania, zwłaszcza w odniesieniu do niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jedną z takich kwestii jest pogodzenie nowych wymogów rolniczych i gospodarczych z zachowaniem krajobrazów oraz tradycyjnych sposobów użytkowania gruntów, które pozwoliłoby na dostosowanie się do nowych potrzeb społecznych. Przyjrzyjmy się teraz budowaniu techniką suchego muru jako elementowi niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Technika ta została wpisana do Krajowego rejestru, jednak w dalszym ciągu pozostaje wiele kwestii do rozwiązania dotyczących jej przyszłej żywotności. Z jednej strony istnieją depozytariusze, którzy zachowują i stosują tradycyjne know-how, z drugiej jednak strony są oni zbyt rozproszeni, by wywrzeć większy wpływ na szerszą społeczność oraz na interesariuszy obecnych na rynku, którzy mogliby ich włączyć do nowych projektów. Dragodid8 – organizacja pozarządowa, która zajmuje się wyłącznie ochroną tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz jego przyszłością – podejmuje aktywne działania mające na celu zmniejszenie przepaści pomiędzy tradycyjnym zapotrzebowaniem na budowle z kamienia oraz nowymi ekonomicznymi i rozwojowymi potrzebami społeczeństwa jako całości. �Technika ta zakłada budowę z ciosów kamiennych bez zaprawy, bywała również stosowana od starożytności w różnych regionach – przyp. red. 7 �Informacje o działalności oraz misji tej organizacji pozarządowej można znaleźć na stronie internetowej: www.dragodid.org. 8 429 �430 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rovinj: warsztaty budowania drewnianych łodzi batana wykorzystujące multimedia, 2015. Fot. Kosjenka Brajdić Petek, © Ecomusem Batana. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Charakterystyczną cechą adriatyckiego krajobrazu jest kras (skały wapienne i dolomitowe). Niewiele tamtejszej ziemi można wykorzystać pod uprawy. Dlatego też w przeszłości tradycyjnym sposobem pozyskiwania pól było usuwanie kamieni, z których następnie budowano niskie i długie murki. Chroniły one ziemię przed wypłukaniem przez wodę i wiatr, a także przed zwierzętami. Wiedza ta sięga czasów prehistorycznych i jest wykorzystywana do dzisiejszego dnia. Jednak zaczęła ona powoli zanikać, ponieważ gospodarka w rejonie Adriatyku w XX wieku została w większości zdominowana przez turystykę morską, która stała się łatwiejszym źródłem dochodu dla wielu ludzi. W dzisiejszych czasach, nawet jeżeli niektórzy rolnicy nadal użytkują i uprawiają ziemię na obszarach krasowych, zazwyczaj nie korzystają z usług osób, które wiedzą, jak budować tradycyjne kamienne murki bez zaprawy, i wznoszą je z betonu lub z innych nowszych materiałów. W ten sposób nie tylko niszczą wizualne i historyczne walory użytkowanego przez siebie kulturowego krajobrazu, ale także pośrednio zagrażają niematerialnemu dziedzictwu, które wiąże się z dawnymi strukturami tego rodzaju. W związku z tym niezbędna jest zmiana nie tylko na poziomie lokalnym, ale w szczególności na szczeblu państwowym, która zabezpieczy bieżące ekonomiczne potrzeby mistrzów posiadających te umiejętności. Jednak Ministerstwo Kultury nie może zapewnić takiej ochrony dla elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego bez pomocy innych instytucji, takich jak Ministerstwo Gospodarki (Ministarstvo gospodarstva), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (regionalnog razvoja), Ministerstwo Turystyki (turizma), Ministerstwo Rolnictwa (poljoprivrede), Ministerstwo Środowiska (zaštite okoliša), oraz innych instytucji. Aktywne zaangażowanie innych organizacji, takich jak Chorwacka Izba Rzemieślnicza (Hrvatska obrtnička komora), również mogłoby pomóc w zapewnieniu widoczności i nowego wykorzystania tradycyjnej wiedzy. Dialog pomiędzy tymi podmiotami dotyczący kwestii związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz jego zrównoważonym rozwojem był dotąd bardzo ograniczony i wymaga instytucjonalnego wsparcia różnych sektorów. Jednym z przykładów możliwego wykorzystania tradycyjnej wiedzy i umiejętności w zakresie budowania techniką suchego muru jest Równina Starego Gradu na wyspie Hvar, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jej największą wartość stanowi to, że jest ona unikalnym przykładem geometrycznego podziału gruntów wykorzystywanego już w czasach starożytnych. Istnieje ogromna potrzeba zachowania starożytnego wyglądu i sposobu użytkowania tych gruntów, zwłaszcza dzisiaj, gdy są one uznawane za bezcenny zabytek dziedzictwa kulturowego. W tym właśnie celu opracowano projekty, które mają zapewnić zrównoważone gospodarowanie tymi gruntami9. 9 �Informacje uzyskane na spotkaniach ekspertów poświęconych przygotowaniu wielonarodowej dokumentacji dotyczącej budowania techniką suchego muru, które odbyły się w chorwackim Ministerstwie Kultury. 431 �432 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eksperci są zgodni, że znaczącą rolę w tym zakresie powinni pełnić mistrzowie budowania techniką suchego muru. Jednak nawet jeżeli przyszli zarządcy zatrudnią tych mistrzów, to nie będą dysponować środkami prawnymi, by zaangażować ich przy renowacji dawnych murów zbudowanych w technice suchego kamienia na Równinie. Główną przeszkodą jest fakt, że indywidualni tradycyjni mistrzowie w dalszym ciągu nie mają możliwości, by uzyskać wymagane zawodowe licencje (tak jak na przykład architekci), ponieważ nie posiadają dowodów, że uzyskali swoje kwalifikacje zgodnie z obowiązującą procedurą. Tymczasem nie są to umiejętności zdobyte podczas zorganizowanych zajęć, lecz przekazane bezpośrednio przez członków rodziny (głównie mężczyzn, ale również przez kobiety) oraz sąsiadów. Wpisanie tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do Krajowego rejestru otwiera możliwości uzyskania specjalnych licencji uprawniających osoby z takimi tradycyjnymi umiejętnościami do wykonywania prac renowacyjno-konserwatorskich. Pozwoliłoby to depozytariuszom wejść na rynek, a społeczeństwo doceniłoby ich rolę jako strażników tradycyjnej wiedzy i umiejętności. Oprócz murów z suchych kamieni w całym regionie Adriatyku znajduje się wiele innych starych budynków i obiektów z kamienia, które wymagają renowacji, w czym stary know-how byłby przydatny. Zatrudnienie tradycyjnych mistrzów miałoby więc większy sens niż korzystanie z usług licencjonowanych firm, które specjalizują się jedynie w budownictwie i architekturze. Co więcej, jeżeli te tradycyjne umiejętności będą gwarantować przyszłe zatrudnienie, zachęci to młodsze pokolenia do ich opanowywania. W tym sensie zapewnienie formalnych form kształcenia lub praktyk dla mistrzów w licencjonowanych szkołach lub na kursach byłoby znaczącym krokiem w kierunku zabezpieczenia zrównoważonego rozwoju tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie jednak jedynymi działaniami podejmowanymi w zakresie kształcenia są odbywające się sporadycznie warsztaty, organizowane przez Dragodid i prowadzone na adriatyckim wybrzeżu przy pomocy lokalnych depozytariuszy i władz samorządowych. Przyczyniają się one do podniesienia świadomości potrzeby zachowania tego dziedzictwa w lokalnym środowisku. Co więcej, gdyby te umiejętności były nauczane w ramach systematycznie prowadzonych szkoleń, mogłoby to zapewnić długoterminowe rezultaty w ich jakościowym przekazywaniu i pomogłoby zatrzymać nowo wykwalifikowane osoby w lokalnych społecznościach, które zmagają się z problemem wyludnienia w związku z malejącą w ostatnich dekadach liczbą mieszkańców na adriatyckim wybrzeżu, a w szczególności na wyspach. Ten stary know-how może również zostać z powodzeniem wykorzystany, by zaspokoić obecne zapotrzebowanie rynkowe na budowle z kamienia. Wiele ludzi urządza swoje domy i podwórka �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w starym śródziemnomorskim stylu, by przyciągnąć turystów, którzy szukają miejsc o autentycznym charakterze. Niestety, wielu właścicieli domów korzysta z gotowych produktów niskiej jakości, takich jak betonowe półfabrykaty, które tylko imitują budowle zbudowane techniką suchego muru. Prawdopodobnie ludzie ci nie zdają sobie sprawy z negatywnego wpływu, jaki ma to na estetykę przestrzeni oraz na ogólnie rozumiane niematerialne dziedzictwo. Dlatego też należy nieustannie podnosić świadomość wartości tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz działać na rzecz jego włączenia do obecnych trendów i potrzeb rynku ekonomicznego oraz społeczeństwa. Co więcej, ten rodzaj niematerialnego dziedzictwa kulturowego i możliwości jego wykorzystania zostałyby docenione przez społeczności i rodziny, gdyby aktywnie angażowano szersze kręgi społeczne oraz interesariuszy rynku ekonomicznego. Prawa własności intelektualnej oraz niematerialne dziedzictwo kulturowe Jednym z zagadnień, które poruszono oprócz kwestii dotyczących wpisów do Krajowego rejestru oraz na listy UNESCO, jest rywalizacja pomiędzy lokalnymi społecznościami zabiegającymi o przyznanie praw własności intelektualnej do niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Nikočević i in. 2012). Problem własności intelektualnej był w rzeczywistości jednym z głównych powodów, dla których Konwencja z 2003 roku nie została opracowana i wprowadzona wcześniej10. Wpływ zachodnich kultur oraz nowe światowe trendy dotyczące ochrony praw autorskich we wszystkich sferach produkcji i kreatywności są dziś widoczne także w Chorwacji. Kwestia własności intelektualnej jest już poruszana od jakiegoś czasu, a w przypadku niematerialnego dziedzictwa kulturowego pojawia się zwykle wtedy, gdy depozytariusze chcą korzystać z materialnego aspektu swojego niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Rzeczywiście jest to dziś kolejny problem związany z trwałością niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Kto więc ma prawo do niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Kto może je wykorzystywać i czerpać z niego korzyści? Kto może sprzedawać produkty będące rezultatem tego tradycyjnego know-how? Początkowo może się wydawać, że są to proste pytania i że odpowiedź na nie można uzyskać, zasięgając opinii instytucji zajmujących się prawami własności intelektualnej. W Chorwacji istnieją odpowiednie przepisy, które regulują tę kwestię, 10 �Według historii Konwencji z 2003 roku przedstawionej na stronie internetowej UNESCO (UNESCO 2016). 433 �434 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju a mianowicie ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych11. Ponadto Państwowe Biuro Własności Intelektualnej (Državni zavod za intelektualno vlasništvo)12 świadczy usługi dla osób pragnących chronić swoją własność intelektualną. Biuro wydaje np. specjalne „oznaczenie pochodzenia” dla niektórych tradycyjnych produktów, takich jak tradycyjny haft, tzn. koronki. W praktyce oznaczenie to uprawnia grupy, organizacje pozarządowe oraz indywidualne osoby do sprzedawania swoich produktów na rynku pod ich tradycyjną nazwą (np. koronki z Lepoglavy, koronki z Pagu itd.). Co więcej, jest ono dobrze umocowane w ramach prawnych państwa. Jednak w kilku społecznościach rozpowszechnianie fałszywych informacji na temat elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego doprowadziło do sytuacji, w której uprawnienia zostały przyznane tylko osobom o to się ubiegającym, z pominięciem tych, które albo nie znały swoich praw, albo nie zostały poinformowane o możliwości wnioskowania o oznaczenie. Również osoby niezwiązane z daną jednostką, grupą lub nawet organizacją pozarządową, która wnioskuje o przyznanie oznaczenia, są pomijane i tym samym zostają pozbawione swoich praw. Kto może chronić tych, którzy są pozbawieni możliwości dochodzenia praw do swojej tradycji oraz jej wykorzystywania? Mają oni prawo do złożenia skargi lub ubiegania się o certyfikat potwierdzający, że mogą używać tradycyjnej nazwy dla swoich produktów, jednak może im być trudno udowodnić, że posiadają know-how w tym zakresie, przed kompetentną organizacją pozarządową lub osobą, która ocenia, czy ich produkt jest wytwarzany we „właściwy”, tradycyjny sposób, czy też nie. Z tego też względu jednostka może być narażona na manipulacje ze strony silniejszej grupy lub osoby z danej społeczności. Problem relacji władzy mógłby zostać rozwiązany w drodze publicznych dyskusji, poprzez aktywne zaangażowanie ekspertów, dodatkowe badania naukowe, podawanie wyników badań do wiadomości publicznej oraz włączenie lokalnych władz do działań mających na celu likwidowanie takich nierówności społecznych (przy założeniu, że władze nie popierają silniejszych grup). Nie podaję tutaj żadnych przykładów, ponieważ Ministerstwo Kultury postarało się, by w materiałach będących podstawą wniosku o wpisanie danego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do Krajowego rejestru zostali wymienieni wszyscy depozytariusze. Niektóre osoby, które zostały pominięte, kontaktowały się z ministerstwem już po dokonaniu wpisu i zostały później dopisane do nowych, poprawionych list depozytariuszy. Listy te zostały ponadto wysłane do uprzednio wpisanych osób, żeby one też dowiedziały się o nowych depozytariuszach. Gdy tylko jest to możliwe, eksperci z ministerstwa oraz 11 12 � Zakon o autorskom pravu i srodnim pravima, Narodne Novine [Dziennik Urzędowy] nr 167/2003, 22 października 2003. Więcej informacji o Państwowym Biurze Własności Intelektualnej można znaleźć na stronie www.dziv.hr. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój instytucje eksperckie podnoszą świadomość obywateli na temat tej kwestii, wyjaśniając, że niematerialne dziedzictwo kulturowe jest częścią kultury, która należy do szerszej społeczności, a nie tylko do indywidualnych osób. Dzięki temu wszyscy depozytariusze danego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego mają zapewnioną właściwą pozycję w związku z ich niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Oprócz haftu, wiele pierwszych propozycji wpisów do Krajowego rejestru dotyczyło tradycyjnych chorwackich produktów spożywczych, ponieważ różne grupy i indywidualne osoby chciały chronić swoje przepisy oraz know-how dotyczące przygotowania tradycyjnych posiłków, ciast oraz innych potraw. Oczywiście było to dla depozytariuszy najłatwiejszym sposobem na uzyskanie oficjalnego potwierdzenia, że mogą korzystać z prawa do swojej tradycji oraz sprzedawać wytwarzane przez siebie produkty, które się na niej opierają. Znaczenie tradycyjnych produktów spożywczych oraz duża liczba zgłoszeń dotyczących tego rodzaju niematerialnego dziedzictwa kulturowego wynikały również z braku innych zachowanych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w niektórych lokalnych społecznościach. Tym niemniej Ministerstwo Kultury nie miało zamiaru udzielać którejkolwiek z grup lub osób oficjalnego poparcia i uznawało tradycyjne rodzaje produktów spożywczych wyłącznie jako specyficzne dla większych obszarów geograficznych, nie przypisując ich tylko jednej osobie lub grupie osób. Doprowadziło to do braku zainteresowania zgłaszaniem kolejnych tradycyjnych metod produkcji żywności do wpisania do Krajowego rejestru. Zamiast tego depozytariusze zaczęli składać wnioski w Ministerstwie Rolnictwa, które przyznaje specjalne oznaczenia pochodzenia dla tradycyjnych produktów spożywczych13. Mogłoby się wydawać, że skoro Ministerstwo Rolnictwa przyznaje takie oznaczenia, to istnieją również grupy, firmy lub organizacje pozarządowe, które kontrolują prawa dotyczące produkcji tradycyjnej żywności. Jednak gdy depozytariusz chce wejść na rynek i sprzedawać swoje produkty pod nazwą, która jest chroniona przez Ministerstwo Rolnictwa, musi przejść przez całą procedurę, podczas której grupa lub firma dysponująca odnośnym prawem decyduje, czy przestrzega on tradycji we właściwy sposób. Taki rodzaj kontroli stwarza ryzyko manipulacji i ogranicza wprowadzanie produktów na rynek, co może niekorzystnie wpłynąć na produkcję i dochody posiadaczy praw. Jednak podejmowanie prób ochrony i kontroli wprowadzania na rynek produktów, które można nazwać „tradycyjnymi”, jest prawem samych depozytariuszy 13 �Wszystkie pozostałe rodzaje tradycyjnych produktów i know-how podlegają jurysdykcji Państwowego Biura Własności Intelektualnej. Informacje o Ministerstwie Rolnictwa oraz oznaczeniach pochodzenia dla artykułów spożywczych są dostępne na stronie www.mps.hr/default.aspx?id=10. 435 �436 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju oraz ich stowarzyszeń; to oni powinni decydować o ochronie swojego tradycyjnego dziedzictwa oraz o zapobieganiu jego niewłaściwemu wykorzystywaniu w celu uniknięcia szkód, które mogą im zostać wyrządzone, jeżeli rynek nie będzie nadzorowany. Antropolodzy kulturowi są być może bardziej wyczuleni na kwestie praw własności intelektualnej ze względu na historię tej dyscypliny naukowej; dotyczy to również naszego kraju. Jednak w obliczu konkretnych przypadków w Chorwacji antropolodzy nie wiedzą, jak odnieść się do kwestii związanych z własnością intelektualną – być może, będąc ekspertami którzy są wystarczająco mocno zaangażowani na wszystkich etapach tych procesów [ochrony dziedzictwa niematerialnego – przyp. red.], nie uznają tego za swoje zadanie, albo ich zdaniem są to problemy, które powinny być rozwiązywane przez inne instytucje lub ekspertów. Bardziej systematyczne badanie przypadków w Chorwacji mogłoby się przyczynić do opracowania ogólnych wytycznych dotyczących sposobów radzenia sobie z tymi kwestiami. Mogłoby to pomóc antropologom kulturowym w ich przyszłej pracy z lokalnymi społecznościami oraz w planowaniu wprowadzania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na rynek. Wnioski Należy stwierdzić, że planowanie wprowadzenia jakiegokolwiek elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do bardziej intensywnego użytku gospodarczego lub turystyki, nowego sposobu wykorzystania lub jakiegokolwiek innego użytku zgodnie z bieżącymi trendami powinno angażować nie tylko depozytariuszy, ale również interesariuszy na różnych poziomach, w tym m.in. na poziomie lokalnym, państwowym, eksperckim i prywatnym. Eksperci w dziedzinie nauk humanistycznych oraz naukowcy, a zwłaszcza antropolodzy kulturowi, odgrywają ważną rolę w zapobieganiu niewłaściwemu wykorzystaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego i wzmacnianiu jego żywotności, ponieważ są oni bardziej wyczuleni na potrzeby indywidualnych osób, a ponadto rozumieją różne rodzaje funkcjonowania lokalnych społeczności. W związku z tym pewne ogólne wytyczne mogłyby zostać sformułowane na poziomie eksperckim i państwowym, by zapewnić trwałość niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które jest wykorzystywane w nowy sposób oraz do nowych celów, biorąc pod uwagę to, że tylko niektóre jego aspekty są komercjalizowane, oraz podnosząc świadomość znaczenia mniej oczywistej społecznej roli niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla lokalnej społeczności i szerzej pojętego społeczeństwa. Jednak nie wszystkie �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój problemy dotyczące poszczególnych rodzajów niematerialnego dziedzictwa kulturowego można rozwiązać na poziomie teoretycznym lub uniwersalnym. Dlatego im bardziej lokalne i specyficzne podejście do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tym lepiej. Na przestrzeni lat, aż do dnia dzisiejszego, to szerzej pojmowana wartość społeczna i ekonomiczna oraz popyt wywierały wpływ na ochronę i kontynuację wielu elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, takich jak te, o których była mowa w tym artykule. W dalszym ciągu w Chorwacji jest więcej wyzwań i dylematów, z którymi należy się uporać, niż konkretnych rezultatów i odpowiedzi, jednak organizacje pozarządowe podejmują w tym względzie znaczące wysiłki, by podnieść świadomość i zapewnić ochronę i zachowanie wartości oraz zasobów kulturowych i przyrodniczych. Dzięki licznym stowarzyszeniom kulturalnym, stowarzyszeniom zajmującym się dziedzictwem, stowarzyszeniom ekologicznym oraz działaniom i inicjatywom obywateli osiągnięto znaczny postęp, jednak w dalszym ciągu nie zrobiono wystarczająco dużo, by szerzej pojmowane społeczeństwo zdało sobie sprawę z możliwości wykorzystania niematerialnego dziedzictwa kulturowego do zaspokojenia nowych potrzeb rozwojowych oraz zabezpieczenia zrównoważonego rozwoju pewnych obszarów. Programy edukacyjne, zarówno formalne, jak i nieformalne, mogłyby istotnie pomóc w przygotowaniu nowych pokoleń do wykorzystywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako nieocenionego zasobu w zarządzaniu lokalnymi obszarami w przyszłości. Obecnie obowiązujące programy szkolne obejmują niektóre z tych kwestii, jednak nie zwraca się w nich wystarczającej uwagi na łączenie starych i nowych sposobów korzystania z przyrody i jej zasobów. W niektórych przypadkach wiedza i umiejętności mogłyby być skuteczniej przekazywane młodszym pokoleniom w ramach kształcenia ustawicznego niż w rodzinie – jak pokazuje przykład budowania techniką suchego muru, istnieje ekonomiczne zapotrzebowanie na licencjonowanych mistrzów, którzy mogą wejść na rynek w legalny sposób. Wiążąca się z tym eksploatacja zasobów naturalnych mogłaby zostać odpowiednio zmniejszona poprzez nadanie większego znaczenia tradycyjnym sposobom ich wykorzystywania oraz poprzez włączenie starego know-how do zarządzania pewnymi obszarami geograficznymi, w tym krajobrazami o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Kwestia praw własności intelektualnej, które są chętniej przyznawane interesariuszom posiadającym większą władzę w lokalnych społecznościach niż innym członkom tych samych społeczności, może skutkować brakiem motywacji do kontynuowania pewnych tradycji. Tymi oraz innymi kwestiami zajmują się w Chorwacji różne instytucje państwowe i eksperckie, które jednak w dalszym ciągu nie są ze sobą wystarczająco powiązane, by znaleźć bardziej odpowiednie rozwiązania dla 437 �438 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju każdego przypadku związanego z niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz każdej lokalnej społeczności. Jest to poważnym utrudnieniem we wdrażaniu działań mających na celu ochronę i zabezpieczenie tego dziedzictwa na określonych obszarach geograficznych w perspektywie długoterminowej. Dlatego też należy zadbać o włączenie wszystkich interesariuszy, a zwłaszcza depozytariuszy i całej lokalnej społeczności, na wszystkich etapach planowania takich projektów rozwojowych – od początku do końca – by zapewnić długoterminowy zrównoważony rozwój oraz ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Bibliografia Albert, Marie-Theres. 2015. „Mission and Vision of Sustainability Discourses in Heritage Studies [Misja i wizja dyskursów o zrównoważonym rozwoju w studiach nad dziedzictwem].” W Perceptions of Sustainability in Heritage Studies [Postrzeganie zrównoważonego rozwoju w studiach nad dziedzictwem], pod redakcją Marie-Theres Albert, 11–20. Berlin/Boston: De Gruyter. Bouchenaki, Mounir, red. 2004. Museum International t. 56, z. 1–2. Wiley-Blackwell. Deranja Crnokić, Anuška. 2015. „Nastanak Registra kulturnih dobara – povijest i sadašnjost inventariziranja kulturne baštine u Hrvatskoj [Tworzenie Rejestru dóbr kultury – historia i teraźniejszość katalogowania dziedzictwa kulturowego w Chorwacji]”. Godišnjak Zaštite Spomenika Kulture Hrvatske 37–38: 25–38. Domijan, Miljenko, red. 2004. World Heritage Sites in Croatia: Exhibition Marking the Twenty-Fifth Anniversary of the Inscription of the First Croatian Heritage Sites on the World Heritage List [Zabytki światowego dziedzictwa w Chorwacji: wystawa z okazji dwudziestej piątej rocznicy wpisania pierwszych chorwackich zabytków na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury]. Zagreb: Ministry of Culture of the Republic of Croatia. Goldstein, Gordana, red. 1999. Godišnjak zaštite spomenika culture Hrvatske 24–25: Spomeničkabaština u Hrvatskoj 1991–1999. Ratne štete i obnova [Kulturowe i historyczne dziedzictwo w Chorwacji 1991–1999. Zniszczenia wojenne i odbudowa]. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Hrovatin, Mirela. 2016. „A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia [Krótki przegląd polityki dotyczącej ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chorwacji]”. W The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO [Wkład państw członkowskich UNESCO z Europy Południowo-Wschodniej we wdrażanie Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wydanie jubileuszowe z okazji 70. rocznicy powstania UNESCO], pod redakcją Migleny �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Iwanowej, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Data dostępu: 11 września 2016. http://www.unesco-centerbg.org/ wp-new/wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. Jelinčić, Daniela Angelina. 2006. „Tourism versus Identity, Globalization and Tradition [Turystyka a tożsamość, globalizacja i tradycja]”. Ethnological Researches 11: 185–207. Nikočević, Lidija, Ljiljana Gavrilović, Mirela Hrovatin, Daniela Angelina Jelinčić, Jadran Kale, Dragana Lucija Ratković, Amy Mountcastle, Peter Simonič i Tvrtko Zebec. 2012. „Culture or Heritage? The Problem of Intangibility [Kultura czy dziedzictwo? Problem niematerialności]”. Etnološka Tribina: Journal of Croatian Ethnological Society 42 (35): 57–112. UNESCO. 2015. „Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój]”. Data dostępu: 25 października 2016. http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002434/243402e.pdf. UNESCO. 2016. „Working towards a Convention [Prace nad Konwencją]”. Data dostępu: 3 października. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/working-towards-a-convention-00004. 439 �440 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka Adina Hulubaş* * �Kierownik Departamentu Etnografii i Folkoru, Instytut Filologii Rumuńskiej, Akademia Rumuńska (Departamentul de etnografie şi folclor, Institutul de Filologie Română, Academia Română), Iaşi, Rumunia, e-mail: adina.hulubas@gmail.com. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. To, że niematerialne dziedzictwo kulturowe ma charakter niezwykle dynamiczny, wydaje się nie budzić dzisiaj szczególnych wątpliwości, podobnie zresztą jak stwierdzenie, że czynniki społeczno-gospodarcze wywierają wpływ na praktyki, wierzenia, rzemiosło i inne tradycje ludowe. Sam termin „żywe dziedzictwo”, niejednokrotnie używany zamiennie z pojęciem niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Park 2013, 1), z samej definicji zakłada występowanie wraz z upływem czasu organicznych przemian, co stanowi kolejny aspekt powszechnie akceptowanej cechy dziedzictwa niematerialnego jako zbioru realizowanych w sposób aktywny praktyk, przekazywanych z pokolenia na pokolenie i będących znakiem tożsamości kulturowej danej społeczności. Oznacza to zatem – co zresztą zauważają także eksperci w omawianej dziedzinie – że kluczem do zrozumienia kultury tradycyjnej jest zjawisko ewolucji. „NDZK z samej swojej definicji jest żyjącym bytem, a jego zdolność do nieustannego przystosowywania się do panujących warunków w miarę postępującej historycznej i społecznej ewolucji jego twórców i depozytariuszy stanowi jedną z jego podstawowych cech” (Lenzerini 2011, 108). Najlepszym przykładem tej wewnętrznej dynamiki jest pewien rumuński zwyczaj towarzyszący narodzinom dziecka. Nosi on nazwę „rękawów położnej” (mânecile moaşei); oprócz Rumunii spotyka się go także wśród społeczności mołdawskiej, ukraińskiej, bułgarskiej oraz rosyjskiej. Zgodnie z tym zwyczajem kobieta, której tradycyjna położna towarzyszyła podczas porodu, zobowiązana jest do złożenia rytualnego daru osiem dni po narodzinach dziecka. Ponieważ proces fizjologiczny, jakim jest poród, uznawany jest za nieczysty, młode matki tradycyjnie składały położnym w darze dwa metry ręcznie tkanego materiału, tak aby mogły one wykonać z niego nowe rękawy w miejsce starych, zabrudzonych podczas porodu. Dodatkowo 441 �442 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju kobiety oblewają wodą dłonie położnych i dają im mydło, dzięki któremu mogą one przejść proces oczyszczenia. Mimo że 70 lat temu zabroniono kobietom rodzenia w domu bez pomocy lekarskiej, zwyczaj, o którym mowa, istnieje do dnia dzisiejszego i każdego dnia spotykamy go w szpitalach i klinikach. Ma on ponadto nadal istotne znaczenie w sensie społecznym; osoby znające ów zwyczaj jednogłośnie twierdzą, że ktokolwiek sprzeniewierzy się tej tradycji, musi liczyć się z tym, że niechybnie spadną na niego wszelkie nieszczęścia. Zmiany zachodzące w społeczeństwie nie doprowadziły do wyrugowania tradycyjnych praktyk, w związku z czym także i dzisiaj obecność położnej, wykonującej tradycyjne gesty od wieków towarzyszące momentowi przyjścia dziecka na świat, uznawana jest za obowiązkowy element ceremoniału (Hulubaş 2011). Tego rodzaju spontanicznemu przekazywaniu tradycji z pokolenia na pokolenie towarzyszy ogólne przekonanie o jej magicznych, nadprzyrodzonych cechach, czyniąc omawiany zwyczaj zjawiskiem kulturowym mieszczącym się w definicji pojęcia NDZK. „Nieodłączną cechą dziedzictwa tego rodzaju jest zdolność samoistnego kształtowania i modyfikowania własnej charakterystyki w miarę postępów ewolucji społecznej, dzięki czemu dziedzictwo to jest w stanie odzwierciedlać w sposób ciągły żywe tradycje danej społeczności” (Lenzerini 2011, 118). Mimo to proces ten nie może być już dziś uznany za dający rękojmię naturalnej selekcji praktyk przekazywanych kolejnym pokoleniom z uwagi na oddziaływanie innego rodzaju praktyk występujących w kulturze ludowej. Na szczęście w 2003 roku została w samą porę wdrożona Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, pozwalająca odpowiednio kontrolować proces przekazywania tradycyjnej wiedzy kolejnym pokoleniom. To właśnie młode pokolenie daje nam nadzieję na zapewnienie trwania naszego niematerialnego dziedzictwa kulturowego; należy jednak mieć na uwadze fakt, że kontekst społeczno-gospodarczy, w jakim postrzegać należy znaczenie kultury ludowej, może nie być zrozumiały dla ogółu społeczeństwa. Co więcej, odwieczny proces, dzięki któremu bezcenne przejawy naszej kultury zachowały się do dzisiaj, wymaga obecnie z naszej strony wnikliwej obserwacji, szczególnie w związku z oddziaływaniem, które ogół społeczeństwa wywiera na tradycyjnych rzemieślników, a które niesie ze sobą różnego rodzaju kulturowe naleciałości. Przykładowo w 2012 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO wpisany został „Wyrób ceramiki w Horezu”; dziś jednak ceramika tego rodzaju jest powszechnie dostępna zarówno na tradycyjnych jarmarkach, jak i nawet w międzynarodowych hipermarketach. Zagrożeniem, jakie dla omawianej tradycji rzemieślniczej niesie jej rosnąca popularność, są próby naśladowania jej przez �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój garncarzy z innych obszarów etnograficznych. Na przykład w zlokalizowanej w okręgu suczawskim miejscowości Marginea jeszcze osiem lat temu za pomocą unikalnych metod wytwarzano tradycyjną, czarną ceramikę, z której słynął omawiany obszar. Dziś jednak oczom turystów odwiedzających tamtejszy warsztat ceramiczny ukazują się talerze przywożone z odległego o 500 km Horezu. Inni rzemieślnicy z kolei przyozdabiają talerze wykonane w kolorystyce typowej dla regionu Baia Mare z północnej Rumunii wizerunkiem koguta z Horezu, będącego charakterystycznym symbolem wyrobów tego rodzaju. Zaledwie miesiąc po ogłoszeniu Konwencji z 2003 roku specjaliści zaczęli wyrażać swoje obawy, że system ochrony dziedzictwa doprowadzi do powstania „specyficznego środowiska, będącego zaledwie imitacją tego, co prawdziwe” (Brown 2012, 95). Jeden z ekspertów stwierdził nawet, że nowe regulacje mogą „zmienić kolej rzeczy” (Kurin 2012, 100). �Zamiast tego można było pozostawić proces „naturalnemu” biegowi rzeczy, unikając wszelkiego rodzaju interwencji kulturowych i pozwalając, aby zmiany następowały „w naturalny sposób”. Niemniej jednak problemy, z jakimi NDZK mierzy się we współczesnym świecie, nie mają nic wspólnego z „naturalnością”. Przeciwnie, są one efektem działalności społecznej i gospodarczej będącej cechą współczesnych społeczeństw i systemów o zasięgu globalnym (Kurin 2007, 18). O tym, co zyska ogólny poklask, decydują pieniądze. W związku z powyższym musimy się dzisiaj mierzyć z podwójnym ryzykiem: z jednej strony brak specjalistycznej interwencji grozi nam utratą tradycyjnych form wiedzy na skutek presji ze strony wszechobecnej standaryzacji. Z drugiej jednak strony budowanie świadomości musi następować pod ścisłym nadzorem, ponieważ przeceniając lokalne praktyki, ryzykujemy, że będą one wywierały podobny, unifikujący wpływ na inne przejawy dziedzictwa. Jak zauważył Claude Lévi-Strauss (2007, 7) w swoim przemówieniu z okazji sześćdziesięciolecia działalności UNESCO, musimy „przezwyciężyć pozorną antynomię pomiędzy jednością rodzaju ludzkiego a niewyczerpaną różnorodnością form, w jakiej się ona objawia”. Kolejne niebezpieczeństwo związane jest z możliwością zaniku pierwotnego celu, reprezentowanego przez całą społeczność osób praktykujących określone zwyczaje. W efekcie tracimy nie tylko „spontaniczny” charakter danego zwyczaju (Brown 2012, 95), ale także bez mała magiczny cel, jaki mu przyświeca. Doskonałym przykładem tego rodzaju alienacji jest „Rytuał Căluş”, wpisany na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w 2008 roku. Ten akrobatyczny taniec, pierwotnie posiadający status Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości (2005 r.), wykonywany był zaledwie dziewięć razy do roku, począwszy od pierwszego dnia Zielonych Świątek. Aby uczestniczyć w tym rytuale, należało przejść owiany do dziś tajemnicą 443 �444 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rytuał Căluş, © Muzeum Chłopa Rumuńskiego. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój proces inicjacji; każdy tancerz składał tajemną przysięgę na granicy wsi, z której pochodził, a następnie tancerze wędrowali od wioski do wioski, niosąc obietnicę uzdrowienia bezpłodnym kobietom oraz ludziom cierpiącym na budzące powszechny lęk choroby, takie jak np. epilepsja. Dzisiaj jednak wszystkie mistyczne aspekty tego zwyczaju uległy zapomnieniu, a jedyną wiedzą, jaką otrzymują nowi adepci tej sztuki, jest taneczna wirtuozeria (Ştiucă 2009, 20). Co gorsza, dziś Căluşari występują na różnorakich festiwalach przez cały rok, uczestnicząc w weselach, a nawet w spontanicznych zebraniach publicznych; jedynie liczba tancerzy odprawiających rytuał pozostaje zgodnie z tradycją nieparzysta – pięciu, siedmiu, dziewięciu lub jedenastu. Uczestniczą oni także w procesjach, podczas których poświęca się nowe samochody, pragnąc tym samym uchronić ich użytkowników od nieszczęśliwych wypadków. Căluş przypomina inne tradycyjne taneczne rytuały, takie jak np. tańce górali podhalańskich z ciupagami. Obrzędy te spełniają oczywistą funkcję apotropaiczną, a sam taniec w kręgu jest swoistym wyrazem oddania się pod opiekę słońca. Podobnie jak w przypadku rumuńskich Căluşari, także i w tym przypadku rytualny taniec ma za zadanie zdjąć zły urok i przynieść zdrowie i dobrobyt całej społeczności. Pewne analogie z rumuńskimi zwyczajami wykazuje także inny polski taniec – zbójnicki – zbliżony do rytuału Căluş zarówno pod względem choreografii, jak i spektakularnych efektów, jakie w założeniu mają nieść ze sobą jego współczesne odmiany. Co więcej, w południowej części terytorium Rumunii, w okręgu Jałomica (Ialomiţa), tancerze wykorzystują rytualne kije z wyrzeźbioną na końcu głową konia; szczegół ten łączy rytuał Căluşari z innym obrzędem o nazwie Căiuţi, odprawianym w dniu zimowego przesilenia, wykazując także pewne analogie z takimi tradycjami, jak ‘Obby ‘Oss w Wielkiej Brytanii czy Lajkonik na ziemiach polskich. Omawiany motyw jedności jeźdźca z koniem, którego dosiada, ma już wielowiekową tradycję i niezwykle szeroki zasięg geograficzny, w związku z czym nie powinno się przedstawiać go tylko i wyłącznie jako zjawiska natury estetycznej, a więc elementu towarzyszącej ludowym festynom zabawy. Przekazywanie tradycji z pokolenia na pokolenie uzależnione jest od tego, czy ludzie chcą się z tą tradycją identyfikować; to właśnie w tym zakresie na terenie Rumunii konieczne jest podjęcie dalszych działań. „W większości państw UE wdrożono już konkretne strategie i zalecenia w obszarze edukacji celem stworzenia zachęt dla placówek oświatowych, aby te podtrzymywały i budowały świadomość lokalnej kultury i dziedzictwa” (Dagnino, Ott i Pozzi 2015, 195). Strategia ta uznana może być za element Celu Zrównoważonego Rozwoju nr 4 (Edukacja Wysokiej Jakości). Możliwość zdobywania wiedzy na temat tego, w jaki sposób ukształtowała się nasza tożsamość kulturowa, jakie niesie 445 �446 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju ona ze sobą znaczenie oraz jakie są jej podobieństwa i różnice względem innych tradycyjnych kultur ma kapitalne znaczenie z punktu widzenia przyszłych zachowań społecznych. Działania tego rodzaju służą promowaniu „inkluzywnej i równej dla wszystkich edukacji wysokiej jakości” oraz „możliwości ustawicznego uczenia się”, na co wskazali zresztą autorzy Sprawozdania na temat monitorowania edukacji na świecie (UNESCO 2016). W 2015 roku działający w miejscowości Iaşi oddział Akademii Rumuńskiej (Academia Română, Filiala Iași) wystosował w tym zakresie oficjalne pismo do rumuńskiego Ministerstwa Oświaty (Ministerul Educaţiei Naţionale). Komunikat prasowy wywołał ogromne poruszenie w mediach i spotkał się z powszechną aprobatą. Skierowany do władz państwowych wniosek wystosowano w następstwie trwających rok warsztatów zorganizowanych przez Departament Etnografii i Folkloru (Departamentul de Etnografie și Folclor) pod hasłem „Po co i w jaki sposób przekazywać wiedzę na temat folkloru”. Uczestnicy warsztatów, wywodzący się z szeregu różnych branż (nauczyciele szkolni i uniwersyteccy, rzemieślnicy, kuratorzy, dyrektorzy muzeów, organizatorzy jarmarków, producenci radiowi itd.) stwierdzili zgodnie, że obecny program kształcenia stosowany w szkołach nie spełnia już oczekiwań psychologicznych i społecznych uczniów pobierających naukę. Podręczniki zawierają niewiele tekstów z dziedziny sztuki ludowej, a te, które już tam się znalazły, są zbyt skomplikowane i zawierają zbyt wiele superlatywów; w efekcie bez odpowiedniej interpretacji zawarte tam treści mogą wręcz wprowadzać czytelników w błąd. Nasze wnioski i sugestie dotyczyły zastosowania metody bazującej na zdobyczach współczesnej etnografii, dzięki której uczniowie byliby w stanie zrozumieć, jak funkcjonuje misterna sieć złożona z poszczególnych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Cel zrównoważonego rozwoju realizowany jest na dwóch poziomach: kolejne pokolenia zdobywają wiedzę na temat tradycyjnych wartości, ucząc się rozróżniać pomiędzy prawdziwymi zwyczajami ludowymi a ich zniekształconymi przejawami; jednocześnie, rodzice uczniów mają szansę uczestniczyć we wspólnych działaniach podczas obozów rzemieślniczych, jarmarków bądź projektów realizowanych w ramach nauki w szkole. „Sposoby przekazywania tradycji stały się statyczne, tracąc zarówno swoją żywotność, jak i zdolność współdziałania ze stosowanymi dziś metodami nauczania” (Mitchenson 2015, 58); dzięki możliwości fizycznego kontaktu z rzemieślnikami i wytwarzanymi przez nich przedmiotami uczeń może doświadczać omawianych zjawisk na wyższym poziomie percepcji. Kalendarz zajęć szkolnych w Rumunii uwzględnia między innymi tydzień poświęcony zajęciom dodatkowym, podczas którego uczniowie uczą się, jak ozdabiać pisanki, rzeźbić w drewnie, tworzyć przedmioty z gliny czy wyrabiać naczynia pod okiem rzemieślników. „Nauka staje się �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój bardziej efektywna w momencie, kiedy abstrakcyjną wiedzę jesteśmy w stanie połączyć z realnym doświadczeniem” (Mitchenson 2015, 61); tego rodzaju materialne wsparcie jest niezbędne w ramach budowania świadomości w zakresie NDZK, pozwala ono bowiem zainteresować tematem zarówno młodzież, jak i rodziców. Ci ostatni dzielą się na dwie grupy. Przedstawiciele pierwszej z nich spędzili swoje dzieciństwo na wsi; dziś są w stanie odkryć na nowo ten znany z młodości świat, co pozwala im także na zacieśnianie więzi ze swoimi dziećmi. Z kolei przedstawiciele drugiej grupy nigdy nie mieli okazji zapoznać się z tego rodzaju zjawiskami; dziś mają szansę przeżyć zdumiewającą i pełną radości przygodę, jaką jest odkrywanie tradycji zupełnie od nowa. Kinestetyczny aspekt omawianych działań zawsze przynosi wymierne korzyści; rzemieślnicy zyskują uznanie przez wzgląd na swój talent i wysiłek, a NDZK przestaje być dla współczesnego odbiorcy czymś odległym i niezrozumiałym. Władze państw, które zdołały wdrożyć tego rodzaju projekty edukacyjne – zarówno w ramach Sieci Szkół Stowarzyszonych UNESCO, jak i poza nią – doszły do wniosku, że „jednym z najbardziej efektywnych sposobów ochrony NDZK […] jest włączanie go do programów kształcenia na poziomie szkół podstawowych i średnich”1. W przypadku Rumunii działania te finansowane są samodzielnie przez zainteresowane tematem szkoły oraz przedszkola. Dobrym przykładem może być tutaj przedsięwzięcie o nazwie „Să învățăm de la bunici!” (Uczmy się od naszych dziadków!). Projekt ten został zapoczątkowany w przedszkolu w miejscowości Iaşi; dziś jest wdrażany na terenie 15 okręgów oraz w 25 szkołach na różnych poziomach. Trwałość tego rodzaju inicjatyw wynika z dużego zainteresowania tematyką NDZK. Podobne działania służące poszerzeniu wiedzy o świecie tradycji prowadzone są aktualnie przez wielonarodowy koncern medialny, który za pomocą reklam telewizyjnych, programów oraz transmisji na żywo w ramach sieci społecznościowej Facebook pragnie przybliżyć widzom „Rumunię nieodkrytą”, o której opowiadać będzie czwórka depozytariuszy dawnych tradycji, z których każdy posiada tytuł Żyjącego Skarbu Ludzkości. Jak sugerowali sami autorzy programu UNESCO, publiczne uznanie, jakim cieszą się zagadnienia związane z tradycją, w istocie zwiększa zainteresowanie nimi i przyczynia się do stopniowego podnoszenia świadomości. „Prestiż, honor, uznanie i zainteresowanie innych mogą w istocie sprawić, że osoby praktykujące dawne tradycje i dające im wyraz będą odczuwały dumę z tego powodu, co zachęci je do podejmowania działań na rzecz podtrzymywania i przekazywania innym dawnych tradycji, a nawet do ich dalszego umacniania” (Kurin 2007, 16). 1 �Zob. studium przypadku zrealizowane przez Napier University w Edynburgu w ramach programu Research Excellence Framework (impact.ref.ac.uk/casestudies2/refservice.svc/GetCaseStudyPDF/43948). 447 �448 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. Co więcej, projekty regionalne w większym stopniu sprzyjają budowaniu świadomości w obszarze NDZK, tworząc bardziej skonkretyzowane cele oświatowe, co wynika z tego, że lokalne społeczności odnoszą korzyści dzięki tradycyjnym źródłom wiedzy, a przedstawiciele ogółu społeczeństwa muszą zostać zaznajomieni z konkretnymi przejawami chronionego dziedzictwa. „Nacisk należy położyć zarówno na edukowanie nowych odbiorców, jak i na ożywienie samej formy danego zjawiska” (Gopalakrishnan 2016, 19). Mimo że rumuńskie programy oświatowe nie obejmują dziś zagadnień dotyczących NDZK, opublikowano już dwie instrukcje dotyczące tych zagadnień; są one dostępne za darmo w Internecie na stronie edupatrimoniu.piscu.ro. Zawarte tam informacje dotyczą obszarów środkowej i południowej Rumunii i przeznaczone są dla dzieci rozpoczynających naukę w trzeciej klasie szkoły podstawowej. Inicjatorzy projektu powołali nawet do życia sieć o nazwie „Şcoli pentru patrimoniu” (Szkoły na rzecz dziedzictwa kulturowego), w ramach której instrukcje te wykorzystywane są w trakcie fakultatywnych zajęć z języka rumuńskiego, historii oraz w trakcie godzin wychowawczych. Działania te przypominają nieco warsztaty prowadzone w miejscowości Iaşi na północy kraju, gdzie istnieje inna sieć szkół organizująca szkolenia dla uczniów, nauczycieli oraz rodziców. Mimo to jednak zajęcia teoretyczne muszą być uzupełnione wykorzystaniem pamięci proceduralnej; jest to cel, w którego realizacji niezwykle pomocne okazują się osoby podtrzymujące tradycje rzemieślnicze. Czwartym etapem na drodze do zrównoważonego rozwoju w omawianej dziedzinie jest rzecz jasna wprowadzenie ogólnokrajowych przepisów, regulacji oraz programów finansowania. Niestety, parlament Rumunii nie wydaje się przykładać szczególnego znaczenia do kwestii prawnych dotyczących rzemiosła; wprawdzie w 2007 roku rozpoczęto prace nad stosownymi regulacjami prawnymi, które zostały poddane pod dyskusję na forum Senatu, aktualnie jednak ustawa utknęła w Komisji ds. Przemysłu. W międzyczasie zaś sami rzemieślnicy z trudem radzą sobie na rynku wobec istnego zalewu podróbek, wytwarzanych nierzadko na masową skalę w innych krajach. Mimo to funkcjonują dwa programy finansowania: przemysłu kreatywnego oraz sektora kultury, wdrożone przez Ministerstwo Kultury (Ministerul Culturii). Narodowy Instytut Szkolenia i Badań �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nad Kulturą (Institutul Național pentru Cercetare și Formare Culturală) wydał dwie publikacje książkowe określające obecny stan omawianych działań oraz przedstawiające istotne sugestie skierowane do osób praktykujących tradycyjne formy rzemiosła. Jeśli chodzi o działania służące rozwijaniu kompetencji i wiedzy eksperckiej, w dniach 13–17 czerwca 2016 roku w Bukareszcie odbyły się warsztaty poświęcone „Wdrażaniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, realizowane we współpracy z Regionalnym Centrum Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Europie Południowo-Wschodniej działającym pod auspicjami UNESCO w Sofii (Bułgaria). Inicjatywy te, wraz z działaniami Narodowego Komitetu ds. Ochrony NDZK (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial) stopniowo, na kształt rozchodzących się na wodzie fal, pobudzają społeczną świadomość i służą budowaniu zrównoważonego rozwoju w obszarze NDZK na terenie Rumunii, angażując obywateli, społeczności, biznes oraz władze publiczne. Wskazana wyżej firma telekomunikacyjna wykorzystuje na przykład program Żyjących Skarbów Ludzkości na potrzeby promowania własnej marki; kampania ta mogła również stanowić inspirację dla ceremonii, która odbyła się w 2015 roku w pałacu prezydenckim. Tego rodzaju przejawy publicznego uznania stanowią doskonały przykład rozchodzących się koncentrycznie fal, w których centrum znajduje się to, co określamy jako prestiż; omawiane działania zdołały bowiem zyskać zainteresowanie ze strony wszystkich wymienionych wyżej podmiotów. Tego rodzaju podejście, a także priorytetowe traktowanie zaangażowanych społeczności oraz ich sposobu postrzegania przejawów zewnętrznego oddziaływania, mogą pozwolić zabezpieczyć proces przekazywania NDZK kolejnym pokoleniom poprzez zniwelowanie związanych z tym czynników ryzyka. „Rezultaty mogą wprowadzać nas w błąd. Niezamierzone rezultaty, nieprzewidziane konsekwencje oraz niepotrzebne reperkusje mogą bowiem mieć swój początek w działaniach, którym towarzyszyły najlepsze intencje” (Kurin 2007, 18). Jeśli jednak zastosujemy sposób myślenia charakterystyczny dla Pascala, sam fakt, że specjaliści zajmujący się tą dziedziną będą mieć świadomość omawianych zagrożeń i będą sobie zdawać sprawę z tego, z jak delikatnymi kwestiami mają do czynienia, a także będą mogli obserwować postępującą ewolucję kontekstu kulturowego, może sprawić – pod warunkiem wykorzystania całej dostępnej wiedzy – że proces przekazywania dziedzictwa z pokolenia na pokolenie stanie się bezpieczniejszy i bardziej zrównoważony. 449 �450 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Bibliografia Brown, Michael F. 2012. „Safeguarding the Intangible [Ochrona niematerialnego]”. Museum Anthropology Review 6 (2): 93–97. Dagnino, Francesca Maria, Michela Ott i Francesca Pozzi. 2015. „Addressing Key Challenges in Intangible Cultural Heritage Education [O najważniejszych wyzwaniach w dziedzinie edukacji o niematerialnym dziedzictwie kulturowym]”. International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (2): 193–207. Gopalakrishnan, Sudha. 2016. „UNESCO Masterpieces Proclamation Programme and Safeguarding Strategies for Intangible Cultural Heritage: A View from India [Program proklamowania arcydzieł przez UNESCO i strategie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: perspektywa indyjska]”. Journal of Heritage Management 1 (1): 12–21. Hulubaş, Adina. 2011. „The Socio-Cultural Effects of Banning Traditional Midwives from Attending Homebirth in Romania [Społeczno-kulturowe skutki zakazu udziału tradycyjnych położnych w porodach domowych w Rumunii]”. Journal of Ethnology and Folkloristics 5 (2): 81–90. Kurin, Richard. 2007. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: najważniejsze czynniki we wdrażaniu Konwencji z 2003 roku]”. International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Kurin, Richard. 2012. „Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown [Rzeczywisty postęp: odpowiedź na „Ochronę niematerialnego” autorstwa Michaela F. Browna]”. Museum Anthropology Review 6 (2): 98–101. Lenzerini, Federico. 2011. „Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples [Niematerialne dziedzictwo kulturowe: żyjąca kultura narodów]”. The European Journal of International Law 22 (1): 101–20. Lévi-Strauss, Claude. 2007. „Unesco at 60 [Sześćdziesiąt lat UNESCO]”. Diogenes 54 (3): 5–10. Mitchenson, Donna. 2015. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage by Creating Meaningful Transmission Experiences [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego poprzez tworzenie znaczących doświadczeń w zakresie transmisji]”. International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (1): 57–70. Park, Seong-Yong. 2013. On Intangible Heritage Safeguarding Governance: An Asia-Pacific Context [O zarządzaniu ochroną niematerialnego dziedzictwa: kontekst Azji i Pacyfiku]. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. Ştiucă, Narcisa, red. 2009. Căluşul: emblemă identitară [Căluşul: emblemat tożsamości]. Bucureşti: Editura Universităţii din Bucureşti. ��452 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przerwa w przekazie międzypokoleniowym – pytania i zagrożenia. Studium przypadku pieśni Głasoeczko, Republika Macedonii Welika Stojkowa Serafimowska* * �Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego, Instytut Folkloru „Marko Cepenkow” (Univerzitet „Sw. Kirił i Metodij”, Institut za fołkłor „Marko Cepenkow”), Skopje, Republika Macedonii, dr, e-mail: lika73@yahoo.com. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Czy proces przekazywania tradycji powinien mieć charakter naturalny, czy instytucjonalny? Czy powinien być spontaniczny, czy też może być nadzorowany? Jakie ryzyko i skutki uboczne mogą wiązać się z wszelkiego rodzaju interwencjami o charakterze instytucjonalnym? Czy w takiej sytuacji można jeszcze mówić o podtrzymywaniu tradycji? Czy depozytariusze tradycji i osoby ją praktykujące to pojęcia tożsame? Jakie działania należy podjąć w przypadku, gdy rozpadnie się swoista triada tworzona przez osoby podtrzymujące tradycję, osoby ją praktykujące oraz osoby przekazujące ją następnym pokoleniom? Głasoeczko, dwugłosowe pieśni wykonywane przez mężczyzn z regionu Dołni Połog, to tradycyjna forma muzyki wokalnej charakterystyczna dla północno-zachodniego regionu Macedonii. Śpiewa się je w sposób polifoniczny, przy czym burdon wykonywany jest jako kontrapunkt wobec melodycznego głosu głównego wokalisty; śpiewom często towarzyszy też akompaniament w postaci gry na flecie pasterskim oraz na dudach. Grupy złożone z dwóch lub trzech śpiewaków występują, często spontanicznie, podczas różnych uroczystości, zgromadzeń, przyjęć i innych spotkań towarzyskich. Wykonywanie tego rodzaju muzyki stanowi symbol tożsamości kulturowej dla depozytariuszy tej tradycji, funkcjonujących w ramach wieloetnicznego społeczeństwa Macedonii. Praktykujący tę tradycję są utalentowanymi i znanymi śpiewakami, którzy poznali technikę i repertuar pieśni, naśladując umiejętności swoich poprzedników. Obecnie wykonywanie muzyki Głasoeczko w regionie Dołni Połog napotyka szereg bardzo poważnych przeszkód. Liczba śpiewaków gwałtownie maleje ze względu na utrzymującą się migrację młodszego pokolenia po wojnie domowej z 2001 roku. W efekcie z jednej strony młode pokolenie ma bardzo ograniczony kontakt z muzyką Głasoeczko, z drugiej zaś strony przedstawiciele starszego pokolenia uważają, że zainteresowanie tą tradycją jest na tyle niewielkie, że walka o utrzymanie transmisji międzypokoleniowej nie ma sensu. Brak jest również zarejestrowanych nagrań tego typu pieśni, a w obecnym stanie tradycja ta wydaje się być na granicy wyginięcia. Od momentu dokonania wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony UNESCO podczas dziesiątej sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która odbyła się w Windhoek w Namibii w dniach 30 listo- 453 �454 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doktor Welika Stojkowa Serafimowska podczas Forum, po lewej Iwona Opetczeska Tatarczewska, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój pada – 4 grudnia 2015 roku, udało się rozpocząć proces wdrażania środków ochronnych. Mimo to jeszcze w trakcie prac nad dokumentacją nominacyjną, a także już po dokonaniu wpisu, zaistniały okoliczności, które ujawniły szereg wyzwań i problemów wynikających z wdrażania tego rodzaju środków, ale i mających bezpośredni związek z aktualną sytuacją w przedmiotowej społeczności oraz ze zmianami politycznymi i demograficznymi, jakie w niej zachodzą. Stan, w jakim obecnie znajduje się omawiany element dziedzictwa niematerialnego, został poddany analizie w niniejszym studium przypadku, które pokazuje, że za każdym elementem niematerialnego dziedzictwa kulturowego kryje się wyjątkowa historia, przez co konieczne jest zastosowanie specjalnego podejścia, środków i mechanizmów, które należy za każdym razem dostosować do konkretnej społeczności. Obecnie tradycja dwugłosowych pieśni wykonywanych przez mężczyzn z regionu Dołni Połog w okolicach Tetowa niemal całkowicie zanikła. Pomimo tego, że wciąż żyją ludzie i działają grupy, którym tradycja ta jest dobrze znana i które praktykują ją do dzisiaj, pieśni wykonuje się coraz rzadziej; obecnie usłyszeć je można tylko na weselach (a i wtedy tylko w pewnych kręgach, niejako na marginesie uroczystości weselnych), podczas spontanicznych zebrań przedstawicieli starszego pokolenia zamieszkujących wioskę, a także sporadycznie podczas dorocznych imprez tanecznych. Od momentu rozpoczęcia procesu przygotowywania dokumentacji nominacyjnej, w szczególności zaś w ciągu roku poprzedzającego dokonanie wpisu, udało się wdrożyć szereg działań w tym zakresie. Podjęto próbę wskrzeszenia lokalnego festiwalu Zwukot na Korenite (Głos korzeni), który odbył się w 2006 roku, a także rok później, w 2007 roku; za organizację wydarzenia odpowiadała lokalna stacja telewizyjna Kiss z Tetowa. Festiwal ten, podczas którego grupy autentycznych śpiewaków ludowych – zarówno kobiet, jak i mężczyzn – wykonywały tradycyjne pieśni, pozwolił na zaprezentowanie tej tradycji szerszej publiczności, tworząc jednocześnie warunki, w których możliwe było zainicjowanie spontanicznej, naturalnej transmisji międzypokoleniowej. Niestety, pomimo włożonych starań, festiwal ten odbył się tylko dwa razy. Celem festiwalu było promowanie i dowartościowanie tradycji wokalnych z okolic Tetowa, niestety całą inicjatywą zainteresowani byli tylko przedstawiciele starszego pokolenia. Problemy ze zdobyciem funduszy stały się jedną z podstawowych przyczyn, dla których festiwal ostatecznie zniknął z kulturalnej mapy Macedonii. Nadal działa natomiast męska grupa wokalna Gawrowski Trio – jedyny zespół, który wciąż wykonuje pieśni tego typu – w ramach której przekaz międzypokoleniowy odbywa się w sposób naturalny, od przedstawicieli starszych do przedstawicieli młodszych pokoleń. Najmłodszy członek zespołu, Miki Gawrowski, będący wielkim entuzjastą tej tradycji, a zarazem człowiekiem świadomym jej głębokiej wartości 455 �456 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju jako dobra kultury, zdołał opanować umiejętność wykonywania dwugłosowych pieśni z regionu Dołni Połog na najwyższym poziomie. W okresie ostatnich siedmiu lat zespół Gawrowski Trio występował na kilku lokalnych i ogólnokrajowych festiwalach muzyki tradycyjnej, na imprezach folklorystycznych, a także na międzynarodowych festiwalach pieśni ludowej. Zespół nagrał następnie płytę i rozpoczął współpracę z innymi wykonawcami muzyki tradycyjnej, starając się upowszechniać tradycję dwugłosowych pieśni z regionu Dołni Połog i zapewnić jej ogólnokrajowy rozgłos. Niestety, inicjatywy te już od samego początku napotykały poważne trudności. Grupa folkowa o nazwie Izwor, pochodząca ze wsi Jegunowce, również podjęła starania na rzecz rewitalizacji omawianego dobra kultury, ale pomimo włożonego wysiłku odnalezienie osób znających tę tradycję i gotowych przekazać ją kolejnym pokoleniom okazało się zadaniem, które coraz trudniej zrealizować. Zagrożenia, wyzwania i problemy związane z realizacją proponowanych rozwiązań Najistotniejszym chyba czynnikiem powodującym stopniowe zanikanie omawianego dobra kultury są niedawne zmiany w strukturze demograficznej regionu, zamieszkałego zarówno przez rdzennych Macedończyków, jak i rdzennych Albańczyków. W okresie ostatnich 20 lat odnotowano odpływ rdzennej ludności macedońskiej, w której miejsce zaczęli napływać mieszkańcy pochodzenia albańskiego. Zjawisko to znacząco przybrało na intensywności w następstwie wojny domowej z 2001 roku, która rozpoczęła się właśnie w okolicach miejscowości Tetowo. Obecnie liczba wiosek, które dawniej zamieszkiwała rdzenna ludność macedońska, a które są dziś w przeważającej mierze zamieszkałe przez Albańczyków, jest o wiele większa niż dawniej. W omawianym okresie zmianie uległa struktura demograficzna całych wsi, niemniej jednak w trakcie przygotowań niniejszej dokumentacji to właśnie w tych wioskach udało się odnaleźć kilku macedońskich śpiewaków praktykujących tradycję pieśni Głasoeczko. Z ich punktu widzenia tradycja ta to nie tylko pieśni, ale także symbol ich tożsamości kulturowej w wieloetnicznym społeczeństwie. Tradycję tę kontynuują tylko rdzenni Macedończycy; mimo to także Albańczycy zawsze mieli dla tych pieśni szacunek, traktując je jako kulturowy symbol regionu. Zanik omawianej tradycji może też spowodować przerwanie procesu transmisji międzypokoleniowej. Młodsi rzadko spotykają się z pieśniami tego rodzaju, a starsi uważają, że tradycja ta nikogo już nie interesuje, w związku z czym nawet nie próbują przekazywać jej kolejnym pokoleniom; �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w efekcie proces transmisji międzypokoleniowej został praktycznie zatrzymany. Przyczyną takiego stanu rzeczy są zapewne specyficzne cechy melodyczne i rytmiczne tych tradycyjnych pieśni. Brak zainteresowania wśród młodego pokolenia może być także spowodowany bardzo specyficznym stylem wykonywania pieśni, które młodzi uznają za przestarzały i prowincjonalny. Specyficzna, dwugłosowa struktura, interwały z mikrotonami, charakterystyczne drżenie wiodącego głosu oraz kontrapunktyczna, polifoniczna funkcja burdonu – wszystkie te elementy sprawiają, że trudno jest wzbudzić zainteresowanie omawianą muzyką wśród młodego pokolenia. Nawet w pieśniach wykonywanych przez zespół Gawrowski Trio da się zauważyć stopniowe zanikanie omawianych elementów. Najmłodszy, najbardziej entuzjastycznie nastawiony i grający główną rolę członek zespołu nie potrafi oddawać mikrotonalnych konturów melodycznych pieśni w taki sam sposób, jak czynił to niegdyś jego dziadek. Jego ojciec oraz wuj, którzy także śpiewają w zespole, są dobrze zaznajomieni z dawną manierą wykonywania pieśni, ale nie chcą „narzucać” tego raczej niełatwego stylu. Przykład ten pokazuje, że tradycja Głasoeczko musi mierzyć się także z procesem zmian dotykającym samego sposobu wykonywania pieśni. Muzyka Głasoeczko w ogóle nie pojawia się w mediach. Ani lokalne, ani ogólnokrajowe stacje telewizyjne i radiowe nie wykazały nią jakiegokolwiek zainteresowania i nie wyraziły chęci emisji żadnych nagrań. Ponadto coraz rzadziej nadarzają się okazje do wykonywania pieśni tego rodzaju. Rosnąca popularność imprez weselnych o nowoczesnej formie, coraz mniejsza liczba spotkań i wydarzeń towarzyskich, a także ich modernizacja i proces ogólnych przemian w otoczeniu kulturowym zdążający w zupełnie inną stronę – ku nowoczesności – stanowią czynniki, z powodu których popularność tradycji Głasoeczko nieustannie maleje; mimo to nadal można spotkać niewielkie grupki pieśniarzy, którzy wykonują te utwory podczas spotkań towarzyskich bądź tańców, czasami zaś także i na „nowoczesnych” imprezach weselnych. Na przestrzeni ostatnich trzech lat Ministerstwo Kultury (Ministerstwo za kułtura) i Biuro Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Uprawa za zasztita na kułturnoto nasłedstwo) wystosowywały coroczne apele o wsparcie finansowe projektów mających na celu podnoszenie świadomości na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego w społecznościach wieloetnicznych, takich jak Tetowo. Apele te dotyczyły w szczególności działań dotyczących dziedzictwa niematerialnego w kontekście Konwencji UNESCO z 2003 roku oraz turystyki, kultury tradycyjnej i programu zrównoważonego rozwoju. Pełną świadomość znaczenia tradycyjnej kultury niematerialnej ma także samorząd gminy Jegunowce, który stał się inicjatorem szeregu festiwali, takich jak na przykład festiwal tradycyjnej pieśni i tańca Mostowi (Mosty). 457 �458 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Warunki bytowe w regionie Dołni Połog w okolicach Tetowa nigdy wcześniej nie ulegały tak dynamicznym przemianom. Co więcej, mimo iż dynamika przemian kulturowych, społecznych i politycznych jest bardziej obiecująca niż kiedykolwiek wcześniej, sami mieszkańcy mają ograniczone możliwości radzenia sobie ze zmianami – zarówno w sensie indywidualnym, jak i instytucjonalnym. Mając na uwadze zagrożenia, z jakimi musi mierzyć się omawiany element kultury niematerialnej, oraz postępując zgodnie z treścią rekomendacji zawartych w Konwencji, przedstawiono propozycje wdrożenia środków ochrony, których głównym zadaniem miałoby być: podniesienie rozpoznawalności omawianej tradycji jako zjawiska o dużym znaczeniu dla kultury zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnokrajowym; stworzenie silnej sieci wzajemnego wsparcia wśród osób wciąż praktykujących omawianą tradycję; wdrożenie przepisów dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie ogólnokrajowym i międzynarodowym; stworzenie bezpiecznej i trwałej platformy służącej ochronie i transmisji międzypokoleniowej omawianej tradycji; zapewnienie trwałego wsparcia finansowego i prawnego osobom tę tradycję praktykującym i wreszcie zapewnienie odpowiedniej przestrzeni dla upowszechniania jej na poziomie lokalnym i ogólnokrajowym. Proponowane środki ochrony pozwoliłyby na osiągnięcie następujących celów: podniesienie rozpoznawalności omawianego elementu kultury niematerialnej w regionie; uświadomienie regionalnej społeczności, jak znaczącą rolę kulturową i społeczną spełnia ten element, co pozwoli zachęcić młode pokolenie do przyjęcia go jako część swojego dziedzictwa; zachęcenie młodego pokolenia do nauki i praktykowania tego rodzaju śpiewu jako elementu ich kulturowej tożsamości; zachęcenie osób praktykujących obecnie tę tradycję muzyczną do dalszego przekazywania wiedzy, umiejętności i technik jej wykonywania; zachęcenie instytucji rządowych do promowania omawianej tradycji jako elementu macedońskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie zarówno lokalnym, ogólnokrajowym, jak i międzynarodowym, a także stworzenie silnych więzi pomiędzy wykonawcami muzyki ludowej a samorządem, co wpłynęłoby pozytywnie na transmisję międzypokoleniową oraz upowszechnianie tego elementu kultury jako stanowiącego ważny składnik dziedzictwa kulturowego całego regionu. W 2016 roku przedstawiciele Ministerstwa Kultury Republiki Macedonii, Instytutu Folkloru „Marko Cepenkow” oraz Biura Ochrony Dziedzictwa Kulturowego utworzyli zespół, który ma za zadanie podjąć współpracę z lokalną społecznością oraz z depozytariuszami omawianej tradycji muzycznej, a także z przedstawicielami samorządu. Jednak w trakcie wdrażania omawianego procesu zaistniała kolejna okoliczność, w wyniku której pojawiły się nowe trudności i wyzwania mające przede wszystkim charakter polityczny. Od wybuchu konfliktu zbrojnego w 2001 roku i po wpro- �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wadzeniu nowego podziału administracyjnego kraju w 2004 roku nastąpił szereg zmian, których momentem kulminacyjnym stały się wybory samorządowe w 2005 roku; w ich efekcie władzę nad gminą Tetowo, będącą głównym centrum administracyjnym dla regionu Dołni Połog, przejęła partia polityczna reprezentująca interesy ludności albańskiej. Przez ostatnich kilka lat nowy burmistrz miejscowości Tetowo – rdzenny Albańczyk – regularnie marginalizował propozycje strony macedońskiej dotyczące projektów mających na celu zapewnienie ochrony, promocję i upowszechnianie kultury regionu. W konsekwencji wdrożenie proponowanych środków ochrony na poziomie lokalnym napotyka na istotne przeszkody. Ludność macedońska – lokalna społeczność oraz sami depozytariusze tradycji muzycznej Głasoeczko – nie otrzymują praktycznie żadnego wsparcia ze strony samorządu Tetowa. Jedyne wsparcie, na jakie mogą liczyć, pochodzi od władz gminy Jegunowce, która jest jednak bardzo mała, a ponadto stanowi jedyną gminę w regionie zarządzaną przez Macedończyków; jej zdolności w zakresie wdrażania szeroko zakrojonych projektów są zatem bardzo ograniczone. Mając na uwadze powyższe okoliczności, jedyne wsparcie finansowe dla depozytariuszy omawianej tradycji może pochodzić od instytucji państwowych; z uwagi na kształt macedońskich przepisów dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego jego udzielenie bywa jednak bardzo skomplikowane. Przygotowując dokumentację nominacyjną, mieliśmy pełną świadomość faktu, że sytuacja jest nie tylko trudna, ale że stanowi ona w istocie poważne zagrożenie dla dalszego istnienia omawianej tradycji. Na przestrzeni ostatnich dwóch lat dała o sobie znać kolejna linia podziału, tym razem wśród samej społeczności rdzennych Macedończyków, będąca konsekwencją walki pomiędzy partiami politycznymi, które tę ludność reprezentują. W efekcie ludność macedońska w regionie Dołni Połog podzieliła się na zwolenników dwóch partii. Wydaje się, że w konflikt ten zaangażowały się też dwa najbardziej znane zespoły wokalne, a także osoby, które mogłyby działać w charakterze lokalnych przedstawicieli ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Trwający spór polityczny powoduje, że nie są oni w stanie się ze sobą porozumieć. Jako członek zespołu zajmującego się omawianym zagadnieniem sama byłam świadkiem wielu zaskakujących sytuacji, w których jedynym problemem okazywały się być kwestie polityczne. Po odbyciu szeregu wizyt w regionie uznaliśmy, że samorząd w obecnej sytuacji nie jest w stanie zapewnić wsparcia w zakresie wdrażania proponowanych środków ochrony. Oznacza to, że odpowiedzialność za prowadzenie działań w terenie oraz za wdrażanie proponowanych rozwiązań spada wyłącznie na instytucje państwowe. W tym momencie pojawia się wiele pytań dotyczących nie tylko delikatnego procesu metakulturowego, o którym mowa, ale także kierunków działania realizowanych na mocy samej Konwen- 459 �460 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju cji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Kirshenblatt-Gimblett 2004; Grant 2010). Społeczność lokalna oraz depozytariusze tradycji muzycznej Głasoeczko wykazują wyraźną chęć podjęcia współpracy i wdrożenia zaproponowanych rozwiązań, ale decyzja o tym, czy nawiązać taką współpracę z pozostałymi przedstawicielami tej tradycji kulturowej, zależy ostatecznie od ich preferencji politycznych (popierania partii rządzącej bądź opozycji). W związku z powyższym zdaliśmy sobie sprawę, że aby zapewnić wdrożenie omawianych środków ochrony konieczne jest zmodyfikowanie ich na szereg różnych sposobów. W świetle przyjętych ostatnio Zasad etycznych ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Decyzja 10.COM 15.a) należy zadać sobie przede wszystkim pytanie, czy proces przekazywania tradycji powinien mieć charakter naturalny, czy instytucjonalny? Czy powinien być spontaniczny, czy też może być nadzorowany? Jak głęboko może/powinna sięgać ingerencja ze strony ekspertów? Jakie ryzyko i skutki uboczne mogą wiązać się z wszelkiego rodzaju interwencjami o charakterze instytucjonalnym? Czy w przypadku sztuki widowiskowej (scenicznej) dopuszczalne jest, aby niektóre elementy wykonywane były w innym niż pierwotne otoczeniu? Czy w takiej sytuacji można jeszcze mówić o podtrzymywaniu tradycji? Czy depozytariusze tradycji i osoby ją praktykujące to pojęcia tożsame? Jakie działania należy podjąć w przypadku, gdy rozpadnie się swoista triada tworzona przez osoby podtrzymujące tradycję, osoby ją praktykujące oraz osoby przekazujące ją następnym pokoleniom? Niniejsze studium przypadku może rzucić nowe światło na sposoby wchodzenia tradycyjnej kultury w dynamiczne interakcje z rozmaitymi procesami natury społecznej, politycznej i ekonomicznej, a także na to, w jaki sposób działania w zakresie ochrony dziedzictwa powinny tego rodzaju interakcje uwzględniać (Stojkowa Serafimowska, Wilson i Opetczeska Tatarczewska 2016). Powinniśmy mieć również na uwadze, że tradycyjne sztuki widowiskowe są niczym żywy organizm, ulegający nieustannym przemianom i transformacjom, są odrębnym bytem, który niejako wchłania wszystkie przemiany, jakim ulegają poszczególni ludzie, wykonawcy, społeczności, zbiorowość, regiony oraz narody, z których sztuki te się wywodzą, przez co wszystkie te przemiany znajdują w nich swoje odzwierciedlenie. Tradycyjna sztuka widowiskowa przeistacza się z formy osobistej bądź kolektywnej ekspresji w publiczny przejaw dziedzictwa kulturowego narodu, z dobra o charakterze duchowym – w produkt o charakterze komercyjnym, z ograniczonej formy artystycznej i elementu synkretycznej obyczajowości i życia codziennego – w zróżnicowane formy i przejawy ekspresji muzycznej, z elementu lokalnej wiejskiej kultury – w składnik kultury wielkomiejskiej, ogólnonarodowej (Pejczewa 2014). Mimo iż na długofalowe konsekwencje w omawianej sprawie trzeba będzie poczekać, wydaje się, że procesy służące ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – w przypadku �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wdrażania ich w sposób skutkujący usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy tradycji – mogą pozwolić na zapewnienie skutecznej ochrony tradycji kulturowych, nawet jeśli podlegające ochronie elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane również w celach politycznych bądź ideologicznych. Bibliografia Grant, Catherine. 2010. „The Links between Safeguarding Language and Safeguarding Musical Heritage [Powiązania między ochroną języka a ochroną dziedzictwa muzycznego]”. International Journal of Intangible Heritage 5: 46–59. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. „Intangible Heritage as Metacultural Production [Dziedzictwo niematerialne jako produkt metakulturowy]”. Museum International 56 (1–2): 52–65. Pejczewa, Łozanka. 2014. Narodnata muzika kato nemateriałno kułturno nasledstwo: konstruirane i upotrebi [Muzyka ludowa jako przejaw niematerialnego dziedzictwa kulturowego: konstrukcja i wykorzystanie]”. W Dni na nasledstwoto 2013 [Dni Dziedzictwa 2013], pod redakcją Łozanki Pejczewy, 291–308. Sofia: Akademiczno izdatelstwo „Prof. Marin Drinow”. Stojkowa Serafimowska, Welika, Dave Wilson i Iwona Opetczeska Tatarczewska. 2016. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Macedonia [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Macedonii]”. Yearbook for Traditional Music 48: 1–25. 461 �462 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �PODSUMOWANIE �464 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Dziesięć spostrzeżeń z okazji 10-lecia wejścia w życie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku Hanna Schreiber* * �Instytut Stosunków Międzynarodowych Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, dr, adiunkt, e-mail: hanna.s@uw.edu.pl. �Podsumowanie 10 spostrzeżeń: 1. Konwencja 2003 radykalnie zmieniła sposób myślenia o dziedzictwie kulturowym i definiowania tego, czym ono jest. 2. Konwencja 2003 jest „siostrą” Konwencji 1972 oraz Konwencji 2005. 3. Konwencja 2003 jest instrumentem prawnym, społecznym, ale i politycznym, co może czasami prowadzić do nadużyć oraz wywoływać efekty uboczne. 4. Lista reprezentatywna jest wszystkim. I żyje własnym życiem. 5. Konwencja 2003 wzmacnia prestiż i soft power zarówno państw, jak i UNESCO. 6. Konwencja uruchomiła nowe procesy patrymonializacji. 7. Konwencja 2003 jako pierwsza oddała głos i podmiotowość wspólnotom, grupom i jednostkom. 8. Konwencja 2003 stworzyła nowe pola władzy dla nauk o człowieku i jego kulturze, zwłaszcza dla antropologii kultury (etnologii, etnografii, folklorystyki). 9. Przemyślana implementacja Konwencji 2003 na poziomie lokalnym jest jej największą siłą, która może w praktyce zapewnić realizację koncepcji zrównoważonego rozwoju. 10. Konwencja jest największym osiągnięciem współczesnego międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, prowadzącym równocześnie do jego dalszej fragmentacji. Wstęp Pisanie o Konwencji 20031 jako największym triumfie legislacyjnym ostatniego 10-lecia (od jej wejścia w życie w 2006 roku) w obszarze międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, stało się swojego rodzaju obligatoryjnym refrenem, frazą, od której wypada zacząć każdy artykuł poświęcony temu traktatowi (por. np. Blake 2009, 45; Duvelle 2014, 27). Jest to jednak uzasadnione. Gdy porównamy bowiem tempo jej ratyfikacji z innymi umowami w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego, przyjętymi pod auspicjami UNESCO, stwierdzenie to zyskuje bardzo mocną podstawę. 1 Dz. U. 2011 nr 172 poz. 1018. 465 �466 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Po 10 latach od wejścia w życie w 1975 roku Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku2 liczyła 87 Państw-Stron; Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 roku3 miała Państw-Stron 47 (od wejścia w życie w kwietniu 1972 roku); Konwencję haską o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 1954 roku4 ratyfikowały 52 państwa. Najbliższa sukcesowi Konwencji 2003 jest obecnie Konwencja w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku5 – weszła w życie w marcu 2007 roku, a na koniec roku 2016 miała 144 Państwa-Strony. Jednak i jej daleko do wyniku Konwencji 2003, która 10 lat po wejściu w życie w 2006 roku osiągnęła liczbę 172 państw-stron. Chociaż Konwencji 2003 brakuje jeszcze ponad 20 ratyfikacji, aby osiągnąć status najszerzej ratyfikowanej umowy międzynarodowej świata, którą jest obecnie Konwencja wiedeńska o ochronie warstwy ozonowej z 1985 roku6 ze 197 Państwami-Stronami („Most-ratified international treaties” 2012), tempo ratyfikacji sugeruje, że w roku 2023, gdy świętowane będą obchody 20-lecia przyjęcia Konwencji (lub w roku 2026, gdy obchodzić będziemy 20-lecie jej wejścia w życie), może się ona znacząco zbliżyć do tej liczby. Jednak szanse na to, że ją osiągnie, nie są wielkie z uwagi na m.in. różne sporne kwestie, w tym związane z ludami tubylczymi i polityczną tradycję myślenia o regulowaniu sfery kultury (co jest jednym z powodów powstrzymującym od jej ratyfikacji takie kraje jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Kanada, Australia, Rosja oraz Nowa Zelandia). Biorąc pod uwagę te sześć państw, których polityka w tym zakresie może nie ulec szybkiej zmianie, liczba 190 ratyfikacji wydaje się mimo wszystko bardzo realna do osiągnięcia na długo przed 2023 rokiem. Można więc mówić o „implementacyjnym optymizmie” i prawdziwej „success story” tego instrumentu. Warto zatem podjąć próbę postawienia kilku tez, podsumowujących zmiany, jakie zaszły za sprawą przyjęcia Konwencji 2003 przede wszystkim w oparciu o teksty zebrane w niniejszym tomie, by móc za 10 lat sprawdzić, czy są one nadal aktualne, oraz zweryfikować, czy były dobrą odpowiedzią na zidentyfikowane wyzwania i zagrożenia, a także stwierdzić, do jakich nowych, nieprzewidzianych zmian doszło. 2 Dz. U. 1976 nr 32 poz. 190. 3 Dz. U. 1974 nr 20 poz. 106. 4 Dz. U. 1957 nr 46 poz. 212, załącznik. 5 Dz. U. 2007 nr 215 poz. 1585. 6 Dz. U. 1992 nr 98 poz. 488. �Podsumowanie Spostrzeżenie 1: Konwencja 2003 radykalnie zmieniła sposób myślenia o dziedzictwie kulturowym i definiowania tego, czym ono jest. Fakt, że wprowadzona przez Konwencję 2003 nowa definicja dziedzictwa kulturowego zmieniła radykalnie sposób postrzegania i definiowania całego obszaru dziedzictwa, w tym tych jego dziedzin, które miały już ugruntowany dorobek (jak np. ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturalnego o charakterze materialnym), jest kolejnym elementem refrenu, bez przywołania którego nie można zacząć analizować Konwencji. Badania, dokumentacja i ochrona domen objętych definicją konwencyjną nie są bowiem żadną nowością i w wielu krajach trwają od wieków, a w sposób bardziej zorganizowany, systematyczny, w ramach powstających ówcześnie dyscyplin nauki (antropologia, etnologia, etnografia, socjologia kultury) lub np. w postaci serii wydawniczych – od XIX wieku (jak np. badania Kolberga przywołane w tym tomie przez Jana Adamowskiego). Jednak – jak zauważa w niniejszej publikacji Danijela Filipowić – wraz z przyjęciem Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego zagadnienie to staje się po raz kolejny przedmiotem debaty i jest dziś analizowane w zupełnie nowym świetle. Ten nowy kontekst, do którego powstania przyczyniła się Konwencja 2003, to kontekst, w którym zacierają się dotychczasowe granice między tym, co materialne i niematerialne, kulturalne i przyrodnicze, przynależne do przeszłości bądź przyszłości, będące podmiotem działań wspólnot i jednostek a także ekspertów i administracji, tworzące narzędzia budowania prestiżu Zachodu czy Wschodu (por. Miszkowa, w tym tomie; Schreiber 2016a). Pierwsza, najpoważniejsza bodajże od XVIII wieku, renegocjacja tego, czym jest i może być „dziedzictwo kulturowe”, stała się za sprawą Konwencji 2003 faktem. Spostrzeżenie 2: Konwencja 2003 jest „siostrą” Konwencji 1972 oraz Konwencji 2005. Konwencja 2003 powstała w okresie między przyjęciem Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku oraz Konwencji w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku i wiele ją z nimi łączy: pomysł na strukturę organizacyjną, określone procedury, listy dziedzictwa (oprócz Konwencji 2005), choć zarazem każda z nich ma odmienne cele, filozofię ochrony kultury i konteksty, w których powstały (zob. np. Smith 467 �468 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Publiczność na II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Głos w dyskusji zabiera Michał Malinowski (Muzeum Bajek Baśni i Opowieści – MuBaBaO), członek Rady ds. NDZK, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie i Akagawa 2009; Skounti 2011; Smeets i Deacon 2017). Uznawane są jednak powszechnie za należące do tej samej „rodziny” regulacji prawnych UNESCO (Duvelle 2016). A jednak częściej wskazuje się na różnice między nimi niż na łączące je kwestie. To bowiem odejście od zasad rządzących Konwencją 1972 miało uczynić Konwencję 2003 tak wyjątkową i świadczyć o jej rewolucyjnym charakterze, wynikającym z postawienia w centrum wspólnot, grup i jednostek oraz skupieniu się na podtrzymywaniu żywych praktyk i zjawisk, przy jednoczesnej akceptacji dla ich zmiennego i dynamicznego charakteru i odrzuceniu koncepcji autentycznej powszechnej wartości. Miała również spełnić nadzieje związane z dewesternizacją międzynarodowego reżimu ochrony dziedzictwa (Meskell, Liuzza i Brown 2015). Również logika, na jakiej opiera się Konwencja 2003, czyli ochrona praktyk identyfikowanych jako dziedzictwo niematerialne, jest odmienna od tej, która przyświecała twórcom Konwencji 2005 – ochrona rodzimych przemysłów kultury przed zagrożeniami globalizacji. Co zatem w praktyce sprawia, że są sobie bliskie? Marju Kõivupuu (Estonia, w tym tomie) wskazuje te inspiracje na przykładzie drzew krzyżowych, które łączą w sobie dziedzictwo przyrodnicze, materialne i niematerialne. Opisuje również osmozę definicji i rozwiązań praktycznych zachodzącą w Estonii dzięki korzystaniu z dokumentów przyjmowanych na forum międzynarodowym, zwłaszcza przez UNESCO oraz IUCN (Międzynarodowa Unia na rzecz Ochrony Przyrody), w tym wpływ tych rozwiązań na życie codzienne mieszkańców miejsc, w których przeplatają się i łączą wszystkie warstwy i aspekty dziedzictwa. O miejscu podobnym do regionu Võru w Estonii pisze w niniejszej publikacji także Katarzyna Zalasińska, wskazując na przykład założenia przestrzennego Kalwarii Zebrzydowskiej w Polsce. Autorka zauważa: „Uwzględnienie odbywających się w tym miejscu praktyk religijnych jako elementu niematerialnego i powiązanie go z dziedzictwem materialnym stanowi pożądany kierunek myślenia o krajobrazie jako pewnej przestrzeni kulturowej, której dopełnieniem są elementy dziedzictwa niematerialnego”. W istocie rzeczy, kategoria krajobrazu kulturowego pojawiła się w 1992 roku w systemie Konwencji 1972 i umożliwiła uwzględnianie różnorodnych przejawów interakcji, w jakie wchodzą człowiek i przyroda, w tym odnoszących się do sfery praktyk religijnych, artystycznych i kulturowych (Luengo i Rössler 2012). Taki pomost łączący obie Konwencje stanowi również kryterium VI wpisu na Listę światowego dziedzictwa – dobro kultury powinno „być powiązane w sposób bezpośredni lub materialny z wydarzeniami lub żywymi tradycjami, ideami, wierzeniami, dziełami artystycznymi lub literackimi o wyjątkowym uniwersalnym znaczeniu”. Znaczenie tego kryterium jako łącznika osłabia jednak fakt, że może być ono stosowane jedynie jako kryterium uzupełniające. 469 �470 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Mirela Hrovatin (w tym tomie) szuka powiązań między Konwencjami 1972 i 2003, podkreślając konieczność holistycznego traktowania dziedzictwa i opisując możliwości wykorzystania tradycyjnej wiedzy i umiejętności w zakresie budowania techniką suchego muru na Równinie Starego Gradu na wyspie Hvar, wpisanej na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Znaczenie tego miejsca, jak również wpisu, wywołuje wzmożone zainteresowanie zachowaniem obecnych na tym terenie także niematerialnych aspektów dziedzictwa, które są nierozerwalnie związane z dziedzictwem przyrodniczym i materialnym. O związkach między Konwencjami 2003 i 2005 wspominają z kolei ekspertki z Albanii, wskazując na nowy projekt ustawy o dziedzictwie kulturowym, który zawiera specjalny rozdział poświęcony NDZK, odzwierciedlający obowiązki przewidziane w obu Konwencjach: z 2003 i 2005 roku (Breshani i Dollani, w tym tomie). Wszystko wskazuje zatem na to, że praktyka funkcjonowania tych trzech traktatów w konkretnym miejscu, na jednym obszarze – dodatkowo złączonych bardzo mocno koncepcją zrównoważonego rozwoju (preambuła do Konwencji 2005, rozdział VI Dyrektyw operacyjnych do Konwencji 2003 przyjęty w 2016 roku oraz przyjęte w 2015 roku Wytyczne dot. włączenia perspektywy zrównoważonego rozwoju w procesy Konwencji o światowym dziedzictwie) – sprawia, że niezmiernie ważnym wyzwaniem na kolejne 10 lat stanie się konceptualizacja tego, jak w zintegrowany i wewnętrznie niesprzeczny sposób chronić dziedzictwo i polityki z nim związane, w tym te dotyczące przemysłów kultury. Podejmowane już w tym zakresie inicjatywy, jak np. konferencja, która odbyła się w Bergen (Norwegia) w 2014 roku pt. Konwencje 1972, 2003 i 2005. Synergia dla rozwoju: dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe w ramach zrównoważonego rozwoju, potwierdzają, że koherentna implementacja tych Konwencji w przyszłości jest nie tylko potrzebna wspólnotom, grupom, jednostkom i społeczeństwu obywatelskiemu jako całości (art. 11 Konwencji 2005), ale i konieczna z perspektywy państw i samego UNESCO (Duvelle 2017, w druku). Spostrzeżenie 3: Konwencja 2003 jest instrumentem prawnym, społecznym, ale i politycznym, co może czasami prowadzić do nadużyć oraz wywoływać efekty uboczne. Zadowoleniu z przyjęcia Konwencji 2003 szybko zaczęły towarzyszyć, wybrzmiewające dziś ze szczególną siłą, głosy krytyczne. Zaledwie miesiąc po jej ogłoszeniu – zauważa Adina Hulubaş (w tym �Podsumowanie tomie) – specjaliści zaczęli wyrażać swoje obawy, że system ochrony dziedzictwa doprowadzi do powstania „specyficznego środowiska, będącego zaledwie imitacją tego, co prawdziwe” (Brown 2012, 95). Jeden z ekspertów stwierdził nawet, że nowe regulacje mogą „zmienić kolej rzeczy” (Kurin 2012, 100). An Deming (w tym tomie) dodaje do tych obaw obserwację krytyczną: […] pojawił się szereg problemów. Wśród nich centralnym jest paradoks rozbieżności między idealną teorią UNESCO a faktycznym praktykowaniem ochrony NDZK w określonych sytuacjach. Wywołało to nie tylko rywalizację czy spory między różnymi regionami kraju i walkę między państwami o prawa własności do tradycyjnych imprez, lecz także zmniejszyło autorytet i śmiałość zwykłych ludzi jako tradycyjnych depozytariuszy do wyrażania siebie poprzez własną kulturę. Badaczki z Macedonii (Stojkowa Serafimowska i Opetczeska Tatarczewska, w tym tomie) wskazują na efekty uboczne związane z funkcjonowaniem Konwencji, spowodowane włączaniem poszczególnych elementów dziedzictwa niematerialnego w ramy prawno-polityczne. W Republice Macedonii ustanowienie i rozwój instytucjonalnych mechanizmów ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego są nierozerwalnie związane z polityką na szczeblu międzynarodowym, zwłaszcza w odniesieniu do kontestacji istnienia macedońskiej etniczności z jej odrębnym językiem i kulturą. […] W konsekwencji państwo kładło duży nacisk na wzmacnianie i potwierdzanie narodowej i kulturowej tożsamości, co z kolei stało się impulsem dla procesów rekontekstualizacji oraz patrymonializacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Również objęte ochroną wesele w Galiczniku (Macedonia) stało się sponsorowaną przez państwo rekonstrukcją tradycyjnego wesela, które podkreślało odrębność etniczną dziedzictwa Macedonii. Badaczki podkreślają zarazem, że pomimo ujawniania się tego politycznego wymiaru w tworzeniu systemu ochrony NDZK w ich kraju, „procesy ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, o ile zostają wdrożone tak, by wzmocnić pozycję lokalnych depozytariuszy tradycji, mogą być skuteczne w podtrzymywaniu tradycji kulturowych nawet wtedy, gdy chronione elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane do celów politycznych lub gospodarczych” (Stojkowa Serafimowska i Opetczeska Tatarczewska, w tym tomie). Obok wymiaru politycznego Konwencji 2003 należy także zwrócić uwagę na jej silne oddziaływanie na inne, wydawałoby się nieobjęte Konwencją, praktyki i zwyczaje. Przykładem niezamierzonych efektów ubocznych związanych z działaniem w praktyce omawianej konwencji na poziomie lokalnym i krajowym, przywoływanym często przez badaczy, jest komercjalizacja zjawiska niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Adina Hulubaş analizuje tę sytuację na podstawie wpisanego w 2012 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO wyrobu ceramiki w Horezu: 471 �472 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spotkanie międzykulturowe. Polscy sokolnicy i ekspertka ds. NDZK z Chin, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Spotkanie międzykulturowe. Depozytariusze nadbużańskich tradycji tkackich („pereborów”) z prof. An Demingiem z Chin, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie Zagrożeniem, jakie dla omawianej tradycji rzemieślniczej niesie jej rosnąca popularność, są próby naśladowania jej przez garncarzy z innych obszarów etnograficznych. Na przykład w zlokalizowanej w okręgu suczawskim miejscowości Marginea jeszcze osiem lat temu za pomocą unikalnych metod wytwarzano tradycyjną, czarną ceramikę, z której słynął omawiany obszar. Dziś jednak oczom turystów odwiedzających tamtejszy warsztat ceramiczny ukazują się talerze przywożone z odległego o 500 km Horezu. Inni rzemieślnicy z kolei przyozdabiają talerze wykonane w kolorystyce typowej dla regionu Baia Mare z północnej Rumunii wizerunkiem koguta z Horezu, będącego charakterystycznym symbolem wyrobów tego rodzaju (Hulubaş, w tym tomie). Sama obecność zjawiska na Liście reprezentatywnej nie zapewnia zatem jego ochrony, czasami wręcz może narazić element dziedzictwa na niebezpieczeństwo, gdyż stanowi przełom w jego dotychczasowym funkcjonowaniu: zmienia się bowiem sposób postrzegania elementu zarówno przez jego depozytariuszy, jak i środowisko lokalne, krajowe i wreszcie międzynarodowe (Románková-Kuminková, w tym tomie; Turgeon 2014). Potrafi także stać się kością niezgody i konfliktów międzypaństwowych, co analizuje An Deming (w tym tomie) na przykładzie Festiwalu Gangneung Danoje (Festiwal Dano) w Korei, który w 2005 roku uznany został za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, oraz chińskiego Festiwalu Duanwu (inaczej Święta Smoczych Łodzi). Oba festiwale odbywają się tego samego dnia (5 maja według kalendarza księżycowego) i – na co wskazują ich nazwy – bazują na tej samej chińskiej koncepcji „Duanwu”. Konflikt o „prawo własności” doprowadził do pogorszenia wzajemnych relacji, których naprawa kosztowała oba państwa wiele czasu i wysiłku. Wśród najważniejszych zagrożeń można również wskazać zanik pierwotnych funkcji i znaczeń, także w związku z komercjalizacją i zwiększonym zainteresowaniem turystów danym elementem z jednej strony, z drugiej zaś – naturalną chęcią zarobku i podniesienia swojego standardu życia przez depozytariuszy (por. Skounti 2017). W niniejszym tomie taki przypadek folkloryzacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego opisuje także Adina Hulubaş na przykładzie „Rytuału Căluş”, wpisanego na Listę reprezentatywną w 2008 roku (trzy lata wcześniej uznanego za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości). Tradycyjnie był on wykonywany zaledwie dziewięć razy do roku, począwszy od pierwszego dnia Zielonych Świątek, a uczestniczący w nim tancerze, przyjmowani do grupy po przejściu tajemnego procesu inicjacji, wędrowali od wioski do wioski, niosąc obietnicę uzdrowienia bezpłodnym kobietom oraz ludziom cierpiącym na budzące powszechny lęk choroby, takie jak np. epilepsja. Jak zauważa Hulubaş, w efekcie wpisania go na listę, wszystkie mistyczne aspekty tego zwyczaju uległy zapomnieniu, a jedyną wiedzą, jaką otrzymują nowi adepci 473 �474 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju tej sztuki, jest taneczna wirtuozeria, prezentowana przez cały rok podczas różnorakich festiwali, wesel, procesji i innych imprez. Kwestię efektów ubocznych związanych z funkcjonowaniem Konwencji, a zarazem filozofię ochrony dziedzictwa niematerialnego, doskonale streszcza dowcip autorstwa Valdimara Hafsteina, wskazujący na obecny w wielu środowiskach sposób myślenia o dziedzictwie niematerialnym jako o zjawisku (w domyśle – problemie, chorobie), które należy przede wszystkim „zdiagnozować” (udokumentować, ocenić, wpisać na listę), by następnie móc zadecydować o zastosowaniu właściwych środków ochronnych. W gabinecie lekarskim: Pacjent: Panie doktorze, co mi dolega? Lekarz: Nie wiem, jak panu to powiedzieć: cierpi pan na dziedzictwo. Pacjent: Dziedzictwo? Poważnie? Jakiego rodzaju? Lekarz: Niematerialne. Niezmiernie mi przykro. Pacjent: Dziedzictwo niematerialne… Czy to groźne? Lekarz: Stan wymaga pilnej ochrony. Wszedł już w fazę metakulturową. Pacjent: Jakie są rokowania? Lekarz: Obawiam się, że dziedzictwo niematerialne to choroba przewlekła. Często kończy się śmiercią, ale w Pana przypadku są pewne nadzieje. Może pan żyć z dziedzictwem jeszcze długi czas, pod warunkiem, że podejmiemy natychmiastowe działania w celu jego ochrony. Pacjent: Czy to będzie bolesne? Lekarz: Nie będę pana oszukiwał, leczenie nie jest przyjemne. Będzie Pan musiał od tej pory nauczyć się inaczej myśleć o sobie i o swoim dziedzictwie. Pacjent: Nie powinniśmy zasięgnąć drugiej opinii? Lekarz: Polecam skontaktować się z UNESCO. Jeżeli potwierdzą moją diagnozę, będziemy mogli wpisać pana na ich listę. Pacjent: Czy to pomoże? Lekarz: Wpisanym na listę UNESCO pomaga udokumentować dziedzictwo, zidentyfikować jego elementy, przeanalizować sposób przekazu, zwiększyć świadomość na jego temat, a nawet sporządzić pięcioletni plan ochrony. Pacjent: Ale czy to jest naprawdę niezbędne? Lekarz: Obawiam się, że bez właściwego leczenia pana dziedzictwo może stracić resztki swojej autentyczności. W najgorszym przypadku może rozwinąć się nawet w postać zaawansowanego pseudofolkloru. �Podsumowanie Pacjent: Zaraz, zaraz. Tak właśnie mówiono, gdy pokolenie naszych rodziców zapadło na tradycję. Jednak im udało się z tego wyjść. Lekarz: Tak, dzięki dużej ilości proszków. To dlatego, że w tamtych czasach tradycja dobrze reagowała na takie medykamenty. Dziedzictwo niematerialne to poważniejsza sprawa. Jest wysoce zaraźliwe. Nie znaleźliśmy jeszcze skutecznego sposobu na jego opanowanie (Hafstein 2015, 282). Żart ten ukazuje problem, jaki może pojawić się w momencie wkroczenia z działaniami zewnętrznymi wobec dotychczasowej sytuacji dziedzictwa: skutki uboczne mogą w niektórych przypadkach przeważać nad oczekiwanymi korzyściami wynikającymi z podjęcia działań ochronnych. Refleksja nad tym paradoksem być może ma w sobie coś z potocznego przekonania, że „lepiej nie chodzić do lekarza, bo wynajdzie mi jakąś chorobę”; w roli konsylium lekarskiego występują tu eksperci oraz UNESCO. Wiemy jednak, że w wielu przypadkach zastosowanie go w praktyce przynosi naprawdę złe skutki. Konwencję 2003 należy być może zatem traktować tak, jak aspirynę: choć wydaje się dobra na wszystko i rzeczywiście dość często pomaga leczyć stany zapalne, to jednak w określonych przypadkach grozi wystąpieniem poważnych reakcji alergicznych – tak jak stało się to w przypadku ceramiki z Horezu czy rytuału Căluş. Spostrzeżenie 4: Lista reprezentatywna jest wszystkim. I żyje własnym życiem. „Światowe dziedzictwo to przede wszystkim lista” pisała Barbara Kirschenblatt-Gimblett (2004, 7)7. Zdanie to pasuje z powodzeniem do Listy reprezentatywnej. Jak i opinia Valdimara Hafsteina (2009, 93), że „listy [dziedzictwa – przyp. H.S.] żyją często własnym życiem”, sugerująca, że obiekty, najpierw zdekontekstualizowane przez procedurę nominacji, a następnie zrekontekstualizowane przez umieszczenie ich na listach, zaczynają funkcjonować w nowy, odmienny sposób. Ogromne znaczenie Listy reprezentatywnej można dostrzec na kartach niniejszej publikacji. Nie ma tu tekstu, który chociaż raz by się do niej nie odwoływał lub o niej nie wspominał (w zdecydowanej większości przypadków traktując ją jako osiągnięcie kraju, ewentualnie coś neutralnego, tylko w niektórych krytycznie – zob. teksty Evy Románkovej-Kuminkovej czy Adiny Hulubaş). 7 W oryg.: „World heritage is first and foremost a list”. 475 �476 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eva Románková-Kuminková zaczyna wręcz swój tekst stwierdzeniem: „Każdy chce znaleźć się na liście!”. Lista staje się bowiem miernikiem, namacalnym dowodem na potęgę kultury – element soft power (Schreiber 2016a) danego państwa, któremu udało się dokonać wpisu przejawu swojego dziedzictwa na forum międzynarodowym, a zatem sprawić, by stał się on widoczny, zauważany, szeroko doceniany. Lista stanowi bowiem bardzo klarowne źródło informacji na temat tego, co jest uznawane za nośnik społecznych (ale nie tylko takich!) wartości (por. Schuster 2002, 15). Wyposażenie Konwencji w Listę z pewnością należy uznać także za element szerzenia wiedzy o tym instrumencie prawa międzynarodowego, podnoszenia świadomości społecznej i podkreślania znaczenia dziedzictwa niematerialnego. „To istotne, bo oznacza, że ludzkość – a to brzmi dumnie – rozpoznaje nasze tradycje jako wartość. Taki wpis kieruje oczy całego świata na nasze zwyczaje i zwraca na nie uwagę, jako autentyczne, wartościowe, atrakcyjne” – zauważa dyrektor Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, komentując złożenie w 2017 roku pierwszego wniosku z Polski o wpis na Listę reprezentatywną, dotyczącego szopkarstwa krakowskiego (Gazur 2017). „Ludzkość” w przypadku Listy reprezentatywnej zastąpiła zatem bezpośrednio „świat” z Listy światowego dziedzictwa (Konwencja 1972). I choć Konwencja 2003 jak ognia unika obecnie takich określeń, jak „unikatowość” czy „autentyczność”, „mistrzostwo” czy „arcydzieło”, „światowy” czy „uniwersalny” (UNESCO 2016a, par. 31), w powszechnej świadomości to właśnie te pojęcia są nierozerwalnie związane z samą koncepcją listy: coś zatem musi „zasługiwać” na wpis, dowodem zaś na to, że określone zjawisko na ten wpis zasługuje, jest jego „wyjątkowość”, „autentyczność” czy „unikatowość”. W ten sposób zespół znaczeń i konotacji przywiązanych do Listy światowego dziedzictwa zostaje przekazany – niemalże genetycznie – Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Dla wielu tytuł tej ostatniej mógłby zresztą równie dobrze brzmieć „Światowa lista autentycznego niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, bo przecież każdy z 365 obecnie wpisanych elementów dziedzictwa (stan na grudzień 2016 roku) można by uznać za „fenomen na skalę światową” (Gazur 2017), tak jak wprost napisali o tym przedstawiciele różnorodnych organizacji i wspólnot, składając deklarację woli wpisania jogi jako „światowego dziedzictwa” na Listę reprezentatywną, co nastąpiło w 2016 roku.8 Co ciekawe, podobnie brzmiący tytuł listy proponowany był we wstępnej wersji Konwencji: Lista skarbów światowego niematerialnego dziedzictwa kulturowego (List of Treasures of the World Intangible Cultural Heritage, ówczesny artykuł 11C; zob. UNESCO 2003, par. 20), a wśród argumentów przedstawianych na rzecz jej osta8 Wniosek nominacyjny nr 01163 i deklaracja woli społeczności są dostępne w Internecie, zob. UNESCO 2017. �Podsumowanie tecznego powstania znalazł się m.in. i taki (zaprezentowany przez delegata Beninu w imieniu grupy krajów afrykańskich): jeśli nie powołamy w ramach tej Konwencji Listy arcydzieł niematerialnego dziedzictwa, to w efekcie spowodujemy, że będzie ona uznawana za „konwencję drugiej kategorii” w stosunku do Konwencji 1972 (Hafstein 2009, 103). Ogromne znaczenie wpisu na Listę reprezentatywną dla państw uwidaczniają także usilne zabiegi narodowych delegacji o to, by – w razie negatywnej rekomendacji dla zgłoszonego przez nich wniosku przygotowanej przez Zespół Ewaluacyjny9 – Komitet Międzyrządowy i tak ostatecznie podjął pozytywną decyzję o wpisie. Sytuacja ta stała się w 2016 roku wręcz rażąca i wzbudziła powszechne niezadowolenie, zarówno wśród państw obserwujących posiedzenie Komitetu Międzyrządowego, jak i ostatecznie w łonie samego Komitetu, obradującego w grudniu 2016 roku w Addis Abebie. Na sesji tej przyjęto do wpisu na Listę reprezentatywną aż 15 z 19 wniosków mających negatywną rekomendację, lekceważąc tym samym wskazówki Zespołu Ewaluacyjnego. Trwają prace specjalnej grupy ad hoc poszukującej rozwiązania, które pozwoli zapobiec takiej sytuacji w przyszłości. To także można uznać z jednej strony za „dziedzictwo” Listy światowego dziedzictwa, z drugiej zaś – za element funkcjonowania prawie każdego aktu prawa międzynarodowego, który jest przyjmowany, zarządzany za pomocą właściwych organów i implementowany przez poszczególne państwa. Taka percepcja znaczenia Listy reprezentatywnej powoduje u państw naturalną chęć, by zgłaszać wnioski z wpisami o charakterze ogólnonarodowym – gdyż ich znaczenie społeczne i polityczne wtedy wzrasta (por. Duvelle 2014). W ten zatem sposób pojawiają się wpisy, w których pojęcie „wspólnoty” zostaje zreinterpretowane: „wspólnotą”, która w założeniach twórców Konwencji miała odnosić się do konkretnie zdefiniowanej grupy społecznej zamieszkującej określone terytorium, staje się cały „naród-państwo”, jak w przypadku kultury kawy tureckiej (2013), francuskiej sztuki biesiadowania (2010), czy chińskiej kaligrafii (2009). Równocześnie zauważyć należy, że w ramach walki o zmianę tej percepcji Listy reprezentatywnej pojawia się coraz większy nacisk na rejestry, które były dotychczas „niedoceniane”: Listę dziedzictwa niematerialnego wymagającego pilnej ochrony (art. 17 Konwencji, liczba wpisów do roku 2016: 47) oraz Rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (art. 18 Konwencji, liczba wpisów do roku 2016: 17). Postrzeganie tych rejestrów, za znaną metaforą Janusza 9 �Zespół Ewaluacyjny (Evaluation Body) został powołany do oceny wniosków w 2015 roku jako sukcesor Zespołu Pomocniczego (Subsidiary Body) i Zespołu Konsultacyjnego (Consultative Body). Ten ostatni w projekcie Konwencji nazwano wstępnie Komitetem Naukowym (Scientific Council), zob. UNESCO 2003, par. 17. 477 �478 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Symonidesa (powstałą na określenie praw kulturalnych, zob. Symonides 1998), jako „kopciuszków” w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego, choć zgodne z prawdą – zaczyna się także bardzo powoli zmieniać. Niektóre kraje debiutują na forum międzynarodowym w tej dziedzinie, składając swój pierwszy wniosek o wpis właśnie do Rejestru dobrych praktyk (przypadek Norwegii w 2016 roku: „Tradycja i umiejętności budowania drewnianych łodzi Oselvar”, brak wpisów na inne listy) lub na Listę pilnej ochrony (jak w przypadku Łotwy w 2009 roku: „Przestrzeń kulturowa Suiti”, brak wpisów na inne listy). Powstają zatem w tym kontekście trzy zasadnicze pytania: po pierwsze, czy w ciągu kolejnych 10 lat uda się naprawdę zrównoważyć Listę reprezentatywną wpisami na Listę pilnej ochrony oraz do Rejestru dobrych praktyk i zmienić w ten sposób wektor zainteresowań państw i punkt ciężkości Konwencji? Po drugie, czy i jakie mechanizmy ograniczające polityczny charakter działań związanych z procedurą wpisywania na Listę reprezentatywną uda się w kolejnych latach przygotować i wdrożyć do realizacji? Po trzecie, jak wspomagać wspólnoty, grupy i jednostki po wpisie na Listę reprezentatywną, aby pielęgnowane przez nie zjawiska nie utraciły pierwotnego kontekstu i roli dla ważnego dla nich także przed wpisem zjawiska. Spostrzeżenie 5: Konwencja 2003 wzmacnia prestiż i soft power zarówno państw, jak i UNESCO. Ten aspekt związany z funkcjonowaniem Konwencji nie jest jedynie miłym dodatkiem do „normalnej” aktywności państw, ale niezwykle ważnym elementem strategii w „konkursie piękności” panującym w stosunkach międzynarodowych i w walce o wysokie pozycje w rankingach „atrakcyjności międzynarodowej”, czyli rankingach soft power państw. Niewątpliwie narzędziem budowania tej „miękkiej siły” są wpisy na Listę reprezentatywną, choć nie są one jeszcze widoczne w konstrukcji kryteriów oceny soft power w najpopularniejszych rankingach państw: Soft Power 30 czy Elcano Global Index (Schreiber 2016a). O tym niezwykle ważnym aspekcie związanym z Konwencją 2003 pisze w tym tomie Eva Románková-Kuminková: Wpis na Listę reprezentatywną ma również aspekt prestiżowy i tak też traktują go wszystkie Państwa-Strony Konwencji. Oznacza to, że motywacja o charakterze politycznym nierzadko spycha na dalszy plan ideały czy dobre intencje specjalistów, pragnących zapewnić poszczególnym elementom międzynarodową ochronę w rozsądnym, odpowiedzialnym zakresie. […] W efekcie z jednej strony Lista reprezentatywna �Podsumowanie przyczynia się do promowania celów oraz ideałów wskazanych w treści Konwencji, z drugiej jednak tworzy także przestrzeń dla politycznej oraz instytucjonalnej manipulacji. Joseph Nye stwierdza: „Soft power kraju opiera się zasadniczo na trzech rodzajach zasobów: jego kulturze (w miejscach gdzie jest ona atrakcyjna dla innych), jego wartościach politycznych (jeśli postępują zgodnie z nimi w kraju i za granicą) i jego polityce zagranicznej (gdy jest ona postrzegana jako prawomocna i posiadająca autorytet moralny)” (Schreiber 2016a, 56). Analitycy polityki kulturalnej zauważają, że w XXI wieku państwa świadome pierwszorzędnej roli ich kultury zaczęły brać udział w „światowym wyścigu po soft power” (Holden 2013). Łączy się to także z niezwykle popularną od 10 lat koncepcją nation brandingu Simona Anholta, czyli budowaniem tzw. marki państwa (Anholt 2006, 23). Nie bez przyczyny państwa, które dysponują największymi zasobami „miękkiej siły”, sytuują się wysoko także jeśli chodzi o siłę ich „marki”. Równolegle do rankingów soft power powstają zatem rankingi marek państw10. Jednak koncepcja ta nie ogranicza się tylko do państw, ale jest wykorzystywana także do wskazywania na „atrakcyjność” aktorów niepaństwowych (non-state actors), takich jak organizacje międzynarodowe, w tym zwłaszcza UNESCO. Organizacja ta, w związku z pełnioną rolą arbitra w dziedzinie kultury i dziedzictwa kulturowego, posiada spore zasoby soft power i jest ich świadoma, wykorzystując swój potencjał do pozycjonowania siebie w środowisku ważnych organizacji międzynarodowych. Pojawienie się nowego aktu prawa międzynarodowego: Konwencji 2003 i wprowadzenie przez nią nowej koncepcji niematerialnego dziedzictwa kulturowego spowodowało zwiększenie soft power samej UNESCO, jako organizacji stojącej na straży powiększającej się liczby procesów legitymizowania dziedzictwa (Schreiber 2016a). Koncepcja soft power stała się wiodącą w określeniu roli i zadań UNESCO w szeroko zakrojonym procesie konsultacji nad nowymi celami rozwojowymi ONZ po 2015 roku (Post-2015 Development Agenda), przyjętymi we wrześniu 2015 roku jako Cele Zrównoważonego Rozwoju (Sustainable Development Goals – SDGs). We wprowadzeniu do przygotowanego przez UNESCO w kwietniu 2014 roku dokumentu, nazywanego w skrócie Soft Power Agenda (UNESCO 2014), Dyrektor Generalna UNESCO Irina Bokowa stwierdziła, że organizacja ta jest kluczowym aktorem soft power (UNESCO 2016b; Schreiber 2016a). Prestiżowy charakter bycia widocznym na forum UNESCO oraz posiadania wpisów na listach dziedzictwa może mieć jednak także pozytywne skutki. Państwa, które chcą być widoczne i sza10 Do najbardziej znanych zalicza się Nation Brand Index S. Anholta (NBI) i Country Brand Index (CBI) Future Brands. 479 �480 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Powitanie gości Forum przez orkiestrę górniczą w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Polskie tańce narodowe w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie nowane za działania dotyczące ochrony niematerialnego dziedzictwa, podejmują przecież realne wysiłki na poziomie administracyjnym czy legislacyjnym w celu zmiany sytuacji w obszarze dziedzictwa niematerialnego w ich krajach. Mogą też dzięki temu stawać się przewodnikami dla tych państw, które dopiero rozpoczynają swoją drogę w tej materii. O takim postrzeganiu swojej roli przez Chiny pisze w tym tomie Chen Fafen, zaznaczając: „W szczególności uchwalenie w roku 2011 pierwszej ustawy – Prawa Chińskiej Republiki Ludowej o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przyspieszyło rozwój ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chinach, podniosło poziom wiedzy społeczeństwa na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego i, co więcej, znacznie zwiększyło wpływy Chin na świecie”. Zarazem bezpośredni impuls do takiego działania dało UNESCO, które programem Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości zachęciło państwa do rozwijania systemu ochrony na swoim terenie. Dzisiaj ochrona NDZK w Chinach opisywana jest w kategoriach celu narodowego. Podobnie o prestiżu wpisanym w funkcjonowanie Konwencji 2003 i jego możliwych pozytywnych skutkach wypowiada się w tym tomie Adina Hulubaş: Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. […] Inicjatywy te, wraz z działaniami Narodowego Komitetu ds. Ochrony NDZK stopniowo, na kształt rozchodzących się na wodzie fal, pobudzają społeczną świadomość i służą budowaniu zrównoważonego rozwoju w obszarze NDZK na terenie Rumunii, angażując obywateli, społeczności, biznes oraz władze publiczne. […] firma telekomunikacyjna wykorzystuje na przykład program Żyjących Skarbów Ludzkości na potrzeby promowania własnej marki; kampania ta mogła również stanowić inspirację dla ceremonii, która odbyła się w 2015 roku w pałacu prezydenckim. Tego rodzaju przejawy publicznego uznania stanowią doskonały przykład rozchodzących się koncentrycznie fal, w których centrum znajduje się to, co określamy jako prestiż; omawiane działania zdołały bowiem zyskać zainteresowanie ze strony wszystkich wymienionych wyżej podmiotów. Prestiż w dziedzinie kultury budowany jest zatem poprzez tworzenie przestrzeni do współpracy i dialogu. W ten sposób działania podejmowane przez państwa na forum UNESCO legitymizują tę organizację jako swoistego arbitra, stojącego na straży międzynarodowego reżimu ochrony dziedzictwa kulturowego (a w zasadzie różnorodnych reżimów funkcjonujących w obrębie UNESCO, por. Bendix, Eggert i Peselmann 2013). 481 �482 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Jak zauważają w tym tomie badaczki Welika Stojkowa Serafimowska i Iwona Opetczewska Tatarczewska: „Włączenie do systemu działań Narodów Zjednoczonych oraz równoprawna współpraca z innymi państwami są również kwestią prestiżu. Niematerialne dziedzictwo kulturowe posiada moc rozwiązywania konfliktów, głównie dlatego, że pod wieloma względami przekracza polityczne granice”. Dowodem na to mogą być wpisy wielonarodowe na Listę reprezentatywną, które jednoczą wspólnoty, grupy i jednostki, a zaraz za nimi państwa, wokół wspólnego celu i wywołują konkretne i namacalne skutki poprzez tworzenie forów do komunikowania, edukowania, dialogu i wspólnych działań. Spostrzeżenie 6: Konwencja uruchomiła nowe procesy patrymonializacji. Pojęcie „patrymonializacji” odnosi się do swojego łacińskiego źródłosłowu: patrimonium, znaczącego tyle, co „ojcowizna”, ale też „mienie”, wskazuje jednak nie na przedmiot, obiekt – dziedzictwo, ale na istnienie określonej polityki tworzenia dziedzictwa, podkreśla akt wyboru tego, co ma dopiero stać się dziedzictwem (w literaturze obcojęzycznej pojęcie to stosowane jest wymiennie z „heritagization”, zob. Adell i in. 2015). Dotyczy zatem dziedzictwa, które jest poddawane transformacjom i nieustającym praktykom nadawania statusu wybranym świadectwom przeszłości w celu wykorzystania go na potrzeby teraźniejszości. Na poziomie stosunków międzynarodowych pojęcie „patrymonializacji” odnosić się będzie do badania procesów politycznych, których przedmiotem jest koncepcja dziedzictwa kulturowego jako określonego zasobu, który musi zostać poddany procedurom legitymizacji i instytucjonalizacji. Odbywa się to na różnorodnych forach międzynarodowych, w oparciu o określoną politykę selekcji, klasyfikacji i hierarchizacji tych elementów tego zasobu, które uznane zostają za wartościowe z punktu widzenia określonej jednostki, grupy, wspólnoty, administracji samorządowej, państwowej czy międzynarodowej oraz spełniają kryteria stworzone i narzucone przez legitymizowane do tego gremia: rady, komisje, komitety, zespoły eksperckie (Schreiber 2016b). Patrymonializacja jest zatem elementem polityki kulturalnej prowadzonej dziś nie tylko przez państwa, ale także przez organizacje międzynarodowe, społeczności lokalne oraz inne podmioty, w realiach funkcjonowania różnorodnych reżimów międzynarodowej ochrony dziedzictwa kulturowego (fragmentacja – zob. spostrzeżenie 10). Ta polityka kulturalna proponuje �Podsumowanie „określoną lekturę przeszłości” (Kowalski 2013, 11), w której wszakże przeszłość odgrywa coraz mniejszą rolę, a coraz wyraźniejszą – wyzwania teraźniejszości, gdzie ludzie jako depozytariusze dziedzictwa i ich potrzeby stają się ważniejsi bądź równie ważni, co samo dziedzictwo (zob. spostrzeżenie 6). Konwencja 2003 namawia do takiej lektury przeszłości, która uczyni z niej jedynie trampolinę, punkt wyjściowy umożliwiający podkreślenie ciągłości praktyk odnoszących się do depozytariuszy dziedzictwa. Filozofia Konwencji obejmuje bowiem przede wszystkim teraźniejszość i przyszłość oraz zakorzenione w podtrzymywaniu praktyk odnoszących się do dziedzictwa niematerialnego wspólnoty, grupy i jednostki. Taki sposób działania Konwencji zauważają także autorzy niniejszego tomu. Welika Stojkowa Serafimowska i Iwona Opetczewska Tatarczewska piszą w ten sposób o tańcu kopaczka, który był jednym z pierwszych elementów zgłoszonych przez Republikę Macedonii do wpisu na listy NDZK UNESCO w 2011 roku. Działania podjęte w celu przygotowania tego zgłoszenia uruchomiły nowe procesy patrymonializacji, powiązane zarówno z wytycznymi UNESCO dotyczącymi wdrożenia systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak i z aktualnymi czynnikami politycznymi (Stojkowa Serafimowska i Opetczewska Tatarczewska, w tym tomie). To samo zadziało się, choć bez udziału UNESCO, na którego listy nie udało się go wpisać, z weselem w Galiczniku, w którym w obecnej postaci zacierają się granice pomiędzy obrzędem narodowym a rytuałem sponsorowanym przez korporacje, pomiędzy festiwalem dla turystów, zainscenizowanym folklorem i cyklicznym wydarzeniem (Opetczewska Tatarczewska, w tym tomie). Iwona Opetczewska Tatarczewska zauważa, że z jednej strony, zinstytucjonalizowane systemy ochrony NDZK są zawsze osadzone w politycznych procesach patrymonializacji i rekontekstualizacji, i podlegają ich wpływom, jednak z drugiej strony, sposób, w jaki procesy te wpływają na praktyki kulturowe, oraz stopień, w jakim na nie oddziałują, różnią się znacząco nawet w obrębie tego samego kraju. Używając metafory Adiny Hulubaş o kręgach rozchodzących się po wrzuceniu kamienia w wodę, nietrudno zauważyć, że nawet elementy oficjalnie pozostające poza procesami patrymonializacji wywołanymi przez Konwencję 2003 podlegają jej oddziaływaniu – choćby w dalszym planie, gdyż muszą się do tych zachodzących równolegle procesów ustosunkować. Procesy te zostają uruchomione w zasadzie przy każdym wniosku, niezależnie od kraju, a odbywa się to poprzez redefiniowanie dziedzictwa na potrzeby procedury nominacyjnej na listy UNESCO, wyraźne identyfikowanie instytucji ochronnych i tworzenie przestrzeni do pozyskiwania zgód depozytariuszy na wpis. 483 �484 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Uruchomienie tych procesów wywołuje równocześnie potrzebę powołania instytucji stojących na straży procedur legitymizujących, klasyfikujących i selekcjonujących, które jedne elementy włączają do zasobu dziedzictwa, a drugie z niego wykluczają. Zwracają na to uwagę badaczki z Chorwacji (Hrovatin i Šimunković, w tym tomie), pisząc, że przygotowanie zgłoszeń do dwóch edycji programu UNESCO Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w roku 2003 oraz 2005 doprowadziło do powstania w 2002 roku specjalnej eksperckiej Komisji ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Chorwacji, a w 2004 roku specjalnego Departamentu ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury, który przygotował pierwsze elementy do wpisania do Krajowego rejestru dóbr kultury Republiki Chorwacji. Najszerzej do wyzwań związanych z tym zagadnieniem odnosi się w niniejszej publikacji Welika Stojkowa Serafimowska, która dostrzega w procesach patrymonializacji uruchamianych przez Konwencję ich wymiar pozytywny – wszędzie tam, gdzie skutkują one usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy: tradycyjne sztuki widowiskowe są niczym żywy organizm, ulegający nieustannym przemianom i transformacjom, są odrębnym bytem, który niejako wchłania wszystkie przemiany, jakim ulegają poszczególni ludzie, wykonawcy, społeczności, zbiorowość, regiony oraz narody, z których sztuki te się wywodzą, przez co wszystkie te przemiany znajdują w nich swoje odzwierciedlenie. Tradycyjna sztuka widowiskowa przeistacza się z formy osobistej bądź kolektywnej ekspresji w publiczny przejaw dziedzictwa kulturowego narodu, z dobra o charakterze duchowym – w produkt o charakterze komercyjnym, z ograniczonej formy artystycznej i elementu synkretycznej obyczajowości i życia codziennego – w zróżnicowane formy i przejawy ekspresji muzycznej, z elementu lokalnej wiejskiej kultury – w składnik kultury wielkomiejskiej, ogólnonarodowej (Pejczewa 2014). Mimo iż na długofalowe konsekwencje w omawianej sprawie trzeba będzie poczekać, wydaje się, że procesy służące ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – w przypadku wdrażania ich w sposób skutkujący usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy tradycji – mogą pozwolić na zapewnienie skutecznej ochrony tradycji kulturowych, nawet jeśli podlegające ochronie elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane również w celach politycznych bądź ideologicznych. Choć bowiem w ramach procesów patrymonializacji dokonuje się wybór tego, czyje dziedzictwo kulturowe będzie chronione mocą regulacji prawnych, uznane za godne pokazania, także na różnych międzynarodowych forach, zapamiętania – to równocześnie samo uruchomienie procesu wyboru oddaje mocą Konwencji głos samym depozytariuszom. I tu objawia się emancypacyjny, wyzwalający element Konwencji 2003. �Podsumowanie Spostrzeżenie 7: Konwencja 2003 jako pierwsza oddała głos i podmiotowość wspólnotom, grupom i jednostkom. „Wspólnoty są sercem systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego” – to kolejne obowiązkowe stwierdzenie, które pojawia się zawsze, gdy mowa o Konwencji 2003 (zob. np. Skounti 2017, w druku; Blake 2009, 2017; Duvelle 2014). Rzeczywiście, w samym tekście Konwencji pojęcie „wspólnot” (communities) pojawia się aż 11 razy, podczas gdy wzmianki odnoszące się do ekspertów – raptem dwa: w art. 21 pkt b) mówiącym o międzynarodowej pomocy w zapewnianiu ekspertów oraz art. 6 ust. 7 mówiącym o nominacji do Komitetu Międzyrządowego osób dysponujących kwalifikacjami w zakresie różnych aspektów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Archeologię instytucjonalnej obecności koncepcji ochrony jednostek, a potem dopiero grup i wspólnot można uprawiać, sięgając do propozycji Korei z 1993 roku dotyczącej ustanowienia przez UNESCO systemu ochrony Żywych Dóbr Kultury (Living Cultural Properties), co w rezultacie zakończyło się przyjęciem programu Żyjących Skarbów Kultury (Living Human Treasures; UNESCO 1993), a następnie wyewoluowało w stronę Programu Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, którego 90 elementów zostało inkorporowanych do systemu Konwencji 2003 (art. 31). We wszystkich aktach prawa międzynarodowego przyjmowanych po 2003 roku – czy to na forum UNESCO, czy Rady Europy – wyraźny jest jego nowy, oddolny, społeczny, otwarty wymiar: zarówno w zakresie tworzenia, jak i podtrzymywania, ochrony i podejmowania decyzji dotyczących dziedzictwa kulturowego. Dwie najważniejsze, przyjęte po 2003 roku, konwencje międzynarodowe chroniące dziedzictwo kulturowe to Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku i Konwencja Rady Europy o znaczeniu dziedzictwa dla społeczeństwa z 2005 roku (tzw. Konwencja z Faro)11 . Obie podkreślają znaczenie partycypacji społecznej jako kluczowej dla zachowania dziedzictwa kulturowego. Konwencja z Faro wprowadza wręcz w art. 2 b) pojęcie heritage communities, czyli „wspólnot dziedzictwa”, składających się „z ludzi ceniących określone aspekty dziedzictwa kulturowego, które chcą podtrzymać i przekazać przyszłym pokoleniom w ramach działań publicznych”12. � Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society, Faro, 27 października 2005 roku. Niestety, konwencja jest obecnie ratyfikowana tylko przez 17 z 47 państw członkowskich Rady Europy. Z krajów członkowskich UE ratyfikowało ją tylko 8 państw. 11 12 Tłum. B. Szmygin. 485 �486 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Oddanie głosu wspólnotom, grupom i jednostkom doprowadziło również do dostrzeżenia kolejnych grup, tzw. biernych depozytariuszy praktyk kulturowych, o których pisze w tym tomie An Deming: Przez długi czas, analogicznie do sytuacji w środowisku akademickim, uwaga większości członków programu NDZK skupiała się na czynnych depozytariuszach, którzy zazwyczaj bardzo aktywnie przekazują innym „swoje” elementy kultury i posiadają szczególne zdolności w zakresie jej konkretnych gatunków. Jednak po przedstawieniu opinii publicznej koncepcji społeczności polegającej na integracji, wraz z rozróżnieniem na „aktywnych depozytariuszy” i „biernych depozytariuszy” postulowanym przez niektórych folklorystów (Yang i in. 2011, 23–24), zaakceptowano stopniowo fakt, że w rzeczywistości to zwykli ludzie, którzy nie są specjalistami w zakresie któregokolwiek elementu kultury, kształtują podstawy stabilności i żywotności danych tradycji. W wyniku licznych dyskusji i po rozpowszechnieniu stosownych informacji koncepcja mówiąca o tym, że „każdy jest depozytariuszem kultury tradycyjnej”, doczekała się promocji. Poszerzające się rozumienie i coraz większe znaczenie i świadomość roli „depozytariuszy” dostrzegają również badaczki z Chorwacji, które piszą: „Możemy również zaobserwować, że społeczeństwo jest coraz bardziej świadome wyjątkowej wartości niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przekonane, że odpowiedzialność za jego ochronę i przekazywanie przyszłym pokoleniom powinna spoczywać na depozytariuszach, lokalnych społecznościach oraz odpowiednich instytucjach, ponieważ jest to istotne dla tożsamości lokalnej społeczności, narodu lub mniejszości” (Hrovatin i Šimunković, w tym tomie). Znaczenie depozytariuszy nie jest wyłącznie deklaratywne i jest od dawna przedmiotem namysłu badawczego (Onciul, Stefano i Hawke 2017; Adell i in. 2015; Rudolff i Raymond 2013; Kono 2009). Wszystkie procedury nominacyjne przyjmowane na poziomie UNESCO uwzględniają jako element konieczny ich uprzednią, świadomą i dobrowolną zgodę na jakiekolwiek działania ich dotyczące i choć lektura tych zgód możliwa za pośrednictwem strony UNESCO przynosi czasami zaskakujące odkrycia (jak np. fakt podpisywania przygotowanych instytucjonalnie formularzy zgód przez czasami dziesiątki czy setki depozytariuszy, bądź zgód na wpisanie elementu NDZK na Listę światowego dziedzictwa, zamiast na Listę reprezentatywną…), nie zmienia to faktu, że po raz pierwszy wspólnot, grup i jednostek nie da się pominąć. Ich współpraca, współdziałanie, a zarazem współodpowiedzialność za trwanie danego zjawiska kulturowego są fundamentem Konwencji 2003. Jednak, jak zauważa w tym tomie An Deming, ambitnych celów związanych z obecnością wspólnot, grup i jednostek w systemie Konwencji nie udało się w pełni osiągnąć, gdyż projekt ochrony NDZK, mimo że powstał w oparciu o zasady równości i różnorodności kultur, w rzeczywistości �Podsumowanie doprowadził do powstania nowej hierarchii tych kultur i poszczególnych elementów w ich obrębie: „Eksperci i UNESCO mają prawo decydować, który element może zostać wpisany na Listę reprezentatywną, co z punktu widzenia opinii publicznej oznacza uznanie go za bardziej wartościowy, podczas gdy faktyczni depozytariusze danego dobra kultury nie mogą zabrać w tej sprawie głosu”. Należy zatem zauważyć, że nawet tak istotna zmiana języka aktów prawa międzynarodowego nie skutkuje wcale od razu zmianą praktyki państw, w tym mechanizmów implementacyjnych. Rewolucyjny krok, czyniący ze wspólnot, grup i jednostek najważniejsze podmioty w systemie ochrony NDZK, okazał się więc w praktyce funkcjonowania UNESCO – organizacji tworzonej przez państwa i dla państw – rzeczywiście istotnym krokiem, jednak dość łatwym do zmanipulowania, zwłaszcza w sytuacji, w której Konwencja nie podaje ani definicji wspólnot, grup i jednostek, ani wskazówek dotyczących tego, jak powinien przebiegać wybór przedstawiciela takiej wspólnoty, ani na jakiej zasadzie rozróżnić wspólnoty od grup oraz czy należy potępiać oczekiwania wspólnot, grup czy jednostek związane z korzyściami wiążącymi się ze wpisem na listę UNESCO? Chociaż na te pytania nie ma jeszcze jasnych odpowiedzi, to niewątpliwie Konwencja 2003 i jej różnorodne fora, w szczególności forum akredytowanych przez Konwencji organizacji pozarządowych (ICH NGO Forum), tworzą szansę na to, aby te problemy identyfikować, dyskutować nad nimi i proponować w przyszłości praktyczne rozwiązania. Spostrzeżenie 8: Konwencja 2003 stworzyła nowe pola władzy dla nauk o człowieku i jego kulturze, zwłaszcza dla antropologii kultury (etnologii, etnografii, folklorystyki). Znaczenie nauk o kulturze, zwłaszcza takich, które oparte są o badania terenowe, niewątpliwie wzrosło na arenie międzynarodowej dzięki powstaniu Konwencji 2003. Jest to wyjątkowo ciekawe zjawisko, gdyż refleksja nad dziedzictwem kulturowym od dawna przebiega między dyscyplinami nauki i między różnorodnym ich dziedzinami, wprost uznaje się ją za obszar refleksji łączącej wiele dyscyplin (Bendix, Eggert i Peselmann 2013, 11; Logan, Nic Craith i Kockel 2016, 2), a zatem niewyróżniającej żadnej: czy będzie to konserwacja, architektura, historia sztuki, etnologia, folklorystyka, socjologia, czy filozofia, prawo, ekonomia, nauki o polityce. A jednak dostrzeżenie potencjału antropologii kulturowej (etnologii, etnografii) na poziomie międzynarodowych reżimów dziedzictwa stało się w pełni możliwe dopiero po 2003 roku. To Konwencja 2003 stworzyła bowiem jasno 487 �488 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Depozytariusze NDZK z prof. Małgorzatą Rozbicką i prof. Magdaleną Gawin podczas II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Publiczność i depozytariusze NDZK uczestniczący w II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie zdefiniowaną przestrzeń dla uaktywnienia się i pokazania – w obszarach dotychczas zdominowanych przez ekspertów innych dziedzin nauki – stowarzyszeń antropologicznych i etnograficznych, reprezentowanych chociażby za pośrednictwem forum organizacji pozarządowych akredytowanych przy Konwencji 2003. Liczy ono obecnie 164 organizacje, które nominują zgodnie z zasadą sprawiedliwego podziału geograficznego 6 ekspertów do 12-osobowego Zespołu Ewaluacyjnego, oceniającego wnioski o wpis na Listę reprezentatywną, Listę pilnej ochrony i do Rejestru dobrych praktyk. Na Państwach-Stronach Konwencji spoczywa także obowiązek nominowania ekspertów związanych z namysłem i praktyką w obszarze dziedzin chronionych przez Konwencję w przypadku kandydowania do Komitetu Międzyrządowego (art. 6 ust. 7: „Państwa-Członkowie Komitetu wybierają jako swoich przedstawicieli osoby dysponujące kwalifikacjami w zakresie różnych aspektów niematerialnego dziedzictwa kulturowego”). Tę niezwykłą karierę antropologii kulturowej dostrzegają także eksperci piszący w tym tomie. Przejawia się to wzrostem znaczenia antropologii i jej reprezentantów zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym. Tworzone w związku z niemalże uniwersalną ratyfikacją Konwencji 2003 rozwiązania na poziomie narodowym uwzględniają bowiem przy tworzeniu gremiów eksperckich bądź ciał oceniających wnioski składane do inwentarzy krajowych przede wszystkim antropologów (etnografów, etnologów, folklorystów). An Deming, odnosząc się do doświadczeń chińskich i niezwykle ważnej roli, jaką odgrywa obecnie w Chinach Towarzystwo Folklorystyczne, zwłaszcza za sprawą działań, jakie zostały podjęte w tym kraju po ratyfikacji Konwencji 2003, pisze: Folklorystyka i inne powiązane dyscypliny również cieszą się z nowych możliwości. Nie jest to tylko pozorna koniunktura […]. Ruch ten umożliwia badaczom dokładną i głęboką analizę związku między kulturą a życiem ludzi; pozwala im na badanie chińskiego folkloru w bardziej dogłębny i kompleksowy sposób przy silnym wsparciu agend rządowych […]. A zatem umożliwia wniesienie zarówno do działalności akademickiej, jak i do kampanii na rzecz NDZK nowych perspektyw i metod opartych na chińskich doświadczeniach. Takie doświadczenie szczególnej roli antropologów, etnografów, folklorystów w systemie ochrony, a zatem systemie, w którym niezbędne są także nadzór, selekcja, ocena i kontrola określonych praktyk i zjawisk kulturowych dokonywane na potrzeby tego systemu, przedstawia również Eszter Csonka-Takács, opisując sieć ekspertów ustanowioną na Węgrzech dla systemowego wzmocnienia ochrony NDZK: Dyrekcja [Skansenu w Szentendre – przyp. H.S.] korzysta z pomocy powiatowych sprawozdawców. Skansen stworzył taką sieć fachowców w oparciu o instytucje powiatowego systemu muzealnego, by koordynować i ułatwić promocję dziedzictwa i podnoszenie świadomości na jego temat oraz zapewnić profesjonalne 489 �490 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju doradztwo dla społeczności. Z każdego powiatu wybrano eksperta, najczęściej etnografa, tworząc grupę fachowców, która pomaga w przekazywaniu informacji, kontaktowaniu się ze społecznościami i przygotowaniu zgłoszenia. Fachowcy udzielają profesjonalnych porad zainteresowanym społecznościom i organizują spotkania informacyjne z udziałem Dyrekcji, umożliwiając nawiązanie kontaktu pomiędzy zainteresowanymi stronami. Zadaniem Powiatowych Koordynatorów jest inicjowanie i koordynowanie dokumentowania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w swoich powiatach i regionach, organizowanie lokalnych forów i spotkań, przekazywanie informacji społecznościom, zapewnianie profesjonalnego doradztwa społecznościom, które tego potrzebują, nawiązywanie współpracy pomiędzy społecznościami a siecią ekspertów oraz utrzymywanie stałych kontaktów z Dyrekcją ds. NDZK. Opis zadań powiatowych koordynatorów pokrywa się w dużej mierze z zakresami działań większości ekspertów ds. NDZK działających w Państwach-Stronach Konwencji i wskazuje na ogromną odpowiedzialność, jaką ponoszą oni jako ogniwa pośredniczące, tzw. brokerzy kulturowi (cultural brokers, Jacobs, Neyrinck i van der Zeijden 2014), między lokalnymi wspólnotami a systemami i strukturami władzy. W tym tomie o znaczącej roli antropologów piszą także Filipowić, Židov i Hrovatin. Ta niezwykła kariera antropologii prowadzi jednak nieuchronnie do napięć między różnorodnymi rolami, jakie zmuszony jest odgrywać antropolog: dążącego do prawdy badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta określonego zawodu/kultury organizacji zawodowej, np. stowarzyszenia antropologicznego, zaufanego przedstawiciela interesów badanej grupy. Są one przedmiotem regulacji środowiskowych, przybierających formę kodeksów etycznych opracowywanych przez stowarzyszenia antropologiczne. Antropologowie już dawno, za sprawą krytyki postkolonialnej obecnej w ich gronie od lat 70. XX wieku (Asad 1973), postawili sobie za punkt honoru oddanie głosu wykluczonym i zepchniętym na margines społecznościom. Dzisiaj ponownie, za sprawą Konwencji 2003, zmuszeni są wytyczać kręte ścieżki, nawigując między interesem osób badanych, własnym i tych, którzy sponsorowali ich działania, a ideałami wspierania naukowych i humanistycznych celów antropologii. Muszą też ustosunkować się do nowego aktu prawnego, po raz pierwszy tak mocno odwołującego się do ich wiedzy, co wywołuje skrajne reakcje w większości krajów, w tym w Polsce (Schreiber 2014) czy we Francji. Wpisują się one w schemat przedstawiony przez Christiana Hottin’a i Sylvie Grenet (2017, 63): od radykalnego odrzucenia do entuzjastycznego poparcia, ze sporą rzeszą mniej lub bardziej krytycznych, ostrożnych obserwatorów, przyglądających się rozwojowi sytuacji. Dość widoczne jest wszakże to, że wchodząc w ramy prawne i ideologiczne Konwencji, czy to na poziomie krajowym, czy międzynarodowym, antropologowie zaczynają podejmować działania, które �Podsumowanie mają mniej badawczo-naukowy charakter, a bardziej współgrają z polityką kulturalną (ich własnego państwa lub tą oferowaną przez UNESCO) (Hottin i Grenet 2017). A jednak antropologia czyni ze związku między badaczem a badanymi związek szczególny, wyjątkowy, w sytuacji zaś współpracy badacza, eksperta ze wspólnotą nominowaną na jakąkolwiek listę UNESCO (za przyczyną i zgodą państwa) nakłada na niego obowiązki zarówno wobec badanej grupy, jak i wobec sfery władzy, która ma na nią szczególny wpływ poprzez możliwość stanowienia i egzekwowania prawa czy tworzenia określonych programów ochronnych (Hrovatin, w tym tomie). Wikłając się w procesy, które są czasami niezwykle złożone i trudne, badacz, ekspert staje się sam przedmiotem manipulacji. Ewa Nowicka (2006, 150) zauważa: Nie jest bowiem do końca jasne, czy antropolog ma być chłodnym obserwatorem i analitykiem, czasem tylko służącym swą wiedzą na zamówienie, czy ma być aktywnym uczestnikiem życia społecznego, pełniącym rolę mediatora, adwokata stron skonfliktowanych. Wspomina się w tym kontekście także o wychowawczej, edukacyjnej, a nawet moralizatorskiej roli antropologii i antropologów. Takie zadania stawiane dyscyplinie rodzą wiele problemów natury etycznej, praktycznej, a także politycznej, w które antropolog – chce czy nie chce – jest uwikłany. Jednym z ideologicznych założeń antropologii, wywodzącym się z jej wcześniejszych okresów rozwoju, jest dążenie do obrony istniejącej odrębności kulturowej, różnorodności, która staje się osobną wartością. Pytanie, czy antropolog, poruszający się w strukturach reżimu dziedzictwa, na poziomie krajowym czy międzynarodowym, jest rzeczywiście w stanie bronić tej różnorodności, nie idąc na (etyczne bądź polityczne) kompromisy, pozostaje otwarte i silnie uzależnione od kontekstu. Konwencja 2003, otwierając te przestrzenie władzy, niewątpliwie wodzi jednak całe środowisko antropologiczne na swoistego rodzaju intelektualne, etyczne i praktyczne „pokuszenie”. Spostrzeżenie 9: Przemyślana implementacja Konwencji 2003 na poziomie lokalnym jest jej największą siłą, która może w praktyce zapewnić realizację koncepcji zrównoważonego rozwoju. Koncepcja zrównoważonego rozwoju mająca swoje źródła w latach 80. XX wieku jest jedną z tych, o których z pewnością można powiedzieć, że odniosły międzynarodowy sukces. W kontekście UNESCO drogę do tego wytyczyło przyjęcie w 2013 roku Deklaracji z Hangzhou (UNESCO 2013b), 491 �492 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju która wezwała do podjęcia próby wpisania kultury do wypracowywanych, nowych celów rozwojowych ONZ na kolejne 15 lat. Należy zauważyć, że choć kultury nie udało się wpisać jako samodzielnego celu wśród 17 nowych Celów Zrównoważonego Rozwoju, pojawia się ona w różnych formach (local culture, cultural diversity, intercultural understanding, culture of peace) w kilku miejscach Agendy (pkt 8 i 36 oraz cele 4, 8, 11 i 12). Znaczenie samego dziedzictwa kulturowego zostało szczególnie podkreślone w celu 11: Budowa otwartych, bezpiecznych, odpornych na katastrofy i zrównoważonych miast i osiedli ludzkich. W ramach tego celu sformułowane zostało zadanie 11.4: wzmocnienie wysiłków w celu ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego i naturalnego na świecie. Jest to jednak jedyne miejsce w Agendzie, gdzie w ogóle pojawia się pojęcie „dziedzictwa”. Wpisania zrównoważonego rozwoju w serce systemu ochrony dokonano dzięki przyjęciu na posiedzeniu Państw-Stron Konwencji w czerwcu 2016 roku osobnego rozdziału VI w Dyrektywach operacyjnych do Konwencji. Konwencja 2003 stała się tym samym pierwszym aktem międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, który w sposób bardzo konkretny i wiążący Państwa-Strony wpisał kategorię zrównoważonego rozwoju w swój system ochrony. Osobnym wyzwaniem pozostaje natomiast zapewnienie, by przy tworzeniu programów i strategii zrównoważonego rozwoju na różnych szczeblach i przez różnorodne podmioty kategoria dziedzictwa niematerialnego, jako niezbędnego ich elementu, była brana pod uwagę i włączana w praktyce (Duvelle 2014, 41). O ile bowiem system ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego traktuje zrównoważony rozwój niezwykle poważnie, to już z perspektywy programów zrównoważonego rozwoju wdrażanych na poziomie globalnym i krajowym kategoria dziedzictwa niematerialnego (jeszcze) poważnie traktowana nie jest. Jak można zatem w praktyce przełożyć ideę zrównoważonego rozwoju na obszar działania Konwencji 2003? Zastanawiają się nad tym autorzy w niniejszej publikacji. Poruszają różnorodne aspekty związane z koncepcją zrównoważonego rozwoju – tak istotną z punktu widzenia Konwencji i zajmującą w systemie ochrony dziedzictwa niematerialnego wyjątkowe miejsce (zob. tekst Timothy’ego Curtisa). Adina Hulubaş zauważa w kontekście ochrony niematerialnego dziedzictwa, że cel zrównoważonego rozwoju może być realizowany, jeśli zaangażuje się w to zarówno młode pokolenie, jak i pokolenie rodziców. Oznacza to jego zrównoważenie poprzez zapewnienie udziału w praktykach ochronnych co najmniej dwóch pokoleń. Anita Vaivade zwraca z kolei uwagę na to, że istotą zrównoważonego rozwoju jest holistyczne traktowanie zjawiska i zapewnienie różnorodnych środków jego ochrony, w tym – co ciekawe – zagwarantowanie prawa do odmowy uczestniczenia w tych środkach, wpisanego do łotewskiej ustawy o ochronie NDZK, przyjętej we wrześniu �Podsumowanie 2016 roku przez tamtejszy Sejm. Służy to umocnieniu podstawowej idei, że społeczność powinna móc samodzielnie decydować o tym, co jest dla niej dobre i w jaki sposób powinna chronić swoje tradycje kulturowe. W tym ujęciu zrównoważony rozwój oznacza balans i różnorodność środków ochronnych oraz pozostawienie decyzji co do ich wyboru samym wspólnotom. Katarzyna Smyk z kolei widzi potencjał dla realizacji idei zrównoważonego rozwoju za sprawą Konwencji 2003 w tym, że wymusza ona autorefleksję po stronie depozytariuszy oraz ich bardziej świadome zaangażowanie w procesy ochronne. Zrównoważeniu podlegają zatem działania własne wspólnot, grup i jednostek (bottom-top) z działaniami inspirowanymi w sposób zewnętrzny (top-bottom). Również Mirela Hrovatin, analizując tę kwestię, zwraca uwagę, że wdrażanie zrównoważonego rozwoju w praktyce polega przede wszystkim na włączeniu depozytariuszy i całej lokalnej społeczności na wszystkich etapach planowania projektów rozwojowych. I zauważa: „nie wszystkie problemy dotyczące poszczególnych rodzajów niematerialnego dziedzictwa kulturowego można rozwiązać na poziomie teoretycznym lub uniwersalnym. Dlatego im bardziej lokalne i specyficzne podejście do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tym lepiej”. Również i w tym ujęciu chodzi o zrównoważenie: tym razem proponowanych schematów ochronnych, tworzonych na poziomie teorii i rozwiązań o charakterze międzynarodowym, oraz aspektów praktycznych, dostosowanych do lokalnych uwarunkowań. Eva Románková-Kuminková pisze z kolei o potencjalnych i realnych zagrożeniach dla zrównoważonego rozwoju, które wiążą się z wpisaniem danego elementu na listy UNESCO, i wskazuje na fakt, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Konieczne jest jego zrównoważenie świadomymi działaniami podejmowanymi przez wspólnoty, grupy i jednostki, wśród których znaleźć się może także decyzja o odmowie wpisania swoich praktyk do inwentarza krajowego, nie wspominając nawet o samej liście UNESCO. Biorąc pod uwagę ogromne zróżnicowanie poruszanych wątków odnoszących się do zrównoważonego rozwoju, widzimy, że sama koncepcja jest tak pojemna, że staje się równocześnie niezwykle mglista i rozmyta; to doskonały koncept do dysput i rozważań dla badaczy, ale bardzo trudny do wyjaśnienia wspólnotom w praktyce i do przełożenia na bardzo konkretne propozycje rozwiązań. Podsumowując rozważania dotyczące tego zagadnienia zawarte w niniejszym tomie, należy zatem przesunąć punkt ciężkości z kategorii „rozwoju” na kategorię „zrównoważenia”. Wydaje się ona dużo łatwiejsza do operacjonalizacji i praktycznego zastosowania, jak również do zbadania, czy jest realizowana w praktyce, na co wskazują sami autorzy. 493 �494 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spostrzeżenie 10: Konwencja jest największym osiągnięciem współczesnego międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, prowadzącym równocześnie do jego dalszej fragmentacji. Dziedzictwo niematerialne dołączyło w 2003 roku do już istniejących reżimów ochronnych stworzonych dla różnych wymiarów dziedzictwa (kulturowego, przyrodniczego, podwodnego), funkcjonujących w ramach UNESCO, oraz – co ważne z perspektywy państw biorących udział w Forum – innych organizacji regionalnych, w tym Rady Europy (architektonicznego, audiowizualnego, archeologicznego – zob. poniżej). Mnogości definicji „dziedzictw kulturowych” towarzyszy mnogość rozwiązań legislacyjnych, skutkująca fragmentacją koncepcji (definicji) dziedzictwa kulturowego oraz międzynarodowych reżimów jego ochrony. Pojęcie „fragmentacji” upowszechnił Martti Koskenniemi w 2006 roku w raporcie dla Komisji Praw Człowieka ONZ poświęconym temu zjawisku (Koskenniemi 2006)13. Można je rozumieć jako rozgałęzianie się prawa na wysoce wyspecjalizowane „dziedziny” (oryg. boxes), roszczące sobie prawo do wzajemnej względnej autonomii oraz autonomii od prawa o charakterze ogólnym (ogólnych przepisów i zasad prawa międzynarodowego – przyp. H.S.) (Koskenniemi 2006, par. 13). Jedną z takich dziedzin jest współcześnie międzynarodowe prawo dziedzictwa kulturowego (international cultural heritage law), co doprowadziło do powstania określonego środowiska eksperckiego, w tym również do wyodrębnienia się wąskiego grona prawników międzynarodowych zajmujących się tym obszarem14. Fragmentacja w obszarze prawa międzynarodowego postępuje także w obrębie poszczególnych jego dziedzin, doprowadzając do dalszej, wewnętrznej fragmentacji. Tak dzieje się z koncepcją dziedzictwa kulturowego i reżimami jego międzynarodowej ochrony, co widać choćby przy analizie dorobku legislacyjnego tylko dwóch organizacji, które przyjęły najwięcej regulacji prawnomiędzynarodowych chroniących dziedzictwo kulturowe: UNESCO i Rady Europy15. 13 Z najnowszych publikacji temu zjawisku poświęconych zob. Jakubowski i Wierczyńska 2016. �O roli środowiska eksperckiego prawników-heritologów zob. np. Lixinski 2013. Zob. także powstanie osobnej komisji ds. prawa ochrony dziedzictwa kulturowego w ramach Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (Committee on Cultural Heritage Law of the International Law Association). 14 �Zatem przy wyłączeniu z analizy rozproszonych regulacji dotyczących dostępu do dziedzictwa kulturowego i możliwości jego pielęgnowania w ramach reżimów ochrony praw człowieka, np. w Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 roku czy Międzynarodowych paktach z 1966 roku. Szerzej: Schreiber i Budziszewska 2015. 15 �Podsumowanie W samym tylko UNESCO mamy do czynienia z odrębnymi koncepcjami i reżimami międzynarodowej ochrony: dziedzictwa podwodnego (Konwencja 2001), kulturalnego (Konwencja 1972), przyrodniczego (Konwencja 1972), przyrodniczo-kulturalnego (Konwencja 1972), niematerialnego (Konwencja 2003). Jeśli analizie poddamy obszar regulacji europejskich, to wiodącą organizacją, pod której auspicjami przyjmowane są akty prawne dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego, jest Rada Europy. W jej ramach mamy do czynienia z dziedzictwem architektonicznym (Konwencja 1985)16, archeologicznym (Konwencja 1992)17, audiowizualnym (Konwencja 2001)18 oraz z regulacją poświęconą znaczeniu dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa (tzw. Konwencja z Faro 2005)19 . Obie organizacje: UNESCO i Rada Europy, współpracują ze sobą w praktyce w tym obszarze w sposób bardzo ograniczony. Powielają bądź tworzą zbliżone rozwiązania albo ignorują refleksję i pracę wykonaną w tym samym obszarze przez inną organizację (vide: prace nad konwencją z Delphi prowadzone w Radzie Europy). Budowane definicje „dziedzictw” obrastają w swoje własne instytucje, procedury, kryteria i nawet w obrębie tej samej organizacji rzadko się ze sobą „komunikują”20. Zaraz za tym dochodzi do fragmentacji środowisk: wspólnot, grup i jednostek, ekspertów, organizacji rządowych i pozarządowych. Mamy więc ekspertów: historyków (sztuki), konserwatorów, archeologów, architektów (krajobrazu), etnografów, językoznawców i innych, którzy dbają o własne poletko i nie dopuszczają do wejścia na nie intruzów z innych „reżimów” i organizacji stojących – dosłownie i w przenośni – „na straży” swoich dziedzictw kulturowych (zjawisko to określane jest mianem ekspertyzacji ochrony dziedzictwa kulturowego) (por. Lixinski 2013). Choć więc oficjalnie podkreśla się, że dziedzictwo kulturowe jest niepodzielne i należy traktować je w sposób holistyczny bądź zintegrowany21, zwłaszcza zaś nie rozdzielać dziedzictwa na materialne i niematerialne, to istniejące odrębne rozwiązania prawne i odrębne instytucje sprzyjają utrzymywaniu sektorowości, przez co – jak w błędnym kole – nadal podtrzymywana jest fragmentacja prawna, organizacyjna i ekspercka, 16 Dz. U. 2012 poz. 210. 17 Dz. U. 1996 nr 120 poz. 564. 18 Jeszcze nie ratyfikowana. 19 20 21 Jeszcze nie ratyfikowana. �Do wyjątków należy obecne nawiązanie współpracy między zespołami eksperckimi np. Konwencji 1954, Konwencji 1970 i Konwencji 1972 w związku ze zidentyfikowanymi zagrożeniami dla dziedzictwa kulturowego na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce. Zob. np. Komisja Europejska 2014; Human Rights Council 2015, par. 8. 495 �496 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym. Istotnym aspektem tego procesu jest postępująca profesjonalizacja dyskusji i wypracowywania rozwiązań w poszczególnych obszarach, co z kolei prowadzi do tworzenia warunków podtrzymujących istnienie określonych „reżimów dziedzictwa”. Pojęcie to zostało poddane szczególnie pogłębionej refleksji przez Reginę F. Bendix, Adityę Eggert i Arnikę Peselmann (2013). Autorki zaznaczają, że stosują to pojęcie tak, jak zostało ono ujęte w teorii międzynarodowej regulacji (Bendix, Eggert i Peselmann 2013, 12–13), w której „reżim międzynarodowy” (a za taki należy uznać np. reżim Konwencji 2003) oznacza wynegocjowane między aktorami działającymi na poziomie międzynarodowym reguły i normy (tutaj: w postaci reguł i norm spisanych w Konwencji 2003). Taki reżim prowadzi do powstania nowych instytucji (np. organów Konwencji), których zadaniem jest podejmowanie decyzji i tworzenie zasad, także w odpowiedzi na powstające nowe zagadnienia (tutaj: np. kwestia zrównoważonego rozwoju i jej uregulowanie w postaci przyjęcia nowego rozdziału VI do Dyrektyw operacyjnych). Praktycznym i wręcz przyziemnym problemem związanym z fragmentacją ochrony dziedzictwa kulturowego oraz istnieniem wielu różnych reżimów są narastające problemy finansowe na poziomie organizacji międzynarodowych związane z „obsługą” coraz większej liczby konwencji i coraz większej liczby ich Państw-Stron. Raport przedstawiony w UNESCO w 2013 roku wprost zwracał uwagę na fakt, że choć obciążenie ilością pracy sekretariatów poszczególnych „konwencji kulturowych” UNESCO z biegiem lat stale rosło, to nie szedł za tym w parze wzrost środków finansowych. Aby w jakiś sposób wyjść naprzeciw rozwiązaniu tego problemu, jeszcze w 2012 roku powołano Grupę Łącznikową ds. Konwencji Kulturowych (the Cultural Conventions Liaison Group – CCLG), składającą się z sekretarzy poszczególnych konwencji, której zadaniem było zwiększenie efektywności i współpracy pomiędzy konwencjami, dzielącymi przecież podobne kłopoty i wyzwania. Jednakże opinia o skuteczności i efektywności działań tej Grupy jest raczej umiarkowanie optymistyczna, a nawet sceptyczna (Duvelle 2017, w druku), i jeśli nie zostaną podjęte kroki radykalnie odmienne od dotychczasowych, proces fragmentacji będzie się pogłębiał, a jego nieuniknionym elementem będzie istnienie Konwencji 2003. I choć zarówno państwa, jak i organizacje międzynarodowe mogą być zainteresowane podtrzymywaniem fragmentacyjnego status quo, to z perspektywy koherentności zadań ochronnych, których realizację stawia się następnie przed aparatem administracyjnym, prowadzi on do wielu trudności, rozwiązywanie istniejących sprzeczności wydaje się zaś przekraczać możliwości, jakimi dysponują same państwa. Największy potencjał i moż- �Podsumowanie liwość zatrzymania, a nawet cofnięcia procesu fragmentacji tkwi tutaj zatem w wizji i konkretnym programie, który przedstawić może organizacja międzynarodowa, oraz w pozyskaniu dla takiego programu poparcia państw, które ją, de facto, tworzą. Scenariusz ten wydaje się jednak mało prawdopodobny. Konkluzje Konwencja z 2003 roku, stawiając w centrum wspólnoty, grupy i jednostki, ustawiła równocześnie w centrum pytanie o etykę postępowania w kwestiach związanych z człowiekiem i jego tożsamością kulturową. Etyka ta sytuuje się – w wielu przypadkach – na drugim biegunie w stosunku do polityki. Choć Konwencja 2003 ma z pewnością charakter polityczny, jako akt prawa międzynarodowego, podlegający ratyfikacji przez państwa, oraz gromadzący – za pośrednictwem powołanych na jego podstawie organów – reprezentantów tych państw i będący platformą realizacji ich interesów, to jednocześnie łamanie prób jej funkcjonowania w przestrzeni wolnej od polityki jest dla niej największym zagrożeniem. System checks and balances, kształtujący się na naszych oczach po 10 latach jej funkcjonowania, w ramach którego współpracują ze sobą depozytariusze dziedzictwa (wspólnoty, grupy i jednostki), przedstawiciele państw (także za pośrednictwem i przy udziale Sekretariatu Konwencji) i reprezentanci świata nauki (eksperci), wymaga nieustannej troski o zachowanie między nimi właściwej równowagi. Pesymistyczna, choć zarazem realistyczna, ocena tego wyzwania sugeruje, że „implementacyjny optymizm” wynikający z niemalże uniwersalnej ratyfikacji Konwencji 2003 oraz presja państw do „bycia na listach” nigdy całkowicie nie uwolnią Konwencji 2003 od polityki i od prób zwiększania roli państw kosztem pozostałych dwóch kluczowych elementów tego systemu. Równocześnie realistyczna ocena tej sytuacji może pozwolić na wypracowywanie takich (proceduralnych) rozwiązań, które umożliwią praktyczne wzmocnienie roli samych depozytariuszy, uwypuklą znaczenie zasad etycznych obejmujących ich dziedzictwo i wreszcie, możliwie zobiektywizują kryteria ewaluacji wniosków o wpisy na listy, jak i ewaluacji samej Konwencji; w ten sposób ograniczą procesy jej upolityczniania, choć zapewne nigdy ich nie wyeliminują. Stworzenie realnie działającego systemu checks and balances jest zatem możliwe, ale będzie wymagało wysiłków wszystkich stron tego konwencyjnego „trójpodziału władzy”: zarówno depozytariuszy (wspólnot, grup i jednostek), jak i przedstawicieli państw oraz ekspertów. Ustępstwa silniejszych na rzecz słabszych w obecnym systemie będą być może największym wyzwaniem w kolejnym 10-leciu funk- 497 �498 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju cjonowania Konwencji 2003. Mogą również okazać się tym, co ostatecznie odróżni ją od innych aktów międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego i sprawi, że powszechne dzisiaj stwierdzenie o jej „rewolucyjnym” charakterze naprawdę stanie się faktem. *** Teksty zebrane w niniejszym tomie pozwoliły na wydobycie kluczowych zagadnień, charakteryzujących założenia wyjściowe, filozofię ochrony i działanie w praktyce Konwencji 2003. Z pewnością przedstawione wyżej 10 spostrzeżeń nie wyczerpuje tego, co o Konwencji można i należałoby powiedzieć. Na szczęście proliferacja badań, szybki wzrost świadomości dotyczącej Konwencji 2003 wśród państw oraz rosnące zaangażowanie depozytariuszy NDZK w jego identyfikację, trwanie i rozwój każą mieć nadzieję, że za kolejne 10 lat niektóre analizowane tutaj kwestie choć częściowo zmienią swój kształt i charakter na lepsze, a najbardziej palące problemy uda się (choćby częściowo) rozwiązać. Z pewnością należy tego życzyć zarówno samej Konwencji 2003, jak i jej Państwom-Stronom oraz jej „strażnikowi”, czyli UNESCO, ale przede wszystkim życzyć tego należy tym, dzięki którym i dla których ona w ogóle istnieje: depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Badania nad zagadnieniami przedstawionymi w niniejszym tekście zostały przeprowadzone w ramach grantu dla młodych naukowców (2016) przyznanego przez Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka pragnie podziękować dr. Andrzejowi Jakubowskiemu za pomocne uwagi do pierwszej wersji tego tekstu. Bibliografia „Most-Ratified International Treaties [Traktaty międzynarodowe o największej liczbie ratyfikacji]”. 2012. United Nations Blog. Data dostępu: 10 maja 2017. https://blogs.un.org/blog/2012/09/24/most-ratified-international-treaties/. Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto i Markus Tauschek, red. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage [Między wspólnotami wyobrażonymi �Podsumowanie a wspólnotami działań: partycypacja, terytorium oraz tworzenie dziedzictwa]. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Anholt, Simon. 2006. Sprawiedliwość marek: jak branding miejsc i produktów może uczynić kraj bogatym, dumnym i pewnym siebie. Przetłumaczone przez Martę Hereźniak i Mirosława A. Boruca. Warszawa: Fundacja Promocja Polska. Instytut Marki Polskiej. Asad, Talal. 1973. Anthropology and the Colonial Encounter [Antropologia i spotkanie kolonialne]. London: Ithaca Press. Bendix, Regina, Aditya Eggert, i Arnika Peselmann, red. 2013. Heritage Regimes and the State [Reżimy ochrony dziedzictwa i państwo]. Wyd. 2 popr. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. Blake, Janet. 2009. „UNESCO’s 2003 Convention on Intangible Cultural Heritage. The Implications of Community Involvement in ‘Safeguarding’ [Konwencja UNESCO o niematerialnym dziedzictwie kulturowym z 2003 roku. Implikacje zaangażowania społeczności w „ochronę”]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 45–73. London: Routledge. Blake, Janet. 2017. „The Impact of UNESCO’s 2003 Convention on National Policy-Making: Developing a New Heritage Protection Paradigm? [Wpływ Konwencji UNESCO z 2003 roku na tworzenie polityki krajowej: tworzenie nowego paradygmatu ochrony dziedzictwa?]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 69–78. Abingdon: Routledge. Brown, Michael F. 2012. „Safeguarding the Intangible [Ochrona niematerialnego]”. Museum Anthropology Review 6 (2):93–97. Duvelle, Cécile. 2014. „A Decade of Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: Challenges and Perspectives [Dekada implementacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: wyzwania i perspektywy]”. Ethnologies 36 (1–2):27–46. Duvelle, Cécile. 2017. „Interview with Cécile Duvelle [Wywiad z Cécile Duvelle]”. Przeprowadzony przez Hannę Schreiber i Lucasa Lixinskiego. Santander Art and Culture Law Review 3, w druku. Gazur, Łukasz. 2017. „Szopki światowym dziedzictwem”. Dziennik Polski, 16 marca 2017. Data dostępu: 15 czerwca 2017. http://www.dziennikpolski24.pl/aktualnosci/kultura/a/szopki-swiatowym-dziedzictwem,11888482. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. „Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation [Dziedzictwo niematerialne jako lista: od arcydzieł do reprezentacji]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 93–111. London: Routledge. Hafstein, Valdimar Tr. 2015. „Intangible Heritage as Diagnosis, Safeguarding as Treatment [Dziedzictwo niematerialne jako diagnoza, ochrona jako leczenie]”. Journal of Folklore Research 52 (2–3):281–98. 499 �500 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Holden, John. 2013. Influence and Attraction: Culture and the Race for Soft Power in the 21st Century [Wpływ i atrakcyjność: kultura i wyścig o soft power w XXI wieku]. London: British Council. Hottin, Christian i Sylvie Grenet. 2017. „Is Intangible Cultural Heritage an Anthropological Topic? Towards Interdisciplinarity in France [Czy niematerialne dziedzictwo kulturowe to temat dla antropologii? W stronę interdyscyplinarności we Francji]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 59–68. Abingdon: Routledge. Human Rights Council. 2015. „Promotion and protection of the rights of indigenous peoples with respect to their cultural heritage [Promocja i ochrona praw ludności tubylczej w odniesieniu do jej dziedzictwa kulturowego]”, A/HRC/30/53. Jacobs, Marc, Jorin Neyrinck i Albert van der Zeijden, red. 2014. Brokers, Facilitators and Mediation: Critical Success (F)actors for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage [Brokerzy, pomocnicy i mediacja: kluczowi aktorzy (czynniki) sukcesu w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego]. Numer specjalny „Volkskunde. Tijdschrift over de cultuur van het dagelijks leven”. Kontich: Volkskunde. Jakubowski, Andrzej i Karolina Wierczyńska, red. 2016. Fragmentation vs the Constitutionalisation of International Law: A Practical Inquiry [Fragmentacja a konstytucjonalizacja prawa międzynarodowego: badanie praktyki]. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. „Intangible Heritage as Metacultural Production [Dziedzictwo niematerialne jako produkcja metakulturowa]”. Museum International 56 (1–2):52–65. Komisja Europejska. 2014. „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów. Ku zintegrowanemu podejściu do dziedzictwa kulturowego w Europie”, COM(2014) 477 final. Kono, Toshiyuki, red. 2009. Intangible Cultural Heritage and Intellectual Property: Communities, Cultural Diversity and Sustainable Development [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i własność intelektualna: wspólnoty, różnorodność kulturowa i zrównoważony rozwój]. Antwerp: Intersentia. Koskenniemi, Martti. 2006. „Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission [Fragmentacja prawa międzynarodowego: trudności wynikające z dywersyfikacji i rozszerzenia prawa międzynarodowego. Raport grupy analitycznej Komisji Prawa Międzynarodowego]”, A/CN.4/L.682. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Kurin, Richard. 2012. „Tangible Progress: A Response to “Safeguarding the Intangible” by Michael F. Brown [Namacalny postęp: odpowiedź na „Ochronę niematerialnego” autorstwa Michaela F. Browna]”. Museum Anthropology Review 6 (2):98–101. �Podsumowanie Lixinski, Lucas. 2013. „International Cultural Heritage Regimes, International Law, and the Politics of Expertise [Międzynarodowe reżimy dziedzictwa kulturowego, prawo międzynarodowe i polityka eksperckości]”. International Journal of Cultural Property 20 (4):407–29. Logan, William, Máiréad Nic Craith, i Ullrich Kockel, red. 2016. A Companion to Heritage Studies [Podręcznik do studiów nad dziedzictwem]. Chichester: Wiley-Blackwell. Luengo, Ana i Mechtild Rössler, red. 2012. World Heritage Cultural Landscapes [Krajobrazy kulturowe światowego dziedzictwa]. Elche: Ayuntamiento de Elche. Meskell, Lynn, Claudia Liuzza i Nicholas Brown. 2015. „World Heritage Regionalism: UNESCO from Europe to Asia [Regionalizm światowego dziedzictwa: UNESCO od Europy do Azji]”. International Journal of Cultural Property 22 (4):437–70. Nowicka, Ewa. 2006. Świat człowieka – świat kultury. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Onciul, Bryony, Michelle L. Stefano i Stephanie Hawke, red. 2017. Engaging Heritage, Engaging Communities [Angażując dziedzictwo, angażując społeczności]. Woodbridge: Boydell Press. Rudolff, Britta i Susanne Raymond. 2013. „A Community Convention? An Analysis of Free, Prior and Informed Consent Given under the 2003 Convention [Konwencja dla wspólnot? Analiza wolnej, uprzedniej i świadomej zgody wydanej zgodnie z zapisami Konwencji z 2003 roku]”. International Journal of Intangible Heritage 8:153–64. Schreiber, Hanna i Anita Budziszewska. 2015. „W stronę prawa do kultury?”. W Ochrona dziedzictwa kultury w konfliktach zbrojnych w świetle prawa międzynarodowego i krajowego: 60 lat konwencji haskiej i 15 lat jej protokołu II, pod redakcją Elżbiety Mikos-Skuzy i Krzysztofa Sałacińskiego, 63–86. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej. Schreiber, Hanna. 2014. „Konwencja UNESCO z 2003 roku: między prawniczą pewnością a antropologicznymi wątpliwościami. W 10-lecie istnienia Konwencji (2003–2013)”. W Kultura ludowa: teorie, praktyki, polityki, pod redakcją Barbary Fatygi i Ryszarda Michalskiego, 375–406. Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych. Schreiber, Hanna. 2016a. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe jako element soft power państw”. e-Politikon 18:54–78. Schreiber, Hanna. 2016b. „Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016)”. W Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, pod redakcją Marcina Floriana Gawryckiego, 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Schuster, J. Mark. 2002. Making a List and Checking It Twice: The List as a Tool of Historic Preservation [Sporządzenie listy i jej dokładne sprawdzenie: lista jako narzędzie utrwalania historii]. Chicago: The Cultural Policy Center at the University of Chicago. 501 �502 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Skounti, Ahmed. 2011. „The lost ring: UNESCO’s world heritage and intangible cultural heritage [Brakujące ogniwo: światowe dziedzictwo UNESCO i niematerialne dziedzictwo kulturowe]”. Millî Folklor 89:28–40. Skounti, Ahmed. 2017. „The Intangible Cultural Heritage System: Many Challenges, Few Proposals [System niematerialnego dziedzictwa kulturowego: wiele wyzwań, kilka propozycji]”. Santander Art and Culture Law Review 3, w druku. Smeets, Rieks i Harriet Deacon. 2017. „The Examination of Nomination Files under the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Analiza wniosków nominacyjnych w ramach Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 22–39. Abingdon: Routledge. Smith, Laurajane i Natsuko Akagawa, red. 2009. Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo]. London: Routledge. Stojkowa Serafimowska, Welika. 2014. „Makedonskata wokalna muziczka tradicija wo procesot na opsztestwenata tranzicija [Macedońska tradycja muzyki wokalnej w procesie przekształceń społecznych]”. Praca doktorska, Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego w Skopje. Symonides, Janusz. 1998. „Cultural Rights: A Neglected Category of Human Rights [Prawa kulturowe: niedoceniana kategoria praw człowieka]”. International Social Science Journal 50 (158):559–72. Turgeon, Laurier. 2014. „The Politics and the Practices of Intangible Cultural Heritage [Polityki i praktyki niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Ethnologies 36 (1–2):5–25. UNESCO. 1993. „Establishment of a system of «Living Cultural Properties» (Living Human Treasures) at UNESCO [Ustanowienie systemu „Żywych Dóbr Kultury” (Żyjące Skarby Ludzkości) w UNESCO]”, 142 EX/18. http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000958/095831eo.pdf. UNESCO. 2003. „Intersessional Working Group of Government Experts on the Preliminary Draft Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, UNESCO Headquarters, 22–30 April 2003, Report [Międzysesyjna Grupa Robocza Ekspertów Rządowych ds. Wstępnego Projektu Konwencji w Sprawie Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Paryż, siedziba UNESCO, 22–30 kwietnia 2013 r., Raport]”. http:// unesdoc.unesco.org/images/0013/001303/130350e.pdf. UNESCO. 2013a. „Audit of the Working Methods of Cultural Conventions [Audyt metod działania konwencji kulturalnych]”, IOS/AUD/2013/06. UNESCO. 2013b. „The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies, adopted in Hangzhou, People’s Republic of China, on 17 May 2013 [Deklaracja z Hangzhou: umieszczając kulturę w sercu polityki zrównoważonego rozwoju, przyjęta w Hangzhou, Chińska Republika Ludowa, 17 maja 2013 roku]”. http://www.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/images/FinalHangzhouDeclaration20130517.pdf. �Podsumowanie UNESCO. 2014. „UNESCO’s Participation in the Preparations for a Post-2015 Development Agenda. Overview of Goals and Targets Proposed [Wkład UNESCO w przygotowanie Agendy Rozwoju po Roku 2015. Omówienie zaproponowanych celów]”. http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002273/227355e.pdf. UNESCO. 2016a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Report of the Evaluation Body on its work in 2016 [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Raport z działalności Zespołu Ewaluacyjnego w 2016 roku]”. http:// www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10-EN.docx. UNESCO. 2016b. „Soft Power Agenda”. Data dostępu: 12 marca. http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/ who-we-are/director-general/my-priorities/soft-power-agenda. UNESCO. 2017. „Yoga [Joga]”. Data dostępu: 15 lipca. https://ich.unesco.org/en/RL/yoga-01163. 503 �504 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Podziękowania �Podsumowanie Publikacja książki, która składa się z blisko 40 tekstów prezentujących doświadczenia w zakresie wdrażania Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku w 17 krajach, w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej, w wersji papierowej oraz elektronicznej, to wielkie wyzwanie. Sprostanie mu nie byłoby możliwe, gdyby nie życzliwość, zaangażowanie i współpraca wielu osób, dla działań których redaktor naukowy pozostaje jedynie klamrą spinającą całość. Niniejsza publikacja jest pokłosiem pierwszego dużego przedsięwzięcia międzynarodowego w Polsce poświęconego właśnie niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu: I Forum Eksperckiego Chiny – Europa Środkowa i Wschodnia, które odbyło się w Krakowie w październiku 2016 roku. Jego organizatorami były polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa, współpracujące w kwestiach merytorycznych z Ministerstwem Kultury Chińskiej Republiki Ludowej. Książka, którą Czytelnik trzyma w dłoniach, jest trwałym i bardzo potrzebnym śladem tego spotkania, umożliwiającym powrót do ważnych dyskusji oraz istotnych wątków, dotyczących ochrony dziedzictwa niematerialnego, podnoszonych podczas debat w krakowskim Międzynarodowym Centrum Kultury. Pragnę zatem przede wszystkim podziękować osobom, bez których wsparcia ta książka nie mogłaby się ukazać: pani prof. Magdalenie Gawin, Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnej Konserwator Zabytków oraz pani prof. Małgorzacie Rozbickiej, dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa. 505 �506 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Uczestnicy Forum w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie Dzięki tej publikacji głos zaproszonych do Polski ekspertów może dotrzeć do zdecydowanie większego grona zainteresowanych, jak również włączyć się w toczone obecnie żywe dyskusje nad kształtem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego we wszystkich 17 krajach. Eksperci, którzy przyjechali do Polski, sprawili, że atmosfera tego Forum była nie tylko merytoryczna, ale również niezwykle serdeczna, a nawiązane podczas niego kontakty podtrzymywane są do dzisiaj i z pewnością znajdą swoją kontynuację w przyszłych przedsięwzięciach, być może także wspólnych wnioskach o wpisy na listy UNESCO łączącego nas dziedzictwa niematerialnego o charakterze regionalnym, a zarazem transnarodowym. Życzliwa i cierpliwa współpraca wszystkich ekspertów – autorów tekstów zamieszczonych w niniejszej publikacji, była kluczowym czynnikiem umożliwiającym jej powstanie – dziękuję za nią z całego serca! Za podjęcie się recenzji tak obszernego tomu dziękuję serdecznie prof. Andrzejowi Rottermundowi. Jego uwagi pomogły nam dostrzec nowe kwestie, ważne z punktu widzenia nie tylko książki, ale budowania systemu ochrony. Przyjazną i wnikliwą pomocą konsultacyjną wybranych tekstów i fragmentów służyli także prof. Piotr Dahlig, prof. Katarzyna Smyk oraz Klementyna Rozwadowska. Takie przedsięwzięcie ma także swoich – ukrytych za nazwiskami autorów – „cichych bohaterów”. Chciałabym ogromne wyrazy uznania i wdzięczności skierować do redaktora językowego, który dokonał ostatecznej korekty wersji angielskiej książki – Tomasza Wiśniewskiego. Nie mniejsze wyrazy podziwu i podzięki kieruję do redaktor językowej wersji polskiej, która dokonała także korekty technicznej wszystkich tekstów – Aleksandry Zych. Bez Was obojga ta książka po prostu by nie powstała w takim kształcie, jaki był od początku naszym zamierzeniem. Nad kwestiami formalnymi, towarzyszącymi całemu procesowi wydawniczemu, czuwała z zaangażowaniem i zrozumieniem Katarzyna Sadowska-Mazur, kierownik zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego w NID, bez której pomocy w kluczowych momentach całe przedsięwzięcie by się nie powiodło. Za profesjonalne złożenie i przygotowanie książki do druku w obu wersjach językowych dziękuję Magdzie Piotrowskiej-Kloc (Printomato). Mam wielką nadzieję, że niniejszy tom będzie stanowił punkt odniesienia dla dalszych działań i projektów ochrony dziedzictwa niematerialnego w 17 Państwach-Stronach tej niezwykle ważnej Konwencji UNESCO oraz pomoże nam w budowaniu lepszego, bardziej inkluzywnego i zrównoważonego systemu ochrony dziedzictwa niematerialnego w naszych krajach. Hanna Schreiber Lipiec 2017 507 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44f0e575ed8c82c4c3d22258694286b.pdf dcf153f7be26eaa15b9f78575867d270 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6649 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6217 Title A name given to the resource Collectanea Sudanica vol.1 Description An account of the resource 264 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (ed.) Różański, Jarosław (ed.) Ząbek, Maciej (ed.) Language A language of the resource pol, ang, franc Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Institute of the Dialogue of Culture and Religion UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Centre Baba-Simon a Figuil (Camerun) Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Collectanea Sudanica vol. 1 Edited by Waldemar Cisło Jarosław Różański Maciej Ząbek �Collectanea Sudanica ��Collectanea Sudanica vol. 1 Edited by Waldemar Cisło, Jarosław Różański and Maciej Ząbek Centre Baba-Simon à Figuil (Cameroun) Institute of the Dialogue of Culture and Religion Cardinal Stefan Wyszynski University in Warsaw Figuil – Warsaw 2017 �Reviewers: Prof. Hayder Ibrahim Ali Prof. Sayyid Hamid Hurreiz © Copyright by Jarosław Różański Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-003-8 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �Table of Contents Introduction....................................................................... 7 KAROL PIASECKI Changes in the anthropological structure of the Sudan Zone population............................................. 9 RYSZARD VORBRICH Land and the environment versus customary and statute laws Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon....................................31 KATARZYNA MEISSNER Les objectifs non cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur le champ local de la collaboration de développement................................51 KONRAD CZERNICHOWSKI Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)..................................................................... 69 ALI ELMIRGHANI AHMED Ethnic and linguistic diversity in the Sudan....................... 89 MACIEJ ZĄBEK Historical importance of Arab Muslim communities in the Central Sudan Zone................................................101 �PIOTR MALIŃSKI Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector............................................................. 123 KATARZYNA GRABSKA, PETER MILLER The South Sudan House in Amarat: South Sudanese enclaves in Khartoum.............................151 KATARZYNA GRABSKA Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises; masculinités militarisées et hommes devenus femmes: les guerres au Sud Soudan...................187 TIZAZU AYALEW TEKA, DAWIT GETU KEBEDE Causes and Human Security Threats of Irregular Migration Outflow from Bale, Southeastern Ethiopia......................................................217 �INTRODUCTION Among the most often used criteria for merging two or more groups of people into one culture are anthropometrical characteristics, geographical territory, common history, language, religion and social organization including an economic system and authority structure. On the basis of these criteria can be distinguished the macroregion of the Sudan, separating, to put it simply, the sands and rocks of the Sahara from the forested region of Africa. Collectanea Sudanica, vol. 1. is the beginning of a new interdisciplinary publication series which takes as its theme the Sudan region (bilād as-Sūdān – ‫ – بالد السودان‬the Lands of the Blacks1), including the territories of the two Sudan republics (Republic of the Sudan and Republic of South Sudan). Certainly this research area allows for discussion. It is howe­ver necessary to emphasize that in Black Africa all efforts at situating, uniting, and classifying individual cultures and their greater circles come up against numerous difficulties, among which the most basic seems to be a poor knowledge of many tribes or ethnic groups. All classifications and distinctions appear here as debatable and only agreed upon as a last resort. The name bilād as-Sūdān originates from medieval Arab geographers who gave this name to terrain inhabited by dark-skinned peoples south of the Sahara. Here follows a list of Arab geographers in chronological order: al-Jaqubi (891), al-Masudi (956), Ibn Hawqal (977), al-Bakri (1094), Idrisi (1166), Ibn Said (1274), Ibn Battuta (1377), Ibn Chaldun (1406), Maqrizi (1442) i Leo Africanus (1526). 1 �8 Introduction The inhabitants of the Sudan merge with, and at the same time are distinguished from, the neighboring tribes and cultures. Their living environment continues to be chiefly the savannah region, along with its vegetation acclimated to the climate and soil, as well as the widespread raising of livestock. History also binds these peoples, but their main ties come from trade and mutual combat. As noted above, this publication series has an interdisciplinary character. Its intent is to unite geographers, archeologists, ethno­ logists, linguists, cultural studies experts, political scientists, eco­ nomists, sociologists, and all others who are involved in research for this region of Africa. The texts featured will not as a rule have a unified theme. Neither do they come from one research center, but are open to other research communities. Individual volumes are meant to present a broad spectrum of the region. The texts are published in English or in French. Thanks to this broad formula authors will be able to continually bring “something new” to the process of getting to know the region and its culture. �KAROL PIASECKI CHANGES IN THE ANTHROPOLOGICAL STRUCTURE OF THE SUDAN ZONE POPULATION1 Sudan in Arabic means “Land of the Black”. From the anthropological point of view, however, Sudan – as a geographic and cultural zone – is a transitional area between Black and White Africa. To consider Sudan as a geographical zone one ought to include in our considerations the Sahel adjoining it in the north, the entire Sahara, and the southern edge or the equatorial forest border zone. Only in this way our considerations will make sense. The western edge of the area of our interest is the Atlantic Ocean and the Canary Islands that have always been connected with Africa. The eastern border of the area of our interest is the Red Sea, which in anthropological perspective means the Arabian Peninsula lying beyond it, as this narrow inner sea has always been a border easy to cross. We will primarily be interested in the anthropological structure changes that have taken place over the last few millennia. ObviKarol Piasecki – University of Szczecin (Poland), Humanities Faculty, Chair of Ethnology and Cultural Anthropology This paper is a slightly revised version of the text published in Bilad as-Sudan, vol. 3, Legacy of past (Dziedzictwo przeszłości). 1 �10 Karol Piasecki ously, we will have to refer to even more remote periods of time, as far as possible. The higher time limitation will be the beginning of the colonial era, that is essentially the onset of the modern era. We will of course utilize many later (sometimes just contemporary) materials that help to throw some light on the past. To investigate the changes in the Sudanese population we must begin with getting acquainted with its contemporary anthropological structure. Its complete discussion became possible with the development of anthropogeography, an extremely important field for anthropology, without which any un understanding of humanity’s history would be impossible. The rapid development of this branch of anthropology was interrupted in the middle of the 20th century by the Second World War, following which anthropogeography came to be regarded as an attempt at a racist description of humanity. The fundamental assumption of anthropogeography is the extension of zoological zoogeography onto the sub-species level with reference to genus Homo. There are many attempts at presenting the anthropological structure of Africa, and Sudan in particular, of which we will discuss the works by von Eicksted and Renato Biasutti2. The differences between them amount to the number of units distinguished, but their general areas are essentially similar (Plates 1 and 2). We shall concentrate on Biasutti’s approach3 as seen in Plate 1, supplementing it with references to Eichstedt4. For broader treatment see the papers in vol. 3 of Bilad as-Sudan and the same author. The theses presented there are in broad agreement with this author’s views. Unfortunately the above-mentioned sources do not have anthropological structure maps and use a different methodology, which makes then of little use to us. 3 R. Biasutti, Le razze i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino, 1959. 4 W. Hirschberg, Völkerkunde Africas, Mannheim, 1965. 2 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 11 Plate 1. Distribution of contemporary African races (by R. Biasutti, Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino, 1959, p. 95, changed): p – Pygmies, l –Libyans, (m+b) – rasa Mediterraneans with Berberoids, nr – Nordics, b – Brachycephals (Armenoids), su – Sudanese, nl – Nilots, sl – Silvids, e – Ethiopids, sh – Saharids. The geographic races division of the contemporary world according to Biasutti is given in terms suggested by Andrzej Wierciński in the second edition of the Polish Little Anthropological Dictionary5. Biasutti’s analysis involves several levels. The highest one is the circles of forms corresponding to subspecies in terms of zoological taxonomy, then we have racial stems corresponding to great races of other approaches, subdivided into races and sub-races. One should remember that the criteria which distinguish these units are essentially the physical build characteristics with no cultural or historical references. A. Wierciński, entry „rasa geograficzna” (geographical race) [in:] Mały Słownik Antropologiczny (ed. 2), Warszawa, 1976, pp. 370-377. 5 �12 Karol Piasecki Plate 2. Distribution of African races before European conquest by Eickstedta (from W. Hirschberg, Völkerkunde Afrikas, Mannheim,1965, s. 16, changed). In Sudan and its adjacent areas in the north and south we are dealing with three circles of geographic forms. The first one is the Equatorial Forms Circle including the Negroid Racial Stem (a branch of the Pygmy with the Babinga and Bambuti races, and a branch of the Negroid with the Sudanese, Nilotic and Forest races). The second one is the Boreal Forms Circle with the Europoid Race Stem (here we have the Europid branch with the following races: Mediterranean (including the Berber sub-race), Oriental (Libian sub-race, and Nordic). The last two races belonging to the Subequatorial Derivative Forms Circle (Ethiopid branch) and the Ethiopian and the Saharan races. According to Biasutti’s map the north of Sudan is populated by the Libyan, Saharan, and Ethiopian races, with the Sudanese race in the south. The Libyan race appears in its western part, the Saharan race in the centre, and the Ethiopian race in the east. From north Sahara we can see the influences of the Mediterranean, Berber, and Nordic races, and the brachocephalic, under which �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 13 term we should understand the Armenoids that are not distinguished by Biasutti as a separate race. To make these units clear let us present their brief characteristics (according to Biasutti6). And so7: – The Pygmies are characterized by dwarfish body height (pigmoidal), slightly lower with the Bambuti (up to 143 cm) than with the Babinga (1488 cm), reddish-brown skin, stocky body build, very clear prognatism9, narrow and noneverted lips, very broad nose (broader with the Bambuti) with bulbous ending, and mesocephalic skull with brachiocephalic tendency. The eyes are black. The hair is curled in separate curls (this type of hair is sometimes called “fil-fil”, the Arabic name for pepper, as in African markets pepper is sold “by heaps”). – The Libyans are characterized by swarthy skin, dark brown eyes, dark brown or black hair, medium height (165 cm), long skull, and narrow, protruding nose. – The Mediterraneans are of lower height (up to 162 cm), lighter skin of matte white or swarthy, large dark brown eyes, dark brown hair, mesocephalic10 skull, and very narrow, protruding nose. Not all of these agree with the units employed by the Polish Anthropological School. 7 The inconsistency in names between the text and the maps comes from the fact that the map shows an older version of Biasutti’s division, not fully formalized. 8 Here and onwards „height” refers to men. Women’s height is usually ca. 10 cms lower. 9 Prognatism means the protrusion of alveolar (dental) part of the face towards the front. The face straight in the profile and not protruding is called orthognatic. Mesognatism is the intermediate form. 10 The relationship of the width of neurocranium to its length is one of the most important anthropological indices. In this context we distinguish long skulls (width clearly smaller than length) named dolichocephalic, shorter ones 6 �14 Karol Piasecki – The Berberoids have darker skin, clearly broader nose, long head and mesognathic face with thick, slightly everted lips. Their hair is brown or black, frequently curly. – The Sudanese11 are characterized by prolonged head, blackbrown skin, evident prognatism, strongly everted, broad lips, flat broad nose, tall body height (175 cms), and athletic or leptosomic body build. – The Nilotes are taller than all the others (182 cms), have extremely dark-black skin and also extremely leptosomic body build with clearly elongated limbs and long, small head. Their noses are a bit narrower than previous races. – The Silvids are of medium height (165 cms), dark brown skin, medium head and extremely broad nose. – The Ethiopids have clearly dark skin, woolly or curly hair, medium height (168 cms), long skull, large almond-shape eyes, protruding straight and narrow nose with a high base, and orthognatic or mesognathic face. – The Saharids have broader faces than the previous group and broader nose with deep base. – The Nordics appearing in the Maghreb north represent the Boreal Forms Circle (Europoid). They have light skin, eyes and hair, are rather tall (173 cms), have long heads, and narrow, strongly protruding noses of high base. – Biasutti’s brachiocephals are of course the white Armenoids characterized by varying height (medium to tall), very short head, light milky skin, dark eyes and chestnut hair. Their noses are long, narrow, strongly protruding, straight or crooked. (width and length practically same) named brachycephalic, and the mesocephalic being in-between the two main types. 11 Of course this designation has no state or national character here. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 15 The map given by von Eickstedt is clearly more detailed (Plate 2). The author does not distinguish separate Saharans among the Ethiopoids, thus giving the impression that the entire Sudan zone is dominated by the arrivals from Ethiopia. He is much more precise when dealing with the various units within the Europoids (the white Variety), clearly distinguishing the Berberoids from the Mediterraneans and Orientaloids. Unfortunately, he includes both the brachycephalic (that according to the Polish Anthropological School12 and armenoid element derivatives) as well as the derivatives of the dolichocephalic oriental element under the Orientaloid group, which is an obvious misunderstanding. We can see here the dilemma of the geographic approach. As one descends lower and lower in the classifications, the unity thus distinguished begin to lose its broader sense, lacking the discri­ minative values13 for generalization. This problem is solved only by individual typology that makes use of domination structures that allow determining the geographic ranges of anthropological formation14. 12 The characteristic of the anthropological elements counted as white vary according to the Polish Anthropological School following the I. Michalski and T. Henzel’s systems – in the part that concerns Nubia, and in practice, the entire Eastern Sudan, is presented in two papers in Polish by the author (Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, [in:] Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Maciej Ząbek, ed., Warszawa, 2005, pp. 33-44, and Struktura antropologiczna dawnej Nubii, [in:] Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Waldemar Cisły, Jarosław Różański and Maciej Ząbek, eds., Warszawa, 2012, pp. 83-94). The readers are referred to those papers for further details. 13 Of course we mean the discrimination in mathematical (taxonomic) meaning, not cultural-political. 14 Compare: I. Michalski, Struktura antropologiczna Polski w świetle Wojskowego Zdjęcia Antropologicznego, Łódź, 1949, and this same author: Remarks about the anthropological structure of Egypt, [in:] Publications of the Joint �16 Karol Piasecki The Berber substratum in North Africa is considerably old. Andrzej Wierciński connects it with the age of predynastic migrations15 when the Berberoid reached Africa and India from West Asia. Discussing it in the terms of so-called Hamitic Hypothesis16 it would be the first, the oldest hamitising wave. In their westward migration the Berbers have finally reached the Canary Islands17 and the Iberian Peninsula18. All throughout North Africa, including the western Sahara, the anthropological Berber element and the Berber language strata are clearly connected. However, one should be careful when approaching the unity of anthropological, language, and culture structures. This also concerns the Berbers in the Canary Islands, where they have imposed their languages upon the earlier, cromanionoids-mediterranean anthropological substratum19. The subsequent migrations of the black populations to the islands did not change its language structure. Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa-Poznań-Cairo, 1964, pp. 201-237. 15 A. Wierciński, Introductory remarks concerning the anthropology of Ancient Egypt, “Bulletin de la Societé d’Égypte”, t. 32, 1958, pp. 73-84, and this same author: Analiza struktury rasowej Egiptu w epoce przeddynastycznej, “Materiały i Prace Antropologiczne”, 56, 1963, pp. 5-80. 16 Compare: K. Jaworska, Charakterystyka antropologiczna niektórych szczepów dorzecza Ubangi, “Acta Anthropologica Lodziendzia”, 8, 1962, and K. Piasecki, Structura… 2005. 17 Compare: I. Schwidetzky, Die vorspanische Bevölkerung der Kanarischen Insel, “Homo”, Beihaft 1, 1963, and this same author: Die vorspanische und die heutige Bevölkerung der Kanarischen Inseln. Kontinuität und Diskontinuität von Bevölkerungsstrukturen, “Homo”, 22, pp. 226-252. 18 The connection between Iberia and Berberia is obvious and has frequently been pointed out in antiquity sources, particularly in the context of there having been another Iberia – the Caucasian one – besides the Transpyrenean Iberia. 19 See: H. Vallois, Les hommes de Cro-Magnon et les “Guanches”, “Anuario de Estudios Atlanticos, 1969, pp. 24-31 and I. Schwidetzky, Investigaciones antropologicas en las Islas Canarias. Estudio comparative entre las población actual y prehistorica, Sta Cruz de Tenerife, 1975. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 17 The cromanionoid (also the paleoeuropean element) is one of two light-pigmented elements of the white race. These are its characteristics: tall, strong body build, large long head, short broad face, and relatively broad, straight, strongly protruding nose. The eyes are small, deep-seated, light blue, light blond hair (often red), very light pinkish skin. It appeared ca. 40 thousand years ago (some authors claim it was as long as 60 thousand years ago) in Europe where it has survived until today, chiefly in the northern part of the continent. The cromanionoids component was presented in the anthropological structure of North Africa among the epipaleolithic population of the Caspian culture20. This culture survived in the Maghreb until the Neolithic. We do not know when exactly did the cromanionoids appeared in the Canary Islands. There is some ground to connect them with the megalithic cultures not only in the Canary Island but also all over the Sahara up to the Egyptian Western Desert. It is there, at the Nabta Plaja site, stone megalithic constructions were found, and where Gottfried Kurth claims the paleoeuropoids, that is cromanionoids and negroids21, were present already in the paleolithic and mesolithic. Zygmunt Krzak claims that it was Sahara that was the homeland of megalithic cultures. This can by supported not only by the dating of local megalithic objects (the oldest calibration date is almost six thousand years BC) and the common appearance of the megaliths in See: R.-P. Charles, Recherches sur l’unite de la structure de l’Africe Méditerranéenne, “Bulletin de la Sociéte de Géographie d’Égypte”, vol. 36, 1964, pp. 41-86. 21 See: G. Kurth, Zur Rassengeschichte von Mittel- und Ostafrica, [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Africa I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien, 1975, pp. 171-183. 20 �18 Karol Piasecki the Sahara, but also by the survival of the tradition of building stone circles in southern Sudan22. The Nordic element, marked in Biasutti’s map in the Maghreb mountains and Tunis all but left out by von Eichsted, is an important component of the West Berber racial structure. In the earlier times it surely reached much farther east, if the Libyan mercenaries in Ptolomeid services were described as tall, blue-eyed blonds. Detailed anthropological survey of the Rif Mountains showed the extremely high percentage of blue-eyed blonds among some tribes of the local Berbers23. It is true that Carleton Coon does not describe them as Nordic, but he finds no difference between them and the dwellers of Northern Europe24. Both the light-pigmented racial components, and doubtlessly the cromanionoid, are most probably connected with the Garamantes who controlled the huge areas of Sahara from the earliest times until the age of Islamic expansion. We can also find the stories about tall, blue-eyed blonds25 See: Krzak Z., Megality świata, Wrocław-Warszawa-Kraków, 2001. See: C. S. Coon, Tribes of the Rif, Cambridge, 1931. 24 Nothing suggests connecting the Nordics of the Rif Mountains with the German migrations to North Africa in the 5th century OE, or with the Slavic slaves of whom there were plenty in the area in the early Muslim epoch. The local tradition, which is extremely long-lasting as far as family coligations are concerned, is silent on the subject. Coon does not suggest this hypothesis, either. 25 The chariots that appear rather frequently in the early Saharan rock art indicate an invasion of peoples from the east, from the steppes of Asia. It must have been much earlier than the possible raids in the West carried out by the Hyxos after conquering Egypt. The participation of the Nordic in them cannot be excluded. The Hyxos political and cultural influences in the sub-Saharan area are of no doubt(D. Lange, Abwanderung der assyrichen tamkaru nach Nubien, Darfur und ins Tschadseegebiet, [in:] Europejczycy, Afrykanie, Inni; Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski and Jerzy Pysiak, eds., Warszawa, 2011, pp. 199-226) but all the iconographic sources present the Hyxos as dark-haired (in terms of the Polish School of Anthropology, an oriental or even armenoidal element). The Garamanta-Hyxos connection requires further study. 22 23 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 19 among the Garamantes. The Tuareg of today, though, owe the blue carnation of their skins to the clothing dyed with indigo, and they are not Nordic. The orientalids in Eickstedt’s map partially cover the are marked by Biasutti as mediterraneans and berberids. Identifying the north Saharan orientalid belt as a relative accumulation of the Arab tribes who marched West under the banner of the Prophet26 is relatively easy. However, numerous mediterranean enclaves are most probably of much earlier origin. Another point that needs explanation is the origin of Kordofan in connection with the Arab tribes of the area27. It seems that the berberoid presence in Transaharan and Saharan structure was underestimated. On the other hand, Eickstedt has clearly overestimated its role in the population substratum of the whole of North Africa. We must also remember the depopulation of the locals due to slave trade which has significantly lowered the role of anthropological substratum in favour of the invaders. The rich tribes of Arab nomads have significantly grew in numbers in the meantime, chiefly at the expense of local populations, and changed their anthropological structure to a degree. Of course, if it were possible to substitute the geographic races system and mapping of the anthropological formations in terms of PSA (Polish Anthropological School), the map of the anthropological structure of Sudan and the areas adjoining it would be much cleared. Unfortunately, as far as the typological data is concerned, we have too little of measurement data that covers Egypt, a part of East Africa, the northern and eastern edges of the Con26 Of course the Arabs appear in North Africa and the Sudan zone much earlier, but this was speeded up by islamization. 27 Compare: A. N.-D. Lebeuf, Les populations du Tchad (Nord du 10e), Paris, 1959. �20 Karol Piasecki go Forest, and some prehistoric series28 scattered in space and time. All this, however – if we make a critical use of the works by Biasutti, Eckstedt, and other authors – allows us to construct preliminary hypotheses concerning the changes of anthropological structures. The oldest early Holocene stage that we can connect with the Mesolithic age gives us a few bone findings, and some additional information in engravings and rock art. Paradoxically, what is most valuable here is the south European findings. The doubtlessly negroidal (bushmenoidal)29 skeletons from epipaleolithic sites of Monte Circeo and Grimaldi Cave (in Italy) clearly demonstrate that the given racial element in mesolith must have covered the western shores of the Mediterranean Sea30, the entire Sahara and Sudan. The available skeleton evidence and rock art prove that the population of Sudan in mesolith consisted not only of cromanionoids and mediterranoids31, but of bushmenoids32, as The remaining material was either investigated using a different technique than the classical Martin method (R. Martin, K. Saller, Lerhbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgard, 1957), or has been described in terms of medium values, or is still awaiting interpretation. 29 An abridged description of the bushmenoid (negroidal) element according to Michalski and Henzel (T. Henzel, I. Michalski, Podstawy klasyfikacji człowieka w ujęciu Tadeusza Henzla i Ireneusza Michalskiego, “Przegląd Antropologiczny”, t. 21, 2, 1955, pp. 537-662) goes as follows: very low height (up to 159 cms), light yellow-brownish skin, black hair (of the fil-fil type), dark eyes. The head small and very long, flattened face showing the influence of yellow variety, similarly with the eyelid form. Nose flat and very broad. Frequent steatopygia (deposits of fat in the buttocks of both sexes and in women’s breasts). 30 Also the European. 31 See: D. Ferembach, Historie raciale du Sahara (au Nord du Tropique du Cancer), [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 185-232. 32 See: E. Strouhal, Rassengeschichte Ägyptens, [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 9-89. 28 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 21 well. This is further demonstrated by numerous images of people in both Saharan and Iberian rock art33. The gradual changes of climate and desertification of today’s Sahara created better conditions for the black type of population, gradually eliminating the white population or pushing it further north. This was paralleled by the extinction of the cromanionoidal element whose size even in northern Europe has declined to just a few percent. The effect of these changes was that right from the beginning of neolith there existed in Sub-Saharan Africa a compact block of the black type of population, which was internally differentiated due to the presence inside it of two evolutionally distinct groups: the older one (pygmoids, negroids and australoids) and the modern formation created by the equatorial and nigrid (sudanese)34 element. The anthropological structure of the Sudan zone, originally of mixed character, has moved towards an increased role of the black element. It was at that time, most probably, that the equatorial element in western Sudan and the Sudanese in Eastern Sudan came to dominate over the elements of the older strata. The gradual expansion of the population of that strata towards the south eventually pushed the bushmenoids and pygmoids southward. The increasing role of cattle breeding led to the exSee: R. Biasutti, A. Micheli, La prehistoria Africana, [in:] Le raze e I popoli della Terra, t. 3, Afrika, Torino, 1959, pp. 3-71. 34 Since these racial elements have not yet been described we present their brief characteristics. Sudan element (or Nigric) according to the typological system by Michalski (T. Henzel, I. Michalski, Podstawy… 1955) ) is the most-pigmented one of all humankind. The skin is black, black eyes, grey woolly hair. Very tall (182 cms), very slim body build and characteristic very flat broad nose with deep base. This element is best adjusted to high temperatures and equatorial climate. The equatorial element according to K. Jaworska is tall, skin not so dark, mesocephalic skull, very broad nose in profile (from concaved to convected). The australoid, then, is mixed white-black element medium tall to tall, tendency to leptosome, dark brown skin, thick hair, very long skull, long face with very broad nose. The entire head build is very archaic. 33 �22 Karol Piasecki tinction of the bushmenoids. The pygmoids, as a group connected with the forest environment, have never been particularly numerous in the savannah zone. A subsequent stage of the change of Sudan’s anthropological structure was the increasing expansion of the white element reaching Sudan from east and north, the so-called hamitization35, even though we still see the dominance of the black variety36. Hamitization is the process of superimposing the white population37 onto the black variety substratum. The usual effects of it are the individuals of “europeidal” features typical for the white variety, but dark-pigmented (as in the black variety) and with strongly curled hair. With women, we see more distinct tendency to the black variety features. As both black and white varieties are internally varied the result of crossing them may give even more morphological differentiation, hence the extreme variety of the forms observed. Even the most general observations show that the degree of mestization (mixing) increased clearly towards the south of Nubia (that is up the Nile). Of course, the recent years have obscured the ancient relations due to the arrival of large 35 In older literature and in some other languages and authors we find the spelling with h/kh, which seems not correct thanks to the possibility of confusion with the silent “h”. 36 See: M. – C. Chamla, Les populations anciennes du sahara et regions limothropes, Étude des restos osseux humanes néolithiques et protohistoriques, “Mém. De Centre Rech. Anthrop. Préhist. Ethnograph”, 9, 1968, Paris. 37 Here one should stress the difference between linguistic phenomena and the anthropological changes of biological character. The Kushites – culturally and historically Hamitic – use the kushitic languages that are related to the Semitic ones and do not have to be connected with the Hamites in biological terms, that is with the population that resulted from depositing layers of white variety immigrants upon the black-variety substratum. The best proof that the two can intermingle is the fact that most of today’s, hamitized population of Sudan speaks Arabic, a Semitic language! �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 23 numbers of refugees from the south, particularly in the cities and larger villages. Thus far, researchers in hamitization38 show that there were a few (at least 3) migration waves clearly separated in time. The oldest one, dated for III millennium BC39 at the earliest, was connected with the berberoid element, and in its east-west movement it followed the shores of North Africa to the shores of the Atlantic Ocean. It is doubtlessly connected with the earliest spread of the Berber languages, and it is possible that it was preceded by the people who gave the beginning to Chad languages40. It may be connected with the introduction of cattle breeding, but it seems or likely to be connected to the megalithic peoples’ migrations and the early stages of goat and sheep breeding. The second wave of hamitization was dominated by the Mediterranean element that is generally regarded to the main component of the earliest agricultural peoples (also in Europe). The oriental element appeared with third wave. This type, representFor Polish works on the subject see: I. Michalski, Remarks…, K. Jaworska, Charakterystyka…, A. Wierciński, Analiza…. 39 It is not impossible that we could talk here about the turn of IV/III millennia BC. 40 These languages appear primarily in central Sudan. According to Biasutti this area was peopled by the Sudanese population, and according to Eickstedt, the Saharan one. The connection of those languages with the Lappish (Saami) languages that has been proved beyond doubt by Maloletko (A. M. Maloletko, Drevnie narody Sibiri. Etničeskij sostav po dannym toponimii, t.1, Predystorija čeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk, 1999) makes one wonder about the early holocene relations between the white and black varieties, all the more so since the genetic Lappish-Berber connections have also been demonstrated (A. Achilli et all., Saami and Berbers – an unexpected mitochondrial DNA link, “American Journal of Human Genetics”, 76, 2005, pp. 883-886). In any case the Chadic languages must have appeared in Africa much earlier than the Hamitic ones (the Berber languages belong to the semito-hamitic family which together Chadic constitutes the Afrasiatic languages). 38 �24 Karol Piasecki ed by the Arab tribes specializing in camel and horse breeding, reached Africa either directly across the Red Sea or by going round from the north41. The last phase42 of hamitization is connected with the beginnings of the bronze age and civilization influences, and it brings into view the armenoidal element, the one that is most scarce in Sudan, concentrating in the cities. One should not forget that the entire process was a very complex one, differing in time, and no wave of migrations was homogenous or short-lived. There were also secondary movements, reverse movement, etc. The chronology of various phases is only approximate, so it is easier to ascribe it to historical periods than to try finding individual dates for them. The hamitization gradient that is easy to observe and clearly pointing southwards, manifested in the increasingly large presence of the black variety (Plate 3), finds its confirmation in the Lower Nile valley43. The Arabic tribes penetrated into Africa already in the first millenium BC, but their most intensive expansion is connected with the spread of Islam (Y. Fadl Hasan, The Arabs of the Sudan, Khartoum, 1973). Islamization of Nubia and the entire eastern Sudan was relatively the latest one thanks to the resistance of the local Christian states, so the “Arabization” of the Nile Valley in terms of the anthropological structure change is clearly weak. It really ends in the 19th century, when we see the last cases of the entire Arabian tribes resettling across the Red Sea. 42 Of course one could also talk about the „post-hamitic” Europeanization of the anthropological structure, particularly in Eastern Sudan, where in the 19th century we see the Turkish (and even Hungarian!) influences connected with the presence of Ottoman troops (E. Strouhal, Rassengeschichte…). The West European influences in their former African colonies are just as numerous. 43 See: A. Wierciński, Analiza… , I. Michalski, Remarks… , K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, [in:] Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean, Supplement Series, vol. 2, fasc. 2, 2010, pp. 625-632. 41 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 25 Plate 3. Hamitization of modern Africa (by K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, [in:] Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean”, Supplement Series, volume 2, fasc.2, 2010, p. 626). Lines 25% i 50% show participation of white variety elements in anthropological structure. The points signified the localization of investigated series. b –berberoid, e – mediterranoid, h – armenoid, k – orientalid, y – cromanionoid. Conclusions: The Holocene history of the changes of the anthropological structure of the Sudan population has not been fully explained so far, particularly in its earliest stages. The data accumulated so far allows the following conclusions to drawn: 1. The epipaleolithic and Mesolithic population of Sudan was constituted by the archaic elements of the white variety: cro- �26 Karol Piasecki manionoid and mediterranoid elements, and the archaic elements of the black variety, i.e. negroid (bushmenoid) and pygmoid. Also, the presence of australoid as admixture (particularly in the east)44 cannot be excluded, as it has appeared there in latter times, 2. The expansion of the younger elements of the black variety (equatorial and Sudanese) that came with the climate changes pushed the archaic elements into refugial areas and largely limited their number, 3. Neolithisation of Sudan is connected with succeeding Hamitization waves which are responsible for the varietal black-white mix that is typical for the anthropological characteristics of the area (in the sense of variety), 4. For particularising and verifying the above model more studies of the contemporary population and archaeological evidence are needed. 44 This element probably came to be in upper paleolith in near Asia with the superimposition of the residual, morphologically white Neanderthals onto the black variety (the Sudanese and equatorial elements). This element has subsequently migrated from there to south Asia and Austronesia. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 27 Bibliography Achilli A. et all., Saami and Berbers – an unexpected mitochondrial DNA link, „American Journal of Human Genetics” 76 (2005), pp. 883-886. Biasutti R., Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino 1959. Biasutti R., Micheli A., La preistoria africana, in: Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino 1959, pp. 3-71. Chamla M.-C., Les populations anciennes du Sahara et des régiones limithrophes, Étude des restos osseux humaines néolithiques et protohistoriques, „Mém. de Centre Rech. anthrop. préhist. ethnograph” 9 (1968). Charles R.-P., Recherches sur l’unite de structure de l’Afrique Méditerranéenne, „Bulletin de la Sociéte de Géographie d’Égypte” (1964), v. 36, pp. 41-86. Coon C. S., Tribes of the Rif, Cambridge, 1931. Fadl Hasan Y., The Arabs of the Sudan, Khartoum 1973. Ferembach D., Histoire raciale de l’Afrique du Nord, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 90-141 Ferembach D., Histoire raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 142-170 Henzel T., Michalski I., Podstawy klasyfikacji człowieka w ujęciu Tadeusza Henzla i Ireneusza Michalskiego, „Przegląd Antropologiczny” (1955), t. 21, 2, pp. 537-662. Hiernaux J., Afrique moyenne, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 185-232. Hirschberg W., Völkerkunde Afrikas, Mannheim 1965. Jaworska K., Charakterystyka antropologiczna niektórych szczepów dorzecza Ubangi, „Acta Anthropologica Lodziendzia” 8 (1962). Krzak Z., Megality świata, Wrocław-Warszawa-Kraków 2001. �28 Karol Piasecki Kurth G., Zur Rassengeschichte von Mittel- und Ostafrica, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 171-183. Lange D., Abwanderung der assyrichen tamkāru nach Nubien, Darfur und ins Tschadseegebiet, in: Europejczycy, Afrykanie, Inni, Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski and Jerzy Pysiak (eds.), Warszawa 2011, pp. 199-226. Lebeuf A. N.-D., Les populations du Tchad (Nord du 10e parallèle), Paris 1959. Maloletko A. M., Dawne narody Syberii. Etničeskij sostav po dannym toponimii, t. 1, Predystorija čeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999. Martin R., Saller K., Lerhbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgard 1957. Michalski I., Struktura antropologiczna Polski w świetle Wojskowego Zdjęcia Antropologicznego, Łódź 1949. Michalski I., Remarks about the anthropological structure of Egypt, in: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, pp. 201-237. Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, in: M. Ząbek, ed., Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, pp. 33-44. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, in: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Medite­ rranean”, Supplement Series (2010), volume 2, fasc. 2, pp. 625632 Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, in: Waldemar Cisło, Jarosław Różański i Maciej Ząbek (eds.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa, 2012, pp. 83-94. Posnansky M., East Africa and the Nile Valley in Early Times, in: Yūsuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, Khartoum 1971, pp. 51-71. Schwidetzky I., Investigaciones antropologicas en las Islas Canarias. Estudio comparativo entre las población actual y prehistorica, Sta Cruz de Tenerife 1975. Schwidetzky I., Die vorspanische Bevölkerung der Kanarischen Insel, “Homo” (1963) Beihaft 1. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 29 Schwidetzky I., Die vorspanische und die heutige Bevölkerung der Kanarischen Inseln. Kontinuität und Diskontinuität von Bevölkerungsstrukturen, “Homo” 22 (1971), pp. 226-252. Strouhal E., Rassengeschichte Ägyptens, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, MűnchenWien 1975, pp. 9-89. Vallois H., Les hommes de Cro-Magnon et les „Guanches”, „Anuario de Estudios Atlanticos” (1969), pp. 24-31. Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of Ancient Egypt, „Bulletin de la Societé d’Égypte” t. 31(1958), pp. 73-84. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56 (1963), pp. 5-80 Wierciński A., entry: rasa geograficzna, [in:] Mały Słownik Antropologiczny (ed. 2), Warszawa, 1976, pp. 370-377. A. Wierciński, Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, in: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antropologicznej, „Seria Antropologia” 11 (1985). (translated by Piotr Klafkowski) Résumé Les transformations de la structure anthropologique de la population de la zone du Soudan L’article résume les données sur les transformations de la structure anthropologique de la population de la zone soudanaise. Il aborde les approches de Biasutti et Eickstedt en les comparant avec les résultats de l’école polonaise d’anthropologie. Il met en évidence le rôle des composantes archaïques de la population (homme de Cro-Magnon et négroïde) et l’impact de la hamitisation sur la population contemporaine de cette région. ��RYSZARD VORBRICH LAND AND THE ENVIRONMENT VERSUS CUSTOMARY AND STATUTE LAWS. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon The Mandara Mountains in northern Cameroon exemplify the dynamic of cultural processes connected with various forms of space management. I have used the ethnic group of Daba living in the south-eastern edge of the Mandara massif in northern Cameroon to discuss the phenomena that are typical of the region. Advantageous soil conditions and the abundance of flora and fauna in the mountain area favoured settlement. The area was settled by the remainder of various migrational waves which in the past marched across the area of present-day Cameroon. The settlers were primarily drawn to the areas by the defensive values of the mountains, found in the centre of plains, which were an area of numerous tribal wars and slave hunts. The Mandara mountains offered shelter to everybody who wanted to flee the expansion of the Muslim states of Central Sudan. In the 19th c., the mountains became a refuge zone surrounded from all sides (by the Kingdom of Mandara in north and the state of Fulbe in the �32 Ryszard Vorbrich south), a unique island of the old, archaic culture, classified by ethnologists as paleonigritic type1. In the melting pot thus formed groups of migrants mixed in different proportions and assimilated to a different degrees the racial, linguistic and customary features of their neighbours. As a result – a unique complicated and specific complex of cultural features formed in many microregions of the massifs2. This led to the formation of several separate ethnic groups. Due to their animistic beliefs, they were called “Kirdi” (“pagans”) by the Muslim neighbours3. The settlement of numerous human groups in the mountains complicated the existing ethnic relations. An increase of the density of population by several times triggered a process which led to the deterioration of the natural environment. The hunger for land motivated the highlanders to clear many forest zones. It did not permit the application of a long-term fallowness which favours the reconstruction of the natural arborescent flora. As a result, the country turned into steppes and many animal species left it. Tropical rains more easily washed the soil from slopes which did not have the protection of a permanent root system of the arbo1 I write about this more broadly in: Ethnic and settlement processes in a refuge territory and forms of social and political organization, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies”, vol. 5 (1988), pp. 165-192. 2 This concentration of ethnic and cultural boundaries led some researchers to indentify hundreds of micro ethnicities in the region, covering individual villages or settlements, with a population of between a few hundred and a few thousand. For example, in describing the ethnic situation of a single department of Guider, Jacques Lestringant speaks of “a hundred ethnic micro groups.” Lestringant, Les pays Guider Au Cameroun. Essai d’histoire regionale, Versailles, 1964: p. 79. 3 Kirdi originates from the barma language [although some sources trace it to the language of Shoa Arabs (ABÉ C., Espace public et recompositions de la pratique au Cameroun, Polis/RCSS/CSSR (2006), v. 13, Nos. 1–2, p. 41)] and means literally “the infidel,” “the mangy dog” (Garine I., Kirdi, in: G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisations africaines, Paris 1968, p. 232. �Land and the environment versus customary and statute laws 33 rescent flora. The yield of the soil decreased. Famines were very frequent4. The demographic pressure could be discharged only after external political factors, which disinclined people from a resettlement of piedmont valleys, had ceased. Among the political factors, which interfered with an agricultural management of the piedmont valleys, one should primarily mention the pressure of warlike shepherds and especially that of Fulbe landlord. The mini-states they created (so-called lamidats, governed by local feudal lords – lamido) fought a “holy war” with the “pagans” from the mountains for almost the entire 19th century. The highlanders responded with a guerrilla war, which, at times, did not differ from banditry. The conflicts continued in the 20th c. even after the “colonial peace” was introduced by Germans and later French. The Fulbe landlords found support of representatives of local colonial authorities whom they convinced without any effort that a “pagan” is synonymous with a “bandit”. The attitude of the colonial administration intensified both the aversion and isolation of the highlander population. The situation did not change much in the first decades of Cameroon’s independence – the Fulbe landlords gained dominance in the new country, especially in the north. In this context, it is Daba highlanders who found themselves in the most disadvantageous position, as Lamido Babale, who claimed the right to rule the Daba-inhabited district of Mayo Oulo, was president Ahmadou Ahidjo’s most trusted man. Babale’s special clout enabled him in the 1960s, 1970s and 1980s to perpetrate numerous acts of abuse, including physical abuse, against Daba highlanders. Nonetheless it can be said that the Daba were the ethnic group which opposed external influence of both the Fulbe landlord and/ Famine would often force Daba highlanders to sell their children for a handful of millet. Cf. J. Lestringant, op. cit., pp. 120, 394). 4 �34 Ryszard Vorbrich or colonial administration for the longest time. At the beginning of the 20th c., i.e., at the birth of the colonial epoch, they were the last ethnic group of this part of Cameroon which, as a whole, retained independence with respect to the state of Fulbe-Adamaua that propagated Islam. The persistent resistance of the Daba to the French administration and to the Fulbe landlords, who represented the former, was the reason for numerous armed incidents during the interwar period. This independent stance of the highlanders led eventually (in 1940) to the formation of a special status administrative unit in the part of the ethnic Daba area. The status is depicted in the official name, i.e. Groupement Daba Independants. Eighteen local communities were included in to the administrative unit: they are formally and directly administered by a sub-prefect from distant Guider. This, however, is only nominal authority. No representative of the administration showed up for many years in any of the parts of the area. Hence, the political disintegration of the mountainous communities of the Daba. Each of the 18 villages was a socially and economy, and, to some extent, also politically independent unit of territorial organization. This situation led to the miniaturization of the local economic systems5. The formation of traditional forms of socio-political organization of Daba was not uniform in the entire ethnic area of Daba. The complex ethnogenesis of the tribes of the Mandara massif finds its reflection in the ethnic structure of the ethno-linguistic group under study. Five sub-groups can be distinguished: Daba-Hina, Moutouroua, Kola, Mousgoy and Daba-apparents in total 5 I write about this more broadly in Daba – górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych [Daba – Impact of History and Ecology on the African Tropical Economy], PTL. Prace Etnologiczne t. 13, Wrocław: PTL 1989, pp. 277. �Land and the environment versus customary and statute laws 35 from 20 to 30 thousand people, depending on the source6. The last two sub-groups are most numerous. The members of the sub-group know as Daba-Mousgoy, inhabiting mainly the Mousgoy canton, are estimated to number 6-7 thousand people whereas the inhabitants of Groupement Daba Independants, who can be associated with the Daba-apparents sub-group, are estimated to number over 8 thousand peoples. Both main sub-groups differ with respect to the types of traditional form of the socio-political organization, developed throughout centuries. In the middle of the 19th century Daba-Mousgoy created a strong expansive chiefdom. A simpler from of political and territorial organization, comprising single local communities, is more typical of the other sub-group, defined sometimes as Daba-Independents. Different forms of the socio-political organization affected the formation of two separate types of spatial organization as well as exerted influence on the scale of an economic system among the main sub-groups of Daba. Thanks to a strong centralized authority and military potential, Daba-Mousgoy could effectively oppose the pressure of culturally alien Fulbe on the piedmont areas, more easily accessible to agriculture. Their chiefdom was the only one of the few independent political units of the pagans (so called “Kirdi”) which remained until the colonial times. In its heyday the chiefdom of Mousgoy comprised several villages. The villages did not form independent political and economic units. Their former chiefs, while retaining the functions of religious leaders, were under the authority of the chiefdom leader. A military organization of the chiefdom provided for the defence against any external threat as 6 Estimates vary, cf., A. Podlewski, La dynamique des proncipales populations du Nord Cameroun, entre Bénoue et Lac Tchad, Yaoundé, 1964 , p. 110; J. Lestringant, … tab. Population; H. Pierrete, Esquise phonographique d,un parler Daba. La Mazagway, Yaoundé 1978, p. 3, https://www.ethnologue.com/language/dbq. �36 Ryszard Vorbrich well as for free and safe migration of individuals within the chiefdom. Daba-Mousgoy regarded the space between villages as a positive value, as something homely. The feeling of security combined with awareness of common interests, strengthened the feeling of solidarity and the economic links between local communities. A system of goods redistribution, typical of each chiefdom, linked all units and groups with respect to economy and outlined relatively extensive borders of the local economic system, convergent with the territory of the chiefdom. The inhabitants of the mountainous settlements located in the area of the Groupement Daba Independants7 retained the genuine acephalous character of the social organisation. While making use of the natural environment, they created a specific form of the political organization referred to by the present author as a “mountainous residential aggregate”. The areas of individual mountainous residential aggregates overlap more or less those of physiographic massifs. At the time of slave-hunts and attacks of Fulbe, a no-man’s-land extended in deserted valleys between settlements located on the hills. Since the second half of the twentieth century, when threat has disappeared and the mountainous valleys have been partly brought under cultivation, borders between the mountainous residential aggregates, although not formally identified, usually proceed alongside valleys, rivers and streams. This gave the mountainous residential aggregates an easily noticeable character of spatially isolated human settlements. During tribal struggles, the social and economic isolation of individual settlement complexes was even greater. The cavalry of Fulbe ventured frequently (especially during the seed and harvest time) into the mountaFor about 20 years they have officially used the name Groupement Daba, without the adjective “Independants”. 7 �Land and the environment versus customary and statute laws 37 inous valleys, apprehending farmers who travelled between the massifs or who tried to farm lots located a bit lower. Thus, the extensive and fertile areas of the mountainous valleys had a negative spatial value for the Daba highlanders. Space was evaluated here not from the viewpoint of its economic value but from that of its defensive value. Peaks of hills had a positive value. They did not provide sufficient amounts of soil and water for the dwellers but were safe. This contributed to a greater isolation of the settlers as a consequence, and was not conducive to the emergence of conflicts of frontier lands. The reluctance to settle valleys remained in the psyche of the highlanders long after the political factors which created it had ceased to act. The territory of a typical mountainous residential aggregate remained to the end of the 20th century the fundamental unit of territorial organization of Daba highlanders. Enlarged by the adjoining areas of valleys, it reaches 30-40 km². The organization is formed by a socially, politically, economically and religiously integrated usually community of settlers of about 500 people, often of heterogeneous origin. The structure of kinship and territorial organization cross on the political plane. Particular residential aggregates are inhabited by mixed ancestral groups of which families whose pedigree goes back to first settler, the founder of the aggregate, are dominant. Within kinship groups, authority8 is exercised by leader of lineage (or gens) as well as fathers of families. In the old days they controlled the life of family (or gens), resolved controversies, helped relatives who needed assistance. The chief of the residential aggregate, the member of the dominant 8 From the anthropological perspective we should rather talk about leadership or decisive influence (R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012, pp. 114-115). �38 Ryszard Vorbrich gens, provides for the stability of the local social (religious and economic) system. Thus he was the judge and mediator in controversies between different kinship groups as the “chief of the earth” (bay), he distributed arable lots, and to this day performs important functions in agricultural cults, mediates in contacts with the outside world9. In traditional local communities there were also leadership functions excluded from the authority of the political leader and taken over by the “war chief” (bay hyl) and the “rain chief” (by van)10. They served to provide for the security and integrity of the local group and for the efficient functioning of the economy. The title of land co-ownership is held by all persons who are permanent inhabitants of the area of a residential aggregate and who belong to a kinship group that is politically recognized in this area. Since rights to the land are not gained through affiliation to a gens or a tribe but through the acquisition of the rights of a number of territorial community, in the case of Daba highlanders (as before said: Daba-Independents) we cannot speak of one common system of land management. In the case of traditional mountainous residential aggregates we are dealing here with many Since the 1980s, “chieftains of the earth” were installed in secondary administration system, as accepted (appointed) by state authorities, “village chiefs”. It helped to change their social status of traditional chiefs. On the one hand, they lost their independence from external factors, on the other hand, they have gained a new legitimacy of their power over members of the community. (R. Vorbrich, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” t. 88 (2004), pp. 219-236. 10 However, the war chief function has disappeared in the 70s of the last century. The last armed conflict between local communities took place in 19751976. The Teleki residents accused then the inhabitants Mandama of provoking drought. The function of rain chief is reborn in particular local communities (or regional communities) in each generation. 9 �Land and the environment versus customary and statute laws 39 self-contained and independent land systems which determine the small scale of the local economic system. In this way, the social and economic organisation of the Daba fitted the tribe society model. It is marked by low relevance of kinship in social relations and structures (while territorial bonds still prevail). It was limited (both in physical space and time) to public, legal and political connections. Economy of structures can be observed, seen in the cohesion and self-sufficiency of local communities as well as in the large degree of concentration of public roles in the same individuals and institutions11. On average, a mountainous residential aggregate is divided into districts situated on the opposite slopes of the massif. The number of the districts has grown recently: this was followed by an effective settlement and cultivation of border no-man lands. The latter have names, but their boundaries were initially not identified. Over time, such peripheral districts gained independence and definitively separated from the native mountainous residential aggregate. This lay at the root of many local conflicts. Their character is discussed below in the example of the village of Zagalam (Zakalam). The means for organising space described above began to change in the latter half of the twentieth century. As the political situation stabilised, the advent of a “postcolonial peace” changed people’s perception of valleys as dangerous areas. The local population consequently began to increase as the process of settlement intensified in the “no-man’s land” of the foothills. This starCompare definitions of tribal society: I. M. Lewis, Tribal society, in: D. Sills (ed.), International encyclopaedia of the social sciences, Cambridge 1964, v. 18, pp. 245-261 or A. W. Southall, The illusion of Tribe, in: R.R. Grinker, S. Lubkemann, Steiner C. (eds.) Perspectives on Africa. A Reader in Culture, History, and Representation, Chichester 2010, pp. 83–95. 11 �40 Ryszard Vorbrich ted a competition for land based on a new and different set of principles. Norms derived from common law, rooted in (non-transferable) community ownership of land, clashed here with norms that promoted the desacralisation and marketization of land. Those making claims to land could no longer merely appeal to tradition (the heritage of their ancestors – “seniority” in a hierarchical system of shared ownership). Moreover, in this competition for land, a new element was introduced – the Government’s economic policy, which set out two conflicting goals. First, it sought to extend the state’s jurisdiction to the whole of the territory (including the tribal areas) within the country’s borders. Second, it sought to incorporate Cameroon’s tribal communities into the wider national economy based on market principles. Earlier attempts by the colonial administration to settle the issue of land ownership were generally not very favourable for traditional communities. Decrees issued in 1920 and 1921 introduced the concept of “vacant and ownerless lands” (terres vacantes et sans maître)12. This allowed vast expanses of the country (especially valuable forest areas) to be incorporated into state forest reserves. As a consequence, local Daba communities were left with only those lands that (according to the letter of the law) “belonged to natives or native communities on the basis of custom and tradition”13. This threatened to deprive the expanding population of highlanders of the ability to make use of fallow lands in the valleys. 12 Article 2 of the Decree (p. 52), cited after: G. Masson, La misse en valeur des territoires du Cameroun places sous le mandate Français, Paris 1928, p. 37. 13 Ibid. �Land and the environment versus customary and statute laws 41 These lowlands were initially occupied by the Daba (and other inhabitants of the mountainous regions of northern Cameroon) in a spontaneous and rather haphazard manner. This mass movement “toward the valleys” prompted the authorities to legally regulate the phenomenon. The decree of 19 April 1959 already guaranteed the collective right to land in areas “necessary for current and future members of a community”14. However, the legislature was careful not to use even once in this case the term “property”, and instead used the term “possession” or “occupation”. As a result, the new land law did not give traditional local communities ownership rights to the land they used, but maintained (and normalised) only the right to collective use of larger areas of land than was currently effectively utilised. In its adaptation of legal terminology to the social realities of tribal communities, the legislature defined, first and foremost, the term traditionally associated with land tenure – “community”. The decree stated that a community (communauté) is “a collection of people linked by bonds of kinship, living together by adoption or association in a given area”15. In the commentary to the definition, it is suggested that the concept of community refers primarily to ancestral structures (lineage). Significantly, it is stipulated as well that a community thus understood has no legal personality and therefore cannot own land, and possesses only the right to its use. This had profound consequences for the commoditisation (marketization) of the agricultural economy16. The Laws adopted in independent Cameroon (in 1963 and 1966) specified more precisely the relation between a custom-based and state legal system (S. Melone, La parente et la terre dans strategie du developpment, Paris 1972, p. 158) 15 Ibid, p. 159. 16 It should be added that as early as 1927, plans were made for a special procedure to legalise individual rights to land, which was supposed to give it 14 �42 Ryszard Vorbrich still unclear status of land hampered its commoditization (and consequently blocked access to loans). This situation changed with the land reforms of 1974 and 197617, which established terms for obtaining the title to land, and introduced new regulations concerning access to land (and forests) in Cameroon. They also introduced a “system of dominions”, which created three categories of land: areas owned by (domains of) the state or other public authorities, private lands, and so-called. “national domains”18. From the point of view of local communities and their competition for land, of crucial importance were the lands included in the national and private domains. The national domain created a kind of land reserve, areas of which local communities living within traditional tribal structures could seek to have apportioned as community property. Such communities (collectivités coutumières) the quality of a good. This procedure required that an individual seeking to identify and register their property rights mark the site with stakes. On a specified day, an administration official, after informing the leaders of traditional local social structures, conducted a site visit, during which all those present were called on to make known any competing claims. A protocol was drawn up, and parties making competing claims had three months to document and formally present their case. (see Melone, op. cit., p. 160). 17 Ordinance No. 74/1 of 6 July 1974 and Decree No. 76/165 of 27 April 1976. 18 In addition to its unifying function, the reform aimed at establishing “unoccupied lands” that could be managed by the government as an instrument for intensifying agricultural production, especially in the context of its national development strategy. This reform strengthened the sphere of state ownership at the expense of local communities. It resulted in cases of populations of “indigenous peoples” being displaced from the land and property assets they had inherited. Cf. A. Teyssier, O Hamadou, C. Seighnobos, Expériences de médiation foncière dans le Nord-Cameroun, FAO Corporate Document Repository [http:// www.fao.org/docrep/005/y8999t/y8999t0l.htm#TopOfPage] �Land and the environment versus customary and statute laws 43 could be given areas of this category of land for collective use, but only under certain conditions19. Local communities which failed to acquire the status of administrative chiefdoms within a specified timeframe (in the 1970s and 1980s) were threatened with marginalization. They found themselves at a disadvantage in terms of access to land resources deemed part of the “national domain”. At a particular disadvantage were the residents of settlements established in the late twentieth century in the valleys between mountains that were “sandwiched” between larger neighbours. It should therefore come as no surprise that over time (beginning in the early twenty-first century) there intensified a tendency among them to “fight” to become a chiefdom. This was supposed to open up a legal path to obtaining parts of the national domain. An example of such activity is provided by the village of Zakalam (also written as Djakalam) in the Groupement Daba20. This small village (with a population of about 300) is sandwiched between large villages – groups of highland settlements with a long-standing status as chiefdoms: Mandama (to the east), Teleki (also written as Teriki – to the west), Matalao (to the north) and Taski (to the south). 19 As specified in the land decree, “a national domain free of any effective occupation (may be conferred) under a temporary concession provided that it will continue to be developed (utilised). This is a condition for a transition to (a form of) permanent concession and full ownership through the land registry”. (Article I, Decree No.76/165 of 27 April 1976). [http://yaounde.eregulations.org/media/decret%2076-165%20du%20 27%20avril%201976%20fixant%20les% 20conditions%20d%27obtention%20du%20titre%20au%20foncier%20 Cameroun.pdf]] 20 A “groupement” in this case is the equivalent of a district (commune). �44 Ryszard Vorbrich The relationship between Zakalam and Mandama illustrates well a new type of social relations and competition for land in the region of the Mandara massif. Due to a historical coincidence, over the last 30 years Mandama has grown into a political and economic centre in Daba country. In the mid-twentieth century, M.T. (one of the sons of the then-village chief – Mazoum Bay) became the personal chauffeur of the wife of president M. Ahidjo, and the leader’s half-brother – D.T. – was sent to school (on orders of the colonial authorities). Their children, who were educated in the city, currently hold high and influential positions in political, economic, and cultural institutions in the capital and on the regional level. This has given the current village chief (the uncle of these educated Daba elites) access to national decision-making and opinion-forming bodies. This has also allowed the other residents of Mandama to benefit from ties to the wider world. Mandama today has a health centre, two secondary schools, and a Catholic parish, and a new post office and other facilities have been built21. For Mandama, Comité de Developpement du Groupement Daba became the major instrument through which external development funding could be obtained. Its force is in the functional connection between traditional ancestral structures with the structures of the state and the society. The board of the Committee is almost entirely filled with close relations of the present chief Mandama, who are at the same time M.T’s and R.D’s cousins or descendants. The most important of them are placed in the central bodies of the state; R., for example, who is R.D’s son, has a position of power at the office of the president of the republic. 21 Cf. R. Vorbrich, The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (2009), vol. 24, pp. 143-154. �Land and the environment versus customary and statute laws 45 The inhabitants of Zagalam lack such connections. The place was founded by settlers, who in the mid-20th century left the neighbouring mountains for the valley below. My studies conducted in 2004 and 2011 indicate that Zakalam elites think their village is underprivileged when it comes to access to land and to development funding (infrastructural projects). These are controlled by the administration of the region (arrondissement) of Guider and are intercepted by the inhabitants of the much bigger Mandama (with a population of between 1,300 and 1,500). Zakalam people complain of being treated like a periphery of Mandama. It is true that – many years ago (in the 1970s) – an inhabitant of Zakalam was nominated chief by the local administration, but the nomination was defective in substance. It came from Babale – the head of the Mayo Ouolo district – a very powerful, Fulbe feudal lord and a crony of the then president of Cameroon Ahmadou Ahidjo22. Now, thirty years after president Ahidjo stepped down (or in fact was deposed), a nomination like this is no sufficient legitimacy of the chief’s powers and neither does it result in the establishment of a chiefdom. Under the 1977 decree, village chief (lowest rank) nomination is within the powers of the prefect. Therefore, the Chief of Zakalam may not be considered an equal of the chiefs of the neighbouring villages. This affects the status of the whole settlement and its development opportunities. In these circumstances, Zakalam elites sought to obtain the status of a third-class chiefdom. Their efforts were through referring to tradition, namely by exploring the memories of the oldest Babale was president A. Ahidjo’s (a Fulbe by birth) most trusted collaborator. He enjoyed the official status of “spiritual father,” but was also rumoured to be the president’s “personal wizard.” A token of close relations between the two men is the fact that A. Ahidjo built his private residence in the provincial town of Mayo Oulo. 22 �46 Ryszard Vorbrich villagers in order to provide arguments in favour of making Zakalam an administrative entity. Minutes of the meeting (written in poor French) and the appended map are precious documents; they illustrate how important oral tradition is for post-tribal communities in their efforts to document the founding myth of the local community in the process of building their identity vis-à-vis the national identity. They also demonstrate how the founding myth of a local community can be used to boost its legal status and the legitimacy of the local structures of power. The founding myth of a local community is used as a tool in building the status of the group by making it an entity capable of effective competition for land and external resources. The minutes are quoted below – in their original form, which better reflects the spirit of the document. In addition to legal measures, there are initiatives designed to re-design the social organisation of the inhabitants of Zakalam. Like in some of the neighbouring villages, a civil society structure has been established – based not on blood bonds, but on discretionary ties. It is GIC: Des Agro-eleveurs «KASSAF» de Djagalam (Zagalam, Zakalam)23. The association’s statutory objective is to raise the “farming and pastoral awareness” of the local community. The organisation is also a tool in making development resources of the outside world available to the community. In this way, i.e., by referring to tradition (the founding myths of the community expressed by the elders) as well as to elements of “modernity” (GIC-type associations which are organisations of discretionary nature), the inhabitants of Zakalam have formed GIC associations in Cameroon are duly registered and operate under Loi No. 92/006 of 14 August 1992 on groups of joint initiatives (groupe d’initiative commune – GIC). This is key legislation for the formation of civil society institutions. Its Article 4 requires such associations to be open and not to discriminate against anybody on grounds of their tribal identity, religion, gender or ideology. 23 �Land and the environment versus customary and statute laws 47 �48 Ryszard Vorbrich a new social dimension, which can be denoted as post-tribal society. By this term should be understood such a type of society in which the cultural characteristics, world vision, and structural elements typical of a tribal society, including the small scale of social systems, collectivism, and the resultant concept of a human being as subordinate to the community, the predominance of blood ties over voluntary ties and the related principles of loyalty, which in turn are connected with the domination of the ethnocentric attitude, etc., are, in a selective and modified manner, intertwined with institutions and principles imported from western cultural spheres: the relatively large scale of social systems, the idea of the nation as an integrated community, social organization based on the domination of random ties, parliamentarianism, etc24. Bibliography Abé C., Espace public et recompositions de la pratique au Cameroun, Polis/ RCSS/CSSR, v. 13 (2006), Nos. 1–2, p. 29-56. Garine I., Kirdi, in: G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisations africaines, Paris 1968, p. 232-235. 24 Cf. R. Vorbrich, Post-tribal society in Africa: The concept of community and the modernization of tradition (seen from a Polish perspective), in: K. Trzciński (ed.), The state and development in Africa and other regions: past and present. Studies and essays in honour of Professor Jan J. Milewski, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR 2007, pp. 197-206. The concept of post-tribal society more broadly I discuss in: Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce [The Tribal and Post-tribal Africa. Conceptions and figure of the community in old and contemporary Africa], Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012, p. 434. �Land and the environment versus customary and statute laws 49 Lestringant J., Les pays Guider Au Cameroun. Essai d’histoire regionale, Versailles 1964. Lewis I. M., Tribal society, in: D. Sills (ed.), International encyclopaedia of the social sciences, v. 18, Cambridge 1964, p. 245-261. Masson G., La misse en valeur des territoires du Cameroun places sous le mandate Français, Paris 1928. Melone S., La parente et la terre dans strategie du developpment, Paris, 1972. Pierrete H, Esquise phonographique d,un parler Daba. La Mazagway, Yaoundé 1978. Podlewski A., La dynamique des proncipales populations du Nord Cameroun, entre Bénoue et Lac Tchad, Yaoundé, 1964. Southall A. W., The illusion of Tribe, in: R.R. Grinker, S. Lubkemann, Steiner C. (eds.), Perspectives on Africa. A Reader in Culture, History, and Representation, Chichester 2010, p. 83–95. Teyssier A., Hamadou O., Seighnobos C. (eds.), Expériences de médiation foncière dans le Nord-Cameroun, FAO Corporate Document Repository [http://www.fao.org/docrep/005/y8999t/y8999t0l. htm#TopOfPage] Vorbrich R., Ethnic and settlement processes in a refuge territory and forms of social and political organization, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (1988), vol. 5, p. 165-192. Vorbrich R., Daba – górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych [Daba – Impact of History and Ecology on the African Tropical Economy], PTL. Prace Etnologiczne t. 13, Wrocław: PTL 1989. Vorbrich R., Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu [The chief as functionary. Decentralized despotism in the post-tribal society in Cameroon], „Lud” (2004), v. 88, p. 219-236. Vorbrich R., Post-tribal society in Africa: The concept of community and the modernization of tradition (seen from a Polish perspective), in: The state and development in Africa and other regions: past and present. Studies and essays in honour of Professor Jan J. Milewski, �50 Ryszard Vorbrich K. Trzciński (ed.), Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR 2007, pp. 197-206. Vorbrich R., The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (2009), vol. 24, p. 143-154. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce [The Tribal and Post-tribal Africa. Conceptions and figure of the community in old and contemporary Africa], Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012. Résumé Terre et de l’environnement versus les lois coutumières et de loi de l’État. Les pressions environnementales et politiques sur le Daba du nord du Cameroun Mandara massif au Nord-Cameroun est un exemple de la dynamique des processus culturels associés aux différentes méthodes de planification de l’utilisation des terres. Les phénomènes typiques de la région sont examinées dans cette étude comme un exemple Daba groupe ethnique vivant dans le bord sud-est du Massif Mandara dans le sud du Cameroun. Je souligne l’importance des conditions naturelles (l’environnement) et la pression de facteurs politiques pour les formes d’organisation sociale et les façons d’organiser l’espace. Je décris comment la vieille – tribale – formes d’organisation sociale sont confrontés avec les exigences d’une loi de l’État moderne. Pour des exemples précis, je montre comment les paysans forment les structures de la société civile d’être en mesure de fonctionner efficacement dans la société moderne, contribuant à la formation du type de société «post-tribale». �KATARZYNA MEISSNER LES OBJECTIFS NON CACHÉES – LES OBJECTIFS CACHÉES. L’INCOMPATIBILITÉ DES SCÉNARIOS SUR LE CHAMP LOCAL DE LA COLLABORATION DE DÉVELOPPEMENT1 L’introduction Au cours des dernières décennies les deux paradigmes étroitement liés – altruiste et de modernisation ont déterminé l’orientation de la politique de développement. Le premier d’entre eux se donnait pour but (moral !) d’agir pour le bien des autres, le deuxième visait au progrès technique et à la croissance économique. On retrouve leurs manifestations encore chez les décideurs Katarzyna Meissner – Université Adam Mickiewicz à Poznan, L’Institut d’ethnologie et d’anthropologie culturelle Cet article traite des résultats préliminaires du projet «Le milieu rural de l’Afrique en quête des projets de développement. L’étude anthropologique des courtiers locaux du développement au Mali et au Burkina Faso». Le projet a été financé par le Centre National de la Science (la décision numéro DEC-2012/07/N/ HS3/00866). Dans le cadre du projet nous avons mené la première des trois étapes des recherches de terrain parmi le peuple Kurumba qui occupe le nordouest du Burkina Faso. 1 �52 Katarzyna Meissner et les opérateurs de développement qui se focalisent à obtenir des effets souhaités de leurs actions de développement. Actuellement les projets de développement ciblent, à part le transfert de nouvelles technologies et de connaissances spéciales, la mise en œuvre de nouvelles structures et modèles d’organisation sociale à l’exemple de l’Ouest. On évite de formuler les sociétés en développement en termes de «primitives» et «retardées» et on les a remplacés par la devise «de l’égalité» et «du partenariat». Néanmoins on observe chez les opérateurs la tendance à se référer aux « représentations», comme le dirait Edward Saïd (2008), aux images difformes des collectivités locales qui remontent à l’époque coloniale. Dans la littérature on peut retrouver les descriptions de ces représentations, des modèles élaborés de communautés locales qui ont influencé le caractère de la politique locale (à comparer Olivier de Sardan 1993; 1995). Les décideurs et les opérateurs de développement perçoivent les bénéficiaires comme des communautés compatibles qui fonctionnent selon le principe de consensus et de bien public. En conséquence, cela conduit à ne pas prendre en considération ni les différences classiques ni les antagonismes entre les femmes et les hommes, entre les anciens et les jeunes et même, ce qui est pire, à ne pas remarquer les tensions parmi les membres des structures formelles ou informelles telles que : groupes de parenté, de voisins, relations patron-client (sous formes de dyades, de triades et de réseau des courtiers). À l’inverse, on prend les membres de la collectivité rurale pour des individus qui prennent des décisions indépendamment de l’opinion des autres. En réalité, les niveaux de décision, surtout dans le domaine d’introduire de nouvelles solutions économiques (par exemple : la création des caisses de crédit ou des sociétés agricoles et d’élevage), sont très liées – les décisions dépendent aussi bien des opinions individuelles (par exemple : du chef de famille) que des opinions �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 53 collectives (des membres du clan). Les décideurs se référent dans leur argumentation aussi à la spécifique culturelle des collectivités locales (coutumes, croyances, préjugés) en tant que facteur qui traduit le retard et l’aversion par rapport aux innovations de développement. Cependant, contrairement à l’opinion universelle, la logique symbolique et religieuse des collectivités rurales coexiste avec la logique technologique et économique. Néanmoins elle ne s’inscrit pas dans la définition de «la rationalité» du monde occidental. Les bénéficiaires interceptent d’habitude dans cette situation des solutions selon «le principe de sélectivité» et ils les adaptent aux contextes culturels locaux2. Il manque de place dans cet article pour critiquer les paradigmes invoqués et pour traiter des conséquences auxquelles ils mènent. Nous visons à signaler que ces méta-narrations ont masqué partiellement le fait que l’activité de développement est le débouché où les liens et les services sont à vendre (sous forme de projets, de slogans, de devises). Cette activité est simultanément une arène où les différents acteurs locaux de société rivalisent des influences et du prestige qui résulte de leur participation à l’entreprise de développement. L’état néo-patrimonial constitue l’exemple d’une telle adaptation parce qu’il unit les formes traditionnelles du pouvoir avec les formes modernes. Comme l’élément traditionnel on a la structure de maîtrise où le pouvoir considère l’état pour sa propriété et il fonde son administration sur le maintien des clients. Le maîtrise du pouvoir par le courtier de la bureaucratie «moderne», mise en œuvre sur le territoire africain pendant la période coloniale, constitue l’élément adapté. 2 �54 Katarzyna Meissner Le marché des biens et du service c’est-à-dire le projet de développement d’après les bénéficiaires Dans les années 90 du XXe siècle, la réorientation de la politique de développement et la transition des macro-projets3 aux projets réalisés à plus petite échelle démontre la subjectivité croissante de locales structures socio-progressives (par exemple: comités, associations et groupes ruraux) et leur influence réelle sur les objectifs et les directions des entreprises de développement. Les bénéficiaires, vus jusqu’à présent comme des sujets passifs de l’activité de développement, ont gagné le statut des partenaires actifs et de plus en plus conscients de la coopération. Le projet a abouti donc au changement de la forme des relations entre le donateur et les bénéficiaires et il est devenu aussi une occasion pour la confrontation continue des attentes et pour la hiérarchie des besoins des bénéficiaires. Jean Pierre Oliver de Sardan (1993), anthropologue du développement, en analysant les micro-projets réalisés sur les territoires ruraux en Afrique, a conclu que les objectifs de développement des donateurs formulées «sur le papier» diffèrent des objectifs auxquelles visent les bénéficiaires «sur le terrain». Cette divergence est justifiable et inévitable parce qu’elle résulte de la confrontation des intérêts matériels et symboliques de deux parties impliquées dans le projet. Une telle idée a été soutenue par Norman Long (2001), créateur de la perspective centrée sur l’acteur (actor oriented Cette transition résulte des conséquences négatives de la mise en œuvre dans les années 80 des programmes d’adaptations structurales qui ont provoqué la croissance du chômage, la diminution du niveau réel des salaires, l’accès pire à l’éducation et au service médical et aussi la détérioration de l’état de environnement. Par conséquent l’intérêt pour aide de développement (aide fatigue) a diminue de la part des pays du Nord riche ((Médard 2007, 11). 3 �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 55 perspective). Il a traité le projet comme un type spécifique des interactions sociales où les deux catégories des sujets se confrontent face à face. Selon lui, d’un côté il y a les opérateurs du développement dits «développeurs» qui représentent l’aisance et qui possèdent une vision relativement cohérente de la politique de développement. De l’autre côté il y a les bénéficiaires dits «développés» qui viennent d’habitude du monde de l’indigence. Les premiers d’entre eux se donnent pour but de transmettre le savoir, le plus souvent sous forme de cours ou de formation. Les deuxièmes – préfèrent les biens résultant des entreprises de développement (Vorbrich 2013, 17). Richard Vorbrich (2010, 154), anthropologue culturel, remarque que le terme «projet» est pour les bénéficiaires comme une clef qui ouvre la porte au monde des biens et qui facilite à puiser dans les possibilités jusqu’à présent inconnues. Une telle conceptualisation du projet s’appuie sur la confrontation pertinente des objectifs des scénarios des projets de développement où le rôle essentielle jouent les courtiers du développement4. D’une part les courtiers sont entre les donateurs et les institutions de développement devant lesquelles ils représentent la communauté et ils expriment les besoins de cette communau4 Le phénomène de courtier dans le contexte des entreprises de développement a été entamé dans les années 60 et 70 du XXe siècle (Boissevain 1974; Thoden van Velzen 1973). Pourtant la notion de «courtier du développement» et celle «d’agent du développement» sont introduits dans le langage anthropologie à partir des années 90 et on les traite comme synonymes (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993; Neubert 1996). La conceptualisation de courtier au niveau des sociétés locales est liée avec la multiplication des transferts d’aide dans le dernier quart de siècle. Cela a provoqué, entre la fin du XXe et le début du XXIe siècle donc au moment où le projet du développement constitue une forme typique de la réalisation de politique de développement, l’apparition et la cristallisation du sujet local opérant sur l’arène locale qui est le courtier à se procurer des ressources extérieures pour l’espace sociale avec laquelle il s’identifie. Il représente (en théorie en tout cas) la société locale et exprime ses besoins auprès des structures de soutien et de financement (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993). �56 Katarzyna Meissner té. D’autre part, ils sont entre le reste des membres de communauté et les bénéficiaires auxquels ils donnent la possibilité de distribuer les biens découlant de la coopération de développement. En fonctionnant à la jointure du monde global et local, les courtiers sont responsables de créer une image des bénéficiaires que les institutions de développement attendent. Dans ce contexte la tâche des courtiers consiste à formuler la hiérarchie de besoins des bénéficiaires d’une telle manière qu’ils s’harmonisent avec les solutions proposées par les bienfaiteurs et qu’ ils opèrent le transfert des biens5. Selon Thomas Bierschenk (1991: 4), sociologue du développement, la distribution d’aide ne s’appuie pas sur l’existence de l’infrastructure qui facilite aux animateurs du projet l’arrivée sur place mais justement sur le fonctionnement des courtiers-acteurs actifs qui créent une sorte «d’entrées» et «de sorties» pour les entreprises locales de développement réalisées sous forme des projets6. 5 Grâce à l’engagement à le courtier ils ont l’accès à «la rente du développement». C’est de cette façon que l’on détermine les différentes types de paiement, les pots-de vin où les champs de détournement qui découlaient de l’activité d’aide et qui étaient interceptés par les courtiers (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993). 6 Jeremy Boissevain (1974, 147) a déchiffré l’une des stratégies les plus anciennes de s’entremettre dans l’interception des biens. Il a déterminé le courtier du développement en tant qu’ «un entrepreneur» professionnel qui manipulait les personnes et les informations afin d’atteindre ses propres profits. Selon Boissevain, la base d’ opération des courtiers est la création et le maintient des contacts étendus avec les personnes qui contrôlent la redistribution des biens découlant d’opérations de développement. Dans ce contexte Boissevain distingue «les patrons» (patrons) qui contrôlent «le premier degré» des ressources tels que la terre, le travail ou l’argent et «les courtiers» (brokers) ayants «les ressources de deuxième degré», à savoir les contacts avec ceux qui contrôlent les ressources de premier degré. �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 57 Notre informateur principal que l’on appelera ici Aziz7 était l’un de ces courtiers et il fonctionnait dans la région de Sahel au nord-ouest de Burkina Faso. Il a commencé sa vie adulte comme courtier entre la filiale burkinabé de la Croix Rouge et les compatriotes. Pendant presque 30 ans de coopération il a noué des contacts, des connaissances et des amitiés à la portée supra-locale, supra-régionale et internationale. Aziz pouvait se venter d’une très bonne connaissance du français, du baccalauréat et d’avoir terminé les cours : ethnographique, de musée et archéologique. Il était l’exemple de cette classe de courtiers qui a accentué les besoins de communauté dans des contextes convenables en fonctionnant entre le monde local et global. En l’occurrence ce contexte constituait notre arrivée à Nenglélé afin de reconnaître le potentiel de développement et d’analyser les projets de développement8 menés jusqu’au présent. En connaissant notre intérêt anthropologique de recherche, Aziz s’est présenté en tant qu’une personne avec l’expérience dans la réalisation d’entreprises internationales de développement9 et aussi en tant 7 En raison de protéger les informateurs nous avons chiffré leurs prénoms. Les informations relevées pourraient leur nuire. De plus nous avons inventé la dénomination fictive Nenglélé pour la communauté où nous avons mené les recherches. En outre nous évitons exprès de donner les noms propres des groupes locales, des comités, des institutions de développement mais aussi des organisations étrangères non gouvernementales (surtout celles de Pologne) dont l’activité on examine. Il est à craindre que les informations présentées peuvent parvenir à eux ce qui pourrait provoquer la rupture de coopération et de contacts sur le terrain. 8 C’était la version officielle et très générale du projet que nous avons présentée aux pouvoirs administratifs (préfet) après notre arrivée à Nenglélé. Le préfet nous a garanti la possibilité de mener les recherches et il nous a promis d’aider à chercher le guide et l’informateur convenable en même temps. C’est ainsi que nous avons rencontré Aziz. 9 À titre d’exemple, en 2010 il a coopéré avec les membres d’une société africaine pendant la création de la bibliothèque et du centre culturelle pour les �58 Katarzyna Meissner qu’un activiste local agissant pour le développement de la communauté locale10. Il nous a rassuré de mettre à notre disposition ses contacts, son temps et sa voiture pour qu’on puisse obtenir des informations. Quand on l’a informé de ne pas pouvoir louer ni chauffeur ni voiture, il a constaté d’avoir compris notre situation et de ne pas s’attendre au payement11. Il a remarqué que «l’argent se finit un jour et ce sont de bonnes relations qui restent et qui apporteront des profits dans l’avenir». Aziz savait que le plus il faisait pour nous plus nous serions dépendant de lui, nous lui récompenserions et même on deviendrait «son anthropologue» (Rabinow 2010, 79) – en l’occurrence on deviendrait son partenaire dans le projet de développement12. Il a ajouté qu’il possédait une longue expérience dans la collaboration avec les anthropologiques (avec ceux de Pologne aussi) et qu’il avait avec eux non seulement des relations professionnelles mais aussi amicales. Selon lui «on ne demande pas d’argent des amis étrangers (…) il enfants et pour les jeunes. De 2007 il est engagé à le courtier dans les projets d’aide et de développement réalisés par les organisations non gouvernementales et missionnaires de Pologne. Le bâtiment de l’école et le puits sont le fruit de cette collaboration. Dans les années les plus proche on planifie un autre investissement, à savoir la réparation du barrage interrompu sur la rivière et la restauration du réservoir d’eau. 10 En 2002 il a initié la formation d’association dans le dessin de soutenir l’alphabétisation des adultes (l’enseignement de compter, de lire et d’écrire dans la langue choisie). Pendant douze ans de son fonctionnement l’association a crée 32 endroits éducatifs et a rassemble 956 apprenants. 11 Il a demandé le remboursement des coûts de fonctionnement de sa voiture et d’essence consommé pendant nos voyages. 12 Après deux semaines de coopération sur le sujet de projets du développement Aziz nous a suggéré de trouver une organisation non gouvernementale en Pologne pour réaliser le projet à Nenglélé parce que les habitants possédaient l’expérience et ils étaient volontiers à coopérer. Ils leur manquait uniquement le soutien financier. Il a ajouté encore que ses amis polonais avaient déjà entrepris telles démarches. �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 59 faut les bien recevoir parce qu’ils pourront faire quelque chose pour lui dans l’avenir»13. L’engagement d’Aziz dans la réalisation des entreprises de développement était pour lui non seulement une activité qui lui faisait honneur (il avait d’ailleurs l’habitude de le souligner en disant «Ça me fait honneur») mais aussi une occasion pour réaliser ses buts, pour obtenir des profits provenant de la redistribution des ressources interceptées et pour créer le système néo-patrimonial local14. La sentence «si tu a quelque chose dans la main, partage-toi avec les autres» illustre très bien ce système. Elle reflète aussi le principe fondamental de fonctionnement dans le projet qui repose sur une chaîne spécifique de rendre mutuellement les services et d’échanger les dons et sur la gentillesse entre le courtier (le patron) et ses proches collaborateurs (les clients). En agissant selon leur propres «modèles de rationalité» (Long 2001), les courtiers les utilisent ainsi pour réaliser leur buts cachés dans le cadre des projets de développement. C’est pourquoi le système patron-client n’est pas perçu comme un phénomène «impudique» mais – comme l’indique Nicolas van de Wall (2005, 51)– il résulte de la spécificité culturelle de la forme principale d’organisation sociale en Afrique, à savoir le tribu et le clan. Pour cette raison la portée des systèmes entre Aziz et ses clients dépassait les personnes engagées dans la réalisation des projets de développement en embrassant les membres du clan de courtier largement compris. 13 L’utilisation de catégorie de «bonnes relations» ou «d’amitié» joue en rôle important dans les entreprises de développement. John Durston, anthropologue social, il constate que l’amitié au niveau des projets de développement est uniquement instrumentale. On peut la comparer à la relation patron-client donc elle ne sert qu’ à la réalisation de profits financiers et/ou symboliques (Durston 2001). 14 Jean Françis Bayard (1989) et Jean François Médard (1991) ont utilisé la notion de «clientélisme de développement» pour déterminer cette pratique. �60 Katarzyna Meissner Les avantages de la parenté ou de l’apparentement avec Aziz avait une étendue extrêmement large : des prêts accordés une seule fois pour monter un petit commerce15, par le financement de l’éducation de proches parents16 à la réception des enfants «au service» ou pour la formation17. Parfois la possibilité de faire connaissance avec le partenaire étranger d’Aziz était déjà une sorte de profit parce qu’elle constituait aussi une occasion pour le transfert des biens18. Edmund Leach (1982), anthropologue social, a suggéré de voir la stabilité du système patron-client d’une perspective différente, à savoir la capacité à contracter une dette. Quand ce système s’anime, les deux parties se transmettent les dons – au sens matériel ou à un autre. Pendant le reste de périodes il y a uniquement le sentiment de l’engagement non-payé – chez le client il a la forme Aziz a prêté de l’argent deux fois à son neveu pour ouvrir un petit magasin alimentaire. Le neveu a géré mal son petit commerce et par conséquent il a fait faillite. Il était incapable de rendre de l’argent emprunté donc il a travaillé pour s’acquitter de ses dettes. Il était un bras second au camping local géré par Aziz et aussi son serviteur (il faisait le ménage et lavait sa voiture). Il jouait le rôle de «garçon de course» et il colportait une rumeur. Son comportement était souvent l’objet de plaisanteries et de moqueries de la part de son oncle. Parmi quatre femmes d’Aziz deux d’entre elles ont reçu le soutient financier pour ouvrir un petit commerce (la production et la vente des beignets) 16 La troisième femme d’Aziz a reçu le soutien financier pour terminer l’école des infirmières et puis grâce aux contacts de son mari elle a trouvé le travail dans le chef-lieu de district. La quatrième femme a commencé l’éducation dans la même ville grâce au soutien financier. 17 Aziz entretenait la fille de son ami. Elle a aidé sa femme dans les taches domestiques. En revanche Aziz payait pour l’éducation et l’alimentation de cette fille. 18 Dans cette situation Aziz proposait souvent de petits tours dans la région pendant lesquels nous avons rendu la visite à ses amis. Pendant le trajet Aziz racontait des histoires sur leur situation matérielle difficile et sur leur problèmes de santé. Il soulignait en même temps son petit soutien financier à l’occasion de chaque rencontre avec eux et il nous suggérait d’une manière assez explicite de faire la même chose. Le refus de notre part serait une grande maladresse. 15 �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 61 d’endettement moral tandis que chez le patron (le courtier) c’est la conscience d’avoir «une créance». La capacité à créditer les engagements matériels et surtout morales détermine la position du curtier – elle accroît son prestige et fait de lui un contractant désiré dans les entreprises prochaines de développement. Dans ce contexte, l’utilisation de la stratégie du patronage augmente non seulement les profits financiers mais avant tout elle renforce la position sur l’arène locale. Par la suite Aziz, grâce aux plusieurs systèmes patron-client avec les locaux et grâce aux contacts et à l’amitié avec les européens – il était perçu par les cohabitants comme une personne importante et puissante19. Son surnom «blanc-noir» le prouve le mieux. Ce jeu des mots «blanc-noir» déterminait la façon d’être d’Aziz. «Blanc-noir» celest une personne qui veut se communiquer avec ses compatriotes en langue européenne, qui fait la connaissance avec de nouveaux venus de l’Ouest, qui s’habille selon le modèle occidental et qui possède «les choses modernes» – le synonyme de la richesse20 (par exemple : voiture, ordinateur, téléphone, maison en pierre taillée). «Blanc-noir» est perçu en tant qu’une personne développée – a joungana-téme – ce que en langue koromfé signifie «quelqu’un qui était enfermé et qui est sorti de cet enfermement». Cela se laisse voir dans l’acceptation des changements progressifs comme par exemple les coutumes et dans le cas d’Aziz elle concerne la déclaration à soutenir 19 Pendant nos conversations avec les habitants ils parlaient d’Aziz comme suit : «Il est important», «Il est membre de plusieurs associations», «C’est une personne qui sait mobiliser et qui fait comprendre» , «Il est écouté par les autres». 20 Parmi les personnes interrogées, apparaissent deux catégories de richesse. La première, c’est la richesse traditionnelle, qui se manifeste par la présence d’un grand nombre de «choses anciennes» (akan kone), tels que : du mil, du bétail et de l’or. Deuxièmement, la richesse modernes liés à l’acquisition de «nouvelles choses» (akan felen), provenant du monde extérieur qu’ils peuvent acheter pour de l’argent. �62 Katarzyna Meissner l’interdiction de l’excision qui est officiellement interdite au Burkina Faso21. Un projet – plusieurs objectifs Le désaccord entre les objectifs du projet exprimées «sur le papier» avec celles auxquelles visent les bénéficiaires «sur le terrain», nous l’avons observé à Nenglélé pendant la surveillance des préparatifs à la revitalisation du musée régional. Cette entreprise constituait l’introduction au projet du développement du tourisme local (le projet était prévu pour 3 ans) – l’exposition promouvant les valeurs culturelles et archéologiques de la région22 allait être fondé dans le siège rénové du musée. Aziz était l’auteur de cette entreprise et avec un ami volontaire de France, ils ont reçu la promesse de la financer du côté de Ministère de la Culture au Burkina Faso. Le critère indispensable à remplir par les bénéficiaires était de former le conseil d’administration «compétent, dynamique et responsable» comme le ministère le souhaitait. La direction actuelle et le reste du personnel fonctionnait invariablement depuis 10 ans (!) et ils n’ont rien fait pour le développement du musée ce qui a provoqué finalement sa destruction. Toutefois il y avait encore un problème dans cette situation parce que le président de l’administration ne voulait pas démissionner. 21 Le fait que Aziz était pour l’interdiction de l’excision a forcé la deuxième d’Aziz à exciser leur fille en cachette. Elles ont quitté la maison d’Aziz pour quelques semaines. Après cette période la femme d’Aziz est revenue mais leur fille était morte et ils l’ont enterré la même nuit. Malgré son attitude d’adversaire de l’excision, Aziz n’a pas divulgué cette nouvelle. Finalement ils ont annoncé qu’elle était morte à cause d’une maladie gastrique non identifiée. 22 Les stations archéologiques présentant l’art rupestre et le traditionalisme culturel relativement maintenu chez le peuple Kurumba. �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 63 Aziz était mécontent d’un tel déroulement des événements et il cherchait une solution efficace. En profitant de sa haute position à Nenglélé, il a commencé à s’allier avec les participants stratégiques du projet : le mer et le chef. Jusqu’au présent ils n’étaient pas engagés directement dans le travail du musée mais avec l’apparition de nouvelles possibilités ils jouaient le rôle des parties prenantes. Le mer, en raison de son poste, tenait à la gestion efficace du projet parce que le Ministère de la Culture de Burkina Faso allait verser l’argent promis sur le compte du bureau de la commune. De plus, conformément aux nouvelles exigences du ministère, le représentant du pouvoir local devrait siéger dans le conseil d’administration du musée. Ce représentant aurait l’impact sur le travail du musée mais également l’accès réel aux sources de financement. D’après les nouvelles directives il y avait aussi la place pour le chef qui jouerait le rôle d’honneur du gardien de la tradition. Grâce à cette fonction, il légitimerait sa position et il aurait la possibilité de contrôler le travail de la direction d’autant plus que dans ses structures il y aurait des représentants de l’administration nationale à laquelle il n’avait pas de confiance. Pendant les négociations auxquelles nous avons participé, Aziz racontait des histoires sur les incorrections commises par le président, entre outres ses visites régulières dans le débit de boissons. Néanmoins il était beaucoup plus difficile d’obtenir les informations sur Aziz et ses motifs de l’engagement au changement de la direction surtout qu’il rejetait ouvertement le poste du président23. Pourquoi tenait-il tellement à la réalisation du projet? Il s’est avéré, après quelques semaines de notre observation que derrière le scénario de la revitalisation du musée se cachait la possibilité 23 Comme il a constaté tout seul, cela lui a donné une plus grande aisance d’exprimer l’opinion et a éloigné de lui les soupçons d’avoir opéré pour son intérêt personnel. �64 Katarzyna Meissner d’accumuler les mesures financières. Dans la version officielle du projet proclamée aux habitants, la question du prime pour le coordinateur local surveillant la revitalisation du musée n’a pas été mentionné. Cette fonction a été confié bien évidemment à Aziz. Pendant les rencontres avec le mer et le chef, Aziz soulignait la mauvaise réputation du président précédent auprès des certains milieux diplomatiques24 et ses lacunes en compétences linguistiques (manque du français courant lu et écrit) ce qui rendait plus difficile la collaboration avec les partenaires étrangers25. Il soulignait également la disparition tantôt des cotisations26 de caisse du musée et tantôt des meubles du siège muséal (5 chaises, 3 bancs et une table). Tout ceci était fort désavantageux pour le mer parce que la caisse s’est située dans le mairie et l’équipement avait été offert par le ministre de la culture il y a quelques années27. Après 24 Il ne s’agit pas ici d’une simple connaissance de la langue des opérateurs, mais plutôt de la capacité à se servir de la rhétorique et de l’axiologie du discours de développement, par exemple par accentuer la situation des groupes marginalisés 25 Dans les années 1998-1999 le président a travaillé comme aide-cuisinier à l’ambassade d’Allemagne à Ouagadougou. En profitant de cette situation, il a demandé de financer le projet de la construction de deux maisons pour les enseignants travaillant à Nenglélé. Il a reçu une donation de 700000 francs CFA (environ 10670 euros). Pour cette somme on pouvait construire à l’époque deux maisons en pierre taillée. Quand la délégation de l’ambassade est venue afin de le vérifier, au lieu de maisons de pierre taillé il y avait des maisons en brique de boue et avec le toit de tôle dont le coût de construction a été estimé à 70000 francs CFA (1067 euros). Le cuisinier et l’argent ont disparu. Après un an et demie le président est revenu à Nenglélé et il habite jusqu’au présent dans une des maisons pour les enseignants. Depuis lors toutes les demandes de soutien financier adressées à l’ambassade d’Allemagne ont été rejetées parce que sur le document il y avait la signature du président. 26 Il a contacté le trésorier du musée et l’a prévenu des conséquences découlant de la fraude des cotisations. Malgré sa signature sur les chèques, le trésorier a constaté que le président les avait retirés. 27 Quand on lui a posé la question sur la disparition des meubles, le président a répondu : «les termites les ont mangés». �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 65 deux mois de négociations le président a finalement renoncé et le nouveau conseil d’administration a été convoquée. Le préfet est entré en fonction du président, le mer est devenu son adjoint, le rôle du membre d’honneur a été confié au chef et Aziz a gardé le poste de conservateur et de guide28. Conclusion La situation présentée ci-dessus constitue l’un des plusieurs exemples de divergence entre les objectifs non-cachées («sur le papier») et les objectifs cachées («sur le terrain»). Ce sont les échos des paradigmes : altruiste et de modernisation qui résonnent encore et sont à l’origine de cet état de choses. Pour cette raison les décideurs et les coordinateurs des projets de développement prennent toujours des positions extrêmes. D’un coté ils romantisent les revendications «éloignées» transmises par le courtier, de l’autre – ils maintiennent la tendance à essencialiser le développement et de le considérer comme une entreprise monolithique dirigée d’en haut. Par conséquent, l’utilisation de ces deux modèles de la politique se tourne contre les objectifs visées et contre les effets des projets de développement. Norman Long qu’on a cité déjà, a suggéré de voir le projet sous une autre optique – celle des bénéficiaires et non pas de donateurs. Ainsi on remarquera la contextualité locale de la pensée et de l’interprétation les processus de développement. D’habitude les objectifs des décideurs et des opérateurs du développement sont abstraites et nos recherches le confirment. Comme l’exemple du président précédent le montre, il ne visait ni à la promotion de la région ni au développement du À part eux, les quatorze membres encore ont siégé dans le conseil d’administration. 28 �66 Katarzyna Meissner tourisme mais uniquement au transfert des fonds promis par le ministère. En l’occurrence l’accès aux biens découlant de l’activité de développement était l’objectif cachée des bénéficiaires29. Pour arriver à ce fin ils profitaient des scénarios proposées par donateurs tels que la formation de nouveaux cadres dirigeants. Néanmoins ce n’était qu’une solution temporaire puisqu’on la suspendait au moment de terminer le projet. Pendant les élections de nouveau conseil d’administration, les bénéficiaires ont constaté plusieurs fois qu’ «on peut le changer toujours» et que l’essentiel était d’obtenir de l’argent. Malheureusement cette divergence dans les objectifs des scénarios du projet entraîne la précarité ou l’échec. En général, avec la fin du projet et la disparition des animateurs, les scénarios sont oubliés et il reste aux bénéficiaires d’ attendre aux rôles prochains à jouer. Bibliographie Bayard, J.-F. 1989. L’État en Afrique. La politique du ventre. Paris: Librairie Fayard. Bierschenk, T. 1991. Les projects et les politiques de développement sont-ils des préoccupations légitimes de l’anthropologie?. Bulletin de l’APAD. 1. 12-14. Bierschenk, T. & Olivier de Sardan, J.P. 1993. Les courties locaux de développement. Un programme de recherche’. Bulletin de l’APAD. 5. 71-76. Boissevain, J. 1974. Friend of friends. Networks, manipulators and coalition. Oxford: Basil Blackwell. Durston, J. 2001. Social capital –part of the problem, part of the solution. Its role in the persistence and overcoming of poverty in Latin America and the Caribbean. Ms. Santiago: University of Michigan. Ryszard Vorbrich traite de cette conceptualisation des projets de développement plus largement (2013). 29 �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 67 Leach, E. 1982. Social anthropology. Glasgow: Fontana. Long, N. 2001. Development sociology. Actor perspectives. London-New York: Rutledge. Médard, J.-F. 1991. Etats d’Afrique noire. Formation, mécanismes et crise. Paris: Karthala. Médard, J.-F. 1996. Partimonialism, neo-patrimonialism and the study of the post-colonial state in Subsaharian Africa. In: H. Secher Marcusen (dir.) Improved natural resource management – the role of formal organizations and informal networks and institution. Occasional Paper no 17. Danemark: Roskilde University. 76-96. Médard, J.-F. 2007. Nouveau acteurs sociaux, permanence et renouvellement du clientélisme politique en Afrique Subsaharienne, Cadernos de Estudos Africanos 13/14. 11-26. Neubert, D. 1996. The role of local brokers in the development system. Experience in self-help project in East Africa. Bulletin de l’APAD, 11. 2-11. Olivier de Sardan, J.-P. 1993. Les courtiers locaux du développement. Bulletin de l’APAD. 5. 71-76. Olivier de Sardan, J.-P. 1995. Anthropologie et développement. Essai en socio-anthropologie du changement social. Paris-Marseille: Karthala. Rabinow, P. 2010. Refleksje na temat badań terenowych w Maroku. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Said, H. 2005. Orientalizm. Poznań: Zysk i S-ka. Thoden van Velzen, H.U.E. 1973. Robinson Crusoe and Friday: strength and weakness of the big man paradigm. Man 8. 592-614. Vorbrich, R. 2010. Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym. Przypadek Kamerunu. Lud 94. 143-158. Vorbrich, R. 2013. Zróbmy coś – dajcie coś. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych. Etnografia Polska 57(1-2). 9-22. Wall van de, N. 2005. African Economies and the Politics of Permanent crisis 1979-1999. New-York: Cambridge University Press. �68 Katarzyna Meissner Summary Public targets – hidden targets The discrepancy between transcripts in the local field of development cooperation The article presents the preliminary results of ethnographic field research that I conducted among the Kurumba living in the north-western Burkina Faso. It will answer the question of how agents of development – a special group of beneficiaries of development projects – carry hidden transcripts for maximizing the benefits sources (both material, financial and symbolic) following from development cooperation. During a two-month stay in the municipality that for the publication purposes I called Nenglélé I watched the practice of a particular development agent, whom for the purposes of this article I called Aziz. �KONRAD CZERNICHOWSKI REASONS OF THE CONFLICT IN THE CENTRAL AFRICAN REPUBLIC (2012-2014) The Central African Republic is the country, in which the only advocates are fruit, captains are fish and gendarmes are birds (Central African saying)1 1. Introduction The Central African Republic has been considered a fragile state for many years. The Fund for Peace prepares every year a ranking of failed states on the basis of 12 criteria: demographic pressures; massive movements of refugees or internal displaced persons; vengeance-seeking group grievance; chronic and sustained human flight; uneven economic development; poverty, sharp or severe economic decline; legitimacy of the state; progressive deterioration of public services; violation of human rights and rule of law; security apparatus; rise of factionalized elites and intervention of external actors. In the case of the Central African Cited after: R. Wieczorek OFM Cap., Listy z Serca Afryki, Kraków 2002, p. 52. Avocado is in French avocat, the same as advocate. Capitaine is a popular name of fish, which occur in the Central African Republic and Cameroon, and weigh dozens of kilograms. Tisserin gendarme is a name of an African bird, known in English under the name of village weaver. 1 �70 Konrad Czernichowski Republic the situation of movements of refugees (9.8 points with 10.0 meaning the state totally failed), security apparatus (9.7), the shortage of public services (9.5), intervention of external actors (9.4), uneven social and economic development (9.2) and emerging factions (9.1) look the worst. According to Fr. Jerzy Kiebała OFM Cap., who was a missionary there, students of the university in Bangui are mostly sons and daughters of ministers and those who have money. The number of students coming from the bush is marginal2. In 2013 the country was classified on the nineth position out of 178 states3, which puts it on a high state of alert. It went down from the eighth place in 20084. However, the ranking did not take into consideration the chaos emerged after Michel Djotodia’s coup d’état in March 2013 and his resignation in January 2014. The state will probably go up in this ranking. It is even worse in the ranking of simplicity of doing business. According to the World Bank’s report “Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises”, the Central African Republic holds the last but one position5. In 2009 it was classified on the 180th place, that is eight places higher6. The aim of this article is to determine the actual reasons of the armed conflict. 2 The interview of the Movement “Maitri” with Fr. Jerzy Kiebała OFM Cap. made on 1.05.2007 in Wrocław. 3 The Failed State Index 2013, in: http://ffp.statesindex.org/rankings-2013sortable (accessed: 18.02.2014). 4 K. Czernichowski, Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce, „Afryka” (2009), No. 29-30, pp. 143-147. 5 Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises, World Bank, Washington 2013, p. 3. 6 K. Czernichowski, Bezpośrednie…, op. cit., pp. 143-147. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 71 2. Coups d’état in the Central African Republic The state has been experiencing numerous coups d’état, terror, killings, riots, violations of human rights since its independence in 1960. The most bloody dictator was Colonel Jean-Bédel Bokassa (1921-1966). In 1966 he overturned David Dacko (19302003), whose uncle he was (therefore some people saw in this coup nothing else but a familiar dispute). The political reason was the establishment of political relations with China by Dacko (which Bokassa did not like), as well as corruption within the government7. His coronation as emperor cost a lot of the state’s income8. He ruled the country authoritatively till 1979, when Dacko was restored to power with the help of the Frenchmen. In 1981 another coup d’état took place with General André Kolingba as the new leader. His rule could be characterized by nepotism. He introduced friends and members of his ethnie Yakoma to the head of strategic institutions. At the end of his presidency people with such roots were chairmen of 80 per cent of public companies9. In 1993 the first and the only to this day democratic elections were held. Ange-Félix Patassé was chosen the President10. His rule was however less democratic11. R. Kapuściński, Gdyby cała Afryka…, Agora, Warszawa 2011, p. 253. R. Oliver, A. Atmore, Dzieje Afryki po 1800 roku, Warszawa: Książka i Wiedza 2007, p. 354. 9 The Central African Crisis: From Predation to Stabilisation. Africa Report No°219, 17.06.2014, International Crisis Group, p. 1. 10 M. Tul, Przewrót w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polish Centre for African Studies” (2013), April – June, p. 26. 11 The Central…, op. cit., p. 1. 7 8 �72 Konrad Czernichowski In 2003 another coup d’état was lead by François Bozizé, the former army chief and Patassé’s collaborator12. Nevertheless, he did not contribute to the establishment of peace and security. He sought help in maintaining his power overseas. As a result the Mirage aircraft from France made raids on the North of the Central African Republic. Bozizé’s advisor was a businessman Didier Pereira, who lived in South Africa for 20 years. He mediated in the talks of the President of the Central African Republic with the President of South Africa (Jacob Zuma) about the supply of weapons. It was not realized because of legal obstacles on the side of South Africa13. The President of Chad, Idriss Déby, also gave his support to Bozizé by sending a contingent of soldiers14. In December 2012 rebel groups, mainly from Chad and the Sudan, under the common name “Seleka” (the word means in the language of Sango “covenant”15, it can also come from the French “séléction” – “choice” or “selected”16, because Sango has many loanwords from French17), initiated the uprising against 12 R. Wieczorek OFM Cap., Pęknięte Serce Afryki, Kraków: Wydawnictwo Serafin 2006, p. 23. 13 M. Koziński, Obecność wojsk RPA w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polish Centre for African Studies” (2013), April – June, pp. 20-21. 14 L. Lombard, Is the Central African Republic on the Verge of Genocide?, in: http://africasacountry.com/is-the-central-african-republic-on-the-verge-ofgenocide/ (5.12.2013 r.; accessed: 21.08.2014). 15 P. Bouckaert, ‘We Live and Die Here Like Animals’, in: http://www. foreignpolicy.com/articles/2013/11/13/we_live_and_die_here_like_animals_ central_african_republic_muslim_christian_violence (13.11.2013 r.; accessed: 30.08.2014). 16 R. Wieczorek OFM Cap., W RCA nie chodzi o religię, in: http://www.stacja7. pl/article/2468/W+RCA+nie+chodzi+o+religi%C4%99 (7.02.2014 r.; accessed: 24.02.2014). 17 R. Modelski OFM Cap., Koktajl misyjny, Kraków – Poznań: Sorus 2010, p. 13. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 73 Bozizé18. South Africa reinforced its troops to 200 soldiers19. In March 2013 Seleka mastered the capital Bangui and the rebels’ head Michel Djotodia took power. French media published that his security adviser was a former French army officer. Djotodia’s rule, which lasted less than one year, was characterized by looting and chaos. The new President usurper increased extraordinary expenses. During the unrest, the ministers of his government spent public money on expensive trips to Europe, India, Qatar, South Africa and Senegal20. François Bozizé fled abroad. Unlike previous coups d’état, this one was strongly condemned by the international community21. The African Union sent MISCA troops (the African-led International Support Mission to the Central African Republic, French: Mission internationale de soutien à la Centrafrique sous conduite africaine), which replaced MICOPAX22 (the Mission for the Consolidation of Peace in Central African Republic, French: Mission de consolidation de la paix en Centrafrique). MICOPAX had been coordinated by ECCAS (Economic Community of Central African States) and had consisted of Chadian, Gabonese, Equatorial Guinean, Cameroonian and Congolese (from Congo-Brazzaville) soldiers. France supported MISCA with two M. Tul, op. cit., p. 25. M. Koziński, op. cit., p. 21. 20 The Central…, op. cit., pp. 3-6. 21 Compare: M. Tul, op. cit., p. 25. 22 R. Marchal, Central African Republic: Back to War Again?, in: http:// theglobalobservatory.org/component/myblog/central-african-republicback-to-war-again-/blogger/Roland%20Marchal/ (12.09.2013 r.; accessed: 30.08.2014). 18 19 �74 Konrad Czernichowski thousand soldiers23 within the operation “Sangaris”24. Only in December 2013 one thousand people were killed. As for 1 August 2014, 927 thousand people had to flee25. During peace talks in N’Djamena in January 2014 Michel Djotodia resigned. He is now in Benin, where he was granted asylum. As reported by the International Crisis Group in 2014, he lives in a comfortable environment – he has a farm, is building a house on the outskirts of Cotonou and is protected by Beninese soldiers26. Catherine Samba-Panza, a lawyer, a former mayor of Bangui27 and an activist for women28, was meanwhile elected the interim head of state. It is the third woman in the presidency (though temporary – elected for one year) in the African history, after Ellen Johnson-Sirleaf from Liberia and Joyce Banda from Malawi. Her task is to stabilize the situation in the country, so that free presidential elections can be held. A. Jaulmes, La France envoie 400 soldats supplémentaires en Centrafrique, in: http://www.lefigaro.fr/international/2014/02/14/01003-20140214ARTFI­ G00377-la-france-envoie-des-renforts-en-centrafrique.php (14.02.2014 r.; accessed: 30.08.2014). 24 Opération Sangaris, in: http://www.defense.gouv.fr/operations/ centrafrique/operation-sangaris/operation-sangaris (10.12.2013 r.; accessed: 30.08.2014). 25 CAR: When refugees become more than statistics, in: http://www.unocha. org/top-stories/all-stories/car-when-refugees-become-more-statistics (7.08.2014 r.; accessed: 22.08.2014). 26 The Central…, op. cit., s. 4. 27 I. Cywa, Komentarz: Konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej: Krwawe „Serce Afryki”, in: http://www.pcsa.org.pl/products/komentarz%3a-konfliktw- re p u b l i c e - % C 5 % 9 B ro d kowo a f r y k a % C 5 % 8 4 sk i ej % 3 a - k r w awe %E2%80%9Eserce-afryki%E2%80%9D-/ (accessed: 22.02.2014). 28 G. Warner, War in Africa: Faith or Economics?, Radio “Interfaith Voices”, 6.03.2014. 23 �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 75 3. Arguments in favour of the religious nature of the current conflict The conflict in the Central African Republic is sometimes called a religious war between Christians and Muslims. One can encounter, among others, the following sentences in the world media: The killings of at least 30 people Wednesday by Muslim rebels who stormed a Catholic church in the Central African Republic marked the latest escalation of religious violence gripping the conflict-torn nation29. A cycle of violence in the Central African Republic is quickly degenerating into a religious conflict between Christians and Muslims, amid a deteriorating humanitarian crisis, church leaders and U.N. officials warn30. Thursday’s violence is thought to have begun when Christian militias, loyal to the CAR’s ousted President Francois Bozize, launched multiple attacks from the north – sparking retaliatory attacks from mainly Muslim armed fighters loyal to the new leadership31. Seleka consists mainly of people confessing Islam who performed brutal killing of civilians. On 8 February 2014 Father Benedykt Pączka (former director of the Capuchin Mission Secretariat in Poland, and now a missionary in the Central African Republic) 29 G. Taylor, M. Somers, Fears of religious war rise in Central African Republic after attack on Catholic church, in: “The Washington Times”, http://www. washingtontimes.com/news/2014/may/28/fears-of-religious-war-rise-in-centralafrican-rep/?page=all (28.05.2014; accessed: 20.08.2014). 30 F. Nzwili, Religious conflict rips through Central African Republic, in: http:// www.religionnews.com/2013/11/21/religious-conflict-rips-central-africanrepublic/ (21.11.2013; accessed: 20.08.2014). 31 ‘Hundreds dead’ in Central African Republic violence, in: http://www.bbc. com/news/world-africa-25273681 (6.12.2013; accessed: 21.08.2014). �76 Konrad Czernichowski visited the village Nzakoun. His attention was drawn to the fact that, when people heard the sound of an engine, fled into the bush. In the same village, he found houses with traces of blood, scattered clothing, bullet shells. Four days earlier there had been a massacre here. 22 people, including 9 children, had been murdered. Trying to pay attention of the world’s media to this tragedy, he reports: Bodies of dead people remained until Wednesday, when Seleka left the village. People came and… they could not believe what they saw. Then we go further – people who show us round present us the burned houses. There are 25 of them, with all their belongings. They buried their goods in these houses: motorbikes, bicycles, money and all that, which was of any value. A couple of motorbikes, bicycles, pots, beds, which had not burnt, remained. 14 motorbikes and 5 bikes had been destroyed by fire32. Seleka encountered resistance of Anti-Balaka, which had been established during François Bozizé’s rule to protect against robberies33. It was, however, less well armed and less well organized than Seleka34. According to some sources, “Balaka” means in Sango language “machete”35, and other sources give the meaning “anti-balles AK”, from “blendé anti-balles d’automat Kalachnikow 47” – “resistant to Kalashnikov bullets”36. Anti-Balaka consists mainly of Christians (therefore some media call it Christian militia) who are willing to admit their faith and declare their actions 32 A. Ścibik, B. Pączka OFM Cap., Serce Afryki krwawi, in: http://www.opoka. org.pl/biblioteka/P/PS/as_rca.html (accessed: 18.02.2014). 33 Human Rights Watch, World Report 2014, New York 2014, p. 90. 34 The Central…, op. cit., p. 9. 35 I. Käihkö, M. Utas, op. cit., p. 70; ‘Hundreds…, op. cit.; D. Smith, Christian threats force Muslim convoy to turn back in CAR exodus, in: http://www.theguardian. com/world/2014/feb/14/muslim-convoy-central-african-republic-exodus (14.02.2014; accessed: 22.02.2014); or G. Warner, op. cit. 36 R. Wieczorek OFM Cap., op. cit. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 77 in the name of Christianity37. Anti-Balaka had committed crimes against Muslim civilians, particularly in the region of Bosangoa in central-western part of the country38. According to “The Guardian”, Anti-Balaka had killed all the Muslims except an eleven-year old girl in one village (though it may be surprising that the journalist did not mention the name of the village)39. Many civilian Muslims were forced to flee the war-torn country. Journalists reached some of them. They feel religiously discriminated. Gana El Hadji Chetima, a trader from Bossemtélé, said: We are hated by the Christians from Central African Republic. They do not want Muslims at home and consider that Muslims are not Central Africans40. Another Muslim woman lamented: It is no longer a country for Muslims41. The appointment of Mahamat Kamoun as the Prime Minister, the first ever Muslim to the office, may also reflect the religious nature of the conflict42. This is to ease the tensions between followers of the two religions. 4. Counterarguments Monsignor Dieudonné Nzapalainga, Archbishop of Bangui, is strongly protesting against talking about Anti-Balaka as a Christian I. Käihkö, M. Utas, op. cit., p. 70. World…, op. cit., p. 90. 39 D. Smith, op. cit. 40 Le Journal Afrique, TV5, 11.03.2014. 41 G. Warner, op. cit. 42 T. Scheen, Ringen um Einfluss, in: http://www.faz.net/aktuell/politik/ ausland/afrika/zentralafrikanische-republik-ringen-um-einfluss-13092440. html (12.08.2014; accessed: 23.08.2014). 37 38 �78 Konrad Czernichowski militia since attacking people opposes to Christian morality. Anti-Balaka causes suffering of not only Muslims. Archbishop Nzapalainga appeals to call this formation a self-defense or a military militia, but not a Christian militia43. Anti-Balaka’s connotations with Christianity result only from the fact that it was created against Seleka and that it is mostly formed by Christians, who make up 50 per cent of population (35 per cent are followers of traditional religions and 15 percent – Muslims)44. Some Anti-Balaka’s members are soldiers of the former President François Bozizé45, which further explains their brutality. Seleka’s connotations with Islam concern the fact that it is formed by the gangs coming from Sudan and Chad, where Islam dominates46. These groups are very diverse. In August 2014 there were even bloody clashes between the two factions of Seleka, aiming at taking control over barriers at the Bambari exit in the centre of the country47. Alicja Toton, who was a volunteer as a doctor in Bagandou in the south west of the Central African Republic in the years 20092010, did not encounter any signs of hostility between Christians and Muslims. If there were some tensions, they resulted from jealousy. The Muslims were generally better off financially since Prelate denounces use of term ‘Christian militia’ in Central African conflict, in: http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=20449 (11.02.2014; accessed: 22.02.2014). 44 Africa. Central African Republic, in: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/ct.html (18.02.2014; accessed: 22.02.2014). 45 I. Cywa, op. cit. 46 M. Cariou, C. Africa’s Nzapalainga, much more than an archbishop, in: http:// za.news.yahoo.com/c-africas-nzapalainga-much-more-archbishop-212426266. html (14.10.2013; accessed: 1.09.2014). 47 Centrafrique: violents combats entre factions de la Seleka à Bambari, in: http://www.rfi.fr/afrique/20140826-rca-centrafrique-violents-combats-selekabambari-zoundeko-darass-pareto/ (26.08.2014; accessed: 30.08.2014). 43 �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 79 they most often engaged in trade. Alicja Toton mentions a Muslim employed in the Catholic hospital where she worked. Every day before work he accompanied with the respectful attitude the staff who prayed. Both Christians and Muslims were treated in this hospital. The change of religion was socially acceptable48. Archbishop Dieudonné Nzapalainga and Imam Omar Layama Kobin, president of the Muslim community in the Central African Republic, travel currently across the country and call for peace. They have also written a common article for “Le Monde”, in which they argue that the conflict in their country is not a war between Christians and Muslims, but the consequence of an acute humanitarian crisis caused by long periods of political and military instability49. This unstable situation, which lasted for decades, contributed to the progressive wallowing of the country in the socio-economic crisis50. 5. Economic background of the conflict Central African Republic depends largely on foreign aid. NGOs financed mainly by foreign donors have taken over the majority of social services51. The average life expectancy of women is E-mail from A. Toton, 23.02.2014. D. Nzapalainga, O.K. Layama, En Centrafrique, « le pire pourrait être encore à venir », in: http://www.lemonde.fr/idees/article/2013/12/26/en-centrafriquele-pire-pourrait-etre-encore-a-venir_4340283_3232.html (26.12.2013; accessed: 22.02.2014). 50 Compare: Rozmowa z ojcem Jerzym Steligą OFM Cap., „My a Trzeci Świat” (2009), No. 5, p. 3. 51 The Central…, op. cit., p. 1. 48 49 �80 Konrad Czernichowski 51 years52, and of men – 48 years53. Continuous wars, rebellions and unrest destabilized the economy, eg. among many large and medium-sized enterprises in the district of Bimbo, adjacent to Bangui, now only one remains. The country that produced such products as milk and yogurt now imports them from abroad54. The weakness of the government, corruption, taking by multinational corporations profit from the unstable political situation enable the occurrence of the so-called “natural resources curse” in the Central African Republic, meaning an adverse effect on the development of resource-based economies and, in extreme cases, the petrification of one-party rule and enforcement of corrupt regimes in order to maintain favorable conditions for the exploitation of minerals55. It concerns the countries, in which at least 8 per cent of GDP is generated by the extractive industry and 40 per cent of export revenues are commodities56. These indicators are almost exactly the same in the case of the Central African Republic: 7 per cent and 39.8 per cent, respectively. It should be noted that these are the official figures that do not take into account estimates that 30 per cent of diamonds are smuggled abro52 Life expectancy at birth, female (years), in: http://data.worldbank.org/ indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN (accessed: 21.08.2014). 53 Life expectancy at birth, male (years), in: http://data.worldbank.org/ indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN (accessed: 21.08.2014). 54 The Central…, op. cit., p. 8. 55 Compare: A. Polus, Polityczne aspekty klątwy surowcowej. Hipoteza? Teoria? Nowy paradygmat w studiach afrykanistycznych, in: B. Ndiaye, P. Letko (eds.), Afryka w stosunkach międzynarodowych. Historia, stan obecny, perspektywy, Olsztyn: Institute of History and International Relations, University of Warmia and Mazury in Olsztyn 2010, p. 191. Hypothesis of natural resource curse was tested by: K. Czernichowski, D. Kopiński, A. Polus, Klątwa surowcowa w Afryce? Przypadek Zambii i Botswany, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu 2012. 56 A. Polus, Relacje pomiędzy rządami a NGOs w afrykańskich państwach surowcowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe 2013, p. 43. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 81 ad. These unregistered diamonds are proportionally more valuable because it is more profitable to smuggle larger and therefore more expensive diamonds57. However, even assuming the same proportions, we would obtain a share of diamonds in total exports equal: 39,8% · 100% ~ 56,9% 100% – 30% One of the premises of the economic nature of the conflict is that just before the attack, President François Bozizé had granted a Cameroonian company a license to prospect for diamonds and gold in the Dzanga-Sangha protected area, which caused protests by the Worldwide Fund for Nature. In addition, he signed contracts with other little-known companies. After Michel Djotodia’s takeover of power about twenty companies asked the ministry of mining a concession for the exploration of mineral deposits or oil. The new government has been promising to revise, and possibly re-negotiate, the existing contracts, but he did not. The transparency of relationship between the state and business has not increased, either. On the one hand, the miners in the rich in diamonds west joined Anti-Balaka in response to the unrest caused by Seleka in order to take control of the mines. On the other hand, diamond dealers in the east of the country joined the ranks of Seleka in retaliation for looting organized by François Bozizé58. Alarmed by the fact of diamond smuggling and financing Seleka by the diamond industry, the Kimberley Process disabled the Central African Republic from the system of official trade in dia57 K. Matthysen, I. Clarkson, Gold and diamonds in the Central African Republic. The country’s mining sector, and related social, economic and environmental issues, Antwerp: International Peace Information Service 2013, pp. 6-7. 58 The Central…, op. cit., pp. 4-10. �82 Konrad Czernichowski monds in 201359. The history of this institution dates back to 2000, when just in Kimberley (the world centre of diamond mining) in South Africa the authorities and manufacturers from Botswana, Namibia and South Africa met. Two years later, the Kimberley Process Certification Scheme (KPCS) was adopted. It stated that each load of diamonds had to have a certificate of origin. In case of its absence, it would be presumed that they are from a country, which had not acceded to the international regulations, and therefore they would not be allowed on the world market due to the risk of having been mined in the state covered by an armed conflict. In just eight years (from 1999 to 2007) the share of “blood diamonds” in international trade fell from 4 per cent to less than 1 per cent60. At present, 80 countries participate in the Kimberley Process61, not counting the suspended from 23 May 2013 Central African Republic62, from which – thanks to this decision – smuggling was reduced, though not completely63. The effects of the coup d’état in the Central African Republic in 2013 did not affect only the macroscale, but directly all citizens. As never before, the country experienced a wave of looting. Public buildings were being looted, the infrastructure of mobile telephony was being destroyed. Private or belonging to non-govIbidem, p. 11. K. Czernichowski, Potencjał surowcowy Afryki a polityka koncernów międzynarodowych, in: K. Jędrzejczyk-Kuliniak, L. Kwieciński, B. Michalski, E. Stadtmüller (eds.), Regionalizacja w stosunkach międzynarodowych. Aspekty polityczno-gospodarcze, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2008, pp. 244-245. 61 KP Participants and Observers, in: http://www.kimberleyprocess.com/ en/kp-participants-and-observers (accessed: 27.08.2014). 62 Administrative Decision on ensuring that diamonds from the Central African Republic are not introduced into the legitimate trade, in: http://www. kimberleyprocess.com/en/2014-administrative-decision-car (accessed: 27.08.2014). 63 The Central…, op. cit., p. 11. 59 60 �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 83 ernmental organizations (or even the UN) cars were being stolen on a massive scale. Then they were being sold in neighbouring countries or recoated in PK5 – a commercial district of Bangui. Seleka’s leaders were also organizing kidnapping of businessmen for ransom64. The economic consequences of Seleka’s rule were dramatic. In 2013 the Gross National Income per capita was 320 USD65. In this period smuggling of arms, diamonds and timber was reported. Cultivation of cotton, coffee and tobacco, which was developed in the colonial times, fell. Only in 2013 tax revenues decreased by half. Three-quarters of budget expenditures was at the same time spent on safety. As a result, at the end of that year the treasury became insolvent against civil servants. A deepening of the economic crisis may be expected as Muslims, who controlled a large part of the trade, flee the country66. Bibliografia Administrative Decision on ensuring that diamonds from the Central African Republic are not introduced into the legitimate trade, http:// www.kimberleyprocess.com/en/2014-administrative-decision-car (27.08.2014). Africa. Central African Republic, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html (18.02.2014; 22.02.2014). Bouckaert P., ‘We Live and Die Here Like Animals’, http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/11/13/we_live_and_die_here_like_ Ibidem, pp. 8-9. GNI per capita, Atlas method (current US$), in: http://data.worldbank. org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD (accessed: 21.08.2014). 66 The Central…, op. cit., pp. 1-6. 64 65 �84 Konrad Czernichowski animals_central_african_republic_muslim_christian_violence (13.11.2013; 30.08.2014). CAR: When refugees become more than statistics, w: http://www.unocha. org/top-stories/all-stories/car-when-refugees-become-more-statistics (7.08.2014; 22.08.2014). Cariou M., C. Africa’s Nzapalainga, much more than an archbishop, w: http://za.news.yahoo.com/c-africas-nzapalainga-much-­ more-archbishop-212426266.html (14.10.2013; 1.09.2014). Centrafrique: violents combats entre factions de la Seleka à Bambari, w: http://www.rfi.fr/afrique/20140826-rca-centrafrique-violents-combats-seleka-bambari-zoundeko-darass-pareto/ (26.08.2014; 30.08.2014). Cywa I., Komentarz: Konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej: Krwawe „Serce Afryki”, w: http://www.pcsa.org.pl/products/koment ar z%3a-konflikt-w-republice-%C5%9Brodkowoafr yka%C5%84skiej%3a-kr wawe-%E2%80%9Eserce-afr yki%E2%80%9D-/ ( 22.02.2014). Czernichowski K., Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce, „Afryka” (2009), nr 29-30. Czernichowski K., Kopiński D., Polus A., Klątwa surowcowa w Afryce? Przypadek Zambii i Botswany, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu 2012. Czernichowski K., Potencjał surowcowy Afryki a polityka koncernów międzynarodowych, in: K. Jędrzejczyk-Kuliniak, L. Kwieciński, B. Michalski, E. Stadtmüller (eds.), Regionalizacja w stosunkach międzynarodowych. Aspekt y polit yczno-gospodarcze, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2008. Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises, World Bank, Washington 2013. GNI per capita, Atlas method (current US$), w: http://data.worldbank. org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD ( 21.08.2014). Human Rights Watch, World Report 2014, New York 2014. ‘Hundreds dead’ in Central African Republic violence, w: http://www.bbc. com/news/world-africa-25273681 (6.12.2013; 21.08.2014). �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 85 Jaulmes A., La France envoie 400 soldats supplémentaires en Centrafrique, w: http://www.lefigaro.fr/international/2014/02/14/0100320140214ARTFIG00377-la-france-envoie-des-renforts-en-centrafrique.php (14.02.2014; 30.08.2014). Käihkö I., Utas M., The Crisis in CAR: Navigating Myths and Interests, „Africa Spectrum” (2014), nr 1. Kapuściński R., Gdyby cała Afryka…, Warszawa: Agora 2011. Koziński M., Obecność wojsk RPA w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polskie Centrum Studiów Afrykanistycznych” (2013), kwiecień – czerwiec 2013. KP Participants and Observers, http://www.kimberleyprocess.com/en/ kp-participants-and-observers (27.08.2014). Life expectancy at birth, female (years), http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN (21.08.2014). Life expectancy at birth, male (years), http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN ( 21.08.2014). Lombard L., Is the Central African Republic on the Verge of Genocide?, http://africasacountry.com/is-the-central-african-republic-onthe-verge-of-genocide/ (5.12.2013; 21.08.2014). Marchal R., Central African Republic: Back to War Again?, http://theglobalobservatory.org/component/myblog/central-african-republic-back-to-war-again-/blogger/Roland%20Marchal/ (12.09.2013; 30.08.2014). Matthysen K., Clarkson I., Gold and diamonds in the Central African Republic. The country’s mining sector, and related social, economic and environmental issues, Antwerp: International Peace Information Service 2013. Modelski R., OFM Cap., Koktajl misyjny, Kraków – Poznań: Sorus 2010. Nzapalainga D., Layama O.K., En Centrafrique, « le pire pourrait être encore à venir », http://www.lemonde.fr/idees/ar ticle/2013/12/26/en-centrafrique-le-pire-pourrait-etre-encore-avenir_4340283_3232.html (26.12.2013; 22.02.2014). Nzwili F., Religious conflict rips through Central African Republic, w: http://www.religionnews.com/2013/11/21/religious-conflict-rips-central-african-republic/ (21.11.2013; 20.08.2014). �86 Konrad Czernichowski Oliver R., Atmore A., Dzieje Afryki po 1800 roku, Warszawa: Wydaw­ nictwo Książka i Wiedza 2007. Opération Sangaris, http://www.defense.gouv.fr/operations/centrafrique/operation-sangaris/operation-sangaris (10.12.2013; 30.08.2014). Polus A., Polityczne aspekty klątwy surowcowej. Hipoteza? Teoria? Nowy paradygmat w studiach afrykanistycznych, in: B. Ndiaye, P. Letko (eds.), Afryka w stosunkach międzynarodowych. Historia, stan obecny, perspektywy, Olsztyn: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie 2010. Polus A., Relacje pomiędzy rządami a NGOs w afrykańskich państwach surowcowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe 2013. Prelate denounces use of term ‘Christian militia’ in Central African conflict, http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=20449 (11.02.2014; 22.02.2014). Rozmowa z ojcem Jerzym Steligą OFM Cap., w: „My a Trzeci Świat” 2009, nr 5. Scheen T., Ringen um Einfluss, http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/afrika/zentralafrikanische-republik-ringen-um-einfluss-13092440.html (12.08.2014; 23.08.2014). Ścibik A., Pączka B., OFM Cap., Serce Afryki krwawi, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/P/PS/as_rca.html (18.02.2014). Smith D., Christian threats force Muslim convoy to turn back in CAR exodus, http://www.theguardian.com/world/2014/feb/14/muslim-convoy-central-african-republic-exodus (14.02.2014; 22.02.2014). Taylor G., Somers M., Fears of religious war rise in Central African Republic after attack on Catholic church, “The Washington Times”, http://www.washingtontimes.com/news/2014/may/28/fearsof-religious-war-rise-in-central-african-rep/?page=all (28.05.2014; 20.08.2014). The Central African Crisis: From Predation to Stabilisation. Africa Report No°219, 17.06.2014, International Crisis Group. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 87 The Failed State Index 2013, http://ffp.statesindex.org/rankings-2013-sortable (18.02.2014). Tul M., Przewrót w Republice Środkowoafrykańskiej, w: „Raport Afryka. Polskie Centrum Studiów Afrykanistycznych” (2013), kwiecień – czerwiec 2013. TV5, Le Journal Afrique, 11.03.2014 Warner G., War in Africa: Faith or Economics?, Radio “Interfaith Voices”, 6.03.2014 Wieczorek R., OFM Cap., Listy z Serca Afryki,, Kraków: Głos Ojca Pio 2002. Wieczorek R., OFM Cap., Pęknięte Serce Afryki, Kraków: Wydawnictwo Serafin 2006. Wieczorek R., OFM Cap., W RCA nie chodzi o religię, http://www.stacja7. pl/article/2468/W+RCA+nie+chodzi+o+religi%C4%99 (7.02.2014; 24.02.2014). Résumé Arrière-plan du conflit en République Centrafricaine (2012-2014) La République Centrafricaine vit dans une situation difficile depuis son indépendance en 1960. Beaucoup de médias pensent que le conflit actuel a un fond religieux. L’article indique que c’est une simplification. Bien sûr que la religion joue un rôle dans la situation politique, sociale et économique du pays mais elle n’est pas la cause du conflit actuel. Les musulmans et les chrétiens vivent ensemble en paix pendant de nombreuses années, parfois même dans les mariages. Les principales raisons des combats, spécialement celui qui a été inauguré par les Séléka à la fin de 2012, sont la faiblesse et la corruption des gouvernements successifs. Ils n’ont pas réussi à éliminer des coups d’état, à arrêter la violence qui conduit à prendre le contrôle des ressources naturelles, comme les diamants ou l’or. Ils n’ont pas su combattre la contrebande grandissante non plus. Au lieu de tout cela, ils ont au �88 Konrad Czernichowski contraire essayé de faire des profits illicites des exploitation du pays. Face à cela, le Président par intérim Catherine Samba-Panza a une tâche difficile pour préparer les élections démocratiques car les combats se poursuivent même si certains partisans de Séléka ont été désarmés. �DR ALI ELMIRGHANI AHMED ETHNIC AND LINGUISTIC DIVERSITY IN THE SUDAN Introduction The term ‘ethnic’ and ‘Ethnicity’ is a relatively new word. The anthropologists started to use it in the early 1950s. It doesn’t directly translate into Arabic, but is derived from the Greek word ethnos, meaning “people”.( Hassan, I. S. 2001, p. 167) It was first used in science to describe ethnic groups dating back one hundred years ago (Mukhtar, A. 2007, p. 9). The concept of ethnicity was meant to explain social phenomena and processes that occurred on the surface and borders of many human societies, often becoming global issues. An example of that can be the situation of Armenians or Kurdish people that has had influence all over the world, developing or not, or the issue of racism in US, the country with one of the greatest diversity of ethnic groups in the world” (Hassan, I. S. 2001, p. 186). Ethnic aspects of social, political, economic, cultural, multi-cultural and historical processes overlap and intertwine, becoming Dr Ali Elmirghani Ahmed – Adam Mickiewicz University, Poznan (Poland) �90 Ali Elmirghani Ahmed the key issues affecting the coexistence between groups and nations or the process of building and conforming their identity. Some view an ethnic group as a group of people sharing the same characteristics and culture or occupying a certain geographical area, which brings them a sense of solidarity. They are aware of the distinction and recognize other groups also acting accordingly Mukhtar, A. 2007, p. 10) The other indicators of an ethnic group can be the control over money and goods that a tribe or a culture possesses. They restrict other group’s access to them though they may share the same area. It can lead to acts of violence or migration in response to the behavior of other groups (Mahdi M. A. 2002, p. 74). The above mentioned ways of defining ethnicity are now considered historical. Today we attribute them to tribal or village activity more than an ethnic one which is more the general idea. A good example of this relation is the tribes and ethnic groups of Sudan. The ethnic groups tend to struggle with each other in order to find their own place in a social, economic, political or cultural space while trying to achieve their own individual goals (Al Bashir, T. I. 2008.46) The ethnic associations are stronger than social associations since the latter depends on human relations and the first on biological and genetic bonds Mahdi M. A. 2002, p. 68). The genetically connected groups are more likely to survive than those who are just socially bound since the biological bond is much stronger, but in result the merge in groups is held very tightly by one strong person determined by the birth. And this is precisely what happened in Africa (Mekawy, B. El Din 2007, p. 60). Ethnic groups often justify their historical and administrative demands with their level of education, efficiency and experience, just as they claim to possess the land acquired before the political transformations that created the new reality (Deng, F., 1999, p. 9). �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 91 Language is the basic tool of expression for humans along with other means, a repository of ideas and opinions. The language of the people has clearly defined the way of thinking about things. Due to the historical development of Sudan, it is multilingual, with each tribe having their individual language. Even Arabic tribes branched into different dialects, with different words to describe the same things. For example the tribes from Kordofan and Darfur are Arab and they use the same language, but in completely different dialects. The Dinka tribes from the south of Sudan who speak the Dinka language also branched into several dialects (Mukhtar, A. 2007, p. 11). Sudan is a country of people coexisting on the land of many languages used for communication and socialization, with classical Arabic functioning as the official language of the state in coexistence with other Sudanese dialects present and historical. The total population of Sudan measured in 2004 was about thirty-four million people, 68% rural, 29% living in cities, and 3% being Arab nomads. The proportion of the Muslims is nearly 80%, concentrated mostly in the North of Sudan, in the South 18% of the people are Muslim, 17% are Christians and the remaining 65% are pagans or atheists (Mekawy, B. El Din 2007, p. 56). Sudan’s population is greatly diverted ethnically, including hundreds of different groups, languages, religions and cultures. Among many other classifications there is a general division of the local population into three main groups consisting Sudanese society: the Arabs, Nubians, and the Negroes, though we based our work on another classification, mentioned later in the text. In Sudan there are nearly six hundred tribes speaking more than a hundred different local languages40% of them are Arabs, 60% are native Africans, with 30% of the population being Negroes, 12% of the tribes are from West Africa, 12% Nubians and Beja and 3% being Nubians from the North. Muslims constitute �92 Ali Elmirghani Ahmed two thirds of the population, the rest are Christians and followers of other religions. About 51% of the population speaks Arabic; the other 49% are other languages and dialects (Hassan, I. S. 2001, p. 218). Before coming of the Arabs, the Sudanese societies were dispersed into many single states, split between different ethnicities, tribes and local religions. In Northern Sudan lived the Nubians with Christian faith (. It was multilingual and a multicultural kingdom. In Central Sudan lived the Beja tribes with their own language and culture. In the South there were Negro tribes with many different physical features and individual languages and the same can be said about the West of Sudan. In fact, such ethnic and linguistic diversity is no exception; it is often a natural state of many countries (Denq F. 1995, p. 8). The combined factors of geographical position and history were shaping the personality and identity of Sudan cultures with their ethnic and racial diversity and affiliation to Arab or native African communities (Mekawy, B. El Din 2007, p. 60). Many scholars and researchers have tried to interpret the Sudanese communities, which are characterized by diversity and pluralism on ethnic and linguistic levels. Their research at some point had to deal with the Sudanese cultural heritage which we know through archaeology, regarding the formation of communities and their languages (Mekawy, B. El Din 2007, p. 123). This is a historical introduction to studies of the population that lived within the borders of Sudan, and the factors that led to such diversity. In this framework, the study of ancient societies is based on the material culture of traditional communities to determine the conditions of the emergence of such linguistic and ethnic diversity. Sudan is one of the most culturally differentiated countries, founded on varied environment that is reflected in the multiplicity of beliefs, languages and customs (Al Amin, Y. M. 2002, p. 14). �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 93 The focus in such research extended not only on ethno biology and geography, but also on archaeology, with it’s over a hundred years of tradition. The cooperation gave good results and reached its top during the campaign to save the monuments of Nubia at the beginning of the first half of the twentieth century (Al Mobarak, H. 1998, p. 183) Over forty foreign missions conducted exploration and survey on many archeological sites in the northern parts of Sudan. The cooperation of national and foreign missions led to the enrichment of academic studies, especially those related to identity and communication between the people from the beginning of Sudanese civilization (Alhardlo, A. 2004, p. 71). There were several theories attempting to explain the past of Sudanese cultures, most of them dependent on the ancient history. Many Sudanese archaeologists have helped to enrich those ideas [Ali Osman Muhammad Salih, prof. Ahmed Muhammad Ali Hakim (Hakim, A. M. 1990, p. 40).. and improve their quality in explaining and understanding the overall look of the Sudanese civilization with its ethnic and linguistic multiplicity and diversity all these factors were making the task of understanding Sudan more difficult especially when we consider the fact that cultural residue of the times past is now analyzed outside of its time frame and thus is a subject of interpretation. The language and ethnicity were developing in a form of interconnected circles affected also by the geographical position and number of civilizations and the bigger and stronger the civilization was, the greater the reach of their culture (Arkell, A. J. 196, p. 29). Halima Alhazji said that Sudanese ancestors still have great influence on the present and future (Alhazji, H. 1985, p. 14) and Professor Awan Sharif Qasim points out that the language and dialects are like a tape with all the events that have passed down during Sudan’s history being printed on it (Qasim A. S. 2002, p. 49) �94 Ali Elmirghani Ahmed This view is shared by Yusuf Hassan Madani. In his studies of boats in Sudan, he analyzed them as a pattern in the history of material culture that lasted throughout many periods of history. He concluded that the names for parts of the boats have been affected by a number of external factors, yet at the same time they remained indigenously rooted. Prof. Ali Osman Mohammed Saleh (Salih, A. O. M. 1990, p. 65) in his interpretation of Sudanese culture as being the result of Nubian migration says that this is the effect of clash between Nubian culture and local cultures where the elements of dynastic monarchy encountered local languages and religions. The result was the Sudanese culture, still containing customs and traditions of Nubia, various native Sudanese communities and also the Arabic language, names for places and some characteristic features of economic and social developments (Hassan, Y. F. 1989, p. 72). The study of the history at the beginning of Sudanese civilization through linguistic and historical analysis of the ancient communities with their multiple stages of cultural development and comparing the results with modern linguistic and ethnic features of Sudan will help to understand the country (Mahdi M. A. 2002, p. 94). Ethnic and geographical map of Sudan Many breeds of humanity have lived in Sudan since ancient times, varying and intertwining with each other resulting in the complicated ethnic map of modern Sudan. This is perhaps the source of the difficulty of telling one population group from another just by focusing on their language or ethnicity or apart from their cultural and social foundations (Dufa Allah, S. B. 1999, p. 36) The geographical and other factors independent from human �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 95 influence are also an element of this differentiation, separating people and providing constantly changing environment through the ages (Barbour, K. M. 1961, p. 81). Mohammed Awad says that due to the multiplicity of regions and different nations in Sudan and its position in Africa, the cruel designation of national borders is somewhat irrelevant. If we take into account the changes Sudan went through since the ancient times and changes in people, as well as the easy pathway for migrations known as the old Sudanese belt, it becomes obvious that the boundaries of the research don’t lay along the lines of political borders (Awad, M. 1951, p. 10) The African continent is a region of many migrations since the ancient times and until now. Many studies show that in the Upper Neolithic, the people living there are called Bushmen, inhabited the dry and exposed parts of the continent from the desert through Ethiopia, East Africa and even until the southern parts of the continent (Al Bashir, T. I. 2008, p. 97). At the end of Upper Paleolithic, a new ethnic group emerged in the northern parts of the Africa. They showed resemblance to Caucasians, and the researchers have named this new ethnic group Hamitic. During the Mesolithic age (Arkell, A. J. 1975, p. 39) a new Negro group appeared showing different features, they inhabited the middle Nile Valley and other places in Africa. The researchers called them the Khartoum civilization (Adams, Y. W. 1977, p. 47). The discoverer of this culture Arkell said that the features of this Negro ethnic group are similar to the properties of people living in the south of the Sudan at this moment. Arkell made a comparison between cemeteries and discovered that some of the traditions are still similar, for example people in Khartoum civilization removed the two upper teeth from the jaw while people in south of Sudan now remove the two teeth from the lower jaw. �96 Ali Elmirghani Ahmed There are also many physical anthropologists that study the graves of Khartoum civilizations while comparing the burial methods of old with the contemporary find that there are many similarities. But still we know no reason for those people to migrate from central to the south of Sudan (Harvey, C. P. D. 1982, p. 97). Roland Oliver and say that the mastering of agriculture and animal husbandry was the reason for the four main ethnic groups in Africa, they are Pigmies, Hamitic, Caucasoid and Negroes, but still we don’t possess enough knowledge to say which group exactly originated the contemporary societies in Africa, or from where they migrated from or if they did at all (Oliver, R .J. 1965, p. 67). Mohammed Awad says that the Negro strain inhabited the south of Sudan while the Caucasian lived in the north, and also that the Negroes came earlier. They had access to the Nile valley while the other ethnic groups were detached. After settling up, the ethnic groups started developing cultural characteristics distinguishing one from another, and the development wasn’t equal in every group, as some were developing faster. While some of the more advanced groups begun to domesticate animals and started using agriculture, other ones were still at the point of gathering food and using primitive stone tools to survive (Awad, M. 1951, p. 51). Despite the diversity of the cultures and ethnic groups in the history of Sudan, many researchers think that they all are descendants of only two groups – The Bushmen and Pigmies. After that, the Negro groups came to the continent and dominated many parts of the Africa, especially the southwestern (Mukhtar, A. 2007, p. 39). The last to appear were the Caucasian group, consisting of two branches – The Hamitic and Semitic, and they both successively mixed with Negro group. During the history of Sudan we find many examples of exchanging ethnic and cultural features and �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 97 mutual impact between indigenous groups and foreign ones adding to the richness of the ethnological map of Sudan. Atta el-Batthani analyzed the transformations that occurred in the North and Central Nile Valley, parts of Kordofan and Darfur. In the Eastern part, the ethnic groups speak Arabic and come from native Arab tribes mixed with other tribes, including non-Arabic ethnic groups coming from the North. For example, The Nuba from the Hamitic group, Beja from the same group and other local Negro groups. Most of the groups in west Darfur are Negro and parts of them are Hamitic, while the rest of the ethnic groups are Negro. Ethnic groups in central Sudan come from three types of the Negro group: Sudanese, Nile-Hamitic and Nilotic. Such division has its limitations, but it gives a general picture of ethnicity in a large part of Sudan. Any research dealing with this framework must necessarily consider other cultural, linguistic, economic and social factors. Until now only the UNESCO statement on race, cited after Achilles Montag (Fagan, M.B.1978, p. 81) says that the national and religious groups in their geographical, linguistic and cultural layers do not necessarily correspond to any genetically divergent groups, or at least there is no evidence of that. The author used the term Ethnic dynasty to refer to the human group characterized by ties of ethnicity and connection to any specific group. The term ‘ethnic’ is now used to describe interactions between specific groups, not to address the specificity of any group by itself. The ethnic composition of Sudan is very diverse nowadays, but it varied all the time during its long history and the names for stages in cultural history of Sudan are derived from the names of the ethnic group’s dominant at a time (Myers, O. H. 1948, p. 47). At the time of the pharaohs in Egypt, the name used for Sudan was “Saito”, meaning ‘the arc’ or ‘the bow’ because Sudanese people were renowned for their skill in using the bow. Greeks, Romans and part of Arab tribes have used the name ‘Ramat Al-Hadag’ �98 Ali Elmirghani Ahmed meaning “archer” for similar reasons. During many Egyptian Dynasties the name “Tuthmosis” was in use, meaning “people with black skin” or “Asmar” meaning “brown skin”. This name was used describe many different tribes south of Aswan. During the peak of the ancient Sudanese culture, the people there were described with the name “Kush”. It was once the name of a single ethnic group who grew in importance and dominated large parts of Sudan and other tribes. Kush was a strong civilization and remains of it are still found throughout all of Sudan, especially in the North, examples being 182 pyramids being left by and also more than 25 temples (Roman, W. L. 1979, p. 51). The reference to black skin of the people was for a long time the name of Sudan, until it became the name for the country Ethiopia “the black country”. It was even mentioned by Arabs in the XVII century. The cultures present in Sudan during different eras since the Paleolithic concentrated along the Nile Valley and other parts, sometimes remote from the river. The cultural characteristics focused around manufacturing stone tools. Some of the cultural marks reflect contact with people from neighboring regions, evolved during the Stone Age, when some kind of stability occurred for the first time (settlements) and some tools other from stone and bone arms. A good example here is the famous Khartoum pottery (Arkell, 1975, p23) adorned with lines and other shapes, which became the formula borrowed and repeated in many areas of Central and Northern Sudan. Bibliography Adams, Y. W. 1977. Nubia Corridor to Africa. London: Allen Lane. Alhardlo, A. 2004. “Sudanese state” Sudanese Studies Center 27. �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 99 Alhazji, H. 1985. “Sudan and literary movement” University of Beirut Publication. Al Amin, Y. M. 2002. “Sudanese Identity transformation”. New Age 7. Arkell, A. J. 1961. The History of the Sudan. From earliest times to 1821. London. Arkell, A. J. 1975. The Prehistory of the Nile Valley. London. Awad, M. 1951. Northern Sudan (population and tribes). Press Committee of authoring, translation and publishing. Cairo. Barbour, K. M. 1961. The Republic of Sudan. A Regional Geography. London. Al Bashir, T. I. 2008. Ethnic and religious minorities and their role in the national co-existence in Ethiopia from 1930 to 2007 AD – Ph.D. International University of Africa – African Research Center – Department of Political Science. Khartoum. Deng, F., 1999, Conflict Visions: Conflict of identities in Sudan, translated by Hassan Awad, Center for Strategic Studies, Cairo, 1st edition, s. 8. Denq F. 1995. Problematic identities in Sudan: the foundations of national integration, translated by Muhammad Ali Jadyn, Sudanese Studies Center. Dufu Allah, S. B. 1999. Sudanese history of civilizations since ancient times and even the Kingdom of Napata. Khartoum. Fagan, M.B.1978. In the Beginning. Boston. Gisma, K.H. 2000. Cultural Resources Management. PHD. Khartoum. Hakim, A. M. 1990. Identity of Sudanese Culture. Historical perspective. Khartoum University Press. Khartoum. Harvey, C. P. D. 1982. “The Archaeology at Southern Sudan Environmental Context”. In: Mack. J. Sheco. P. Cultural History in the Southern Sudan. Archaeology Linguistics and Ethnohistory: London. Hassan, I. S. 2001 Sudanese insights: articles in the knowledge, culture and society. Center for Strategic Studies – Currency Printing Co. Ltd., Khartoum. Hassan, Y. F. 1989. Studies in the history of Sudan and Africa and the Arab countries vol. II. Khartoum University Press. Khartoum. �100 Ali Elmirghani Ahmed Mahdi M. A. 2002. Ethnic pluralism : conflict management and settlement strategies. International Center for Political Studies. Jordan. Mekawy, B. El Din 2007. Ethnic conflicts in Africa : Causes and consequences of solution strategies. Higher Centre for African Studies vol. 2. Sudan Printing Press, Ltd. Khartoum. Al Mobarak, H. 1998. Studies on the history of Sudan, Africa and Arab countries. Khartoum. Mukhtar, A. 2007. Conflict identities and determinants of unity in Sudan – Center for Strategic Studies. Khartoum. Myers, O. H. 1948. The Consolidation and protection of Ancient of the Sudan. S.N.R. Vol. XXIX. Part 11. Oliver, R., J. 1965. “A brief history of Africa”. African Studies Series 3. Roman, W. L. 1979. „Modern Material Culture Studies”. In: Schiffer, M. B. (ed) Advances of Archaeological Method and Theory. Vol. 2. Academic Press New York: London Salih, A. O. M. 1990. Sudanese culture, studies and articles. Khartoum University Press. Khartoum. Qasim A. S. 2002. Dictionary of Sudanese dialects. Sudanese Home for Books. �MACIEJ ZĄBEK HISTORICAL IMPORTANCE OF ARAB MUSLIM COMMUNITIES IN THE CENTRAL SUDAN ZONE Introduction. Geography and environment of the Sudan ecozone Vast, predominantly plain territories located between the Sahara desert and equatorial forests spreading from the Atlantic Ocean up to the Red Sea are defined as the region or the zone of Sudan. This name stems from the medieval Arab geographers who called those territories stretching to the south of Sahara and inhabited by the black people bilad as-Sudan. In their indigenous language this meant „land of the black people”1. The first, non-Arabic piece of work on this topic was the research paper written by William Cooley, The Negroland of the Arabs, published for the first time in 1841. The author made an attempt to reconstruct the historical map of the region by listing its ethnic groups, cities and Maciej Ząbek – University of Warsaw (Poland), Institute of Ethnology and Cultural Anthropology 1 The following Arab geographers may be chronologically listed at this point: al-Jaqubi (891), al-Masudi (956), Ibn Hawqal (977), al-Bakri (1094), Idrisi (1166), Ibn Said (1274), Ibn Battuta (1377), Ibn Khaldun (1406), Maqrizi (1442) and Leo Africanus (1526). �102 Maciej Ząbek countries, trying to define the borders of the area2. In 1924, the next researcher of this region, Melville Herskovits managed to work out a more detailed outline assuming that Sudan was divided into East and West with a borderline crossing Lake Chad. Having been heavily criticized by Michael Horowitz, he finally took into consideration Sudan’s detailed diversification in terms of language, law, religion, politics and economy and divided it into Eastern, Western and Central Sudan3. According to this division, Central Sudan, from Herskovits point of view, was to embrace the areas spreading from Central Niger to the Wadai plateau. In the end, however, Triminghan thesis was taken as granted which stated that Central Sudan stretched to the Darfur Plateau4. In other words, it embraced the region of the so called Chad Basin, from the Niger River in the West to the Marrah Mountains (Jebel Marra) in the East, locked in the North by the mountain massifs of Air, Tibesti and Ennedi, and in the South locked by the Benue River, highlands of the Northern Cameroon and the rivers of the Southern Chad. Due to cultural and political factors it is usually divided into the Western part embracing the areas spreading from Chad Lake to the Niger River (i.e. the regions of the present Southern Niger and Northern Nigeria) and the Eastern part (i.e. the present Northern Cameroon, Chad and Central African Republic excluding the forested areas). 2 From: Yusuf Fadl Hasan and Paul Doornbos (ed.), The Central Bilad alSudan. Tradition and Adaptation, Khartoum: El Tamaddon P. Press 1977, p. 2. 3 Michael M. Horowitz, A Reconsideration of the „Eastern Sudan“,„Cathiers d’Etudes Africaines” (1967), pp: 381-398; Melville Herskovits, A Preliminary Consideration of the Culture Areas of Africa, „American Anthropologist” 26 (1924), p. 50-63; idem: The Human Factor in Changing Africa, New York 1962. 4 J. S. Trimingham, A History of Islam in West Africa, London/Glasgow 1962, pp. 34 I 105. �Historical importance of Arab muslim communities… 103 The whole ecozone of Sudan also referred to by Horowitz as the „cattle area” is characterized by dry tropical climate with only one rainy season during summer, diversified in terms of rainfall depending on the latitude and the elevation above the sea level of a given region. The ecozone vegetation consists of open grassland or trees and bushes generally defined as savannah, sporadically crossed by mountain massifs. Travelling from the north to the south, dependent on the average annual rainfall one may encounter various types of the savannah ranging from half-desert dry Sahel savannah also called the thorny one, through the grass-shrub-like, park-like and forest-like savannah. The present landscape of the Sudan zone was heavily affected by transformations resulting from the pastoral and farming activity of people connected, among others, with deforestation, overgrazing of the grass areas and land cultivation. Climate crises including irregular, multiannual droughts or locusts along with strategies of adapting people to the environment are typical of this region. They embrace methods of using various food sources including migratory animals farming, extensive cultivation methods based on rainfall, being more intensive in places with artificial irrigation, and declining activities of hunting and gathering. Generally speaking, Sudan zone has always enjoyed relatively favourable conditions for the development of farming and lack of natural barriers has for many centuries fostered long-lasting migrations there. It also encouraged the dissemination of practices connected with iron smelting and blacksmithing, craftsmanship and crops along with the inflow of other pastoral people both from the East (the Arabs) and the West (the Fulbe) searching for safety and new lands offering better water resources and fodder for animals. The above-mentioned peoples considerably affected the history and culture of this region. The wide-ranging trade developing there along with cultural ties between various regions �104 Maciej Ząbek and ethnic groups led to the formation of new cities and creation of statehood. In this region of the world since the Middle Ages it has usually meant the expansion of Islam and the Arab culture which widened horizons of the locals and enabled them to establish relations with other regions of the world. Although the importance of Central Sudan is often undermined, it plays a leading role as a connector between Western and Eastern Sudan. Therefore, its significance deserves our special attention and has become the leading topic of this article. Forms of statehood in central Bilad as-Sudan. Slave hunters and refugial people Kanem was the oldest state in Central Sudan – it was formed around the ninth century AD5, around Chad Lake. The second oldest state was Kanem’s successor – Bornu. Small states with strong urban centres like Kano, Zaria, Katsina and Gobir emerged in the fourteenth and fifteenth century to the West, on the territories of the Hausa people spreading to the country of Songhai upon the Niger River. In the nineteenth century they were finally conquered by Osman dan Fodio, who led the Fulbe tribes having arrived from the West. They established there a powerful Sokoto Sultanate and its dependent emirates (lamibe) in Adamawa Plateau. Around the sixteenth century other state organisations were also formed there: in the Benue River Valley – Juku and Nupe, between the territories of Hausa and Songhai – Kebbi and to the East of Chad Lake – Baguirmi, and farther to the East – the Wadai and Darfur Sultanates. Origins of the centralised political structure 5 From this period comes the oldest record from the Arabic sources. �Historical importance of Arab muslim communities… 105 in Darfur date back to the state of Dajo from the thirteenth century and its successor from the fifteenth century in the form of Tunjur state (probably formed out of “Arabized” Nubians), dethroned by the Kayra clan emanating from the local Fur folk who named this land and ruled it until 1874. Wadai, initially dependent on Darfur, was established in the sixteenth century probably by the Tunjur people led by Abd al-Karim. This state in the reign of Sabun in the second half of the eighteenth century became the key power of Central Sudan. Arab tribes flowing to Central Sudan from the east, known as Baggara or Shuwa, have never been regarded as the creators of the local statehood. Nevertheless, they exerted a significant impact on it, for example, by taking part in the process of Islamisation. Similarly, The Fulbe nomadic shepherds played an important role in the nineteenth century in the western part of Central Sudan, on the territories of the Hausa people. All these Sudanese states, non-coherent in terms of ethnicity had a lot in common as far as culture and structure are concerned. Their rulers’ primary concern was not only to increase the number of territories subject to them but also to deepen the process of Islamisation, bring the Arab judges, Muslim lawyers and other scholars as well as tradesmen and craftsmen. Those states existed mainly thanks to profits derived from the control over trans-Saharan trade and trade exchange with the main hubs at the Mediterranean Sea. Its major export industry included ivory, pelt and other Sudanese goods such as honey, ostrich feathers and slaves, workers and soldiers in exchange for weapon, horses, camels, textiles and other consumables. Admittedly, intensity of trade there was lower than in West Africa or Sudan close to Nile (mainly due to the lack of gold), yet the significance of the route via Bilma, Kawar and Zawila or the so called Forty Days Road (Darb al-Arba’in) from Kutum in Darfur to Egypt �106 Maciej Ząbek was of vital importance6. At the same time, those states benefited hugely from trade in salt extracted from the Saharan mines and transported farther into the savannah zone devoid in this mineral. They also organised regular expeditions to the south aimed at capturing slaves. Far-reaching trade also developed between East and West and it was predominantly based on copper extracted in Darfur and delivered to Kano and Bornu in exchange for Hausa textiles and Kola nuts cultivated in woodland areas of West Africa7. Thanks to trade relations with the Arab-Berber North along with traders, spiritual leaders and migratory pastoralist tribes coming from there Islam gained on popularity and started to play a significant role in the process of integrating the state apparatus through strengthening dynasties and the power elites. However, it was not powerful enough to eliminate local tribes whose existence was only consolidated by this religion treating them as extension of the family structures, which as a result weakened local state systems. It should be, however, stressed that not all the people in Sudan were zealous Muslims and Islam often had there its specific, syncretic and local aspect as local people who belonged to it did not always give up their beliefs and traditional practices. All the time political and power games were waged between particular tribes and nomads against the city dwellers and farmers settled there. Horses and camels owned by nomads often ensured them military advantage over farmers and enabled fast seizure of control over trade routes. They might have been the founders of the states like Kanem formed probably by the pastoral Barber 6 R. Karpiński, Sudan Centralny do końca XVI w., in: M. Tymowski (ed.), Historia Afryki od początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1996, p. 498 ff. 7 Ibid., p. 856. �Historical importance of Arab muslim communities… 107 or Nilo-Saharan Zaghawa8 tribes that conquered the agricultural Kanuri tribes (Kanembu). It was similar to the case of the Baguirmi led by the dynasty of the nomadic Tubu people. Yet, shepherds had never completely dominated farmers or city dwellers either politically or economically. On the contrary, numerical advantage of the settled people and steady sedentarisation processes of a nomadic population always had the opposite effect. Interaction and collaboration of pastoral and farming economy were the prevailing trends. In case of antagonisms farmers had to quit their principles and either accept the dominance of nomads or look for shelter because the military advantage of the latter group was obvious. In the states of Hausa they found shelters behind powerful safety barricades of local cities constituting real refugia, the so called birane which embraced not only buildings but also agricultural land9. In case of people like Sara, Banda, Manza and other living outside the boundaries of the existing states there was no other way than exile to the lands relatively hardly accessible to nomads. Farmers and non-Muslim people from this zone were almost regularly terrorised by the Arab slave hunters deriving from the so called jallaba10 merchants and by migratory Baggara shepherds. Wars with the use of underhand tactics were there waged for centuries. Territories in the southern part of Sudan zone were directly called „the state of slaves” (Dar Fertit) where real hunts 8 The name Zaghawa is not clear enough. In a wider context it is used to define all nomads between Nile and Lake Chad. In a narrower context, the name is used only to the nomad ethnos classified to the language group Teda, living on the contemporary borderline between the Republic of Sudan and Chad; Ibid., p. 493 ff. 9 Ibid., p. 531. 10 The name stems from their favourite outfit, djellaba, being also the male national outfit of Sudanese Arabs. �108 Maciej Ząbek were organised for the Nigritic tribes. Initially, they concentrated on the territories of the Eastern Sudan beyond the River Bahr al-Ghazal but following the flights of the locals (including the Banda people) they moved farther to the West, to the territories of the present southern Chad and the Central African Republic. At the end of the nineteenth century two famous Djellaba traders: al- Rahma Mansur az-Zubeir and Rabih Fadlallah az-Zubeir11 distinguished themselves in this peculiar entrepreneurship. Moreover, Rabih Fadlallah az-Zubeir founded a specific quasi – state on the border of the present Central African Republic and Chad based on fortified camps known as zeriba which served as base camps for the slave hunters. Annually they sent from those territories circa six thousand slaves12 through the state of Baguirmi and Wadai (in Egyptian Sudan slave trade was prohibited under the European influence) to Ottoman Libya. Representatives of the Nigritic tribes who wanted to avoid death or slavery had the possibility, having negotiated it with the invaders, to pay tribute to the Sultans of Wadai or Darfur but if they opposed they had to leave their existing whereabouts. It was a common strategy used in pre-colonial Africa. Low population density, lack of formal land property and unregulated issues of settlement and boundaries facilitated the decisions on migration. Refugees flew away to the mountainous or swamp regions, relatively hardly accessible to nomads, like e.g. Mont Mela (Jebel Mela) in the eastern part of the present Central African Republic. Steep slopes of the mountains, caves and mazes of tunnels constituted a natural area for refugees. Similar shelters were also found in the Jos Plateau in the Mandara Massif in the present Cameroon 11 See: J. Vansina, Kupcy z nad Nilu, in: P. Curtin, S. Faierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Gdańsk: Marabut 2003, p. 528 ff. 12 D. D. Cordel, Des “Réfugiés” dans l’Afrique précoloniale, „Politique Africaine” (2002), No. 85, pp. 16-29. �Historical importance of Arab muslim communities… 109 and Abou Telfan in Chad. People like Kirdi or Hajerai seeking shelter in those places have been referred to as refugial until today. They created a specific culture characterised by fortified villages and habitations situated at the slopes of the mountains and the so called „emergency agriculture” caused by a repeated series of famine. Famine resulted both from a dense population on the refugial territories, recurring locust plagues and the tactic of the „burnt soil” used by the invaders who detected the presence of men by noticing the fields of millet, which encouraged to theft or destruction. Thus, a new strategy became popular13. Millet was replaced by cassava which was not only more productive but also hardly discernible among other plants as it was not grown on separate fields. Migrations of Sudanese Arabs and their importance in the contemporary Chad Arabs in Central Sudan nowadays referred to as Chad Arabs belong to the groups of Sudanese Arabs formed between the fourteenth and eighteenth centuries as a distinctive ethnos in the Eastern Nilotic Sudan. Their ancestors flew from Arabia to Egypt and later on migrated along Nile to Nubia and Kordofan, from where they spread farther to the West, i.e. to the territories of Darfur and the present Chad up to the state of Bornu in the contemporary Nigeria. Immigration also headed for Central Sudan through Trans-Saharan routes, directly from Northern Africa but irrelevant in terms of numbers. Nevertheless, it is to be remembered that this way arrived merchants and various holy men (fakih or marabouts), legal experts and religious leaders whose si13 Ibid. �110 Maciej Ząbek gnificance in the process of spreading Islam, Arabic writing and general knowledge about the world proved to be invaluable. In Eastern Sudan indigenous Arabs from Arabia by mixing with the locals through marriages and adopting many local communities to their tribes not only led to their Islamisation and Arabisation but they themselves underwent the process of Africaniation, namely Sudanisation. As a result of those adaptation processes Arabs nowadays do not greatly differ from the indigenous Sudanese either by the colour of their skin or by culture which underwent extensive convergence. Among them, however, there are two groups to be recognised: Arabs, the so called Ja’alin-Danagla stemming, to a greater extent, from the Arabised Nubian agricultural communities and Juhayna-Fezara who in majority were the descendants of the pastoral tribes from Arabia. Both groups are divided into many more tribes forming unstructured confederations14. The first group was formed by the above-mentioned Tunjur people who for some time took control over Darfur and who are considered to have been the founders of the Wadai state. The second group embraced all the remaining tribes of Arab nomads dealing mainly with camel farming, a typical activity of the Arab Bedouins. Many of those groups, when travelling to the centre of Sudan, were forced to change camel for cattle farming which was better accustomed to a bit more humid climate in the southern part of the Sudan zone. This way was formed a more Africanised than the previous ones subgroup of Juhaynaah Arabs called Baggara (Arabic baggar: a cow) specialising in cattle farming which became the fundamental basis of their economy. Apart from cattle farming they also dabbled in goat and sheep breeding, slave For further information see: M. Ząbek, Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Dialog 1998. 14 �Historical importance of Arab muslim communities… 111 trading or elephant and giraffe hunting, in which they were regarded as specialists15. Baggara Arabs, beside the Fulbe people, with time became the largest group of nomads and shepherds in the Sudan zone. Their tribes settled on the territories along the River White Nile in Eastern Sudan through the territories of the South Kordofan and Darfur, Central Chad, Northern Cameroon up to the state of Bornu (present north-east Nigeria) constituting the so called belt of Baggarah Arabs or Szuwa as they are called in the western part. Nowadays, many Baggara groups, mainly because of losing their herds as a result of wars or overgrazing, deal with farming or trading and craft in the cities. Majority of them still pursue, however, the semi-nomadic type of economy based on migratory life stock grazing only during the rainy season whereas in the dry season (i.e. main part of the year) they carry on sedentary lifestyle in the villages. Their kinship system is based on the patrilineal lineage (khaszimbet) and flexible tribal communities system (qabila). Many of them possess two houses – permanent one in a village close to the water sources and another in a nomadic camp. Men often have more than one wife. One of them usually lives in a pastoral camp whereas others live in the village. They are responsible for almost all tasks connected with house-keeping and family including constructing movable shelters called „mate houses” (bet berish), milking cows and sale of milk, butter and cheese. Men take care of cattle herds and deal with millet, melons and cassava growing. Baggara people are famous for their zealous religiousness and conscientious observance of Islam practices: praying, alms giving or going on regular pilgrimages to Mecca. They also formed the For further information see: I. Cunnison, Giraffe hunting among Humr Tribe, „Sudan Notes and Records” vol. 39 (1996), p. 49-60. 15 �112 Maciej Ząbek most numerous group of Arabs in the Egyptian Sudan who supported the uprising of Mohammed Ahmed who declared himself Mahmid. Until present times Baggara people have boasted that Mahmid’s successor – Khaliph (Khalifa) Abdullahi ibn Mohammed, who organised and led the uprising along with the Cultural Revolution in the spirit of Orthodox Islam, stemmed from their tribes. In colonial times attempts were made to ascribe particular Baggara tribes to certain units of territorial administration, which however proved futile both in French Equatorial Africa and Anglo-Egyptian Sudan. Nowadays, in the independent Chad they constitute the worthwhile minority enjoying prestigious reputation but without great political influence. Their language, though not popular among non-Arab ethnic groups belongs, beside French, to the official languages in Chad. The reason for this state of affairs is more connected with the religious function of their language and Baggara people’s importance in the economy and dissemination of Islam than their role in politics. In Chad, they belong to one of the most entrepreneurial groups. They handle almost entire wholesale trade and lion’s part of the retail one. All the services like taxis and hotels are managed by them. They usually run Koranic schools and mosques by exerting significant influence on the Islamisation progress in this country. Their political strategy in Chad seems to be based on keeping distance and maintaining equilibrium towards all other ethnic groups. �Historical importance of Arab muslim communities… 113 The role of Sudanese route16 in the pilgrimage traffic to Mecca Open, mainly plain areas of the Sudan zone without natural obstacles played, as above mentioned, the key role in the cultural exchange between West and East Africa through migration of pastoral tribes and far-reaching trade. Pilgrimage traffic of Islam believers to Mecca, who travelled via the so called Sudanese route, exerted a great effect on that trade. The pilgrimages left a powerful impression on the inhabitants of the countries they went through and served as a way to get together with the “others”, to develop economic and political relations and cultural encounter between the folks of that region. They also boosted the migration of tribes (especially Fulbe-Mboror, Hausa, Bornu and Wadai) eastwards from the West, which in East Sudan was reflected in a considerable diaspora of those immigrants’ ancestors called Fellata. That general name meant “strangers” or “foreigners” coming from the west of Africa and perceived by the Sudanese Arabs also as the ancestors of the early pilgrims to Mecca who decided not to come back to their countries of origin. Walking pilgrimages or caravans of camels and donkeys started probably in the first centuries of Islam popularisation in this region (unfortunately there is no historical evidence on this topic) and lasted continuously until the 1960-s of the twentieth century when they became slowly superseded by air transport. PilgrimaRoute, or the „Sudanese Road” (Arab. ‘tariq Sudan) to the holy places of Islam, had its starting point in the Nigerian city of Maiduguri and through Abeche, El-Geneina, El Obeid, Sennar led to Sawakin upon the Red Sea, from which people by means of ships reached Jidda and Mecca in Arabia; ‘Umar al-Naqar, The Historical Background to “the Sudan Road”, in: Yusuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, University of Khartoum 2006, p. 106. 16 �114 Maciej Ząbek ges were organised both by individuals and rulers of certain states. Their intensity depended on the possibilities to ensure the safety along the route against natural disasters and human threats by the Sudanese states. It should be remembered that an attractive alternative, especially in case of majority of states located westwards from Wadai was offered by trans-Saharan routes and trails along the Mediterranean Sea to Egypt, and farther to Arabia. Eastwards from this state the “Sudanese route” to Sawakin upon the Red Sea was better known and more frequently used although since the collapse of the Nubian Christian states located upon Nile its significance has declined. Only after the formation of the so called “Black Sultanate” of the Funj people in Sennar, the Muslims started to use it. Obviously, Darfur inhabitants started to do it at the earliest, followed by their western neighbours from Wadai and all the others who could not endure to pass through the desert17. Popularity of trans-Saharan routes in the West of Africa was highly dependent upon the safety situation in Sahara and the states of the North Africa. Yet, from the territories spread farthest to the West, especially the early Empires of Ghana, Mala and Songhai, until the sixteenth century, the road through Sahara was much more often chosen than its shorter, but not so popular or even unknown counterpart in the form of „Sudanese route”. It resulted from no willingness on the part of pilgrimages to become the pioneers and discoverers to risk the adventures in Sudan. In fact Sahara was a challenge but it was better known and once crossed it offered the route leading through the populated areas under Muslim Law and comfortable places to rest in the Osman caravanserais. Besides, though states between Lake Chad and Nile were, at least since the tenth century, under the influence of Islam, 17 Ibid., p. 101. �Historical importance of Arab muslim communities… 115 there were no religious centres founded until the sixteenth century. In the very Nile Sudan, as already pointed out, a serious problem was posed to the Muslim pilgrimages by the Nubian Christianity which hindered Muslims the access to the Red Sea or to Egypt and the same reaching Mecca. Thus, pilgrims from West Sudan as a rule set off in caravans from the City of Walata do the Moroccan Fez or from Timbuktu through Taghaza (famous for its salt mines and the crucial parking space for caravans) to Libyan oasis of Ghadames and farther along the coast to Egypt and Mecca18. The most well-known pilgrim of those times, the ruler Mali-Mansa Musa, travelled to Mecca via this very route in 1324. Pilgrimages from West Africa flourished at the most in times of the Songhai Empire. From the city of Gao people embarked on a journey via route through the Air and Fezzan Mountains to Egypt following the example of the ruler of Songhai Askii Mohammed Great, who paved this way in 1515. He looked after the pilgrims and showed them great kindness. At his order pilgrims returning home were solemnly welcomed at the gates to the city of Gao and were given presents in exchange for their blessing19. Songhai people and other western Sudanese discovered “Sudanese Road” only after the Moroccan conquest in 1590 and the collapse of the Songhai Empire. Chaos which prevailed along with the increasing hostility from Tuareg tribes made them accept new conditions. For fear of capturing and slave trade they chose the city of Djenne as a new starting point for their pilgrimages. It was situated farther to the South and replaced Timbuktu and Gao. From that time pilgrimages headed for the South along Niger in the direction of the territories of the Hausa people where in the city of Maiduguri the “Sudanese Road” (‘tariq Sudan’) started 18 19 ‘Umar al-Naqar, ibid., p. 99. Ibid., p. 99. �116 Maciej Ząbek passing through the cities of Abeche and El-Obejd to the Red Sea and afterwards to Mecca. Knowledge about it was spread thanks to the earlier migration of Fulbe-Mbororo shepherds and Baggarah Arabs. In this way, Central and Eastern Sudan, not affected by the Moroccan assault and free from the Tuaregs’ aggression became the beneficiary of the Muslim pilgrimages’ practices and trade resulting therefrom. It should be noted, however, that this route did not straight away gain on popularity among all the western Sudanese people. The power of tradition often made people from the Hausa city of Katsina return to the North heading for the Air Plateau to Fezzan and Egypt. In the seventeenth and eighteenth century it was still an unsafe road and few people from those regions of Sudan decided to embark on a pilgrimage. Pilgrims left their homes unsure about coming back. Fewer caravans were organised due to the general crisis in the trans-Saharan trade resulting from declining price of gold in the basin of the Mediterranean Sea. There were no clear timetables of pilgrimages as it used to be in the past. Local Muslim lawyers and scholars (ulama) even announced that Muslims no longer had to make the pilgrimages and made statements (fatawa) offering other practices replacing them20. Only the creation of the Fulbe Sokoto Caliphate after 1804, preceded by the formation of other powerful Muslim states like: Bornu, Baguirmi, Wadai and Funj and the prohibition on attacking “people travelling to the House of God” by Osman Dan Fodio, laid the grounds for the formation of the homogenous Islamic structure spreading from Niger to Nile at the end of the seventeenth century. It protected the whole region by improving the conditions of pilgrims and popularizing this path among Muslims in the entire belt of Sudan. Organised governments ruling in the zone of 20 Ibid., p. 100. �Historical importance of Arab muslim communities… 117 Sudan along with parallels in religion, law and customs among them let the pilgrims travel around without being bothered by anyone. More frequent pilgrimages on this route were accompanied by the development of trade in copper from Darfur, blacksmith goods, Hausa textiles, and Cola nuts from the forest zone and also on a smaller scale in dates, cereals, cattle and local cotton textiles. Other goods including Indian textile products, Cowrie shells, spices and sandalwood reached the Sudanese route through Suakin upon the Red Sea. It was possible, however, thanks to the formation of, in a certain sense, informal economic community of all those Sudanese states and ensuring all the Muslims including both pilgrimages and long distance traders the minimum of safety under the Islamic Sharia Law. This way, they were given the opportunity to use the unified fare systems (states along the route collected the sort of a duty, most often paid in kind), to issue guarantees or borrow money without usury, by means of which that kind of trade had developed. Nevertheless, certain parts of that route still remained dangerous, like, for example, the route from Darfur through Kurdufan which became safe only after being conquered by the Sultan Mohammad Tairab from Darfur in 1785. Similarly dangerous was the route from Nile to the Red Sea crossing the territories of hostile tribes of Beja. Pilgrims, after reaching Nile, often chose the longer but safer passage through Egypt or even via Christian Ethiopia to Gonder and Massawa instead of going directly to Sawakin and Jedda21. Legends about Mahdi who was to appear in the East inspired the Islam believers from the West Sudan to embark on pilgrimages. The Mahdist uprising which was expected to cause the great 21 J. L. Burckhardt, Travels in Nubia, London 1819, pp. 405-407. �118 Maciej Ząbek Hijra did not lead to it and even considerably weakened the pilgrimage traffic as numerous would-be pilgrims were concerned about their lives and possessions22. Only the annihilation of the uprising by the British revived this movement. In the colonial times both extreme parts of the „Sudanese Road” (in Nigeria and Sudan) were under the British control and only its middle part (crossing Cameroon and Chad) was in the hands of France. The British, after the Mahdist uprising, started to control caravans on this route and issue special passports to pilgrims which had to be presented in control points. Still, this movement in the territories controlled by them was carried out undisturbed, contrary to the French colonies. The French, in an attempt to prevent the development of pro-Islamic ideas, formed numerous bureaucratic obstacles (ranging from non-issuing travel documents through the requirement to possess a defined amount of money, to accusations of illegal trade) to the free movement of persons and goods on this route. Still, they were unable to inhibit the process of illegal migration to the English-Egyptian Sudan which also due to economic reasons (the requirement of compulsory work binding on the French territories) was higher than ever before23. Further changes on the Sudanese Road began slowly to take place in the twentieth century. Since 1911 one could safely and relatively comfortably travel by railway from the city of El Obeid to Port Sudan – a new port situated upon the Red Sea. What was interesting, more often people who travelled via “Sudanese Road” were ruled by reasons other than the religious ones. In 1920 transport by cars was introduced on the entire “Sudanese Road” to further develop in the 1940-s and later on. Unfor22 23 ‘Umar al-Naqar, op. cit., p. 104. Ibid., p. 105. �Historical importance of Arab muslim communities… 119 tunately, the long-lasting war in Chad, which broke out shortly after gaining independence by that country, along with the present rebellion in Darfur halted that sort of pilgrimages. Besides, lack of asphalt roads hindered the development of bus transport which though more frequent from the 1960-s was gradually superseded by aircraft. Finally, I can only express the hope that after annihilation of local conflicts in the region a modern asphalt highway will be created from the Atlantic Ocean to the Red Sea and consequently the bus transport together with traditional pilgrimage and trade traffic on the route to Mecca will be restored. This process may be accelerated as many sections of this road have already been generated. All the countries of the Sudan zone could greatly benefit therefrom. Conclusions The importance of Central Sudan in the past as a vast border region meant the role of a bridge in the trade and cultural exchange not only between the North and Sub-Saharan Africa but also between Eastern and Western Sudan. It also came down to bringing together distant cultures, traditions, languages and religions. First of all, lack of natural barriers enabled mass migrations of pastoral tribes of Arab origin from the eastern part and of Fulbe origin from the western part of Bilad as-Sudan which to a certain extent were interlocked but not mixed together. Migrations of the Fulbe people predominantly concentrated in southern, lower latitudes of this zone focusing on exploitation of both park-like and forest-like savannah regions, whereas Arabs reached mainly higher and drier latitudes of this zone. Besides, the Fulbe dominated to a high extent the western part of Central Sudan �120 Maciej Ząbek (territories of present Nigeria and North Cameroon) while Arabs took over its eastern part (mainly the territories of the Middle Chad and Southern Darfur). Both groups of those exceptionally entrepreneurial people played a significant role in creating the statehood in this region, diversification of economy and Islamisation of the whole area. Sudan zone served as an arena of rivalry between particular groups but also as a room for dialogue and cooperation. Migratory character of this zone fostered general development mainly in terms of the material civilization development through enrichment of particular groups including Arab traders. It also allowed for the flow of ideas and dissemination of the Islamic legal system (Sharia), Arabic alphabet and consolidation along with further dispersal of Arab-Muslim culture in the heart of the African continent. It was possible thanks to the formation of the great coalition of the Muslim states where pilgrims and traders were protected and subject to a similar law. It allowed for the creation of the longest route in the entire continent of both pilgrimage traffic and trade character in the form of the so called „Sudanese Road” which was in use from at least seventeenth century almost incessantly until the present times. It should be stressed that the importance of this “Sudanese Road” in Africa may only be compared to the role of “Silk Road” in Asia. All these factors together enabled the zone of the early bilad as-Sudan to gain a considerable cultural, social and spiritual homogeneity thanks to the domination of Islam and Arab culture. Nowadays, this region serves as an influential centre aiming to propagate and preserve this culture in the entire Sub-Saharan Africa. Simultaneously, it should be noted that though many local African people (i.e. Nigritic ones) underwent to a large extent the process of assimilation and acculturation in a more civilised and �Historical importance of Arab muslim communities… 121 Map 1. Range of occurrence of Baggara Arabs (Szuwa) advanced, from universalistic perspective, Arab-Muslim civilisation, until now some of those people have managed to preserve their own identity and autonomy. Refugial populations serve as a perfect example. It illustrates vitality of African culture which has prevailed in this region despite the domination and agency of Arabs and the Fulbe people. Bibliography Burckhardt J. L., Travels in Nubia, London 1819. Cordel D. D., Des “Réfugiés” dans l’Afrique précoloniale, “Politique Africaine”, No. 85. Cunnison I., Giraffe hunting among Humr Tribe, “Sudan Notes and Records”, vol. 39, p. 49-60; Baggara Arabs, Oxford 1966. �122 Maciej Ząbek Horowitz M. M., A Reconsideration of the „Eastern Sudan“, “Cathiers d’Etudes Africaines” 1967. Herskovits M., A Preliminary Consideration of the Culture Areas of Africa, “American Anthropologist”, 26, 1924. Karpiński R., Sudan Centralny do końca XVI w., in: M. Tymowski (ed.), Historia Afryki od początku XIX w., Zakłada Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996. Trimingham J. S., A History of Islam in West Africa, London/Glasgow, 1962. Vansina J., Kupcy z nad Nilu, w: P. Curtin, S. Faierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Marabut, Gdańsk 2003. ‘Umar al-Naqar, The Historical Background to “the Sudan Road”, in: Yusuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, University of Khartoum 2006. Yusuf Fadl H. and Doornbos Paul (ed.), The Central Bilad al-Sudan. Tradition and Adaptation, El Tamaddon P. Press, Khartoum 1977. Ząbek M., Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Dialog, Warszawa 1998. Résumé L’importance historique des communautés arabes musulmanes dans la zone du Soudan central Le but de l’article est de montrer l’importance du Soudan central, en tant qu’espace de grande frontière et de passerelle facilitant l’échange commercial et culturel non seulement entre l’Afrique du Nord et l’Afrique subsaharienne, mais aussi entre l’Est et l’Ouest de Bilad as-Soudan. L’article souligne le rôle des États musulmans précoloniaux dans cette région, des migrations de peuples pastoraux, de la domination de l’Islam et de la culture arabe, ainsi que de la création simultanée dans la région de multiples refuges territoriaux pour les peuples non-musulmans voulant préserver leur identité et leur spécificité. �PIOTR MALIŃSKI SEARCHING FOR NUBIAN DESERT GOLD WITH A METAL DETECTOR. Functioning and Organization of dahaba Occupational Group in Sudan Introduction Gold deposits laying in regions located between Middle Nile and the Red Sea were, since past times, attracting the attention of people trying to exploit them by different means. Information regarding this topic in written sources, as well as material remains related to gold exploitation have sparked interest of travellers, researchers and scholars. Thanks to that, gold mining in Nubian Desert1 (since ancient to modern times) became a subject of numerous studies between many domains of science. The Egyptologists have been analysing related ancient Egyptian text resources (Vercoutter 1959; Gundlach 1977), while archaeologists conducted surface research (Bloss 1937; Newbold 1948), as well as site excavations (Castiglioni, Castiglioni and Vercoutter 1998; Piotr Maliński – Institute of Political Science and European Studies, University of Szczecin (Poland). The word nub in Ancient Egyptian language meant gold, while Nubia was perceived as a legendary “land of gold” (Klemm, Klemm and Murr 2002, 215). 1 �124 Piotr Maliński Sadr 1997). A precious sources for the historians were works of medieval Arabic literature – authors of those manuscripts devoted much effort to describe Nubian gold (Lewicki 1967). A significant value as a source has also one of the relations of XIX-century European travellers (Linant de Bellefonds 1868). There are also numerous materials about search for this precious metal and its exploitation in later times – geological reports (Llewellyn 1903; Dunn 1911; Grabham 1929), mining companies reports, as well as broad fragments in scientific monographies (Whiteman 1971, 215-229). Though the history of gold exploitation in Nubian Desert has been thus quite well described, its status today remains poorly investigated. An occurrence of recent years, however, dubbed by media as “Sudanese gold rush”2 indisputably deserves scientific research – because of its scale, character and caused consequences. Especially interesting, for an ethnologist, is a phenomenon of searching for gold nuggets with the use of metal detectors. It represents a spectacular example of sudden civilization change, to which northern Sudanese tribe communities are exposed. An adaptation of the newest, technologically advanced inventions of Western world and their utilization in traditional economic activity (which for Sudanese is gold mining) has caused a number of cultural implications. Its social repercussion was founding a new, specialized occupational group. This article describes basic aspects of its organisation and functioning. The article is based mainly on outcomes of ethnological field research, performed in February 2011 in north-western regions of Nubian Desert. The remaining data presented was gathered during earlier research expeditions of the author in northern Sudan. In the years 2005-2008, he approached a traditional methods 2 http://www.rp.pl/artykul/556710.html accessed 29.08.2012. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 125 Plate 1. Ruins of the workers’ settlement in abandoned Umm Nabari gold mine in the Nubian Desert (photo P. Maliński). of gold mining in Middle Nile Valley and Bayuda Desert. In 2009, he performed a reconnaissance research in Wadi Gabgaba region of the Nubian Desert (visiting abandoned mines and mining villages, as well as other relicts of architecture related to exploitation of gold), while two years later he visited one of gold mining centers in Northern Kordofan (Soderi area). Observations and interviews undertaken in aforementioned localizations delivered diverse field research materials, allowing for obtaining review profile of the gold exploitation phenomenon. �126 Piotr Maliński Traditional methods of gold exploitation in Middle Nile Valley Before metal detectors became widely available in Sudan, gold was exploited using traditional methods. It is worth to mention two of them, used on eastern outskirts of Nubian Desert, as they were not extensively presented in research studies. Literature sources mentioning those methods are scarce, short and too general – while methods regarding gold mining in other regions of Sudan are the topic of several publications (Dunn 1921; Bell 1937). A method functioning at least since VII century on Middle Nile was rinsing the particles of gold from river sediments (Yusuf Fadl Hassan 1967, 53). This manner, though simple, was very arduous and time-consuming. The starting material originated most frequently from Nile, it was acquired particularly after annual overflow, accumulating fluvial sediment (sand and loam) in certain places of the riverbed. Mineral sediments from periodic watercourses (wadi) crossing the desert, were also exploited. In both cases the rinsing took place by Nile. A basic tool used to this work was a flat pan (recently being made of tinware) with a diameter of several dozen centimetres. A few or more handfuls of material were placed inside and then the pan was submersed in water. While the edges of the vessel were at the level of the surface of water, the vessel was set in characteristic circular motion. Because of this, lighter fractions of sediment were mixing with water, forming a suspension gradually overflowing over the edges back to the river. In result, the pan was filled with clear water, and at its bottom remained a concentrate of heaviest minerals. From them, gold flakes and particles were being picked with the use of bird feather or metal needle. An experienced and industrious prospector was able to gather from 1 to 1,5 grams of gold in a week. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 127 Plate 2. Women and children of the Manasir tribe during gold panning on the riverbank of Nile, near Hagar el-Beida village in 2005 (photo P. Maliński). In the end of recent century, in some farming communities (e.g. Manasir), gold panning was considered the most important economic activity, second only to agriculture (Abdelrahim Mohammed Salih 1999, 49). During periods when working on the fields was not required, whole families of farmers were panning the gold. A popular phenomenon was groups of women and children in squatting position by the river and leaning over the pans. Men were performing heavier tasks, bringing materials from desert wadi on pack animals. A gold exploitation method described above has lost popularity in recent years – mainly because of its low efficiency. A much more effective method of obtaining gold is mining, which is popular in northern Sudan among numerous groups of �128 Piotr Maliński amateurs (not professionally educated, but using traditional knowledge and experience). In this way outcrops of semi-transparent, white quartzite (marwa3) are exploited. They appear often in riverside and desert terrain, however gold is found only in few of them4. If the gold was found, the rock was extracted by an open-pit method, and then mined along the vein down the base. This way, the irregular shafts and adits are created, with depth between few to several dozen meters. To separate the quartzite, the simplest tools are used, such as hammers, mallets and wedges. Chipped blocks of quartzite weighing even several kilograms are loaded to plastic containers (jerikan), which the miners pull up to the surface using ropes. Material is then mechanically broken up in two stages: manual and automatic. First, the blocks are placed on a large harder rock base and crushed with a hammer. To limit the chipping, the rock base is surrounded by circular cover – a coiled, looped rope, additionally tied with rags. Its purpose is to protect the wor­ ker from being hurt by splinters, as well as to limit the loss of resources during breaking down the rock. The effect of this stage is a coarse quartzite aggregate. The dimensions of the chunks are usually several centimetres wide. The second stage of treatment is taking place in a simple construction impact crusher. Most commonly used model consists of a rotor placed at horizontal axis, to which several rows of swinging hammers (made of bulky steel rail) are fixed. The rotor is placed in a cylindrical cover (sometimes a fragment of empty tin barrel of diesel oil) to which the quartzite is poured. The axis of a rotor is powered (through a transmission belt) by stationary diesel engine with over a dozen kW of power5. The device crumbles quartzite to a fine powder. This loose mateArabic word marwa means also “marble” (Ca’fer Efendi 1987, 72). Reddish quartzite is considered the most “rich”. 5 Due to the fact that the engine is cooled by a liquid, it is often accompanied by a 250 litre barrel of water. The coolant is used in a closed circuit (after aspi3 4 �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 129 rial is then packed to sacks (shawwaal), used commonly in local agriculture and transport. The sacks are transported by cars from the mines to the riverbank of Nile, where powdered quartzite is being rinsed in traditional way (panned). In the case of remote mines distant from the river, instead of transporting sacks with quartzite, a more ergonomic solution is transporting water for rinsing. The water is brought by a water-cart, where basins dug in ground of several square meters surface are being filled with it. The basins’ bottom is sloped stepwise to the depth of ca. 1.5 meters. In the most shallow edge of the basin there is a worker with a pan. The process of rinsing quartzite powder proceeds almost the same as panning the fluvial sediment. In its final step, however, the particles of gold are not hand-picked (which would be very difficult due to their microscopic size), but instead mercury is used. Several cubic centimetres of mercury poured on the bottom of the pan and mixed with concentrate of heaviest minerals, binds even the smallest particles of gold. Droplets of mercury are then quickly poured on a textile (often a fragment of worker’s shirt) and squeezed. Inside the textile gold particles remain, partially polluted with mercury, which binds with gold and forms an amalgam. When a prospector gathers a larger quantity, he heats it with a gas burner – the remains of mercury evaporate leaving pure gold, which melts together forming an irregular ingot. The quartzite powder sedimenting slowly in the deepest side of basin is exploited from time to time and – after drying – it is being panned again. This effects in certain amount of gold, though much lesser than during first panning. A gold mining method described above is based on organized team work, in which only men participate. To work, certain quration and passing through the cooling system the water returns to the barrel). �130 Piotr Maliński Plate 3. An impact crusher grinding the quartzite in Soderi, Northern Kordofan (photo P. Maliński). alifications are needed, and each workplace benefits the occupational specialization. The endeavour requires also initial financial assets, which will allow to buy the necessary equipment (the crusher being the most expensive) and ensure its maintenance and transport. The owners of the mines are rich Sudanese, who can afford the beginning of exploitation. If the exploitation begins to bring income, the owner usually takes one third, while two thirds are split between miners and other workers. The amount of earnings is dependent on many factors: the content of gold in quartzite rock, conditions of mining and transport, number of miners and efficiency of their work. It is therefore difficult to calculate typical earnings of a gold mine worker, though it surely exceeds �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 131 Plate 4. Men of the Rubatab tribe near the mining pits in Wadi al-Lakhla in Bayuda Desert (photo P. Maliński). (several times) analogical earnings of a gold prospector panning the gold from fluvial sediments. Functioning and organization of dahaba Besides the aforementioned two methods of obtaining gold, a few years ago one more emerged in Sudan. It completely differs from the previous ones, because its purpose is to search for and exploit gold nuggets – as opposed to gold particles or dust. Localizing the nuggets requires special electronic equipment – the metal detectors. Mass import of metal detectors to Sudan, which �132 Piotr Maliński began between first and second decade of current century, caused quick adaptation and spread of the method. Currently, it is used on majority of gold-bearing regions of Sudan – especially on Nubian Desert6. The first stage of searching is to localize the outcrops of quartzite, called kola. Preferred outcrops are those on elevations and their slopes. Along with the surrounding rock they are subject to denudation, including processes of weathering and erosion7. As the result, both landform and structure of the ground change. Pieces of rock, falling down and flushing by atmospheric precipitation, accumulate along with sand brought by the wind at the base of a slope, creating mounds and alluvia. Thus, the forces of nature work much the same way that gold miners do – separating chunks of quartzite from the deposit, breaking them up and rinsing. This phenomenon is utilized by the gold nugget prospectors (dahaba). They search through slopes below outcrops with metal detectors, paying special attention to the ways the water flows (darb al-mooya). Prospection of these areas is not conducted by some specified method or plan, instead it has more chaotic character, partly intuitive, partly random. Dahaba themselves asked about this replied with amusement that they search the area by taminjeri method. The word is an Arabic title of the popular cartoon “Tom and Jerry”8. The plot of majority of its episodes consists of attempts to catch the mouse by the cat, which mostly take 6 The area called Nubian Desert by western geographers, is perceived by some Sudanese as two distinct deserts. While the land between Middle Nile and Wadi Gabgaba is called by them Sahra Nubiyya (“Nubian Desert”), the region between Wadi Gabgaba and the coast of Red Sea is referred to as Sahra Shargiyya (“Eastern Desert”). 7 Caused by atmospheric precipitation, wind, the Sun and the force of gravity. 8 http://en.wikipedia.org/wiki/Tom_and_Jerry accessed 01.09.2012. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 133 the form of chaotic pursuit. In a similar, not planned method the dahaba pursue the gold nuggets. The method changes in a moment of discovery of the first nugget. After its extraction – with a shovel (kooreek) or pickaxe (abu raaseen) – the surrounding area is thoroughly checked, especially area above (the quartzite outcrop) and below (where the water flows). Among dahaba there is widespread conviction that gold nuggets do not occur alone, so attempts are undertaken to find more of them. If the findings are successful, an area between places of all successful findings is even more thoroughly searched. Next, when the prospectors conclude that the area has been completely scanned by the use of metal detectors, they bring in the machinery. It is often an agricultural tractor (traktur) with a rear plough9 (mounted on three-point linkage and operated hydraulically). Construction machines can also be used: bulldozers and tracked excavators, as well as loaders. Excavations consist of removing a several dozen centimetres10 layer of ground on the whole area where gold nuggets were previously found. In most cases, the area does not exceed several hectares. The ground is then again searched using metal detectors. Due to removing the superficial layer of the ground, the range of the equipment is increased (exactly by the thickness of the removed layer), thus enabling the detection of gold nuggets deposited deeper. The search in the mentioned area are more systematized because of the marks left by vehicles. The marks are parallel strips, approximately as wide as the length of the ploughshare. The worker using a detector checks consecutive strips. After It resembles a bit the rear plough with a horizontal cutting edge, used in Europe for clearing the snow. 10 The thickness of the overburden being stripped depends on the machine used. A tractor with a rear plough gathers a layer of ground ca. 15-30 centimetres thick (depending also on type of ground). 9 �134 Piotr Maliński Plate 5. A dahaba working in Wadi Adeela in Nubian Desert. In the background, an encampment (kheema) of three teams of gold prospectors (photo P. Maliński). inspecting all of them and extraction of the gold nuggets (if any were found), the area is considered exploited. A basic organization unit in an occupational group described above is an encampment called kheema11. A structure of typical kheema is presented in Diagram 1. An encampment is formed by a few (2-4) teams. The teams work independently, though they are not self-sufficient because they use a common machinery for excavations. Every team has their own metal detector, a car, a tent, and a gas cooker. The tents pitched near each other form a camp, 11 Literally “tent” (Tamis and Persson 2011, 123). �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 135 near which cars are parked. Every day12, the teams set off to work (to different places, often distant from each other by a few kilometres away), and get back to the encampment for a meal and night. After complete exploitation of gold nuggets from the area the teams break camp and pack the equipment in the cars, which then move to another area. If gold is found in the new localization, the camp is set up again. If, however, no gold is found, people and cars move on to the next areas – until success. A typical team consists of four people: three prospectors (dahaba) and a driver. In a team there are three main activities: working with the detector, mining with hand tools and cooking. The prospectors change their activities daily, so in three days one prospector is alternately: a metal detector worker, a digger and a cooker. The driver’s duties are related to transport and delivering the supplies – encompassing driving, service and repair of the car. A manner of searching for gold described above needs to be supplemented with some data regarding used metal detectors (jihaaz) and their service. Generally, they are portable devices, using a phenomenon of electromagnetic induction to localize metallic objects. First serial model of metal detector has been produced in Great Britain in 1942 for military purposes (demining). It is worth mentioning that its prototype has been designed and constructed by two Polish researchers: Józef Kosacki and Andrzej Garboś (Modelski 1986, 221). In the second half of the recent century, metal detectors were used for many other applications, e.g. in industry, construction, archaeology, and also for There is an exception – the hottest season of a year, when the prospecting is performed at night. It is necessary not only for the comfort of the people, but also for the conditions of working with metal detectors. Some types of the detectors do not tolerate high temperature. Especially the coils of the detectors are vulnerable – being heated by sun causes interferences in electronic circuitry and loss of its sensitivity. 12 �136 Piotr Maliński Diagram 1. Structure of the organization of staff and work assets in an encampment (kheema) consisting of three teams (drawn by P. Maliński). treasure hunting. Over the course of time, many varieties of these devices were developed, with different constructions relying on different principles of operation. Among them appeared a type of detector specially designed and constructed for gold prospecting. In the beginning of 2011 in Northern Sudan its most popular model was Minelab GPX-4500, popularly called jeepee‘eks or jee- �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 137 pee‘es13. It is a detector operating by bi-level pulse induction with application of SETA (Smart Electronic Timing Alignment)14 technology. It consists of a harness worn on chest along with battery container (shanṭ a), on which an aluminium arm with a handle and an armrest is hanged. On the higher end of the arm an electronic module is fixed (along with switches, knobs, and liquid crystal display), whereas on the lower end – a coil15 (tabak). The equipment includes also headphones (sammaa‘a). The detector’s operator, after wearing the harness, hangs the arm on it, puts headphones on, connects the elements of the detector with cables and activates it. During prospecting, the operator walks slowly, manipulating the arm of the detector, so that the coil moves from side to side just over the ground. When the coil gets in the proximity of a metallic object, a signal is heard in the headphones. Though it seems easy, the proper exploitation of the device is rather complicated – the user’s manual of this detector has over 100 pages. Regulation of the device and its correct preparation to work require knowledge of the English language, ability to set electronic menu, as well as some knowledge of physics (encompassing principles of working of electric circuits and the phenomenon of propagation of electromagnetic waves in solids). Abilities The second name is sometimes a cause of misunderstandings because of its similarity to the name of satellite navigation devices GPS (Global Positioning System). The GPS receivers, frequently used in Sudan by Western archaeologists, are often perceived by the locals as a new, pocket size of metal detector, which can show on the screen “a path to the treasure”. The misunderstandings of this type are even easier, because a metal detector in Sudan is called colloquially jihaaz, which means literally “an instrument” (Tamis and Persson 2011, 108) and can be referred to a GPS receiver as well. 14 http://www.minelab.com/__files/f/3965/4901-0063-1.1%20Instruction%20Manual%20GPX-4500_screen.pdf accessed 28.08.2012. 15 While the producer offers seven models of coils, adapted to different conditions of using the detector, the Sudanese prefer those with the highest range. 13 �138 Piotr Maliński of the most dahaba, however, are limited only to assemble the detector and switch it on. During research, no person able to set the parameters by using English menu has been found. None of the persons using this particular model knew the function of a button on the handle – used to periodic balancing the influence of the mineralization of the ground (during which the coil has to be manipulated in a certain way). The Sudanese simply used the button to check the battery life. After the button is pushed, there is a short sound in the headphones signalling the beginning of three second long tuning of the coil to the ground. By dahaba, it was interpreted as a signal of proper energy level of the battery (because when the battery was dead, there was obviously no sound). Interestingly, it was the lack of knowledge about basic operation of metal detectors among the dahaba that made conducting ethnological research possible – which in turn provided data for this article. Dahaba decided to allow an ethnologist into their group on one condition – he will improve the sensitivity (hassaas) of their metal detectors. It was not a difficult task16, it only required reading the manual and changing the level of sensitivity of the device in menu options. Effects of this change, empirically tested by dahaba, improved the mutual relationships and allowed to conduct field research among the group of gold nugget prospectors. During the research, use of types of detectors other than described above was noted. Very popular are American White’s Electronics detectors (models GMT GoldMaster and Spectra V3i) and Teknetics T2 (colloquially called tiknis). Single specimens of Garret ACE 250 detector (gareto) are also found, as well as Jeo16 The author has a many years long experience with use of different types of metal detectors, gained in Poland both during archaeological research and other excavations, unrelated to archaeology. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 139 hunter Basic 3D (juhantyr). The last mentioned model deserves special attention because of a rare construction – the detector signals processed by computer software can be observed live in a form of three-dimensional, coloured image displayed on screen. The device also shows depth of the object and specifies its shape and size. Among dahaba, the model arouses strong emotions, though not because its feature to observe nuggets before digging them up, but due to large number of “false positives” (perhaps as an effect of inept handling). According to producer, the range of the detector is 8 meters deep, so verifying the authenticity of these signals requires much exhaustive (and often fruitless) physical work. The dahaba estimated the number of metal detectors, being used at Nubian Desert in the beginning of 2011, at around 30 000. Plate 6. Metal detectors used by dahaba in 2011: Minelab GPX-4500, Garret ACE 250 and Teknetics T2 (photo P. Maliński). �140 Piotr Maliński According to them, only one third of the devices were acquired legally (which is certified by a document attached to the detector, confirming payment of duty for an imported product). The remaining detectors are supposed to be contraband and were smuggled to the Sudan from Eritrea, Saudi Arabia and Egypt. The popularity of smuggled devices is attributed to lower prices than legal ones (which includes duty fee). Of course, government of Sudan tries to stop distribution and using illegal detectors, so certain preventive steps are taken. For example, the Nubian Desert is being regularly scouted by patrols of uniformed services working against contraband17 (mukaffaha). The patrols check the documents confirming legality (duty fee) of the detectors and confiscate illegal ones. The encampments of prospectors not having such documents invented a tactic for avoiding loss of precious equipment. First of all, in the encampment there is a small and fast car referred to as boksi18 (most commonly Toyota Hilux with rear wheel drive), ready for driving and equipped with water and food supplies for a driver lasting for a few days. Also, people in encampment as well as people working nearby attentively observe their surroundings. When a suspicious car, such as characteristic19 Toyota Landcruiser (colloquially kruzer) used by patrols appears on the horizon, the boksi driver instantly drives away taking all the metal detectors from the encampment. If the devices are used outside the camp, boksi travels through all working areas, gathers the detectors and leaves as fast as possible. This way an inspection performed by the patrol in the encampment is futile. Dahaba may present to the inspectors a false story – for example that they are Through the Nubian Desert passes a smuggling trail, connecting countries of the Horn of Africa with the Middle East. 18 A name derived from English “box”, referring to pick-up version of the car. 19 They are usually painted in the colour of sand. 17 �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 141 waiting for a worker who went to the city and took all detectors (legal, of course) for maintenance. They can also claim that they just camp on the desert (which is not forbidden in any way). The inspection of teams working in mining areas is futile as well20, as they do not have the detectors anymore. However, sometimes the patrol pursues the fleeing boksi. In this case, the fugitive driver tries to reach an earlier chosen place, called sharak – “a trap” (Tamis and Persson 2011, 187). It is usually a ravine (khoor) with a bottom covered by thick layer of loose sand. Boksi passes through this obstacle thanks to its high speed and low weight (the car has a lightweight construction and it is loaded only with a driver, detectors and some supplies). In contrast, a bigger and heavier kruzer is transporting the patrolmen, barrels with fuel and water, weapons, ammunition and other equipment. As a result, it sinks in the sand or passes through it very slowly, using reduction drive and a differential lock. Anyway, at this time boksi is far away, hidden beneath dunes or rocks21. After some time has passed, the car goes back to the camp (the driver ensures that the patrol does not wait at the encampment) and the dahaba can resume their search with illegal detectors. Despite this kind of difficulties with organization of the work and the aforementioned problems with proper use of the equipment, many of the dahaba are successful in the search for gold. The nuggets found with the use of the detectors are most often classified by weight or shape. Every class has its name, common- If the boksi does not make it to the team before the patrol, sometimes the prospectors bury the detectors in the sand – to hide them and prevent confiscation. 21 The driver of boksi tries not to leave traces of tires on the sand, by which a patrol could find him. Therefore, he tries to avoid escaping through the sand, driving on stony surface if possible. 20 �142 Piotr Maliński ly used by the dahaba. This classification along with nomenclature is presented in Table 1. Nugget mass [g] Name Translation <1 namusa “black fly” 1-4 tas‘ali “melon pip” 4-30 janzabiil “ginger root” 30-100 tabla “padlock” 100-1000 baṭ aaṭ is “potato” >1000 khaliyya “honeycomb” Table 1. Classification of the gold nuggets according to their weight The contents are of approximate nature, and the names are not used consequently. There is a clear tendency to overstate the class of found nugget. It seems that this phenomenon is meant to improve the prestige of the finder (and his team) among the dahaba. As an example, one of the examined teams has excavated a gold nugget weighing almost 800 grams. It should be therefore classified as baṭ aaṭ is, but all members of the team unanimously called it (exaggerating) khaliyya22. It is worth mentioning that the largest known khaliyya, excavated by dahaba in 2010, weighed ca. 6 kg. This most valuable single find is popularly known and widely commented in desert encampments. However, during the interviews the prospectors stressed that there was a lot of cases where more smaller nuggets were densely located in a small area – probably originating from a single outcrop of quartzite. Accor22 A form of the found nugget could play a part in giving it this name. Its perforated, openwork structure was more similar to the honeycomb, than to a tuber of potato. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 143 ding to gathered information, one team was reported to extract more than 120 kg of gold over a few days. The gold nuggets found by the team members are seen as a collective property – they are, in fact, an effect of hard work of the whole team. During the research, all of the prospectors unanimously stated that the cases of usurping the gold nuggets practically do not happen. Everybody in the team is expected to be honest and sincere. Some questioned prospectors stated, that if somebody hid the found gold, intending not to share it with other team members, God would punish him by hiding gold nuggets from him, also intending not to share the gold with a dishonest man. A strong belief was noted that such curse could affect the whole team or even a whole encampment – so the failure in searching would be affecting all the people working with a fraud. To limit the possibility of dishonest behaviours, dahaba most often work in pairs, where the metal detector operator and the digger watch each other’s actions. The prospectors preferring to work alone are quickly dismissed from a team. Such solutions exist to guarantee that all of the mined gold will be at disposal of the whole group. However, in the end, acquired resources have to be divided between all the members of the team. The system of this division, presented on Diagram 2, requires some explanation. From time to time, all the nuggets gathered by the team are being transported to one of the cities located by Nile and sold. From the money made, an amount is separated, called masarif or mez, reserved to buy supplies for the whole team. Among the supplies are foodstuff, gas for the gas cooker and several sets of batteries for the metal detector. The remaining sum of money is then divided in two stages. First, the money are split in three equal parts, respectively, for the prospectors, the metal detector and the car. These parts are then divided even further. The money for prospectors are split evenly among them. Considering that the typical team consists �Diagram 2. Distribution of profits in a dahaba team (drawn by P. Maliński). 144 Piotr Maliński �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 145 of three prospectors, every one of them gets a third part, being a ninth part of the initial sum. The whole money reserved for the metal detector is given to its owner23, in other words, the owner gets one third of the initial sum. The money for a car are being divided unevenly. Only a fourth is given to the driver (being a twelfth of total sum), the remaining three-fourth is given to the owner of a car. With this money, he has to provide automotive supplies – fuel, engine oil, gear oil, a set of filters of fuel, oil and air, as well as parts needed for maintenance of a car. These expenses are marked on the diagram as letter “X”. In the end, the owner of a car gets one fourth of the total sum, reduced by “X”. As the scheme presents, the largest part of the money goes to the owners of the metal detector and the car. The amount of earnings is related to amount of investment. The physical work, in contrast, provides less money. A comparison of workers’ salaries shows the dependence of their value on physical fatigue. A driver (whose work is considered as the lightest) gets less money than a gold prospector. The rules of division described above seem to be clear, yet in reality this system undergoes some modifications, which can significantly complicate it. Above all else, some prospectors can be at the same time the owners of instruments of work – for example, one of the prospectors can own the car or metal detector. In such cases, salaries being an effect of work and profits being an effect of ownership of instruments of work are added – with their sum going to one person. Much more complicated situations occur when an instrument of work is attributed not to a single team, but to whole encampIf a detector is a common property of several persons – who contributed their money to buy it – the sum of salary money is divided among them. If the contributions were equal, the division is equal as well. In other cases, the division of the salary takes into account the percentage of the contributions of the owners. 23 �146 Piotr Maliński ment (a tractor or bulldozer). Such machine brings profits both to its owner and its driver (who can also work as a prospector). These money are being drained from the assets of individual teams in a given encampment, taking into account the surface of auriferous terrain mined by a given team. In this matter, different, individual and sometimes casual (and not always clear) rules of profit partition are applied. Also, sometimes a team can find nuggets in place where a machine cannot reach (in higher parts of rock rubbles) and then the team does not have to share its profits with machine’s owner or driver. Summary At the source of popularity of the gold searching method mentioned here, there are few factors worth describing in detail. First, the idea of search with a “treasure detector” seems to strongly influence the imagination of its users – especially those of Arabic-Muslim culture. A motif of buried treasures – and their clever and brave discoverers – is present in Arabic oral and written tradition since many centuries. The metal detector has become a tool which made possible a practical and effective realization of treasure hunting ethos. In this context, the ergonomics of the work with this tool is especially significant. It does not require – like mining – the long, arduous physical effort, to gather only a few particles of gold in the end. Using a metal detector is no more exhausting than usual, slow walk – by which one can (theoretically) find and possess a “golden treasure” of a value exceeding a many month salary of a gold mine worker. Also, a method of searching for gold nuggets with a metal detector is technologically easier than the mining method. First of all, it does not require hundreds of litres of water (which is scarce in the desert) needed to rinse the quartzite dust. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 147 Costs of exploitation are also lower, because a metal detector – in contrast to impact crusher – does not need tens of litres of fuel, motor oil, spare parts and periodic repairs. Cost of batteries is relatively low, and the construction of a detector does not wear out (assuming proper use). The most important factor, making the method so popular, is its effectiveness. Though it is hardly a rule, it is not limited to single cases. In fact, the effectiveness of searching for gold with metal detector is full of risk and uncertainty. However, bravely taking a risk is one of typical behaviour pattern in the Arabic world, as well as certain fatalism – in form of surrendering to divine judgements (including failures). Such attitudes seem to predestine people of this culture to conduct the search for gold. A social image of dahaba which has been popularized in Sudan also plays an important role. For obvious reasons, cases of fortunate finders of gold nuggets are becoming popular thanks to their promotion in mass media and presence in contemporary oral literature. They bring the attention of audience, and for many may be an occupational motivation. In contrast, numerous examples of futile, fruitless search are not so interesting, because they do not affect the imagination of the Sudanese so strongly. It is worth mentioning about consequences, which were caused by the emergence of described occupational group in Sudan. Apart from widely commented effects, by which the inflow of gold influenced state economy and finances, minor effects can be observed in the social and economical spheres. One of them is the appearance of large number of young Sudanese, who quickly got rich due to gold prospecting. Those people, thanks to quickly accumulated assets are able to successfully meet the social expectations, i.e. to marry and invest in enterprises meant to provide support for their families. They become a new model of prestige, clearly visible to their peers, who try to match it. On the other hand, suddenly becoming rich is a situation overgrowing some �148 Piotr Maliński young men. The wealth acquired in one day makes them instantly jump several levels up the social ladder, a position for which they are not prepared. It may have fatal consequences – among the dahaba there are young people that lost their fortune as fast as they have gained it, additionally developing addictions. Especially alcoholism is spreading on a scale never seen before (in northern Sudan). It seems that these phenomena inherently accompany every “gold rush”. However, among the gold prospectors there are no assaults, pillage and robbery murders. Amid another cultural consequences, which dahaba activity causes, emerged a problem of endangering the cultural heritage of Nubian Desert region. A vision of destruction, which a several thousand crowd of detectorists can achieve, gives especially archaeologists sleepless nights, as the prospectors are operating in regions, that are difficult to protect and conserve. It has to be noted, however, that these people are searching for precious gold, not “priceless” relics of the past. While the natural landscape is thoroughly changed (marks after searching for gold are now a characteristic phenomenon in many desert areas), destruction of cultural heritage are unlikely to be as common. The prospectors themselves state that “dahaba digs only when he hears signal in the headphones”. Such attitude seems to point that every archaeological sites not containing metallic artefacts are safe from plundering. This does not, however, exclude a possibility of unintentional interference in various archaeological remains, during the excavation with the use of heavy machinery. Indeed, the level of danger or damaging the resources of archaeological heritage needs to be verified by the reconnaissance research, which would make the investigation of the state of known sites possible – and perhaps an occasion to discover new, unknown ones. The last idea can involve the dahaba themselves – using their field knowledge of poorly explored areas of Nubian Desert. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 149 Bibliography Abdelrahim Mohammed Salih 1999. The Manasir of Northern Sudan: land and people. A riverain society and resource scarcity. Köln. Bell, G. W. 1937. ‘Shaibun Gold’, Sudan Notes and Records 20, 125-137. Bloss, J. F. E. 1937. ‘Relics of Ancient Gold Miners’, Sudan Notes and Records 20, 313-315. Ca‘fer Efendi 1987. Risāle-i Mi‘māriyye. Leiden-New York-København-Köln. Castiglioni, A., Castiglioni, A. and Vercoutter, J. 1998. Das Goldland der Pharaonen. Die Entdeckung von Berenice Pancrisia. Mainz. Dunn, S. C. 1911. Notes on the mineral deposits of Anglo-Egyptian Sudan. Khartoum. Dunn, S. C. 1921. ‘Native Gold Washings in the Nuba Mountains Province’, Sudan Notes and Records 4, 138-145. Gundlach, R. 1977. ‘Goldminen’, in W. Helck, W. Westendorf (eds), Lexikon der Ägyptologie. Vol. 2, Wiesbaden, 740-751. Grabham, G. W. 1929. ‘Gold in the Anglo-Egyptian Sudan and Abyssinia’, Comptes rendus. International Geological Congress 2, 279-280. Klemm, D. D., Klemm, R. and Murr, A. 2002. ‘Ancient Gold Mining in the Eastern Desert of Egypt and the Nubian Desert of Sudan’, in R. Friedman (ed.) Sudan and Nubia. Gifts of the Desert, London, 215-221. Lewicki, T. 1967. Średniowieczni pisarze arabscy o bogactwach mineralnych Afryki i ich eksploatacji (Mediaeval Arabic Writers on the Mineral Resources of Africa and their Exploitation). WrocławWarszawa-Kraków. Linant de Bellefonds, L. M. A. 1868. L’Etbaye. Pays habité par les Arabes Bicharieh. Géographie, ethnologie, mines d’or. Paris. Llewellyn, A. 1903. Report on mining concession in the Egyptian Sudan. Place of issue not stated. Modelski, T. 1986. The Polish Contribution to The Ultimate Allied Victory in The Second World War. Worthing. Newbold, D. 1948. ‘Deraheib Gold Mines’, Antiquity 22, 33-34. �150 Piotr Maliński Sadr, K. 1997. ‘The Wadi Elei finds: Nubian desert gold mining in the 5th and 4th millenia B.C.?’, Cahiers de Recherches de l’Institut de Papyrologie et d’Égyptologie de Lille 17, No. 2, 67-76. Tamis, R. and Persson, J. (eds) 2011. Concise Dictionary. Sudanese Arabic – English, English – Sudanese Arabic. Khartoum. Vercoutter, J. 1959. ‘The Gold of Kush’, Kush 7, 128-153. Whiteman, A. J. 1971. The Geology of Sudan Republic. Oxford. Yusuf Fadl Hassan 1967. The Arabs and the Sudan: from the seventh to the early sixteenth century. Edinburgh. Résumé À la recherche d’or avec le détecteur de métaux sur le désert de Nubie. Le fonctionnement et l’organisation du groupe professionnel dahaba au Soudan Le texte traite des résultats de recherches ethnologiques sur le terrain, ménées par l’auteur dans les années 2005-2011 au Soudan. Ces recherches ont été consacrées aux méthodes traditionnelles et modernes d’extraction d’or dans la région de la vallée du Nil moyen, désert de Bayouda, désert de Nubie et du Kordofan septentrional. L’auteur présente avant tout le phénomène, appélé par les médias la «ruée vers l’or» qui consiste à la recherche massive des pépites d’or avec les détecteurs de métaux. La formation d’un nouveau groupe professionnel au Soudan, à savoir dahaba était l’une des conséquences de ce phénomène. Dans ce texte on décrit aussi bien le fonctionnement, les méthodes et l’organisation du travail que le système de répartitions des profits au sein du groupe. L’auteur aborde également la question du danger potenciel du patrimoine archéologique du désert de Nubie par des fouilles visant l’exploration et l’extraction de pépites d’or. Keywords: gold, metal detector, occupational group, Nubian Desert, Sudan. �KATARZYNA GRABSKA PETER MILLER THE SOUTH SUDAN HOUSE IN AMARAT: SOUTH SUDANESE ENCLAVES IN KHARTOUM In July 2011, South Sudan became an independent nation, and broke off from the North. This break up came as a violent experience for the people of the two nations. The dynamic changes that followed the separation of the two Sudans affected the lives of the people from the North and the South, as well as those con- Katarzyna Grabska – PhD, is a social anthropologist. She is a senior research fellow at the Global Migrations Centre, at the Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID) in Geneva and an affiliate of CEDEJ Khartoum. She has been researching issues of transformations of social and gender relations in particular in the context of war, displacement and return among South Sudanese in Egypt, Kenya, South Sudan and Sudan. She has published widely on these topics, including her monograph entitled Gender, Identity and Home: Nuer repatriation to South Sudan (2014). Her most recent research focuses on adolescent girls’ migration from Ethiopia and Eritrea to Sudan. Peter Miller – is a Masters anthropology student at the University Paris VIII Vincennes – Saint-Denis. His current research project focuses on marriage strategies and identity practices in Khartoum, part of a wider project directed by the CEDEJ Khartoum. �152 Katarzyna Grabska, Peter Miller sidered ‘Jenubeen’ (Southern or South Sudanese1) in the North and those considered ‘Shageen’ (Northern) in the South. With the political developments in the two nations and the introduction of new citizenship laws, Southerners became foreigners in the North, while Northerners lost their citizenship privileges in the South2. The political changes had profound impact on the social, political and economic reconfigurations, as well as identity claims in the two nations. Despite the large population movements that followed, with those considered Southern Sudanese moving to South Sudan, and those considered Northerners going to Sudan, and in the wake of the current civil conflict in South Sudan (on-going since 2013), there are increasing numbers of South Sudanese who either remained or became displaced in the North. These changes in the population composition as well as new political and economic arrangements between Sudan and South Sudan had a direct impact on the multidimensional transformations that took place in the Sudans, and in Khartoum in particular3. In what follows, we present the first reflections and impressions of our two different on-going ethnographic fieldworks that were carried out between 2015 and 2016, giving some insights into a particular enclave of South Sudan in one of the neighbourhoods in Khartoum, Amarat. The research is mainly ethnographic, during which we have followed lives of different groups in several neighbourhoods in Khartoum to understand their everyday life, iden1 We use the term Southern Sudanese to denote those groups hailing from the South of Sudan before the emergence of the independent South Sudan in 2011. South Sudanese is a term used to denote those coming from or identified as affiliated with South Sudan. It should be noted that the Arabic translation is the same, Jenubeen, for the two politically different terms. This is also significant as it makes an interesting insight into the identity politics and practice in the two Sudans. 2 Babiker 2015. 3 See Casciarri et al 2015. �The South Sudan House in Amarat… 153 tity politics and their everyday practices. The notes presented below are based on in-depth interviews and life story interviews carried out with residents of Amarat, as well as other South Sudanese residing currently in Khartoum. They are substantiated by observation and participation in the everyday life in Amarat as both researchers resided there between 3 months and 2,5 years within the period of 2014-2016. We are both anthropologists who have been working with South and Southern Sudanese. Katarzyna Grabska has researched among the Nuer of South Sudan in Egypt, Kenya and South Sudan (see Grabska 2014), while Peter Miller is currently finishing his Master 1 with a specific focus on the Amarat neighbourhood, marriage practices and identity politics within in it. We first introduce Amarat, a first-class wealthy neighbourhood in Khartoum, underscoring its heterogeneous character and juxtaposing it as a metaphor of ‘Sudan’. The heterogeneous character of the neighbourhood is used as an analytical base to address the questions of the categorisation and use of urban spaces. Next, we situate the South Sudanese population in Amarat, stressing certain particular impacts of the 2011 separation on their lives. We then move on to describe their living arrangements, with a specific example of a ‘South Sudanese house’ in Amarat, which we believe symbolises the heterogeneity of the neighbourhood, but also a specific South Sudanese enclave within this residential quarter. The house also serves as a metaphor for the predicament of the current situation of South Sudanese in Sudan, as well as the on-going civil conflict in the South. The discourses of the residents of the house form the base of our second analytical axe, addressing the issue of identity transformations amongst urban migrants. �154 Katarzyna Grabska, Peter Miller Amarat: the “first class” neighbourhood of empty houses Al-Amarat is a planned neighbourhood constructed in the 1960’s, on what was the southern border of the colonial city of Khartoum4. Due to the rapid sprawling expansion of the city, Al-Amarat is now a central neighbourhood situated to the west of Khartoum International Airport, bordered by two of the city’s highways, Africa Street and Mohammed Nageeb Street. Categorised as a “first class5” neighbourhood, Amarat was designed to accommodate a developing Sudanese upper class mainly composed of civil servants, and to symbolise a modern way of living in the newly independent Sudanese capital with villas, gardens, paved roads, and commercial streets6. Although this population is still very present in the neighbourhood today, it’s significance is less and less important due to the gradual commercialisation of Amarat, with more and more residential buildings being turned into offices, company headquarters and commercial businesses. Having been categorised as a “first class” neighbourhood, Amarat tends to be left out of analysis concerning marginalised popAlawad Sikainga, 1996. Residential land classification in Khartoum started in 1906 with three classes: first, second, and third. This classification envisaged regrouping populations by their income. In 1924 ‘Native Lodging Areas’ were added to, designed to accommodate temporary urban workers. In 1947 the ‘Towns and Land Scheme Act’ was introduced re-enforcing the division of housing in these three classes, adding the criterion of plot-size, building materials and lease duration. The 1st class encompasses the most wealthy population group, able to afford the largest plots and modern construction materials. The plot size diminishes and the building materials become more basic as the classification descends. The current classification system comprises 5 classes(Elhoweris 2006; Sauloup 2011). 6 Denis, 2006. 4 5 �The South Sudan House in Amarat… 155 Location of Amarat ulations in Khartoum, such as the South Sudanese population. In fact, the “first class” definition tends to render an economically and socially homogenous image of the neighbourhood of inhabitants with privileged status therefore camouflaging the diversity that exists within. This official categorisation of the different neighbourhoods of the city erases the diversity of the local situation. Others have noted that this type of official classification and categorisation represents the imagined and socially constructed identity of an urban space, which in reality is far from homogenous7. Through our ethnographic observations in Amarat we have discovered a socially heterogeneous quarter that when an- 7 cf Gillette 2014; Sauloup 2011. �156 Katarzyna Grabska, Peter Miller alysed in its complexity can serve as a metaphor for post separation Khartoum and Sudan. Amarat has been known as a neighbourhood where the expatriate community is concentrated, due to the number of embassies, international organisations and think-tanks present, combined with the Sudanese State’s desire to ensure that foreign nationals live in first-class areas. However, presence of the expat community in Amarat has reduced over the past years, partly due to the expulsion of several aid organisations, religious groups and individuals. The first wave of expulsions happened in 20098 as a manifestation of the Sudanese government’s response to Omar alBashir’s indictment by the International Criminal Court for war crimes and crimes against humanity in Darfur. Thirteen aid agencies working in Darfur were the principal targets of this expulsion, many of who had offices and/or personnel living in Amarat. The second wave came in 2012, after South Sudan’s independence, and focused more on Catholic religious groups (considered sympathetic and collaborative with the South Sudanese population), foreign individuals, and a smaller number of aid agencies9. It is also worth noting that during the period of the Comprehensive Peace Agreement (CPA), up until the period following the 2011 referendum on South Sudan’s independence, there was a mass influx to Khartoum of personnel working for international organisations, many living and/or working in Amarat. After the independence of the South and with the more restrictive policies of Sudan regulating the presence and work of international organisations, a number of UN agencies and international NGOS left the country, some moving to the South. 8 http://www.huffingtonpost.com/2009/03/04/sudan-arrest-warrant-prof_n_171768.html (consulted 21/03/16). 9 http://www.bbc.com/news/world-africa-18296430 (consulted 21/03/16 ). �The South Sudan House in Amarat… 157 In addition to these two major exoduses, the country is suffering from an economic crisis, crippling the nation due to a loss in petrol revenues since South-Sudan’s independence and the economic sanctions imposed on the country since Omar al-Bashir’s indictment by the International Criminal Court. These are some of the reasons constantly used to explain the number of empty houses and stalled construction sites in Amarat. The wealthy Sudanese residents of Amarat, those whom are generally associated with the neighbourhood, are typically the owners of their villas, constructed by their own families since the 1960’s. They consider themselves, and are considered by some others, as belonging to one of10 the top strata’s of Sudanese society, and are therefore bearers of high levels of economic, cultural and symbolic capital. Today’s residents tend to come from families with a significant social standing around the time of Sudan’s independence, often working in previous governments as ministers or clerks; or for the State as doctors, engineers, professors, among others. They are generally highly educated with master or PhD degrees; the majority having frequented universities overseas, and therefore find themselves today in functions that ensure a relatively high income. Amongst this seemingly homogenous population one can already notice ethnic diversity, symbolic of the multi-ethnic composition of Sudan as a whole and the ‘melting-pot’ of Khartoum. However, this ‘ethnic diversity’ amongst this ‘elite’ class reflects a wider and highly contested issue in Sudan: the centralisation and monopolisation of power. Almost all of Amarat’s wealthy resIt is important to underline that Amarat is home to one of the Sudanese elites, who cohabite in their neighbourhood with an international elite. There are many other elites, for example the religious elite (who tend to live in Omdurman), the less wealthy but intellectual elite, the elite connected to the government and civil service etc. See Babiker Mahmoud, 1984. 10 �158 Katarzyna Grabska, Peter Miller idents either come from groups originating in the Northern and Central Nile-Valley parts of the country, or migrant communities who established themselves economically through trade during colonial times. The first category tends to include populations that identifies themselves as Arab and/or Nubian11, and more specifically those who claim to be Jaaliyin, Shaigiya and Danagla, groups synonymous with the monopolisation of political, military and trading power12. The second category can be characterised by dwindling Christian populations. They consist of Copts originating either from Egypt or Sudan who make up the largest group, and Roman-Catholic or Orthodox Christians originating from Greece and other Eastern Mediterranean countries, whose migration is linked to the nineteenth century expansion of the Ottoman Empire13. These Amarat residents express and maintain their domination through their symbolic capital14. Their enormous villas with well-tended gardens are guarded behind 3 metres walls – the style of the villa is seen as a far cry from the typical Sudanese home, the hosh, a single-story mud and dung construction. They tend to employ several domestic workers, cooks, cleaners, drivers, guards, and gardeners. Their capacity to do so is again a way to affirm their symbolic status as privileged classes. Yet, once an The use of ‘ethnic’ identities is of course problematic from an anthropological point of view as it is linked to concrete racial origins instituted during the colonial time in Sudan. 12 Ryle, 2011, p. 35. 13 James, 2011, p. 47. 14 ‘Symbolic capital’ references the concept coined by Pierre Bourdieu in his famous work, La distinction.. Symbolic capital refers to the resources available to an individual that grant them honour and prestige through the recognition by others. In our specific case, the villas, walls, luxurious cars etc., are all means by which certain Amarat residents can affirm their superior symbolic status vis-à-vis to others (Bourdieu, 1979). 11 �The South Sudan House in Amarat… 159 exclusive neighbourhood, the residents of Amarat are becoming more and more economically diverse. Luxurious cars are accompanied by more common vehicles, a testament to the present heterogeneity of Amarat residents. However, as the price of cars is high in Sudan (particularly new models which are often observed in Amarat), the mere fact of owning one alludes to a certain economic status. The cars are kept immaculately clean, suggesting that the cleanliness of the car might be a way of distinguishing oneself from the general dusty environment of the street. The cleanliness relates also to keeping the moral standing, being proper, adab and respected15. The way of life of wealthier Amarat residents, enclosed in their private space behind their walls topped with barbed wire, and their habit to travel everywhere by car leads us to another vital point in understanding Amarat: the dichotomy of the use of space. This dichotomy exposes that symbolic status of people: those ‘of the street’ who live more in the ‘public space’ and those who can afford their ‘room of their own’, to paraphrase the words of Virginia Wolf, in their private villas and behind the walls. Yet, their lives are much more in the public sphere, as they often represent the government, international and business elites who actively participate in the ‘public’ life. These residents are not often observed socialising in the street. Those who occupy the street – who work, socialise and live in this public space – represent another fringe of the population: the marginalised. They also represent the peripheral regions of Sudan that have suffered from underdevelopment for years, the direct effect of the centralisation of power and development16. They all share a history of a more or less recent migration to Khartoum, often citing war, famine 15 16 Fabos, 2008. City Limits, 2011. �160 Katarzyna Grabska, Peter Miller and a lack of opportunities as their reasons to come to the capital. They come from South Sudan (some having returned during the period of peace, coming back when war broke out again), Darfur, South Kordofan, Nuba mountains and other border areas. There are also Ethiopian and Eritrean migrants and refugees who come to look for luck, money, protection and a better life in Sudan. They either work providing services to the wealthy resident families, or as labourers, or selling goods and providing services on the street to their peers and local residents for small gains. The two groups interact on a daily basis, and complement each other in their search for livelihoods and status. For example, those working on the street also offer services for the privileged classes of Amarat, such as car washing, transport, shoe shining. They also provide simple but necessary supplies such as cigarettes, street food, and phone cards17. The South Sudanese in Khartoum Khartoum has been for a long time one of the major destinations for the displaced and migrant populations from South Sudan18. According to the recent UNHCR Rapid Assessment report (2014), following the secession of South Sudan in 2011, approximately 250,000 individuals of South Sudanese origin are estimated to have remained in Khartoum State. Of this population, 40,000 are estimated to be living in camp like situations in sites called ‘open areas’. The open areas were initially established as departure points in October 2010, following an announcement by the South Sudan 17 See Sauloup 2011 and other literature on the street vendors in Khartoum. 18 Assal 2004, 2006, 2008; Abusharaff, 2009; Bureau, 2011; De Geoffroy, 2009; Lavergne, 1999; Shultz, 2010; Aziz, 2013. �The South Sudan House in Amarat… 161 Relief and Rehabilitation Commission (SSRRC) and Commissioner for Voluntary and Humanitarian Work (CVHW) in Khartoum that individuals wishing to return to South Sudan should congregate in specific sites for organized voluntary return movements. Displaced South Sudanese have been returning to the South with large numbers keeping multiple residences both in Khartoum and in the South in order to minimize risks. Officially organised returns were initially implemented by UNHCR, IOM and the Government of Sudan between October 2010 until the beginning of 2011, when returns ceased as resources were diverted to referendum preparations. Subsequently, a number of people remained stranded in these areas, devoid of infrastructure and functioning services. Since 2011, very few organized repatriations have taken place. Further to the independence of South Sudan and consequent changes in the legal status of individuals of South Sudanese origin in Sudan, more and more people joined these sites. Since the outbreak of the most recent civil conflict in South Sudan in December 2013, more than 522,000 refugees have fled their homes and scattered across four East African countries, including an estimated 150,000 in Sudan19. Only since February 2015, there has been a dramatic increase of over 10,000 South Sudanese refugees in Sudan due to renewed fighting in Upper Nile state20. Newly arrived displaced have joined existing communities in both open and residential areas. Following the crisis in South Sudan, the President of Sudan declared that the South Sudanese in Sudan (including those fleeing the current conflict) enjoy the same status as Sudanese citizens in the country in line with the existing signed yet not applied Cooperation Agreement of 27 September 2012. As part of this agreement, Sudan and South Sudan 19 20 OCHA, 2015. OCHA, 2015. �162 Katarzyna Grabska, Peter Miller ratified a Framework Agreement on the status of nationals of the other State and related matters, which establishes favourable principles for the treatment by each state of the nationals of the other state. In particular, it provides for a Four Freedoms Agreement, which should grant to nationals of each state the freedoms of residence, movement, economic activity, and the right to acquire and dispose of property on the territory of the other state. The majority of South Sudanese’s lives have been marked by displacement and uncertainty21, and for those who live in Sudan this uncertainty has increased since South Sudan’s independence. No longer Sudanese citizens, and despite the Four Freedoms Agreement, they face many difficulties in being able to access education and work. These issues will be discussed in greater detail within the discourses of the residents of the ‘South Sudanese house’. The ‘South Sudanese’ house in Amarat South Sudanese in Amarat Amarat would, in the first place, not be an obvious place of residence for South Sudanese in Khartoum. Yet, against the odds, and against the popular view of Amarat being a homogenous and privileged area, there are different South Sudanese residents in the neighbourhood. Their place of residence tends to be ‘hidden’ in one way or another from the public eye, long-term presence and knowledge of the area brings to the light “what the eye refuses to see”22. Some live in abandoned villas, crumbling and derelict, often cut off from the ethnographer’s eye and the street by walls and fences. No longer used by those who used to be 21 22 Horst and Grabska, 2015; Grabska, 2014. Kibreab, 1996. �The South Sudan House in Amarat… 163 privileged but suffered a sudden economic or political decline in their status, they become a place of protracted temporal residence for those who have been displaced. The use of waste materials to board up holes in fences and walls alerts the inquisitive observer to the presence of inhabitants in houses that are otherwise perceived as ‘empty’. Such ‘ghost’ houses, often empty for years and lacking facilities, have been taken over by South Sudanese and other marginalised communities who try to keep their presence discreet, for fear of being evicted. Others live in construction sites, allowed by the owner in return for guarding the construction materials from theft. These sites often do not have walls, instead clothes and blankets are hung up on washing lines to give some discretion. Children play amongst the concrete rubble and the conditions are dire, lacking in running water or toilets. The sites are furnished by what little the residents have, some stools, a bed or two and for some a television, the satellite dish placed on the outer wall of the construction site alluding to a presence within. Others live in make shift tents hidden down small back-alleys behind high-rise constructions (between Street 13 & 15 for example), using waste material to build their shelter. One close informer who worked as a guardian for a wealthy Amarat family was given accommodation by his employers, a wooden shack roughly 2x3 metres situated on the street in front of the house. Yet, there are also better to do and well-established South Sudanese, who have well-established connections to Khartoum. Some have studied here, or worked in the formal sector before separation, and have strong political connections. While, in Amarat the living arrangements of South Sudanese are diverse, they all share their status as foreigners, agnabi, vis-à-vis the Sudanese state. Having established an overview of the social composition of post separation Amarat as well as the living conditions of South Sudanese in this quarter, we will now analyse one house in par- �164 Katarzyna Grabska, Peter Miller ticular. We perceive the house as a metaphor for the different South Sudanese enclaves that exist in Khartoum, but also the changing history of the house over the years as a metaphor for the changed status and thus experience of South Sudanese in the North. The house Located on street 37, in a prime location, opposite the Comboni School that caters to many South Sudanese students, the house is two stories high. Nowadays, the house resembles an abandoned villa, but has a particular status due to its historical past. The house used to be the Council of Southern States before 2011. Briefly, it became a South Sudanese Embassy after the separation. However, when the embassy of South Sudan was opened in Riyad, one of the new upscale and prestigious neighbourhoods of Khartoum, the house lost its prestige. The building remains the property of the South Sudanese government, yet it is no longer used for official functions. Occasionally, South Sudanese chiefs who live in the camps on the outskirts of the city meet there, as they do not have other places for their gatherings. With time, it became a run-down guesthouse hosting those who cannot afford accommodation and are referred by the South Sudan embassy. The referral seems to be a pivotal element in determining who can and cannot live there and reflects a number of contemporary South Sudanese dilemmas. In the courtyard, there is a small garden where the residents of the house relax, eat and meet visitors. On the left of the compound, there is a row of toilets and bathrooms, separated from the house. Some are locked. There seem to be separate toilets for women and men. In the house, there are several rooms. We are told that some are shared and others are individual. Residents also sleep outside on the balconies when it is too hot in the summer. In the dilapidated courtyard, and against the walls of the �The South Sudan House in Amarat… 165 South Sudanese house house, there are old banners indicating the name of the South Sudanese Consulate. Parts of the missing fence are replaced by Chinese cartons. Electricity meters are located on the outside wall of the house. We notice that they are all at zero. Neighbours refer to the house as “the Dinka house”. The status of the house as the “Dinka house” is significant, as it reflects the underlying ethnic divisions in the current conflict in the South. While there is a Nuer man working as a guard of the house, no Nuer people live in the house. The fact that most of the residents are referred by the embassy, and most of the Nuer people who come to Khartoum do not approach the South Sudanese embassy23, 23 See field notes Grabska 2016; on general long-standing animosities between Dinka and Nuer people see Hutchinson 1996; Grabska 2014; Johnson 2004. �166 Katarzyna Grabska, Peter Miller suggests that political divisions affect who has access to the house. While the house has a specific status within the neighbourhood, it is rather invisible for outsiders, within the area. It is well integrated in terms of architectural style, and similarly dilapidated condition to the neighbouring houses. It remains, as South Sudanese within the neighbourhood, invisible in a visible space. During one of our joint visits to the house, we talked to a group of South Sudanese students who live there. Upon our arrival in the morning, we first met an elderly gentleman who most likely is from the Dinka Twic group. He was sceptical and refused to talk to us24. We finally met ‘Mr. R’25, who is ‘in charge’ of the house. He has been living there since 2011, and is therefore the longest resident of the house. A man in his fifties, he speaks fluent Arabic, and some English, but prefers to speak with us in English. This is also part of his identity performance and how he positions himself vis-à-vis others and us in the neighbourhood and the house. The co-author of this article, Peter, knows him as he had befriended him in the neighbourhood. The residents and their predicaments The house is inhabited by diverse groups and individuals, all coming from South Sudan. Older men, single mothers, and young university students, both men and women, and three families with children. At the time of fieldwork, there were between 20 24 His disliking of our presence was later confirmed by another incident. On his last day in Amarat, Peter wanted to say goodbye to the students. When he arrived, the man was standing outside the house. He informed him that no students were around and that he could not come in. When Peter sat around the corner to have a coffee, he heard the students talking in the garden and even saw them through the holes in the wall. 25 All names have been changed. All interviews cited in the article were conducted by the authors between November 2015 and January 2016. �The South Sudan House in Amarat… 167 and 30 people living in the house. Below, we introduce some of the residents, those whom we spoke to and who shared their predicaments with us. In what follows, we present the views of those residents and their particular dilemmas that they are faced with in the house and in Khartoum more generally. ‘Mr. R’: ‘the manager’ of the house. Peter met him first through his other local contacts in Amarat. The man was introduced to him as ‘Mr. R’. He wears a shirt, watch, and shined shoes. Older men and men of social status in South Sudanese communities would have their shoes shined often, in spite the fact that they have little money to survive on. The shining of shoes might be interpreted as a sign of ‘status’, similarly to the cleanness of cars, on the dusty roads of Khartoum. ‘Mr. R’ came to Khartoum in 2001 and used to work in some sort of agricultural job. He has a wife and several children, and they all moved up to Khartoum together. He proclaims that he is currently without work, yet, there must be some type of income that him and his family survive on. Performing the customary Dinka marriage obligations, Mr. R announces that he paid 100 cows for his wife in the South. Bride wealth remains a strong social obligation and functions as a social insurance system in the South where families honour cattle exchanges that constitute an important social bonding and livelihood strategy. His brother used to work for the government in the South, before being “released” in unexplained circumstances. His wife and their children are with Mr. R in Khartoum, under his responsibility. Mr. R declared that the children do not go to school, but later we learn from the wife of his deceased brother that the children do go to school. Mr. R is generally known in the area, and sometimes referred to as ‘Sultan’, which might be a sign of his symbolic status, despite his economically impoverished status. Most likely, he must have had some type of connection to the previous Embassy to first move to the house. �168 Katarzyna Grabska, Peter Miller The students: The four female students came from Equatoria to study in Khartoum. The younger male students (aged between 25 and 30) all come from Warrap, Jongolei, Northern Bahr Ghazal and Aweil. They speak good English, and have been in Khartoum for one to two years. Some are on scholarships from the government, whilst others get by with money received from their parents. We are told that they do not have to pay rent, but they have to buy their own food and cover other expenses (electricity, water). George: 34 years old from Warrap; first came to Khartoum in 1997, his brother was here for education. He did not even stay a year when his father came to bring him back to the village: “Because parents do not want their children to stay away. They think that they will come up with bad behaviour”, he told us. This reflects also the control of parents over their children, and keeping them close to cieng (in Nuer/Dinka signifies home, village, community).He came back in 2010, but he failed to access university; he then returned again in 2014 and has been in Khartoum since. As he did not have any money, he finally gained access to the house through someone he knows at the embassy and came to stay there. He is studying first year chemistry at the Nileein University where some classes are held in Arabic, and others in English. He tells us that the students are struggling. When we came in the morning, he was the one who translated from Arabic and Dinka into English for us. He also connected us with Mr. R, who was around doing some business. George is not married yet. His eldest brother and his sister are married. The brother just before him is not, meaning that that he does not yet feel a pressure to marry. He also explained why he is ‘late’ in his education: “Because of the problems in our country, we had to wait with education. So I am a bit behind”, he said. Deng: 27 years old – came in 2014 from Aweil. He used to live in a village and is married with one child. He came to Khartoum alone to study. He told us that because of problems in the South �The South Sudan House in Amarat… 169 he had to stop education. “There are too many un-educated people in the South and not enough universities”, he explained. “We (students) had to stay for 2 years doing nothing. We farmed a bit and helped our parents in the village”. He came by plane to Khartoum and was very surprised when he arrived here: “There were a lot of buildings, and it looked very different from the village”. But settling in was also difficult. For some months with a group of friends he was looking for a place to stay, but they could not find anything. Finally he ended up in the house in Amarat. He is currently attending his first year of University studying geology and mining. James: from Bahr Al Ghazal, 26 years old, not married, a student in an Arabic speaking university, also studying geology and mining. “My main problem is that education is in Arabic. When I came to Khartoum in 2015, I did not speak this language. We are learning fast now. This is a problem not knowing the language. You just sit there, in the class and you understand nothing.” Dut and Paul are two other students living in the house. They are all first year students, residing in Khartoum since a year. The students whom we met in the house did not know each other before they came to the house. In this way, they forged a small community through their shared residence and experience as foreign students in Khartoum. Upon arriving in Khartoum they had nowhere to stay, and all ended up staying here. When asked about what they think about living in Khartoum, or more specifically in Amarat, all respond in a similar way: “We didn’t choose here, we’re here to study, we had nowhere to live so we came here”, therefore lacking opinions on the particularity of the neighbourhood. This gives an impression of coincidental strangers forming a community, with little experience of Khartoum outside of the house. �170 Katarzyna Grabska, Peter Miller Ayen: a mother of three children. She has been in Khartoum for 12 years, therefore before independence. She wanted to return to the South and her luggage was packed, but then there was no transport. She finally came to the house 2 years ago, in 2014. She moved here because her aunt told her about it. Her husband is working occasionally, doing daily work, however he does not stay with the family in the house. Discussions in the house and among South Sudanese in Khartoum: being a foreigner and being Jenubeen The discussions and predicaments of the residents of the South Sudanese house accentuate the particular transformations that took place in the identities of South Sudanese residents in Khartoum after the separation. Their identities as foreign migrants on the one hand, and as Jenubeen on the other are constantly reconfigured and renegotiated in the context of changing legal status of South Sudanese in Sudan, the political context in South Sudan and the social and political relations between and among South Sudanese in Khartoum. On the one hand, since separation, South Sudanese became foreign migrants in Sudan. Below we show how this new legal status affects their living conditions, access to education, to work and to health services in the city. On the other hand, the South Sudanese house also reveals the dilemmas and conflicts hidden within the homogenous Jenubeen identity and the impact of the changing social norms and practices as a result of migration. �The South Sudan House in Amarat… 171 From being a Sudanese to being a foreigner in Khartoum: living conditions, education and work Living conditions and choices: “No power to go anywhere else” The group of displaced South Sudanese residents in the house reflects dilemmas related to the current predicaments of the South Sudanese in Khartoum. Access to housing for the displaced and South Sudanese residents is a major problem. Due to high rents, lack of access to previous housing, (as those who owned property before the separation mostly sold it before moving back to the South), and lack of income, many South Sudanese are destitute. Some reside in makeshift shelters in the ‘open areas’ in camp-like conditions on the outskirts of Khartoum. The house seems to offer an option of accommodation for those who cannot afford to rent their own place, but also have vital connections to the South Sudanese embassy. When asked how he enjoys living in the house, Mr. R says that he has no power to go anywhere else, so he stays here, suggesting that if he could he would leave. He also reports that the residents have no problems with the police or the Sudan government, as the official status of the building belonging to the South Sudanese government protects them. Despite being in a privileged position in comparison with some other South Sudanese and benefitting from free of charge accommodation provided by the South Sudanese embassy, some of the residents of the house complain that the South Sudanese government is doing nothing to help with the upkeep of the house, which is covered in cracks. Any repair works or items that are needed depend on the inhabitants collecting money and carrying out the repairs themselves, as they did in 2014, renovating a small part of the house, but lacking the money to finish the job. They have to pay money to the council themselves for services like the rubbish collection. �172 Katarzyna Grabska, Peter Miller Access to higher education All students in the house report that as foreign nationals in Sudan the government demands that they pay higher tuition fees, making education at all levels inaccessible for many. Furthermore, to be able to sit for the Sudan Certificate (the national diploma that allows one to enter into University) the government requires foreign nationals to pay a higher fee in hard currency in order to obtain an Index Number. One student (of Nuer origins, and not a resident in the house) hoping to sit the Sudan certificate this year explained to us how in 2015 the price requested to obtain the index number was 65US$, raised to 150US$ for 2016. The obligation to pay in hard foreign currency is seen as an extra barrier by the Southerners, particularly with the current economic crisis and the falling value of the Sudanese pound. Quite simply this demand makes it unaffordable for the majority of students and therefore prevents them from having the opportunity to access university education. The positionality of the house residents is also in relation to other South Sudanese in Khartoum. Although they do not seem to be ‘well-off’ here, the students must be of a certain social-class/standing to be able to come to Khartoum (by plane especially) and study. Some have scholarships from the government for their fees; others rely on their parents (who also must be in privileged positions in the South to be able to afford paying the fees of their sons). This also illuminates the differentiated economic status of nazeheen – displaced – as the South Sudanese are referred to by the Sudanese population. Access to work: “There are no jobs for us in Khartoum” “There are no jobs for us here in Khartoum”, said James. “You do just day jobs, some small jobs, whatever you have.” Ayen looked concerned. She said that she could do any job, cleaning, selling tea, whatever,butin reality there are few jobs, especially for wom- �The South Sudan House in Amarat… 173 en. She has no income and in the house she can stay for free. The other woman who was living in the house whose husband passed away does not work. She was shy and covered her face with hertob (a Sudanese cover) and refused to talk to us. All inhabitants of the house commented that gaining money in Khartoum is a problem. As there is no work for men, they have to ask parents to sell their cows in the South, and send them money. This is particularly difficult given the current civil conflict and economic deprivation in the South. They all share resources in the house, cooking together, and sharing the little they have to survive. These narratives exemplify the marginalised position of the South Sudanese in Khartoum. Before the separation, Southerners as citizens of Sudan were, at least in theory, able to access jobs in the formal sector, as well as had access, to health and educational services. While the opportunities for work in formal sector were quite restricted for Southerners, the presence of international organisations and the possibilities of being employed by them existed. After the separation, international organisations resolved formal employment contracts with Southerners and they were replaced to a larger extent by Sudanese citizens. Informally, however, some Southerners benefit from their previous employment arrangements and continue to work as guards, drivers or office staff. After the separation, the situation of the South Sudanese residents in Sudan has changed. As they are no longer citizens they do not have the right to work, confining them to the informal sector and increasing their perceived insecurity in terms of accessing employment26.One young man reported that he was a driver in the South but his driving licence is not recognised in the North, nor can he obtain a work permit leaving him no other 26 Babiker, 2015; Vezzadini, 2014. �174 Katarzyna Grabska, Peter Miller choice than to find day-to-day informal work. In Amarat, one can see South Sudanese, many of them young boys, working as car-washers, daily labourers, tea-sellers, clothes-washers, street-sellers (cigarettes, sugar-cane, peanuts), and guardians. Many, however, are unemployed and looking for casual work, and the majority have no stable revenues and live from hand to mouth, day to day. Students in the house, for example, navigate their precariousness by sharing the resources among themselves. Solidarity and sharing are vital in their strategies to navigate their marginal status in Amarat. People thus survive on informality and the social capital that they are able to generate, either as previous residents in Khartoum or through links to powerful networks of the South Sudanese government or North Sudanese citizens. This informality allows them to navigate the institutionalised constraints imposed on citizens of both nations after the separation. Being Jenubeen: a social and political identity The South Sudanese house also plays a role in cultivating a South Sudanese identity, and sharing daily lives with those who come from the same nation state, in the middle of a foreign city. Similarly as in refugee camps, the house serves as a metaphor of forming fictive kinship connections in exile27. The students all expressed meeting each other here in Khartoum, forming their community through this house. They are mostly all around the same age (27), and are in Khartoum for the first time in their lives, suggesting that their lives have been less marked by migration. George is the exception, as the eldest (in his 30’s) and having come and gone from Khartoum several times. 27 Grabska, 2014. �The South Sudan House in Amarat… 175 “We are Jenubeen”and social tensions among the South Sudanese in Khartoum We ask: “How do you like Amarat? How do you like Khartoum? Is it different to live in Khartoum now as opposed to before the separation?” but no one really replies to the question directly. They all say: “… it is fine. Like other places in Khartoum.” This response suggests that the residents of the house feel that they do not have a control over their lives in terms of where they can live. Yet, at the same time, the fact that they are not in war zones in South Sudan underlies their privileged status vis-à-vis those who stayed behind. Ayen elaborates her response: “It is no different. It is the same. Maybe now it is a bit more respect. Because before people would abuse you on the street. Now they just do not pay attention to you. All places in Khartoum are the same, there is no difference with Amarat.” Other men commented that now it is different in the sense that they feel that they are South Sudanese. “Jenubeen”, Ayen says proudly, “I am Jenubeen”. And then she laughs. The sharing of a space with other South Sudanese in the house allows her and the others to reinforce their sense of being Jenubeen in the struggle with difficulties vis à vis the Sudanese state. Questions around identity raise suspicions from some of the respondents. One of the young students asks why we are interested in ‘tribes’ and ‘ethnic origin’. It seems that he feels that we are trying to point out that there are only certain groups living in the house, those groups who are supported by or are supporting the Government in Juba. We explain that we are interested to know how people identify themselves and how they talk about themselves. The issue of ‘tribes’ and identification raises the interest of others. Deng, one of the other students, explains: “Before tribes were identified by the language they spoke. Now, all people �176 Katarzyna Grabska, Peter Miller in South Sudan talk about tribes. But the educated people know that this creates problems. ”This comment is pertinent as the previous second civil war in the South (1983-2005), and the current conflict in the South (since December 2013) have been both described as generated by the ‘educated’ elites (koor gaat duel gora)28. The comment from the student might signal that those in the house, the educated students, know about the dangers of using ‘tribalism’ and ethnic divisions in generating conflicts. Thus, they want to distance themselves from the ‘others’, the ‘uneducated ones’ (or those who use that language) and redirect the blame for the current conflict in the South between the (Dinka dominated) government and the (Nuer dominated) rebels. George commented: “Before, when the war was there, we were all one. Before the independence of South Sudan, we did not pay attention to tribes. But now, since the independence, people focus on tribes. They talk about tribes, because there are problems between tribes in the South. The conflict is because of this. But here in Khartoum at the university, people do not talk about this. They came here with a mission to complete their studies.” Despite the ‘we are one discourse’, the access to the house exemplifies the current situation of, and social tensions between, South Sudanese more generally in Khartoum. Mr. R seems to be the guardian to the house; “If you want to come and live in the house, you need to ask Mr. R for permission. And then after a while you need to also agree with these other people (embassy)”. While the status of Mr. R is difficult to decipher, he is obviously the gatekeeper of the access to the house, giving him a somewhat privileged position, despite his apparent desire to leave if possible. 28 Jok and Hutchinson 1999; Grabska, 2014. �The South Sudan House in Amarat… 177 There is one more resident of the house that stands out, seemingly having a different status. We were told by other local residents that the old man in front of the ‘Dinka House’ is a Nuer, and that the rest of the members of the house do not really like him. He used to be a soldier, but works as a guard at the house, employed by the South Sudanese embassy, and sleeping outside. One informant warned us against hanging around too much with the man if we wanted to keep good relations with the others. We were also informed that our access to the residents in the house has to be approved by Mr. R. This vignette gives an inside to the conflicts within the house as well as the politics of accessing the residents. The only Nuer connected to the house does not benefit from the same status inside the house as the others, sleeping outside and living on the margins of the house. The practices and discourses in the house reveal the differentiated power position of the that reflects the current political conflict within South Sudan. The discourse of ‘we were one’ permeates both the discussions of South Sudanese displaced in Khartoum with reference to their previous status in Sudan, when ‘Sudan was one’, as well as the description of Southern Sudan as being ‘one’ before the separation. This type of discourse tends to hide the underlying tensions, inequalities and conflicts that have been lurking under the surface of ‘we were one’ both in Sudan and in the South before separation. The history of the conflicts between the North and the South, and the marginalisation of the Southern citizens goes far back in time, and is exemplified in the first (1956-1972) and the second (19832005) civil wars between the North and the South. The marginalisation experienced from the North tended to unite the Southern groups. Yet, there were also bubbling conflicts between the different groups that came to a head in 1991 with a split in the Sudan People’s Liberation Movement (SPLM). It was the second civil war (1983-2005); the discovery of oil in the Western Upper �178 Katarzyna Grabska, Peter Miller Nile region and the desire of the Khartoum government to control it; and the subsequent nine years of inter- and intra-ethnic fighting (1991-2000) that took place among the Nuer (and Dinka); that devastated the southern communities and resulted in a collapse of local social and livelihood systems. The impact of interand intra-ethnic violence which resulted from the John Garang-Riek Machar split in 1991 marked a turning point for Nuer-Dinka relations and concepts of ethnicity and (gender) identity. The ethnicised violence followed across borders, and in 1996, fighting took place between Dinka and Nuer in Kakuma refugee camp in Kenya as well as in Khartoum29. The deployment of the discourse “we are all one as ‘Jenubeen’” and “we have no problem with these (Nuer or Dinka) people ”reveals the marginalised and insecure position of South Sudanese in Khartoum as foreigners. As one of the Nuer informants commented: “Here in Khartoum, we are no longer citizens. We are under the government of another state, of Sudan. We cannot fight amongst ourselves because this will endanger our stay here. We are guests in this country (in Sudan). This is why when we see Dinka gathering on the street, we, the Nuer, we do not fight them. We just avoid them, by crossing the street to the other side.” Thus ‘we are one’ is deployed strategically to avoid further marginalisation of the South Sudanese in Khartoum but also recognising the changed position of Southerners within Sudan. But how would they position themselves in discussions and relations among themselves within the House? Or in South Sudan? What type of identities would be then evoked and mobilised in determining of ‘who we are’ and how ‘we are one’ would be then understood? 29 Grabska, 2014; Jok and Hutchinson, 1999. �The South Sudan House in Amarat… 179 Change in social relations as a result of migration: “Marriage has been postponed” Amongst the students in the house Deng is the only one who is married. Bringing up the topic of marriage incites a lot of chat, jokes and laughter among the residents. The bride price is a central theme. With the current situation in the South, and their marginalised and impoverished situation in the North, young men are unable to marry in official ways. The bride price for the Dinka people is usually very high, with some 100 to 150 cows that the family of the groom must pay to the family of the bride. While the cow-based bride price has been changing over the years, with the increasing urbanisation of the South, changing economies and livelihood strategies, and the move of young people to urban areas in the North, the cows still constitute the main guarantee of the marriage. Although part of the bride-wealth can be paid in money, the meaning of cows for the Dinka (and for the Nuer) people remains central in securing social bonds. In Khartoum, away from their families and networks, as well as with lack of access to cattle, and often to money, young men had to put their marriage plans on hold. Cows have also become very expensive, the most expensive ones costing around 150 USD (3000 Sudanese Pounds). In Khartoum people pay with money, but they still need to pay cows and goats in the village. Even in Juba, marriages are changing. The discourse, of “no cattle, no money, no marriage” seems to reflect a certain delay in accessing full adulthood for the men. As in Dinka custom, boys become fully men when they marry. This is when they acquire a status of respectable men, and later fathers30. The limited access to marriage because of the economic situation 30 Deng, 1972. �180 Katarzyna Grabska, Peter Miller and the conflict in the South puts marriages on hold, or ‘on credit’. As one of the Nuer chiefs in Khartoum explained, “people are still getting married, but only on an agreement. They cows will be paid later at home. When we go back.” Emerging reflections and conclusions The ethnography presented here provides two different sets of reflections. One relates to the use of space and in particular the status of Amarat, as a neighborhood in wider Khartoum. While it is a wealthy neighborhood, its residents exemplify the diversity of nationalities, social status, and classes inhabiting Khartoum. The deeper investigation of the seemingly homogenous ‘wealthy’ composition of Amarat uncovers its heterogeneous composition, where some people are struggling to survive, yet not as much as those in other neighborhoods. The residents of the house, for that matter, show also the inequalities existing in the experiences of South Sudanese in Khartoum. They live rent free, with access to running water and toilets, in a ‘villa lifestyle’, whereas other compatriots live in camps or rakobas in the industrial sites of Khartoum. The second set of reflections concern the effects of the separation of South Sudan and the on-going civil conflict in the South on the displaced South Sudanese in Khartoum. The civil conflict in the South generates new and old displacements towards the North. Yet, the experiences in Khartoum are now fundamentally different due to the changed status of South Sudanese communities vis-à-vis the Sudan state. The change in the identities of Jenubeen in Khartoum is two fold. One is related to the institutional changes at the national level, where Southerners have been deprived the status of locals and became foreigners in Khartoum. �The South Sudan House in Amarat… 181 This has a direct effect on their migratory trajectories and experiences. First, southern Sudanese used to come for education to Khartoum, yet, after the separation as foreigners, the cost of education has become very high, blocking access for many, as they are now foreign nationals and asked to pay in hard currency. Yet, as this fieldwork reveals, there continue to be some South Sudanese students who are able to carry out their studies, demonstrating the diversity of predicaments and migratory goals of South Sudanese population in Khartoum. Second, the lives of the people in the house also show the impossibility of accessing formal work and very little possibilities for informal employment also and hence, increasing their livelihood insecurity. Two, the discourse of ‘we are one’ we are Jenubeen – exposes the hidden social tensions and transformations in the identity politics among the South Sudanese. The issues around access to the house reveal social conflicts infusing the South Sudanese in the South as well as in Khartoum. While the process of gaining access to the house is hard to clarify, there is seemingly an overrepresentation of Dinka residents with possible links to the South Sudanese government. While adults are arguably out of work, they find ways of surviving, with their privileged access to free of charge accommodation. Students also come from privileged background to be able to afford university fees in Khartoum (as expensive as 3,000 USD per semester), and have connections to be accommodated in the house. This emphasises the social inequalities that exist among the South Sudanese in Khartoum, with many not being able to access even basic education. The composition of the house and the relations in the house exemplify also inter-group conflicts that underlie the civil crisis in the South. Lastly, the lives of the young residents in the house also reflect the effects of the on-going civil war in the South. Faced with pro- �182 Katarzyna Grabska, Peter Miller tracted uncertainty31, the displaced South Sudanese in Khartoum are forced to postpone their lives and transitions. With limited and late access to education, as well as limited possibilities to marry and thus access full adulthood, the conflict brings a disruption to their life projects. At the same time, displacement offers a chance for some to continue education and to escape social pressure to marry, and thus contribute to transforming some social relations32. References: ABUSHARRAF, R. 2009. Transforming Displaced Women in Sudan: Politics and the Body in a Squatter Settlement. The University of Chicago Press. ALAWAD SIKAINGA, A. 1996, Slaves into Workers: Emancipation and Labour in Colonial Sudan, Austin: University of Texas Press. ASSAL, M. A. M. 2004. “Displaced persons in Khartoum: current realities and post-war scenarios”, Cairo: Report for MEAwards, the Population Council. ASSAL, M. A. M. 2006. Whose rights count? National and international responses to the rights ofIDPs in the Sudan, Brighton: Development Research Centre on Migration, Globalisation and Poverty, University of Sussex. ASSAL, M. A. M. 2011. Nationality and Citizenship Questions in Sudan after the Southern Sudan Referendum Vote, Sudan Report, n°1, Bergen: Christian Michelsen Institute. ASSAL, M. A. M. 2014. Struggles of Citizenship in Sudan. In ISIN, E. F., NYERS, P. (eds.), Routledge Handbook of Global Citizenship Studies, New York, Routledge, pp. 196-20. 31 32 Horst and Grabska, 2015. Grabska 2014, 2015. �The South Sudan House in Amarat… 183 AZIZ, A. 2013. Confronting Marginality and Otherness: Knowledge production and the recasting of identity through therapeutic and embodied encounters among internally displaced people from Southern Sudan, London: PhD Thesis, SOAS. BABIKER MAHMOUD, F., 1984. The Sudanese Bourgeoisie: Vanguard of Development?, London: Zed Books. BABIKER, M. 2015. Sudan’s new Migration and Refugee Laws: Trends and Gaps in Combating Human Trafficking and creating Stateless Persons. Conference Paper for Migration and exile in the Horn of Africa: State of knowledge and current debates, CEDEJ, Khartoum, 16 – 18 November. BBC NEWS, 2012, “Khartoum expels foreign aid agencies from Eastern Sudan”, 1st June 2012. Available at:http://www.bbc.com/news/ world-africa-18296430 BOURDIEU, P. 1979, La distinction: critique sociale du jugement. Paris: Éditions de Minuit. BUREAU, L. 2011, Sudistes au Nord, Sudistes du Nord? Les déplaces du Sud a Khartoum (Soudan) entre marginalisation et citadinisation, MasterThesis, France. CASCIARRI, B., ASSAL, M. A. M., IRETON, F. (eds), 2015. Multidimensional Change in Sudan (1989–2011): Reshaping Livelihoods, Conflicts and Identities. Berghan Books: Oxford, New York. DE GEOFFROY, A. 2005, “From internal to international displacement in Sudan”, presentation at a workshop “Migration and Refugee in the Middle East and North Eastern Africa”, 23-25 October, American University in Cairo. DE GEOFFROY, A. 2009, Aux marges de la ville, les populations déplacées par la force: enjeux, acteurs et politiques. Etude comparée des cas de Bogota (Colombie) et de Khartoum(Soudan), Thèse de Doctorat de Géographie, Université Paris 8. DENG, F. M. 1972, The Dinka of the Sudan. Waveland Press, Inc.: Prospect Heights, IL. DENIS, E. 2006. «Megapolisation des Crises contre metropolite». Cahiers du Gremamo, pp. 87-127. �184 Katarzyna Grabska, Peter Miller ELHOWERIS, M. 2006, The Impact of Residential Land Classification on Neighbourhood Design. The Case of a Third Class Residential Areas Ishash Falata, Khartoum City, Sudan, Department of Architecture, University of Khartoum. Available at: http://www.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/sdd2006/sdd2006-19.pdf FABOS, A. 2006, Brothers’ or Other ?Propriety and Gender for Muslim Arab Sudanese in Egypt. Berghahn Books: Oxford, New York. GILLETTE, C. 2014, L’assainissement à Khartoum, un problème qui ne se pose pas? Enjeux et perspectives autour de la gestion des eaux usées et vannes dans la capitale soudanaise, Master Thesis, France. GRABSKA, K. 2014, Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to Southern Sudan, James Currey. HORST, C., GRABSKA, K. 2015, “Flight and Exile: Uncertainty in the context of conflict-induced displacement”, in Social Analysis, vol. 59(1). JAMES, W. 2011, “Religious Practice and Belief”, p. 43-53 in, RYLE, WILLIS, BALDO, JOK (eds.), The Sudan Handbook, The Rift Valley Institute. JOK, M. J., HUTCHINSON, S. E. 1999, “Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities”, in African Studies Review, v. 42, p. 125-145. KIBREAB, G. 1996, “‘Eritrean Women Refugees in Khartoum, Sudan 19701990”, Journal of Refugee Studies, Vol. 8. LAVERGNE, M. 1999, “De la cuvette du Haut-Nil aux faubourgs de Khartoum: les déplacés du Sud-Soudan entre traumatisme et recomposition identitaires”, in LASSAILLY, MARCHAL ET (dir.), Déplacés et réfugiés, la mobilité sous la contrainte, Editions de l’IRD, Paris, p. 109-136. OCHA, 2015, Statistics of displacement trends among South Sudanese. Available at: https://docs.unocha.org/sites/dms/SouthSudan/2014%20South%20Sudan/HRP%20summary_FINAL_ rev%2002122014.pdf. MANBY, B. 2012, The Right to a Nationality and the Secession of South Sudan: A Commentary on the Impact of the New Laws, London: Open Society Initiative for Eastern Africa. �The South Sudan House in Amarat… 185 PANTULIANO, S., ASSAL, M., ELNAIEM, B., MCELHINNEY, H., SCHWAB, M., ELZEIN, Y., MOTASIM MAHMOUD ALI, H., 2011, City Limits: urbanisation and vulnerability in Sudan. Khartoum case study, Humanitarian Policy Group. Available at: https:// www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/6520.pdf REPUBLIC OF SOUTH SUDAN, 2011, Nationality Regulations 2011 (South Sudan), 29 December. Available at: http:// www.refworld. org/pdfid/4ffab4582.pdf. REPUBLIC OF SOUTH SUDAN, 2011, Laws of South Sudan, Nationality Act 2011. Available at http://www.refworld.org/ docid/4e94318f2.html. REPUBLIC OF THE SUDAN, 1974, Sudanese Nationality Act 1957 (Last amended 1974). Available at:http://www.refworld. org/docid/3ae6b56718.html. RYLE, J. 2011, “Peoples and Cultures of Two Sudans”, in, RYLE, WILLIS, BLADO, JOK (eds.), The Sudan Handbook, The Rift Valley Institute, p. 31-42. SAULOUP, G., 2011, Bâtir et vivre la ville : Les ouvriers des chantiers de construction à Khartoum, Master Thesis, France. SCHULTZ, U., 2014, “There It Will Be Better…”: Southern Sudanese in Khartoum Imagining a New “Home” away from “Home”, Identities, vol. 21, n°3, 2014, p. 306. Sudan Tribune, 2012 “Khartoum Urges its citizens in South Sudan to Regularise stay”, 26 February. Available at: http://www.sudantribune.com/spip.php?article41732. UNHCR, 2014,Rapid Needs Assessment of South Sudanese in Khartoum, UNHCR: Khartoum. VEZZADINI, E. 2014,“Créer des étrangers :lois de la citoyenneté de 2011 aux Soudans et désirs d’État pour une nationalité ethnique”, Politique Africaine, n°135, p. 177-195. WIN, H., 2009 “Sudan Arrest Warrant: Aid Organizations Kicked Out Of Country” in Huffington Post, 4th April. Available at: http:// www.huffingtonpost.com/2009/03/04/sudan-arrest-warrant-prof_n_171768.html �186 Katarzyna Grabska, Peter Miller La maison sudiste à Amarat: les enclaves sud-soudanaises à Khartoum Cet article présente nos premières réflexions et impressions inspirées par nos deux terrains ethnographiques menés entre 2015 et 2016. Il offre une perspective sur une enclave sudiste particulaire à Amarat, un quartier à Khartoum. Il traite des questions plus vastes qui ont émergé à la suite de la séparation des deux Soudans. En juillet 2011, le Sud-Soudan est devenu une nation indépendante, et s’est éloigné du Nord du Soudan. La rupture était une expérience violente pour les personnes des deux nations, et les changements dynamiques qui ont suivi la séparation des deux Soudans ont on eu des consequances pour la vie des gens du nord et du sud, ainsi que ceux qui sont considérés comme «Jenubeen» (sud-soudanais) dans le nord et eux qui sont considérés comme «Shageen» (nord-soudanais) dans le Sud. Avec les développements politiques dans les deux pays et l’introduction des nouvelles lois sur la citoyenneté, les ressortissants du sud deviennent des étrangers au Soudan de Nord, alors que les habitants du Nord perdent leurs privilèges de citoyenneté au Sud Soudan. Ces changements politiques ont eu un impact profond sur les aspects sociaux, politiques et économiques, sur les reconfigurations ainsi que les revendications d’identité dans les deux pays. �KATARZYNA GRABSKA JEUNES FILLES ARMÉES, FEMMES VIOLÉES, PORTEUSES DE VALISES; MASCULINITÉS MILITARISÉES ET HOMMES DEVENUS FEMMES: LES GUERRES AU SUD SOUDAN Les identités de genre et les rapports de genre en transition? Par un bel après-midi de mars 2007, j’étais assise dans un luak (une étable), regardant la mère de Nyariek en train de broyer le sorgho et de cuisiner le walwal (une bouillie de sorgho). Nyariek, une jeune fille Nuer de 16 ans que j’avais rencontrée au camp de réfugiés de Kakuma au Kénia, était retournée récemment au Sud-Soudan. Quand je suis tombée sur elle à Ler, au Sud-Soudan, elle m’avait demandé d’aller voir sa mère qu’elle n’avait pas vue depuis son départ pour le Kénia en 2001. Après un voyage dans un vieux mini-bus et une marche de trois heures à travers la savane poussiéreuse, nous atteignîmes Maper, le berceau de Nyariek. Dans le luak, j’ai écouté cette femme qui avait séjourné à Maper pendant les conflits raconter des histoires de guerre et de déplacement: Katarzyna Grabska - Gradueate Institute of International and Development Studies, Geneva, Switzerland �188 Katarzyna Grabska «De quelle guerre voulez-vous que je parle?» me demanda-t-elle. «Elles étaient toutes là; elles venaient comme le jiom (le vent). Nous avons beaucoup souffert là-bas à cause du pétrole. D’abord les Arabes sont venus et c’était le koor kume, la guerre du gouvernement. Puis les Kinka commencèrent à se battre avec les Nuers et les gens ont dû s’enfuir d’un endroit à l’autre. Ensuite les Nuer commencèrent à se battre entre eux. Ces conflits étaient différents à cause des armes utilisées. Les mères restaient avec les enfants dans la brousse. Beaucoup d’hommes furent tués et les autres s’enfuirent. Des femmes ont été tuées et si vous aviez de la chance, vous étiez prise comme femme par l’ennemi. Les maisons ont été brulées, les vaches et les chèvres emmenées. Il y avait beaucoup de souffrance et de fuites. [A cause de la guerre] nous sommes devenus différents, les femmes et les hommes Nuer ne sont plus les mêmes qu’avant. Au Sud-Soudan, les identités de genre et les «rôles» de genre prennent une place importante dans l'histoire des femmes et des hommes qui ont été, ces dernières décennies, confrontés aux guerres, à la violence communautaire, aux déplacements et à la vie en exil. Cette présentation traite des identités et des actions des femmes, des hommes, des jeunes gens et des personnes âgées impliqués dans les conflits armés au Sud-Soudan (entre 1983 et 2005), et traite en particulier des Nuer, un groupe ethnique vivant dans la région de l’ouest du haut Nil. Quelles sont les implications des conflits armés pour les identités de genre et les rapports de pouvoir? Historiquement, les guerres sont considérées comme des «symboles de la masculinité», à travers l’agression masculine, la brutalité et la violence. Cette image a été perpétuée par le cinéma, la littérature, les chansons et les récits (White 2007). White montre que le rôle protecteur des hommes à l’égard des femmes y est accentué et le combat considéré comme le test ultime de la masculinité. Les femmes et �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 189 les filles sont injustement décrites comme des victimes, des pacificatrices et/ou comme les mères des nations chargées d'apporter leur soutien aux combattants héroïques. La capacité d'action (agency) des hommes domine les discours de guerre, tandis que les femmes et les filles sont rendues silencieuses et invisibles (Denov et Gervais 2007). Ma recherche montre que ces interprétations simplistes ne rendent pas compte des rôles complexes des femmes et des hommes pendant les guerres ni des changements subséquents dans les rapports de genre, lesquels restent alors inexplicables et non théorisés. Cet article souligne trois points : tout d’abord, les femmes et les hommes sont touché(e)s par les conflits et pendant les guerres, de manières différentes et contradictoires. Mes données établissent que les guerres et les conflits offrent des opportunités d’empowerment (émancipation) non seulement pour les hommes, mais aussi pour certaines femmes, tandis que d'autres risquent de perdre leur statut social. Autrement dit, les inégalités de genre peuvent en partie être inversées. Le second point fait apparaître la multiplicité des identités de genre que les conflits engendrent: les hommes ne sont pas seulement agressifs et violeurs, et les femmes seulement des victimes passives. L’exemple des Nuer montre que les femmes jouent un rôle important dans la militarisation des identités masculines, bien que leur propre position s'en trouve affaiblie. Le troisième point de cette communication traite de la question des violences sexuelles commises contre les femmes pendant les conflits. Comment et dans quelles circonstances les violences ordinaires deviennent des violences ethnicisées qui se jouent sur le corps des femmes. Ces questions sont importantes pour faciliter les actions et politiques transformatives mises en place après les conflits. Dans un premier temps, j'expliquerai le contexte et la méthodologie de mon étude, en privilégiant les sources des conflits civils �190 Katarzyna Grabska au Sud-Soudan. Je présenterai ensuite les conséquences générales des conflits et de la guerre sur la société soudanaise, avant d’analyser les impacts de la militarisation et de la guerre sur les identités de genre. Enfin, je démontrerai comment les identités de genre ont été transformées, revêtant des formes multiples et souvent contradictoires. Méthodologie et contexte: la seconde guerre civile au Sud-Soudan: pétrole, armes, État et guerre des «gens instruits» La guerre civile (1983-2005) au Sud-Soudan s’est caractérisée par un conflit entre le gouvernement national de Khartoum et les rebelles de l'APLS (Armée populaire de libération du Soudan) ainsi que par 9 années de violences ethniques entre ces mêmes groupes du Sud qui se sont battus pour prendre le contrôle du Sud-Soudan. Cette présentation traite du patriarcat étatique et militariste des rebelles sud-soudanais et, plus précisément, des conflits communautaires entre les Nuer et les Dinka (les deux principaux groupes ethniques au Sud-Soudan) et parmi les Nuer. Si cette guerre civile a été le prolongement et le résultat du conflit précédent1, les deux conflits se sont distingués par leur échelle et leur caractère. La lutte pour le contrôle des ressources naturelles (notamment le pétrole), l'usage de technologies modernes (les armes à feu au lieu des lances), le mépris par l'État des droits humains et la violence entre les groupes ethniques du Sud-Soudan à l’instigation des forces servant les intérêts de Khar1 Depuis l’indépendance du Soudan de la colonisation anglo-égyptienne (1956), le pays a souffert de plusieurs conflits internes. Entre 1956 et 1972, la première guerre civile s’est déroulée entre le gouvernement à Khartoum et les rebelles sud-soudanais. �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 191 toum, marquèrent une rupture par rapport aux précédents conflits nord-sud. La violence intercommunautaire utilisa un nouveau langage ethnicisé, absent de la lutte locale entre les Nuer et les Dinka jusqu'à la scission de l'APLS en 1991. Cette présentation s’appuie sur une recherche doctorale ethnographique menée entre mai 2006 et septembre 2007 dans les camps de réfugiés au Kenya et auprès de rapatriés au Sud-Soudan (dans la région des Nuer à Ler) (Grabska 2010). Pendant six mois, j’ai vécu dans les camps de réfugiés à Kakuma où j’ai suivi la vie des familles soudanaises et des individus qui avaient décidé de rentrer au Sud-Soudan. Pendant presqu’un an, j’ai étudié sur place le processus de leur intégration et de leur établissement. Il s’agissait d’observer les changements dans les rapports et les identités de genre pendant la guerre, pendant les déplacements et après le retour au Sud-Soudan. Cette recherche s’est fondée sur les histoires de vie des familles et des individus déplacés. L'impact du conflit L'agitation politique et civile qui ravagea le Sud-Soudan en 1983 fit plus de deux millions de victimes et provoqua l'un des plus grands déplacements au monde, avec plus de cinq millions de personnes déplacées au sein du pays et entre 500000 et 700000 personnes qui cherchèrent refuge dans les pays voisins (International Crisis Group 2002; UNMIS 2006)2. Les régions de l'ouest du Nil Supérieur enregistrèrent les déplacements de population les plus importants pendant les conflits des années 90 autour du Au Kenia, plus que 70’000 réfugiés habitaient dans les camps de réfugiés à Kakuma et vivaient à Nairobi; au Ouganda, il y avait plus que 212’000 réfugiés sud-soudanais qui vivaient parmi la population locale; en Ethiopie, 96,000 vivaient dans les camps de réfugiés.; En Egypte, 30,000 habitaient dans les villes; 45,000 étaient déplacés en République Démocratique de Congo (RDC), 36,000 en République Central d’Afrique et plus que 200,000 au Tchad (ICG 2002). 2 �192 Katarzyna Grabska pétrole. Environ 70500 civils Nuer durent quitter la région rien qu’entre juin 1998 et décembre 1999 (Hutchinson 2000: 7). Depuis la signature de l'accord de paix entre le gouvernement de Khartoum et les rebelles soudanais (APLS) en janvier 2005, le retour et le rapatriement des populations sont en cours. Selon les statistiques, environ 350000 personnes sont déjà rentrées au Soudan. Un référendum prévu pour 2011 devrait déterminer l'avenir de l'État soudanais : on saura alors si le Sud se séparera et créera son propre État indépendant ou restera partie intégrante de l’État soudanais. Les femmes et les hommes: La guerre et la violence Ethnicisation du conflit entre les Dinka et les Nuer: la violence sur le corps des femmes La majorité des Nuer, femmes et hommes, parlent des graves souffrances et des profonds traumatismes liés à la guerre. Les souffrances ont été si grandes qu’aux enterrements, les femmes ne versaient pas de larmes. « Nos larmes ont séché. Nous avons trop pleuré pendant les guerres, nous avons perdu tant d’enfants, nous avons vu tant de morts. Nous n’avons plus de larmes » expliqua une femme d’âge moyen à l’enterrement d’un dignitaire de Ler. La violence, la mort, les pertes et le déplacement ont été racontés par les réfugiés de Kakuma ou par ceux qui étaient restés au Soudan dans des récits souvent suspendus : il y avait des mots interrompus, des larmes et des silences prolongés. Beaucoup de femmes ont évoqué les viols, la violence, la torture, la faim, la fuite et la peur endurés pendant ces guerres. NyaDak, dans les 20 dernières années est restée à Ler pendant que sa mère était partie se faire soigner à Kakuma. Elle relate son expérience: �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 193 Vous n’étiez jamais sûre de ne pas être enlevée la nuit, ou vos enfants ou votre nourriture. Ce pouvait être les Arabes ou les Brigades, ou les soldats du SPLA. Si vous faisiez l’erreur de donner toute la nourriture à un groupe, les autres vous accusaient d’être à l’ennemi et ils pouvaient soit faire de vous leur femme [viol], soit vous tuer sur le champ. Au milieu des conflits politisés et renforcés par l’avidité des hommes, les femmes, les enfants et les aînés étaient tous exposés à une violence inter et intra ethnique, venant de partout, souvent de ceux-là mêmes qui étaient supposés être leurs protecteurs. Quand elles racontent leurs histoires remplies de lutte, de mort et de souffrance, ces femmes rient souvent, puisque le rire, comme elles me l’ont dit, est la seule façon d’affronter la perte et la douleur immense. D’autres fois, interrogées sur la guerre et les voyages lors des déplacements, elles deviennent silencieuses, ou jettent quelques mots dédaigneux: «Qu’y a-t-il à dire? C’était la guerre, et maintenant c’est fini». C’est pendant ces moments de silence, de récits interrompus, de silencieux hochements de tête que je devais trouver un sens et comprendre leurs expériences insupportables, indescriptibles et douloureuses. Etudier la violence, sa nature sexuée et ses conséquences douloureuses, devint pour moi l’étude des non-dits, des soupirs et des silences (Jackson 2006). Avant la deuxième guerre civile, les femmes Nuer et Dinka sont perçues comme des biens communautaires; elles ont le pouvoir de protéger les autres et le droit d’être protégées. Pendant les conflits intracommunautaires précédents, les femmes ne participaient pas à la lutte, mais avaient le droit de protéger les combattants blessés. Elles sont perçues comme des protectrices et des sauveuses qui accompagnent des frères, des pères et des maris dans les combats locaux. Si leurs hommes étaient blessés, les femmes couvraient leurs corps et les protégeaient de l'assaut de l'ennemi. Si un combattant, même du côté ennemi, courait dans �194 Katarzyna Grabska une maison, il était considéré comme ayant atteint un lieu sanctuarisé et ne pouvait pas être visé par le côté ennemi. Lorsque la règle consistant à ne pas viser les femmes dans les inimitiés intercommunautaires fut abandonnée et que les femmes devinrent les cibles de la violence ethnicisée, leurs capacités protectrices furent supprimées. Pendant le conflit entre le gouvernement de Khartoum et les rebelles sud-soudanais, les femmes sud-soudanaises ont été souvent les cibles de la violence. Alors que l'État soudanais du nord et ses milices arabes prenaient pour cibles femmes et enfants pendant la guerre, les combattants Nuer et Dinka, eux, ne visèrent et ne tuèrent intentionnellement ni femmes, ni enfants, ni personnes âgées jusqu'en 1991, date de la scission dans le mouvement sud-soudanais (selon les intérêts politiques et la vision de l’avenir du Sud-Soudan). Tandis que John Garang, le Dinka et le dirigeant de l’ALPS, voulait que le Sud reste intégré dans l’État soudanais mais qu’il bénéficie d’une autonomie, Riek Machar, le commandant Nuer, et ses camarades préféraient créer un État sud-soudanais indépendant. La guerre sud-sud qui suivit fut souvent caractérisée par l'abandon des codes de combat précédemment honorés par les Nuer et les Dinka. Les femmes et les enfants devinrent les premières victimes de la guerre «des gens instruits»3 (Jok et Hutchinson 1999:131; Entretiens avec des personnes âgées). Les incendies de maisons et de récoltes, précédemment interdits dans les conflits communautaires entre les Nuer et les Dinka, devinrent partie intégrante de la tactique de guerre dans les conflits sud-sud. Le conflit sud-sud La métaphore «la guerre des gens instruits» qui était utilisée par les personnes âgées pour décrire les sources du conflit fait référence aux deux commandants de l’ALPS, Dr. Garang et Dr. Machar qui ont terminé tous deux leurs études doctorantes en étranger. Cette métaphore montre l’intérêt de certains groupes politiques privilégiés au Sud-Soudan à continuer le conflit. 3 �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 195 (après 1991) et les violences intracommunautaires affaiblirent la position sociale des femmes. Les changements dans les discours ethniques et de genre ainsi que la nature des violences firent des femmes les cibles prioritaires des violences ethniques. Le corps des femmes devint l’espace de la politique nationale, ethnique et clanique portée par les hommes. L'anthropologue américaine Sharon Hutchinson, qui effectua des recherches de terrain parmi les communautés Nuer pendant les années 90, montre que la violence sud-sud des années 90 entraîna «une divergence et une militarisation rapide des identités ethniques des Nuer et des Dinka» et «une reformulation de la relation entre le genre et l'ethnicité dans les yeux de Nuer» (2000: 7). Historiquement, l'ethnicité des Nuer est fondée sur le concept performatif selon lequel les femmes peuvent acquérir l'identité ethnique/communautaire de leur mari par le mariage et le transfert de la dot (la dot est payée par la famille du mari). Comme le disent les femmes et les hommes Nuer, «les filles et les femmes appartiennent à tous, sauf au lit». Par conséquent, n'importe quelle fille ou femme Dinka peut devenir Nuer par le mariage (de même que les enfants nés d’un père Nuer). La violence sud-sud mena cependant au rejet de cette notion fluide d'ethnicité, selon les termes d’ Hutchinson, «laquelle laissa la place à un concept d’ethnicité plus «primordialiste» enraciné dans les métaphores procréatrices du sang partagé» (2000: 8). Ceci a été confirmé par les personnes qui ont participé à ma recherche: «maintenant, on peut être seulement Nuer par le sang» (c’est-à-dire si on est né Nuer). Les femmes et les enfants ne peuvent donc plus obtenir une identité ethnique différente par le mariage et le bétail. Les identités ethniques des Nuer sont alors devenues plus rigides, le sang prenant le pas sur la dot. Dès lors que leur ethnicité fut perçue comme fixe, les femmes et les enfants Dinka et Nuer devinrent des cibles militaires et perdirent leur position privilégiée. �196 Katarzyna Grabska Hutchinson suggère que ce virage «primodialiste» survenu dans l'ethnicité des Nuer fut généré par les stratégies militaires du nord qui cherchaient à ‹diviser et régner› (2000:13). Ce tournant s'inscrit aussi dans la tendance globale vers une utilisation toujours plus répandue de la violence militarisée sur les femmes et les enfants. Ce durcissement des identités est commun aux conflits ethniques à travers le globe (Zarkov 2008; Giles and Hyndman 2004; El-Bushra 2000a, 2000b; Enloe 1983; Yuval Davis 1997; Korac 1996). Les femmes ne sont plus privilégiées dans les conflits intercommunautaires, elles deviennent au contraire des marqueuses de frontières dans les luttes d'identité ethno-nationalistes. L'ethnicité semble être en partie créée, maintenue et socialisée par le contrôle masculin des identités de genre, tandis que les droits humains et la dignité des femmes sont pris en otage dans les luttes de pouvoir masculines. Le meurtre sans discernement de femmes et d'enfants, la destruction volontaire de propriétés par les Dinka et les groupes armés Nuer marquèrent un tournant dans le conflit sud-nord et dans la lutte inter- et intracommunautaire. La milice des Nuer et les forces de l'APLS brutalisèrent la population des Nuer Dok sur laquelle porte ma recherche. Elles enlevèrent, violèrent et tuèrent des femmes et des enfants souvent devant les yeux de leurs maris, de leurs frères et de leurs pères. Majok, un jeune homme qui échappa à l’enrôlement forcé du SPLA et resta pendant la guerre à Ler raconte: Quand le Bridage [groupe dissident de Paulino Matip] arriva en 1998, je courus me cacher dans la brousse. Alors je vis un groupe de sept, peut-être dix askari [soldats en arabe] amener une jeune femme, ma voisine. Ils la violèrent, l’un après l’autre, tout en la battant. J’étais dans la brousse et je vis tout cela en face de moi. J’étais trop effrayé pour les arrêter. Quand ils eurent fini, ils la laissèrent là, dans une mare de sang. Elle a survécu, mais elle �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 197 a commencé à maigrir. Elle s’est plainte aux chefs, mais rien ne s’est passé. Beaucoup de femmes et de filles ont été violées pendant la guerre. La plupart d’entre elles ont été forcées par leur mari de divorcer ou ont épousé des vieux que cela ne dérangeait pas qu’elles soient keaagh, déjà utilisées. Par de tels actes, les hommes de la milice détruisirent non seulement l'identité ethnique ancrée dans le corps des femmes, mais ils humilièrent aussi les hommes Nuer, devenus incapables de protéger leurs femmes et leurs enfants. Le viol, comme dans les autres conflits contemporains en ex-Yougoslavie, dans la région des Grands Lacs, au Liberia et au Sierra Leone, n'a pas utilisé seulement comme une arme pour exterminer d'autres groupes (Jacobs, Jackobson et Marchbank 2000; Giles et Hyndman 2004; Zarkov 2008). Il s'est agi aussi de soumettre et d’émasculer les hommes rivaux, afin de miner leur moral et leur esprit de lutte. Reconfiguration des féminités et du champ d'action des femmes: femmes violées, porteuses de valises et jeunes filles armées Pendant mon séjour au camp de réfugiés de Kakuma et à Ler au Sud-Soudan, les femmes et les hommes Nuer âgés ont commenté ces changements tactiques et la position sociale des femmes. Joy, une veuve d’une bonne quarantaine d’années, explique ceci : Dans le passé, nous, les femmes, comptions sur les hommes pour nous protéger. Les hommes allaient combattre les Arabes, et les femmes trouvaient un endroit sûr et restaient derrière à préparer la nourriture et l’eau pour les soldats. Puis les choses ont changé. Les Arabes ont commencé à enlever les femmes et les enfants, et puis les Nuers et les Dinka se sont mis à se battre. C’était très dur de voir ceux de notre propre peuple se combattre. En même temps, vous ne pouviez vous échapper parce que vous apparteniez à ce peuple. �198 Katarzyna Grabska Dans leurs récits, les femmes Nuer insistent sur l’expérience genrée et physique des violences qu’elles subirent directement. La nature genrée de la violence dans la guerre menée par le gouvernement contre l'APLS et, encore plus significativement, dans le conflit sud-sud contribua au déplacement et à la reformulation des identités de genre. La violence genrée que les femmes endurèrent était énorme : nombre d'entre elles subirent de nombreux viols aux mains des soldats arabes, des troupes de l'APLS et d'autres rebelles du sud. La position des femmes au sein la communauté s'en trouva affaiblie, dans la mesure où elles étaient devenues plus vulnérables que les hommes. De plus, étant moins mobiles et moins à même de trouver un refuge, elles furent nombreuses à rester piégées au Soudan. Les femmes purent moins migrer et échapper aux effets brutaux des violences des hommes. La majorité des femmes restèrent dans leur village, elles furent enlevées par les ennemis pour servir de « femmes » ou de domestiques aux rebelles. Néanmoins, la position et les rôles occupés par les femmes pendant la guerre civile ont été plus variés et complexes que ce qu’en a dit la littérature féministe dans sa représentation standard des victimes de violence, soutenant que leur socialisation pousse généralement les hommes à devenir agressifs et les femmes à se soumettre (Turshen et Twarigaramariya 1998; Turshen 2001). Toutefois, les femmes ne jouèrent pas seulement un rôle de victimes pendant les conflits. Elles participèrent directement à la guerre en tant que combattantes, ou éducatrices nationalistes. Loin d’être passives, elles prirent en charge la protection de leurs familles et de leurs biens pendant que leurs maris, fils et frères participaient au combat. Elles portèrent les blessés et les valises, fournirent de la nourriture et assumèrent d'autres services domestiques. Selon les femmes et les hommes Nuer qui allèrent en Éthiopie, l'APLS créa en 1986 un bataillon de femmes, le Ketiba �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 199 Benet. Trois cent jeunes filles reçurent un entraînement dans des camps éthiopiens aux côtés des recrues masculines (McCullum et Okech 2008: 47; HSBA 2008: 2). Le bataillon livra un seul combat. «Trop de femmes et de jeunes filles sont mortes et l'APLS s'est rendu compte qu'il valait mieux les garder dans la caserne pour nous aider, nous les hommes» commente un réfugié qui avait été une jeune recrue. Quelques femmes Nuer réfugiées au Kenia ont d'abord rejoint leur mari en Ethiopie où elles se sont entraînées par la suite comme soldates. La grande majorité vivait autour de la caserne militaire dans les camps d'entraînement et soutenait les soldats en leur fournissant des services domestiques et sexuels. Certains groupes de milice recrutèrent aussi des femmes. Sur la base de la préinscription des combattantes faites dans le cadre du projet de désarmement de la Mission de l'ONU au Soudan (UNMIS), il y eut environ 3600 femmes combattantes en 2005 (HSBA 2008: 5). La militarisation de la société au Sud-Soudan s’est diffusée dans les communautés et les ménages au-delà des rangs militaires et dans les espaces féminins4. Des femmes et des enfants ont dit posséder des fusils pour se défendre et se venger des ennemis. Il est arrivé aussi que ces fusils soient utilisés dans des disputes domestiques. De jeunes enfants ont porté des fusils plus grands qu’eux pour se protéger et protéger leurs troupeaux. Des femmes et des jeunes filles ont utilisé des armes comme moyens de protection, pour exercer leur pouvoir sur d'autres et pour affirmer leur autonomie. 4 The Small Arms Survey estime qu’au Sud Soudan il y a entre 1.9 et 3.2 millions les petits armes (small arms). Deux tiers est dans les mains de personnes civiles, 20 pourcents dans les mains du gouvernement à Khartoum, et le reste est partagé par l’ALPS et les autres groupes milices (Small Arms 2007: 2). �200 Katarzyna Grabska Certaines vantaient leur maîtrise du fusil et affirmaient préférer être armées plutôt que bien instruites: «c'est plus facile d’être riche quand tu as un fusil. Tu peux juste tirer et tu obtiens ce que tu veux». Cette déclaration d’une jeune femme de 18 ans révèle combien les femmes, loin d’être les victimes passives des conflits militaires, y participèrent activement en recourant à la violence. En tant que membres de la famille, elles devaient être protégées, mais elles se considéraient aussi comme chargées de la protection des autres. Ainsi, la guerre amena beaucoup de femmes à une plus grande confiance en soi. Malgré leurs expériences traumatisantes, les femmes devinrent des militantes et réclamèrent droit et respect. Ces témoignages font aussi ressortir la militarisation profonde des relations, que ce soit au sein de la communauté, à l'intérieur du ménage ou sur le plan personnel. Cette militarisation pénétra tous les segments de la société et se refléta même dans les pratiques de dénomination : par exemple, NyaKlang signifie «la fille à l'AK47 (le fusil le plus répandu parmi les rebelles et la population civile pendant les conflits)». Ce nom était très courant pendant la guerre. Les femmes contribuèrent aussi activement à l'effort de guerre par l’usage de la violence. Leur influence sur les hommes de la famille à travers l'humiliation (voir Hutchinson 1996, 2000) fut largement exercée pendant le conflit. Riek Machar reconnait que les femmes Nuer pouvaient humilier les hommes par des chansons, et ceci eut une nette influence sur le recrutement des soldats dans l'APLS (Hutchinson 1996: 157). Les mères exercèrent une pression considérable sur leurs fils pour qu'ils rejoignent l'armée. Pendant mon séjour dans les régions de l'ouest du Nil Supérieur, j'ai souvent entendu des femmes louer par des chansons et des histoires les efforts de guerre héroïques de leurs fils, de leurs frères et de leur mari. Mais lorsque les soldats commencèrent à mourir au combat et que les fils ne rentrèrent pas, les femmes et les filles modifièrent �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 201 leurs chansons et refusèrent la cour des soldats («je n'épouserai pas un fantôme», Hutchinson 1996:159). Certaines de ces chansons incitaient d'autres femmes à la violence, notamment pendant les conflits inter- et intracommunautaires entre les Dinka et les Nuer. Jok (1998, 1999) et Hutchinson (2000) évoquent à propos des violences intercommunautaires le rôle des femmes qui encourageaient les hommes à voler du bétail et à venger leurs morts. Pendant la guerre, elles assumèrent des fonctions de leadership, parfois même en tant que chefs de la communauté. Il s’agissait de transmettre des messages et leurs propres inquiétudes aux chefs suprêmes, à l'APLS et aux groupes de la contre-insurrection. Alors que la violence intercommunautaire montait en flèche, les femmes devinrent des pacificatrices. Elles ont aussi utilisé leur corps pour négocier des compromis avec leurs maris, leurs frères et les autres hommes. Par exemple, en exil elles participèrent activement à des campagnes pro-paix en utilisant leur corps et «rôles» reproductifs. Beaucoup de ces initiatives virent le jour dans les camps de réfugiés au Kenya. Certaines femmes avertirent leurs maris qu’elles ne cuisineraient pas, n’auraient pas de relations sexuelles avec eux ou «ne produiraient pas d'enfants pour le Sud» si les hommes n’arrêtaient pas la lutte (Itto 2006:2). D'autres utilisèrent la nudité pour déshonorer leurs maris et les hommes de leur famille. En 2002, des femmes du Sud-Soudan marchèrent nues et en groupe dans les rues de Nairobi pour protester contre la lutte intercommunautaire au Sud-Soudan (Itto 2006:2; HSBA 2008:2; McCallum et Okech 2008)5. Plusieurs femmes de la diaspora s'associèrent malgré les divisions ethniques pour exiger la paix. La Voix des Femmes Soudanaises 5 Cette marche eut des conséquences modestes. Quelques femmes ont été invitées de participer au processus de paix qui se déroula plus vite grâce à leur pression. �202 Katarzyna Grabska pour la Paix, la Nouvelle Fédération des Femmes Soudanaises et la Nouvelle Association des Femmes Soudanaises prirent une importance internationale, attirant l'attention sur le conflit oublié. Quelques femmes pacificatrices furent finalement invitées dans les négociations de paix de Machakos, mais leur rôle dans l'esquisse de l'accord de paix fut mineur. Anne Itto, une ancienne ministre aujourd'hui membre de l’Assemblée nationale du Sud-Soudan, déplore que la version finale de l'accord de paix n'ait pas mentionné la souffrance et le rôle des femmes dans la guerre (2006: 2-4). Beaucoup de femmes Nuer à Kakuma et au Soudan exprimèrent leur mécontentement à cet égard: «Ce n'est pas notre paix, c'est la paix des hommes, des soldats. Nous [les femmes] avons souffert de la guerre et les enfants morts n'ont pas été reconnus». La question des droits des femmes et de l’égalité de genre n'a été mentionnée que dans la constitution provisoire du Sud-Soudan. De façon générale, le corps et la puissance reproductive des femmes jouèrent un «rôle» pendant les conflits. L'accent fut pourtant mis sur un autre discours «des droits et des devoirs». Alors que les hommes étaient supposés «protéger le front militaire», le devoir premier des femmes était de «protéger le front reproductif». Tout au long du conflit, les dirigeants de l'armée et des communautés ne cessèrent d'exhorter les femmes à continuer d’accoucher, en guise de contribution à la lutte. A travers leur rôle «reproductif», elles fournissaient ainsi des enfants pour «les combats» de libération du Sud-Soudan. Par conséquent, les femmes eurent souvent de grandes familles, dont elles devaient s'occuper seules pendant que les maris étaient dans des camps de réfugiés ou au combat. L'interdiction d'avoir des relations sexuelles durant l'allaitement n'était pas respectée et les intervalles entre les grossesses se réduisirent (Jok 1998; Hutchinson 2000). Puisque les hommes étaient au combat, les femmes ont dû concevoir avec d’autres hommes, des membres de leur famille ou des étrangers. Quand �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 203 elles étaient enlevées par l'ennemi, elles étaient souvent prises comme femmes par des commandants puissants et procréaient en captivité. Au Sud-Soudan, beaucoup de femmes restées au village évoquèrent des «mariages de protection et de convenance» avec des commandants et des soldats locaux en l'absence de leurs propres maris. Nyajuc, une femme âgée qui resta à Ler pendant la guerre raconte: Nous devions donner naissance à des enfants, nos maris étaient dans la brousse, aussi qu’étions-nous supposées faire? Il valait mieux aller dans les casernes, au moins vous y aviez un enfant et parfois aussi de la nourriture, ou peut-être que l’homme vous protégerait des autres rebelles. Le mariage et les services sexuels ont souvent été utilisés par les femmes et les filles dans les zones de conflits comme des moyens de survie (Devon et Gervais 2007). Les femmes utilisaient leur position genrée pour accéder à la sécurité et au bien-être. Au Sierra Leone, comme le montrent Utas (2005b), Devon et Gervais (2007), les filles négociaient leur sécurité en se mariant avec des commandants puissants, afin non seulement d'avoir accès à de la nourriture, mais aussi de réduire le risque de violence sexuelle par d'autres. Ceci témoigne de la capacité d'action (agency) et de l'ingéniosité de ces femmes qui, en utilisant leur genre et leur corps, cherchèrent la protection, le pouvoir, le statut et la survie. La contribution reproductive des femmes à la lutte de libération ne fut cependant pas reconnue dans le discours public au Sud-Soudan après la guerre. Pendant la campagne du Mouvement populaire de libération du Soudan à Ler, le représentant régional loua le rôle joué par les femmes pendant la guerre, les remerciant pour les services rendus aux soldats héroïques, notamment la cuisine et le transport des blessés et des bagages. Leur contribution re- �204 Katarzyna Grabska productive a été minimisée, voire négligée, bien qu'elle ait eu des conséquences considérables sur leur santé et leur position dans la société. «A cause de la guerre, les femmes n'ont plus d'enfants. Il y avait trop d'enfants, trop de femmes prises par la force», commente Theresa Nyangule, la représentante d'Union de Femmes à Ler. «Tout d’abord, les hommes sont arrivés et ont fait de nous leurs femmes, et maintenant les maris réapparaissent et demandent le divorce», explique une autre veuve qui avait été enlevée par une milice Nuer. A travers la guerre et la violence, les hommes ont acquis davantage de droits sur les capacités reproductives et le corps des femmes. Ils ont obtenu par exemple le droit de réclamer des services sexuels et domestiques au nom de la responsabilité des femmes de «protéger le front reproductif». Hutchinson souligne que «le statut des femmes comme des agents indépendants aux yeux des hommes a décliné dans le contexte de glorification militarisée du pouvoir brut du fusil» (2000:12). Masculinités militarisées et hommes devenus femmes Je vivais avec AK-47 À mes côtés Je dormais avec un œil ouvert Je courais Je m’échappais Je faisais semblant d'être morte Je me cachais J'ai vu les miens mourir comme des mouches Emmanuel Jal, "Forced to Sin", Nuer ‘Lost Boy’ chanteur de rap Comme dans les autres lieux affectés par des conflits (Richards 2005; Vight 2006; Utas 2003; Samuelson 2007), la vie des hommes Nuer était largement militarisée, que ce soit par la distribution des fusils, le recrutement forcé, la violence ou la diffusion d'idéo- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 205 logies nationalistes. La militarisation était très répandue parmi les communautés du Sud-Soudan. Presque tous les jeunes et les hommes d'un certain âge que j'ai rencontrés au Kenya et plus tard au Soudan ont été militairement entraînés à un moment ou un autre de leur vie et ont participé à la lutte de libération. A la fin des années 80, pour répondre au besoin en recrues, John Garang, le dirigeant d'APLS, décida de former des jeunes cadres: entre 17000 et 40000 jeunes recrues (HRW 1994) furent entraînées dans des camps militaires en Ethiopie, selon les estimations de Human Rights Watch. Garang les qualifiait d'«Armée Rouge», d'«armée sans crainte» ou encore de«Pépinière du Soudan» : une jeune génération à qui l’on a fait croire qu'elle était l'avenir d'un Sud-Soudan indépendant (Eggers 2006:300). Au Kénia, dans le camp de réfugiés de Kakuma, j’ai rencontré Kuok, un jeune homme timide de 27 ans, à la voix douce; j’ai suivi son installation après son retour à Ler, dans le Sud-Soudan. Il avait rejoint l’Armée de Libération du Peuple Soudanais (SPLA) quand il avait six ou sept ans. Ses parents étaient morts du kalazar (leishmaniose), laissant orphelins à un âge très jeune Kuok et ses frères et sœurs. Rejoindre le SPLA fut une façon de gérer sa marginalisation: Il y avait beaucoup d’enfants là où on recrutait. La plupart étaient recrutés par les chefs. Les commandants du SPLA allaient dire aux chefs qu’ils avaient besoin d’envoyer des garçons se former en Ethiopie. Certains enfants choisissaient d’y aller parce qu’ils étaient dans une situation difficile, soit qu’ils étaient orphelins, soit que la situation de leur famille était difficile. D’autres furent sélectionnés par leur famille ; des enfants souvent difficiles, perturbateurs, étaient envoyés se faire éduquer, l’éducation n’était pas alors valorisée. Puis il y en eut d’autres qui furent forcés [par les soldats du SPLA]. �206 Katarzyna Grabska Il y eut au moins 1500 garçons, certains petits ne savaient même pas marcher. Nous avons tous marché ensemble, à travers les fleuves et les déserts, et nous avons fini pas atteindre l’Ethiopie. Selon les récits des jeunes hommes, les enfants étaient soit enlevés de force par les soldats, soit envoyés par leurs parents pour soutenir «la lutte de la libération» et échapper à la mort ou à la famine. Pour quelques-uns, l'enrôlement militaire était devenu un devoir que les fils étaient supposés remplir. Leur importance dans l'économie du ménage, leur rôle de protecteurs, ne serait-ce que pour subvenir aux besoins de leurs parents âgés, renforçaient encore leur volonté d'intégrer l'armée. Les autres hommes et les autres garçons le faisaient volontiers: ils considéraient la guerre comme une occasion d'accéder à l'éducation, et aussi de gagner leur vie, d’améliorer leur position dans la communauté et de contrer leur marginalisation sociale. Malgré les conditions accablantes de la guerre, la violence, la famine et les impératifs politiques, communautaires et familiaux, quelques garçons et hommes du Sud-Soudan parvinrent à atteindre un certain degré de choix et à infléchir en partie les circonstances, notamment dans la recherche de l'éducation et d’un refuge pour être le plus autonome possible vis-à-vis du gouvernement et de la famille. J’ai rencontré Wanten pour la première fois en janvier 2007 lors de mon arrivée à Bentiu. Mince et relativement petit pour un Nuer, son visage était beau, sans les marques ou les points qui sont les signes de virilité traditionnels chez les Nuer. Il était toujours habillé élégamment : pantalon, chaussures pointues et cirées, chemises repassée, ceinture de perles kéniane et un petit drapeau du nouveau Soudan sur son col collier. Né en 1980 près de Rubkona, à l’ouest du Nuerland, il fut recruté de force en 1987 par le SPLA qui vint demander à ses parents un fils pour «l’éducation en Ethiopie». Avec d’autres enfants, il fut envoyé au camp de Fundi- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 207 go en Ethiopie où ils subirent une formation de neuf mois, tout en vivant dans des casernes militaires. Nous allions à l’école le matin avec nos AK47 près de nous et l’après-midi nous étions entrainés. Cela dura neuf mois. Ensuite, les plus grands ont été envoyés se battre. Les autres attendaient leur tour dans le camp en s’entrainant tous les jours. Nous étions tous armés. Nous étions tous d’âge différent, Dinka ou Nuer. Il n’y avait pas d’autres enfants alentour. Les conditions dans le camp étaient mauvaises. Il n’y avait pas assez de nourriture, nous étions souvent affamés, il n’y avait rien là-bas. Nous pensions tous beaucoup à nos familles; elles nous manquaient terriblement. Elles ne savaient rien sur ce qui nous arrivait, elles ignoraient où nous étions. Certains garçons devenaient fous, ils commençaient à tirer autour d’eux; leur esprit devenait fou parce qu’ils étaient traumatisés, leurs parents leur manquaient, ils mourraient de faim. Beaucoup d’entre eux moururent au camp, d’autres se tuèrent. Nous étions tous des enfants avec des fusils. Tous, nous n’arrêtions pas de penser… En tant que garçon ou comme homme, on n’est pas censé partager ses pensées et ses sentiments avec les autres. Alors nous ne parlions pas de la peur ni de la solitude. Nous gardions cela pour nous-mêmes. Ces pensées ne faisaient que traverser notre esprit. Dans les camps, nos commandants et nos entraîneurs étaient tous Dinka ou Nuer, ils étaient tous Sud-Soudanais et ils nous disaient: «Nous vous entrainons à combattre l’ennemi, ainsi vous pourrez chasser l’ennemi de notre pays. Vous êtes les futurs leaders du Soudan. Vous prendrez notre place quand nous serons vieux et partirons». C’est ce que nous entendions et c’est ce en quoi nous avons cru. Comme nous étions des enfants, nous ne réfléchissions pas sur l’utilité �208 Katarzyna Grabska des combats et nous faisions ce qu’on nous disait de faire. Par moments j’avais peur, mais je devais surmonter mes peurs. Je me suis battu pour la première fois à Pochalla. C’était la première fois que je tirais sur l’ennemi. Au début, j’étais effrayé et je tremblais tellement que je ne pouvais même pas tirer. Après cinq minutes, j’ai surmonté ma peur et j’ai commencé à tirer. Puis c’est devenu plus facile. On donnait des drogues à certains garçons pour qu’ils puissent tuer sans peur. Je n’en ai jamais pris parce que je connaissais leurs effets secondaires. Après les combats, nous ne partagions pas nos peurs et nos frustrations. On ne pouvait pas en parler. On devait être fort comme un garçon Nuer et comme un homme. On ne pouvait pas montrer sa faiblesse. Ces récits de Wanten et des autres jeunes hommes montrent une autre transformation liée à la guerre dans les rapports de genre: la voie pour devenir un homme. L'initiation des garçons par la scarification (gaar) – commune parmi les Dinka et les Nuer – fut progressivement remise en question et rejetée par la jeunesse instruite et baptisée ainsi que par les architectes du projet de libération nationale du «Sud-Soudan». Les dirigeants de l'APLS promurent la différenciation non-ethnique dans les rangs de l'armée (Hutchinson 1996:270-298) et interdirent la scarification. Ce fut l'entraînement militaire qui devint la nouvelle initiation et la voie pour devenir un homme. Le bataillon avait remplacé l'âge-série (ric). En 1987, Riek Machar, qui était alors commandant de l'APLS dans la région ouest du Nil Supérieur, interdit par un décret la scarification des Nuer. La vie dans les camps d'entraînement est décrite comme une façon pour les enfants de devenir «des gens responsables» (wic), capables de s'occuper d’eux-mêmes, ce qui était pour les Nuer et les Dinka un signe de maturité (Evans-Pritchard 1951; Deng 1972; Hutchinson 1996). �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 209 Un autre jeune homme à Kakuma me raconte: Tant que vous étiez recruté comme soldat, vous deviez être un soldat. J’étais capable de me battre et de tuer des gens. Cela signifiait que j’étais une personne responsable. Et par la façon dont j’ai été formé, j’avais plus d’expérience qu’un enfant qui n’était pas formé. Personne d’autre ne pouvait prendre soin de moi. Je devins une personne responsable Son récit et celui de Wanten montrent comment le fusil contribua à reconfigurer les concepts de virilité chez les Nuer. Dans le passé, les combats à la lance entre les communautés étaient un test de virilité pour les Nuer et les Dinka. Comme les autres armées, l'APLS proclama l'idéal de l'hyper-virilité ou de l'hyper-masculinité dans son entraînement militaire afin d’encourager l'agressivité, l'intrépidité et la compétitivité parmi les recrues. Ces idées sont clairement exprimées dans l'une des chansons pour la remise des diplômes de l'APLS: Même votre père, tirez-lui dessus! Même votre mère, tirez-lui dessus! Votre fusil est votre nourriture, votre fusil est votre femme. Les nouvelles identités masculines de la jeunesse armée de fusils ont contribué aux conflits intergénérationnels. Les aînés eurent souvent le sentiment de n’être plus capables de contrôler la jeunesse qui avait acquis une position puissante en accédant aux fusils, à la violence et faisait preuve d'une indifférence extrême face aux devoirs communautaires. Les histoires des jeunes recrues montrent que les armes étaient aussi synonymes d'intrépidité et offraient un éventail de possibilités, non seulement pour se libérer des communautés, mais aussi pour exercer un pouvoir sur d'autres en pillant leurs biens, en violant leurs femmes et en prenant leurs filles sans payer de dot. Cela produisit une communauté de jeunes hommes socialement isolés, armés et sauvagement entraînés non seulement à tuer, �210 Katarzyna Grabska mais aussi à torturer et à piller. Ce nouveau type de virilité pourrait être nommé hyper-virilité (ou hyper- masculinité). Cette expression indique un comportement stéréotypé «masculin» pou­ssé à l'extrême et caractérisé en particulier par la force, l'agressivité et la domination sur les femmes ainsi que sur les aînés (Connell 2005). Les armes sont devenues des moyens de survie, ce qui continue à créer des problèmes majeurs pour le désarmement de la milice locale et des groupes de civils au Sud-Soudan. Les guerres eurent d'autres conséquences pour les hommes qui avaient perdu leurs biens et dont les femmes et les enfants avaient été enlevés, violés ou tués. Leur incapacité croissante à subvenir à leurs besoins et à protéger leur famille, leur propriété et leur bétail, comme l'explique Hutchinson, provoqua «une crise de la virilité/ masculinité» qui elle-même se traduisit par une augmentation de la violence domestique et des abus sexuels contre les femmes (2000:12). Les femmes et les hommes au Kenya et au Nuerland déplorent souvent la perte du buom des hommes (la force, le pouvoir) qui protégeait la famille. Quelques femmes regrettent le fait que les hommes ne sont «plus des hommes», ils sont devenus «femmes» – «ils ne peuvent pas nous protéger. Ils ont été les premiers à s'enfuir quand les rebelles sont arrivés. Quand mon mari a été battu par la milice de Bul, il a pleuré comme un enfant et leur a dit immédiatement où se trouvaient nos ressources alimentaires. Nous avons perdu toute notre nourriture. Il (mon mari) est vraiment inutile». Tandis que quelques femmes ont participé aux conflits ou bien ont accédé en exil au travail rémunéré, leurs maris sont souvent restés à la maison. Ils ont dû apprendre à maîtriser les tâches domestiques. «Maintenant, les hommes sont devenus femmes; regarde les! Ils font le ménage, cuisinent pour les enfants, ils vont à l’hôpital, pendant que leurs femmes gagnent l’argent!» me raconte un jeune homme réfugié à Kakuma. Ces commentaires sont répandus parmi les femmes et les hommes au Soudan. �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 211 La propagation de la violence genrée contre les femmes, qui apparut surtout après la scission de l'APLS en 1991, peut être en partie considérée comme la conséquence de l'émasculation des hommes. Je partage à cet égard la position de Henrietta Moore concernant la frustration ou l'émasculation des identités de genre particulières. Elle explique que «la frustration peut être comprise comme l'incapacité de soutenir ou de prendre une position genrée indépendante, ce qui engendre une crise, réelle ou imaginée, de la représentation de soi et/ou de son évaluation sociale» (1994: 66). Dans le cas des Nuer, pour les jeunes garçons et les hommes, cette frustration est liée à leur marginalisation, à leur appauvrissement en raison de la guerre et à l’absence de respect et de reconnaissance envers leur position de wutni nuäri (les vrai hommes Nuer). Cela a pour effet leur émasculation. Comme les hommes se sentent incapables d'assumer leur rôle de protecteurs et de subvenir aux besoins de leur famille, ils recourent à la violence. Ils la dirigent contre les autres femmes, mais aussi contre leur propre femme. Par conséquent, la violence domestique a augmenté parmi les familles Nuer au Kenya et au Soudan. Cette violence s’est répandue dans les camps de réfugiés et après le retour. Vers une complexité des identités de genre Ma recherche montre que les conflits civils et les violences genrées ont des impacts différents, complexes et multiples sur les femmes et les hommes. Les femmes et les hommes Nuer jouèrent des rôles décisifs dans le processus de militarisation de la société et des identités de genre. Soulignons que les femmes et les hommes ne sont pas des catégories homogènes et que les conflits et les violences ont des effets différents non seulement selon le genre mais aussi selon d’autres paramètres comme l’accès aux ressources, �212 Katarzyna Grabska le statut social, l’âge et la classe. La guerre peut avoir à la fois des effets d’empowerment (émancipation) et de disempowerment pour les femmes et les hommes qui mettent en œuvre leur capacité d’action (agency) pour résister, affronter, participer et survivre en temps de guerre. La question de l’origine des violences sexuelles contre les femmes (et les hommes) pendant les conflits reste pertinente. Comment les violences sexuelles contre les femmes (et les hommes) aperçoivent?, comment sont-elles construites par le système politique dominant et de domination? Quel rôle jouent l’État, la société civile, les institutions sociales, politiques et économiques dans les transformations des violences et des inégalités de genre dans la période post-conflit? L’image des hommes combattants agressifs qui affermissent leur pouvoir sur les femmes en temps de guerre et des femmes victimes de violences sexuelles est simpliste. Cette recherche souligne que les rôles sont multiples, contradictoires et nécessitent une exploration plus complexe des effets des conflits armés sur les rapports de genre. Les identités de genre sont multiples et hétérogènes. En raison de leur vulnérabilité physique et sexuelle, les femmes et les filles font face à la violence et à l’insécurité différemment des hommes (Cockburn 2001; Moser and Clark 2001; Giles and Hyndman 2004; Denov and Garvais 2007; Zarkov 2008). Les rôles des femmes dans la guerre sont cependant plus fluides et multidimensionnels, certaines d'entre elles étant activement engagées comme auteurs et partisanes de cette violence. Cette conclusion rejoint l'étude de Devon et Gervais sur des combattantes au Sierra Leone, qui souligne que les femmes et les jeunes filles dans les zones de conflit ne sont pas uniquement victimes de la violence, mais occupent plutôt une myriade de positions comme auteurs, actrices, porteuses, commandantes, esclaves domestiques et sexuelles, espionnes et boucliers humains (2007: 886). Cepen- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 213 dant, il faut se garder de ne pas simplifier et homogénéiser les féminités et les masculinités qui émergent après les conflits. C’est important pour les processus de reconstruction dans la période post-conflit. Bibliographie: Cockburn, Cyntia (2001). The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence. In: Moser, C. and Clark, F. (Eds), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence. London: Zed Books. Connell, Robert W. (2005). Masculinities. Second Edition. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Deng, Francis Madeng (1972). The Dinka of the Sudan. Waveland Press, Inc.: Prospect Heights, IL. Denov, Myriam and Christine Gervais (2007). Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary United Front. „Journal of Women in Culture and Society [Signs]”, vol. 32, no. 4, pp. 885-910. Eggers, Dave (2006). What is the What? San Francisco: McSweeney’s. El-Bushra, Judy (2000a). Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes. In: Jacobs, S., Jacobson, R. and Marchbank, J. (eds.) , States of Conflict: Gender, Violence and Resistance ZED Books: London, pp. 66-87. El-Bushra, Judy (2000b). Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, v. 9. Enloe, Cyntia (1983). Does Khaki Decome You? The Militarisation of Wo­men’s Lives. Boston: South End Press. Evans-Pritchard, Edward E. (1951). Kinship and Marriage among the Nuer. Oxford: Clarendon Press. Giles, Wenona and Hyndman, Jennifer. (2004). Sites of Violence: Gender and Conflict Zones. Berkeley: University of California Press. �214 Katarzyna Grabska Grabska, Katarzyna (2010). ‘In-flux’: (re)negotiating gender, identity and ‘home’ in post-war southern Sudan. Thèse doctorale, Brighton: University of Sussex. HSBA (2008). No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG. „The Sudan Human Security Baseline Assessment”, Brief no. 8, September. Human Rights Watch (1994). Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan. New York: Human Rights Watch. Hutchinson, Sharon (2000). Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, vol. 16, no. 3, pp. 6-13. Hutchinson, Sharon (1996). Nuer dilemmas: coping with money, war and the State. Berkeley: University of California Press. International Crisis Group, (2002). God, Oil and Country, Changing the Logic of War in Sudan, Brussels: International Crisis Group Press. Itto, Anne (2006). Guests at the table? The role of women in peace processes. London: Conciliation Resources. http://www.c-r.org/ourwork/accord/sudan/women.php. Jackson, Michael (2006). The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity. Museum Tusculanum Press: University of Copenhagen. Jok, Madut Jok and Hutchinson, Sharon. E. (1999). Sudan's prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities. „African Studies Review”, v. 42, pp. 125-145. Jok, Madut Jok (1998). Militarization, gender and reproductive health in South Sudan. New York: Edwin Mellen Press. Jok, Madut Jok (1999). Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka. „Africa” 69 (2): 194-212. Korac, Maja (1996). Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia. In: Wenona Giles, Moussa, H. and Van Esterik, P. (Eds.) Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience. Dundas: Artemis Enterprises, pp. 87-99. McCullum, Judith and Okech, Alfred (2008). Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament. In Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publi- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 215 cation of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada. Ontario: Pandora Press. Moore, Henrietta (1994). A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender, London: Polity Press. Moser, Carol and Clark, F. (2001). Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London: Zed Books. Richards, Paul (ed.) (2005a). No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts. Oxford: James Currey. Samuelson, M. (2007). The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s David’s Story. „Signs: Journal of Women in Culture and Society” 32:4, pp. 833-856. Small Arms Survey (2007) The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings. Sudan Issue Brief: Human Security Baseline Assessment no. 5, April. http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%20 6%20militarization.pdf Turshen, Meredeth (2001). The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa. In Moser, C. and Clark, F. (Eds.). Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence London: Zed Books, pp. 55-69. Turshen, Meredeth and Clotilde Twarigaramariya (1998). What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa. London: ZED Books. UNMIS (UN Mission in Sudan) (2006). Comprehensive Peace Agreement. http://www.unmis.org/English/cpa/htm Utas, Mats (2005b). Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War. In: Alcinda Hohwana and Filip De Boeck (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa. Trenton, NJ: Africa World Press, pp. 53-80. Utas, Mats (2003). Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala University. White, A.M. (2007) All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered �216 Katarzyna Grabska analysis of Fanon’s psychological perspectives on war. „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32:4, pp: 958-884. Vigh, Hendrik E. (2007). Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau. New York, Oxford: Berghan Books. Yuval-Davis, Nira (1997). Gender and Nation. London: Sage. Zarkov, Dubravka (ed.) (2008). Gender, Violent Conflict & Development. New Dehli: Zubaan. Summary Daughters of AK-47, violated women and luggage porters – militarised masculinities and men who became women: Gender relations and wars in South Sudan Gender identities and relations have played an important aspect in women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the changes in gender relations among the Nuer of Western Upper Nile during the second civil war in South Sudan (1983-2005). It is based on ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008 in Egypt, Kenya and South Sudan. What are the implications of armed conflicts for gender identities and power relations? Historically, wars have been perceived as a « male » domain, where symbols of masculinity were tested, This image has been perpetuated by films, literature, songs and poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of men as protectors of women is often accentuated, through the combat as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This article shows that such interpretations are simplistic and do not account for the multiple and complex roles which women and men take on during the wars, thereby changing the power relations. �TIZAZU AYALEW TEKA DAWIT GETU KEBEDE CAUSES AND HUMAN SECURITY THREATS OF IRREGULAR MIGRATION OUTFLOW FROM BALE, SOUTHEASTERN ETHIOPIA1 1. Introduction Migration related problems are striking Ethiopia heavily nowadays. The heated discourse on migration crisis in the local mass media, mainstream international mass media and from the public day to day discussion is common. Neither is it strange to hear of the phenomenon of exploitation and human rights abuses of Tizazu Ayalew is currently a Lecturer at Madda Walabu University, College of Social Science and Humanity in the Department of Civics and Ethical Studies. He earned his Master’s Degree (MA) in International Relations (IR) from Addis Ababa University, in July 2014: Contact Address: tiztawa@gmail.com; Dawit Getu is a PhD candidate in Social Anthropology at Addis Ababa University. Email: davidgt_2002@yahoo.com This article is a result of research entitled “International Irregular Migration: Causes and its Impacts on Human Security of Migrants in Bale, Oromia, Ethiopia”, which was conducted from October 2015 to February 2016, funded by Madda Walabu University Research, Community Engagement and Technology Transfer Vice President Office. 1 �218 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Ethiopian migrants abroad. Xenophobic attacks in South Africa; terrorists’ ruthless inhuman killings in Libya2; massive deportation of Ethiopian irregular migrants (around 170,000 individuals) from Saudi Arabia3; and hundreds of government sponsored returnees from Yemen uprooted by its recent violent conflict, and from Libya by the threat of Islamic State (ISIS), are only a few mentions of the chronic crisis Ethiopian migrants have dealt with. Moreover, the problems related with “potential migrants”, “returnees” or “current migrants” all over the country have been a crucial issue. There were an estimated 1.5 million irregular migrant Ethiopians who left the country illegally between the years 2008 and 20144. Driven by fundamental factors such as poverty and unemployment; an existing strong culture of migration or due to the positive perception towards migration; and because of deception from illegal brokers5, massive numbers of Ethiopians, particularly the youth are exposed to irregular migration. According to the recent study by the Regional Mixed Migration Secretariat (RMMS), Ethiopians use three main channels for migration especially towards the Middle East. These are: through “Public Migration” that occurs by the official facilitation of the Ethiopian Ministry of Labor and Social Affairs (MoLSA); through See Mehari T. (2015) ‘Migration governance in Ethiopia: The need for a comprehensive National Policy on Migration’. The Reporter-English Edition. Retrieved October, 16, 2015, from http://www.thereporterethiopia.com/index. php/opinion/commentary/item/3481-migration-governance-in-ethiopia accessed on October 15, 2015, 3:31:08 PM. 3 US Department of State, 2015. 4 Tesfaye Getnet (2015) ‘Illegal migration: For how long should it go on?’. Retrieved on November 7, 2015, 1:02:13 PM fromhttp://www.capitalethiopia. com/index.php?option=com_content&view=article&id=5114:illeg al-migration-for-how-long-should-it-go-on&catid=35:capital&Itemid=27. 5 MoLSA & MoFA (2010) ‘Human Smuggling and Trafficking in Person in Ethiopia, its causes and solution’. A report Ministry of Labor and Social Affair and Ministry of Foreign Affairs, January 2010. 2 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 219 “legally registered Private Employment Agencies (PEAs)”; and finally through channels of “irregular migration using the services of illegal agents, which include illegal brokers, individual operators, or legally-registered companies that illegally provide employment brokerage services to migrants”6. However, amongst these channels, irregular or illegal ways of migration are the main contributors for current Ethiopian migration-related problems. For example, a United States Department of State report confirms that, ‘the 200,000 regular labor migrants who travelled in 2012 represent just 30-40% of all Ethiopians migrating to the Gulf States and Middle East, implying that the remaining 60-70% (between 300,000-350,000) are either trafficked or smuggled with the facilitation of illegal brokers7. Further, more than the regular migrants, it is irregular migrants that are “thought to be increasing faster” and vulnerable to risks of human security crisis throughout all phases of the migration process8. Migration-related problems are common to all parts of Ethiopia. However, this study only takes into consideration selected areas of the Bale Zonal administration. This is because, even if this administrative area is one of the most vulnerable to migration problems in the country, nothing has been done in the area of the research world. Only in 2015, as of May, there were a total of 489 migrants leaving the Zone9. And out of 170,000 Ethiopian returnees from Saudi Arabia from November 2013 up to March 2014, around 3932 were from Bale and out of these surprisingly 118 returned back to different countries in the Middle East10. Worst of all, of RMMS, (2014a:35); see also Fernandez,(2010:252). United States Department of State, 2013, cited in RMMS, (2014a:35). 8 King, (2012:6). 9 Documents of Bale Zone Labor and Social affairs office. 10 Ibid. 6 7 �220 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede irregular migrants originating from Bale, an estimated between 30 up to 46 individuals11 are believed to have died in April 2015 in a Mediterranean Sea boat accident. What the driving factors are which are contributing to the widespread prevalence of migration from the area, and the resulting vulnerability of human security risks are among the issues needed to be investigated but have not yet been investigated. Hence, the study is designed with an overall objective of examining the specific contributing factors for cross border irregular migration and its threat against human security of migrants from Bale. Moreover, finding out the causes of international irregular migration outflow, identifying the vulnerable groups of society for irregular migration, and exploring human security risks of irregular migrants, beginning from their initial journey to their final arrival and thereafter in the hosting states, are the key specific guiding objectives that are addressed by this paper. 2. Methodology The study follows a qualitative approach. Hence, data is obtained through qualitative tools to show readers the existing state of affairs of irregular migration prevalence, causes and the impact against migrants’ security in Bale, thereby creating a precise understanding. People directly concerned, such as returnees, families of victims, community members who are familiar with the issue, local government and non-government agents, participated as interviewees, key informants and focus group discussants all of whom were accessed by a careful selection based on their close famili11 An interview with Bale Zone Labor and Social Affair officers. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 221 arity with the issue. Hence, from the Four Districts and one city administration – Sinana, Gasara, Agarfa, Ginnir and Robe town, 7 key informants, 19 interviewees and 3 FGDs were carried out. In addition, secondary sources of data which directly substantiated this study are reports, survey studies and documents of demographic figures on irregular migrants obtained from each of the selected sample study areas. 3. Overview of Trends and the Current Situation 3.1. Current Extent of the Situation Bale is one of the major places of origin for irregular migration, amongst the known Zonal administrations both in the region or in the country as a whole. It is amongst the frequently listed Zonal administrations of the Oromia region which are known for the highest outflow of irregular migration such as Jimma, Eastern Hararghe and Arsi, (RMMS, 2014:20). As the data taken from the Zone Labor and Social Affairs Office revealed, there are an estimated more than 6456 migrants who left the Zone from 2011 to 2014/2015 (see table 1 below). This is not, however, the exact number. Since the nature of irregular migration is unpredictable, it is very difficult to trace everyone who leaves for this purpose. Because every process of irregular migration takes place covertly, it is not easy to track from the families and surrounding communities since mostly they are not willing to disclose information concerning migrants12. Key informants from government stakeholders affirmed the difficulty in recording the number of irreg- An interview with Ginir Town Labor and Social affair officer, on December 17, 2015, Ginir. 12 �222 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede ular migrants in each area of the Zone13. Hence, arguably the total number of irregular migrants from Bale will be much greater than the above estimated figure. Amongst the total 18 Woredas (Districts) and three town administrations of the Zone, irregular migration is prevalent in ten Woredas: Sinna, Ginir, Agarfa, Gasera, Goro, Goba, Dinsho, Dallo Mana, Berberie, Gololcha; and in the three town administrations (Robe, Goba and Ginir)14. These areas are most populous and they are areas of agrarian settled life. The remaining Districts have a relatively low record of irregular migration. Driven by various factors as this study revealed, the zone is at critical irregular migration prevalence. The Zonal Labor and Social Affairs officer and, officers in similar positions from all selected areas of the study confirmed15 that, though recently different intervention mechanisms such as societal awareness creation, creating job opportunities and establishing an anti-irregular task force (a committee established to prevent irregular migration) are continuously working to address the issue, still the problem is not halted. However, the shocking risks such as massive deportation from Saudi Arabia, the death of more than thirty youth at one time in the Mediterranean Sea (majority of whom are from Robe town and surrounding villages), the beheading of thirty Ethiopians by ISIS, and the current political instability in some Arab states (Yemen and Syria), such grave kinds of violation against Ethiopian migrants, created at least a general awareness among the wider public regarding the time to time increasing risks of Ibid; an interview with Agarfa District Labor and Social affair officer; an interview with a Bale Zone Labor and Social affair officer. 14 The 2008 Bale Zone Labor and Social Affairs office plan to combat irregular migration. 15 An interview with Bale Zone Labor and Social Affairs officer on November 11, 2015. 13 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 223 irregular migration. Moreover, the dreadful risks related to the above events have created something of a perception to fear greatly the risks of irregular migration, if not migration itself. At least family and community pressure in making and facilitating the opportunity for migration is steadily diminishing16. Similarly, the efforts by the different levels of government agents focusing on promoting awareness have created a relatively significant influence in controlling the situation compared to the previous years17. Thus, societal awareness creation campaigns through community conversations by directly involving the communities at grassroots institutions such as Idir, religious institutions and schools are intensively continuing especially in migration hub Woredas of the zone. In addition, creating job opportunities for youth through micro enterprises is also another effort of the local government’s involvement in tackling irregular migration. Not only government stakeholders, recently a number of Local and International NGOs such as Bale Integrated Rural Development Association (BIRDA), Community Development Association (CDA), Swedish International Development Association (SIDA), and Cooperazione International (COOPI) are engaged both directly and indirectly in the endeavor of anti-irregular migration campaigns in the Zone. All of the above ongoing significant efforts maintain feasible roles in the effort of fighting irregular migration outflow in Bale. 16 17 An interview with Bale Zone head of Labor and Social Affair office. Ibid. �224 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Table 1. Estimated number of irregular migrants outflow in each Woreda of Bale, form 2011-2014/2015 No. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Districts Agarfa Berberie Dallo Mana Dawe Qechan Dawe Serar Dinsho Gasera Ginir Ginir Town Goba Goba Town Gollolcha Goro Gura Damolle Harena Bulluq Laga Hida Mada Walabu Rayitu Robe town Sawena Sinana Total Grand total 2011 2012 M F Total M F total 141 41 182 37 19 56 104 46 150 0 0 0 52 64 116 12 4 16 55 0 60 2 0 2 26 0 26 5 1 6 152 154 306 40 23 63 190 15 205 90 46 136 156 74 230 0 0 0 * * * * * * 401 135 536 1 9 10 45 126 171 14 27 41 36 20 56 0 0 0 162 38 200 0 0 0 54 0 54 1 1 2 54 6 60 5 9 14 45 0 45 39 1 40 26 0 26 0 0 0 6 0 6 1 0 1 216 50 266 0 0 0 4 0 4 7 0 7 254 20 274 75 1 76 M 260 51 70 14 2 84 752 165 * 105 15 112 76 10 18 20 3 4 154 10 301 2013 F 31 12 24 1 0 29 80 26 * 53 23 14 18 1 3 1 0 1 63 1 43 2014/2015 total M F total 291 73 0 73 63 11 0 11 94 7 2 9 15 0 0 0 2 0 0 0 113 3 1 4 832 79 5 84 191 3 0 3 * 5 0 5 158 3 0 3 38 0 0 0 126 11 0 11 94 0 0 0 11 0 0 0 21 0 0 0 21 0 0 0 3 0 0 0 5 0 0 0 217 40 7 47 11 1 0 1 344 112 0 112 2179 794 2973 329 141 470 2226 424 2650 348 15 363 6456 *Not available Source, adopted from Bale Zone Labour and Social Affairs Office, 2015. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 225 3.2. Trends in Irregular Migration outflow in Bale The common mode of migration is through the facilitation of illegal brokers and also through employment agents18. As a survey study conducted in Robe town revealed, the Dellala (illegal brokers) are the major facilitators for female migration (BIRDA, 2014). In addition, employment agents, members of families and those who had migrated previously are also facilitating actors for irregular migration. Particularly, the brokers and the close relatives of migrants who reside abroad are the key facilitators19. Bale being a Muslim-dominant community, it is suggested that the religious affiliation20 to the Middle East countries is considered as a contributing factor for the prevalence of irregular migration outflow. This factor is a similar case in other Muslim-majority areas both in Oromia region and at national level. For example, most frequently migration-prone areas like Jimma and East Hararghe Zones are Muslim majority. But in Christian-inhabited areas, also migration is prevalent. There is no sufficient justification to claim Muslims dominate irregular migration21. Related with Islamic tradition, the polygamy marriage practice among the Islamic community supported by the Sharia law has its own impact in creating “a biased treatment amongst family members”22. The problem is not the polygamy tradition itself which is well supported by the community as a principle of Islamic faith. An interview with head of Bale Zone Labor and Social Affair Office. An interview with Sinana District Head of Labor and Social Affair office. 20 BIRDA (Bale Integrated Rular Development Association) 9 2014). Base line Survey of the women and children trafficking situation in Robe Woreda of Bale Zone, BIRDA. 21 An in-depth interview with the head of Bale Zone Labor and Social Affair office, on January 1, 2016. 22 An interview with family member of current migrants, February 27, 2016, Robe. 18 19 �226 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Rather, for example, a man may have more than two wives and many children too. But he may not fairly manage the family which is in fact against the Sharia law. There is an inclination for better treatment of the newly married wives23 at the expense of the rest. This biased practice creates a direct economic vulnerability as well as a feeling of exclusion in the rest of the family24. In the end, children become the most vulnerable in family groups for different socio-economic problems including irregular migration. Our interviewee25 has been a victim of this problem and he told us that he knew many peers who, driven by such factors, ended up in irregular migration. Migrants have experiences from a minimum two and three years to more than 8 years stay in host states. Some migrants re-migrate again and again at least more than two times. Especially those returnees who did not experience risks of exploitation have the intention to re-migrate. Conversely, those who were victims said that “I never wish migration even for my enemy”26. Migration is just like “being an animal or a slave that undermines our human dignity”27. This is what was repeatedly said by the returnees from Middle East countries, who experienced a shocking exploitation either directly themselves or as eyewitnesses to other Ethiopian victims of irregular migration. However, no matter how far they are victims and aware of the risks, still there are also returnee migrants and potential migrants who want to move abroad28. Ibid. Ibid. 25 Ibid. 26 An interview with a returnee, January 17, 2015, Robe. 27 Ibid. 28 Key informant interview with head of Bale Zone Labor and Social Affair Office February 13, 2015, Robe. 23 24 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 227 Irregular migration following routes on land and sea is the common trend for migrant outflow from Bale. Hence from the three major migratory routes (see, map 1). Irregular migrants from Bale use the Northern or Mediterranean Sea route and Eastern route or Gulf of Aden route, just to exit illegally from Ethiopia. Robe and other major towns like Ginir are places where the initial process starts with the aid of local smugglers. Then, those potential migrants planning to make their destination Europe follow the Mediterranean Sea route which lies from the Ethio-Sudan border town of Metema and the transit states of Sudan and Libya. This route is one of the most dangerous routes along which thousands of mixed irregular migrants perish every year or are extremely exploited by traffickers (see, IOM, 2014a; Altai Consulting, 2015). The exploitation and other vulnerabilities to risks begin immediately after migrants cross the border town of Metema29. In different temporary arrival points in Sudan and Libya, most frequent extreme exploitations include kidnapping for ransom and inhospitable transportation devices such as journeying via overcrowded “patrol cars” and boats. The second major route preferred by irregular migrants, followed by those who have the intention to make their destination point in the Gulf States, is the so-called Eastern or Gulf of Aden route. From Robe to Adama then Dire Dawa to Jigjiga, finally using Somalia/ Bassaso and Yemen as transit countries, (Yemen is in fact both destination and transit for Ethiopians) tens of thousands of irregular migrants from Ethiopia including from Bale illegally enter the Gulf States for employment as laborers. In both routes, migrants use land transportation including a journey on foot, and boat voyages irrespective of the risks. Moreover, by us29 Robe. An interview with family members of victim migrants, February 27, 2016, �228 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Map 1. Main Migratory Routes from Bale, Ethiopia �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 229 ing both legal and fraudulent travel documents, migrants also enter other countries by air transportation. Fraudulent documents such as pilgrimage and tourist visas30 are key means for irregular migration by air. There are also a very few migrants from Bale, who use the South African route. Informants indicated that migrants from Bale pay a minimum of 20,000-40,000 Ethiopian Birr (ETB) (1000–2000USD) up to a maximum payment from 60,000-100,000 ETB (3000–5000USD) in accordance with their different arrival points and means of transportation. Sometimes up to 190,000 ETB (9500USD) is required for the Mediterranean Sea route31. The migration pattern in Bale indicates that, those who have better financial capabilities are more prone to migration in general than economically disadvantaged groups32. This attests that the poor are not likely to migrate since they cannot afford the financial costs for the whole migration process (Koser, 2005). If not a hundred percent of the migrants and potential migrants from Bale, then definitely the majority, are members of the community who are in relatively better economic positions. “How can we call it because of poverty, while a person migrates leaving his car”33, responded a local government official. Destination countries for irregular migrants from Bale are not only the Middle East or Gulf Cooperation Council (GCC) Arab States such as Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia, and 30 An interview with the Head of the Bale Zone Labor and Social Affair office on January 13, 2016. 31 An interview with close relative of victims migrants, February 27, 2016, Robe. 32 Key informant interview with the Head of the Bale Labor and Social Affairs office, December 20, 2015. Robe. 33 An informant from Focus Group Discussion in Robe town; an interview with Bale Zone Labor and Social Affair Office. �230 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede the United Arab Emirates (UAE), rather, European states like Germany, Belgium, France, Italy, England, Norway, Holland and so on, are also good destinations. Migrants from families of relatively better economic background with good social networks abroad make their destinations Europe. Another common trend in irregular migration outflow is that young men are more prone to irregular migration than females. Indeed, male migrants comprise the majority in migration outflow as the estimated figures indicate (see, table 2 and 3). Similarly, irregular migration to Europe following the Mediterranean Sea route is mostly preferred by male migrants rather than females, while the Eastern or the Gulf of Aden route is more evenly observed by both sexes. 3.3. Profile of Irregular Migrants Taking into account data of available demographic figures obtained in some of our sample study areas, in terms of gender, the majority of irregular out-migrants from Bale are young males. For example, out of the total 6456 estimated number of current migrants from 2011 up to 2014/2015, around 5082 or 78.7% are male, while the rest 21% or 1374 are female (see table 2). In a similar vein, out of the total 3919 deported returnee migrants from Saudi, around 3320 or 84.7% were male while the rest 15% or 599 were female (see table 4). In terms of age, as our sample data containing lists of migrants by demographic composition shows, the majority of migrants were in their early 20s (20-25) with few above 25 up to 30 and below 20 up to 15 years old. Similarly, the data indicated that the majority of irregular migrants’ education status is grade 10 completed. And there are also a considerable number of out-migrants below grade 10 and primary �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 231 school level, and very few graduates from technical and vocational training institutions. Generally, male youths who accomplished their secondary school education are the most vulnerable social group in irregular migration outflow from Bale. Nonetheless, our key informants34 particularly from the Agarfa District government stakeholders, explained that “in some areas of the District, it is the whole social group which is prone to irregular migration, except the elderly. Some elders and religious leaders are expressing their concern saying ‘who is going to bury us, for whom are we going to preach’, [respectively]”. 3.4. Causes of Irregular Migration Outflow from Bale The root cause for irregular migration in general and particularly from Bale is very complex and has varied aspects. These direct and indirect triggering factors are mainly interwoven from economic, socio-cultural and administrative factors. Moreover, as the data obtained from interview and focus group discussions show, these fundamental causes have a very interrelated nature: these are socio-economic factors, existence of various facilitating actors, and finally factors related with administrative problems. 3.4.1. Socio-Economic Factors Poverty and unemployment At the national level, there is no other factor equivalent to poverty which effected joblessness thereby contributing to the influx of irregular migration outflow (See Jones et. al., 2014). The current mounting labor migration of the youth is considered as just an immediate strategy to move out of poverty and unemployKey informant interview with Agarfa Labor and Social Affair Officers, December 20, 2015, Agarfa. 34 �232 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede ment. Almost all of our interviewees, particularly returnees and potential migrants, expressed that it is because of the need for better labor opportunities and livelihood that they decided to leave their home country. Therefore, seeking better livelihood and employment opportunities are key driving factors. However, there is a different view by the informants on poverty and unemployment whether it is major or minor cause for irregular migration outflow from Bale. On one side almost all our informants particularly officials of each Woreda Labor and Social Affairs Office (with the exception of stakeholders from Agarfa Woreda), never want to accept poverty and unemployment as first rank causes of youth migration. This group of informants claim that Bale is a Zone rich in resources, with ample employment opportunities compared to other areas in the region or in the country. Nowadays, the beneficiaries from the resources and job opportunities from the Zone are people who come from other areas of the country such as “Debub”35 (Southern Nations, Nationalities and Peoples Region [SNNPR]) and farmers from “Arsi”36, while youths from Bale migrate. In addition, their basic reason in viewing poverty as a minor cause is, the expensive amount of money spent by migrants for migration; from 3000USD to more than 5000USD is the approximate payment for migrants until their arrival in the destination countries. They also mentioned migrants with good living standard; a person having an automobile, and who runs a good business37 leaves as a migrant. Mentioning such kinds of premises, they conclude that poverty and unemployment Key informant interview , Head of Bale Zone Labor and Social Affairs office, February 13, 2016, Robe. 36 An interview with Agarfa District Labor and Social Affairs officers, on December 18, 2015. 37 An interview with Robe town labor and social Affair Office December 3, 2015; interview with relative of the migrant. 35 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 233 are secondary level causes of migration outflow from Bale; instead they considered the society’s strong culture of migration or the strong positive perception towards migration and poor work ethic of youth as significant viable factors for irregular migration outflow from Bale38. On the other side, returnee and potential migrant’s interviewees did not have any other direct answer for the question why they migrated and the need to migrate; they replied only that it was the need for better job opportunities with attractive salaries that can bring significant change to their lives and the families. An interviewee who was a close friend to many of the migrants who died in April 19, 2015 in a boat accident, explained that “I and my 14 peers who died in the Sea were unemployed after we completed grade 10. They stayed jobless for four years after grade 10 before their migration”. Moreover, an interviewee explained39 that: In fact parents may be good economically, but they are not willing to give money if their children ask them to run their own business, they think it may be wasted by addiction or used for irrelevant purpose; but they are eager to give money if their children ask them for migration purpose. Sometimes the money utilized for migration is not necessarily extra money, rather it is money saved purposely for migration expenses while struggling with subsistence livelihood for years. An interviewee from Agarfa District explained that: I spent 18,000 ETB for migration, this is not because I have [enough] money that I decide to leave; you know, I struggled for years to acKey informant interview with Gasera District Labor and Social Affairs officers, November 17, 2015; key informant interview with head of Bale Zone labor and social Affair Office, February 13, 2015, Robe. 39 An interview with close relative of victim migrant, February 27, 2016, Robe. 38 �234 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede cumulate it, but unless I have additional support, I couldn’t do anything here with that amount of money. The unemployment problem is also creating hopelessness on the futurity of the primary and secondary school students as informants suggested40. Those school teenagers seeing their elders’ joblessness, including some unemployed university and college graduates, are not sure about their future. What is the relevance of learning if we do not have a job in the end? This is the question they ask anticipating their future employment opportunities41. Thus, they are forced to cease their education and instead prefer migration to secure their future. Unemployment related with shortage of land is also raised by our informants from Gasera District. They implied that land shortage because of population increase as another enabling factor for irregular migration of the youth42. The youth from rural areas, as the informants claim, know better how to farm than anything else43. However, nowadays, the existing rural farm lands are not proportionate to the increasing number of population in the district. Thus, the youth’s access to farm land is becoming less. Therefore they are forced to choose migration to meet at least their basic needs. However, land shortage as a cause for irregular migration cannot be generalized to all the rest areas of Bale. Government stakeholders in the other areas strongly ascertain that there is no land deficiency in their respective areas. 40 Depth interview with Bale Integrated Rural Development Association (BIRDA) manager; two key informants from Agarfa District Labor and Social Affairs stakeholders; one key informant from Bale Zone Labor and Social Affairs office. 41 An interview with Agarfa Labor and Social Affair Officers, Agarfa, December 20, 2015. 42 An interview with Gassera district Labor and Social Affair officials. 43 Ibid. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 235 3.4.1.1. Existing positive perception towards migration (culture of migration) Some literature in the area of irregular migration studies (see RMMS, 2014a; RMMS 2014b) termed the society’s strong positive perception towards migration as a “culture of migration”. Given the prevalence, it is not unusual to find at least one or more current migrant or returnee from the local neighborhood. Out of a dozen migrants, there is no doubt that a few of them significantly changed their own and family’s lives. By whatever condition it has been obtained, money and materials sent back by migrants from abroad to parents in Ethiopia creates a sort of positive perception on other families and the community at large towards migration44. It is usual to encourage the youths to migrate; parents, peers, and even community members, openly tell the youth to go abroad and make money like other successful fellows. The success stories of a few individuals45, is just like an adventure that everybody aspires to accomplish at whatever cost. The existing positive perception towards migration makes migration a thing of everyone’s aspiration regardless of the risks. One of our key informants46 explains below how migration is a culture among the community. Migration as a culture is peculiar here in Dega (wet) areas of our Zone, like Sinana, Gasera, Agarfa, Dinsho than the Qola (hot) areas;… in these areas people say somebody went abroad and stayed for four years then bought a car; another went abroad and built villa for his family; someone went abroad and bought a town land; but we seat here while we can bring big money. Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office. Focus Group Discussion with Maksegno Gebeya Iddir committees. 46 Interview with Key informant, Head of Bale Zone Labor and Social Affair officials, January 13, 2016, Robe. 44 45 �236 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Migration from Bale is something of an economic coping up strategy and if not exaggerated society uses it to get rid of poverty. There is a greater link between migration and generating income in order to invest in a family’s basic socio-economic needs. Thus, migration is a cultured instrument in society regardless of both the domestic labor opportunities and the risks of irregular migration. 3.4.2. Existence of Various Facilitating Actors for Irregular Migration Illegal brokers Along with other interrelated triggering factors of irregular migration, the Dellala, (brokers) crucially served as an intermediary for the outflow of irregular migrants. The illegal brokers, what literature conventionally calls smugglers and traffickers, are an illicit instrument whereby migrants are recruited, transported and then enter into borders of other countries illegally having experienced the inevitable risks of exploitation. Ranged from those brokers who directly facilitate the situation living inside the community, to those brokers who live in major towns having a well-established network both in and outside the country, are the primary actors thereby pursuing their illicit business of migrant smuggling and trafficking. The collaboration between migrants, the community and the illegal brokers complicates and aggravates the issue47. Different reasons are suggested: migrants and the community willingly collaborate with brokers because they are at least the means for them to reach the intended destination48 whatever the risks in47 An interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affairs Office, February 13, 2016. 48 Ibid. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 237 volved. If they are not willing, migrants and the community will not disclose information particular to brokers, because they no guarantee against direct threats, even to their life49. The latter reason seems more sound, because the brokers are not such regular individuals that anyone can easily disclose their illicit business, they have a big link even with corrupt government officials50 in addition to their economic power built on both legal and illicit businesses. One of our key informants51 from local government stakeholders explained that: You can say the whole community here is a broker, they never want to disclose brokers even though they know who recruits migrants; brokers are there starting from the smallest Kebele, but who send some body’s children is kept secret; the brokers may threaten them, by saying if you disclose us, your children cannot go abroad, and if they go they will be threatened; at the same time, the community complain us by saying, the illegal brokers are inside you chaining up to the federal government, and despite we disclose them (brokers), they are set free for unknown reasons sooner. This complicated nature of illegal brokers still remains a curse in aggravating the problems related with irregular migration. As of the writing time of this study, there are not any sufficient prosecution cases initiated against illegal brokers in any areas of Bale except one case from Goba town52. As the head of Bale Zone Labor and Social Affairs Office confirmed to us, only one individual suspected of migrant smuggling crime has been arrested and proseKey informant interview with Robe town Labor and Social Affairs office, December 3, 2015. 50 Ibid. 51 Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, January 13, 2016. 52 Ibid. 49 �238 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede cuted. But, he was released from prison paying a 15,000 ETB (750USD) guarantee. The informant53 added that currently, two other cases of prosecution are initiated against suspected traffickers. Local illegal brokers also participate in trafficking exploitation as one interviewee explains:54 There are notorious brokers in Metema, who have the task of identifying potential migrants for ransom; during the death of my friends in the Sea, we were able to identify that there were Ethiopian brokers speaking local language. Another interviewee55 from Gasera Woreda, who was a victim of extreme exploitation in Yemen, explained that he and another six Ethiopians were transported by local brokers, on a land journey via the Gulf of Aden route, facing torture by smugglers demanding ransom. In general, the illegal brokers aggravate irregular migration outflow in smuggling migrants, and by extension, through trafficking exploitation both here in Bale and at different levels. Pressures from families, peers and social networks Family members and peers have direct facilitator roles in the migration process by persuading potential migrants by telling success stories of previous migrants. Parents even directly conduct deals with brokers and make payments for the purpose of their offspring’s migration. Using network patterns one member of the community or the family migrates, then another follows the path. 53 54 Ibid. An interview with close family of victim migrants, February 27, 2016, Robe. An interview with Returnee migrant from Suadi Arabia, March 3, 2016, Gasera. 55 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 239 Family and friends from abroad also facilitate the process of migration. Propagating information56 regarding employment chances, financial provision for traveling costs and fulfilling all necessary conditions, are all ways the migrant’s relatives abroad facilitate for potential migrants. An interviewee57 from Robe town who is a returnee from Saudi Arabia responded that, seeing his peers who had migrated before, he decided to migrate; and the travel cost around 70,000 ETB (3500USD) had been covered by his brother from abroad. In a similar story one interviewee58 from Gasera, stated that he moved to Saudi Arabia leaving his job (government employed) for nothing but to be alike with his peers. There is also direct and indirect impact of social networks in creating pressure from the homeland potential migrants. Inevitably, the remittances sent from migrants abroad either in the form of cash or in kind such as electronic devices and fashion clothing to members of families59, are also influential factors to the nearby neighborhood and community youths in initiating them for migration. There is a considerable number of current migrants from the Bale Zone, including labor migrants and irregular migrants, both in Middle East and Western States. Thus, particularly, those groups of Ethiopian immigrants who are relatively stable have the capacity to take family members or at least to facilitate conditions. This has been confirmed by data obtained from returnee informants 56 Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. 57 An interview with returnee migrant from Saudi Arabia, January 26, 2015, Robe. 58 An interview with returnee migrant from Saudi Arabia, March 2, 2016, Gasera. 59 Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. �240 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede who had at least one or more close relatives abroad before their migration, which had direct influence on their decision to migrate. Social Media Nowadays, in addition to the mainstream communication media channels, new internet-based social media such as Facebook, YouTube, Twitter, Viber, WhatsUp and so on are vibrantly simplifying the way we exchange information (see Edosomwan et al., 2011). Hence, these social media are also good facilitating actors for the current irregular migration crisis. Social media, supported by the new technology, results from the easy accessibility of smart mobile phones for youth both of urban and rural areas. By using Facebook, which is the most popular social media, the youth, quickly and easily communicate with their peers abroad at a very cheap cost. Very impressive images posted on personal timelines of Facebook accounts are quickly observable by viewers everywhere. Even children sometimes convince their parents, making them view the attractive images sent via Facebook and Viber. Then the parents, who are not totally familiar with social media, are likely to be easily deceived to send their children to match them with those migrants who sent their impressive images. The community challenges government stakeholders during their awareness creation campaign by saying “why do you tell us not to send our children abroad when we see those who already left are in a comfortable situation; I became eager to send my child when he showed me his friend’s photo at ease on Facebook”. This was a response from one woman during the Agarfa District awareness creation campaign against irregular migration as the stakeholders themselves informed us. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 241 3.4.3. Administrative Factors Stakeholders of government agencies directly responsible for issues of irregular migration both at local and national level are still criticized and accused of providing insufficient and weak legal and practical measures against human trafficking and smuggling crimes. Even though the government recently attempted to fill the legal framework gap by introducing a comprehensive anti-trafficking and smuggling proclamation, its enforcement and prosecution of smugglers and traffickers, and protection of victims, no sufficient measures have been undertaken to date (United States Department of State, 2015). Similarly, preventing and countering illegal border crossing remains weak. Government stakeholders were even very late in providing the intended measure in preventing the crime of irregular migration and their existing measures are inadequate compared with the grave crisis that irregular migration continues to bring. Particular to Bale, an organized anti-irregular migration intervention was introduced only since 201360, after the problem became severe. Despite its late intervention measures, nowadays as our observation and the data obtained from our informants show61, the Zone is in good progress in its endeavors in the anti-irregular migration struggle. Comparing Ethiopia’s emigrant management system with other states, returnee interviewees explained that, migrants from some Asian countries such as the Philippines, Sri Lanka and India have good protection from their governments via their embassies. Further, they stated that, unlike Ethiopia, it is rare to see irregular migrants from these states. Treatment even by employers, includ60 An interview with Sinana District Labor and Social Affair Officers, December 27, 2015. 61 Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. �242 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede ing payment, are different between Ethiopians and them. There is no doubt that their legitimate existence is the primary factor, in addition to racial biases (See, Naami, 2014) for better treatment of Asian laborers than Black Africans including Ethiopians. Hence, the Ethiopian government’s and its embassies poor emigrant governance system is also accountable for the existing irregular migration crisis. Different from direct responsibility of government stakeholders in addressing the issues of irregular migration, returnees and potential migrates criticize the local bad governance as another determining factor. Interviewees both from members of the community62 and returnees63 strongly complain about the lack of good governance, such as the absence of quick responses to public questions, high tax overloads on small-scale businesses64, lengthy bureaucratic services and very poor infrastructural delivery. One interviewee in Robe town explained that: A friend of mine, who died in the Sea, was an amateur sport trainer with his own football team; but he was unable to get a soccer field; his application to use the town’s football stadium was rejected by the authorities; his final decision was to cease the sport and move abroad. The interviewees also complain about the local stakeholders’ weaknesses in creating jobs and youth entertainment corners. “Here in Robe, there are not any relevant entertainment places, we are wasting time at chat/khat rooms”, the interviewee65 explained. A focus group discussion with Maksegno gebeya Iddir committee who are directly working against women and children trafficking in collaboration with international NGOs. 63 An interview with returnees from Agarfa, and Robe town, from December 20, 2015 – January 1, 2016. 64 An interview with a returnee, December 20, 2015. 65 An interview with a potential migrant, February 27, 2016, Robe. 62 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 243 Another key factor associated with administrative issues is the poor infrastructural accessibility of the Zone. Though it is not unique to Bale, social provision, especially electricity, water, and telecommunication, are hardly accessible. Particularly, work opportunities in urban areas including small towns of the Zone are unthinkable without such a list of infrastructural accesses. Electricity and water service are in dire condition in the Zone, which directly affects the existing labor opportunities. This results in youth prefering migration irrespective of the risk. As our key informants from Zonal and District Labor and Social Affairs told us, out of the total deported returnees from Saudi, around 118 migrated back, some of whom were leaving their small scale enterprises established by the help of the government. The key reason, for returnees to give up their small scale business was the terrible condition of electricity66. As a Gasera Woreda government stakeholder clarified, returnees who have been organized by the government in small scale enterprises totally gave up their works and were dispersed because of lack of electric power. There are similar cases also in different Woredas of the Zone67. 3.5. Impacts of Irregular Migration Against Migrants’ Human Security in Bale Recently, more than anything else, threats against human security of irregular migrants during transit points exposing them to illicit traffickers and smugglers, or a deliberate exploitation by employers, becomes a serious security issue occupying the concern of stockholders. Though migrants, whether in legal or in irregular 66 Key informant interview with Gasera Labor and Social Affair Officers, November 17, 2015. 67 Key informant interview with the Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. �244 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede status, are vulnerable to insecurity, those more affected by human security risks are the irregular ones by virtue of their status (Mawadza, 2008:1). Driven principally by the root factors found by the study as mentioned in the above section, Bale could be one of the areas in Ethiopia which are in a state of, so to say, an explosion of irregular migration outflow occurrences. Hence, vulnerability to the inevitable human security risks directly endangering the survival, livelihood and dignity of the migrants themselves, are the consequences of irregular cross border migration. The following section seeks to show the negative impact of irregular migration against human security of migrants, more specifically against their personal security of the migrants in particular reference to Bale. 3.5.1. Death through Murder and Accident Irregular migrants are highly vulnerable including risks of death during their dangerous journey through illegal and life-threatening desert routes, and transportation channels such as suffocating containers and boat voyages. And also migrants sometimes are deliberately murdered by employers and smugglers. Some migrants also attempt to go on foot, exposing themselves to extreme vulnerability to inhospitable lands or deserts where food and water are hardly accessible at least for survival, and at the same time vulnerable to gangs and aggressive wild animals. As one returnee interviewee68 told us, luckily he was able to arrive in Yemen after a 15 day journey on foot via Somalia en route to Gulf countries. It was a shocking accident, still in recent memory, in which approximately 30-46 youths from Bale died at the same time in An interview with a returnee from Saudi Arabia, November 20, 2015, Agrafa. 68 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 245 the Mediterranean Sea on April 19, 201569 in a boat capsize accident; the majority were from Robe town70. While they were planning to reach Europe, anticipating better employment and living standard opportunities, unfortunately they ended up in stories to be told for others to learn from them. From those deceased youth, around 14 were schoolmates who attended Mada Walabu primary school71. Worst of all, two brothers were among the dead, while a previous occasion one of the two brothers survived luckily listening the advice of their father who told them not go in one boat72. Regarding the exact number of the death toll, there are contrasting figures. While interviewees from victim families and closest friends estimate up to 46 individuals in total from Bale (30 from Robe town, 8 from Dello Mana, 4 from Goba, 2 from Sinana and 2 from Agarfa), key informants also provided their own figures. According to government stakeholders from Robe town, 17 individuals are believed to have died from Robe town. And for the key informant from Zonal labor and social affairs bureau, the death toll is estimated from 28-30, only in Robe. In fact, the majority of the death toll in the April 19, 2015 shipwreck, is believed to be in Bale, out of the total Ethiopian irregular migrants’ death. During the accident Ethiopian irregular migrants up to 65 individuals (7 from Addis Ababa, 18 from Arsi, 12 individuals of unknown background, and including the above figures from Bale73), were estimated to have died in the Mediterranean Sea. http://www.theguardian.com/world/2015/apr/19/700-migrantsfeared-dead-mediterranean-shipwreck-worst-yet. 70 An interview with close migrant friends, February 27, 2016, Robe. 71 Ibid. 72 Ibid. 73 An interview with close friends of migrant victims, February 27, 2016, Robe. 69 �246 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede In total an estimated 73 deaths have been recorded, between 2013-2014/2015, because of irregular migration risks from Bale. These are, however, only a few known to the public and to local authorities. Besides this, deliberate killings by smugglers74 and employers are common cases. For example, during mass deportation of Ethiopian migrants from Saudi, a deported interviewee told us that “my friend was killed by an alleged Saudi security person who beat him brutally in front of me”. Another returnee75 also told us, “in only one day around 38 Ethiopians were killed” by the security polices and the shabab (youth in Arabic) in a town called Manfouha where the deportation was undertaken. Similarly, an interview with another two returnee women ascertains that they were eye witnesses where Ethiopian migrants employed as domestic workers were deliberately killed by their employers. One of them died when thrown from a building, in response to her frequent requests for her legitimate work payment which had been delayed for years. The case of the other girl is complicated76; forced sexual relations (abuse) by her male employer was exposed to the wife, the end result was a murder through poisoning by the housewife. Cases of either killing or harsh physical assaults against laborers by their employers are common when they ask payments, and in another case when migrants want to leave. One returnee77 explains a story she knows below: 74 For further information regarding deliberate torture including killings, of Ethiopian migrants in Yemen by organized Smugglers, see Human Rights Watch (2014) ‘Yemen’s Torture Camps: Abuse of Migrants by Human Traffickers in a Climate of Impunity’. 75 An interview with a returnee, December 20, 2015, Agarfa. 76 An interview with a female returnee at Ginir, December 18, 2015, Ginir town. 77 An interview with female returnee from Saudi, February 16, 2016, Robe. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 247 In one occasion, relatives to my employers with their teenage came to home; at that occasion the teenage asked me a question are you an Ethiopia? Yes! I replied; then just as an ordinary thing he told me that by saying we had also an Ethiopian domestic worker, but one day when she was in the way to leave, my father has killed her crashing by automobile. Similarly, another returnee interviewee at Ginir District explained that he was able to escape from his employer who directly threatened to kill him by hitting him with his car just because of the worker’s decision to leave for other labor opportunity. Although he sustained minor physical injuries, he was able to escape from the murder threat. Table 2: some recorded figures of death on the following selected Woredas of Bale Zone resulting from irregular migration only from 2013–2015 No. Districts Number of Death 1 Agarfa 2 Dello Mena 15 8 3 Gasera 6 4 Goba 4 4 Ginir 1 5 Goro 5 6 Robe town 7 Sinana 2 Total 73 30 Source: researchers, based on figures obtained from the 2015/2016 plan of Bale Zone Anti-irregular migration committee (task force): Bale Zone Labor and Social Affair Office, and from interviews. �248 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede 3.5.2. Sexual Exploitation For Ethiopian women domestic workers, including those from Bale, unfortunately one of their common exploitations is sexual abuse and the resultant grave risks. Our interviews from with returnees told us that they know at least one or more cases of sexual exploitation against Ethiopian women domestic workers. The most shocking story was a case of exploitation which took place during the Saudi deportation measure. An informant, from Agarfa District, he was an eye witness where “six shabaab (youths) violently raped one Ethiopian migrant” during the violent deportation measures against Ethiopian irregular migrants. A similar story was the case of an Ethiopian domestic worker who was killed by her woman employer when her forced sexual relation with the husband revealed to the wife78. What we understand here is, the worst various forms of sexual abuses against the migrant domestic workers are not an end in themself; rather, they are followed by serious other risks such as death, health risks, pregnancy, and being handed over to security agents for deportation purposes. An interviewee told to us that one Ethiopian woman domestic worker has not only undergone an unwanted pregnancy, but also she was forced to leave her newlborn child there, while she retuned back to home79. If there is a very common exploitation story against Ethiopian house maids in Gulf States, it is cases of rape. What makes it complicated is it will not end up only in sexual abuse, rather worse risks will follow including murder as mentioned above. Multiple exploitations like rape, denial of salary, forced labor, deportation and so on all are what they faces. 78 An interview with a female returnee migrant from Qatar at Ginir on December 18, 2015. 79 An interview with a female returnee migrant from Kuwait at Robe on. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 249 3.5.3. Labor Exploitation and Forced Servitude Labor exploitation is another severe human security threat against irregular migrants. Obviously, most migrants are unskilled labor workers in areas of cleaning, construction, shepherding, household maids, caretakers and so on. Forced labor and long work hours are among the common types of labor exploitation against Ethiopian irregular migrants80 in Middle East countries. Hence, for labor workers, especially Ethiopian women employed as household maids, one of their extreme vulnerability is being forced to work for long hours, more than 18-20 hours per day. Our interviewees from among the returnees repeatedly told us that, “our employers considered us just as an animal like a donkey”. This is how the victims of irregular migration express the ways of their labor exploitation. Making the Ethiopian women employees work for relatives of employers, with whom migrants did not have an agreement, is another way by which migrants are exploited. One woman returnee explained that “I used to work for the relatives of my employers without my willingness; I was employed, firstly as a domestic servant to one house hold; later on, the housewife ordered me to work for her sister, then I did not have any choice, just to work for both households”81. Unfortunately, Ethiopian labor workers, particularly in the Middle East Arab countries, are considered as nothing more than the property of their employers. Except for a few lucky migrant workers, such is the story of many innocent Ethiopian migrant workers who have been always forced to do whatever their employers wished. 80 81 An interview with returnee at Robe, December, 27 2015. Ibid. �250 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede 3.5.4. Financial Exploitation Sadly, for some migrant workers, the exploitation they face did not end up in one of or two of the forms of exploitation commonly known. Rather a multiple and interrelated form of exploitation by various actors such as smugglers, employers and security person are experienced by irregular migrant labor workers. For instance, the exploitation by forced labor may not be the single abuse migrants faced, rather it is always coupled with financial exploitation since migrant workers are not sometimes paid appropriately even to the agreed payment, let alone the extra time the migrants work either for their employers or for employers relatives without their willingness. Filled by hope, the money they expend for transportation and all other costs related to migration purposes, might be borrowed, or provided by families and closes relatives, to be paid back one day in the future after migrants accumulate money working abroad. Hence, nowadays a minimum 80,000 ETB (4000 USD) to a maximum of more than 100,000 Birr (5000 USD) is expected for expenses of all costs related to irregular migration. Surprisingly, sometimes this expense is covered by families selling their properties including land, houses, and domestic animals82. This sometimes causes family quarrels particularly between husband and wife over the financial expense to be covered for their son or daughter supposed to migrate. This story was experienced in Robe town when a family member disagreed to send their son. The father was against the idea of his son’s migration. Conversely, the mother decided to send her son at the cost of her marriage. Finally, the family broke up, properties were divided and the son moved Key informant interview, Head of Bale Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. 82 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 251 abroad, the expense covered by his mother selling her half of the property obtained from divorce83. The most common financial exploitation is concerning salary payment. Salaries may be totally denied or cut from the normal agreed payment. In addition salaries may not be regularly paid monthly. These all are what informants either personally faced or observed from other Ethiopian migrant workers. For example, an interview with one returnee revealed that she was paid below the agreed salary and sometimes totally unpaid. Financial exploitation mostly leads to other more extreme vulnerability, differently from other abuses, such as forced labor and minor physical assault. Because the very purpose migrants go abroad as laborers is to make money and to pursue better livelihood. It is not only the danger of financial exploitation that migrant workers never tolerate, rather it makes them completely hopeless and results in other extreme vulnerability such as psychological disorder, suicide, or revenge against their employers. Worse, the final payment from an employer is sometimes simply murder. An interviewee84 expressed her witness as one Ethiopian migrant worker was killed by their employers in response to her frequent request for the salary she worked for for years. 3.5.5. Physical Assault Assault ranging from minor injuries to extreme physical assault such as physical paralysis and disabilities85 are among the common risks that victims of irregular migration experience. Such risks to the physical security of migrants mostly occur either because of Key informant interview, Robe town Labor and Social Affair, December 3, 2015, Robe. 84 An interview with returnee, February 18, 2015, Ginir. 85 Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. 83 �252 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede uncomfortable working environment or because of deliberate attack by employers, smugglers and security persons. For example, an interviewee from the Ginir Woreda told to us that he was injured seriously in the leg when his employer intentionally hit him with his automobile86. Luckily, he was able to save his life, escaping from hit by the ruthless measure of his employer. Another interviewee from Robe town87 was a witness of serious physical injuries inflicted on one Ethiopian woman domestic worker; when the migrant worker was at work wearing uncomfortable shoes, accidentally fell down on the floor and her back was totally broken and she found herself in a state of paralysis, unable to move by herself. Worse, their employers were unsympathetic to her suffering, instead cruelly shouting over her that the problem happened because of her own failure, and forcing her to do the usual domestic work. The interviewee further told to us that she saw another woman Ethiopian domestic worker who had been deliberately burned by hot water thrown over her by her em­ployer. Further, an interviewee from among the returnees described the worst story he observed in one smuggling camp in Yemen; “in that torturing house, individuals who lost their eyes, their leg or hand are common to see; torturing through hanging over, through beating, burning out over bodies until the ransom sends to them from migrant families” are the extreme threats to migrants’ personal security from smugglers, the interviewee explained. 3.5.6. Psychological Assault and Mental Disorder Returnees interviewed by us, who visited the temporary prison centers located in some Ethiopia Emphasis of Middle East State, 86 An interview with returnee migrant from Saudi, at Ginnir District on December, 18, 2015. 87 An interview with women returnee from Kuwait, at Robe town, February, 14, 2016. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 253 confirmed that there was there a crowd of Ethiopian irregular migrants, some of whom were crying, appearing in dire physical condition, in degraded spirits and generally in a state of mental and psychological illness88. These migrants in these temporary prison centers are those arrested by security policies, found in the streets without visa or employment papers. Worse, they are victims of multiple exploitations such as salary denials, sexual abuses, extreme physical and psychological assault and so on. Racial assaults, making them to eat left over foods, denial of contacts with their families and even with other Ethiopian migrants and so on, are direct forms of psychological-threat exploitation against migrant domestic workers. Just “they considered us like a dog” one returnee responded89. Aside from the direct victims, it could not be difficult to guess how such a kind of inhuman cruelty will also create psychological illness indirectly on those who see or hear it. A returnee who was exposed to the sight of a murdered Ethiopian migrant worker by their employers told us as they suffer from it still now90. 3.5.7. Deportation, Xenophobic Attack and Vulnerability to Risks of Political Instability Very recently, massive, grave violations against irregular migrants of Ethiopia is becoming something of a recurrent phenomenon. Especially the Saudi massive deportation measures from November 2013 up to March 2014 followed by domestic political An interview with a female returnee from United Arab Emirates, at Robe Town on; An interview with a female returnee from Qatar at Ginir District on December 18, 2015; an interview with a female returnee from Kuwait at Robe Town on February 20, 2016. 89 An interview with one male returnee from Saudi Arabia, at Robe Town on February 7, 2016. 90 Anonymous interview with a returnee, December 18, 2015, Ginir. 88 �254 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede instabilities resulted in risks in countries like Yemen and Libya of complicated direct injuries on migrants themselves. For example, during the massive deportation from Saudi, a number of Ethiopians were killed or physically abused. In addition, properties accumulated for years were totally lost. Most of our interviews with returnees amongst the 3919 (see the table below) deported migrants from Saudi confirmed that, except for a few properties they held in hand, they lost their properties because of the violent deportation measures91. A similar case was also experienced due to domestic political instability in Yemen. Two recent returnees from Yemen told to us that, although they had returned by the help of the government, almost all their properties accumulated for years, estimated in money up to 5000USD was left there92. A similar story was also told to us by one returnee from Saudi Arabia93. Discrimination based on race and xenophobic-oriented threats are also sometimes experienced by Ethiopian irregular migrants. The Saudi Arabia deportation measure itself has also a tendency to xenophobia against non-nationals and citizens, as we understood from our interviewees. Participants during the violent deportation action were not only official security police, rather the “shabaab” were also good actors in the ruthless physical assault, rape, and robbery against the Ethiopian irregular migrants. For example, as our interviewee explained in his own words “the so called shabaab coming in group they shout against us by saying Anonymous interview with returnees from November 1, 2015 up to March 3, 2016. 92 Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social affairs, February 13, 2015, Robe. 93 An interview with a returnee form Saudi, February 16, 2016, Robe. 91 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 255 leave our country, they will kill you in minutes if they caught you”94. Arbitrary arrest and deportation is a frequent measure against Ethiopian irregular migrants. If a migrant is found to be of irregular status in the streets of Middle East States, their immediate fate is just detention, then after that deportation to their home countries95 (see RMMS, 2014a:58). Sometimes irregular migrants also deliberately reveal themselves to security personnel, taking deportation as an advantage to escape from severe exploitation they faced by employers. One returnee96 from United Arab Emirates told to us she retuned back by this mechanism. Table 3. Deported migrants from Saudi Arabia and those who re-migrated (November 2013 and March 2014) Source: adopted from Bale Zone Labour and Social Affairs Offices. No 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Districts Agarfa Berbrie Dallo manna DaweQechan DaweSerar Dinsho Gassera Ginir Ginir Town Goba Goba Town Gollocha Goro M 425 86 139 14 2 104 726 360 * 160 26 187 122 F 42 14 20 1 0 43 88 35 * 87 34 19 28 Total 467 100 159 15 2 147 814 395 * 247 60 206 150 re-migrated M F Total 28 1 29 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 29 0 29 0 0 0 * * * 4 1 5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 An interview with a returnee, December 11, 2015, Agarfa. An interview with a returnee, December 18, 2015, Ginir. 96 An interview with a female returnee from United Arab Emirates, December 20, 2015, Ginir. 94 95 �256 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede 14 15 16 17 18 19 20 21 Guradamolle Harena Bulluq Lega Hida Mada Walabu Rayitu Robe Town Sawena Sinana total 10 32 52 18 7 224 21 605 3320 1 5 2 8 1 109 2 60 599 11 37 54 26 8 333 23 665 3919 0 0 0 0 0 47 0 0 108 0 0 0 0 0 8 0 0 10 0 0 0 0 0 55 0 0 118 * Not available 3.5.8. Kidnapping for Ransom Such kinds of exploitation cases against irregular migrants commonly occur during transit. Yemen, as the main transit country from the Horn of Africa including Ethiopia, is the place where serious exploitation in the form of kidnapping for ransom is rampant. At Haradh, “the smuggling town” in Yemen, where the majority of Horn African migrants pass through, an extreme exploitation including kidnapping for ransom and torture against migrants is operated on a daily bases (Human Right Watch, 2014). A returnee from Saudi Arabia told us the story of his own kidnapping in Yemen97: A group of gangs detained us while we were on the way to Saudi Arabia; then violently they separated the twelve Ethiopians from the Somali migrants for their believe that we are better than the Somalis for the ransom they needed; for a while, we remained their hostage; fortunately, the forceful retaliation we undertook against the gangs saved us from their torture and related abuses. An interview with a returnee from Saudi Arabia at Agarfa, on December 18, 2015. 97 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 257 Another returnee from Saudi Arabia also explained the serious repeated trafficking risks he personally faced at different transit points in Somalia and Yemen: we were seven when the journey began; after three day stay in a broker house in Dire Dawa, journey on foot began via Somalia; then the broker intentionally missed from us; we stayed for a week missing the direction where to go; finally we got another broker who transported us to Yemen and transferred us to other brokers, then to the next brokers for each payment rises in double; I personally paid 20,000ETB for three brokers in sum, until my final arrival in Saudi. Ethiopian irregular migrants also face kidnapping exploitation by smugglers in Sudan and Libya. These countries, being the major transit countries for Ethiopian irregular migrants making Europe their final destination, are also the place where ransoms are demanded as a form of financial exploitation and related personal security threats such as torture and grave physical assaults are undertaken against migrants. One interviewee from Robe town explained the kidnapping story of his two closest friends, (one of them in Sudan and the other in Libya) who experienced serious torture until the ransom was sent from their families98. The head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, officers in similar positions from Robe town and Gasera Woreda, told us that they know cases of kidnapping in their respective areas. For example, “a father from Robe town paid 4000 USD, as a ransom for his son”, the head of the Bale Zone Labor and Social Affair Office, explained. A key informant further told us:99 parents heard the news of their son’s kidnapping; at the moment there was no money in their hand for ransom that immediately deAn interview with families of victim migrants on ,January 27, 2016, Robe. In-depth interview with the head of the Bale Zone Labor and Social Affair Office, January 13, 2015. 98 99 �258 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede manded by smugglers; then the only option was to sell their urban land where their home is built; however, this solution created dispute between the husband and wife, the former being against selling the land; finally the parents sold half of the land and sent the ransom; unfortunately, their son was not alive. 3.5.9. Forced Confinement For Ethiopian domestic workers in the Middle East countries, another aspect of their exploitation is forced confinement and related inhumane treatment basically in two ways100: one is using the sponsorship (kafala)101 system as an instrument of control, including of the personal life of migrant workers such as sanctions on their movement and restriction of contact even with parents at home. The second is prohibiting migrant workers from escape, from fleeing exploitation at the hands of employers. An interviewee102, a returnee from Qatar, explained that: it is only for three months beginning from the employment date that we have the right to change employers or to leave as we like; and employers also treat us properly in these months; but after three months stay, you cannot move from their home until you finish the two years contract, and then after the employment agency also do not take responsibility whatever the employers exploit you. A returnee103 explained her story of confinement: “I was not allowed to go out of the compound; they confiscated my mobile phone; they sometimes allowed me to have contact with my parents only through their telephone, but they closely listen to what An interview with returnee migrant, March 2, 2016, Gasera District; an interview with returnee migrant, February 18, Ginir. 101 The Kafala or the sponsorship system is the only means through which migrant workers will obtain entry visa and residence permit in Middle East Arab countries (See, Naami, 2014). 102 An interview with female returnee, December 18, 2015, Ginir. 103 An interview with returnee migrant, February 16, 2015, Robe. 100 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 259 I am talking”. Another returnee told us that she knows one Ethiopian woman domestic worker who was not paid her wage properly. When she asked to leave, they replied, ‘you cannot go unless you finish our contract since we have sponsored you to come here’.” Finally she retuned back after giving two years unpaid service. In addition, confiscation of passport, visa and all other documents104 as well as other personal properties like mobile phones, immediately after their arrival, and thereafter inhumanely treating them, are the forms of exploitation related to forced confinement. Conclusion Bale is found to be one of the major areas in Ethiopia where migration in irregular ways is critically prevalent and migrants are encountering the inevitable and increasing risks of exploitation and insecurity. An estimated more than 6456 current migrants in irregular status have been recorded between 2013 and 2014/15. However, as it is known, it is difficult to know the exact number of irregular out-migrants, not simply because of stakeholders’ poor migrant management system, rather inter alia, by virtue of migrants’ irregular status and its volatility. Particular to the Bale Zone, pertinent to the very recent local authorities’ (it has only been since 2013 that local stakeholders began to address the issue) intervention in their attempt to record migrant outflow and yet the weak intervention measure in addressing the issue, implies the possibility of the existence of a much greater number of irregular migrants. Irregular migration is believed to be more prevalent in ten Woredas of the Zone such as Sinana, Agarfa, Gasera, Ginir, Goro, 104 Ibid. �260 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Delo Mana, Goba, Gololcha, Dinsho, Berbrie and three town administrative areas namely Robe, Ginir and Goba towns. The rest of the areas of the Zone have relatively low records. This disparity is probably linked with the culture of migration. These irregular migrations outflow prone areas have a greater culture of migration influenced by existing potential social network links, in addition to population pressure. The existing profile of irregular migrants indicates that young males are more exposed than their female counterparts. In terms of educational profile, most out-migrants are dominantly grade 10 or secondary school complete, with significant numbers of dropouts at primary school level as well. In sum, irregular migration outflow from Bale is dominated by male youths aged in early 20s who are secondary school graduates. The dynamics of migration outflow cannot be determined because of the anecdotal nature of the available data. However, considering the growing concern among government stakeholders and non-government agents and their involvement in practically addressing the problem, more importantly taking in to account the general public opinion, the extent of irregular migration outflow is seemingly decreasing. Informed by the recent unprecedented human security crises like the massive deportation from Saudi and the worst Mediterranean Sea boat accident, stakeholders are significantly working on anti-irregular migration efforts focusing on awareness creation and job creation, which has its own possible impact in tackling the problem. The shocking incidents against the very personal security of migrants has created a rough understanding on the part of the general public regarding the existing and increasing severe risks of irregular migration. Therefore, without forgetting the prevalence of migration outflows in considerable numbers, irrespective of the risks, the communities’ strong perception towards migration is seemingly improving. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 261 In Bale, the key modes of migration are through the facilitation of illegal brokers and by individual operators supported by the family, community and social networks. Hence, irregular migrants assisted by illegal brokers, employment agents, and family members mainly from abroad, enter the borders of other countries via the two major migratory routes: the Mediterranean Sea route to Europe and the Gulf of Aden route to the Middle East. From a minimum of 1000USD-3000USD to a maximum of 3500USD-9500USD expenses are required for migration in accordance with the different arrival points. The more financially capable, the more prone to irregular migration since the cost itself is a determinant factor in the migration decision, in addition to other factors. Bale as a Muslim dominant community, religious affiliation to the Middle East Arab countries is suggested as another trend in migration. But this doesn’t seem convincing basically for two reasons; first, the Middle East Arab countries are not the only destinations of irregular migrants from Bale, rather Western European countries are good destinations too. Second, in areas where non-Muslims live in a considerable number, there is an equal participation in irregular migration towards Arab states regardless of religious affiliation. The fundamental causes for the existing prevalence of migration by irregular channels is not more or less outside what are commonly noted as general triggering factors. The socio-economic push-pull factors such as poverty and unemployment or under-employment; labor opportunities with better wages abroad; strong positive perception towards migration or culture of migration; existence of various actors in facilitating irregular migration, like illegal brokers, peer and family pressures, social networks, social medias; and finally administrative failures related with lack of good governance and poor infrastructural deliveries and so on �262 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede are all the dynamic root triggering and accelerating factors of the irregular migration outflow from Bale. Some of these factors provoke contesting claims. For instance, with respect to poverty and unemployment as causes of migration, though the strongest claim attests the mounting irregular migration as a key strategy to move out of poverty and joblessness, still claims are there viewing the culture of migration and poor work ethics as primary factors. Whatever the claims, all these core factors are very interrelated contributing causes and one cannot separate a certain factor exclusively from the rest; instead, all are so mutually interrelated that their cumulative impact is causing the current crisis. The more visible negative impacts that irregular migration has continued to bring are threats to the human security of migrants themselves. Extreme personal insecurity directly endangering their survival, livelihood and dignity are the common vulnerability risks irregular migrants face, aggravated by their irregular status. Risks including trafficking exploitation in transit points as well as in destination countries by traffickers, smugglers, employers, security agents in security check-points and so on are inevitable abuses victims always face. To be more specific, what irregular migrants from Ethiopia including from Bale experienced revolving around extreme personal insecurities are death through murder and accidents; sexual abuse including common rape, financial exploitation, forced labor and enslavement; physical and psychological assault; kidnapping for ransom; forced confinement; deportation; xenophobic attack; vulnerability to risks of political instability in hosting or transit states. In fact, these lists are only the key extreme risks, passing over the more tolerable ones. In the broader perspective, there is no doubt that irregular migration continues to bring a threat not only to the security of migrants, but to states’ sovereignty and the international community as well. In general, dealing with the issue from a human �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 263 security perspective gives ample understanding of the intertwined nature of international irregular migration. References BIRDA (Bale Integrated Rural Development Association) (2014). Base line Survey of women and children trafficking situations in Robe Woreda of Bale Zone, BIRDA. Edosomwan, S. Prakasan, S.K. Kouame D.Watson J. & Seymour T. (2011). ‘The History of Social Media and its Impact on Business’. Journal of Applied Management and Entrepreneurship, 2011, Vol. 16, No. 3. Human Rights Watch (2014) ‘Yemen’s Torture Camps: Abuse of Migrants by Human Traffickers in a Climate of Impunity’. Human Rights Watch. ILO (2011) ‘Trafficking in Persons Overseas for Labour Purposes: The Case of Ethiopian Domestic Workers’. Addis Ababa: ILO Country Office. Jamie, Faiz Omar Mohammad (2013) ‘Gender and Migration in Africa: Female Ethiopian Migration in Post-2008 Sudan’. Journal of Politics and Law; Vol. 6, No. 1, pp. 186-192. Retrieved, August 30, 2015, from http://dx.doi.org/10.5539/jpl.v6n1p186. Jones, N., Elizabeth P.-M. Bekele T. Guday E., Bethelihem G. and Kiya G.(2014) Rethinking girls on the move: The intersection of poverty, exploitation and violence experienced by Ethiopian adolescents involved in the Middle East ‘maid trade’. Overseas Development Institute. London. Koser, K. (2007). International Migration: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press. Mawadza, A. (2008). ‘The nexus between migration and human security: Zimbabwean migrants in South Africa’. Institute of Security Study(ISS) Paper 162. Mehari T. (2015) ‘Migration governance in Ethiopia: The need for a comprehensive National Policy on Migration’. The Reporter-Eng- �264 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede lish Edition. Retrieved, October 16, 2015, from http://www. thereporterethiopia.com/index.php/opinion/commentary/ item/3481-migration-governance-in-ethiopia. a ‎ ccessed on October 15, 2015, 3:31:08 PM. Migration of Ethiopian women domestic workers to the Gulf’, Gender & Development, 18: 2, 249-262. MoLSA & MoFA. (2010) ‘Human Smuggling and Trafficking in Person in Ethiopia, its causes and solution’. A report Ministry of Labor and Social Affair and Ministry of Foreign Affairs, January 2010. Naami B. K. (2014) Female Ethiopian Migrant Domestic Workers: An Analysis of Migration, Return-Migration and Reintegration Experiences. MA thesis, Unpublished. RMMS, (2014a), ‘Blinded by Hope: Knowledge, Attitudes and Practices of Ethiopian migrants’. Mixed Migration Research Series. RMMS, 6, 1-60. RMMS, (2014b), ‘The Letter of the Law: regular and irregular migration in Saudi Arabia in a context of rapid change’. Mixed Migration Research Series. RMMS, 4, 1-85. Sharīʿah. (2013) Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica. Tesfaye Getnet (2015) ‘Illegal migration: For how long should it go on?’ Retrieved on November 7, 2015, 1:02:13 PM fromhttp://www. capitalethiopia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5114:illegal-migration-for-how-long-should-it-go-on&catid=35:capital&Itemid=27. The Policy Analysis and Research Programme of the Global Commission on International Migration (GCIM). GCIM, September, 2005, 1-33. UN, Department of Economic and Social Affairs (2016). International Migration Report2015: Highlights. ST/ESA/SER.A/375, UN, New York. United States Department of State (2013), Trafficking in Persons Report. Washington: United States Department of State, July 2015. United States Department of State (2015), Trafficking in Persons Report. Washington: United States Department of State, July 2015. �KAROL PIASECKI Changes in the anthropological structure of the Sudan Zone population RYSZARD VORBRICH Land and the environment versus customary and statute laws Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon KATARZYNA MEISSNER Les objectifs non cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur le champ local de la collaboration de développement KONRAD CZERNICHOWSKI Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) ALI ELMIRGHANI AHMED Ethnic and linguistic diversity in the Sudan MACIEJ ZĄBEK Historical importance of Arab Muslim communities in the Central Sudan Zone PIOTR MALIŃSKI Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector KATARZYNA GRABSKA, PETER MILLER The South Sudan House in Amarat: South Sudanese enclaves in Khartoum KATARZYNA GRABSKA Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises; masculinités militarisées et hommes devenus femmes: les guerres au Sud Soudan TIZAZU AYALEW TEKA, DAWIT GETU KEBEDE Causes and Human Security Threats of Irregular Migration Outflow from Bale, Southeastern Ethiopia ISBN 978-83-8127-003-8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db57ace79ec27fe3a4601c068c2b10b.pdf 90deb8eb268023cb8da116678d1db79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan - konflikty etniczne Darfur Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6216 Title A name given to the resource Sudan - konflikt w Darfurze (2003-2011) Description An account of the resource Sudan t.5; 331 s.il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Karamalla-Gaiballa, Nagmeldin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Sudan konflikt w Darfurze (2003–2011) �Sudan Konflikt w Darfurze (2003–2011) �Sudan 1. Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2012. 2. Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, red. M. Ząbek, Warszawa 2014. 3. Sudan – archeologia i historia, red. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2015. 4. Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Pelplin 2016. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Sudan KONFLIKT W DARFURZE (2003–2011) Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2017 �© Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Recenzenci prof. UW dr hab. Maciej Ząbek prof. dr hab. Jarosław Różański Korekta Joanna Przypolska Zdjęcie na okładce Abdelaziz Karamalla Łamanie Henryk Kopiczyński ISBN 978-83-7401-613-1 Druk i oprawa WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl �Spis treści Wstęp .......................................................................................     9 Rozdział I Uwarunkowania geopolityczne w zachodniosudańskim regionie Darfur 1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze ..................................    19 2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje społeczne w Afryce . .................................................................................    24 3. Geograficzna charakterystyka Sudanu .....................................    27 4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych na konflikt w Darfurze ...............................................................................    31 5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna w Darfurze ...............................................................................    36 5.1. Degradacja ekologiczna jako przyczyna konfliktu w Darfurze ........................................................................    38 6. Geograficzna specyfika Darfuru ...............................................    43 7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych w regionie Darfuru ...................................................................    46 8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze ...................................    60 Rozdział II Etniczne i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru ..............................................    67 2. Arabowie z Darfuru . ................................................................    77 3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania ..................................................................    82 �6 Spis treści Rozdział III Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego oraz analiza motywów działania grup rebelianckich w Darfurze 1. Definicja, typologia i fazy konfliktu . ......................................    91 2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur . .....    96 3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami etnicznymi w Darfurze ............................................................................. 103 4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu w latach 1984–1985 na sytuację w regionie . .......................................................... 108 5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt a presja na zasoby środowiska ............................................................ 112 6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie ................ 114 7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych w Darfurze . . 119 8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały ................. 128 8.1. Ruch Dawida Bolada ...................................................... 128 8.2. Ruch Wyzwolenia Darfuru . ............................................ 130 8.3. Ruch Sprawiedliwości i Równości . ................................. 132 8.4. Kim są dżandżawidzi? .................................................... 135 9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu ................... 139 10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego i utrzymywanie się kryzysu w Darfurze ................................. 142 Rozdział IV Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze .... 2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia wobec prezydenta Sudanu Omara Hasana Al-Baszira ............ 3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze ............................. 4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze ............................................. 5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki .................................... 6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej .......................................... 151 166 173 178 184 187 �Spis treści 7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego na obszarze Sudanu ................................................................. 8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu w Darfurze ... 8.1. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru ............... 8.2. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze ................. 8.3. Porozumienie z Heidelbergu ............................................. 7 191 200 200 206 215 Rozdział V Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych, politycznych, społecznych i etnicznych konfliktu 1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru dla gospodarki Republiki Sudanu . ................................................................... 1.1. Marginalizacja gospodarcza i polityczna według „Czarnej Księgi” . ............................................................... 1.2. Koncepcja marginalizacji w Sudanie ................................. 1.3. Nieproporcjonalny podział władzy w Sudanie .................. 2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze . .................................. 2.1. Wydatki obronne wojny w Darfurze . ................................ 2.2. Utrata kapitału ludzkiego ................................................. 2.3. Uszkodzenia infrastruktury ............................................... 2.4. Pomoc ekonomiczna organizacji zagranicznych dla Darfuru ....................................................................... 3. Synteza wyników badań empirycznych oraz teoretycznego nurtu rozważań . ...................................................................... 4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę i źródła utrzymania według badań własnych ........................... 5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego i pokoju w Darfurze ............................................................................... 219 221 222 224 230 232 234 236 236 240 250 257 Zakończenie ............................................................................. 263 Bibliografia ................................................................................... 271 Źródła niepublikowane ............................................................ 271 Dokumenty .............................................................................. 272 �8 Spis treści Monografie książkowe ............................................................. Ekspertyzy i raporty ................................................................. Artykuły naukowe i rozdziały w monografiach ........................ Źródła internetowe .................................................................. 273 279 282 284 Wykaz skrótów .............................................................................. 297 Aneksy Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie w kontekście konfliktu w Darfurze ............................................................................... 305 Słownik najważniejszych terminów .............................................. 307 Załączniki . .................................................................................... 310 Fotografie ...................................................................................... 324 �WSTĘP Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu Sudanu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu rozmaitego rodzaju zaniedbań i ich dotkliwych skutków, szczególnie w zakresie upośledzenia w rozwoju gospodarczym. Ponadto ścisła kontrola, jakiej podlegali i brak samorządności, obok ograniczonych zasobów w postaci zdatnych do uprawy pól i wystarczająco licznych źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 roku nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu zbrojnego, prowadzonego przez miejscowe ugrupowania Ruch Sprawiedliwości i Równości (Justice and Equality Movement, JEM)1 i Ruch Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement, SLM)2. Darfurczycy zażądali przede wszystkim większej autonomii dla swojego regionu, jego upodmiotowienia, czyli innymi słowy „sprawiedliwości i równości”. Ruch Sprawiedliwości i Równości (Justice and Equality Movement, JEM) grupa partyzancka pod przywództwem Khalil Ibrahima zaangażowana w konflikt w Darfurze. Wraz z pozostałymi grupami rebelianckimi jak Sudan Liberation Movement (Ruch Wyzwolenia Sudanu) walczy przeciwko wojskom Sudanu reprezentowanym przez Dżandżawidów. Organizacja była członkiem Frontu Wschodniego, koalicji rebeliantów zaangażowanych w konflikt wzdłuż granicy z Erytreą. Za: The History of JEM, 2014, http://jemsudan.org/wp-content/uploads/2014/10/The-History-of-JEM-Referenced1.pdf, [27.02.2015] 2 Ruch Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement, SLM) – grupa partyzancka działająca na terenie Sudanu. Została założona jako Front Wyzwolenia Sudanu przez członków grup etnicznych Fur, Zaghawa i Masalit. Przywódcą ruchu został jego założyciel Abdul Wahid an-Nur. Za: J. F l i n t, A. d e Wa a l, Darfur: A New History of a Long War, London 2008. 1 �Wstęp 10 Rząd w Chartumie z uwagi na niedawno skończoną wojnę domową z Południem, koszty społeczne i materialne, które musiałby ponieść oraz konteksty międzynarodowe (prawa człowieka) nie chciał interweniować bezpośrednio, stąd tylko poparł i dozbroił przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych wywodzące się często z pospolitych band grasujących na pograniczu sudańsko-czadyjskim, zwanych potocznie w regionie dżandżawidami. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie domowej, która dotąd nie została jeszcze zakończona i przynosi wiele ofiar i zniszczeń. Szacuje się, że od momentu rozpoczęcia działań zbrojnych ponad 200 tysięcy osób straciło życie, a wiele musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, uchodźcy ci szukali schronienia w miastach w Darfurze, w głębi Sudanu lub w sąsiednim Czadzie w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 roku konflikt spowodował przemieszczenie z pierwotnych miejsc zamieszkania około 1,2 miliona mieszkańców Darfuru, (w większości należących do niearabskich grup etnicznych, czyli rdzennie afrykańskich). W 2007 roku liczbę tych osób szacowano już na 2–2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie3. Wojna w Darfurze, jak większość wojen domowych na świecie, jest wyjątkowo okrutna, gdyż dotyka nie tyle żołnierzy, co przede wszystkim ludność cywilną (kobiety i dzieci), a nawet mieszkańców obozów dla uchodźców, którzy także nie mogą czuć się bezpiecznie i bywają ofiarami napadów i gwałtów ze strony bojówek rządowych lub pospolitych bandytów. Rada Bezpieczeństwa ONZ od 25 maja 2004 roku wykazuje stałe zainteresowanie konfliktem w Darfurze, wydając w kolejnych latach rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji. W wyDepartament Stanu USA, http://www.state.gov/outofdate/bgn/sudan/130966.htm z 25.02.2013, [27.02.2013] 3 �Wstęp 11 danym po raz pierwszy oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków tej wojny domowej. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum, żądając od niego rozbrojenia nielegalnych milicji pod groźbą interwencji zbrojnej. W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 roku Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto także prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiały się Chiny. Niemniej komisja śledcza ONZ udokumentowała liczne zbrodnie i naruszenia praw człowieka dokonane w Darfurze, publikując je w swoim raporcie 1 lutego 2005 roku. Kolejna rezolucja nr 1591 Rady Bezpieczeństwa ONZ wydana 29 marca 2005 roku nałożyła z kolei embargo zbrojeniowe na wszystkie strony konfliktu w Darfurze. Wcześniejsza rezolucja, z 30 lipca 2004 roku, obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu4. Tragedia w Darfurze zaczęła być porównywana z wojną w Rwandzie w latach 1993–1994, w trakcie której doszło do masowej rzezi i którą zakwalifikowano do zbrodni ludobójstwa. Podobne stanowisko dotyczące sytuacji w Darfurze przyjął koordynator humanitarny ONZ dla Sudanu Mukesha Kapila, jak również początkowo, w 2004 roku, administracja George’a W. Busha w USA i pozarządowa organizacja zajmująca się ochroną praw człowieka „Human Rights Watch”. Pojawiły się jednak opinie, iż nie jest do końca jasne, jaki tak naprawdę był rozmiar zbrodni, a co więcej, przez którą z walcząDepartament Stanu USA, Raport 2012, http://www.state.gov/outofdate/ bgn/sudan/130966.htm, [25.02.2013]; zob. A. d e Wa a l, Famine that kills, Darfur, Sudan, Oxford, 2005. 4 �12 Wstęp cych stron był w zasadzie dokonany, kto za jakie zbrodnie właściwie odpowiada i czy celem zbrodniarzy (zgodnie z definicją ludobójstwa) było całkowite wymordowanie populacji drugiej strony5. Powyższe wątpliwości nie dotyczyły jednak nigdy powagi sytuacji humanitarnej w Darfurze oraz faktu, że chęć niesienia pomocy przez inne kraje i wszelkie organizacje była i jest blokowana przez rząd w Sudanie. Społeczność międzynarodowa na przestrzeni ostatnich lat stale podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawemu konfliktowi, jednakże próby osiągnięcia trwałego porozumienia były i są utrudnione z powodu głębokich podziałów panujących wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka nie jest jednolita, lecz mocno rozczłonkowana i obejmuje w tej chwili już blisko 30 różnych ugrupowań. Podziały te i brak chęci do współpracy między stronami oraz połączenia wysiłków na rzecz pokoju są ważnymi przyczynami istniejącej sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 roku w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe, przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie rebeliantów do armii sudańskiej, część ugrupowań partyzanckich nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja Ruch Wyzwolenia Sudanu pod dowództwem Minni Minnawiego. Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 roku, kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (International Criminal Court, ICC)6 oskarżył prezydenta Sudanu Omara 5 The Worldwide Human Rights Movement (FIDH), The International Criminal Court and Darfur: Questions and Answers, http://fidh.org/en/africa/sudan/ Sudan-Darfur-ICC/The-International-Criminal-Court,5733, [16.12.2014] 6 ICC: Międzynarodowy Trybunał Karny to pierwszy w historii ludzkości stały sąd międzynarodowy powołany do sądzenia pojedynczych osób oskarżonych o popełnienie najcięższych zbrodni, które miały miejsce po 1 lipca 2002 roku. Siedzibą jest Haga. MTK sądzi zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości, �Wstęp 13 Hasana al-Baszira w związku z konfliktem w Darfurze o zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne, a 4 marca 2009 roku wydał nakaz aresztowania al-Baszira pomimo braku zgodności co do faktu czy doszło do ludobójstwa i czy są wystarczające dowody w tym zakresie (charakterystyczne było, że z uwagi na te wątpliwości używano w międzynarodowych gremiach sformułowań typu „pełzające ludobójstwo” lub „niedokończone ludobójstwo”). Sytuacja uległa znacznemu uspokojeniu, aczkolwiek nie rozwiązaniu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostaje bez wpływu na państwa sąsiednie: Czad i Republikę Środkowoafrykańską, do których uciekli i gdzie osiedlili się w obozach uchodźcy z Sudanu. Konflikt ten, dzięki zainicjowanej w USA na szeroką skalę kampanii medialnej pod hasłem „Ocalmy Darfur”, stał się jednym z bardziej znanych na świecie7. Na obraz tej tragedii składa się lansowanie tezy o ludobójstwie i przypisywanie mu tła rasowego („biali” Arabowie i „czarni” Afrykańczycy) oraz przedstawianie nieskomplikowanego morału opisującego ofiary (tj. „Afrykańczyków”) jako nieskażone moralnie, a prześladowców („Arabów”) zbrodnie wojenne oraz agresję. Trybunał może sądzić wyłącznie osoby fizyczne i tylko za czyny popełnione po wejściu w życie statutu lub po jego przyjęciu przez dane państwo. Część państw nie ratyfikowało Statutu Rzymskiego (USA, Izrael), lub też w ogóle nie podpisało (Chiny, Rosja). Za: Międzynarodowy Trybunał Karny, http://www.migalski.eu/w-europarlamencie/moj-dzien-w-europarlamencie/ miedzynarodowy-trybunal-karny/14-06-2010, [2.02.2016] 7 Za inicjatora tej kampanii medialnej znanej pod hasłem „Ocalmy Darfur” uważany jest Nicolas Kristof, amerykański dziennikarz z „New York Times’a”, zwany samotnym krzyżowcem tej sprawy. Prawdopodobnie jako pierwszy zaczął publikować dramatyczne artykuły o ludobójstwie w Darfurze. Potem temat ten przyciągnął uwagę innych zachodnich mediów. Różne pisma, stacje telewizyjne i radiowe, o różnej afiliacji politycznej, zaczęły licytować się przede wszystkim podawaną liczbą zabitych, ale ostatecznie przekazywały w gruncie rzeczy te same treści. �14 Wstęp jako z gruntu złych. W tym kontekście domagano się jeszcze kilka lat temu dalszych sankcji, a najlepiej interwencji zbrojnej w Sudanie, aby nie dopuścić do tego, co stało się w Rwandzie. Medialną zaś kampanię „Ocalmy Darfur” przedstawiano jako apolityczną, jedynie moralną, ograniczoną do chęci ocalania życia i niemającą innych ukrytych celów. Dziennikarski przekaz o Darfurze wpisał się dobrze w pewien amerykański styl szokowania i pokazywania problemów za pomocą jasnych i sprawiających wrażenie obiektywnych komunikatów, zgodnych z wymogami rynku. W tym wypadku jednak poza przyciągnięciem uwagi odbiorców miał on jeszcze mobilizować opinię publiczną w ramach podjętej kampanii na rzecz nie tylko pomocy humanitarnej dla uchodźców, ale wymuszenia na rządzących w USA i ich sojusznikach interwencji humanitarnej. Pojawia się jednak pytanie, na ile obraz, który zachodnie media przekazywały, był naprawdę zgodny z rzeczywistością. Czy faktycznie doszło tam do ludobójstwa, a konflikt miał, czy też ma, charakter rasowy lub choćby etniczny? W niniejszej publikacji nie podejmuje się próby udzielenia odpowiedzi wprost na pytanie, czy w Darfurze doszło do zbrodni genocydu, gdyż nie jest to tylko kwestia analizy popełnionych zbrodni w odniesieniu do samej definicji ludobójstwa, a na dotychczasowych opiniach w tej sprawie w zbyt dużym stopniu wciąż ciążą afiliacje polityczne osób ją badających. Uznając jednak, że wiedza o wojnie domowej w Darfurze i jej przyczynach jest niepełna, że występuje tu wiele uproszczeń i generalizacji w wyjaśnianiu jej istoty, autor skupił się na tłumaczeniu jej genezy i różnorodnych politycznych i gospodarczych uwarunkowań. Innymi słowy mówiąc, celem pracy jest analiza wielowymiarowych uwarunkowań konfliktu zbrojnego w zachodniosudańskiej prowincji Darfur silnie bazujaca na specyfice tego obszaru, następnie rozpoznanie czynników ekonomicznych, politycznych, społecznych i geograficznych, co w dalszej kolejnośći wyjaśnienie i ocena determinant �Wstęp 15 endogenicznych i egzogenicznych wpływających na podejmowane próby zaprowadzenia pokoju albo przy udziale miejscowych stron konfliktu, jak też społeczności międzynarodowej. Temu zasadniczemu pytaniu o przyczyny konfliktu towarzyszy oczywiście szereg pytań szczegółowych związanych z jego historią i uwarunkowaniami geopolitycznymi, jak choćby: Czy w okresie poprzedzającym wybuch konfliktu miały miejsce szczególne wydarzenia lub zmiany w regionie? Czy warunki ekonomiczne miały wpływ na wybuch konfliktu? Jakie było zainteresowanie władz Sudanu sytuacją mieszkającej tam ludności? Jak problemy z dostępnością do zasobów naturalnych przełożyły się na problemy społeczne i polityczne? Jaki wpływ na skuteczne zaprowadzenie pokoju w Darfurze ma poznanie rzeczywistych przyczyn konfliktu i motywacji wszystkich jego stron? Poprzez odpowiedzi na powyższe pytania i analizę uwarunkowań: ekonomicznych, politycznych (wewnętrznych i zewnętrznych), społecznych i etnicznych oraz motywacji uczestniczących w nim stron, które doprowadziły do jego wybuchu lub miały na niego poważny wpływ, podjęto starania ukierunkowane na zidentyfikowanie czynnika kluczowego, który stał się źródłem całego problemu dlatego pomocna okazała się też być metoda czynnikowa, która jest metodą analizy dużej ilości danych. W kontekście znalezienia trwałego rozwiązania pokojowego dla Darfuru, ustalenie czynnika kluczowego uznać należy za niezwykle istotne. Jest tak dlatego, że nawet jeśli we współczesnych opracowaniach dotyczących konfliktów odchodzi się od wyszukiwania ich pojedynczych przyczyn na rzecz bardziej kompleksowych analiz ich genezy na podstawie kumulacji wielu czynników, które mogły się do ich wybuchu przyczynić, to nie podważając racji tej metody, należy zauważyć, że może mieć ona negatywne skutki z punktu widzenia efektywności procesu pokojowego. Dzieje się tak, gdyż w praktyce politycznych negocjacji i tak bardzo często wyróżnia �16 Wstęp się jeden z nich, np. czynnik etniczny, jak w przypadku Darfuru, a jeśli nie jest to prawda, to prowadzi to do złej oceny sytuacji i niemożliwości rozwiązania problemu. Stąd, autor jako Sudańczyk zainteresowany sprawą Darfuru, znający specyfikę i kulturę tego regionu nie tylko z literatury czy przekazu medialnego, w niniejszej rozprawie, na podstawie własnych obserwacji i długoletniego uczestnictwa w dyskursie dotyczącym tego konfliktu oraz badań, które podjął, przyjął generalną hipotezę, że wiodącymi uwarunkowaniami w konflikcie w Darfurze są aspekty ekonomiczne, a dopiero w dalszej kolejności uwarunkowania polityczne, społeczne i etniczne. Obejmują one z jednej strony zubożenie mieszkańców regionu wskutek jego degradacji środowiskowej (ekologicznej) z powodów zarówno naturalnych (suszy w strefie Sahelu i postępującego pustynnienia), jak i czynnika demograficznego (stałego wzrostu liczby ludności) oraz jego skutków w sytuacji braku zmian w technologiach gospodarowania, w postaci przepasienia pastwisk oraz nadmiernych upraw w strefie suchej, niedostosowanej do wzrostu tych aktywności. Natomiast z drugiej strony wiążą się z marginalizacją polityczną, przekładającą się na zacofanie gospodarcze regionu, skutkującą właśnie brakiem zmian technologicznych. Przyczyną tego jest nie tylko geograficzne oddalenie Darfuru od stolicy i centrum kraju, czy też generalny brak środków na jego rozwój z powodu niewystarczającego dochodu narodowego, ale panujący system społeczno-polityczny, preferujący od lat nilocentryczny rozwój Sudanu kosztem jego peryferii. System ten, przyjęty od czasów egipsko-tureckiej kolonizacji, kontynuowany był w okresie brytyjsko-egipskiego kondominium oraz wszystkich rządów w okresie postkolonialnym, aż do dziś, wykluczając faktycznie z udziału w rozwoju gospodarczym zachodnie i południowe prowincje Sudanu. Przejawem tej marginalizacji była zarówno dyskryminująca peryferie dystrybucja środków budżetowych, jak i polityka ka- �Wstęp 17 drowa państwa, preferująca na stanowiska kierownicze w wojsku, administracji i biznesie przedstawicieli wyłącznie rolniczych plemion nadrzecznych (tzn. tych z Doliny Nilu), pochodzenia nubijsko-arabskiego (Dża’alin, Danagla i Szajgija). Tym samym jej rezultatem było upośledzenie nie tylko przedstawicieli rdzennie afrykańskiej ludności rolniczej, jak np. ludu Fur, ale i nawet koczowniczych plemion pasterskich pochodzenia arabskiego. Skutkiem tego było narastające zarówno wśród tych pierwszych, jak i tych drugich poczucie krzywdy, które z czasem obróciło się we wzajemną nienawiść. Należy jednak pokreślić co zostało dowiedzione w niniejszej rozprawie, że wynikły z tego problem etniczny był tylko jednym ze skutków tego konfliktu, którego źródeł należy poszukiwać w degradacji ekologicznej i marginalizacji polityczno-gospodarczej regionu. Niniejsza książka, jak już wspomniano wyżej, ma na celu przedstawienie konfliktu w Darfurze w kontekście niedoboru zasobów naturalnych, takich jak woda i roślinność, a przede wszystkim uwypuklenie głównej jego przyczyny, jaką jest zacofanie ekonomiczne regionu. Wydaje się ponadto, iż drogi do rozwiązania tego konfliktu warto poszukiwać poprzez rozpoznanie jego korzeni, co ułatwi podjęcie aktywności ukierunkowanych na zaprzestanie działań wojennych i osiągnięcie porozumienia pomiędzy stronami konfliktu, a następnie stymulowanie rozwoju ekonomicznego. ��Rozdział I Uwarunkowania geopolityczne w zachodniosudańskim regionie Darfur 1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze W ostatnich latach konflikt w Darfurze doświadczył bezprecedensowego globalnego zainteresowania w międzynarodowej opinii publicznej, które jednak koncentrują się na dramatyzacji konfliktu zamiast na poważnej analizie jego przyczyn, którymi są: niedorozwój gospodarczy, nierówny podział bogactwa oraz brak demokracji w polityce. Przypadek konfliktu w Darfurze jest kolejnym dowodem, do czego mogą doprowadzić elity państwowe stosujące ideologie, które nie są oparte na sprawiedliwości w kwestii udziału w życiu politycznym i realizowania równego rozwoju. W szczególności Sudańczycy żyjący na peryferiach mogli być świadkami polityki marginalizacji i wykluczenia w ostatnich latach. Dla większości Sudańczyków działanie państwa jest niekorzystne i doświadczali oni uciążliwości, a nawet cierpień z powodu stosowanej polityki. Można wręcz wyrazić opinię, iż konflikt w Darfurze jest właśnie odzwierciedleniem błędnej polityki i w konsekwencji tragicznych skutków działania elit i zbudowanego przez nie modelu państwa narodowego w Sudanie. Aparat państwowy nie tylko nie hamował podstawowych przyczyn konfliktu, jak marginalizacja społeczno-ekonomiczna, ograniczanie politycznych praw ludności Darfuru oraz wykluczenie �I. Uwarunkowania geopolityczne... 20 ich regionu ze sprawiedliwego rozwoju, ale wręcz utrwalał te nieprawidłowości1. Powstawanie państwa w Sudanie zawsze było problematyczną sprawą dla kolonialnych władców i sudańskiej elity. Miały tu miejsce manipulacje z wykorzystaniem różnorodności etnicznej (ze strony kolonizatorów), jak również podważano konieczność stworzenia odpowiednich instytucji (tak działały elity), które odzwierciedlałyby potrzeby społeczne. Próby utworzenia nowoczesnego państwa Sudanu przez mocarstwa kolonialne (turecko-egipskie oraz brytyjskie) zostały uznana za wielkie niepowodzenie ze względu na posługiwanie się ideologią zupełnie nieprzystającą do istniejących realiów Sudanie2. Jak zatem wspomniano kryzys w Darfurze spowodowany został w dużej mierze przez działania elit państwowych, zainteresowanych walką o władzę. Czując się bezkarne nie zawahały się one przed użyciem wszelkich nieetycznych form działania wbec ludności powodując niesprawiedliwe zróżnicowanie gospodarcze, dyskryminując i marginalizując niektóre środowiska, powodując nierówności, co zawsze było przyczyną sporów pomiędzy „elitarną” władzą a tymi grupami, które chcą równość w Sudanie. Eksploatacja regionów peryferyjnych Sudanu spowodowała zubożenie mieszkających tam populacji, podczas gdy bgactwo i władza zstało skumulowane w rękach „wybranych” nielicznych w Chartumie. Reżim religijno-fundamentalistyczny, łączenie władzy państwej i religii wykorzystywane były do dyskryminacja jednych grup i faworyzowania innych, do odseparowania grup afrykańskich od sprawiedliwego pdziału władzy i majątku narodowego. Sposób E. E l s h e i k h, Darfur: The Violence of Geopolitics, Kirwan Institute, The Ohio State University, 2008, http://www.kirwaninstitute.osu.edu/reports/2008/08_2008_Darfur_Geopolitics.pdf, [19.02.2016] 2 Tamże; zob. także: A b d u l - R a h e e m, Ta j u d e e n, Pan Africanism: Politics, Economy and Social Change in the Twenty – first Century, New York 1996. 1 �1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze 21 sprawowania władzy oparty na przemocy ekonomicznej, politycznej i spłecznej doprowadził do osiągnięcia punktu krytycznego Decydenci z Chartumu walką o władzę i akceptowaniem braku równowagi we wszelkich obszarach spowodowali zapoczątkowanie krwawego kryzysu3. Analiza i zrozumienie tła, na którym pojawił się kryzys mogłaby ułatwić nakreślenie związku przyczynowo-skutkowego w obrębie konfliktu i ukazać geostrategiczne możliwe podejście w jego rozwiązywaniu. Działania w tym zakresie podejmowane są z uwzględnieniem praktycznych celów geopolitycznych określonych podmiotów. Dlatego istnieje luka pomiędzy tym, jak podmioty międzynarodowe opisują daną sytuację i jak działają. Ze względu na dający się zauważyć brak woli politycznej w rozwiązaniu kryzysu, na którym ciąży podejrzenie ludobójstwa, wiele podmiotów międzynarodowych nie podjęło działań w celu zaradzenia ludzkiemu cierpieniu pomimo tego, iż istnieje szereg międzynarodowych reguł i zasad, z których wynika konieczność podejmowania działań w celu powstrzymania zbrodni przeciwko ludności. Ponieważ skala kryzysu jest bardzo duża, wymagająca moralnego potępienia, to działania podejmowane przez kraje afrykańskie nie są po prostu wystarczające. Geostrategiczne znaczenie w rozwiązaniu tego kryzysu jest ogromne. Ważnym krokiem byłoby duze zaangażowanie społeczności międzynarodowej na rzecz powstrzymania ludobójstwa i wspierania prawa międzynarodowego ukierunkowanego na zapewnienie bezpieczeństwa na świecie. Jednakże, zauważalne są praktyki geopolityczne przejawiające się w manipulowaniu 3 H. H a s s a n, Dimensions of the Darfur crisis and its consequences: An Arab perspective, http://estudies.alarabiya.net/content/dimensions-darfur-crisis-andits-consequences-arab-perspective, [9.02.2016]; por. M. S u l i m a n, Ethnicity from perception to cause of violent conflicts: the case of the Fur and Nuba conflicts in Western Sudan, CONTICI International Workshop, London, Centre for African Studies, 8–11 July 1997. �22 I. Uwarunkowania geopolityczne... nakreślaniem kontekstu w jakim pojawił się ten kryzys, przez co sytuacja ludzi w Darfurze pozostaje tragiczna4. Istotne są też uwarunkowania regionalne. Ze względu na powiązania sytuacji plemiennej Darfuru i Czadu, konflikt w Czadzie miał również wpływ na stan społeczny w Darfurze. W rzeczywistości, trzej prezydenci Czadu, a ostatnio Idriss Déby, weszli do pałacu N’Djamena przez Darfur. Alsayed Abdullah Abtar, pierwszy dowódca Frontu Wyzwolenia Darfuru, który wywołał bunt w 2003 roku, był jednym z liderów udanego ataku mającego miejsce w Darfurze w 1990 roku, a także doprowadził Idriss Deby do przejęcia władzy w Czadzie. Podobnie, konflikt w Sudanie Południowym, który jest często postrzegany jako walka wyzwoleńcza pod przewodnictwem zmarłego Johna Garanga, wpłynął na mieszkańców Darfuru. SLM wykroczyła do tego regionu z Republiki Środkowoafrykańskiej, aby wywrzeć większy nacisk na rząd w Chartumie. Element regionalny nadał nowego wymiaru konfliktowi w Darfurze, ponieważ m.in. spowodował ułatwienie uzyskania broń i zdobycia wiedzy jak się nią posługiwać oraz możliwość zawodowego przeszkolenia w tym zakresie5. Ze względu na niestabilność polityczną w krajach sąsiadujących z Sudanem, a szczególnie tych przylegających do Darfuru w zachodnim Sudanie obszary te służyły jako baza wojenna zastępcza. Uzbrojone milicje Czadu miały utrzymanie, wsparcie i możliwość rozmieszczenia żołnierzy w Darfurze. Siły rebelianckie Darfuru utrzymywały bliskie stosunki z rządem Czadu, który zapewniał im schronienie i broń. Prezydent Déby, który wywodzi się z plemienia Zaghawa, 4 C. F l i n t, Introduction to Geopolitics, New York 2006, s. 190–191; zob. A. C o b h a m, Causes of confl ict in Sudan: testing the Black Book, „European Journal of Development Research”, 17(2005), nr 3, s. 462–480. 5 M. P l a u t, Who are Sudan’s Darfur rebels?, May 2006; zob. V. Ta n n e r, J. Tu b i a n a, Divided they fall: the fragmentation of Darfur’s rebel groups, Geneva 2007. �1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze 23 był w stanie otwartej wojny z reżimem prezydenta Omara al-Baszira w Sudanie. Pod koniec stycznia 2008 roku rządzący reżim w N’Djamena był przedmiotem niszczącego ataku siły rebeliantów Czadu, którzy otoczyli prezydenta Deby w jego pałacu. Chociaż ta operacja wojskowa nie udała się ze względów wojskowych i logistycznych, jak też dlatego, że Francja opowiedziała się po stronie prezydenta Déby, to jednak relacje Czadu z Sudanem zostały skażone. Sudan, przykładowo, oskarżył rząd Czadu jakoby ten stał za nieudaną próbą ataku przeciwko Omdurmanu w maju 2008 roku, który został przeprowadzony przez siły JEM mające na czele Khalila Ibrahima6. Niestabilna sytuacja w Republice Środkowoafrykańskiej z kolei przyczyniła się do konfliktu zbrojnego, który rozprzestrzenił się w całym regionie aż do Czadu i Sudanu. Po tym jak Republika Środkowoafrykańska uzyskała niepodległość spod panowania Francji w 1960 roku, kraj ten cierpiał od kolejnych przewrotów zakończonych nadejściem Jean-Bédel Bokassa w 1965 roku. Panował on jako cesarz, dopóki nie został obalony przez wojska francuskie w 1979 roku. Najbardziej oczywiste cechy reżimu Bokassa to przyczynienie się do ułatwienia przemieszczania broni i powstańców poprzez Republikę Środkowoafrykańską do sąsiednich regionów. Warto zauważyć, że Libia odgrywa kluczową rolę w próbach uregulowania konfliktu w Darfurze oraz, że była gospodarzem procesu pokojowego. Libia apelowała także, więcej niż jeden raz, aby nie przekształcić kryzysu w Darfurze do rozmiaru międzynarodowego konfliktu politycznego7. 6 R. M a r c h a l, Chad-Darfur: How two crises merge, „Review of African Political Economy”, 33(2006), nr 109, s. 467–482; zob. M.J. B u r r, R.O. C o l l i n s, The long road to disaster in Darfur, Princeton 2006. 7 A widening war around Sudan, The proliferation of armed groups in the Central African Republic, http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/ docs/issue-briefs/HSBA-IB-05-CAR.pdf, [17.02.2016]; zob. S. H a n s o n, Sudan, Chad, and the Central African Republic, 2007, http://www.cfr.org/sudan/sudan-chad-central-african-republic/p12309, [7.02.2016] �24 I. Uwarunkowania geopolityczne... Nigeria również podjęła negocjacje pokojowe dla Darfuru, które miały miejsce w 2006 roku w Abudża. Również Erytrea dostarczała wsparcia logistycznego dla podejmowanych prób konsolidacji wszystkich stron. Egipt był również generalnie zainteresowany sprawami sudańskimi, ale jego rola nie wykracza poza wspieranie pozycji Sudanu i oczekiwanie pokojowego rozwiązania kryzysu. Egipska pozycja odzwierciedla oficjalne stanowisko krajów arabskich, które zostało wyrażone przez Ligę Arabską w sposób ogólny. Nie ma wątpliwości, że konflikt w Darfurze zmienił i konfiguracje, i relacje regionalne między sąsiadującymi krajami arabskimi i afrykańskimi. Każda partia regionalna stara się wpływać na wydarzenia tego konfliktu pod kątem własnych interesów8. 2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje społeczne w Afryce Próba identyfikacji i analizy skutków zmian klimatu może dostarczyć bardzo istotnej wiedzy. Wszak zmiany klimatu, mimo ewidentnych dowodów występowania efektu cieplarnianego i wysokiego prawdopodobieństwa jego antropogenicznego charakteru, są ciągle – niezależnie od odczuwalnych symptomów – zjawiskiem perspektywicznym. Odwołując się jednak do stylistyki stosowanej w czwartym raporcie9 Międzyrządowego Zespółu ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC)10 z 2007 roku można stwierdzić, że jest bardzo prawdopodobne, 8 A. N g w u b e, Nigeria’s Peace Keeping Role in Darfur, http://infinitypress. info/index.php/jsss/article/view/152, [17.02.2016]. 9 IPCC WGI Fourth Assessment Report, 2007, Switzerland, http://web.archive. org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf, [5.02.2016]. 10 Organizacja założona w 1988 przez dwie organizacje Narodów Zjednoczonych – Światową Organizację Meteorologiczną (WMO) oraz Program Środowisko- �2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje... 25 iż zmiana parametrów klimatu, takich jak temperatura, opady, geograficzny zasięg stref klimatycznych, będzie wpływała na warunki funkcjonowania systemów ekologicznych i systemów społecznych, a zarazem zmieniała te oba systemy. Próba identyfikacji zmian tych systemów i warunków ich funkcjonowania służy określeniu skutków zmian klimatu. Jest jednocześnie próbą określenia wrażliwości, podatności i adaptacyjności systemów ekologicznych i społecznych wobec zmian klimatu. Pojęcia wrażliwość i podatność jako terminy stosowane w nauce o stosunkach międzynarodowych zaproponowali Robert Keohane i Joseph Nye już w końcu lat siedemdziesiątych XX w. w odniesieniu do systemów społecznych. Wyzwanie, jakie niesie ze sobą perspektywa zmian klimatu, sprawiło, że terminy te zaczęto także odnosić do systemów ekologicznych. Potwierdzeniem tych żależności są raporty IPCC oraz literatura dotycząca problematyki zmian klimatu i ich społecznych konsekwencji11. Istnieje zgodna opinia co do tego, że wrażliwość i podatność poszczególnych regionów globu na zmiany klimatu jest zróżnicowana. Oznacza to także zróżnicowane skutki tych zmian. Regionem najbardziej podatnym na skutki zmiany klimatu jest Afryka, przede wszystkim ze względu na ubóstwo, liczne problemy i ograniczoną zdolność adaptacji.Tutaj bezpieczeństwo szczególnie dotkliwie może ucierpieć w wyniku zmian klimatu. Mogą one mieć tu negatywne konsekwencje dla lasów tropikalnych, bioróżnorodności, dostępu do wody, procesów erozji gleb oraz mogą powodować wzrost zachorowań. Szacuje się, że ograniczona zostanie produkcja żywności, a wzrost poziomu mórz stworzy zagrożenie dla wy Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) w celu oceny ryzyka związanego z wpływem człowieka na zmianę klimatu. Siedzibą organizacji jest Genewa. 11 M. P i e t r a ś, Globalny Problem Zmian Klimatu. Analiza Politologiczna, „Teka, Komisji Politologii i Stosunków Międzynarodowych”, 2010, nr 5, s. 28. �26 I. Uwarunkowania geopolityczne... zaludnionych obszarów przybrzeżnych. Zwiększy się powierzchnia obszarów suchych i półsuchych12. Jednakże sytuacja w zakresie zmian klimatycznych i ich skutków jest na tym kontynencie zróżnicowana. W Afryce Północnej, w warunkach intensyfikacji interakcji pomiędzy suszą, niedoborem wody, wzrostem liczby populacji, spadkiem produkcji żywności oraz ograniczonymi możliwościami politycznego rozwiązywania konfliktów, będzie wzrastała liczba i intensywność konfliktów. Zaś w pasie Sahelu coraz większe susze, niedobór wody i zbyt intensywna uprawa ziemi spowodują degradację gleb i mogą doprowadzić do utraty 75% ziem uprawny nawadnianych opadami. W tej strefie zmiany klimatu mogą dodatkowo obciążyć środowisko, którego charakterystyczną cechą jest funkcjonowanie wielu państw upadających. W konsekwencji możliwe jest pogłębianie się destabilizacji życia społecznego, natężenie procesów migracyjnych i konflików. Delta Nilu może być zagrożona zarówno podnoszeniem się poziomu morza, jak i zasalaniem gleby w obszarach rolniczych; w bieżącym stuleciu podnoszenie się poziomu morza może spowodować utratę 12–15% ziem uprawnych, a do roku 2050 jego skutki mogą dotknąć 5 mln osób. Już dziś zmiany klimatu mają bardzo duży wpływ na konflikt wewnątrz i wokół Darfuru13. W Rogu Afryki mniejsze opady i rosnące temperatury będą miały istotny negatywny wpływ na ten region, który jest wysoce podatny na konflikty. Z kolei w Afryce Południowej zmiany klimatu 12 Tamże; por. J. H o u g h t o n, Global Warming: The Complete Briefing, Cambridge 2009, s. 23. 13 Zmiany Klimatu a Bezpieczeństwo Międzynarodowe, Dokument Wysokiego Przedstawiciela i Komisji Europejskiej skierowany do Rady Europejskie, 14 marca 2008, http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/sede310308climatechange_/SEDE310308climatechange_pl.pdf, [6.02.2016]. �3. Geograficzna charakterystyka Sudanu 27 mogą dodatkowo zmniejszyć potencjał gospodarczy państw, które należą do najuboższych na świecie14. 3. Geograficzna charakterystyka Sudanu Sudan do niedawna był największym krajem w Afryce, obejmującym 2,5 miliona km2. Liczba ludności szacowana była na ok. 43 mln. Kraj ten graniczył z Egiptem, Erytreą, Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga, Republiką Środkowoafrykańską, Czadem i Libią. Głównym miastem była i jest stolica – Chartum, wraz z trzema częściami składowymi – Chartumem, Chartumem Północnym i Omdurmanem15. Najbardziej charakterystyczną cechą geograficzną Sudanu jest Nil – najdłuższa rzeka świata (6671 km, czyli 4145 mil długości). Od Jeziora Wiktorii w Afryce Środkowo-Wschodniej – Górski i Biały Nil płynie na północ przez Ugandę oraz Sudan Południowy i Północny, gdzie spotyka w Chartumie Nil Błękitny wypływający z Jeziora Tana w Etiopii. Od zbiegu Białego i Błękitnego Nilu połączone rzeki nadal płyną na północ do Egiptu i do Morza Śródziemnego. Ilość opadów w Sudanie obniża się od południa aż do północy, w południowej części kraju występuje sawanna parkowa i lesista przechodząca na granicy z Demokratyczną Republiką Konga w lasy tropikalne, a w bagna Sudd w części centralnej Sudanu Południowego. Na północ zaś od nich zielona sawanna parkowa przechodzi w coraz bardziej suchą sawannę krzaczastą i sahelską, półpustynie i pustynie Sahary. Kraj jest w większości równinny, choć urozmaicają go wyżyny i górskie formacje na granicy z Ugandą, M. P i e t r a ś, art. cyt. s. 34, zob. S. M c G i n n e s s, Climate Change and The Kyoto Protocol, London 2001, s. 3. 15 Sudan: Maps, History, Geography, Government, Culture, http://www.infoplease.com/country/sudan.html, [16.02.2015]. 14 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 28 Etiopią, nad Morzem Czerwonym i w południowym Kordofanie oraz na zachodzie w Farfurze16. Sudan Północny rozciąga się od granicy z Egiptem aż do bagien Suddu, składa się z dwóch odrębnych części: pustyni i doliny Nilu. Na wschód od rzeki leży Pustynia Nubijska, a na zachód Pustynia Libijska. Są one podobne pod względem krajobrazowym – kamienne, z piaszczystymi wydmami. Nie ma tam praktycznie żadnych opadów. Na Pustyni Nubijskiej nie ma też oaz. W zachodniej części występują wodopoje, takie jak Natrun, gdzie poziom wód gruntowych sięga powierzchni. Wodopoje te przybierają postać dołków, które dostarczają wodę na potrzeby Nomadów i patroli administracji. Są to niewystarczające źródła wody – zbyt skąpe, aby mogła osiedlać się tam ludność. Problem deficytu wody jest kluczowym problem w Sudanie. Przez pustynię przebiega Dolina Nilu. Po obu stronach rzeki, mniej więcej na szerokość dwóch kilometrów występują łęgowe pasy ziemi odpowiednie do zamieszkania i uprawy ziemi. Warunki na tym terenie zależą od powodzi występujących w ciągu roku17. Zachodni Sudan jest ogólnym terminem opisującym obszary położone na zachód od Nilu, takie jak prowincja Kordofan i przede wszystkim interesujący nas tu Darfur. Teren ten obejmuje 850 000 km2. Tradycyjnie został on uznany za jeden z wewnętrznych regionów Sudanu. Charakterystyczną cechą całego tego ogromnego obszaru jest brak zbiorników wodnych i strumieni. Ludzie i zwierzęta nie mają zapewnionych stałych źródeł wody. W związku z tym zaludnienie tego obszaru jest słabe i nierównomierne. Darfur Zachodni jest wyżynny i zdominowany przez The Geography of the Middle East, http://teachmiddleeast.lib.uchicago.edu/ foundations/geography/essay/essay-01.html, [25.06.2014]. 17 S. A l - S h a m i, Dirasat fa jughrafiat alssudan almuasalat walttatawwur alaiqtisadaa fa alssudan (Badania geograficzne Sudanu – transport i rozwój gospodarczy w Sudanie), Kair, 1959, s. 2–7. 16 �3. Geograficzna charakterystyka Sudanu 29 wulkaniczny masyw Dżabal Marra (Jabal Marrah) wznoszący się 900 m n.p.m. Jest to główny obszar wodonośny w tej części kraju, skąd pozyskuje się wody z Dżabal Marra i wykorzystuje dla potrzeb ludności. Darfur Zachodni jest przeciwieństwem północnych i wschodnich krańców Darfuru18. Występują tutaj półpustynie z niewielką ilością wody dostarczanej z okresowych rzek i strumieni znanych jako wadis lub khor albo wykopanych studni, które podczas zimowych miesięcy wysychają. W północno-zachodnim Darfurze, na pograniczu z Czadem znajduje się dość niezwykły region zwany Dżizzu (Jizzu), gdzie zimą sporadycznie występują opady z chmur przygnanych wiatrem z krajów basenu Morza Śródziemnego, co zapewnia możliwość wypasu w styczniu lub nawet w lutym. Natomiast w środkowej części Darfuru i Kordofanu, w strefie sawanny sahelskiej występuje strefa wydm utrwalonych (generalnie porośniętych roślinnością), zwana goz, charakteryzująca się w okresie deszczowym kroczącą pokrywą trawy. Można tu też spotkać zbiorniki retencyjne (hafir19), gromadzące w okresie deszczów spływającą z większego obszaru wodę. Rzeźba terenu w zachodnim Sudanie jest unikalna. W południowo-wschodniej części Kordofanu, w centrum kraju umiejscowione są Góry Nubijskie (Dżabal Nuba), wznoszące się stromo i nagle przechodzące w równinę. Wiele wzgórz występuje tu pojedynczo i rozciąga się na powierzchni zaledwie kilku kilometrów kwadratowych. Istnieje też kilka dużych wzgórz i dolin. A. d e Wa a l, Famine that kills: Darfur, Sudan, Oxford 2005, s. 36. Jest to zwykle sztuczny otwarty zbiornik przeznaczony do magazynowania wody deszczowej spływającej z większego obszaru za pośrednictwem systemu kanałów. Hafiry są zwykle budowane tam, gdzie jest z jednej strony wystarczająco dużo opadów, a z drugiej nie ma wody podziemnej. Zbiornik jest zwykle na tyle duży, aby zaspokoić potrzeby mieszkańców wsi i ich żywego inwentarza na cały sezon. Jest otoczony wałami ziemnymi i chroniony przez ogrodzenie z drutu kolczastego. 18 19 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 30 Kolejnym ważnym regionem Sudanu jest region wydobycia gliny, wykorzystywanej w budownictwie i produkcji ceramiki. Ciągnie się on na wschód od Gór Nubijskich do granicy Etiopii, przerywa go tylko pasmo górskie Ingessana. W centralnej części kraju na równinach między Nilem Błękitnym a Białym leży Al-Dżazira (Jazirah, po arab. wyspa, a także półwysep). Jest to główny obszar uprawy bawełny w Sudanie, z której dochody stanowią ponad połowę zysku z eksportu20. Na wschód od Nilu i na północ od Chartumu, między Nilem Błękitnym a rzeką Atbara, znajduje się półpustynny, równinny obszar zwany al-Butana, dobry do wypasu bydła, owiec i kóz. Na wschód od al-Butana jest obszar geologiczny zwany Qash Delta. Była to pierwotnie depresja, która została następnie wypełniona piaskiem i mułem naniesionymi przez powódź z rzeki Qash. Obszar ten jest porośnięty murawami i korzystny dla upraw z uwagi na zaopatrzenie w wodę. Drzewa i krzewy tworzą tu dobre warunki dla wypasu wielbłądów. Występujące tu urodzajne wilgotne gleby stanowią bogactwo tego obszaru i są bardzo korzystne dla uprawy roślin, w tym także bawełny. Na północy od rzeki Qash znajdują się trudne do zamieszkania tereny. Są to obszary chłodniejsze od otaczających je terenów, różnice te widać zwłaszcza w upalne lato w Sudanie. Jest tu dużo wzgórz. Poniżej nich rozciąga się równina Morza Czerwonego o szerokości od około dwudziestu czterech kilometrów w pobliżu granicy z Egiptem do około pięćdziesięciu sześciu kilometrów na południu w pobliżu Tokar. Równina nadbrzeżna jest sucha i obejmuje nieużytki. Charakterystyczne są tu skały i rafy koralowe. W Sudanie Południowym przepływający tam Nil Biały rozlewa się tworząc największe na świecie obszary bagienne Sudd, stanowiąc A. H a g a r, Albud alsiasi li asraa algabali fi Darfur (Polityczny wymiar konfliktu plemiennego w Darfurze), Chartum 2005, s. 25–27. 20 �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 31 potężny kraj jezior, lagun i roślin wodnych, których obszar przekracza 30 000 km2. Jest to wielkość porównywalna przykładowo z obszarem Belgii. Wody te również tworzą teren zalewowy znany jako toic. Możliwy jest tu wypas bydła, kiedy woda wraca do stałego poziomu21. Tereny występujące na południe i na zachód od Suddu określane są Żelazną Wyżyną (Dżabal al-Hadid). Nazwa pochodzi od występujących tam gleb laterytowych. Wzdłuż strumieni wodnych rosną lasy galeriowe, które biorą początek z równikowych lasów tropikalnych i rozciągają się w głąb Demokratycznej Republiki Konga. Na wschód od Dżabal al-Hadid i Dżabal al-Bahr wznoszą się góry Imatong, Didinga i Dongoto o wysokościach do ponad 3 tys. metrów. Podnóże pasma górskiego rozciąga się wzdłuż granicy Sudanu z Ugandą. Góry te stanowią przeciwieństwo do wielkich równin na północy Sudanu, które dominują w ukształtowaniu powierzchni tego kraju22. 4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych na konflikt w Darfurze Istnieje bardzo silny związek pomiędzy degradacją ziemi, pustynnieniem a konfliktem w Darfurze. Gwałtowny wzrost populacji oraz niekorzystne zmiany środowiskowe stworzyły warunki dla rozwoju konfliktu, który dodatkowo był pogłębiany przez walki polityczne, plemienne czy etniczne. Można zaobserwować na tym przykładzie w jaki sposób czynniki ekologiczne mogą powodować tragiczne w skutjach podziały społeczne. Nie ma cienia wątpliwości, że głód w latach1984–85 i związane z nim przemieszczenia Tamże, s. 21; por. S. A l - S h a m i, Alssudan dirasat jughrafia (Sudan badania geograficzne), Alexandria, s. 102. 22 Tamże, s. 21–25; zob. H. A l i, Darfur’s Political Economy: A quest for development, New York 2015. 21 �32 I. Uwarunkowania geopolityczne... ludności są ważnym wydarzeniem w najnowszej historii Darfuru i są powiązane z późniejszymi wydarzeniami wojennymi w tym regionie. Warto dokonać identyfikacji przyczyn i skutków takiego przebiegu zdarzeń23. Bezpośrednią przyczyną głodu w latach 1984–1985 była wyjątkowo ciężka trwająca od dwóch lat susza. Wartym zastanowienia się jest też, co ową suszę spowodowało, czy była ona skutkiem globalnego ocieplania się. Suszę lat 1983–1985 poprzedziły duże wahania klimatyczne. Miało tu miejsce cykliczne przeplatanie się lach suchych i mokrych a ten okres był trzecim z kolei tak suchym od roku 1900. Zaznaczyć należy, że od początku XX wieku każdy kolejny okres deszczowy było mniej mokry niż poprzedni. Archeologiczne dowody wskazują, że region ten podlega stopniowemu wysychaniu w ciągu wieków. We wcześniejszych okresach obszary te były bardziej dogodne dla człowieka, a obecnie są całkowicie jałowe. Są tu pozostałości starożytnych pałaców, również miały tu miejsce uprawy szeregowe, jednak teraz obszary te są zbyt suche do podtrzymywania życia. Zaghawa mają takie powiedzenie, że „świat umiera od północy”. Powiedzenie do nawiązuje do zjawiska wysuszania się ich terenów i konieczności poszukiwania terenów zielonych, dogodnych na pastwiska, na południu24. Widząc zakres przesuszonych terenów, rozprzestrzeniający się nadal, obserwując wycinanie lasów na opał, można wyciągnąć wniosek, iż również działalność człowieka przyczynia się do degradacji darfurskiego środowiska. Komisja kontynuuje zrobić tak miliony osób wysiedlonych zależeć drewna na opał i mieszkań. Ta 23 A. d e Wa a l, Is Climate Change the Culprit for Darfur?, 2007, http:// africanarguments.org/2007/06/25/is-climate-change-the-culprit-for-darfur/, [28.03.2015]. 24 Tamże; zob. M. N o t a r a s, Does Climate Change Cause Conflict?, United Nations University, 2009, http://ourworld.unu.edu/en/does-climate-change-cause-conflict, [20.03.2016]. �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 33 destrukcja jest bardziej konsekwencją zwichnięcia i przemieszczenia niż przyczyna tego, że jest to wskaźnik tego, jak obecny kryzys stawia dalsze obciążenie dla środowiska. Rekonstrukcja wsi Darfuru po konflikcie został rozwiązany wprowadzi dalsze ograniczenia na dostawy drewna regionu. Jeden fakt jest niezaprzeczalny – na zmiany klimatyczne i środowiskowe czynnik ludzki ma znacznie większy wpływ niż w przeszłości. Darfur jest obecnie domem dla wielu innych ludzi co nie pozostaje bez wpływu na środowisko. W 1956 roku liczba ludności wynosiła 1,3 miliona. Obecnie jest to ponad 7 mln25. Powstaje pytanie, czy zmiany klimatyczne spowodowały bezpośrednio konflikt w Darfurze? Najsilniejszym argumentem tej hipotezy byłoby to, że grupy dotknięte obniżeniem się poziomu opadów, przemieściły się na inne, bardziej wilgotne obszary regionu, a tym samym doszło do konfliktu. Migracja bywa powodowana strachem przed zubożeniem i głodem, ale nie zawsze jest wynikiem wizji rzeczywistego głodu. Ludność chce przystosować się do zmian klimatycznych, co jest kluczowym czynnikiem migracji. Przykładowo, niektórzy zamożniejsi arabscy koczownicy przemieszczają się dalej na południe nie dlatego jakoby byli zagrożeni, ale dlatego, że powoduje nimi chęć wykorzystania nowych pastwisk na tamtych terenach. Podobnie było w 1970 i 1980 roku, kiedy nastąpiło przesiedlenie na dużą skalę ludności Zaghawa. Migracja ta miała miejsce głównie podczas opadów, kiedy miały miejsce lepsze, korzystniejsze lata, a zmalała w czasie głodu. Migranci były bowiem bardzie przedsiębiorczy i gotowi do podejmowania dzialań kiedy nie byli tak mocno dotknięci biedą niż ludność w poczuciu niebezpieczeństwa, kiedy konieczne Tamże; por. M.B. B u r k e, E. M i g u e l c, S. S a t y a n a t h d, J.A. D y k e m a e, D.B. L o b e l l b, Warming increases the risk of civil war in Africa, „Pnas”, 106(2009), nr 49, http://i.unu.edu/media/ourworld.unu.edu-en/article/1129/ Warming-increases-the-risk-of-civil-war-in-Africa1.pdf, [28.03.2015]. 25 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 34 było przemieszczanie się na południe jako ucieczka od głodu. Te przemiany w zdobywaniu środków utrzymania i użytkowania gruntów wystąpiły na skalę, która nie miała precedensu w historii Darfuru, tylko dlatego, że populacja jest teraz o wiele większa niż w przeszłości. Wszelkie zmiany tej skali mogą powodować spory i konflikty i są one nieuniknione w każdym dynamicznym społeczeństwie26. Jednak dwa względy przemawiają przeciwko przyjęciu prostej zależności przyczynowo-skutkowej w odniesieniu do gwałtownych konfliktów z ostatnich kilku lat. Jednym z nich jest przesunięcie w czasie: początkowe migracje na południe wystąpiły ponad 30 lat temu, ale problem przemocy na dużą skalę jest znacznie bardziej współczesny. W wyniku migracji etnicznie odrębne populacje znalazły się w bliskim sąsiedztwie, w okolicznościach, które łatwo mogły doprowadzić do konkurencji i roszczeń. Już w 1986 roku zauważono, że kwestia tego, kto jest właścicielem gruntu była bardzo ważna i wokół niej dochodziło do powstania wrogich postaw. Rozstrzygania kwestii własności było równie ważne dla wszystkich stron, też dla Zaghawa we wschodnim i południowym Darfurze. Było wiele punktów zapalnych powodujących nieporozumienia, ale minęło wiele lat zanim konflikt stał się gwałtowny. Ostatecznie można stwierdzić, że czynniki, które doprowadziły do wybuchu przemocy były kombinacją manipulacji politycznej i militaryzacji administracji wiejskiej27. Drugim czynnikiem jest to, że są inne migracje charakteryzujące się przemocą. To była migracja z Czadu do Darfuru, jak i migracje innych Arabów z koczowniczych grup arabskich z dalszego zachoTamże; zob. C. H a v e, Africa and Climate Change, United Nations University, 2008, http://ourworld.unu.edu/en/africa-and-climate-change/, [28.03.2015]. 27 Tamże; zob. C. We b e r s i k, What Will Climate Change Mean for Human Security?, University of Agder, 2010, http://ourworld.unu.edu/en/what-will-climate-change-mean-for-human-security, [8.02.2016]. 26 �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 35 du. Pierwsze wojny w Darfurze (w latach 1987–1989 i 1994–1998) były bezpośrednio spowodowane przez napływ pasterzy wielbłądów z Czadu. Dobrze uzbrojeni i zazwyczaj nie zważający na darfurskie tradycje byli odpowiedzialni za nadmiar przemocy. Przybyli oni ze względów politycznych, a nie ekologicznych czy klimatycznych. Dziś można usłyszeć, że wielu przesiedleńców liderów społeczności w Darfurze twierdzi, że mogą znaleźć sposobu na zgodne życie razem z historycznymi darfurskimi Arabami, a będzie trudniej to zrobić z nowo przybyłymi28. Powodem, dla którego migracje doprowadziły do przemocy był zły rząd. Kolejne rządy doprowadziły do upadku jedynej formę lokalnego systemu administracyjnego i sądowego, tzw native administracja i nie zastąpiły jej niczym innym. Kryzys udałoby się powstrzymać tworząc bezstronne struktury państwowych, ale nie poprzez wspieranie bojówek i zbrojne kontrolowania Darfuru, bo to jedynie zaostrza problem. Jak wspomniano wczesniej, wielu członków tych milicji nie bylo pochodzenia sudańskiego. To co najbardziej potrzebne Darfurowi od 1970 roku, to taka forma rządów, przy której można by zaradzić problemom wynikającym z konieczności adaptacji Darfuru do ich zmieniającego się środowiska. Potrzebne są instytucje do zapobiegania i rozwiązywania konfliktów, w celu zapewnienia efektywnego gospodarowania zasobami naturalnymi, oraz w celu zapewnienia, że środki na rozwój zostały wykorzystane sprawiedliwie i w sposób zrównoważony. Jednak, to czego Darfur doświadcza to było coś wręcz przeciwnego. Kolejne rządy nie wykazywały żadnego zainteresowania dobrem ludzi i zadbaniem o bezpieczeństwo, a niezadowolenie starały się tłumić poprzez manipulację i represji. J. Tu b i a n a, The Chad-Sudan Proxy War and the ‘Darfurization’ of Chad: Myths and Reality, Small Arms Survey, HSBA Working Paper,Geneva, Switzerland, 2007 r., http://tamlyn-serpa.com/images/Chad_Sudan.pdf, [18.02.2016]. 28 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 36 5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna w Darfurze Region Darfuru leży na dalekim zachodzie Sudanu, rozciąga się od 16 do 10 stopnia szerokości geograficznej północnej i od 22 do 27 stopnia długości geograficznej wschodniej, osiągając łączną powierzchnię 549 000 km2. Jego zachodnia granica stanowi zarazem granicę Sudanu z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską. Szacunkowa liczba ludności wynosi ponad 7 mln osób. Warunki klimatyczne i przyrodnicze w Darfurze Północnym są podobne do pasa ekologicznego sawanny suchej będącej częścią strefy Sahelu w Afryce, wyróżniającego się pod względem przyrodniczym i topograficznym. Sahel (w języku arabskim „wybrzeże”) to wąskie pasmo przejściowe między pustynią a sawanną drzewiastą, które rozciąga się na całej szerokości Afryki, od Senegalu na zachodzie do Morza Czerwonego w Sudanie na wschodzie. Sahel posiada klimat półsuchy, gdzie pora sucha trwa osiem do jedenastu miesięcy w roku, a w jego krajobrazie wyróżniają się baobaby, drzewa akacjowe i rzadkie pokrywy traw ukształtowane w okresie ostatniego półwiecza. Teren ten podlega nadmiernej erozji gleby spowodowanej zarówno naturalnymi fluktuacjami klimatycznymi, jak i nadmiernym wypasem i rolnictwem29. Górski obszar wulkaniczny Dżabal Marra, położony w centralnej części regionu z najwyższym szczytem o wysokości 3071 metrów n.p.m., obejmuje powierzchnię tysiąca metrów kwadratowych. Oddziela obszary górskie na zachodzie od nisko położonych obszarów na wschodzie. Podczas gdy zachodnie regiony charakteryzują się podatnością gleb na erozję, wschodnie obszary są pokryte grubą glebą piaszczystych wydm utrwalonych goz. Według badań naukoH. P o r t o, Alathar albiyiyat lilhrub walnnizaeat (Skutki środowiskowe wojen i konfliktów), http://www.afedmag.com/web/ala3dadAlSabiaSections-details. aspx?id=512&issue=&type=2&cat=[19.05.2014]. 29 �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 37 wych, gleby z podnóża Dżabal Marra pokryte są grubą warstwą osadowego popiołu wulkanicznego, który jest bardzo dogodny do upraw rolniczych, ale ma jednocześnie duże skłonności do erozji i tworzenia głębokich wąwozów. Ludzie z grupy etnicznej Fur zajmowali się przez całe wieki uprawami tych ziem30. W północnej i południowej części regionu panuje gorący i suchy klimat, a w południowej dodatkowo pustynny. Suche, bardzo ciężkie powietrze uniemożliwia nawet prawidłowy wzrost drzew, a tym samym powoduje poważny niedostatek wody w północnym Darfurze i przyczynia się do narastającego problemu ekologicznego na tym obszarze. Jeżeli przyjrzymy się mapom pokazującym poziom opadów w tym regionie Sudanu, to w obszarze Dżabal Marra (wyspie wody deszczowej) poziom ten wynosi od 600 do 1000 mm rocznie. Jest to poziom wystarczający do uprawy ziemi bez sztucznego nawadniania. Dla porównania, na sąsiednich nizinach średnie opady roczne wynoszą w granicach od 200 do 500 mm. Deszcz w porze deszczowej zaczyna padać w kwietniu, a kończy w październiku. Oba te obszary – wilgotny i suchy – charakteryzują się dużą zmiennością opadów w dwóch wymiarach: przestrzennym i czasowym. W sierpniu spada połowa z rocznych średnich opadów, z czego jedna czwarta opadów rocznych spada zaledwie w ciągu pięciu dni31. Sposoby użytkowania gruntów w przeszłości były dostosowane do tych ogromnych wahań poziomu opadów. Ale duży wzrost liczby ludności, wielkości gospodarstw, wykorzystania zwierząt gospodarskich, rozbudowy mechanizacji rolnictwa w ciągu ostatnich czterech dekad spowodowały, że wszystkie regiony stały się podatne na M. S u l i m a n, Civil war in the Sudan: From ethnic to ecological conflict, „The Ecologist”, 23(1993), nr 3. 31 S. A w o k, E. M o h a m e d, H. Ta h i r, Prospects of Community Forestry in Jebel Marra Area, Greater Darfur State, Sudan, „Journal of Natural Resources and Environmental Studies”, 1–2(2013), s. 19–24. 30 �38 I. Uwarunkowania geopolityczne... degradację ekosystemów na bardzo szeroką skalę. Środowisko tego regionu jest wyniszczane z wielu powodów: prowadzonych starć zbrojnych, trwających krwawych konfliktów, zachodzących zmian klimatycznych i innych działań niszczących środowisko naturalne32. 1.5. Degradacja ekologiczna jako przyczyna konfliktu w Darfurze Najnowsze badania wskazały, że degradacja ekologiczna może działać jako przyczyna występowania przemocy. Większość badań i doniesień medialnych na temat przyczyn obecnego konfliktu w Darfurze jest zogniskowana na ekologicznej degradacji i etniczności. Wydłużony okres suszy, a tym samym powiększenie się terenów pustynnych, spowodowały przemieszczenie się północnych plemion Darfuru na jego południowe tereny. Te północno-południowe ruchy grup koczowniczych są obwiniane za intensyfikację zubożenia lokalnych zasobów naturalnych, a w konsekwencji konfrontacje rolników miejscowych z rolnikami osiadłymi w wyniku przemieszczenia. Należy zauważyć, że konkurencja pomiędzy tymi dwoma grupami rolników była kluczowym powodem występowania konfliktów na terenie Darfuru w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci. Pierwszy taki konflikt odnotowany został w historii Darfuru w 1932 roku pomiędzy plemionami Kababish a Berti oraz Kawahla a Medoub. W ostatnich trzech dekadach Darfur był miejscem co najmniej 40 podobnych konfliktów33. Chociaż argument o degradacji środowiska jest ważny w przypadku plemiennych konfliktów i sporów, to jednak nie jest wy32 M. A b d u l - J a l i l, The dynamics of customary land tenure and natural resource management in Darfur, „Land Reform”, 2006, nr 2, s. 9–23. 33 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan and the making of the Darfur tragedy, conflict prevention and development co-operation in Africa: a policy workshop, NEPAD & regional integration division United Nations Economic Commission for Africa, s. 12. �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 39 starczający, by wyjaśnić powody obecnego konfliktu w tym regionie. Ograniczenia w rozwiązywaniu tego konfliktu, trudności ze znalezieniem odpowiednich mechanizmów do opanowania obecnej sytuacji wskazują na przyczyny bardziej techniczne niż ekonomiczne czy polityczne. W takim przypadku istotne problemy gospodarcze, państwowe i polityczne zostały pominięte. Pozostało jednak ważne pytanie związane z zasobami naturalnymi Darfuru w zakresie ziemi, pastwisk i wody34. Wielu innych badaczy wskazuje, że konflikt ten jest typowym konfliktem etnicznym o podłożu rasowym pomiędzy Afrykanami a Arabami35. Istnieje jednak wiele przesłanek i faktów budzących wątpliwości co do prawdziwości tej tezy. Po pierwsze, historycznie różne grupy etniczne zamieszkujące terytorium Darfuru, mimo posiadanych na swój temat stereotypów i uprzedzeń zazwyczaj żyły w pokoju, a pochodzenie etniczne, czy też rasowe, dopiero od niedawno stało się czynnikiem konfliktów na większą skalę. Przykłady to: konflikt między Ma’alia a Rezeigat w 1968 roku, czy konflikt między Arabami Abbala (np. Rezeigat) północnego Darfuru i Beni Halba z Południowego Darfuru, konflikt między Ta’aisha a Salamat oraz konflikt między Gimir i Fellata. Wszystkie one miały miejsce w 1970 roku. Aby potwierdzić tę tezę, zbadano 40 konfliktów plemiennych i sporów, które zaszły w regionie Darfuru w latach 1970–2000. Wyniki przedstawiono na wykresie 1, które wyraźnie wskazują, że w latach 1970–2000, konflikty i spory między samymi Arabami (tzn. różnymi plemionami arabskimi) były dominujące w regionie Darfur i stanowiły ok. 49% ogólnej liczby wszystkich konfliktów, a konflikty pomiędzy grupami etnicznymi afrykańskiego pochodzenia i plemionami pochodzenia arabskiego M. S u l i m a n, Resource access: a major cause of armed conflict in the Sudan: the case of the Nuba mountains, Washington 1989, s. 10–14. 35 K. F u k u i, J. M a r k a k i s, Ethnicity and conflict in Horn of Africa, London – Athens 1994, s. 40–45. 34 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 40 stanowiły zaledwie ok. 31% wszystkich konfliktów. Co więcej, konfliktów pomiędzy samymi afrykańskimi plemionami i grupami etnicznymi było około 20% wszystkich konfliktów36. Wykres 1. Natura plemiennych konfliktów i sporów w regionie Darfur w latach 1970–2000 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% AFR/ARA ARA/ARA AFR/AFR Źródło: Eltigani Seisi M. Ateem: Conflict prevention and development co-operation in Africa: a Policy workshop, United Nations Economic Commission for Africa, s. 13. Jak wskazał Victor Tanner37, granice etniczne w Darfurze są płynne i elastyczne z trzech głównych powodów38: Y.S. Ta k a n a, Report on the tribal conflict in Darfur, Khartoum 1997, s. 25–30. 37 Victor Tanner współpracował z populacjami dotkniętymi wojną w Afryce, na Bliskim Wschodzie i na Bałkanach, zarówno jako pracownik pomocy i badacz, od ponad dwudziestu lat. W 1988 roku mieszkał i pracował w Darfurze, a od 2002 roku prowadzi badania terenowe na temat lokalnej dynamiki społecznych i politycznych w konfliktów w Darfurze, odwiedzając wiele części Darfuru i wschodniego Czadu. 38 V. Ta n n e r, Rule of lawlessness: Roots & repercussions of the Darfur crisis, Inter Agency Report, The Sudan Advocacy Coalition, 2005, s. 13. 36 �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 41 – Mieszkańcy Darfuru mają silne poczucie tożsamości „bycia Darfurczykami”. – Istnieje długa historia współpracy politycznej, gospodarczej i społecznej ludów Darfuru w przeszłości tworzących własne państwo. – Mniejsze grupy z czasem łączyły się w większe i ten proces asymilacji dominujących grup nadal trwa. Ponadto trwają również starcia między niektórymi plemionami arabskimi w południowym Darfurze, a w największym stopniu pomiędzy Arabami Aballa i plemieniem Tarjam, z których oba były inicjatorami powstania milicji dżandżawidów. Znacząca jest też konfrontacja między Arabami Abbala (hodowcy wielbłądów) a Arabami z grup Baggara (pasterze bydła) w zachodnim Darfurze, co ostatecznie powinno obalić pogląd, że konflikt ma charakter etniczny. Określenie charakteru konfliktu wiąże się też z oceną reakcji i interwencji politycznej w rozwiązanie konfliktu i utrzymanie pokoju. Z uwagi na działania, jakie stosuje ONZ i AU w rozmowach pokojowych, można uznać polityczny charakter tego konfliktu39. Należy wskazać, że natura plemiennych konfliktów w regionie Darfuru przechodzi z poziomu konfliktów o niskiej intensywności do bardziej typowych konfliktów etnicznych o średniej lub wysokiej intensywności. To zjawisko powstawania konfliktów na terenie Darfuru jest nowe. Prawdopodobnie pierwszy konflikt, który został zidentyfikowany jako etniczny, miał miejsce w 1987 roku. Ale nawet wtedy duże plemiona arabskie Południowego Darfuru nie były stroną konfliktu. W tym zakresie Rex Seán O’Fahey40 wskazuje, E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 14; zob. S. Wa g n e r, Understanding complexity in Darfur: Implications for U.S. foreign policy, Ohio 2008. 40 R. O ’ Fa h e y, UNICEF, 2003. 39 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 42 że etnizacja konfliktu postępuje od momentu dojścia do władzy obecnego rządu wywodzącego się z Islamskiego Frontu Narodowego (National Islamic Front, NIF), który jest nie tylko islamski, ale także i arabski, poprzez zamach stanu w 1989 roku. Kolejne etapy konfliktów podzielono na dwa okresy. Okres 1970–1989 to nasilenie konfliktów pomiędzy plemionami arabskimi a plemionami pochodzenia afrykańskiego. Natomiast okres 1990–2000 wskazuje na jeszcze większą intensyfikację, w porównaniu do poprzedniego okresu, powstawania nowych konfliktów między grupami pochodzenia afrykańskiego a plemionami arabskimi. Wskaźnik ten jest większy o 170%41. Jest prawdą, że zachodząca w Darfurze degradacja ekologiczna w wyniku ruchów grup koczowniczych, nadmierny wypas, konkurencja o zasoby naturalnepodsycały przyczyny kolejnych konfliktów i sporów między nomadami a rolnikami, jednak wyobrażenie, że czynniki te były głównymi przyczynami obecnego konfliktu w Darfurze, jest nieprawdziwe. Podobnie jak wyjaśnienie obecnego konfliktu konkurencyjnością zasobów naturalnych i pochodzeniem etnicznym. W ten sposób pomniejsza się znaczenie politycznych i społeczno-gospodarczych problemów kraju i osłabia zdolność do zajęcia się najważniejszymi przyczynami konfliktu. Poza tym przedstawianie konfliktu w ten sposób wobec społeczności międzynarodowej spowodowało spóźnioną reakcję i pomoc humanitarną42. Dlatego za główną przyczynę uznałem w niniejszej pracy marginalizację gospodarczą oraz polityczną regionu, a nie akumulację etnicznych sporów między plemionami arabskimi a tutejszymi ludami pochodzenia rdzennie afrykańskiego o zasoby – głównie ziemię i wodę. 41 42 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 15. Tamże, s. 16. �6. Geograficzna specyfika Darfuru 43 6. Geograficzna specyfika Darfuru Pod względem geograficznym można podzielić Darfur na cztery główne obszary: północny obszar półpustynny, Dolina Ozum, południowe równiny gliniaste i obszar wokół Dżabal Marra. Północny obszar półpustynny Obszar ten składa się ze stoków i gór oraz rozpościerających się dolin, rosną tu drzewa i krzewy, które zapewniają dobre miejsca na pastwiska. Średnia liczba opadów deszczu na tym obszarze jest mniejsza niż 10 mm w roku, co wystarcza do nawadniania pastwisk, ale nie wystarcza do nawadniania upraw. W północno-wschodniej części tego obszaru znajduje się góra Midob, pośród innych wzgórz wulkanicznych, pierwotnie oddzielonych od siebie przez kilka małych dolin. Wysokość góry Midob to około 1829 m. Żyją tam grupy ludów koczowniczych lub półkoczowniczych, ich utrzymanie zależy przede wszystkim od hodowli wielbłądów. Przemieszczają się na południe, aż do wielkich dolin w Darfurze Zachodnim, takich jak Dolina Ozum i Wadi Barry, gdzie woda jest dostępna w porze suchej. Przebywają również na północy, w regionie piaszczystych gleb, gdzie po deszczu w obszarze zwanym Al-Dżadzu pojawia się trawa, która pozostaje zielona aż do grudnia i nadaje się do wypasu wielbłądów bez potrzeby posiadania dodatkowej wody43. Ziemia zamieszkana przez Fur Leży ona między 14,30 a 12 stopniem szerokości geograficznej na północy. Ludność w tym regionie prowadzi stabilne życie oparte na pracy w rolnictwie. Na tych terenach średnia opadów to 12 mm na rok. Podobnie jak i w zachodniej części Dżabal Marra, występuje Tamże; por. O. S u l i m a n, The Darfur Conflict: Geography or Institutions?, Taylor & Francis 2010, s. 120–142. 43 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 44 tu wiele nawodnionych dolin zapewniających stałe źródła wody. Obszar ten jest jednym z największych terenów zamieszkanych przez plemiona Fur. Ludność ta osiedlona jest w wioskach wzdłuż brzegu doliny, a najważniejsze doliny w obszarach Fur to dolina sezonowej rzeki Ozum, która zasilana jest przez wiele strumieni okresowych niedaleko miasto Zalingei, około 50 km na zachód od Dżabal Marra44. Dolina rozciąga się na około 50 km, następnie spotyka się z doliną rzeki Barry w Mornei, po czym 600 km dalej obie rzeki wpadają razem do jeziora Czad. Dolina Ozum zwykle wypełnia się wodą w porze deszczowej pomiędzy kwietniem a wrześniem. Po ustaniu deszczy, powoli wysycha w styczniu, a woda staje się płytka na głębokość mniejszą niż 0,9 m. Dostępność do wody jest prawdopodobnie jedną z najważniejszych przyczyn obecnego konfliktu w Darfurze pomiędzy półkoczowniczymi grupami półpustyni na północy a osiadłymi plemionami rolniczymi zamieszkującymi żyzne tereny w centralnej części Darfuru45. Południowe gliniaste równiny Rozciągają się one od 12 do 10 stopnia szerokości geograficznej północnej, na południu do granic prowincji Bahr al-Ghazal. Region ten pokryty jest w większości przez gęste krzewy rosnące na gliniastych glebach. Charakteryzuje się dużą ilością opadów do 500 mm rocznie. Żyją tu pasterskie plemiona Baggara, które spędzają zimę na obrzeżu Bahr al-Ghazal, a następnie w porze deszczowej wędrują ze swoim bydłem na północ do ziemi Fur, co jest kolejnym powodem starć między rolnikami oraz plemionami Fur i Baggala46. M. M o h a m m a d e e n, H. A h m e d, Alagaleem aljafaa (Suche regiony), Riyadh 1985, s. 124–130. 45 Tamże. 46 Tamże; zob. także: J. Va i l, Jebel Marra, a dormant volcano in Darfur Province, Western Sudan, „Bulletin Volcanologique”, 36(1972), z. 1, s. 251–265. 44 �6. Geograficzna specyfika Darfuru 45 Część centralna Dżabal Marra Masyw górski Dżabal Marra dzieli region na dwie połowy. Stanowi on granicę między zlewniami Nilu i jeziora Czad. Południowy Darfur leży w strefie objętej wpływem trzech różnych klimatów z temperaturami w okresie od marca do września o średniej pomiędzy 30°C a 40°C, a od października do listopada pomiędzy 16°C a 25°C. Klimaty, pod których wpływem znajduje się omawiany obszar, są to47. Klimat zalewowy Panuje on w strefie Dżabal Marra. Obejmuje obszar północno-zachodni tego regionu, który charakteryzuje się dużą żyznością gleby dzięki mułom spływającym z Dżabal Marra w wyniku powodzi. Klimat ten jest podobny do klimatu śródziemnomorskiego. Klimat ubogich sawann Obejmuje on północno-wschodnią część regionu i północną część od miejscowości Adila i Daein oraz miejscowości Shearia, Ed Alfursan, Rhid Albardi i Nijala. Charakteryzuje się tym, iż poziom opadów sprzyja uprawom zróżnicowanej roślinności, jak również utrzymaniu pastwisk, wykorzystywanych do hodowli zwierząt. Jest tu pozyskiwana także guma arabska. Inna cecha tego regionu to obecność wielu dzikich zwierząt48. Klimat bogatych sawann Obejmuje on południowe części regionu od miejscowości Daein, Ed Alfursan, Rhid Albardi i Nijala oraz Bram. Ta strefa charakteryzuje się tym, że zapewnione są zasoby naturalne do produkcji Tamże; zob. J. B i e l a w s k i, Mały słownik kultury świata arabskiego, Warszawa 1971, s. 464. 48 Tamże; por. M. A l - G a s a s, Altasahur: tadahor al-aradi fi al-manatik al-jafaa (Pustynnienie: degradacja ziemi w suchych regionach), Kuwejt 1999. 47 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 46 rolnej i hodowli zwierząt gospodarskich. Większość ludności w tej strefie zajmuje się wypasem zwierząt, pomimo obecności gruntów rolnych rozciągających się w Goz Dnico. Region ten znany jest ze stawów i dużej ilości ryb, a także z upraw, w tym ryżu. Jest tu też park Alrdom położony w południowej części. Jest to teren zasobny w rudy miedzi i inne minerały oraz wody podziemne. Pod względem ukształtowania to równiny, doliny i wzgórza, wydmy i góry, w tym także góry Dżabal Marra49. 7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych w regionie Darfuru Za wyjątkiem niewielkiego obszaru w północno-wschodnim Sudanie, cały kraj jest zlewiskiem Nilu, najdłuższej rzeki świata i jego dwóch głównych dopływów, Nilu Błękitnego (Al-Bahr al-Azraq) i Nilu Białego (Al-Bahr al-Abyad). Znaczenie Nilu rozciągającego się od Afryki Środkowej do Morza Śródziemnego na długości 6737 km było podkreślane już od czasów biblijnych. W Sudanie od wieków jest rzeką mającą duży wpływ na życie ludzi50. Nil Błękitny płynie z Etiopii przez wyżynę, aby spotkać Nil Biały w Chartumie. Nil Błękitny jest mniejszym z tych dwóch dopływów. Jego przepływy stanowią 1/6 całkowitego przepływu rzeki. W sierpniu jednak deszcze w Etiopii powodują, że wyżyna zaczyna namakać. Zostało skonstruowanych kilka zapór w celu regulowania przepływu rzeki – w Roseires Dam (Ar-Rusayris), około 100 kilometrów od granicy Etiopii, w Meina al-Mak Dam i największa w Sannar Dam, zbudowana w 1925 roku. Nil Błękitny Tamże; zob. M. A l - N a h a a s, Azmat Farfur: Bidaitha wa tatowrha (Kryzys w Darfurze: Początek kryzysu i jego ewolucji), http://meshkat.net/node/14370, [27.02.2013]. 50 Tamże; zob. Scarce water the root cause of Darfur conflict?, http://www. finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [16.06.2014]. 49 �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 47 ma dwa dopływy – Dindar i Rahad. Najwięcej wody odprowadzają one do Nilu Błękitnego, zwłaszcza w porze deszczowej. Nil Biały płynie na północ ze środkowej Afryki, Jeziora Wiktorii i przez tereny Ugandy. Rzeka nie ma dobrze wykształconego koryta, woda płynie wolno poprzez labirynt małych dopływów i jezior, których brzegi porośnięte są papirusem i trzciną. Dużo wody rzeka traci przez parowanie. Aby zapewnić sprawny transport wodny w tym regionie i odpowiednią prędkość przepływu rzeki, a przy tym zmniejszyć jej parowanie, z francuską pomocą rozpoczęto budowę Kanału Dżunkali (Jonglei vel Junqali Canal) z Bor w górę rzeki do Malakal. Budowa jednak została zawieszona w 1984 roku z powodu wybuchu wojny domowej na południu Sudanu i niemożności zapewnienia tam bezpieczeństwa51. W przypadku Darfuru na jego zasoby wodne składają się zarówno wody powierzchniowe, jak i podziemne. Na stan tych wód wpływa wysokość opadów zawierająca się pomiędzy 200 a 1000 mm rocznie. Ponad 344 mln metrów sześciennych rocznie marnuje się albo jest wykorzystywane w bardzo wąskim zakresie. Najważniejszym źródłem wody podziemnej jest dorzecze Baggara, które znajduje się 80 kilometrów na południe od miasta Nijala i ma szacowaną pojemność magazynową około 1000 miliardów metrów sześciennych52. Oprócz opadów, zasoby wodne w Darfurze obejmują rzeki okresowe wadi i wody podziemne. Istnieją w Darfurze dwa wadi zidentyfikowane w Darfurze Północnym i dziewięć w Darfurze Południowym. Wody z wadi są zbierane przy pomocy zapór i wykorzystywane przez ludzi i zwierzęta gospodarskie, jednak istnieją 51 Tamże; zob. S. M o h a m e d - A l i, S. L u s t e r-Te a s l e y, E. N z e w i, Water Resources in Sudan: Enhancing Rainfall Harvesting Methods for Water Supply, World Environmental and Water Resources Congress 2009, s. 1–11. 52 Tamże. M. E l - B u s h r a, Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 15. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 48 ograniczenia w możliwościach pozyskiwania tej wody. Jest tu też duży potencjał wód podziemnych, mogących służyć do nawadniania. Problemy z wodą w Darfurze wynikają jednak z niedostatecznej oceny zasobów tej wody, niewystarczającego finansowania tej dziedziny oraz z charakteru piaszczystej gleby sprzyjającej parowaniu, co ogranicza możliwość zbierania wody, poza geomorfologicznymi zmianami spowodowanymi przez cykliczne susze. Pomimo tych ograniczeń, realizacja programu „Woda dla Darfuru 2000–2004” przynosi pozytywne efekty i znaczne postępy53. Tabela 1. Podział Sudanu w oparciu o klimat i rozmieszczenie obszarów geograficznych Region Pustynia Półpustynia Średnie roczne % powierzchni opady w mm Sudanu 0–75 26,9 75–300 18,4 Sawanna piaszczysta o niewielkim deszczu 300–400 9,8 Sawanna błotnista z niewielkim deszczem 400–900 17,4 Sawanna z ulewnym deszczem 800–1300 10,6 Strefa powodziowa 800–1300 11,6 Różne 5,4 Różne obszary górskie Źródło: M. El-Bushra, Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 31. Główną przyczyną niedoboru wody w wielu częściach regionu Darfuru jest spadek poziomu opadów. Zapisy opadów pokazują spadek o 50% od 1917 roku. Mniejszy poziom opadów deszczu spowodował również opad poziomu wód gruntowych z powodu nieregularnego uzupełniania zasobów wodnych. W ciągu 1960 Tamże; por. M. E l - B u s h r a, O. E l - S a y e d, O. Ta h a, A model for the distribution of waters of international rivers among sharing countries, „Sudan Notes & Records”, 2000, nr 4, s. 159–171. 53 �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 49 roku wykrywalność wilgoci w glebie jest odnotowana na głębokości dwóch metrów w głąb w porze suchej. Natomiast pod koniec 1980 roku zauważono, że ziemia pozostaje sucha do głębokości pięciu metrów. Nieznane dotąd burze piaskowe stały się powszechne. Sani Karaw płynąca na południowy wschód od El Fshirr była podziemną rzeką, z której można było wiadrem pobierać wodę wypływająca na powierzchnię ziemi poprzez rozpadlinę. Przez wieki Sani była głównym źródłem wody dla miejscowej ludności. Niestety pod koniec 1960 roku podziemna rzeka całkowicie wyschła i pokryta została piaskami, zresztą jak większość naturalnych stawów54. Niedobór wód powierzchniowych i podziemnych, zwłaszcza w północnej części regionu spowodowało znaczne zmniejszenie obszarów łąk, traw i lasów. Mieszkańcy zostali zmuszeni do porzucenia swoich ziem i przeniesienia się do lepiej nawodnionych obszarów na południu. Sytuacja ta spowodowała przemieszczanie się ludności. Dobrze uzbrojeni pół koczownicy pasterscy starając się zapewnić przetrwanie swoim osadom, byli w konflikcie z osiedlonymi rolnikami. Ostatni przesiedleni pasterze zostali wysiedleni na południe w rejony dzielnicy JebelMarra. Wielowiekowa tradycja regulująca trasy pasterzy północ-południe w chwili obecnej została osłabiona lub całkowicie nie jest przestrzegana. Istnieją jednak rozwiązania poroblemu niedoboru wody. Eksperci twierdzą, że woda pochodząca z wysokich obszarów centralnej wyżyny, może zapewnić bezpieczeństwo wodne dla regionu, pod warunkiem iż zarządzanie nią bedzie starannie planowane, a następnie przestrzegane55. Podejmuje się także działania w celu gromadzenia wody, przechwytywanie jej oraz skierowanie jej strumienia do obszarów uprawTamże; zob. B. O s m a n E l a s h a, A. E l S a n j a k, Global Climate Changes: Impacts on Water Resources and Human Security in Africa, Addis Ababa 2006, s. 27–36. 55 M.E. A d a m, Some aspects of the environmental problems in Darfur, Oxford 2015, s. 4. 54 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 50 nych, lasów i pastwisk. Um Dafoug w południowo-zachodniej części regionu jest jednym z przykładów. Obszar spływu wody jest blokowany poprzez tamy, co powoduje, że w studniach woda jest dostępna przez kilka miesięcy dla większości mieszkańców pól uprawnych. Innym użytecznym źródłem są wody kopalne. Niektórzy autorzy potwierdzili istnienie podziemnego jeziora na północy Darfuru, które obejmuje 20 000 km2. Wcześniejsze próby doprowadzenia wody do kranów z zasobów kopalnianych z głębokości 700 stóp (czyli ok. 213 m) do nawadniania SAQ El Naam systemu rolnego w pobliżu El Fashirr za pomocą pomp benzynowych nie powiodła się z powodu wysokich kosztów paliwa. Ilość wód kopalnianych w SAQ El Naam szacuje się na ponad 10-krotnie większą od pojemności jeziora Nassera-Nubii na granicy Sudanu i Egiptu. W dzisiejszych czasach nie powinno być trudno wykorzystać tak głęboko leżącą wodę za pomocą pomp zasilanych energią słoneczną. Skutecznym sposobem dla zwiększenia opadów, chociaz bardzo dyskusyjnym, jest tworzenie chmur opadowych. Wiele krajów, przykładowo Chiny, stosuje metodę tworzenia chmur i stymulowania opadów do spłukiwania zanieczyszczeń z atmosfery, a nawet do walki z wichurami. Ta metoda zaleca jednak wstępne próby oceny przydatności tej metody do warunków klimatycznych w danym regionie. Jeśli próby odniosą sukces, minie długi czas w łagodzeniu niedoboru wód powierzchniowych, stopniowe przywracanie pokrywy roślinnej oraz uzupełnianie podziemnych zasobów wodnych. Isnieje możliwość, iż konflikty pasterzy zmuszonych do walk o zasoby wodne zostaną znacznie ograniczone56. Gleby Gleby występujące w Sudanie można podzielić na trzy kategorie, uwzględniając położenie geograficzne terenów, na których wystę56 Tamże. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 51 pują. Można zatem wyróżnić: piaszczyste gleby północnej, zachodniej i środkowej części kraju, gleby z zawartością gliny w regionie centralnym i wreszcie gleby laterytowe na południu. Jest jeszcze czwarta grupa, wprawdzie o wiele mniej powszechna, ale o dużym znaczeniu gospodarczym. Są to gleby łęgowe występujące wzdłuż Nilu, w delcie rzeki Qash w Kassala, a także w Baraka Delta w Tokar w pobliżu Morza Czerwonego57. Rolniczo najważniejsze są gleby iłowe w centralnym Sudanie, które rozciągają się od zachodu Kassala przez al-Aswat i południowy Kordofan. Znane są one jako pękające gleby ze względu na ich właściwości, umożliwiające im po suchych miesiącach przywrócenie przepuszczalności. Na wschód od Białego Nilu napotkać można duże obszary, które są wykorzystywane do automatycznego nawadniania upraw. Na zachód od Białego Nilu gleby te są wykorzystywane na tradycyjne uprawy, takie jak: sorgo, sezam, orzeszki ziemne, a także (w okolicy Gór Nubijskich) bawełnę. Teren z glebą zawierającą gliny leży na szerokiej równinie zalewowej w górnym biegu Nilu wraz z dopływami, obejmuje większość Aali, jeden Nil i górną Bahr al-Ghazal. Obszar ten znajduje się w strefie intensywnych opadów podczas pory deszczowej. Równina zalewowa jest przez cztery do sześciu miesięcy dużym obszarem bagiennym. Podobnie jak Sudd, który wraz z przyległymi obszarami jest zalewany przez jeden lub dwa miesiące. Z tego powodu słabo nadaje się do produkcji roślinnej, ale trawy podczas suchych okresów są wykorzystywane do wypasu58. 57 Tamże, s. 22–23; zob. Darfur. Geografia i ludność, oprac. O. Zin El Abidin, www.ashorooq.net/index.php?option=com_content&view=article& id=1958:2009-08-08-15-23-29&catid=41:2008-07-30-07-11-08&Itemid=33, [16.05.2013]. 58 Tamże; por. Central Intelligence Agency, CIA, The World Factbook, Sudan. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html [14.01.2013]. �52 I. Uwarunkowania geopolityczne... Na piaszczystych glebach w obszarach półsuchych w północnym Darfurze jest roślinność wykorzystywana do wypasu. Hodowla zwierząt gospodarskich jest tu podstawą działalności mieszkańców, ale występuje też produkcja roślinna, głównie prosa. Uprawia się również orzeszki ziemne i sezam. Piaski goz są głównym obszarem, z którego pochodzi guma arabska uzyskiwana poprzez nacinanie i zbieranie żywicy z drzew akacji senegalskiej (Acacia senegal, znanych lokalnie jako hashab). To drzewo ma dogodne warunki dla wzrostu w tym regionie. W regionie gleb laterytowych występują też rozległe wilgotne lasy. Produkcja roślinna jest tu rozproszona, a gleba, gdzie są uprawy, traci swą płodność stosunkowo szybko, co dzieje się nawet w tych bogatszych glebach. Po wyeksploatowaniu leżą odłogiem czasami przez pięć lat59. Gleby w Darfurze są w 60% piaszczyste (goz), generalnie korzystne dla roślin takich jak: proso (dukhun), orzeszki ziemne, arbuz i sorgo. Są tu też rozproszone gleby zawierające glinę i żwir. Szacuje się, że mniej niż 50% z nich służy uprawom. Piaszczyste gleby odpowiednie dla rolnictwa w Darfurze Północnym dają dochód z obszaru około siedmiu milionów feddanów (jednostka miary pola powierzchni stosowana w Egipcie, Sudanie i Syrii, 1 feddan to odpowiednik 4200 m2), z czego mniej niż połowa przypada na hodowlę. Poważnym ograniczeniem rozwoju rolnictwa w Darfurze jest też system własności ziemi60. Rodzaje gleb w regionie to: skały fundamentowe, skały żelaziste, piaszczyste strefy goz i ziemie wulkaniczne61. 59 Tamże; zob. A. O m a r, K. E d i n a m, Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification, Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. 60 Tamże; zob. W. C h a r l i e, M. O s m a n, E. A l i, Construction on Expansive Soils in Sudan, New York 1984. 61 Y. S a t t i, Pastoralists, Land Rights and Migration Routes The Case of West Darfur State, Addis Ababa 2006, s. 262–264. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 53 Grunty rolne w regionie Zaletą południowego Darfuru jest występowanie rozległych gruntów rolnych i ich zróżnicowanie. Począwszy od ciężkich gleb gliniastych (krakingu) są też lekkie oraz osady piaszczystych dolin, szacowane na 24 mln akrów, co stanowi 74% ogólnej powierzchni całego regionu. Obecnie powierzchnia wykorzystywanych i nawadnianych gleb nie przekracza 7 mln akrów, co stanowi 30% powierzchni gruntów ornych, które obejmują ciężką glebę gliniastą, piaszczyste osady, żyzne doliny zalewowe i gleby wulkaniczne. Lasy (tereny zadrzewione, sawanna drzewiasto-krzaczasta) pokrywają 5,7 mln ha, co stanowi 48% powierzchni tego obszaru. Lasy odgrywają istotną rolę w gospodarce regionu ze względu na produkcję gumy arabskiej i pozyskiwanie owoców z drzew leśnych. Przyczyniają się one do zwiększenia dochodów gospodarstw wiejskich oraz stanowią naturalne pastwiska dla zwierząt62. Szata roślinna Informacje z 1870 roku wskazują, że większość regionu była zarośnięta lasem akacjowym, palmami Baobab, gatunkami twardego drewna oraz obszarem zielonym. Sto lat później większość lasów ustąpiła miejsca użytkom zielonym bogatym w dzikie życie. Lasy są ważnym elementem oraz zródłem zapewniającym owoce, drewno, materiały do budowy oraz wyrobu mebli, gumy arabskiej, jak również dla zapewnienia żywności i schronienia dla dzikiej zwierzyny. Większość opisanej fauny w tym regionie jest już wymarła. Oczywistym jest, iż intensywna ekspolatacja lasów w połączeniu ze spadkiem opadów doprowadziły bezpośrednio do stopniowego zaniku większości pokrywy roślinnej pod koniec 1960 roku. Najpowaznieszym czynnikiem tego kryzysu jest niewątpliwie Tamże; zob. Alsudan Aljugrafia alsijasia wa alimkaniat al-zrayia (Geografia polityczna Sudanu i potencjał rolny), http://www.nectarforum.com, [20.03.2014]. 62 �54 I. Uwarunkowania geopolityczne... zmiana klimatu. Niszczenie lasów przybrało na sile tuz na początku obecnego konfliktu. Milicja wraz z pasterzami wycięli dojrzałe drzewa dla zapewnienia wyżywienia dla swoich stad. Armia również przystąpiła do niszczenia. Las dębowy UM Kurdoos na wschodzie Nyala, symbol dumy mieszkańców, został całkowicie wycięty przez żołnierzy, a następnie drewno zostało sprzedane producentom mebli w Chartumie. Wokół obozów wewnętrznych uchodźców, gdzie żyje 3 mln osób, ziemia została całkowicie ogołocona z krzewów, jedynego źródło dostarczającego opału i energii. W prostym szacunku miliony krzewów zostało bezpowrotnie wyciętych63. Przybycie wspólna Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze (United Nations – African Union Mission in Darfur – UNAMID)64 spowodowało wzmożenie prac budowlanych. Cegła stała się towarem najwyższej jakości, jak również drewno jako źródło ognia do pieców. Wszystkie lasy w regione były bezpłatnie dostępne dla kazdego, a wprowadzenie pilarek spowodowało bardziej efektywną wycinkę. Niektórzy rolnicy uznali ścinkę drzewa dla producentów cegły za bardziej lukratywne zajęcię niż uprawa roślin. Powinno się zmodernizować cegielnie, a ich piece powinny być zasilane energią słoneczną. Egipscy delegaci do Darfuru zaproponowali wybudowanie dwóch fabryk cementu do produkcji bloków w zamian za rezygnację z cegieł. Jak najszybciej powinno się uruchomić kampanię sadzenia drzew oraz odbudowy lasów. Władze lokalne muszą zacząć pro63 Tamże; zob. United Nations Environment Programme, Environmental Degradation Triggering Tensions and Conflict in Sudan, [6.02.2015]. 64 Wspólna misja Unii Europejskiej i ONZ dla Darfuru została powołana 31 lipca 2007 poprzez przyjęcie Rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1769, a jej mandat był kilkukrotnie przedłużany. Głównym zadaniem UNAMID jest ochrona ludności cywilnej, nadzorowanie pomocy humanitarnej, porozumień pokojowych, wspieranie przemian politycznych, promowanie praw człowieka a także śledzenie sytuacji na pograniczu z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 55 wadzić kampanię dla zatrzymania destrukcyjnej eksploatacji lasów i pastwisk. Najlepiej nadającym się drewnem do uprawy jest drewno akacjowe, które stosunkowo szybko rośnie a obszary ich wzrostu mogą być łatwo nawadniane poprzez przekierowanie spływu do gospodarstw. Jest to również przydatne, o ile władze lokalne oraz prywatni inwestorzy skoncentrują w gospodarstwach w obszarach wiejskich produkcję drewna opałowego, jako paszy dla zwierząt i źródła gumy arabskiej. Gospodarstwo może stanowić róznież miejsce życia dla dzikich zwierząt. Prywatni inwestorzy mogą być zachęcani poprzez oficjalne dotacje oraz ulgi podatkowe. Najlepszym sposobem do uzyskania koszyści dla ochrony środowiska jest sprzedaż produktów poniżej ceny rynkowej nielegalnie wycinanego drzewa. Istnieje również krajowy kryzys paliwowy w ośrodkach miejskich, gdzie większość ludzi wciąż używa drewna do opału oraz węgla drzewnego. Jednocześnie wzrasta wykorzystanie gazu ziemnego. Władze muszą zwiększyć dostawy gazu po przystępnych cenach. Wykorzystanie energii słonecznej do zasilania domostw to kolejna tania i przydatna opcja65. Zarządzanie ziemią i rolnictwem Rolnictwo to najpowazniejsza działalność w regionie, wykorzystująca do rozwoju głównie deszcz. Woda jest wydobywana ze studni, a nasępnie jest wykorzystywana do nawadniania upraw i potrzeb osad. Dochodowymi uprawami w regionie są: proso, nasiona strączkowe i warzywa. W zalewanej Wadi głównie uprawia się warzywa, tytoń tabaka, melony i owoce sezonowe, a w górskim Jabel Marra – sosny, oliwki, naturalnie rosnące jabłTamże; zob. Sudan Post Conflict Envirnment Assessment, This report by the United Nations Environment Programme was made possible by the generous contributions of the Governments of Sweden and the United Kingdom, Nairobi 2007, s. 22–26. 65 �56 I. Uwarunkowania geopolityczne... ka, owoce, pszenica, rośliny strączkowe, tytoń papierosowy oraz warzywa. Różnorodność spożywanych roślin jest wyznacznikiem zdrowej diety i w odniesieniu do sąsiadów jest dużo lepsza. Darfur nie miał żadnego związku z powtarzającymi się klęskami głodu sprzed 1960 roku, choć rolnictwo było praktykowane na niewielką skalę. Wystarczalność jedzenia była normą, a import żywności był zupełnie nieznany. Jednak od 1965 roku kilka nieurodzajów wynikających z małej ilości opadów spowodowało głod. Rozległe równiny na północy i wschodzie regionu obsypała gruba warstwa przenoszonego piasku. Upadek produkcji zbóż doprowadził do uzaleznienia się od pomocy żywnościowej. Jak już wspomniano wcześniej, podziemny poziom wód uległ obniżeniu w wyniku spadku opadów. Produkcja owoców w wielu dziedzinach również zmalała. W 1970 roku władze w Nyala zakazały wykorzystywania pomp zasilanych benzynowo do nawadniania sadów, ponieważ poziom wód podziemnych drastycznie się obniżał. Tylko w niektórych obszarach wokół Jabel Marra, np. kebkebeya nawadnianie sadów było możliwe66. Mimo tej katastrofalnej sytuacji nie istniał oficjalny plan dla zabezpieczenia zasobów żywnościowych ani nie dokonywano prób zastosowania wcześniejszych rozwiązań. W regionie o wysokim ryzyku braku bezpieczeństwa żywieniowego słusznym jest angażowanie władz w proces produkcji ziarna, przechowywania i stabilizacji rynku zbóż przez okrągły rok, wykorzystując rosnące w wystarczającej ilości zboża z południowej części regionu, w którym suma opadów jest wyższa. Największą plagą dla rolnictwa 66 M. E l Z a i n, The Origins of Current Conflicts: Rural Water Provision and the Reshaping of Human Settlements and Environmental Resources in Western Sudan, Addis Ababa 2006, s. 123–125; zob. A. O s m a n, H. Yo u n g, R. H o u s e r, J. C o a t e s, Agricultural Change, Land, and Violence in Protracted Political Crisis, Oxfam America Research Backgrounder series,2013, http://www.oxfamamerica. org/static/media/files/Darfur-Land-Research-Oxfam.pdf, [11.01.2016]. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 57 w regionie w chwili obecnej jest zastraszanie rolników na ziemiach przez milicję wspieraną przez rząd w celu niezależnego zasiewu pasz dla własnych wielbłądów i koni. Prezentacja ta sprzyja kontrolowanemu zastosowaniu nawozów i wprowadzeniu upraw modyfikowanych genetycznie w celu zwiększenia wydajności. Nowoczesne metody nawdniania, np. kapanie jest skutecznym rozwiązaniem zwłaszcza dla ograniczonych zasobów wodnych w sadach. Sadzenie zieleni zatrzymującej wodę, posypywanie piaskiem pola, mechanizacja, zwalczanie szkodników zwłaszcza szarańczy są równie istotne w planowaniu skutecznych upraw67. Hodowla zwierząt Hodowla zwierząt jest wielkim biznesem w regionie, natomiast pasterstwo jest reliktem epoki brązu i nie jest efktywną drogą dla wzbogacania się. W tak wrażliwym środowisku jak Darfur utrzymanie dużego stada powyżej nośnosci gruntu jest niemożliwe do utrzymania. Zapotrzebowanie na wodę i tereny pastwiskowe jest duże i trudne do zabezpieczenia, co powoduje zwiększenie ryzyka konfliktów wśród osiadłych rolników i pasterzy. Najlepszym rozwiązaniem dla pasterzy bydła, owiec wielbłądów jest osiadłe rolnictwo pod warunkiem niedrogiego dostępu do wody oraz paszy dla zwierząt. Pierwszym krokiem do utworzenia przemysłu paszowego jest odzysk pozostałości rolnych. Stada mogą być kontrolowane poprzez służby weterynaryjne. W ten sposób konkurencja wśród pasterzy i rolników zostanie zmniejszona, a konflikt zbrojny nie będzie już konieczny. W dłuższej perspektywie zaistnieje potrzeba całkowitego zniesienia pasterstwa. Potencjał produkcji zwierzęcej w regionie jest ogromny. Popyt Tamże; por. United Nations High Commissioner for Refugees, Division of International Protection – UNHCR, country of origin research and information, Darfur 2012, s. 191–195. 67 �58 I. Uwarunkowania geopolityczne... na produkty pochodzenia zwierzęcego jest wysoki w Sudanie i w krajach sąsiednich, ma wszelkie podstawy by być podstawą wielkiego przemysłu eksportowego68. Gęstość zaludnienia i zmiany demograficzne Według ostatniego spisu ludności Sudanu (2010) Darfur jest zamieszkany przez prawie 9 mln ludzi, czyli sześć razy więcej niż w 1930 roku. Oczywistym jest, ze gwałtowny wzrost ludności oraz malejące podstawowe zasoby zwiększają konkurencję do zdobywania zasobów koniecznych do podtrzymywania życia. Migracja do obszarów o lepszych zasobach spowodowała konflikty. Rząd przy pomocy utworzonych grup milicyjnych podjął starania uzyskania kontroli nad regionem. Miliony ludzi zostało wypędzonych ze swoich gruntów i osadzonych w obozach dla wewnętrznych uchodźców. Ponadto wprowadzono pasterzy z sąsiednich krajów na zajęte już tereny. Sytuacja ta jest wynikiem trudnej polityki rządu dla utrzymania bezpieczeństwa. W miejsce poprzednich mieszkańców wprowadzono nowych dzierżawców i specjalistów. Polityka przymusowej migracji ma na celu przywrócenie zasobów wodnych i pokrywy roślinnej na zachodzie regionu, co moze zostać utrudnione przez woję domową pomiędzy pierwotnymi osadnikami, a okupantami spowodowaną konfliktami wynikacjącymi z przeszłości69. Klimat Sudan ma generalnie klimat gorący, ale zróżnicowany: od wybitnie suchego na północy do umiarkowanie wilgotnego na 68 Tamże, s. 171–178; zob. A. D a w o u d, O. H a m i d, Impact of Darfur Conflict on Livestock Population in West Darfur State, „Asian Journal Agricutural Research”, 6(2012), nr 1, s. 46–51. 69 Darfur: Land, People, and Conflict, http://www.darfurdevelopment.org/ node/2, [16.12.2015]; por. Beyond emergency relief, longer-term trends and priorities for UN agencies in Darfur, Khartoum 2010, s. 14. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 59 południu. Temperatury nie różnią się znacząco w określonym sezonie w zależności od położenia. Najważniejszą cechą klimatyczną, która podlega zmianom, jest ilość opadów deszczu i długość pory suchej. Różnice w długości pory suchej zależą od tego, czy dominują suche wiatry północno-wschodnie napływające z Półwyspu Arabskiego czy wilgotne wiatry południowo-zachodnie wiejące z dorzecza Konga i znad Zatoki Gwinejskiej70. Od stycznia do marca kraj jest pod wpływem suchego wiatru północno-wschodniego. Nie ma praktycznie żadnych opadów, za wyjątkiem niewielkiego obszaru w północno-zachodnim Sudanie, gdzie wiatry przychodzące znad Morza Śródziemnego przynoszą okazjonalnie lekkie opady. Na początku kwietnia, wraz z wilgotnym wiatrem południowo-zachodnim, występują w południowym Sudanie obfite deszcze i burze z piorunami. Przez lipiec wilgotne powietrze dociera do Chartumu, w sierpniu rozszerza swoje obszary do północnych granic koło Abu Hamad, chociaż w niektórych latach wilgotne powietrze może sięgnąć nawet egipskiej granicy. Przepływ staje się słabszy, gdyż powietrze rozprzestrzenia się na północ. We wrześniu suchy wiatr północno-wschodni wzmaga się i do końca grudnia obejmuje cały kraj. Yambio, blisko granicy z Demokratyczną Republiką Konga, ma dziewięć miesięcy pory deszczowej (kwiecień – grudzień) i otrzymuje średnio 1142 mm deszczu każdego roku. W Chartumie trwa trzymiesięczna pora deszczowa (lipiec – wrzesień) z roczną średnią opadów 161 mm. W Atbarah występują deszcze tylko w sierpniu, a średnia roczna opadów wynosi tylko 74 mm71. 70 K.M. B a r b o u r, The Republic of the Sudan: A regional geography, London 1964, s. 200–212. 71 Tamże, s. 220–225; zob. J. S t u r d i v a n t, Is there a connection between Climate Change and Conflict in Darfur?, Institutionen för geovetenskaper Uppsala Universitet 2012, http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:527614/ FULLTEXT01, [22.01.2015]. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 60 Co kilka lat pojawiają się wiatry południowo-zachodnie, niosące niewiele deszczów. W dodatku do centralnego Sudanu mogą dotrzeć opóźnione lub spaść nie na wszystkich obszarach. Jeśli tak się zdarzy, wówczas następuje czas suszy i głodu. Temperatury są najwyższe na koniec sezonu suchego (w okresie od marca do czerwca), niebo jest zwykle bezchmurne. W Chartumie w najcieplejszych miesiącach, maju i czerwcu, średnia temperatura może osiągnąć poziom od 41°C do 48°C. W północnym Sudanie, z krótką porą deszczową, wysokie temperatury występują w ciągu dnia przez cały rok, z wyjątkiem zimowych miesięcy w części północno-zachodniej, gdzie pojawiają się opady nadciągające od Morza Śródziemnego w styczniu i lutym. Temperatura podczas suchego sezonu w całym środkowym i północnym Sudanie szybko spada po zachodzie słońca. W Chartumie występują w styczniu temperatury średnio 15°C i zdarza się, że spadają do 6°C. W centralnym Sudanie występują gwałtowne burze z pyłem, związane z przepływem wilgotnego powietrza od maja do lipca. Wilgotne, niestabilne powietrze przechodzi w burzę w ciepłe popołudnia. Zdarza się, że zbliżający się sztorm wywołuje ogromny mur żółtego piasku i gliny, które mogą czasowo zmniejszyć widoczność do zera72. 8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze Susze i niewystarczające opady są charakterystyczne dla terytoriów w zachodnim Sudanie, przede wszystkim w Darfurze Północnym i Kordofanie. W ciągu ostatnich stu lat w tym regionie miało miejsce pięć okresów przedłużających się posuch. Dwa z nich wydarzyły się w ciągu ostatnich dwudziestu lat. W tych obszarach H. M e t z, Sudan: A Country Study, GPO for the Library of Congress, http:// countrystudies.us/sudan/33.htm, [11.01.2015]. 72 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 61 średnia opadów waha się od 100 do 600 mm rocznie, co przy jej dolnej granicy powoduje duże prawdopodobieństwo poważnych negatywnych następstw w gospodarce rolnej i hodowlanej. Poziom opadów w latach 1950–1990 spowodował trzy długie okresy suszy, z których jeden miał miejsce w połowie lat sześćdziesiątych i charakteryzował się stosunkowo lekkim przebiegiem. Drugi z tych okresów, który miał miejsce w latach 1972–1975, był jednak już stosunkowo ciężki, natomiast trzeci w latach 1982–1984 był niemal katastrofą. Tym okresom suszy towarzyszył wybuch starć zbrojnych. Najgorsze, najbardziej dotkliwe z tych starć zdarzyło się w połowie lat osiemdziesiątych i przybrało formę konfliktu zbrojnego o dużym natężeniu. Z czasem potyczki przerodziły się w regularne działania wojenne73. Poniższy wykres pokazuje zależności między opadami a konfliktami wybuchającymi na tym obszarze na przestrzeni 40 lat (1950–1990). Wykres pokazuje dwa trendy – są to tempo wzrostu występowania sytuacji konfliktowych i ich powiązanie z warunkami atmosferycznymi, czyli opadami deszczu. Można zaobserwować, że minimalne opady deszczu zbiegają się z nasilonym występowaniem konfliktów w ciągu roku74. Okres niskich opadów obrazuje wpływ suszy na sytuacje konfliktowe. Wykres pokazuje również różnicę między wpływem suszy na sytuację społeczną w połowie lat siedemdziesiątych i w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku. Pierwsza z nich była średnio dotkliwa, natomiast druga trwała długo i nie pozostała bez wpływu na nasilenie niepokojów społecznych i zaostrzenie konfliktów 73 M. S u l i m a n, The War in Darfur: The Resource Dimensiont, „Sudanese Journal for Human Rights’ Culture and Issues of Cultural Diversity”, 2008, nr 8, s. 9–17; zob. t e n ż e, The Sudan: Resources, identity and war, Cambridge 2000. 74 J. R e y n o l d s, D. S t a f f o r d S m i t h, Global Desertification: Do Humans Cause Deserts?, Berlin 2002, s. 211–220. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 62 Opady deszczu w mm (0 -200 mm) Wykres 2. Korelacja między opadami i konfliktami w Darfurze Północnym (1950–1990) 600 500 400 300 200 100 0 1950r 1955r 1960r 1965r 1970r 1975r 1980r 1985r 1990r Konflikty Opady deszczu Źródło: Opracowanie własne na podst. M. Suliman, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004. zbrojnych. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku nastał w regionie czas suszy, głodu i konfliktów zbrojnych. Nasiliły się migracje. Susza przyczyniła się do upadku gospodarki wiejskiej. Wiele zwierząt padło. Pasterze często w pośpiechu pozbywali się pozostałych zwierząt za niskie ceny. Życie ludności było trudne. W takim momencie społeczność wiejska podatna jest na dezintegrację, poddawanie się niepokojom i popadanie w konflikty zbrojne, a w końcu wojny. To właśnie miało miejsce w północnym Darfurze w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku75. O. A b d i, E. G l o v e r, O. L u u k k a n e n, Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. 75 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 63 Wiele lat później w 2007 roku Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych (The United Nations Environment Programme – UNEP) opublikował kompleksową analizę głębokości kryzysu ekologicznego różnych części pasa Sahelu. Okazało się, że w Darfurze w latach 1973–2006 została utracona 1/3 powierzchni zadrzewionych. Na podstawie tych badań można dojść do wniosku, że tego rodzaju skala suszy i okres braku opadów wystarcza, aby środowisko przyrodnicze zmieniło się znacząco, niezależnie od wpływu człowieka. Wynikiem tego było przesunięcie na 40 lat w kierunku południowym klimatu pustynnego o około 100 km. Taka skala historycznych zmian klimatu jest niemal bez precedensu. Zmniejszenie opadów zmieniło miliony hektarów terenów marginalnie półpustynnych w pustynne. Proces ten spowodował zmianę północnej części Sahelu w teren niemal całkowicie pustynny. Spowodowało to także przemieszczenie się społeczności pasterskiej na tereny południowe w celu poszukiwania terenów pod pastwiska76. Darfur został bardzo dobrze zbadany i istnieje kilka znakomitych dostępnych opracowań, które szczegółowo analizują związki pomiędzy źródłami utrzymania, konfliktami i zasobami. Jest wniosek, że wpływ zmian klimatu na konflikty i warunki życia może być zrozumiany tylko wtedy, gdy instytucje i polityka są częścią analiz, która została wczesniej wykonana. Hipoteza, że zmiany klimatyczne są bardzo znaczące jest wystarczająco wiarygodna. Nie ma wątpliwości, że susza jako zjawisko klimatyczne, była głównym powodem klęski głodu w latach osiemdziesiątych, a z kolei głód był istotnym czynnikiem upadku starego porządku w Darfurze. Środowiska sudańskie, w tym naukowcy, od dawna J. M u n d y, Introduction: Securitizing the Sahara, Association of Concerned Africa Scholars Review, 2010 r., http://concernedafricascholars.org/bulletin/ issue85/mundy/, [19.02.2015]. 76 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 64 twierdzili, że w Darfurze ma miejsce katastrofa ekologiczna. Ale poza tym, powiązania przyczynowo-skutkowe są skomplikowane77: – Argument że istnieje związek przyczynowy między zmianą klimatu przez człowieka i suszą w latach 1983–1985 jest niesprawdzony. – Susza i degradacja środowiska naturalnego doprowadziły do niedoboru produkcji żywności, w Darfurze nie było rozwoju gospodarczego ani możliwości dla jego mieszkańców, aby bardziej efektywnie wykorzystywać produktywne zasoby regionu. – Kryzys dostępu do żywności doprowadził do klęski głodu z powodu zaniedbania rządu. – Darfur pokazał niezwykłą umiejętność przetrwania i odporność na głód w latach 1984–85, ale było to kosztem jego rezerwy kapitału produkcyjnego i społecznego. – Susza i degradacja środowiska naturalnego spowodowały zmiany migracji i dostępność środków do życia, tworząc faktyczne, otwarte oraz utajone konflikty, które później stały się przyczynkiem do wybuchu konfliktu zbrojnego. – We wszystkich przypadkach, znaczący, gwałtowny konflikt wybuchł z powodu czynników politycznych, zwłaszcza postawy rządu Sudanu, przejawiającej się w reagowaniu na lokalne problemy poprzez wsparcie grup milicji w celu powstrzymywania wszelkich oznak oporu. Susza, głód i niepokoje społeczne ułatwiły rządowi realizację takiej strategii. Na pytanie czy zmiana klimatu jest sprawcą katastrofy w Darfurze odpowiedź nie jest prosta. Wydaje się, że czynniki klimatyczne i środowiskowe zmusiły mieszkańców Darfuru aby w celu uzyskania dogodnych warunków życia migrować w kierunku A. d e Wa a l, Is Climate Change the Culprit for..., dz. cyt.; zob. J. B o r g e r, Darfur conflict heralds era of wars triggered by climate change, UN report warns, Theguardian, Saturday 23 June 2007, http://www.theguardian.com/environment/2007/jun/23/sudan.climatechange, [17.03.2015]. 77 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 65 południowym. Zmiany te są już od wieków, ale w ciągu ostatnich trzydziestu lat, miały miejsce w szybszym tempie i na większą skalę. Jednak zubożone zasoby naturalne i zmiany bytowe nie mogłyby jako jedynedoprowadzić do konfliktu, nie mówiąc już o konflikt zbrojnym. Najważniejszą sprawcą przemocy w Darfurze jest rząd, który nie tylko nie wykorzystuje instytucji lokalnych i centralnych w celu rozwiązania problemów środowiskowych w Darfurze, ale w rzeczywistości jeszcze pogorszył jego sytuację przez zmilitaryzowane interwencje i wprowadzenie zarządzania kryzysowego gdy powstały spory polityczne. To co obecnie potrzebne jest w Darfurze, to nowy ład, który brałby pod uwagę wyzwania nadchodzącego stulecia, w tym wpływ przyszłych zmian klimatycznych78. Chociaż na pewno, zmiany klimatyczne wywarły znaczący wpływ na życie w Darfurze, nie wydaje się, że mogą one być jako jedyne odpowiedzialne za wydarzenia, które miały miejsce w Darfurze. Zmiany klimatyczne zapewne doprowadziły do suszy, która spowodowała głód w latach 1984–1985. Z powodu głodu wiele ludzi przeniosło się z północnej części Darfuru do wilgotnej części południowej. Przy tak dużej skali przemieszczeń na nowe obszary, gdzie spotykają się ludzie o różnych przekonaniach i sposobach życia nieuchronnie musi dojąć do napięć między nimi. Zatem nie tylko zmiany klimatyczne, ale interakcje wynikające z bliższych kontaktów osób z różnych grup odegrały tu rolę. Porażką rządu jest fakt, iż nie zadziałał we właściwy sposób. Kryzys w Darfurze zaczął się od działań rządu, który nie traktował wszystkich swoich obywateli jako równoprawnych. Region Darfur potrzebuje pomocy ukierunkowanej na skutki wynikające z sytuacji środowiskowej, natomiast rząd Sudanu jako sposób „rozwiązania” problemu wybrał akcje militarne. H. C r o s h a w, Darfur, Conflict, and Climate Change: Identifying Opportunities for Sustainable Peace, 2008, s. 20–55, http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/handle/10161/554/MP_hrc4_a_200805.pdf?sequence=3, [18.03.2015]. 78 ��Rozdział II Etniczne i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru Na terenie dzisiejszej prowincji Darfur istniało w okresie od 1650 do 1874 roku silne suwerenne państwo zwane Sułtanatem Darfuru. Było to niezależne królestwo islamskie, rządzone przez sułtanów, mające własną walutę oraz ustrój państwowy zbliżony do federalnego. Sułtanowi podlegali poszczególni przywódcy plemienni, którzy jednak na własnych obszarach rządzili samodzielnie i byli całkowicie niezależni aż do okresu włączenia w obręb Sudanu, prowincji utworzonej przez Egipt w 1821 roku, będącej wraz z nim częścią Imperium Osmańskiego1. Obszar Darfuru przez wiele lat był zaniedbywany, co przyczyniało się do coraz większej izolacji od reszty kraju. Różnice w poziomie rozwoju dotyczyły nie tylko płaszczyzny ekonomicznej, ale także praw politycznych i rozwoju kulturowego. System regionalny, istniejący w Sudanie od roku 1982, doprowadził w praktyce do podtrzymania zacofania gospodarczego Darfuru i zwiększenia jego izolacji politycznej2. F. A l - A r a d i, http://www.alsharq.net.sa/2012/05/20/295543, [24.02.2012]. M. S u l i m a n, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004, s. 356; zob. także: Z. A b d e l m a g s u d, Albea wa Alinsaan (Człowiek i środowisko), Aleksandria 1997. 1 2 �68 II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze Z uwagi na różnorodność klimatu i warunków przyrodniczych w Darfurze, poszczególne ludy osiedlały się w różnych częściach tego obszaru. Tak np. plemiona Fur Tora osiedliły się w Dżabal Marra, a Tundżur, Zaghawa i Khazam zadomowiły się w północnym Darfurze. Każdy z przywódców plemiennych rządził niezależne od władzy centralnej. Samodzielnie też regulowali oni stosunki pomiędzy sobą. Brak barier naturalnych sprzyjał tu od wieków sukcesywnym, trwającym przez lata migracjom. Napływ kolejnych ludów pasterskich, zarówno od wschodu, jak i zachodu, poszukujących bezpieczeństwa i nowych terenów z lepszymi zasobami wody i paszy dla chowu zwierząt, sprzyjał rozprzestrzenianiu się znajomości wytopu żelaza i kowalstwa oraz innych rzemiosł i roślin uprawnych. Rozwijał się tu też handel dalekosiężny i kontakty kulturowe między różnymi regionami i grupami etnicznymi, przyczyniając się do powstawania miast i tworzenia państwowości. Intensywne migracje, które charakteryzują region Darfuru w związku ruchem plemion arabskich i afrykańskich, mają wyraźny wpływ na jego historię, zwyczaje i tradycje. Migracje te niosły ze sobą wpływy kulturowe, społeczne, ekonomiczne i religijne oraz powodowały radykalne zmiany. Zdaniem historyków, Darfur był znany w świecie jeszcze przed islamem. Już starożytni Egipcjanie i Rzymianie mieli z tym krajem kontakty. W górach Meidob przebywał ponoć nawet jeden z dowódców faraonów o imieniu Hrkov, a Rzymianie starali się utrzymać stosunki handlowe dzięki znanemu szlakowi transsaharyjskiemu zwanemu „drogą czterdziestu dni” (Darb al-Arba’in), łączącemu miasta Kutum w Darfurze i Asjut w Egipcie. Początki państwowości w Darfurze wiążą się jednak z ludem Dadżo (Dajo), który osiedlił się w południowo-wschodniej części Dżabal Marra. Historia Dadżo nie została jednak zapisana i udokumentowana w sposób uporządkowany i wiarygodny. Istnieje �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 69 jedynie w zwyczajach ooraz pamięci ludzi, którzy znając wydarzenia historyczne, przekazywali ją w formie opowieści. Według tej ustnej tradycji Dadżo rządzili Darfurem od II do XIII wieku. W państwie tym panowało sześciu władców. Pierwszy z nich to sułtan Abdullah Dag, a ostatni to sułtan Omar Ibn Amen, znany jako „Ksavro”. Niektóre grupy plemienia Dadżo zamieszkiwały także Kordofan (Góry Nubijskie), Darfur i Czad. Członkowie tego plemienia znani byli ze swojej pasji do muzyki i zabawy. Uważa się ich za wynalazców starych sudańskich instrumentów muzycznych. Niektóre z nich są ciągle jeszcze używane w Sudanie, przykładowo TomTom „podudzia” i gwizdek heban3. Ludem, który przejął władzę w regionie Darfuru w końcu XIII wieku, byli Tundżurowie (Tunjur). Panowali oni do pierwszej połowy XV wieku. Niektórzy zaliczają Tundżurów do plemion arabskich z konfederacji Bani Hilal i uważają ich za pierwsze plemię, które wprowadziło język arabski w Darfurze. Istnieje też pogląd, że są częścią plemienia Fur lub należą do zarabizowanych ludów nubijskich z Doliny Nilu, których część wyemigrowała do Darfuru. Trzeba pamiętać, że zasięg geograficzny tych państwowości nie pokrywał się ze sobą. Sułtanat Tundżur znajdował się w Darfurze Północnym, podczas gdy panowanie ludu Dadżo dotyczyło raczej Darfuru Południowego. Po upadku państwa Dadżo, Tundżurowie rozszerzyli swoje wpływy w Darfurze, a ich stolicą stało się miasto Arwa na górze o tej samej nazwie. Tundżurowie znani byli z handlu, a ich stolica była jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się miast w tamtym czasie. Gubernator miasta Arwa zdołał nawiązać stosunki gospodarcze z Turkami osmańskimi panującymi w Egipcie, a kupcy z Kairu dostarczali mu Tamże s. 371; zob. B. H a r o u n, N. A d a m, Ethnic Composition, Economic Pattern, and Armed Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8, s. 9–10. 3 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 70 broń w zamian za złoto. Tundżurowie znani byli także ze swojego z jednej strony silnego przywiązania do religii muzułmańskiej, a z drugiej elastyczności w sprawowaniu władzy i nieuciekania się do okrucieństwa w zarządzaniu swoim państwem. W tym ostatnim byli przeciwieństwem tego, co robili Dadżo. Byli znani również za swojej dobrej architektury i budowy dróg. W Arwa nadal istnieją ślady utwardzonej drogi4. Uważa się ich także za twórców państwa Wadaj, istniejącego na zachód od Darfuru i włączonego do francuskiego Czadu5. Lud Fur dawniej nazwano „Altora”, co miało znaczyć „wielcy”, „gigantyczni”. Nazwa wzięła się z tego, że są bardzo wysocy i dobrze zbudowani. Altora budowali okrągłe domy pod nazwą bturnq tonqa, co oznacza „domy gigantów”. Zamieszkiwali w górach Dżabal Marra i nie mieszali się z innymi ludami, przez co, jak twierdzili, zachowali swoją „czystą” krew i charakterystyczne cechy budowy fizycznej. Uważa się, że było to spowodowane faktem zamieszkiwania w górach i pewną izolacją zewnętrzną. Kiedy dotarł do nich islam i zadomowił się na ich obszarze, zaczęli być nazywani Fur. W późniejszym czasie pomiędzy nimi a Tundżurami zostało zawartych wiele małżeństw mieszanych, skąd wzięła się sugestia, że wywodzą się z jednego rodu Altora. Sułtan Suleiman Solondż, zwany również Salomonem Arabii, był pierwszym sułtanem, który ustanowił muzułmański Sułtanat Darfuru w 1445 roku. Udało mu się objąć swoim panowaniem 37 mniejszych królestw. Brał udział w 32 bitwach, a jego królestwo składało się z muzułmanów i pogan. Rozpoczął budowanie silnej władzy w Darfurze, zdjął przywódców na szczeblu lokalnym i powołał nowych liderów ze swoich rodów. W ten sposób rozpoczął Zob. A. A b u Z i a d, Darfur: nahr aldam wa naar algabael (Darfur: rzeka krwi i ognia plemion), Khartoum 2008, s. 39–40. 5 Tamże s. 19–21; zob. R. O l i v e r, A. A t m o r e, Medieval Africa 1250–1800, Cambridge 2001, s. 106. 4 �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 71 rządy klan Kayra (Kira) w Darfurze. Określenie „Kira” oznacza dobrych wnuków. Przywódcy Tundżurów pozostali niepocieszeni po stracie kontroli nad rządem w Farfurze6. Dzieje Darfuru wypełniają liczne wojny prowadzone z Wadajem na zachodzie i Fundżem na wschodzie. Zwykle kiedy Wadaj zyskiwał przewagę, władcy Darfuru kierowali swą ekspansję na wschód, rywalizując o Kordofan z Fundżem. Stolicę państwa na stałe umieszczono w Al-Fashir. Władcy Darfuru wykorzystywali dla swoich celów z powodzeniem migrację kupców i religijnych szejków z Doliny Nilu. Przedstawiciele ludu Fur sprawowali rządy w Darfurze bez przerwy przez prawie 430 lat, od 1445 do 1875 roku. Państwo nie zostało podbite przez Egipt w trakcie kampanii w 1821 roku i utrzymało swą niezależność do roku 1874, gdy ponowny atak egipski położył kres jego niezależności7. Dekadę później, w 1884 roku, został on włączony do państwa mahdystów, przy którego powstaniu Darfurczycy dość aktywnie uczestniczyli. Nawiasem mówiąc, okres panowania mahdystów to jedyny okres z historii Sudanu, w którym Darfurczycy mieli poczucie równości we wspólnym państwie. Po jego upadku w 1899 roku zostali włączeni do powstałego kondominium brytyjsko-egipskiego. Do tego czasu państwo to dość skutecznie potrafiło zachowywać pewną niezależność. Pamiętać należy, że rządy turecko-egipskie i anglo-egipskie nad Darfurem były rządami pośrednimi, a dynastia Solondżów panowała tam aż do 1917 roku. Ostatni z sułtanów Ali Dinar rządził od 1898 do 1916 roku, po czym Darfur został włączony do anglo-egipskiego Sudanu dopiero z początkiem stycznia 1917 roku. Stało się to po tym, jak Ali Dinar próbował w 1916 roku uniezależnić się Tamże, s. 22. M. Ty m o w s k i, Dar Fur, w: Historia Afryki do początku XIX w., red. M. Tymowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996, s. 881–883. 6 7 �72 II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze od kondominium. Od tego czasu Darfur znalazł się pod obcym panowaniem i znajdował się pod nim aż do roku 1956, czyli uzyskania przez Sudan niepodległości8. Z punktu widzenia jednak wielu Darfurczyków nie było to uzyskanie niepodległości przez Darfur, lecz tylko wcielenie go do obcego im państwa (Republiki Sudanu) na zasadzie piątego regionu. Od tego czasu obserwujemy nieustanne dążenia niepodległościowe ludności Darfuru oraz działania rządu sudańskiego mające na celu uniemożliwienie im zdobycie kiedykolwiek szerszej autonomii9. Państwo w Darfurze, nazywane muzułmańskim Sułtanatem Darfuru, zostało podzielone na cztery prowincje. Rządzone było przez sułtana, wspieranego przez dwunastu ministrów. Do ich obowiązków należały przede wszystkim czynności związane z wyborem nowego sułtana po śmierci poprzednika. Prace te były wykonywane w porozumieniu i przy współpracy z Radą Doradczą „Szura”. Składała się ona z 12 członków, w tym z czterech gubernatorów. Szura posiadała też kompetencje do wspierania sułtana w kierowaniu sprawami kraju oraz prowadzenia przygotowywań do wyboru nowego sułtana10. Tabela 2. Wykaz sułtanów, którzy rządzili Sułtanatem Darfuru w latach 1445–1916 Imię sułtana Okres panowania Sulejman Solonj 1445–1476 Omer 1476–1492 Abdurahman 1492–1511 Mahmoud 1511–1526 8 M. Z ą b e k, Historia Sudanu do 1989 roku, w: Róg Afryki. Historia i współczesność, red. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Warszawa 1999, s. 110–124. 9 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, Toruń, 2014, s. 37. 10 S. H a r i r, Racismin islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru Sosol 1526–1551 Dalil 1551–1569 Sharaf 1569–1584 Ahmed 1584–1593 Idriss 1593–1505 Salih 1505–1627 Mansur 1627–1639 Shosh 1639–1658 Naser 1658–1670 Tom 1670–1683 Kuru 1683–1695 Sulejman II 1695–1715 Musa bin Salman 1715–1726 Ahmed AbubakrMusa 1726–1746 Mohammad Dra bin Ahmed 1746–1757 Omer Lail bin Ahmed 1757–1764 Abu Algassim bin Mohammad 1764–1768 Tirab bin Ahmed 1769–1787 Abderahman Al-Rashid 1787–1802 Mohamad Al-Fadul Abderahman 1802–1839 Hamed Hussien Mohammad Al-Fadul 1839–1874 Ibrahim bin Mohammad Hassan 1874–1875 Ali Dinar bin Zakaria 1898–1916 73 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: N. Barszam, Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008. Poza wspomnianym wyżej handlem z Egiptem, handel dalekosiężny z Darfuru rozwijano także na kierunku wschód-zachód, na tzw. drodze sudańskiej (‘tariq Sudan) prowadzącej z Sawakinu nad Morzem Czerwonym przez Darfur do kraju Hausa. Handlowano przede wszystkim wydobywaną tu miedzią, dostarczaną do Kano i Bornu w zamian za tkaniny hausańskie i orzechy kola ze strefy �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 74 leśnej Afryki Zachodniej11. Pobudzały go też migracje poszczególnych plemion i ludów (szczególnie Fulbe-Mbororo, Hausa, ludów Bornu i Uadaju) z zachodu na wschód, czego wyrazem może być znaczna diaspora potomków tych imigrantów, znanych w Sudanie pod ogólną nazwą Fellata, będących w percepcji Arabów sudańskich jednocześnie potomkami dawnych pielgrzymów do Mekki, którzy zdecydowali się nie powracać do swych krajów pochodzenia. Wspomniane pielgrzymki, odbywane pieszo lub karawanami na osłach i wielbłądach, zaczęły się zapewne już w pierwszych wiekach występowania islamu w tym regionie (niestety brak na ten temat źródeł) i trwały nieprzerwanie przynajmniej do lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to zostały powoli wyparte przez transport lotniczy. Podkreślić trzeba, że do Darfuru przybywali również przedsiębiorcy i badacze z różnych regionów świata. Powstała tam jedna ze stacji misji gospodarczych na kontynencie afrykańskim, w górnym dorzeczu Nilu12. Mieszkańcy regionu są podzieleni na dwa główne zespoły grup etnicznych: pierwsza jest pochodzenia arabskiego (co sugeruje jej imigracyjne pochodzenie), a druga uznana za lokalną, pochodzenia niearabskiego, uważana jest za rdzennie afrykańską. Znaczenie tego podziału uwypukliło się później, kiedy nałożyła się na niego struktura ekonomiczno- zawodowa ludności w tym regionie. Nie bez znaczenia jest tu jeszcze rozmieszczenie geograficzne ludności i jej podziały społeczne i plemienne. Źródła utrzymania się ludności w Darfurze odpowiadają podziałom etnicznym. Grupa pochodzenia arabskiego to nomadzi, zajmujący się chowem bydła i wielbłądów, podczas gdy ludność grup niearabskich, z wyjątkiem ludu Zaghawa, prowadzi tryb życia R. K a r p i ń s k i, Sudan Centralny do końca XVI w., w: Historia Afryki do początku XIX w., dz. cyt., s. 498. 12 Tamże; zob. O. Z e e n a l - A b d e e n, http://www.ashorooq.net/net, [15.03.2012]. 11 �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 75 oparty w dominującej części na tradycyjnym rolnictwie. Mimo że cały region nosi nazwę Darfur (Dar Fur), czyli dosłownie dom (dar) albo ziemia czy też ojczyzna ludu Fur, to jednak dzieli się on na inne jeszcze podobszary. Zatem każdy dom (dar) stanowi określoną tożsamość społeczną, polityczną i kulturową. Istotne jest tu zbiorowe dziedzictwo kulturowe usytuowane w przestrzeni. Dlatego, mimo formalnego podziału regionu na prowincje, rady i inne jednostki, to jednak tradycyjny podział na „domy” (dary) pozostaje najważniejszym w kontekście grup etnicznych. Prowincja Darfur tradycyjnie dzieli się na trzy główne domy: Dar Zaghawa na zachodzie i północy, Dar Fur w centrum i Dar Rizeigat na południu. Poza nimi są też inne małe „domy” należące do mniejszych plemion13. Dar Zaghawa zamieszkane jest przez pasterzy wielbłądów (Abbala), w Dar Fur żyją społeczności rolnicze (Hakurat14), a w Dar Rizeigat, pasterze bydła (Baggara). Degradacja środowiska miała jednak znaczący wpływ na życie tych grup, z których każda miała na nie swój własny sposób, uwarunkowany ekologicznie, odróżniający się od innych. Z powodu tych różnic w sposobie życia i wykorzystywania zasobów naturalnych, prawdopodobieństwo konfliktów pomiędzy mieszkańcami tych obszarów zawsze było dość duże, a w czasach niedostatku ulegało zwiększeniu15. M. A b u E l b a s h a r, The tribal war in Darfur: A resources fight developed into ethnic and political conflict, London 1993. 14 Metoda podziału gruntów w Sułtanacie Darfuru. System podziału gruntów opierał się na hakurat, dokumencie wydawanym przez sułtana. System ten został wprowadzony w Darfurze w okresie panowania Kuuru, drugiego sułtana z dynastii Keira. Osoba posiadająca hakurat uprawniona była do objęcia określonego obszaru ziemi. Zwykle wiązało się to z nadaniem prawa własności. Czasami jednak było to w formie lenna w zamian za daninę, a czasem jako wynajem. Posiadaczami hakurat byli zazwyczaj zamożni arystokraci, a pracę wykonywali dla nich niewolnicy lub słudzy. Za: J. M o r t o n, Managing Political and Economic Claims to Land in Darfur, 2008, s. 2, http://www.jfmorton.co.uk/pdfs/PolEconDfurLand.pdf, [15.03.2015]. 15 Tamże; M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 352. 13 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 76 Z uwagi na wspomniane podziały etniczne w lutym 1991 roku Darfur został podzielony na Darfur Północny ze stolicą w Al-Fashir, Darfur Południowy ze stolicą w Nijala oraz Zachodni ze stolicą w El Geneina. Struktura administracyjna przejawia się w podziale na stany, każdy ze stanów jest podzielony na kilka prowincji, a dalej każda prowincja na rady miejskie i wiejskie. Mimo tej skomplikowanej i zhierarchizowanej struktury administracyjnej, Darfur nadal pozostaje jedną z najmniej zintegrowanych części Sudanu i jest najtrudniejszy do zarządzania. Spowodowane jest to jego odległością od centrum i słabym połączeniem komunikacyjnym ze stolicą kraju. Wyboiste drogi łączące ten region z innymi częściami kraju i stan linii kolejowych, rozciągających się poprzez Darfur Południowy, podkreślają izolację Darfuru od reszty kraju16. Społeczność i grupy etniczne w jałowym regionie północnym Pierwszy z tych trzech obszarów na północy, będący przedłużeniem Pustyni Libijskiej, zamieszkany jest przez grupy koczowniczych pasterzy wielbłądów (określane mianem Abbala) pochodzenia arabskiego, jak Bideyat, Rizeigat czy Beni Hussein, jak i niearabskich Zaghawa. Jest to obszar najbardziej narażony na klęski żywiołowe i brak stabilności ekologicznej. Fakt ten wyjaśnia, dlaczego tego typu warunki sprzyjają konfliktom17. Społeczność i grupy etniczne w bogatym regionie centralnym Do regionu centralnego należy środkowa część masywu Dżabal Marra. Jest to obszar najbogatszy ze wszystkich w Darfurze pod względem żyzności gleby i dostępności do wody, zarówno jeśli chodzi o opady, jak i zasoby wód podziemnych oraz inne zasoby Tamże, s. 355; zob. M. M u k h t a r, Darfur: Min azmat dawlat iilaa sirae alquaa aleuzmaa (Darfur od kryzysu państwa do walki wielkich mocarstw), Al Jazeera 2009, s.151–162. 17 Tamże; O. Z e e n a l - A b d e e n, http://www.ashorooq.net/net, [15.03.2012]. 16 �2. Arabowie z Darfuru 77 naturalne. Mieszka tu wielu tradycyjnych rolników. Generalnie większość mieszkańców tego regionu stanowi ludność niearabska. Lud Fur to główna grupa etniczna regionu, ale na jego obrzeżach zamieszkują także mniejsze ludy niearabskie, jak: Masalit, Alberti, Albrko, Albrgid, Tama i Tundżur. W przeciwieństwie do arabskich pasterzy, są to społeczności rolnicze, pokojowo koegzystujące ze sobą. Mimo różnic między tymi grupami etnicznymi nie dochodziło do poważnych starć zbrojnych18. Społeczność i grupy etniczne we wschodnim i południowym regionie suchej sawanny Na obszarach południowego Darfuru, które obejmują części przy wschodniej granicy z sąsiednim Kordofanem, zamieszkują głównie hodowcy bydła z koczowniczych plemion arabskich określanych mianem Baggara. Obszary te są mniej stabilne klimatycznie niż region centralny, ale zwykle nie nawiedzają ich tak dotkliwe susze, jak na północy. Jednak w ciągu ostatnich dwudziestu lat wiele wycierpiały z powodu suszy, zwłaszcza w latach 1984–1985, do tego stopnia, że niektóre populacje pasterzy krów, jak Rizeigat, Habbaniya, Beni Halba, Ta’aisha i Misseriya, uważane za najważniejsze plemiona arabskie spośród hodowców bydła (Baggara), zostały zmuszone do migracji do miast lub przemieszczenia się w kierunku nawadnianych centralnych regionów zamieszkanych przez ludność Fur19. 2. Arabowie z Darfuru Aby wyjaśnić, kim są Arabowie z Darfuru i jakie miejsce zajmują na mapie etnicznej i kulturowej Sudanu, należy przedstawić choćby M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 354–356. Tamże s. 356; zob. M. S u l i m a n, The war in Darfur, Institute For African Alternatives, IFAA, http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/wardar. htm, [19.03.2014]. 18 19 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 78 w zarysie procesy etniczne w tym kraju od momentu rozpoczęcia kolonizacji arabskiej. Arabowie po zdobyciu Egiptu w 641 roku i nieudanej próbie podboju Nubii zwrócili się na zachód (w stronę Maghrebu), nie interesując się więcej Sudanem. Graniczące z Egiptem chrześcijańskie królestwo Makuria zmusili tylko do płacenia daniny. Po zajęciu Egiptu dochodziło jednak do stopniowej imigracji pojedynczych grup Arabów na teren dzisiejszego Sudanu. Przybywali oni w sposób niezorganizowany, jako polityczni uchodźcy, kupcy, pasterze i muzułmańscy duchowi, znajdując tam więcej swobód politycznych i lepsze warunki do rozwoju pasterstwa. Imigracja plemion pasterskich nasiliła się zwłaszcza po roku 1272, kiedy to sułtan Egiptu Beibers I za odmowę płacenia daniny zorganizował ekspedycję karną przeciwko królestwu Makuria, niszcząc jej stolicę Dongolę20. Ostateczny upadek chrześcijańskiej Dongoli w XIV wieku otworzył szerzej drzwi do arabskiej penetracji Sudanu. Istniejące jeszcze na południu chrześcijańskie państwo Alwa nie przeciwstawiało się temu. W tym okresie rozpoczął się proces stopniowej arabizacji Sudanu. Plemiona pasterskie zajmowały rzadko zaludnione tereny Butany i Al-Dżaziry albo udawały się wprost do Kordofanu i Darfuru, gdzie środowisko przyrodnicze sprzyjało rozwojowi pasterstwa. Wielu Arabów osiedlało się także na rolniczych obszarach nad Nilem. Nie mając uprzedzeń rasowych, często zawierali oni związki małżeńskie z kobietami pochodzącymi z rodzin miejscowych władców, zdobywając tą metodą prawa do ziemi i kraju. W ten sposób wiele miejscowych plemion przechodziło pod kierownictwo arabskich szejków. Jednocześnie plemiona te nawracały się na islam. Zmieniały też system pokrewieństwa z matrylinearnego na patrylinearny, stopniowo się arabizując. Z drugiej jednak strony, M. Z ą b e k, Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa 1998, s. 25–27; zob. H.A. M c M i c h a e l, A History of the Arabs in the Sudan and some account of the people who preceded them and of tribes inhabiting Darfur, London 1967. 20 �2. Arabowie z Darfuru 79 Arabowie także przejmowali styl życia i niektóre zwyczaje miejscowej ludności. Proces ten nasilił się po przejęciu islamu przez władców państwa Fundż, które zostało prawdopodobnie utworzone niezależnie od dotychczasowej tradycji meroickiej i chrześcijańskiej przez nigryckie ludy z południa ze stolicą w Sennarze21. Fundż podbił w 1501 roku królestwo Alwa, co było bezpośrednią przyczyną całkowitego upadku chrześcijaństwa w Sudanie, a następnie podporządkował sobie terytoria na północ do Trzeciej Katarakty i Morza Czerwonego, na zachód do Darfuru, a na południe prawdopodobnie do rzeki Bahr al-Ghazal i Sobat. Istnienie tego państwa odegrało ważną rolę w procesie powstawania współczesnej narodowej świadomości Sudańczyków i ich afroarabskiej kultury. Połączyło ono różnorodne tradycje kulturowe mieszkańców Sudanu z północy i południa, z jednej strony poprzez islamizację i arabizację ludności afrykańskiej, a z drugiej strony – poprzez afrykanizację Arabów. Zmiany te zachodziły powoli i nieregularnie, aż do upadku Sennaru w 1821 roku. Jest faktem, że niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie, jak np. Bederija, jeszcze na początku XIX wieku nie używały języka arabskiego. Współcześni Arabowie sudańscy pochodzą właśnie w większości z plemion, których udziałem były opisane tu procesy. Mimo to nie stanowią – z punktu widzenia ich genezy – jednorodnego etnosu. Większość arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża’alin-Danagla i Dżuhajna-Fezara. W związku z tym, że wśród mieszkańców Darfuru można spotkać przedstawicieli obu tych grup, należy bliżej wyjaśnić ich pochodzenie. Przybycie arabskich plemion pasterskich na teren Darfuru i Kordofanu było z jednej strony uwarunkowane możliwościami Por. M. M a h m o u d, Inside Darfur: Ethnic Genocide by a Governance Crisis, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East”, 24(2004), nr 2, s. 3–17. 21 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 80 rozwoju chowu zwierząt, z drugiej dawało ważne dla nomadów poczucie niezależności od scentralizowanej władzy państwowej. Środowisko przyrodnicze strefy Sahelu, ze względu na wyższy poziom opadów, dawało na pewno większe możliwości rozwoju pasterstwa aniżeli półpustynne okolice Hidżazu i Egiptu, skąd przybywały wspomniane plemiona. Czynnikiem ograniczającym była niewielka liczba stałych źródeł wody, które z tego względu – w przeciwieństwie do pastwisk – stanowiły własność określonych plemion i były pod kontrolą ich szejków. Szejkowie arabscy, mimo zjednoczenia pod sztandarami Proroka, ciągle nie mieli poczucia wspólnoty narodowej i nie poddawali się władzy państwowej22. Konflikt w Darfurze jest wynikiem złożonego zestawu czynników, w tym konfliktów w celu uzyskania zasobów naturalnych oraz kontroli i nierównej dystrybucji siły gospodarczej i politycznej oraz braku silnej sprawiedliwej gospodarki, militaryzacji i rozprzestrzeniania broni. Konflikt między grupami arabskimi lub tymi, które określa się jako Arabów, nie jest czymś nowym. Plemiona Rizeigat i Maalia walczyły między sobą w południowo-wschodnim Darfurze w latach sześćdziesiątych o prawa administracyjne. Także Rizeigat i Beni Halba walczyły ze sobą zarówno o dostęp do wody, jak i o pastwiska w Darfurze w pasie południowo-zachodnim w latach siedemdziesiątych. W połowie lat osiemdziesiątych problem wszedł w śmiertelną kombinację czynników ekonomicznych między rolnikami, pasterzami, Arabami i nie-Arabami. Dodatkowo oddziaływały czynniki suszy z lat 1984–1985 oraz reperkusje wojny w Czadzie i supremacji „arabizmu” – nowej ideologii politycznej, głoszącej zasadę wyższości „rasy arabskiej”, głoszonej w Libii rządzonej przez Muammara Kaddafiego – i jej wpływu na rząd centralny w Chartumie23. Zob. M. Z a r r o u g, The Kingdom of Alwa, Calgary 1991, s. 24. J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, Geneva 2009, s. 17. 22 23 �2. Arabowie z Darfuru 81 Konflikt w Darfurze jest często przedstawiany w ten sposób niezwykle uproszczony. Z reguły uważa się, że afrykańscy rebelianci chwycili za broń i stanęli w obronie swoich praw przeciwko rządowi w Chartumie. Reakcją rządu było z kolei uzbrojenie arabskiej milicji, która poprowadziła krwawą walkę na miarę ludobójstwa dokonanego na Afrykanach w Darfurze. Nawet jeżeli obraz ten oddaje część prawdy, to jednak wyjaśnienie sytuacji jest o wiele bardziej skomplikowane. Na przykład rozgraniczenie na ludność afrykańską i arabską jest zbyt dużym uproszczeniem, ponieważ po każdej stronie są liczne grupy etniczne. Największą grupą etniczną w Darfurze jest Fur, która to nazwa jest związaną z nazwą regionu Darfur. Fur to plemię afrykańskie, które wraz z dwoma innymi afrykańskimi grupami etnicznymi, Zaghawa i Masalit, stanowią największe grupy uczestniczące w buncie, który pojawił się w roku 2003. Bycie Arabem lub Afrykaninem jest kwestią tożsamości i nie jest czymś jednoznacznym z pochodzeniem etnicznym, a granice między tym, kto jest Afrykaninem, a kto Arabem bywają nieco płynne. Identyfikacja ta może przykładowo zmienić się w przypadku zmiany stylu życia lub poślubienia osoby o określonej przynależności etnicznej. Innym uproszczeniem jest też ogólny pogląd, że Arabowie są nomadami podczas gdy Afrykanie są rolnikami. Jest to prawdziwe w pewnym stopniu, ale istnieją również pewne wyjątki. Na przykład afrykańskie plemnie Zaghawa to ludność głównie koczownicza24. Konflikty między różnymi grupami etnicznymi są częścią historii Darfuru od co najmniej 75 lat. Wynikało to głównie z konfliktów związanych z wypasem zwierząt i dostępem do wody, ale również z polityki lokalnej i granic administracyjnych. Większość z tych konfliktów nie doprowadziła do wystąpienia tych grup przeciwko sobie, J. B r o s c h é, DARFUR: Dimensions and Dilemmas of a Complex Situation, Uppsala 2008, s. 9. 24 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 82 ale jest kilka wyjątków od tej generalizacji. Krytycznym czynnikiem powodującym nasilenie tych konfliktów była degradacja środowiskowa, która rozpoczęła się w Darfurze w 1970 roku i stała się już bardzo dotkliwa w 1980 roku. Pomimo poważnych problemów w Darfurze, żadne kroki nie zostały podjęte przez zarządzających dla ochrony funkcjonowania ludności w tym regionie. Jednocześnie napływ ludności z Czadu spowodował wzrost populacji w Darfurze, co pociągnęło za sobą jeszcze większą konkurencję w dostępie do zasobów, które i tak już były niewystarczające. Konflikt o dostęp do zasobów jest postrzegany przez wielu jako podstawowy czynnik powodujący eskalację przemocy w Darfurze25. Rządowe wsparcie dla arabskich grup etnicznych w różnych społecznych konfliktach miało miejsce od końca 1980 roku do 1990, a jednym z najpoważniejszych z tych konfliktów była wojna plemienia Fur z ludnością arabską pod koniec lat osiemdziesiątych. Konflikt Fur z grupami arabskimi został powstrzymany w połowie 1989 roku, gdy Narodowy Front Islamski przejął władzę w Chartumie. Powodem rozwiązania tego konfliktu była praktyka powstrzymania konfliktów plemiennych, w czasie, kiedy zmienia się rząd, tak, aby sprawdzić działanie nowego systemu. Jednak konflikt pomiędzy Fur i Arabami ponownie pojawił się, kiedy nowy rząd zaczynał promować interesy określonych grup etnicznych na szkodę innych, wywołując nowe konflikt społeczne. 3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania Zróżnicowanie etniczne w Darfurze, a także w Sudanie na ogół nie jest jasne i wyraziste. Mieszkańców Darfuru można podzielić – J. F l i n t, Darfur’s armed Movements, w: A. D e Wa a l, War in Darfur and the Search for Peace, Cambridge 2007, s. 142–143. 25 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 83 jak wspomniano wcześniej – na potomków pochodzenia arabskiego oraz na lokalne grupy niearabskie. Mimo że niektórzy członkowie grup arabskich twierdzą, że tylko one są grupami arabskimi „czystymi pod względem rasowym”, to należy jednak zauważyć, że arabskość odnosi się głównie do dziedzictwa kulturowego, a nie „pochodzenia rasowego” czy przynależności etnicznej. Tak więc nazwa „Arab” zazwyczaj oznacza ludność mówiącą po arabsku w wyniku oddziaływania procesów historycznych w różnych grupach lokalnych z pochodzenia niearabskich afrykańskiego Sudanu26. Lud Fur jest największą grupą etniczną pochodzenia afrykańskiego w regionie Darfuru. Składa się z osiadłych rolników zajmujących się rolnictwem z wykorzystaniem metod tradycyjnych (tzn. kopieniactwa). Członkowie tego ludu, jak już wspomniałem wyżej, są założycielami Sułtanatu Fur i historycznymi władcami tego regionu. Inne niearabskie grupy w regionie to: Meidob, Zaghawa, Masalit, Berti, Tama, Alemrarit i Tundżur.Te niearabskie grupy etniczne utworzyły w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku Powstańczy Front Darfuru, w obliczu powszechnych praktyk wykluczania rdzennych grup etnicznych wewnątrz Darfuru. Głównym celem Frontu była ochrona interesów rdzennej ludności Darfuru wobec konfliktów i rywalizacji politycznej, do której mieszał się centralny rząd w Chartumie27. Ludy arabskie w Darfurze to głównie plemiona koczownicze: Habbaniya, Beni Hussein, Ziyadiyah, Beni Halba, Dżawama, Rizeigat, Almhiria. Poza nimi są jeszcze arabscy kupcy, mieszkańcy miast, urzędnicy państwowi nazywani często „Synami Dżallaba”, 26 H. Yo u n g, Livelihoods, migration and remittance flows in times of crisis and conflict: case studies for Darfur, Sudan, September 2006, http://www. odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/404.pdf, [19.02.2016]. 27 A. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan (Rozmieszczenie ludności w Darfurze i w Sudanie) Chartum 2006, s. 166–167. �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 84 co jest określeniem synów kupców z północy Sudanu28. Wspomniane grupy społeczne utworzyły w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku tzw. „Sojusz Arabski”. Miał on na celu uzyskanie oficjalnego wsparcia i pomocy finansowej od rządu centralnego oraz sudańskich partii politycznych na rzecz Arabów w regionie Darfuru29. Zdaniem badaczy sudańskich Ghaffara Mohammeda Ahmeda i Sheriffa Silka, mieszkańców Darfuru Północnego można podzielić również według innych klasyfikacji. Popularna jest klasyfikacja według tożsamości gospodarczych na cztery grupy: Baggara (arabskich pasterzy hodujących bydło), Abbala (arabskich pasterzy hodujących wielbłądy), Zarga (nazwa lokalna, oznaczająca „czarnych” niearabskich rolników) oraz ludność miast, kupców i rzemieślników. Istnieje także jeszcze inny podział, dokonany w oparciu o wymiar kulturowy, przyjęty przez sudańskiego badacza Fouada Ibrahima. Wyróżnia on grupy na podstawie ich związków z arabskością (czyli według kryterium etnicznego) i relacji do arabskiej kultury i języka. Mówi zatem o: Arabach, mieszanych Arabach, nie-Arabach mówiących po arabsku i nie-Arabach nie mówiących po arabsku. Badacz ten mówiąc „Arabowie”, ma na myśli populacje Arabów mówiące po arabsku jak Rizeigat, Ziyadiyah, Beni Hussein i pasterzy Dżawama, którzy jako potomkowie ze związków mieszanych z ludnością lokalną mają kolor skóry ciemniejszy niż Sudańczycy pochodzenia arabskiego. Natomiast nie-Arabowie mówiący po arabsku to grupy, które zrezygnowały z języka ojczystego i przyjęły język arabski. Do tej kategorii należą: Alberti i Tundżur. Trzecia kategoria to mieszani Arabowie, do których zalicza się tutaj tych, Termin pochodzi od typowego dla nich stroju: dżalabiji, będącej rodzajem długiej białej koszuli. 29 A. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan, dz. cyt., s. 168; zob. S. S h u a i b, Saraeat alqabayil alearabia fi Darfur (Konflikt plemion arabskich w Darfurze), http://www.sudantribune.net/6284, [29.03.2014]. 28 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 85 którzy używali swoich ojczystych języków, ale dodatkowo jeszcze mówili w dialektach arabskich. Do tej grupy badacz zaliczył plemiona Fur, Zaghawa, Meidob, Albrgid, Mima, Tama i Kenana30. Z kolei inny badacz Rex Sean O’Fahey31 przyjął podział ludności Darfuru oparty na twierdzeniu, że jest to obszar zróżnicowany genealogicznie i etnicznie, a klasyfikacja i podział na Arabów i nie-Arabów dokonuje się w sposób losowy i sprawia, że przyjęte klasyfikacje nie są rozstrzygające. O’Fahey proponuje więc klasyfikację w oparciu o imigrację i czynniki językowe oraz sposoby zarabiania na życie jako podstawowe elementy struktury ludności w Darfurze. Zgodnie z tym hybrydycznym trendem można wyróżnić trzy grupy ludności, uwzględniając ich drzewa genealogiczne, działalność, którą się zajmują, jak również zamieszkiwanie w określonych granicach geograficznych oraz elementy kulturowe. Zgodnie z tak przyjętymi kryteriami, pierwszą grupę można określić jako pasterzy wielbłądów i bydła, którzy uważają się za Arabów. To przekonanie wyraża się w tym, że występują jako Arabowie i posiadają taki status. Mają też poczucie, że są Beduinami (koczownikami), znani są ze swego poczucia wyższości i skłonności do przemocy. Uznają grupy rolników i inne grupy wiejskie za ludność o niższym statusie. W ich rozumieniu są to grupy gorsze i to nie tylko w sensie etnicznym, ale także na poA. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan, dz. cyt., s. 170–175; zob. M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 353–354. 31 Profesor Rex Sean O’Fahey, profesor historii na Uniwersytecie w Bergen w Norwegii, specjalizuje się w historii Afryki i Bliskiego Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem intelektualnej i literackiej historii islamu w Afryce, pre-kolonialnych dziejach Sudan, Sufizmu i współczesnych ruchów islamskich w północno-wschodniej Afryce. Profesor O’Fahey Opublikował wiele książek dotyczących tych obszarów, przykładowo Państwo i społeczeństwo w Darfurze, za: M. K i n g, M. O s m a, Environmental Degradation as a Cause of Conflict in Darfur, Khartoum 2004, s. 109. 30 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 86 ziomie kultury i sposobu utrzymania się. Określają ich mianem Altkl od słowa „kuchnia” w odniesieniu do ich stabilnego trybu życia. Istotne znaczenie ma dla nich określenie: Dar – dom – jako odzwierciedlenie statusu ich przodków, ich tożsamość odróżniająca ich od innych grup. Aby zabezpieczyć siebie, czyli Dar, przed intruzami, posiadają oddziały, organizacje wojskowe prowadzone przez wojowników-przywódców. Te grupy wojskowo-pasterskie nie wahają się przed dokonywaniem inwazji i ataków na rolników, których mają w pogardzie. Zwłaszcza w czasach niedostatku i ograniczonych zasobów zdarzają się zbrojne najazdy na inne grupy, przede wszystkim na mieszkańców wiejskich obszarów rolniczych. Jest to jeden ze sposobów działań ukierunkowanych na uniknięcie nędzy i ubóstwa w trudnych czasach. Jak podkreśla jednak brytyjski badacz Alexander de Waal, jest faktem, że głód i nędza nie są czynnikami najmocniej oddziałującymi na funkcjonowanie tych grup. Znaczenie mają bowiem też społeczne i psychologiczne konsekwencje oddalenia się od własnego terytorium dar, gdyż jest to istotne dla członków tej grupy. Badania de Waal pokazały, że mieszkańcy wsi w zachodnim Sudanie chociaż są zwykle bardziej zagrożeni głodem, to jednak mniej się go obawiają niż zagrożeń związanych z załamaniem się struktur społecznych „domu”32. Grupa druga składa się z rolników prowadzących uprawy sezonowe i stałe. Są to stali mieszkańcy wsi, potomkowie głównie niearabskiej ludności, zazwyczaj z plemienia Fur. Grupa ta w przeciwieństwie do pasterskich, które przedstawiono wcześniej, nie ma charakteru paramilitarnego. Dla członków tej grupy Darfur jest ich „domem”, podczas gdy wszystkie inne są według nich obce Zob. A. A b d e l a a t i, Darfur: Judhur wamalat alssira almusallah, http:// www.aljazeera.net/home/Getpage/6c87b8ad-70ec-47d5-b7c4-3aa56fb899e2/ 04515945-482b-46b4-96c1-7f384f32bcbb, [22.052014]. 32 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 87 w tym regionie. Rolnicy z Fur generalnie przejawiają skłonność do życia w pokoju, choć zdarza się, że sporadycznie angażują się w starcia z pasterzami bydła i wielbłądów. Robią to w obronie swoich upraw i gospodarstw. W wyniku tych konfliktów pomiędzy tymi dwiema grupami narasta nieufność, a nawet wrogość wobec siebie nawzajem. Trzecia grupa, wyodrębniona na podstawie wspólnych cech regionalnych, kulturowych i zawodowych, składa się z przedsiębiorców, urzędników państwowych i właścicieli gruntów, pracujących mieszkańców miast. W przeciwieństwie do omówionych powyżej grup, posiadających ograniczone znaczenie polityczne, ta trzecia grupa odgrywa ważną rolę w życiu politycznym i gospodarczym regionu. W rozdziale tym podjęto próbę przedstawienia historycznych i środowiskowych czynników, które złożyły się na procesy etniczne (struktura społeczno-etniczna Darfuru) i osadnicze (rozmieszczenie ludności według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania w Darfurze), mające znaczenie dla współczesnego Darfuru. Oba czynniki należy brać stale pod uwagę, gdyż tylko w taki sposób można wyjaśnić wspomniane procesy. Życie w Sudanie, jak i w innych częściach kontynentu afrykańskiego, rozpatruje się w kontekście zachowania równowagi ekologicznej i gospodarczej. W ciągu ostatnich czterech dekad dochodziło do wielokrotnego naruszenia tejże równowagi, zwłaszcza na dużych obszarach suchych i półsuchych w północnej części Sudanu33. Trwająca susza, nieodpowiednie metody wykorzystania gruntów, takie jak wzrost wprowadzania na szeroką skalę metod zmechanizowanego rolnictwa w zakresie nawadniania i intensywny wypas, powodowały zniszczenia ekosystemu – pasa sawanny Sudanu N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 33 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 88 zamieszkanego przez 70% ludności kraju. Miliony ludzi musiało opuścić swoje domy i zostało wysiedlonych, a ich liczba wzrosła do tego stopnia, że Sudan w rzeczywistości stał się największym krajem wysiedleńców na świecie. Przepływ ludzi i ich zwierząt ze stref zagrożonych w miejsca już zajęte przez inne grupy etniczne to prosty sposób na wywołanie napięcia i wrogości. Ludzie czasami zmuszeni są do wspólnego użytkowania ziemi na określonych warunkach. Dawniej obejmowało to krótsze okresy. Jednak wraz z pogarszaniem się warunków naturalnych sytuacje te trwają przez długie okresy i naciski stają się silniejsze. Trudności te, zwłaszcza we wschodniej części Sudanu i na obszarach dotkniętych suszą w Darfurze i Kordofanie, stają się coraz większe34. Podziały etniczne, religijne i kulturowe mają duże znaczenie dla właściwego zrozumienia motywacji ludzi angażujących się w krwawe konflikty. Przedłużające się konflikty powodują powstawanie coraz większych etnicznych barier i zwiększają prawdopodobieństwo wzrostu znaczenia podziałów etnicznych jako głównej przyczyny konfliktu. Większość konfliktów zbrojnych w Darfurze została zapoczątkowana z powodu ograniczonych zasobów naturalnych, rzeczywistych i wyobrażonych. Z biegiem czasu do różnic przynależności etnicznej, kulturowej i religijnej dołączono argumenty ideologiczne i społeczne. Wszystkie te przyczyny prowadzą do pojawiania się konfliktów politycznych, które z czasem przekształcają się w konflikt zbrojny35. Skutki uboczne, powodowane przez różnice etniczne i poziom rozwoju kulturalnego i duchowego, mogą stać się wraz z rozwojem i pojawieniem się innych punktów zapalnych trudnym do rozwiązania konfliktem. Wojna w Darfurze rozpoczęła się od spoSudan: Post-conflict Environmental Assessment, Natural Disasters and Desertification, United Nations Environment Programme, 2012, s. 58–62. 35 Tamże, s. 63–68; zob. I. A h m e d, Causes of Tribal Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8, s. 24. 34 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 89 ru między rolnikami i pasterzami o zasoby naturalne, pastwiska i źródła wody. Wraz z upływem czasu, zaognianiem się konfliktu, wzrostem poczucia krzywdy z tytułu utraty życia i mienia, wymiar etniczny zarysował się jako drugi najważniejszy punkt zapalny tego konfliktu. Z czasem, w związku z coraz większymi stratami, paniką i wzrostem dramatyzmu działań wojennych, wymiar etniczny wysunął się na czoło jako najważniejszy motyw konfliktu. Tak więc konflikt zasobów przerodził się w konflikt tożsamości. Konieczność dostosowania się do różnorodnych środowisk ekologicznych niesie ze sobą ujawnianie się różnic w kulturze, wytworach materialnych oraz aspektach organizacji społecznej, takich jak język i tradycje społeczne, sposób ubierania się i odżywiania, które są kluczowymi kryteriami pojawiania się dyskryminacji rasowej. Różnice te stają się poważne, gdy zaistnieje spór o zasoby materialne. W rezultacie na granicy terenów o różnych warunkach przyrodniczych pojawiają się punkty zapalne i prowadzą do różnych form konfliktów między sąsiadującymi grupami, a rywale używają własnego pochodzenia etnicznego jako argumentu w tych sporach. ��Rozdział III Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego oraz analiza motywów działania grup rebelianckich w Darfurze 1. Definicja, typologia i fazy konfliktu Konflikt – to proces społeczny zachodzący między jednostkami, grupami, państwami lub organizacjami. Wynika ze sprzeczności interesów, celów, poglądów czy obowiązków, powoduje powstanie wrogości między nimi1. W literaturze opisane są różne podejścia do wyjaśniania podstaw tego zjawiska. Warte podkreślenia wydają się ujęcia wskazujące na nierówność w dostępie do dóbr. Wraz ze wzrostem świadomości niesprawiedliwego podziału, można spodziewać się tego, iż grupy dyskryminowane będą kwestionować istniejący porządek. U podstaw konfliktu może też leżeć nierówny dostęp do władzy. Konflikt przybiera na sile, gdy zbiorowości w niego zaangażowane stają się spójne wewnątrz i solidarne w walce przeciwko stronie reprezentującej odmienne podejście i inne wartości. Tradycyjny pogląd traktuje konflikt jako zjawisko jednoznacznie negatywne, którego źródłem są błędy decydentów, a zatem należy go bezwzględnie unikać, a jeżeli powstanie, to niezwłocznie likwidować. Natomiast współczesne podejście do konfliktu przewiduje, iż może on też przynieść korzyści, o ile we właściwy sposób rozezna się przyczyny, pokieruje nim, 1 J. S t ę p i e ń, Socjologia pracy i zawodu, Poznań 2001. �92 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... a następnie znajdzie dobry sposób rozwiązania. Można w ten sposób doprowadzić do lepszej efektywności podmiotu, którego konflikt dotyczył. Rozważania te w literaturze przedmiotu dotyczą przede wszystkim funkcjonowania organizacji, jednak pewne elementy można zastosować do konfliktów przebiegających na większych obszarach, jak konflikty społeczne, które charakteryzują się zmaganiami między ludźmi, których celem jest nie tylko zdobycie i posiadanie środków produkcji, danej pozycji społecznej, władzy, czyli wartości cieszących się społecznym uznaniem, ale też pozyskanie, a nawet eliminacja rzeczywistego lub domniemanego przeciwnika2. Można dokonać podziału konfliktów przyjmując różne kryteria. W literaturze przedmiotu spotykanych jest wiele różnych typologii. Poniżej dokonano wyodrębnienia najbardziej istotnych kryteriów podziału. Zatem3: 1. z uwagi na podmiot konfliktu możemy mówić o konfliktach pomiędzy jednostkami, grupami, instytucjami w różnych ich konfiguracjach; 2. ze względu na zasięg wyróżnić należy konflikty w skali mikro, makro lub mega; 3. biorąc za kryterium przedmiot są konflikty: ekonomiczne, polityczne, klasowe, ideologiczne, kulturowe, wartości i celów; 4. według kryterium sposobu przejawiania się można mówić o konfliktach: jawnych i ukrytych, kierowanych i spontanicznych, łagodnych i ostrych; 5. konflikty rozróżnić można też ze względu na czas trwania na długotrwałe i krótkotrwałe. 2 Tamże; zob. H. B i a ł y s z e w s k i, Teoretyczne problemy sprzeczności i konfliktów społecznych, Warszawa 1983. 3 P. J e r m a k o w i c z, Konflikt społeczny, zagadnienia teoretyczne, w: Rozwiązywanie sytuacji konfliktowych w wymiarze jednostkowym i społecznym, red. M. Plucińska, Poznań 2014, s. 31–35; zob. M. H o l s t e i n - B e c k, Konflikty, Warszawa 1983. �1. Definicja, typologia i fazy konfliktu 93 Warto, też wskazać, jakie są główne źródła konfliktów. Można się ich doszukiwać w trzech sferach funkcjonowania poszczególnych grup: w komunikacji (wszelkiego rodzaju nieporozumienia) w strukturach organizacyjnych (wyznaczanie ról społecznych, podział i koordynowanie działań) oraz w zachowaniach ludzkich (odmienne normy i wartości). Z tych właśnie wymienionych powyżej sfer wywodzą się źródła konfliktu, które są zazwyczaj związane z koniecznością dzielenia się ograniczonymi zasobami, różnicą celów stawianych sobie przez poszczególne podmioty konfliktu, wzajemną współzależnością grup i jednostek oraz różnicami w wyznawanych wartościach i postrzeganiu pewnych istotnych dla stron spraw4. W przebiegu konfliktu wskazuje się na pewne fazy, które zazwyczaj można wyróżnić w każdym konflikcie5: 1. Faza powstania konfliktu Konflikt rozpoczyna się od odczucia niezadowolenia, poczucia, iż druga strona jest przeszkodą na drodze do realizacji celów oraz jest konkurencją w dostępie do zasobów. 2. Faza wybuchu konfliktu Postępujące niezadowolenie może z kolei rodzić frustrację i doprowadzić do wybuchu otwartego konfliktu, czemu towarzyszy narastająca niechęć do przeciwnej strony, aż do przekonania, iż przeciwnik nie posiada takich samych praw, jest też wielka wola walki podjęta w celu osiągnięcia pozycji wygranego. 3. Faza przebiegu konfliktu Charakterystyczne cechy tego etapu to postępująca zwartość w poszczególnych grupach, wysuwanie na czoło przywódców – osób Zob. R.W. G r i f f i n, Podstawy zarządzania organizacjami, Warszawa 1996. J. K i s i e l n i c k i, Podstawy organizacji i zarządzanie, http://edu.pjwstk.edu.pl/ wyklady/poz/scb/index66.html, [18.02.2016]; zob. F. G l a s l, Conflict Stages and Dynamics, http://www.irenees.net/bdf_fiche-analyse-656_en.html, [18.02.2016]. 4 5 �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 94 znaczących, silnych, agresywnych, przekonujących itp., wypaczanie poglądów – ocena własnej grupy zmienia się na korzyść, a postrzeganie przeciwnej – na niekorzyść, pojawianie się negatywnych stereotypów wobec przeciwnika, wybór przedstawicieli do negocjacji oraz zaślepienie- w obawie przed klęską może pojawić się upośledzenie zdolności do prawidłowego, racjonalnego myślenia. 4. Rezultat konfliktu Korzyści, umocnienie pozycji dla wygrywającego, a niezadowolenie po stronie przegranych, gdzie wewnątrz grupy może dojść do wzajemnych oskarżeń. Bywa, że rezultatem konfliktu jest kolejny konflikt. Na przebieg oraz możliwości rozwiązania konfliktu mają wpływ różne okoliczności. Duże znaczenie mają wcześniejsze relacje i wynikający z tego stopień gotowości do podjęcia współpracy. Od tego w dużej mierze zależy możliwość, kierunek i sposób rozwiązania konfliktu. Istotne są też cechy stron zaangażowanych w konflikt: ich poglądy, wartości, ideologia, jak też ich postrzeganie własnych szans na wygraną i ocena jakie jest ryzyko przegranej. Nie sposób też nie wspomnieć o tym, iż często w konflikcie uczestniczy oprócz stron przeciwnych, uwikłanych w konflikt – strona niezaangażowana w konflikt, czyli mediator. Jego możliwości, umiejętności i zaangażowanie w dużym stopniu mogą wpłynąć na przebieg i sposób rozwiązania konfliktu. Oczywiście wiele zależy też od samego charakteru, natury i rodzaju konfliktu. W literaturze przedmiotu wskazuje się na różne podejścia do klasyfikowania i wyróżniania metod rozwiązywania konfliktów. Można zatem mówić o następujących metodach6: 1. Wyłączanie – w zależności od rodzaju konfliktu, sposobem jego rozwiązania może być zerwanie kontaktu (relacji) ze stroną 6 J. K i s i e l n i c k i, Podstawy organizacji i zarządzanie, dz. cyt. �1. Definicja, typologia i fazy konfliktu 95 przeciwną. Jest to w zasadzie ucieczka od znalezienia rozwiązania, a nie rzeczywiste rozwiązanie konfliktu. 2. Poddanie się – strona silniejsza wykorzystuje swoją pozycję i dalej postępuje się zgodnie z jej interesem. Nie jest to skuteczna metoda, gdyż strona przegrana jest nieusatysfakcjonowana i może ponownie rozpocząć konflikt. 3. Zmuszenie do ustąpienia – strona zmuszająca do ustąpienia stosuje wszelkie środki, aby osiągnąć cel, w tym manipulacje, nieakceptowane traktowanie innych osób. 4. Kompromis – częściowo są zaspokojone interesy obu stron, ponieważ każda strona z czegoś rezygnuje na rzecz roszczeń przeciwnika, strony oceniają na ile ważne są własne interesy, a na ile dobre wzajemne relacje i podejmują decyzje, co do możliwości ustępstw. 5. Współpraca – opiera się na znalezieniu rozwiązania, które może być satysfakcjonujące dla obu stron, zaakceptowane zostają cele przeciwnej strony bez konieczności rezygnacji z własnych. Jest to metoda efektywna, gdyż obie strony wkładają wysiłek, aby poprawić komunikację, rozwiązać przyczynę sporu i znaleźć korzystne rozwiązanie konfliktu. Jak wcześniej wspomniano, niegdyś konflikty były postrzegane jako zdecydowanie negatywne zjawisko. Współcześnie jednak dostrzega się pewne jego pozytywne elementy. Co do negatywnych konsekwencji, to konflikty niestety często różnicują, rozbijają grupy, powodują demonstrowanie wrogości, sprawiają przykrość, a często też cierpienie. W sytuacji konfliktowej przeciwnicy w zależności od formy jego przebiegu, tracą siły, energię, czas i inne cenne zasoby, które mogłyby być spożytkowane przykładowo na rozwój, realizację celów itp. Można też jednak dostrzec pewne pozytywne konsekwencje konfliktu. Może być on inspirujący do poszukiwania nowych, korzystnych rozwiązań, lepszych od dotychczasowych, a przez to prowadzić do postępu i rozwoju �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 96 gospodarczego, ekonomicznego, politycznego czy społecznego. Proces konfliktowy wymusza też zidentyfikowanie i wyrażenie własnych postaw, poglądów, wartości, sprzyja integrowaniu się z osobami o podobnych postawach, jak też – w zależności od przyjętego rozwiązania konfliktu – może uczyć akceptowania odmiennych postaw7. 2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur Region Darfur, który znajduje się na dalekim zachodzie Republiki Sudanu, ma powierzchnię około 549 tysięcy km2 i zamieszkuje go ponad 6 milionów ludzi (w 2004 roku). Długie lata region ten cierpiał z powodu deficytu środków i warunków istotnych dla życia, braku dostatecznej infrastruktury drogowej, środków transportu i komunikacji. W dodatku Darfurczycy mieli poczucie całkowitego lekceważenia ich problemów przez kolejne rządy sudańskie od momentu uzyskania niepodległości państwa w 1956 roku. Do braku stabilności przyczyniało się także dziedzictwo epoki kolonialnej, dostrzegalne nie tylko w Sudanie, ale też w całej Afryce. Implementowane, w ramach procesu przechodzenia do niepodległości na grunt afrykański, zachodnie instytucje polityczne i gospodarcze, mające być podstawą procesów modernizacyjnych, okazywały się bardzo często dysfunkcyjne wobec lokalnych tradycji i potrzeb8. Wśród negatywnych skutków wymienić można m.in.: rozbicie tradycyjnych struktur społecznych i politycznych, zainiTamże; D.C. L e e g e, K.D. Wa l d, B.S. K r u e g e r, P.D. M u e l l e r, The politics of cultural differences, Cultural Theory and Political Conflict: General Components, 2001, ss. 55–62, http://users.clas.ufl.edu/kenwald/pos6292/pcd. pdf, [18.02.2016]. 8 W. L i z a k, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012, s. 452. 7 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 97 cjowanie procesu przekształceń w sferze tożsamościowej, rozbudzenie nacjonalizmów, zanegowanie tradycyjnych systemów wartości, przekształcenie systemów gospodarczych oraz wymianę elit politycznych, społecznych i kulturalnych. Wszystko to działo się w sytuacji ciągłego utrzymywania się tradycyjnych struktur społecznych9. W efekcie wkrótce po dekolonizacji rozpoczął się proces ewolucji afrykańskich systemów politycznych w kierunku autorytaryzmu10. Innym problemem były trudności wynikające z warunków geograficznych i cech charakterystycznych tego regionu, jak przykładowo brak opadów. Tereny te były narażone w drugiej połowie ubiegłego stulecia na kolejne fale suszy, które doprowadziły do poważnych trudności z dostępem do źródeł wody dla upraw rolniczych i wypasu. Kryzysy środowiskowe były natomiast czynnikiem sprzyjającym pojawieniu się konfliktów zbrojnych i potyczek pomiędzy różnymi plemionami rywalizującymi o pastwiska i wodę, szczególnie między pasterzami a rolnikami. Spory te w przeszłości były jednak rozstrzygane bez doprowadzania do większych tragedii, jak to zdarza się współcześnie, kiedy między innymi różnice rasowe są pretekstem do długotrwałych kryzysów. Ważnym czynnikiem stabilizującym była wspólna religia muzułmańska i język arabski. Grupy porozumiewające się własnym językiem, posługiwały się bowiem również arabskim jako językiem kontaktowym, co ułatwiało nawiązywanie wzajemnych relacji11. Sporadyczne starcia były skutecznie rozwiązywane zarówno przez władze lokalne w regionie, jak i plemiennych liderów według zwyczajów regulujących tego typu spory zgodnie z odwieczA. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 37. 10 W. L i z a k, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, dz. cyt., s. 452. 11 S. A l - B a d a w i, Alsiag aljgrafii li Darfur (Darfur, kontekst geograficzny), Kair 2005, s. 3–4. 9 �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 98 nymi tradycjami i prawem muzułmańskim kisas i dijja12. Kisas przewidywało co prawda prawo pokrzywdzonego do „sprawiedliwego odwetu”, czyli zemsty zgodnie z zasadą „życie za życie”, prawo do odpłaty, czyli dijja, jednak skutecznie je ograniczało. Zakładało bowiem możliwość przebaczenia poprzez naprawienie szkód i rekompensatę za wyrządzoną krzywdę. W czasach, gdy używano broni tradycyjnej (włóczni, mieczy, starych strzelb typu Remington), zabijanie było ograniczone, a zabójcę można było względnie łatwo zidentyfikować. Tym samym możliwe było naprawienie szkód i przywrócenie pokoju. Prawo do odwetu nie było realizowane zbyt często. Dopiero wówczas, gdy podstawową bronią stały się karabiny AK 47, te zasady zostały zmienione. Zaczęło dochodzić do masakr, których nie można już było załagodzić za pomocą okupu. Nie było też tak prosto dojść, kto kogo zabił. Użycie kałasznikowów, które masowo napływały do Sudanu z Libii i Czadu, powodowało niespodziewane skutki. Jak wspomniałem wcześniej, region był zaniedbany przez brak dostatecznej troski i uwagi ze strony kolejnych rządów, jak też z powodu słabego rozwoju infrastruktury, transportu i dróg. Zwrócił uwagę na ten fakt także polityk uważany na Zachodzie za czołowego islamistę w Sudanie dr Hassan al-Turabi, który zapytany przeze mnie o przyczyny wybuchu konfliktu w Darfurze, odpowiedział: „To, że problem Darfuru przybiera na sile, spowodowane jest tym, że są tu zaangażowane czynniki międzynarodowe, na które oddziałuje wizja „okrutnej wojny”. Podstawa tego problemu jest jednak taka, że Darfurczycy historycznie mieli kiedyś swoje państwo i są z tego dumni oraz nie akceptują obecnej marginalizacji, a także tego, że koczownicy arabscy weszli do Darfuru i zajęli Tamże; J. M u h a m m a d, Scarce water the root cause of Darfur conflict?, 2010, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808. shtml, [20.02.2016]. 12 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 99 najlepsze miejsca pracy i odgrywają czołową rolę w jego systemie gospodarczym. Oprócz tego Darfur został skrzywdzony brakiem edukacji i systemu opieki zdrowotnej. Rozwój tych dziedzin jest słaby, a dotychczasowe rządy nie wprowadziły w Darfurze systemu federalnego, zwłaszcza w okresie rządów wojskowych”13. Czynniki te zaostrzył kryzys środowiskowy, susze i zjawisko pustynnienia, co razem doprowadziło do pojawienia się ruchu oporu, który wezwał do walki z władzami centralnymi. Powstały w Darfurze takie ugrupowania jak Ruch Sprawiedliwości i Równości czy Armia Wyzwolenia Sudanu, a następnie jeszcze wiele innych. Oba ugrupowania w ramach ruchu oporu dążyły do osiągnięcia sprawiedliwszego podziału środków budżetowych i większego zainteresowania Chartumu Darfurem. Tak zaczęła się walka opozycji darfurskiej z rządem, co doprowadziło do osiągnięcia znaczących sukcesów. Rząd w Chartumie nie był w stanie pokonać walczących. Nie potrafił też zainicjować rozwoju w regionie z powodu braku rzetelnego i jasnego programu rozwojowego. Po tym jak rządowi sudańskiemu nie udało się rozwiązać problemu z ruchem oporu w tym regionie, dążył do wykorzystania konfliktu o zasoby naturalne, aby osiągnąć swoje własne cele polityczne i podporządkować sobie ten region i jego zasoby, a w szczególności przyszłe wydobycie surowców naturalnych, a przy tym osłabić ruch oporu. Aby osiągnąć te cele, rząd w Chartumie powołał milicje dżandżawidów, uzbrojonych band, pierwotnie uchodźców z Czadu, wyspecjalizowanych w rabunku i kradzieży. Powstały one z uzbrojonych grup arabskiego pochodzenia, działających poza prawem. Oddziały te używały broni, której dostarczał im rząd w Chartumie. Dokonywały podpaleń, morderstw i rabunWywiad przeprowadzony przez autora pracy z Hassanem al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego, w Chartumie w 2011 r.; zob. A. A n - N a i m, Causes and solutions for Darfur, 2014, http://www.sandiegouniontribune.com/ uniontrib/20040815/news_lz1e15darfur.html, [20.02.2016]. 13 �100 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... ków w wioskach, wśród plemion rolniczych lub zajmujących się rzemiosłem, należących do ruchu oporu, w większości z plemion pochodzenia rdzennie afrykańskiego, takich jak Fur. Te działania doprowadziły do katastrofy humanitarnej w Sudanie bez precedensu we współczesnej historii14. Należy podkreślić, że oddziały dżandżawidów nie stanowią trzonu plemion arabskich w regionie, są one bowiem tylko grupami zajmującymi się rozbojem i wykorzystywanymi przez rząd w Chartumie do zatrzymania ruchu oporu. Po nieudanej próbie siłowego rozbicia ruchu oporu, zaczęły uciekać się do innych form jak masowy terror: gwałty, palenie wiosek, porwania kobiet i dzieci. Rząd w Chartumie dążył przede wszystkim do eliminacji oddziałów ruchu oporu w regionie, takich jak Ruch Sprawiedliwości i Równości oraz Armia Wyzwolenia Sudanu, które domagają się sprawiedliwości, równości i demokratyzacji we wszystkich regionach Sudanu, a nie tylko w Darfurze. W związku z tym Armia Wyzwolenia Darfuru zmieniła ostatecznie nazwę na Armia Wyzwolenia Sudanu. Z obawy przed oskarżeniem o separatyzm organizacja ta stara się nie wykorzystywać czynników etnicznych jako strategii walki i realizacji celów. Priorytety w ich działalności i negocjacji z rządem, to zaprowadzenie we wszystkich częściach Sudanu demokracji, sprawiedliwości, równości i sprawiedliwego podziału bogactwa i władzy15. Wielu badaczy próbowało ustalić najczęstsze czynniki, które wywołują i zwiększają ryzyko występowania wojen. W tym kontekście analiza przyczyn konfliktów i motywów ekonomicznych przyciąga coraz większą uwagę. Najwybitniejszymi w tym zakreS. A l - B a d a w i, Alsiag aljgrafii li Darfur, dz. cyt., s. 4; zob. A. A b d e l a a t i, http://darfurcurentcrisis.blogspot.com/2005/02/blog-post_18.html [18.02.2012]. 15 Zob. R. C r i l l y, Saving Darfur: Everyone’s Favorite African War, London 2010. 14 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 101 sie są uczeni Paul Collier16 i Anke Hoeffler17, którzy przedstawili zależność wojen domowych od struktur i organizacji rebelii. Stwierdzili oni, że podczas buntu mają miejsce grabieże zasobów naturalnych, wymuszenia na miejscowej ludności, przy wsparciu etnicznych przywódców. Na podstawie danych o wojnach w latach 1960–1999 stwierdzili również, że aspekt ekonomiczny wydaje się być wiodącym wyjaśnieniem dla genezy większości wojen domowych, tak jak nierówność polityczna i etniczna. Natomiast różnice religijne są na ogół słabym wyjaśnieniem przyczyn wojen domowych. Ponadto można zauważyć, że im wyższy dochód kraju czy regionu, tym mniejsze jest ryzyko wojny domowej, ze względu na duże koszty związane z konfliktem, a w parze z dużymi zasobami naturalnymi danego regionu idzie większe ryzyko konfliktu18. Podobnie James Fearon i David Laitin na podstawie analizy 127 wojen domowych, przede wszystkim w Afryce Subsaharyjskiej i Azji, stwierdzili, że niezależnie jak etnicznie jest niejednorodny dany kraj, prawdopodobieństwo wojny domowej zmniejsza się wraz ze wzrostem bogactwa danego kraju. W miejscu, gdzie nie 16 Paul Collier jest profesorem ekonomii i dyrektorem Ośrodka Studiów Gospodarek Afrykańskich na Uniwersytecie w Oxfordzie. Był też dyrektorem Badań Rozwoju w Banku Światowym i doradcą rządu brytyjskiego Komisji ds. Afryki. Jest jednym z wiodących światowych ekspertów w dziedzinie gospodarki afrykańskiej i współautorem książki razem z Nicholasem Sambanis: Understanding civil war, Washington 2005, za: Paul Collier’s home page at the Blavatnik School of Government, http://www.bsg.ox.ac.uk/people/paul-collier, [28.03.2015]. 17 Anke Hoeffler jest ekspertem ds. badań w Centrum Badań Gospodarki Afrykańskiej i pracownikiem naukowym Kolegium św. Antoniego, University of Oxford. Jest także pracownikiem naukowym w Międzynarodowym Instytucie Badań nad Pokojem w Oslo. Za: Centre for the Study of African Economies (CSAE), http://www.csae.ox.ac.uk/members/biogs/hoeffler.html, [28.03.2015]. 18 P. C o l l i e r, A. H o e f f l e r, Greed and Grievance in Civil War, Washington 2001. �102 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... jest widoczny wzrost dochodu, według przedstawionej tezy istnieje poważne ryzyko powstania konfliktu19. Tezy i poglądy te nie zostały przyjęte przez wszystkich badaczy. W 2002 roku Ahmed Ali i Ibrahim Elbadawi określili 17 czynników ekonomicznych, politycznych i etniczno-religijno-kulturowych oraz zewnętrznych, wskazując je jako przyczyny powstawania konfliktów. Na podstawie analizy wojen z lat 1960–1999 Elbadawi i Nicholas Sambanis stwierdzili, że powodem konfliktów wojennych w Afryce jest przede wszystkim rozdrobnienie etniczno-językowe oraz wysoki poziom ubóstwa, a nie instytucje polityczne czy ekonomiczne uzależnione od zasobów naturalnych20. W podobny sposób Frances Stewart zauważył, że poziom nierówności jest ważnym elementem dobrego samopoczucia i może mieć szkodliwe konsekwencje dla dalszego rozwoju21. Wiele już napisano na temat konfliktu w Darfurze po wybuchu wojny w 2003 roku, próbując na różne sposoby wyjaśniać przyczyny konfliktu. Większość z tych wyjaśnień mylnie interpretuje dwa rodzaje czynników, a mianowicie pierwotne przyczyny konfliktu oraz obecne przyczyny trwania konfliktu, a także jego dynamikę. Konflikty etniczne czy plemienne opierają się na międzygrupowych konfrontacjach, które od dawna charakteryzowały Darfur i to głównie między osiadłymi rolnikami a pasterzami. Tego rodzaju konflikty były jednak rozwiązywane w drodze mediacji w ramach tradycyjnej lokalnej rady pojednania i rekompensaty wyrządzonych krzywd. 19 D. Fe a r o n, D. L a i t i n, Ethnicity, insurgency and civil war, „American Political Science Review”, 97(2003), s. 75–90. 20 A.G. A l i, I. E l b a d a w i, A. E l - B a t a h a n i, The Sudan’s civil war: Why has it prevailed for so long?, Paper prepared for case study project on civil wars, on the causes, consequences, and resolution of the civil war in Sudan, March 2003. 21 F. S t e w a r t, Horizontal inequalities: A neglected dimension of development, Oxford 2004. �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 103 Obecny konflikt był jednak wynikiem relacji pomiędzy rządem centralnym i jego aparatem bezpieczeństwa a grupami rebelianckimi. Często niektóre przyczyny konfliktów plemiennych były przypisywane bieżącej sytuacji politycznej, która ma konsekwencje dla sposobów rozwiązania danego konfliktu. Rozróżnienie to ma istotne znaczenie dla lepszego zrozumienia podstawowych przyczyn konfliktu oraz planowania odpowiednich interwencji. Chociaż przyczyny tych dwóch rodzajów konfliktów mogą się różnić, to nacisk na pracę w celu zrozumienia przyczyny konfliktu politycznego czy plemiennego jest bardzo istotny. 3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami etnicznymi w Darfurze W konflikcie zbrojnym w Darfurze między grupami etnicznymi, spostrzeganymi często jako „rasowe”, można dopatrzeć się dwustopniowego przebiegu i wyróżnić dwa główne nurty. Pierwszy to konflikt typowo „plemienny”22, przejawiający się w okazjonalnych starciach, które były charakterystyczne dla lat pięćdziesiątych i dużo wcześniejszych, a które ciągnęły się aż do lat siedemdziesiątych XX wieku. Drugi nurt obejmował spory głębsze, o szerszym zakresie, bardziej nowoczesne. Pojawiły się one od połowy lat osiemdziesiątych. Podczas gdy w przeszłości powstające konflikty łatwo znajdowały satysfakcjonujące rozwiązania, to kolejny rozdział w historii konfliktów okazał się być bardziej złożony, ponieważ pojawiły się trudności w rozwiązywaniu tych konfliktów tradycyjnymi metodami, które w przeszłości sprowadzały się do rekompensat finansowych. Starcia występujące od połowy lat osiemdziesiątych, spowodowane rywalizacją o wodę Słowa „plemię” używam tu w znaczeniu zespołu blisko spokrewnionych rodów, organizacji politycznej, a nie grupy etnicznej. 22 �104 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... i pastwiska, zaczęły rozszerzać się, aż ich charakter nabrał cech wojny na pełną skalę w 2003 roku. Życie straciło wówczas kilkadziesiąt tysięcy ludzi, przestały istnieć całe wsie, wiele zostało spalonych, ludzie potracili swą własność, a ogromna liczba ludności została zmuszona do przesiedlenia23. Kolejne rządy prowadziły cały szereg strategii w celu rozwiązania różnych konfliktów, ale ich wysiłki okazały się nieskuteczne, a w wielu przypadkach powstały nawet oskarżenia o stronniczość władz centralnych i nierówne traktowanie stron konfliktu. Spory występujące przed połową lat osiemdziesiątych cechuje mała ostrość i lokalny charakter. Rzadko były to spory dwóch grup etnicznych. Przykładem takich konfliktów są spory, które miały miejsce pomiędzy Zaghawa i Almhiria w 1968 roku oraz pomiędzy Almaalaa i Rizeigat w tym samym roku, a także pomiędzy Rizeigat i Misseriya od 1972 do 1974 oraz Beni Halba i Almhiria od 1975 do 1977 roku, a między Altaihh i Salamat od 1978 do 1981 roku. Konflikt w Darfurze rozpoczął się w połowie 1980 roku. Znany był jako wojenny zryw plemion arabskich. W 1984 roku, w okresie suszy, wojna ogarnęła cały region. Głównym punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu, był rozpad dotychczasowych więzi gospodarczych między rolnikami Fur a pasterzami z grupy Zaghawa. W przeszłości pozwalano pasterzom wchodzić ze stadami do strefy Dżabal Marra i wypasać zwierzęta na pozostałościach z pól uprawnych w grudniu i styczniu, gdy inne pastwiska były jeszcze mało wydajne. Nomadzi mogli tam pozostawać aż do początku pory deszczowej, która zaczynała się w kwietniu i maju. Rolnicy zezwalali im na to, ponieważ po pierwsze dostawali część A. A l b a t a h a n i, Azmat al. Hukm wi alsudan: Azmat himana am himanat azma? (Kryzys zarządzania w Sudanie: kryzys dominacji czy dominacja kryzysu?), Khartoum 2011, s. 50–64; zob. M.W. D a l y, Darfur’s Sorrow: A History of Destruction and Genocide, New York 2007. 23 �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 105 zwierząt od pasterzy, a po drugie pozostałości i odpady zwierzęce wspomagały nawożenie. W latach 1987–1989 doszło do wyciszenia konfliktów, gdy demokratyczny rząd w Chartumie został obalony i islamscy przywódcy wstrzymali walki w Darfurze. Ten prosty fakt powinien przypominać nam, że konflikt w Darfurze rozpoczął się jako wojna domowa, której rząd nie był stroną. Władze stały się stroną konfliktu dopiero po 1989 roku. Natychmiast po przejęciu władzy obiecano wyjście z kryzysu. Faktycznie zarówno przedstawiciele Fur, jak i Arabów szybko doszli do porozumienia. W mniej niż tydzień przeciwnicy podpisali protokół pokojowy i deklarację powrotu do sytuacji sprzed zamachu. Na dłużą metę ich inicjatywa jednak się nie powiodła i wojna wybuchła na jeszcze większą skalę. Gdy rząd stał się stroną konfliktu, stracił swoją pozycję rozjemcy. W rezultacie lokalny konflikt w Darfurze przekształcił się w konflikt regionalny, kiedy zainteresowały się nim państwa sąsiadujące z Sudanem (Czad, Libia, Erytrea), a następnie został umiędzynarodowiony poprzez włączenie się z pomocą finansową, materialną i wojskową państw spoza regionu (Chin, Rosji, USA). Stąd klasyfikuje się go jako umiędzynarodowiony konflikt wewnętrzny24. W latach 2002–2003 ponownie doszło do walk, gdy siły antyrządowe w Darfurze podjęły aktywną współpracę z opozycją w centrum kraju. Od tego czasu konflikt lokalny zaczął się zmieniać w ogólnokrajowy. W roku 2003, w przeciwieństwie do lat 1987–1989, objął cały Sudan i problem nie dotyczył już tylko Darfuru. Z punktu widzenia plemion arabskich problem rozpoczął się w momencie, gdy rolnicy Fur zaczęli głosić swoje prawo do terenów należących do plemion arabskich. Kiedy zaczęli się określać według terminologii kolonialnej (zachodniej), jako A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 50–51; zob. G. P r u n i e r, Darfur: The Ambiguous Genocide, Ithaca 2005. 24 �106 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... „Afrykańczycy”, którzy są zagrożeni przez „Arabów”, w kraju, gdzie tego typu podziałów nie znano, gdzie odnoszono się do wszystkich grup według ich nazwy etnicznej bądź plemiennej. Fur z kolei uważali się za ofiary politycznej dominacji arabskiej, skutkiem czego był rasizm. Przytoczyli oni treść listu 27 plemion do premiera Sadiqa al-Mahdiego, w którym jego autorzy nazywając się „Arabskim Zrzeszeniem” zwracają się do niego o wsparcie w konflikcie25. Wojna ta poprzez swą brutalność, brak zahamowań i ograniczeń, faktycznie nabrała w końcu cech rasistowskich. Hordy dżandżawidów napadały na wioski Fur, zabijając wszystkich bez wyjątku, przywłaszczając sobie mienie i ziemię rolników. Fur zaczęli również organizować własne milicje, odpowiadając w podobny sposób. Po walkach trwających od 1987 do 1989 roku obie strony spotkały się w końcu w Al-Fashir na zorganizowanej przez regionalne władze konferencji, trwającej od 9 maja do 8 lipca 1989 roku. Ujawniła ona wzajemną wrogość. Arabowie twierdzili, że to Fur rozpoczęli cały konflikt, próbując rozszerzyć tzw. „pas Negrów” (al-hizam Zandżi), zmierzając do wykluczenia Arabów, którzy jako równoprawni obywatele mają prawo do dostępu do zasobów naturalnych, szczególnie w okresie kryzysu. Stanowisko Zrzeszenia Arabskiego wyraził sekretarz ich delegacji, mówiąc: „Nasze plemiona wraz z plemieniem Fur współistniały kiedyś pokojowo. Sytuacja destabilizacji powstała pod koniec lat siedemdziesiątych, kiedy Fur zaczęli głosić hasło, że „Darfur jest tylko dla Fur”. Zbiegło się to z faktem, że pierwszy regionalny rząd Darfuru był prowadzony przez osoby z Fur, które nie zrobiły nic, by zmienić tę sytuację. Arabowie byli przedstawiani jako obcokrajowcy, którzy powinni zostać eksmitowani z Darfuru. Darfur: Too Many People Killed For No Reason, Amnesty International, London 2004. 25 �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 107 Stworzona przez Fur milicja została przeszkolona pod nadzorem gubernatora Darfuru. Jest zatem uzasadniona nasza potrzeba samoobrony i będziemy bronić naszego prawa do dostępu do wody i pastwisk. To Fur zaczęli tę wojnę, w dążeniu do rozszerzenia al-hizam Zandżi, chcąc usunąć wszystkich Arabów z tego terenu”. Z kolei przedstawiciele Fur wskazywali, że celem Zrzeszenia Arabskiego jest poszerzenie „pasa arabskiego” (al-hizam al-Arabi) i całkowita zagłada ludności Fur. Sekretarz ich delegacji oświadczył nawet, że jest to: „Brudna wojna, która wyniknęła z wojny ekonomicznej mającej na celu ludobójstwo oraz zabór naszych ziem ojczystych w celu osiągnięcia określonych celów politycznych”26. W sytuacji gdy każda ze stron broniła wyłącznie swoich racji, ich wywody zaczęły nabierać tonu rasistowskiego. Jedni i drudzy widzieli siebie jako ofiary. Po jednej stronie stali pasterze wielbłądów z północnego Darfuru i bezrolni uchodźcy z Czadu zamieszkujący Darfur, którzy widzieli swych protektorów w silnych przywódcach arabskich, jak w pułkowniku Kaddafim i w rządzie islamskim w Chartumie. Z drugiej strony były grupy osiadłych w Darfurze i siły niearabskie w Czadzie pod wodzą Hissena Habre oraz zachodni sojusznicy, tacy jak Francja, Izrael i USA. Polaryzacja przeciwstawnych narracji karmiła rosnące napięcie. W maju 1989 roku konflikt rozprzestrzenił się poza ziemie wokół Dżabal Marra. Po raz pierwszy prawie wszystkie plemiona pasterskie Darfuru, arabskie i niearabskie, zebrały się pod wspólnym sztandarem, mając za sobą libijskie poparcie. Tradycyjny system rozwiązywania konfliktów uległ całkowitemu rozkładowi, gdy obie strony zaczęły otwarcie lekceważyć dawne konwencje. Sprzeczne z praktyką było M. M a m d a n i, Saviors and survivors. Darfur, politics, and the war on terror, Dakar 2010, s. 277; zob. T. D a g n e, Sudan: The Crisis in Darfur and Status of the North-South Peace Agreement, Congressional Research Service, 2011, s. 18, https://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33574.pdf, [11.02.2016]. 26 �108 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zwłaszcza zbojkotowanie przez wodzów Baggara konferencji w Al-Fashir. Gubernator Darfuru dr Eltigani Ateem zwrócił uwagę, że masowe zbrodnie popełnione przez obie strony sprawiły, że konflikt ma obecnie zupełnie nowy charakter. Jego zdaniem, został on narzucony Darfurczykom przez siły zewnętrzne. Połączenie suszy, nieudanej próby zreformowania systemu kolonialnego i napływu broni przyniosło szereg wojen, bardziej katastrofalnych niż jakiekolwiek inne konflikty regionalne w historii27. Walki wznowiono w ciągu kilku dni z niezwykłym okrucieństwem. Więcej niż 50 tys. ludzi z ludu Fur szukało schronienia w Nyali. Rząd sudański tylko ubolewał nad powyższą sytuacją w Darfurze i krytykował wpływ obcych sił w tym konflikcie. Zmiana nastąpiła nagle 30 czerwca 1989 roku, gdy dotychczas nieznani oficerowie pod dowództwem generała Hasana Ahmada al-Baszira obalili rząd cywilny premiera Sadiqa al-Mahdiego. Rząd al-Baszira starał się ustabilizować sytuację przez zreformowanie istniejącego sytemu, ale bez kwestionowania jego podstawowych przepisów, co tylko na chwilę przywróciło pokój. 4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu w latach 1984–1985 na sytuację w regionie Konflikt rolników z pasterzami w Darfurze to także konflikt pomiędzy grupami z prawami do ziemi a tymi nie mającymi do niej praw, z podziałem na plemiona osiadłe i koczownicze. W efekcie suszy nastąpiło zjawisko gromadzenia się wszystkich plemion na terenach z dostępem do wody i zwiększenie popyM. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 279; zob. J. F l i n t, The Other War: Inter-Arab Conflict in Darfur, http://www.operationspaix.net/ DATA/DOCUMENT/4503~v~The_Other_War__Inter-Arab_Conflict_in_Darfur. pdf, [17.12.2014]. 27 �4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu... 109 tu na ziemię. Wszyscy chcieli mieć do niej prawo. Koczownicy domagali się na równi z właścicielami ziemi prawa dostępu do zasobów naturalnych. W latach wielkiej suszy 1984–1985, gdy zwierzęta zaczęły padać z braku wody, rolnicy z plemienia Fur natychmiast zaczęli je sprzedawać, nawet po niskiej cenie. Gdy zaczął się następny sezon wypasu i jak zwykle w górach pojawili się znowu pasterze z plemienia Zaghawa i Almhiria, rolnicy nie pozwolili im podejść do pól uprawnych. Wobec takiej sytuacji pasterze postanowili wejść przy użyciu siły na tereny, z których dawniej korzystali. W ten sposób rozpoczął się konflikt w północnym Darfurze. Dwie trzecie obszaru Sudanu na północy i w centrum sklasyfikowane są jako regiony suche i półsuche. Poziom opadów deszczu wynosi od zera na obszarach pustynnych do ponad 1500 mm w południowej części kraju. Można dokonać rozróżnienia pomiędzy obszarami sklasyfikowanymi jako gorące pustynie, gdzie opady deszczu są mniejsze niż 250 mm, a sawanną parkową, gdzie opady deszczu są większe niż 800 mm. Region Darfuru Północnego położony jest w suchym i półsuchym pasie znanym jako Sahel (dosłownie: wybrzeże) afrykański, który rozciąga się w poprzek kontynentu ze wschodu od Morza Czerwonego na zachód do Oceanu Atlantyckiego i obejmuje południowy pas Sahary28. W historii Sahelu doszło do wielu tragedii z powodu ubogich opadów. Brak deszczu doprowadził do pojawiających się fal suszy i głodu. Sytuacja ta spowodowała trudne położenie zamieszkującej ludności, jej cierpienie w wyniku niedostatku zasobów ziemi, wody, roślin i braku możliwości rozwoju rolM. S u l i m a n, Alharb fi Darfur: Tathir eunsur almawarid, (Konflikt w Darfurze: wpływ elementu zasobów) http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/DarfurpaperinArabic1.htm [10.12.2012]. 28 �110 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... nictwa. Potwierdzenie trudnego położenia ludności przyniosła ostatnia wielka susza w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1984–1985), kiedy z głodu zmarła ogromna liczba ludzi oraz zwierząt, a ocalała ludność zmuszona została do ucieczki do innych części Sudanu29. Region Darfuru Północnego charakteryzuje się występowaniem płaskowyżu wyżynnego. Płaskowyż ten dochodzi do wysokości 500–1000 m n.p.m., z wyjątkiem strefy Dżabal Marra, gdzie wysokość wynosi 1000–1500 m n.p.m., a szczyty najwyższych gór dochodzą do 3150 m n.p.m. Średnie opady w roku są tu nie mniejsze niż 500 mm i ilość ta zmniejsza się w kierunku północnym nawet poniżej 250 mm rocznie. Stąd region północny Darfuru można sklasyfikować jako suchy i półsuchy. Natomiast rośliny są tu z gatunku roślin pustynnych i półpustynnych, jak również roślin charakterystycznych dla terytorium sawanny. Występują też krzewy na obszarach z nielicznymi opadami, rosnące w gliniastej lub piaszczystej ziemi. Ponieważ region ten charakteryzuje się niskimi opadami i wahaniami oraz wysokimi temperaturami nie spadającymi poniżej 30°C przez cały rok, rzeczywista ilość deszczu jest jeszcze niższa z powodu parowania – transpiracji30. Deszcz jest głównym źródłem wody w regionie, na nim głównie opiera się życie roślin, ludzi i zwierząt. Budowane są tu przez władze studnie zwykłe i głębinowe oraz powierzchniowe zbiorniki retencyjne. Również mieszkańcy regionu sami dla własnych po29 Tamże; M. E l - B u s h r a, Alsraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 15–16. 30 K.M. B a r b o u r, The Republic of the Sudan... dz. cyt., s. 113–129; zob. M.E. A b u s i n, Environmental Causes and Implications of Population Displacement in Sudan, w: War and Drought in Sudan: Essays on Population Displacement, ed. E. Eltigani, Gainesville 1995, s. 11. �4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu... 111 trzeb wykopują płytkie studnie. Niestety te instalacje wodne nie są wystarczające do zaspokojenia potrzeb rosnącej liczby ludzi i zwierząt. Region Darfuru Północnego, jak pozostałe regiony Sudanu, cierpi z powodu braku dokładnych badań hydrologicznych w celu określenia stanu i poziomu wód podziemnych i gruntowych. Badania takie mają podstawowe znaczenie dla realizacji procesów rozwojowych. Mieszkańcy opierają się tylko na tradycyjnych, prymitywnych metodach w poszukiwaniu wody. Brak wystarczającej ilości wody jest tu czynnikiem decydującym i ma znaczny wpływ na ograniczony rozwój gospodarczy, oparty tutaj przede wszystkim na rolnictwie i wypasie31. Niedostatecznie przemyślany rozwój rolnictwa, nadmierny wypas i zużywanie drewna opałowego na szeroką skalę były bezpośrednią przyczyną niszczenia środowiska. Rolnictwo rozszerzyło swój zasięg na tereny, w których ilość opadów deszczu waha się między 250 a 350 mm. Są to obszary, w których uprawa nie jest gwarantowana, a jednocześnie ziemie są przeznaczone na pastwiska. Co do nadmiernego wycinania drzew, niektóre badania sugerują, że każde gospodarstwo domowe w Darfurze Północnym jest w stanie wyciąć 325 drzew i krzewów w roku, nie troszcząc się o ich odnowę. Drewno stanowi w Darfurze podstawowe źródło energii (służy do gotowania i przerobu na węgiel drzewny), jest materiałem do budowy domów i zagród oraz paszą dla zwierząt. Wycinanie drzew w suchym środowisku bez dbałości o zalesianie bez wątpienia prowadzi do katastrofy ekologicznej i szkodzi w końcu samemu rolnictwu i pasterstwu, powodując erozję gleby oraz ogólne pogorszenie się środowiska naturalnego. Wszystko to, oczywiście, A. K o z i S a e e d, Al-rahii almutanagil wa asarhu wi al bia wa almujtamaa wi wilaja shamal Darfur (Ruchomy tryb wypasu i jego wpływ na środowisko i społeczeństwo w Darfurze Północnym), Khartoum 2004, s. 16. 31 �112 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zwiększa rywalizację między poszczególnymi grupami ludzkimi o zasoby ziemi. Co bardzo istotne, region ten w ostatnich dekadach odnotował wzrost liczby ludzi i zwierząt, co tylko zwiększyło presję na dostępność zasobów, a w konsekwencji prowadzi do konfliktów, walk i wojen między rywalizującymi grupami32. 5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt a presja na zasoby środowiska Dane wskazują, że liczba ludności w regionie Darfuru Północnego wzrosła od 1973 roku z 530 tysięcy do 1,15 mln w 1993 roku. Według ostatniego spisu w 2009 roku, liczba ta wynosiła już około 2,1 mln osób. Oznacza to, że liczba ludności zwiększyła się prawie cztery razy w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Przykładowo liczba ludności miejscowości Kabkabiya wzrosła od 89 000 do 270 000 w okresie 1973–2003, a gęstość populacji wzrosła z 8 km2 do 23 km2 w tym samym czasie. Te liczby pokazują, że w tym okresie populacja wzrosła trzykrotnie. Natomiast powierzchnia użytków rolnych w całym Darfurze wynosiła 760 tysięcy hektarów w 1961 roku i wzrosła do 2002 roku tylko w regionie Darfuru Północnego do 2,5 mln hektarów33. Wzrost ten nastąpił wskutek przekształcania gruntów rolnych w pastwiska, zwiększając tym samym tarcia pomiędzy pasterzami i rolnikami. Ponadto uprawa ziemi w suchych regionach, o niedostatecznych opadach, doprowadziła do zjawiska erozji gleb, co zwiększyło proces degradacji środowiska i spowodowało niską wydajność plonów. Spadek produktywności gruntów doprowadził do tego, że rolnicy tym chętniej zaczęli szukać możliwości ekspansji swoich gospodarstw Z. A b d e l m a g s u d, Albea wa Alinsaan (Człowiek i środowisko), Aleksandria 1997, s. 40. 33 A. K o z i S a e e d, Al-rahii almutanagil wa asarhu..., dz. cyt., s. 16. 32 �5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt... 113 w celu uzyskania plonów niezbędnych do wykarmienia większej liczby ludzi. Wzrost populacji i związany z tym wzrost liczby zwierząt wygląda następująco: ilość bydła zwiększyła się z 3,7 mln sztuk w 1976 roku do 13 mln sztuk w 2002 roku. Oznacza to, że liczba zwierząt hodowlanych zwiększyła się więcej niż trzykrotnie w ciągu 26 lat. Z tego można wywnioskować, że jest coraz większa liczba ludzi i zwierząt, a zatem i konkurencja o zasoby rzadko występujące nasila się, a sprzeczne interesy stanowią zarzewie konfliktów i utarczek między pasterzami a rolnikami w tym regionie34. Skutkiem wzrostu populacji i pogłowia zwierząt było z kolei to, że rolnicy zaczęli coraz częściej rozszerzać powierzchnie swoich upraw oraz wykorzystywać także pozostałości z pól i przeznaczać je dla paszę dla swoich zwierząt (których także mieli coraz więcej) lub przeznaczać na sprzedaż. Odbywało się to oczywiście wszystko kosztem pasterzy. Koncentracja zwierząt nomadów w obszarach suchych przyniosła zwiększoną śmiertelność inwentarza z powodu braku dostępu zarówno do paszy, jak i do wody. W dalszej perspektywie dochodziło coraz częściej do wzajemnej grabieży zwierząt i sprzedawania ich na szlakach handlowych, które stawały się także coraz mniej bezpieczne. Konflikty rozpoczynają się zwykle lokalnie, dopiero potem przekształcają się w ogólnoplemienne czy etniczne spory, aby ostatecznie przejść w stadium poważnego konfliktu regionalnego o charakterze politycznym, gdy włączają się do walki grupy zbrojne wspierane przez rząd35. 34 Tamże, s. 16–17; zob. M. E l - B u s h r a, O. E l - S a y e d, O. Ta h a, A Model for the Distribution of Waters of International Rivers Among Sharing Countries, „Sudan Notes & Records”, 4(2000), s. 159–171. 35 Tamże; por. Desertification as a Source of Conflict in Darfu, Worldwatch Institute, Vision for a Sustainable World, http://www.worldwatch.org/node/5173, [19.12.2014]. �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 114 6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie Należy przypomnieć, że zanim doszło do otwartego konfliktu w Darfurze, wcześniej brak bezpieczeństwa i wydarzenia polityczne w krajach sąsiadujących z Sudanem, zwłaszcza z Czadzie i Republice Środkowoafrykańskiej, doprowadziły do przemieszczeń wielu tysięcy mieszkańców tych państw. Większość uchodźców osiedliła się na terytorium Sudanu, w Darfurze. Wpływ na tę decyzję, poza naturalną bliskością geograficzną tego regionu, miały również powiązania rodzinnie i wspólnota językowa między plemionami po obu stronach granicy. Ważnym czynnikiem była też wspólna historia pasa Bilad as-Sudan rozciągającego się od Senegalu i Gambii na zachodzie do Etiopii na wschodzie w poprzek całego kontynentu afrykańskiego. Wydarzenia w sąsiednim Czadzie ukazują nam nakładające się na siebie kryzysy ekologiczne i polityczne. Szacuje się, że od 1973 roku 70% bydła w Czadzie padło lub zostało poddane wcześniejszemu ubojowi. Plemiona Baggara z prowincji Uadaju w Czadzie popadły z tego powodu w straszliwe ubóstwo, co wzmocniło ich poczucie krzywdy i chęć odwetu. Tysiące koczowników Baggara i Tubu pozbawionych żywności uciekło z Czadu do sudańskiego Darfuru i dalej na wschód, w kierunku Nilu, w poszukiwaniu wody, jedzenia i pracy. Natomiast bardziej dumni synowie wojowniczych plemion Gourane, Zaghawa Bedeyat powrócili do swojego zajęcia z trudnych czasów – czyli bandytyzmu. Sprawiło to, że podczas lat suszy w Sahelu niewiele było bezpiecznych terenów na pograniczu Czadu i Sudanu dla kupców i pielgrzymów, a nawet dla żołnierzy36. Grupy zbrojne z Czadu brały udział w najważniejszych wojnach w Darfurze od połowy 1980 roku. Pierwsza wojna między M. E l - k l y a n y, Mushkilat Darfur wa’athariha eali alealaqat alttashadiat alssudania (Problem w Darfurze i jego wpływ na stosunki Sudan z Chadem), http:// www.sudaress.com/sudaneseonline/4433 [19.03.2014]. 36 �6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie 115 Arabami a Fur (1987–1989) została rozpoczęta przez szejka Ibn Omara i Rada Demokratyczno Rewolucyjna (Conseil Démocratique Révolutionnaire, RDR37). Także w wojnie arabskiej z Massalit uczestniczyła duża liczba Arabów czadyjskich. Rebelianckie działania wojenne, które rozpoczęły się w 2001 roku, również dotyczyły działań grup zbrojnych pochodzenia czadyjskiego. Walki te były napędzane przez napływ nowoczesnej broni do regionu. Aby zrozumieć wpływ Czadu na działania w Darfurze, należy szukać ich przyczyn zarówno w regionie Sahelu, jak i poza nim. W Sahelu okrucieństwo walk wynikało z drastycznej sytuacji, w jakiej znalazły się plemiona pasterskie walczące w okresie suszy o przetrwanie i dostęp do pastwisk i źródeł wody. Ilustracją tej determinacji może być odpowiedź udzielona przez jednego z szejków na zapytanie szefa Komisji ds. Uchodźców z Sudanu, kiedy zamierzają oni powrócić do swych domów: „Gdziekolwiek jest ziemia i deszcz, tam będzie nasz dom, nasza ojczyzna”38. Wspomniany już wyżej w rozprawie dr Hassan al-Turabi tak podkreślał rolę Arabów z Czadu w konflikcie w Darfurze: „Sudan jest teraz krajem otwartym na Afrykę, więc weszło tu ponad milion Arabów z pasa afrykańskiego Sahelu, którzy są wykorzystywani przez rząd, ponieważ władze nie mogą teraz wykorzystywać armii sudańskiej przeciwko mieszkańcom Darfuru. Obecnie liczą [Arabowie z Czadu] około miliona osób, a liczba ich stale rośnie. Oni są zasadniczo Arabami, ale brutalnymi i obojętnymi wobec zabijania dzieci, kobiet i każdego, kto wpadnie w ich ręce. Są oni muzułmanami, ale w rzeczywistości nie mają nic wspólnego z religią, a nawet potrafią zabijać dzieci w szkołach religijnych i dokonywać gwałtów na dziewczynkach. Darfur we współczesnym Sudanie od czasu odConseil Démocratique Révolutionnaire: Rada Demokratyczno-Rewolucyjna, założona w 1984 roku jako skrzydła intelektualnej opozycji w Chadzie, za: Chad: Government and Politics,http://countrystudies.us/chad/46.htm, [28.03.2015]. 38 M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 247. 37 �116 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zyskania niepodległości Sudanu został skrzywdzony. Wszyscy jego władcy byli spoza Darfuru. Problemem jest to, że wojska rządowe są z Północy [tzn. znad Nilu] Sudanu. Protest ludności Darfuru narodził się z powodu problemu z systemem władzy. Przykładowo, Chalil Ibrahim został zabity przez rząd. Darfur było kiedyś państwem i nie akceptuje ucisku i wojny przeciwko sobie. Taki sposób traktowania Darfuru zraża ludzi, ale rząd nie dba o Darfur”39. Dodatkowo istniał jeszcze międzynarodowy kontekst tych wydarzeń. Zimna wojna, szczególnie w latach siedemdziesiątych, zaostrzała lokalne konflikty w Afryce, wpisując je w szersze tło polityki międzynarodowej, co z kolei przyczyniło się do porzucania dotychczasowych tradycyjnych środków, za pomocą których rozwiązywano w Sahelu konflikty między rolnikami a pasterzami. Istotną rolę w tym regionie odgrywał Muammar Kaddafi, który przyjął koncepcję autorstwa Gamala Abdela Nasera z Egiptu „trzech kręgów geopolitycznych: arabskiego, muzułmańskiego i afrykańskiego, które powinny się zjednoczyć”40. Zaczął wdrażać ten program, pierwszą unię proponując Egiptowi, a następnie Sudanowi i Czadowi. Domagał się też szybkiego wycofania obcych wojsk z regionu. W kilka miesięcy po dojściu do władzy zaczął też wspierać rebeliantów z ludu Tubu w Czadzie. Po objęciu władzy w USA przez Ronalda Reagana w 1981 roku, Czad znalazł się w centralnym punkcie „zimnej wojny”. Amerykanie zerwali z Libią stosunki dyplomatyczne, a CIA nazwała Kaddafiego: „najbardziej widocznym sponsorem i uczestnikiem w międzynarodowym terroryzmie”, a tym samym wrogiem Stanów Zjednoczonych. Reagan otwarcie wspierał wysiłki watażki Hissena Habre (wroga Libii) w dążeniu do przejęcia rządów w Czadzie. Amerykanie rozpoczęli Wywiad przeprowadzony przez autora pracy z Hassanem al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego, w Chartumie w 2011 roku. 40 Naser przedstawił je w swojej książce pt. Egypt’s liberation: The philosophy of the revolution. 39 �6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie 117 tu budowę trójstronnego sojuszu z Egiptem i Sudanem. W sierpniu 1983 roku armia Sudanu dołączyła do ćwiczeń wojskowych „Bright Star”, odbywających się na zachodniej pustyni w Egipcie. Związek Sudanu i USA przekształcił się w tym czasie w bliski sojusz wojskowy i gospodarczy. Rozpoczął się wówczas regularny napływ broni amerykańskiej do Sudanu, w tym granatów M-40 i wyrzutni Stinger ziemia-powietrze. Najbardziej znaczącym wkładem ówczesnego prezydenta Sudanu Numajriego w ten sojusz było zapewnienie dostaw tej broni do Darfuru dla sił Hissena Habre. Dopóki ten watażka wykazywał zdolność do zarządzania Czadem, Stany Zjednoczone udzielały mu wsparcia, dzięki czemu niemal dekadę pozostawał przy władzy41. Obalony został przez dowódcę Zaghawa, Idrissa Deby42 i ostatecznie zbiegł do Senegalu. Dopiero jednak we wrześniu 2005 roku został oskarżony o tortury, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w latach 1982–1990, podczas pełnienia funkcji państwowych43. Tymczasem wojna domowa w Czadzie sprawiła, że trwał napływ Czadyjczyków do Darfuru, uciekinierów zarówno ekonomicznych, jak i politycznych, cywilnych i umundurowanych, osób zagrożonych M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 256. Idriss Deby, podobnie jak Habre doszedł do władzy w Czadzie dzięki interwencjom w Darfurze. Różnica polegała na tym, że Deby doszedł do porozumienia z reżimem w Chartumie, tak aby obie strony nie ingerowały wzajemnie w sprawy wewnętrzne. 43 Ofiary Habre najpierw próbowały szukać sprawiedliwości w sądach Senegalu, ten jednak orzekł, że Habre nie może być sądzony w Senegalu, zwracając się z tą sprawą do Belgii, która w latach 1993–2003 przyjęła uniwersalną jurysdykcję. Po czterech latach dochodzenia sąd belgijski wydał międzynarodowy nakaz aresztowania. Parlament Europejski zażądał od Senegalu, gdzie Habre przebywał na wygnaniu przez siedemnaście lat, o oddanie go pod sąd belgijski, ten jednak odmówił rozstrzygnięcia przedmiotowości wniosku o ekstradycję. Ogłosił, że zwróci się do Unii Afrykańskiej o wskazanie właściwego miejsca celem osądzenia Habre. Ostatecznie 2 lipca 2006 roku Unia Afrykańska wezwała Senegal do ścigania Hissena Haber, za: M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 266. 41 42 �118 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... represjami, jak i ludzi, którym groził głód. Już w 1973 roku, w wyniku wojny domowej w Czadzie i suszy, do Darfuru Zachodniego przybyło ponad 200 tys. tego typu „uchodźców”. Do 2004 roku ludność regionu w wyniku napływu uciekinierów z Czadu wzrosła do około 6,5 mln. Ocenia się, że co najmniej 10% ludności Czadu zamieszkało wówczas w Sudanie. Trudno oszacować prawdziwą liczbę, gdyż „uchodźcy” przybywali tu zarówno indywidualnie, jak i w grupach rodzinno-rodowych. Poszczególne jednostki mające krewnych po drugiej stronie granicy wtapiały się w społeczności darfurskie niezauważalnie. Przy braku silniejszej tożsamości narodowej (w sensie przynależności państwowej), nie było dla nich problemem przeniesienie lojalności z naczelników grup pochodzących z Czadu na liderów pokrewnych im plemion z Sudanu. Umożliwiło to także dołączanie do sił paramilitarnych, takich jak np. popularne Siły Obronne, co z kolei ułatwiło nabywanie obywatelstwa Sudanu. Dawało to możliwość władzom sudańskim szacowania liczby młodzieży przybyłej z Czadu, stanowiącej główne źródło rekrutów dla milicji plemiennych powstających w Farfurze44. Między bandami zbrojnych uchodźców a osiadłymi rolnikami stale dochodziło do konfliktów. Rolnicy Fur praktykując wypalanie pozostałości pól, zmuszali arabskich pasterzy do przenoszenia się na inne tereny, tym samym ograniczając ich dostęp do źródeł wody. Powstała milicja Fur, która nazwała się Federalną Armią Darfuru. W maju 1988 roku liczyła już ok. 6 tys. uzbrojonych milicjantów. Ich ośrodki szkoleniowe umieszczono w południowo-zachodnim Darfurze, najwięcej w zachodniej części Bahr al-Ghazal i na granicy z Republiką Środkowoafrykańską. W obronie przed rolnikami koczownicy utworzyli „Arabskie Zrzeszenie”, które stało się w DarM. I d r i s, Jumhuriat tushad... almadi walhadir walmustaqbal (Republika Czadu... przeszłość, teraźniejszość i przyszłość), http://www.alukah.net/world_muslims/0/63215/, [18.09.2015]. 44 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 119 furze bazą dla rozwoju nacjonalizmu arabskiego, nowej ideologii, która artykułowała potrzeby plemion arabskich i nawoływała do jedności w celu obrony wspólnych interesów oraz zastosowania nowych metod obronnych w walce z wrogiem. Ten ruch wśród plemion arabskich, wsparty ideologią, podkreślał migrację arabską w tym regionie i nawoływał do mobilizacji arabskich nomadów do uzyskania niezależności w Czadzie45. Darfur dla Czadu stał się w latach siedemdziesiątych tym, czym Demokratyczna Republika Konga dla Rwandy – miejscem schronienia opozycji, która otrzymywała również wsparcie logistyczne ze strony władz sudańskich. Bez względu na kierunek polityki amerykańskiej wobec Libii i jej polityki co do Czadu i Sudanu, każda ze stron starała się tworzyć zbrojne oddziały. Wewnętrzne konflikty w Czadzie istniejące od początku lat siedemdziesiątych, a także walki, które trwały w Sudanie Południowym przez ostatnie dwie dekady, spowodowały łatwy dostęp do różnego rodzaju broni. Problem z czasem pogłębiał się, kiedy zaczęło się wykorzystanie nowoczesnej broni przez różnego rodzaju bandy. Stało się to ogromnym problemem i wymagało stanowczości ze strony organów państwowych odpowiedzialnych za wyśledzenie sprawców i pociągnięcie ich do odpowiedzialności46. 7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych w Darfurze Konflikt w Darfurze rozwijał się etapami. Pierwsza jego faza w latach 1983–1987 to przede wszystkim starcia między plemionaM. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 260. P. D o o r n b o s, Some aspects of smuggling between Chad and Sudan, Development Studies and Research Centre, Faculty of Economic and Social Studies, Khartoum 1983, s. 19. 45 46 �120 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... mi Zaghawa i Arabami Almhiria, ogólnie rzecz biorąc pasterzami wielbłądów, zamieszkującymi północną część Darfuru, a osiadłymi rolnikami z grupy etnicznej Fur. W tej fazie konflikt był ściśle związany z suszą, która nawiedziła ten region, szczególnie na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. W tym okresie wielu koczowniczych pasterzy Zaghawa i Arabów opuściło obszary dotknięte posuchą i pustynnieniem, przybywając na tereny zamieszkane przez lud Fur. Rolnicy mieli jednak uzasadnione obawy, że pasterze zamierzają tym razem pozostać na dłużej, a być może nawet na stałe na ich ziemiach, dlatego postanowili pokazać im, że nie są mile widziani. Z kolei pasterze, obawiając się o byt swój i stad zwierząt będących ich jedynym majątkiem, weszli siłą na teren Dżabal Marra. Zanim doszło do walk, początkowo próbowano rozwiązać problem na drodze prawnej i politycznej. Władza lokalna w Darfurze w osobie gubernatora prowincji opowiedziała się jednak za rolnikami, nakazując natychmiastowe opuszczenie przez pasterzy okupowanych ziem Fur, nie znajdując dla pasterzy żadnej alternatywy. Tymczasem Zaghawa już wcześniej mocno cierpieli ze strony sił rządowych, które oskarżały ich o kradzież zwierząt i bezprawne zajęcie nie swoich terenów. Kilkakrotnie siły rządowe (policja i wojsko) dokonały podpaleń wiosek Zaghawa, mordując przy tym ich liderów plemiennych. Pasterze nie mieli w tej sytuacji wyboru, jak tylko zorganizować własną milicję i uzbroić się, aby móc stawić czoła represjom żołnierzy rządowych47. W następstwie tych wydarzeń sytuacja wymknęła się spod kontroli u wszystkich stron zaangażowanych w konflikt (Almhiria, Zaghawa, Fur oraz armia), w powszechnym użyciu znalazła się nowoczesna broń. Napływ broni do Darfuru spowodował jego całkowitą militaryzację. Kraj został zalany dostawami broni zarówno z Libii, jak i z Ameryki. W 1986 roku karabin szturmowy AK-47 47 M. S u l i m a n, Alharb fi Darfur: Tathir eunsur..., dz. cyt. �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 121 (kałasznikow) z akcesoriami był sprzedawany za mniej niż 40 USD. Stał się w Darfurze bronią wszechobecną. Mówiono: „Kałasznikow daje pieniądz, bez kałasznikowa jesteś nikim”. Wykorzystywano także karabiny G-3, a także RPG, materiały wybuchowe oraz ciężką artylerię i samoloty bombowe Antonow. Szacowano, że w 1990 roku w Darfurze było dostępne około pięćdziesięciu tysięcy sztuk nowej broni. Każda osoba w wieku powyżej 16 lat była zaopatrzona, co najmniej w pistolet, a nierzadko karabin AK-47. Wszystkie strony tego sporu miały dostęp do nowoczesnej broni, którą zakupywano najczęściej w Libii lub Czadzie. Wykorzystanie nowoczesnej broni powodowało zwiększenie się liczby ofiar i podsycało konflikt, tak że stał się on wyjątkowo dramatyczny. Od momentu zaangażowania się stron zewnętrznych, konflikt zaczął nabierać charakteru etnicznego: afrykańsko-arabskiego. Próby zrozumienia jego przyczyn są co prawda podejmowane, ale nie jest to zadanie łatwe. Konflikt związany z zarządzaniem deficytowymi dobrami przyrodniczo-gospodarczymi przekształcił się bowiem w konflikt typowo polityczny o podłożu etnicznym48. Druga faza konfliktu, obejmująca lata 1987–2003, przejawiała się w szeregu starć pomiędzy niearabskimi rolnikami mieszkającymi na obszarze Dżabal Marra a szeroką koalicją składającą się z niemal wszystkich plemion pasterskich pochodzenia arabskiego. Od tego czasu, pomimo wysiłków stron (władz wojskowych i cywilnych) konflikt ma charakter permanentny, czasowo ulegając tylko przygaszeniu lub ponownemu zaognieniu. Przybrał on formę etnicznej polaryzacji. Okazał się bardziej zjadliwy i brutalny niż w pierwszym etapie. W rezultacie walczące strony oraz niezależni obserwatorzy nie są już w stanie określić, jakie były Tamże, s. 4; zob. HSBA – The Human Security Baseline Assessment for Sudan and South Sudan, Darfur Peace Process & Chronology, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/facts-figures/sudan/darfur/ darfur-peace-process-chronology.html, /, [9.09.2015]. 48 �122 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... rzeczywiste jego przyczyny. Ta faza wojny w Darfurze ma jednak duże znaczenie dla wykrywania ekologicznych korzeni konfliktu. Zgromadzone dowody wskazują bowiem, że celem pasterzy była ziemia rolników i o nią toczył się spór. Jak wskazano w raporcie Organizacji Unii Afrykańskiej (African Union – AU)49 i Human Rights Watch – HRW w 1990 roku arabscy pasterze dawali zwykle jedno- lub dwudniowe terminy mieszkańcom wiosek Fur na natychmiastowe ich opuszczenie, nazywając tak zdobytą ziemię „terenami wyzwolonymi”50. W przeciwieństwie jednak do lokalnych starć w przeszłości z powodu deficytu wody i pastwisk, konflikty, które wybuchły po 1985 roku, wykazywały dążenie pasterzy do zajmowania ziemi w centralnej części Dżabal Marra. Podczas gdy poprzednie konflikty były spontaniczne, w przeciwieństwie do nich nowe charakteryzowały się planowanym z góry, niespotykanym dotąd okrucieństwem i stałością tych praktyk. Napływ pasterzy z biednych i suchych terenów północnych do centralnych rolniczych regionów zasiedlonych przez rolników Fur przyczynił się do zaognienia trwającego konfliktu. Była to rozpaczliwa próba przejęcia urodzajnych terenów przez tych, którzy ponieśli straty związane z posuchą i pustynnieniem. Do konfliktu tego doprowadziła konkurencja o kurczące się zasoby w regionie cierpiącym na Unia Afrykańska (UA) – Organizacja międzynarodowa o charakterze politycznym, wojskowym i gospodarczym, obejmująca swym zasięgiem wszystkie państwa afrykańskie (oprócz Maroka), powołana w miejsce Organizacji Jedności Afrykańskiej 9 lipca 2002 roku na szczycie w Durbanie. Jej siedzibą jest Addis Abeba (Etiopia). Za: J. R o n o w s k i, Komu i czemu służą armie prywatne we współczesnych konfliktach regionalnych?, w: Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe w regionie Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki (MENA) u progu XXI wieku, red. R. Bania, K. Zdulski, Łódź 2012, s. 111. 50 Tamże, s. 4; zob. S. H a r i r, Arab belt versus African belt: Ethnic-political conflict in Darfur and the regional cultural factors, w: Short-cut to decay: The case of the Sudan, eds. S. Harir, T. Tvedt, London 1993. 49 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 123 niedostatek terenów nadających się do uprawy i wypasu zwierząt. Konflikt ten może służyć jako wręcz model klasycznego konfliktu ekologicznego51. Należy pamiętać, że druga faza konfliktu, która rozpoczęła się w 1987 roku, z udziałem około 27 plemion arabskich w sojuszu „Arabskie Zrzeszenie” (o którym wspomniałem już wyżej), nie wywołała wojny wyłącznie przeciwko rolnikom z ludu Fur, ale w zasadzie przeciwko wszystkim rdzennym niearabskim grupom w tym regionie (wyjątek stanowili Zaghawa). Uzbrojone bojówki wojowników pasterskich plemion arabskich (dżandżawidów) stały się narzędziem agresji przeciwko rolnikom Fur, a następnie wszystkim innym grupom etnicznym w Darfurze afrykańskiego pochodzenia. W odpowiedzi na to Fur natychmiast organizowali własne jednostki zbrojne na potrzeby obrony, a niektóre z nich starały się stworzyć polityczne i wojskowe więzi z Ruchem i Armią Ludową Wyzwolenia Sudanu (SPLA), działającą w Sudanie Południowym. Nie było to trudne, gdyż SPLA od początku swej działalności próbował znaleźć wsparcie także w innych regionach Sudanu, poprzez rekrutację członków miejscowych plemion i ich uzbrojenie. Ówczesny przywódca tego ruchu John Garang silnie podkreślał ogólnonarodowy charakter organizacji, odcinając się od tendencji separatystycznych. Konflikt spowodował ogromne szkody w zasobach i ludności regionu. Szacuje się, że do czasu zwołania konferencji pokojowej w 1989 roku ponad 5 tysięcy osób z grupy etnicznej Fur i 400 z plemion arabskich zginęło w jej drugiej fazie. Liczba zaś osób, które zostały zmuszone do przesiedlenia się, sięgnęła dziesiątków tysięcy. Doliczono się też czterdziestu tysięcy spalonych domów i ok. 700 schronień wykonanych ze słomy, a setki osób zostało na stałe okaleczonych. Zginęło ponadto Tamże, s. 3; zob. S. H a r i r, Militarization of conflict, displacement and the legitimacy of the state: A case from Darfur Western Sudan, Bergen 1992. 51 �124 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... wiele zwierząt. Ogólnie wyrządzone szkody wyceniano na miliardy funtów sudańskich52. Pomimo jednak wysokiej liczby ofiar śmiertelnych i znacznych strat materialnych, problem wynikający z konfliktu nadal pozostawał poza zainteresowaniem władz i nie był w tym czasie zauważany na poziomie międzynarodowym. Przyczyniły się do tego dwa fakty: po pierwsze, powszechna wiara, że to, co się dzieje, jest nadal mało znaczącym sporem grup plemiennych na dalekich peryferiach. Po drugie, przeświadczenie, że wojna domowa na południu Sudanu, przez jej złożony charakter etniczny i religijny jest dużo bardziej istotna i pozostawia w cieniu inne konflikty w Sudanie, co powodowało bagatelizowanie konfliktu w Farfurze53. Powszechny brak zrozumienia natury konfliktu wraz z brakiem wzięcia pod uwagę wpływu czynników ekologicznych i środowiskowej degradacji w regionie, powodowały, że rząd utrzymywał politykę siły i wysyłał dodatkowe wojska do Darfuru, co miało doprowadzić ostatecznie do zakończenia konfliktu w regionie. W marcu 2002 roku Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (SPLA) rozpoczęła szkolenie 1500 młodych zwolenników z Darfuru, przygotowując w ten sposób grunt do wywołania rebelii. Istnieją wiarygodne doniesienia potwierdzające, że SPLA zapewniły rebeliantom w Darfurze także wsparcie w uzbrojeniu i logistyce. Przywódcy rebeliantów w Darfurze – którzy spotkali Johna Garanga w Erytrei54 – oświadczyli, że chcą „zmienić reżim w Chartumie”55. Tamże, s. 4; zob. S. H a r i r, Racism in Islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. 53 Tamże, s. 4; zob. B. H a r f f, Ethnic Conflict in World Politics, Boulder 2000, s. 102–150. 54 Erytrea od chwili uzyskania niepodległości popierała rebeliantów z Południa Sudanu (SPLA) i chętnie udzielała schronienia różnym dysydentom z tego kraju, wydając im paszporty w celu ułatwienia podróżowania. 55 Tamże, s. 76; por. J. P r e n d e r g a s t, C. T h o m a s - J e n s e n, Darfur, Crimes of War Project, http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/darfur/, [22.07.2015]. 52 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 125 Konflikt jeszcze jednak nie przekształcił się w wojnę na dużą skalę. Dopiero kiedy 19 lipca 2002 roku uzbrojona grupa z ludu Fur, którzy sprzymierzyli się z Zaghawa, zajęła miasto Golo (stolicę prowincji Dżabal Marra w Darfurze Zachodnim), wtedy po raz pierwszy ogłoszono, że powstał darfurski ruch zbrojny. Rozpoczęto też akcję polityczną, między innymi poprzez rozprowadzanie politycznych ulotek w imieniu Armii Wyzwolenia Darfuru. Ustalono, że celem nowego ruchu jest wyzwolenie regionu spod kontroli Chartumu, któremu zarzucono pogorszenie usług na rzecz regionu i jego marginalizację. Podkreślić trzeba, że Darfur doświadczył głębokiego spolaryzowania politycznego w okresie rządów demokratycznych w Sudanie, kiedy to różne partie polityczne, zwłaszcza Umma i Unia Demokratyczna, wykorzystywały go dla swych partyjnych celów. Spolaryzowanie to miało charakter etniczny i polegało na wspieraniu jednej grupy kosztem innej, co zagroziło spójności struktury społecznej w tym regionie, wpłynęło na jej osłabienie i stworzyło klimat nieufności do siebie nawzajem wśród grup etnicznych56. Na początku 2003 roku dobrze przygotowane wojska rebeliantów, Ruch Wyzwolenia Sudanu z Ruchem Sprawiedliwości i Równości, zaatakowały garnizon wojsk rządowych w Al-Fashir, stolicy Darfuru, rozpoczynając tym samym trzecią, najbardziej krwawą i najbardziej znaną fazę konfliktu, trwającą do podpisania porozumienia pokojowego między rządem w Chartumie a partyzantką z Południa SPLA w Nairobi w styczniu 2005 roku i zawarcia drugiego zawieszenia broni w Abudży (5 maja 2006 roku)57. Atak 56 Tamże, s. 79–88; zob. International Crisis Group, Sudan and South Sudan’s Merging Conflicts, Brussels, Belgium, Africa Report N°223, 2015, http://www. crisisgroup.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/south%20sudan/223-sudan-and-south-sudan-s-merging-conflicts.pdf, [29.07.2015]. 57 Załącznik nr 4, Kopie oryginalnych podpisów porozumienia pokojowego w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006, znanego jako umowa z Abudży – Darfur Peace Agreement Abuja – May 2006. �126 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... ten był niespodziewany dla rządu i przewagę zyskały w nim siły rebelianckie. Do końca 2003 roku siły rebelianckie zdobyły kilka wsi i miasteczek, sięgając swymi wpływami aż do Południowego Kordofanu58. Działanie tych dwóch grup było reakcją na przymusowe przesiedlenia setek tysięcy ludzi pochodzenia afrykańskiego, głównie z pleminia Fur, Zaghawa i Masalit. Rząd zareagował na tę sytuację naciskiem na szkolenia i włączeniem do działania oddziałów dżandżawidów. Wysłał też dużą liczbę dodatkowych żołnierzy i sprzętu wojskowego, co doprowadziło do tego, że strona rządowa zaczęła zyskiwać przewagę59. Schemat działań militarnych był za każdym razem podobny. Najpierw lotnictwo rządowe za pomocą samolotów Antonow bombardowało bez ostrzeżenia strefy gęsto zaludnione, jak np. targi, tereny wokół studni, gęsto zabudowane wsie i miejsca koncentracji osób przesiedlonych, a następnie do akcji wkraczały milicje dżandżawidów lub inne naziemne formacje wojskowe. Ataki te charakteryzowały się ogromnym okrucieństwem nie tylko wobec mężczyzn, ale też kobiet i dzieci. Rozpowszechnione były masowe gwałty, które stały się elementem taktyki sił rządowych zmierzających do upokorzenia osób przesiedlonych i powstrzymania ich przed oddalaniem się od obozów dla uchodźców60. Armia kontynuowała ataki, mimo że 8 kwietnia 2004 roku rząd podpisał w Ndżamenie pierwsze porozumienie z rebeliantami z Ruchu Sprawiedliwości i Równości i z Ruchu Wyzwolenia Sudanu o zawieszeniu broni. W lipcu 2004 roku Unia Afrykańska podjęła 58 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 38. 59 M. S u l i m a n, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah, dz. cyt., s. 4; zob. A. A l b a t a h a n i, Azmat al..., dz. cyt., s. 3. 60 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 39. �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 127 decyzję o utworzeniu misji obserwacyjnej w Sudanie (Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie, African Mission in Sudan, AMIS)61 w celu monitorowania zawartego w Ndżamenie porozumienia. Do Sudanu wysłała jednak tylko kilkuset żołnierzy (z Rwandy i Nigerii). Kontyngent tych sił został później zwiększony do 3300 żołnierzy, ale bez możliwości jakiegokolwiek interweniowania, a zatem ich wpływ na załagodzenie konfliktu, zdaniem różnych obserwatorów, był żaden. Dnia 30 lipca 2004 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję (nr 1556)62, grożąc Sudanowi dalszymi sankcjami (dyplomatycznymi i gospodarczymi) w przypadku nierozbrojenia milicji dżandżawidów i zobowiązywała sekretarza generalnego ONZ do zbadania skali naruszeń. Próby wywierania nacisku na Sudan okazywały się jednak nieskuteczne, gdyż przeciwstawiały im się Chiny. Do połowy 2005 roku skutkiem konfliktu było wysiedlenie ponad miliona Darfurczyków, z czego 130 tys. stało się uchodźcami w świetle prawa międzynarodowego, przekraczając granicę z Czadem. Dnia 9 listopada 2004 roku w Abudży podpisano kolejny protokół o zawieszeniu broni, ale niestety już dwa tygodnie później 61 Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie (AMIS); misja humanitarno-wojskowa obejmująca obszarem terytorium prowincji Darfur. W latach 2005–2007 wspierana była m.in. przez misję cywilno-wojskową Unii Europejskiej. Mimo zwiększenia liczebności żołnierzy ze 150 do ok. 7 tys., nie była ona w stanie wypełnić swego zadania, którym było monitorowanie podpisanego w kwietniu 2004 r. zawieszenia broni. Zakończona z dniem 31 grudnia 2007, kiedy jej działalność przejęła UNAMID – hybrydowa operacja Organizacji Narodów Zjednoczonych i Unii Afrykańskiej (UN / African Union Mission in Darfur). Zob. „Wspólne działanie Rady 2005/557/WPZiB z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie cywilno-wojskowego działania Unii Europejskiej wspierającego misję Unii Afrykańskiej w regionie Darfur w Sudanie”, Dz.U. L 188, 20.07.2005.). Więcej: A. E k e n g a r d, The African Union Mission in Sudan-AMIS:Experiences and Lessons Learned, Stockholm 2006, s. 17–20. 62 Załącznik nr 5: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556z dnia 30 lipca 2004 r. �128 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... doszło do kolejnej eskalacji konfliktu. Dopiero 5 maja 2006 roku, po długich negocjacjach, nastąpił przełom, jakim było podpisanie porozumienia zakładające rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie rebeliantów do armii sudańskiej63. Od tego momentu można mówić o czwartej, mniej nagłośnionej i zasadniczo wewnętrznej fazie konfliktu, trwającej aż do rewolucji w Libii i porozumienia pokojowego w Doha z 14 lipca 2011 roku. 8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały W obliczu arabskiej siły, która została wsparta przez władze w Chartumie w czasie rządów Sadiqa al-Mahdiego, Fur podjęli próbę ożywienia ruchu „Sony”. Organizacja ta została założona jako tajna w 1965 roku. Skupiała wszystkich intelektualistów darfurskich w Chartumie, jednakże tym razem przedstawiciele Fur nie zdołali wskrzesić organizacji ze względu na brak doświadczenia wojskowego i nacisk ze strony plemion arabskich oraz rządu64. 8.1. Ruch Dawida Bolada Dawid Bolad był jednym z liderów Islamskiego Frontu Narodowego, którego założycielem i przywódcą był szejk Hassan al-Turabi. Przewodniczył również Unii Studentów Uniwersytetu w Chartumie, był pierwszym studentem z zachodniego Sudanu, który przewodniczył tej Unii w jej długiej historii. Warto wskazać, że Unia Studentów Uniwersytetu w Chartumie w tym czasie była nie tylko ciałem związkowym reprezentującym interesy studentów, ale też rozwijała się w kierunku politycznym, A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 40. 64 N. B a r s z a m, Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008, s. 21. 63 �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 129 biorąc udział we wszystkich konfrontacjach występujących na szczeblu krajowym65. Następnie na początku lat dziewięćdziesiątych Dawid Bolad, z powodu zmiany stanowiska przywódców Islamskiego Frontu Narodowego w plemiennym konflikcie między plemionami Fur i niektórymi grupami arabskimi, wstąpił do Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (SPLA), kierowanego przez Johna Garanga. Poprowadził w listopadzie 1991 roku grupę ochotników walczących o objęcie kontrolą obszaru Dżabal Marra. Rząd użył wówczas milicji w celu stłumienia buntu, w zamian próbując zaspokoić ich oczekiwania poprzez nadanie im ziemi. Dawid Bolad został aresztowany i stracony przez pluton egzekucyjny. Po zabiciu Bolada przedstawiciele Fur rozpoczęli działania ukierunkowane na powołanie własnej organizacji wojskowej. Nawiązano też kontakty z Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu pod przewodnictwem Johna Garanga oraz z ich przywódcami politycznymi za granicą. Dla wielu ludzi w Darfurze było oczywiste, że iskrą tego najnowszego sporu, rozpoczętego w 1986 roku, były czynniki polityczne odgrywające ważną rolę w zaognianiu tych konfliktów, które pierwotnie były w zasadzie jedynie walką o pastwiska i wodę. Na przebieg konfliktu ogromny wpływ miał rząd centralny, podejmując decyzję zniszczenia dawnego podziału administracyjnego i wprowadzając w życie nowy układ regionalny oraz powołując nowe władze wywodzące się z plemion pasterskich, w dodatku pochodzących z Czadu, na ziemiach rolników. W wyniku tych decyzji konflikt zbrojny wybuchł między rdzennie afrykańską grupą etniczną Masalit a niektórymi plemionami arabskimi. Na terenie Dar Masalit doszło bowiem również do spalenia i zniszczenia wielu wsi oraz przepędzenia z nich tysięcy mieszkańców66. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 79–88; zob. O. A l t y i b, Aljudhur alttarikhiat limushkilat Darfur (Historyczne korzenie problemu Darfurze), http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/ middle_east_news/newsid_3601000/3601730.stm, [12.02.2015]. 65 66 �130 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 8.2. Ruch Wyzwolenia Darfuru Bitwa o miasto Golo, stoczona 7 września 2002 roku, o której wspomniałem wyżej, uważana jest za pierwszy zapłon i prawdziwy początek akcji zbrojnej w Darfurze, który spowodował rozpoczęcie działalności Ruchu Wyzwolenia Darfuru. Jego nazwę zmieniono później na Ruch Wyzwolenia Sudanu. Wielu ludzi wierzyło, a jest to przekonanie poparte wieloma faktami, iż Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Army, SPLA)67 kierowana przez Johna Garanga, była prawowitym „ojcem” Ruchu Wyzwolenia Sudanu w Darfurze. Istnieje też przekonanie, że ruch, który rozpoczął Bolad w 1999 roku w Bahr el-Ghazal i wokół Dżabal Marra, był zarządzany i wspierany przez SPLA z Południowego Sudanu, a nawet że tak naprawdę jest to tylko SPLA w Darfurze. Faktem jest, że założyciel SLM Abdel Wahed Mohamed Nur spotkał się w Erytrei z byłym przywódcą Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu Johnem Garangiem, po czym towarzyszył mu w Kenii, Ugandzie i w Sudanie Południowym. Natomiast na początku 2003 roku wraz z rozpoczęciem regularnych działań wojennych w Darfurze, SPLA wysłał przodujących dowódców wojskowych do Dżabal Marra w celu przeprowadzenia szkolenia rekrutów do SLM. Wysyłano też jednostki z Darfuru na szkolenia na Południe i dopiero po jego przejściu odsyłano je z powrotem do Dżabal Marra w celu wzmocnienia sił Ruchu Wyzwolenia Sudanu68. Liczba bojowników Ruchu Wyzwolenia Sudanu w okresie jego świetności sięgała ponad pięć tysięcy ludzi rozmieszczonych w ca67 Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (ang. Sudan People’s Liberation Army, SPLA) – sudański ruch partyzancki działający na południu kraju, posiadający reprezentację polityczną (Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu). Za: M a w u t A c h i e c q u e M a c h G u a r a k, Integration and Fragmentation of the Sudan: An African Renaissance, Bloomington 2011, s. 252–253 68 Tamże, s. 23–25; zob. Sudan Liberation Movement (SLM), GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/para/darfur.htm, [18.03.2014]. �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 131 łym Darfurze, z wyjątkiem jego głównych miast. W jego składzie znajdowali się członkowie ludów Fur, Masalit, Zaghawa, Alberti, Almidob i niektórych innych plemion arabskich. Mimo zróżnicowania plemiennego i etnicznego, oddziały SLM dowodzone przez Abdela Waheda Mohameda Nura i Mani Arko Minawi, jej sekretarza generalnego, były w stanie utrzymać spójność i jedność przez ponad trzy lata, aż do rozłamu w końcu 2005 roku. Doszło do niego na Konferencji Haskanita, odbywające się w dniach od 28 października do 5 listopada 2005 roku, kiedy to odsunięto dotychczasowego lidera, a jego zastępca Mani Arko Minawi przejął władzę. Abdel Wahed Nur i jego zwolennicy nie uznali jednak ważności Konferencji Haskanita i wynikających z niej ustaleń i decyzji. Uznali ją za nieudaną próbę obejścia prawa i nadal działali jak dotychczas. Konferencja Haskanita, pomimo że została zbojkotowana przez kierownika ruchu Abdela Waheda Nura i jego zwolenników, prowadziła jednak swoje prace pod kontrolą i przy obecności przedstawicieli organizacji międzynarodowych i regionalnych. Było to jednak równoznaczne z rozłamem SLM na dwa skrzydła: pierwsze – prowadzone przez Abdela Waheda Nura, założyciela tej organizacji oraz drugie – kierowane przez Mani Arko Minawi, jej byłego sekretarza generalnego, który 5 maja 2006 roku podpisał odrębną umowę pokojową z rządem Sudanu, zwaną umową z Abudży, dzięki czemu został powołany na stanowisko starszego asystenta sudańskiego prezydenta Omara al-Baszira69. Ruch Wyzwolenia Sudanu Abdela Waheda Nura i Ruch Sprawiedliwości i Równości odrzucili umowę z Abudży. Dodać trzeba, że odrzucili ją także uchodźcy i przesiedleńcy z powodu braku odpowiednich zabezpieczeń dla zapewnienia im bezpiecznego powrotu Tamże, s. 25–27; Harakat tahrir alssudan (Ruch Wyzwolenia Sudanu) http:// www.aljazeera.net/specialfiles/pages/d31b66a5-6408-4e34-b1df-5c61a560251b, [18.03.2014]. 69 �132 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... do ich wiosek pochodzenia, z których zostali przesiedleni przez bojówki dżandżawidów, wspierane przez rząd. Ruch nie zdołał jednak utrzymać już jedności, szybko doszło do kolejnych podziałów w szeregach Ruchu Wyzwolenia Sudanu, a liczba powstałych frakcji po dawnym SLM sięgnęła kilkunastu. Najważniejsze z nich to70: – Ruch Wyzwolenia Sudanu pod przywództwem Abdela Waheda Mohameda Nura; – Ruch Wyzwolenia Sudanu pod przywództwem Mani Arko Minawi; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa Wolnej Woli; – Ruch Wyzwolenia Sudanu przywództwo Unity; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa 19, prowadzona przez Khamisa Abdallaha; – Ruch Wyzwolenia Sudanu, Field Command; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa Ahmeda Abdul Szafih; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Jednostka Dżuby; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Generalna Linia; – Ruch Wyzwolenia Sudanu, prowadzony przez Abu al-Qasima Imama; – Ludowy Front Sprawiedliwości i Rozwoju; – Armia Wyzwolenia Sudanu dla demokracji Aliego Karpiengo. 8.3. Ruch Sprawiedliwości i Równości Pierwsza iskra akcji zbrojnej prowadzonej przez Ruch Sprawiedliwości i Równości kierowany przez Khalila Ibrahima Mohammeda71, zapaliła się w marcu 2003 roku, czyli po roku od 70 Tamże, s. 26; zob. O. I s m a i l, M. F i c k, Darfur Rebels, Enough Project, Washington, DC, 2009, http://www.enoughproject.org/publications/darfur-rebels-101, [18.02.2016]. 71 Khalil Ibrahim Mohammed; lekarz, polityk sprawujący wcześniej szereg stanowisk w rządach regionalnych (był ministrem spraw społecznych w prowincji Błękitny Nil w 1997 r., potem ministrem zdrowia i edukacji w prowincji Darfur �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 133 rozpoczęcia działalności Ruchu Wyzwolenia Sudanu w terenie. W przeciwieństwie do SLM, Ruch Sprawiedliwości i Równości zrzeszał również członków z plemion arabskich, w tym z plemienia Mesiriya, co dawało nadzieję na większą spójność ideologiczną tej formacji. Ruch Sprawiedliwości i Równości był też organizacją bardziej zdyscyplinowaną i lepiej zorganizowaną. Złożyły się na to następujące przyczyny72. 1. Większa jednorodność jego oddziałów pod względem etnicznym, gdyż od początku 2006 roku składał się przede wszystkim z członków plemienia Zaghawa. 2. Ruch posiadał znaczne, choć niejawne źródła wsparcia finansowego. Sytuacja ta różniła go od rewolucyjnego ruchu opozycji regionalnej, zwłaszcza pod względem wydawania dużych kwot pieniędzy na pokazy wierności i konferencje, a także płacenie dużych kwot korespondentom niektórych medialnych stacji arabskich dla promowania haseł Ruchu. Inne ruchy zbrojne w Darfurze nie miały takich możliwości. 3. Polityczne i organizacyjne doświadczenie przywódców Ruchu było znacznie większe. Wielu z nich zdobyło doświadczenie w szkole Islamskiego Frontu Narodowego, kierowanego przez szejka Hassana al-Turabiego. Byli poza tym wspierani przez niejawnych doradców działających nieoficjalnie za kulisami. Powszechnie uważa się jednak, że istnieje związek i powiązanie pomiędzy Ruchem Sprawiedliwości i Równości a rządową Partią Kongresową oraz szejkiem Hassanem al-Turabim. Niektórzy interw połowie lat dziewięćdziesiątych, doradcą gubernatora Południowego Sudanu w Dżubie w 1998 r.). 72 Zob. Justice and Equality Movement (JEM), Human Security Baseline Assessment (HSBA) for Sudan and South Sudan, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-JEM.pdf, [18.02.2015]. �134 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... pretatorzy polityczni idą tu znacznie dalej z zarzutami, opisując Ruch jako niemal skrzydło wojskowe Kongresu. W każdym razie zarzuty wobec Ruchu Sprawiedliwości i Równości opierają się na wielu faktach, z których najważniejsze to73: 1. Większość przywódców Ruchu Sprawiedliwości i Równości, jeśli nie wszyscy, byli wcześniej prominentnymi członkami Islamskiego Frontu Narodowego, kiedy był jeszcze zjednoczony pod wodzą al-Turabiego, a niektórzy z nich byli nawet przywódcami i założycielami tej organizacji, należąc do najbardziej fanatycznych i radykalnych obrońców Rządu Ocalenia Narodowego i jego przywódców. Dopiero po podziale Islamskiego Frontu Narodowego w 1999 roku część jego przywódców stanęła po stronie Kongresu Ludowego. 2. Ruch Sprawiedliwości i Równości miał ogromny potencjał finansowy i posiadał bogate źródła finansowania, o których pochodzeniu nikt nie wiedział oprócz garstki przywódców stojących na jego czele. Mimo sprzyjających warunków działania, Ruch Sprawiedliwości i Równości również doświadczył wewnętrznych podziałów. Najważniejsze skrzydła wywodzące się z niego to74: 1. Ruch Sprawiedliwości i Równości – Skrzydło Khalila Ibrahima Mohammeda; 2. Ruch Sprawiedliwości i Równości, wspólne przywództwo; 3. Narodowy Ruch na rzecz Reform i Rozwoju, przywództwo Idrissa Azraga; 4. Ruch Sprawiedliwości i Równości, przywództwo polowe (Harba); 5. Ruch Sprawiedliwości i Równości Skrzydło Pokoju (Abu Risha); Tamże, s. 28; zob. Harakat aleadl walmusawa (Harakat Ruch Sprawiedliwości i Równości) http://goo.gl/Zo1TcS, [18.03.2014]. 74 Tamże, s. 30; zob. The Sudanese press after separation. Contested identities of journalism, Berlin 2012, s. 42–43. 73 �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 135 6. Ruch Rewolucyjnych Sił na rzecz Demokracji i Praw (Hisham Noreen i Khamis Sharon). 8.4. Kim są dżandżawidzi? Milicja dżandżawidów stała się widocznym elementem na społecznej i wojskowej mapie Darfuru. Oskarżana była przez rebeliantów ze zgromadzeń takich jak Ruch Wyzwolenia Sudanu oraz Ruch Sprawiedliwości i Równości, że jest wojskowym ramieniem władzy centralnej w Darfurze. Rząd z Chartumu zaprzeczał tym zarzutom i utrzymywał, iż jest to grupa zbrojna działająca niezależnie i nie podlegająca żadnej jednostce państwowej. Po wybuchu konfliktu w Darfurze na wielką skalę, to właśnie o tej organizacji mówiło się najwięcej w mediach zainteresowanych rozwojem sytuacji w Sudanie75. Nie ma zgodności co do wyjaśnienia pochodzenia samego słowa dżandżawid. Najczęściej przyjmuje się, że pochodzi od określenia „demona, czyli dżina na koniu” (koń po arab. dżawad), które w lokalnej wymowie Darfurczyków przybiera formę dżandżawid. Są jednak i tacy, którzy twierdzą, że pochodzi ono od połączenia aż trzech słów, a mianowicie: „dżin”, „koń” i „G3”(znana broń rozpowszechniona w Sudanie). Słowo to wiązane też było z nazwiskiem jednego z arabskich rozbójników z Darfuru – Hamidem Dżandżoat. Kierowana przez niego banda zasłynęła atakami na afrykańskie wioski w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, siejąc przerażenie i grozę wśród ich mieszkańców. Znaczenie ma jednak nie tyle pochodzenie tego słowa, co faktyczne pochodzenie tych oddziałów i rola, jaką odegrali w Darfurze76. O. Ta y e b, Historyczne korzenie problemu Darfuru, BBC, Bliski Wschód, 2004 r. 76 Zob. A. H a g g a r, The Origins and Organisation of the Janjaweed in Darfur, w: A. d e Wa a l, War in Darfur and the Search for Peace, dz. cyt., s. 113–114. 75 �136 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... Dżandżawidzi wywodzą się z arabskich plemion pasterskich, o których pisałem wyżej, dotkniętych w większym lub mniejszym stopniu przez suszę w Sahelu. Na początku było to tylko pejoratywne określenie odnoszące się do biednych włóczęgów z koczowniczych plemion. Życie koczownicze było trudne, a susze stanowiły dodatkowe utrudnienie, co skłaniało te grupy do popełniania przestępstw. Przyłączały się do nich grupy młodych ludzi pozbawionych własnych pastwisk i stad oraz zwykli bandyci (wielu zwolnionych z więzienia). Nie było w tym czasie doniesień o dżandżawidach uzbrojonych i szkolonych przez rząd. Pochodzili oni zarówno z plemion darfurskich, jak i z Czadu. W czasie wojny domowej przybyli w znacznej liczbie do Sudanu, ale zamiast wegetować w obozach dla uchodźców zajęli się rozbojem. Słowa dżandżawid w tych latach nie wiązano z nikim więcej jak tylko z pospolitymi, choć wyjątkowo niebezpiecznymi przestępcami. Później osiadłe grupy zaczęły używać określenia dżandżawid także w stosunku do koczowniczej milicji, zwanej również „jeźdźcami”, gdyż do poruszania się wykorzystywali konie i wielbłądy. Stali się oni symbolem kryzysu gospodarczego, w tym przede wszystkim koczownictwa na całym terenie Sahelu i podobnie jak nastoletni żołnierze w innych krajach afrykańskich, takich jak Sierra Leone, Liberia, Uganda, czy wschodnia część Demokratycznej Republiki Konga, byli źródłem rekrutów do różnych grup milicyjnych. W 1987 roku dżandżawidzi weszli jednak także do szerokiej koalicji obejmującej wszystkie plemiona pochodzenia arabskiego. Po raz pierwszy zebrały się one pod jednym sztandarem. Powstało wówczas, jak już wspomniałem, „Arabskie Zrzeszenie”, obejmujące łącznie 27 plemion, które miało na celu zmniejszenie wpływów plemion rolniczych pochodzących znad Nilu, uznawanych za Arabów, ale mających tak naprawdę korzenie nubijskie, takie jak Dża’alin, Szajgija czy Danagla, których przedstawiciele od �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 137 początku niepodległości Sudanu mieli największy udział w sprawowaniu władzy w Sudanie. Ten front został poszerzony i objął plemiona pochodzenia arabskiego także w regionie Kordofanu, po czym przyjął nową nazwę al-Kurejsz. Nawiązano w ten sposób do ideologii arabizmu, według której tylko Arabowie z pasterskich plemion hodowców wielbłądów są prawdziwymi Arabami, wywodzącymi się z plemienia al-Kurejsz z Mekki, z którego pochodził sam Prorok. Stąd tylko oni są „prawdziwymi muzułmanami” i to oni są naznaczeni, aby rządzić arabskimi ziemiami od Nilu aż po Jezioro Czad. W latach osiemdziesiątych oskarżono ówczesny rząd Sadiqa al-Mahdiego, tak jak później rząd al-Baszira, o sponsorowanie tej organizacji, podczas gdy oskarżony Ruch na Rzecz Wyzwolenia Sudanu pod wodzą Johna Garanga zamierzał uzbroić plemię Fur w Darfurze, aby mogło stanąć do konfrontacji z rządem w Chartumie. W tym kontekście pojawiają się oskarżenia, że milicje dżandżawidów nie są już tylko bandami kryminalistów bez politycznego znaczenia, ale militarnym ramieniem plemion arabskich w Darfurze frontu al-Kurejsz. Niektórzy obserwatorzy łączą też powstanie dżandżawidów z bojówkami obecnego prezydenta Czadu Idrissa Debby, w milicji dżandżawidów pojawili się bowiem przedstawiciele Zaghawa zamieszkujący wschodni Czad77. Z tego co wiadomo, milicja dżandżawidów jest podzielona na dwie części. Północna część obejmuje Darfur, jest mniejsza liczebnie i składa się z kilku bojówek arabskich plemion. Niektóre źródła wspominają, że dżandżawidzi na północy są odpowiedzialni za zniszczenie miasta Kutum na przełomie lipca i sierpnia 2003 roku. Druga, większa część tych milicji jest na południu, a jej członkami są Tamże, s. 54; Pro. B. K o e r n e r, Who Are the Janjaweed? A guide to the Sudanese militiamen, http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/07/who_are_the_janjaweed.html, [19.03.2014]. 77 �138 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... przedstawiciele plemion arabskich znanych jako Baggara (hodowcy krów). Milicję tę oskarża się, że uczestniczyła obok armii sudańskiej w kampanii przeciwko Ruchowi Dawida Bolada i doprowadziła do buntu w 1991 roku we współpracy z Johnem Garangiem, liderem SPLA i separatystyczną NIF, kierowaną przez Hassana al-Turabiego. Rada Bezpieczeństwa ONZ, w rezolucji w sprawie Darfuru z początku sierpnia 2004 roku, zażądała od sudańskiego rządu rozbrojenia milicji dżandżawidów i wytropienia osób zaangażowanych w dokonywanie zabójstw, grabieży i gwałtów. W tym kontekście pojawiło się w mediach nazwisko szejka Musy Hilala z klanu Umm Dżalul z koczowniczego plemienia arabskiego Rizeigat w Darfurze Północnym, jako przywódcy dżandżawidów. Pisano, że Musa Hilal78 we współpracy z rządem w Chartumie dokonał najazdu na Czad, gdzie wcielono do oddziałów dżandżawidów dwadzieścia tysięcy Czadyjczyków, w zamian oferując im inwentarz konny, broń i obietnicę nieograniczonej grabieży. Według relacji rebeliantów, był on wymieniony w wykazie sprawców czystek etnicznych, których sprawcami byli dżandżawidzi. Stany Zjednoczone przyjęły nawet rezolucję oskarżającą szejka Musę Hilala jako jednego z wiodących przywódców dżandżawidów, czemu sam Musa Hilal zawsze zaprzeczał79. Musa Hilal jest głównym liderem i twórcą milicji Dżandzawid. On jest chyba najważniejszą osobą w stworzenia Dżandżawid i jest dumny ze swojej roli „agenta rządowego”. Hilal twierdził że, on tylko walczy z siłami rebeliantów w Darfurze, ale faktycznie został zauważony na wielu nalotów i ataków Janjaweed. Jego idea dżihadu jest ukryta za maską prostego „agenta rządowego”. Jego prawdziwe intencje, jednak zostały już ujawnione w dyrektywie z 2004 roku wysłanej do służb wywiadowczych i bezpieczeństwa wojskowego „Zmiany demograficzne w Darfurze i opróżnianie go z plemion afrykańskich”. Za: J. F l i n t, A. d e Wa a l, Darfur: A Short History of a Long War, London 2005. 79 Tamże, s. 89–90; zob. S. S a l i m, Janjaweed (Dżandżawid), http://www. aljazeera.net/specialfiles/pages/9FD23AF4-0E79-4725-8F7E-851B26EBD2AF, [18.03.2014]. 78 �9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu 139 9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu Jednym z głównych politycznych celów rebeliantów w Darfurze było przeciwstawienie się marginalizacji politycznej. Pomimo wysiłków politycznych dokonywanych przez rząd centralny w Chartumie, rzeczywiście przyczyną tej sytuacji, zgodnie ze słowami Khalila Ibrahima80, jest historyczna niesprawiedliwość wobec większości ludności Sudanu. Oskarżenie to jest sprecyzowane bardzo wyraźnie w oświadczeniu wydanym przez darfurskich rebeliantów. Ich sojusz w tej części Sudanu, w tym Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu Południowego, został określony mianem: „zmarginalizowani przeciwko władzy centrum”81. Rebelianci w Darfurze skarżyli się zawsze na dyskryminację wobec nich praktykowaną przez rząd z powodów ich rdzennie afrykańskiej kultury i zajęć przez nich wykonywanych. Trzeba podkreślić, że elity polityczne w postkolonialnym Sudanie składają się tylko i wyłącznie z ludzi znad Nilu, wywodzących się z centrum i północy kraju. Natomiast mieszkańcy zachodniego Sudanu, a w szczególności z Darfuru, nie obejmowali władzy w Sudanie od czasów upadku powstania mahdystów, czyli od przeszło stu lat. Mimo powołania urzędników państwowych z Darfuru, którzy objęli wysokie stanowiska, ich działalność ograniczała się do stolicy i opierała się na współpracy z politykami z centrum, a nie dotyczyła kwestii Darfuru. Sytuacja ta wiele wyjaśnia, jeśli chodzi o powody działalności rebelianckiej w Darfurze. Początkowo celem rebeliantów było odparcie ataków, 80 Zamordowany przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, przez rok także członek rządzącej Partii Kongresu Narodowego i minister w Rządzie Ocalenia Narodowego. 81 Z. A l b o u h t r i, Musklat Farfur aljuzur altarikhia – al-abaad aligtimayia – al-tatawrat al-siysia (Problem Darfuru, historyczne korzenie, społeczne wymiary rozwoju sytuacji politycznej), Kair 2006, s. 89. �140 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... następnie oczekiwali wydalenia plemion arabskich koczowników z regionu i obarczenia rządu odpowiedzialnością za słaby rozwój tej prowincji, aby wreszcie zażądać niepodległości i powrotu do silnej władzy i przyznania kilku kluczowych ministerstw przedstawicielom tego regionu82. Odmienne wymagania towarzyszą również intelektualnym ruchom politycznym rebeliantów Darfuru. Pojawiały się poprzez sprzeczne oświadczenia zarówno Ruchu Sprawiedliwości i Równości, który dokonał operacji wojskowych przeciwko państwu w Darfurze, jak i Ruchu Wyzwolenia Darfuru, który zmienił nazwę na Ruch Wyzwolenia Sudanu. Można tu argumentować, że ta rozbieżność potrzeb i oświadczeń wynika z powodu braku programu politycznego, a to oznacza, że problemem jest nie tylko chęć osiągnięcia pewnych wewnętrznych, ale i zewnętrznych celów, związanych z niezależnością i samodzielnością prowincji, podobnie jak w przypadku Sudanu Południowego83. Operacja „długie ramię” W październiku 2007 roku odbyła się konferencja IV Powszechny Zjazd Ruchu Sprawiedliwości i Równości, na którym podjęte ostały istotne decyzje. Tłumy skandowały hasła wzywające do tego, aby siły JEM wyprowadziły wrogów z Chartumu, i spowodowały zaniechanie popełniania zbrodni ludobójstwa i prowadzenia wyniszczających walk. Uczestnicy konferencji zjechali się z teren Sudanu oraz zagranicy, kobiety i mężczyźni. Ze względu na liczne powody i okoliczności decyzja o powołaniu operacji wojskowej została zlecona sudańskiemu ruchowi równości i sprawiedliwości, zwanej operacją długiego ramienia ze względu na zasięg 1200 km. Tamże, s. 89–90. H. A b d u l A z i z, R. M a ’ i n, http://ssnp.net/content/view/574/141/, [9.05.2012]. 82 83 �9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu 141 Operacja wojskowa rozpoczęła się na terenie Sahary, miejsca pozbawionego drzew i bunkrów84. Głównym celem Ruchu Sprawiedliwości i Równości jest sprostanie aspiracjom ludności zmarginalizowanej z terenu Sudanu w kwestii podziału władzy i dzielenia się bogactwem ziemi Hawakeer. JEM reprezentuje również prawa i interesy ludności przesiedlonej, uchodźców i osób przeniesionych na teren diaspor. Głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa w regionie, ograniczenie zaistniałego chaosu i zaprzestanie dręczenia narodu ze strony reżimu. Założeniem Ruchu Równości i Sprawiedliwości jest osięgnięcie gwarancji, że w kolejnym innym regionie ludność nie chwyci za broń, by domagać się słusznych sobie praw85. Sudański Ruch Równości i Sprawiedliwości Ruchu Sprawiedliwości i Równości jest krajowym programem myśli politycznej. Uważa, że przyczyną kryzysu w Darfurze jest szerzenie się konfliktu etnicznego, rozprzestrzenianego przez rasistowski reżim rządzący w Chartumie. Nakaz jednolitej kultury, języka, wiary, rozmycie i zatarcie tożsamości kulturowej, monopolizacja władzy, zagarnianie bogactw, hegemonia i dominacja ponad wymiarem sprawiedliwości w służbie cywilnej dla wyższych rangą urzędnikow, wojska i policji są bezwzględnie niemozliwe do akcpetacji. JEM zrzesza w swych szeregach członków różnych częsci Sudanu należących do 67 różnych grup plemiennych z terenów Darfuru, Kordofanu, regionu Centralnego, w tym członków Gór Nuba i Sudanu Południowego. Dlatego obalono medialną propagandę głoszącą, iż JEM jest zmonopolizowny przez członków Zaghwa. Ponadto członkowie ruchu 84 Darfur rebels commemorate 2008 ‘Battle of Omdurman’, https://www. dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-rebels-commemorate-2008-battle-of-omdurman, [20.05.2015]. 85 M. S u l e i m a n, Seventh Anniversary of the Operation Long Arm by JEM, https://thussudan.wordpress.com/2015/05/10/seventh-anniversary-of-theoperation-long-arm-by-jem/, [20.05.2015]. �142 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... przed zrzeszeniem się reprezentowali różne myśli polityczne od lewej do prawej orientacji. Ruch Równości i Sprawiedliwości jest ruchem nacjonalistycznym, szeroko rozmieszczonym we wszystkich regionach Sudanu i prowadzi skoordynowane zmiany w Sudanie, dalekie od fanatyzmu. Ponadto JEM w odpowiednim momencie przedstawił swoją gotowość do negocjacji i uzgodnień dla pokojowego współistnieni w ramach jednego państwa, w którym wszyscy obywatele mają równe prawa i obowiązki86. Operacja „długie ramię” wskazała w jak dalekim stopniu JEM wniosło swoje zaangażownie dla poszanowania międzynarodowego prawa humanitarnego. Nieagresja wobec obywateli i poszanowanie gruntów było zobowiązaniem cywilnym JEM. Główne cele JEM zawierają zbudowanie państwa demokratycznego, w którym obywatele korzystają z wolności, uczciwej i sprawiedliwej szansy na miejsca pracy bez dyskryminacji, zapewniona jest godna egzystencja dla kazdego, sprawiedliwość niezależnia od koloru skóry, wyznania, płci, wieku, kultury i języka oraz politycznej przynależności danego regionu. 10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego87 i utrzymywanie się kryzysu w Darfurze Przez lata trwała wierność polityczna mieszkańców regionu Darfuru dla państwa Mahdystów (1884–1898) z powodu darfurskiego pochodzenia zastępcy Mahdiego kalifa Abdullaha Altashi 86 Tamże; por. W. A l n n u r, Asrar jadida fi eamaliat aldhdhirae alttawil (Nowe tajemnice operacji „długie ramie”), http://almeghar.com/permalink/25750.html, [20.05.2015]. 87 Partia Kongresu Narodowego (National Congress Party, NCP), oficjalnie rządząca partia w Sudanie, powstała w 1998 r., kierowana przez prezydenta Omara al-Beszira, programowo nawiązująca do Islamskiego Frontu Narodowego (NIF). �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 143 i przynależności większości ludności Darfuru do ugrupowania Al-Ansar, zdominowanego przez rodzinę Mahdiego. Ta lojalność trwała nawet po jego upadku i zmianie na partię polityczną pod nazwą Partia Umma, kierowaną przez Al-Sadiqa al-Mahdiego (wnuka historycznego przywódcy). Od tamtego czasu rząd Sudanu i inne strony na próżno starają się przeniknąć w region Darfuru, który jest okręgiem zamkniętym dla Partii Umma. Sytuacja ta utrzymała się aż do 1986 roku, kiedy to islamski ruch był w stanie w wyborach parlamentarnych skutecznie wprowadzić do sudańskiego parlamentu trzech deputowanych z regionu88. Pomimo sukcesu Islamskiego Frontu Narodowego kierowanego przez Hassana al-Turabiego w postaci wejścia do rządu Numajriego, w Darfurze pojawił się kryzys. Oczekiwano, że prezydent Sudanu Numajri (1969–1985) o wiele więcej środków przeznaczy dla tego regionu. Niestety sytuacja nie uległa większym zmianom, a w partii zaczęły się rozłamy. Stracił on w pierwszym etapie Davida Yahya Bolada, a następnie zrezygnowało dwóch z trzech członków partii w parlamencie i przyłączyło się do rywalizujących stron. Bolad przyłączył się do Ruchu Ludowego na rzecz Wyzwolenia Sudanu, prowadzonego przez Johna Garanga i sam poprowadził pierwszą zbrojną rebelię przeciwko islamskiemu rządowi, co zakończyło się jego egzekucją w 1991 roku89. Po buncie Bolada rząd traktował Darfur jako centrum stałej opozycji wobec rządu. Podstawowym zadaniem rządu było osłabienie sił w tym regionie. Główną przeszkodą była administracja cywilna. Rozpoczęto zatem realizację zaplanowanych celów. Rząd 88 A. H u s s a i n, http://epdmsite.org/modules/publisher/item.php?itemid=90, [14.02.2014]. 89 Tamże; zob. H. M o h a m e d, A. d e Wa a l, Late Jaafar Nimeiri – Reflections on his Life, http://africanarguments.org/2009/05/31/reflections-on-the-life-ofthe-late-jaafar-nimeiri/, [14.02.2015]; zob. Theguardian, Jaafar Nimeiri, http:// www.theguardian.com/world/2009/jun/05/obituary-jaafar-nimeiri, [15.02.2015]. �144 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... podzielił region na większą niż dotychczas liczbę małych jednostek administracyjnych i w 1995 roku wydał decyzję o podzieleniu Dar Masalit w zachodnim regionie na 34 lokalne jednostki administracyjne, a następnie postanowił utworzyć 6 „Amodiat” – grup administracyjnych arabskich plemion. Proces podziału terytorialnego kontynuowano, tak aby z 9 stanów osiągnąć 26, a z 19 prowincji – 121 oraz z 126 administracji lokalnych – 67490. Rząd jednak nie zatrzymał się na tych podziałach. Wymyślano i ustanawiano również nowe tytuły i stanowiska w administracji lokalnej, jak przykładowo tytuł „amira”. Osoba zajmująca to stanowisko miała szerokie uprawnienia, aby przeciwdziałać inicjatywie administracji dyrektorów i lokalnych liderów obywatelskich. Rezultatem takich zmian było ogromne zamieszanie i zakłócenie struktury plemion poprzez wprowadzanie funkcji i tytułów nie mających podstaw w dotychczasowym systemie. Można oczywiście zaakceptować chęć stworzenia nowoczesnego państwa, stopniowo wykraczając w pewnych kwestiach poza granice dotychczasowych obyczajów i ustaleń plemiennych, ale przyjęte tutaj rozwiązania spowodowały tylko dodatkowe konflikty. Po czasach, kiedy rząd zajmował się reorganizacją plemiennej administracji, okazało się, że w plemionach z powodu braku innych sił politycznych to one stały się realną władzą. Doprowadziło to do zupełnego zerwania z tradycjami plemiennymi. W tych okolicznościach problemy Ruchu Islamskiego ciągnęły się dalej. W 1996 roku na konferencji założycielskiej rządzącej Partii Kongresowej starano się zbudować blok na rzecz Darfuru i wystawić własnego kandydata. W przypadku powodzenia takich działań można by to określić bezkrwawym zamachem stanu w rządzie. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wśród islamistów wybuchł konflikt, Tamże; zob. J. T k n h, Darfur: Alttaqsimat al’iidariat walnnizae alqabli (Darfur: podziały administracyjne i konflikty plemienne), Chartum 2014, s. 2–14. 90 �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 145 spowodowany głębokimi różnicami politycznymi. Przez ponad dekadę wydawały się one być uśpione, ale w końcu ujawniły się z całą mocą. Ostatecznie doszło do rozłamu na dwa skrzydła: rządzący Kongres Narodowy oraz Kongres Ludowy kierowany przez al-Turabiego. Po rozpadzie pojawiły się oskarżenia pod adresem ruchu al-Turabiego o wspieranie ruchów rebelianckich w Darfurze. Pomimo wielokrotnych zaprzeczeń, istnieją dowody na związek pomiędzy tym, co dzieje się w Darfurze a działalnością Kongresu Ludowego91. W marcu 2016 roku z wizytą oficjalną był obecny w Warszawie Minister Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahim Ghandour. Jest on jedną z najważniejszych postaci rządzącej Partii Kongresu Narodowego. Minister udzielił autorowi pracy krótkiego wywiadu. Stwierdził, iż jego rząd od początku starał się dążyć do rozwiązania tego konfliktu drogą pokojową natomiast, jego zdaniem, brak było takiej gotowości ze strony rebeliantów. Na potwierdzenie swoich slów stwierdził, że rząd zgodził się na podjęcie rozmów z rebeliantami w Abudży w Nigerii. Rebelianci (Ruch Sprawiedliwości i Równości) zaatakowali lotnisko w Al-Faszer i zniszczyli znajdujące się tam samoloty. Zaatakowane zostały też posterunki policji należące do rządu. Wydarzenia te skomplikowały sytuację. Rząd wyczuł, iż rebelianci nie są grupami etnicznymi walczącymi o swoje prawa, ale dążą do obalenia rządu. Konieczne było sprowadzenie wojska do zaprowadzenia porządku. Zapanowała destabilizacja stając się zachętą dla innych grup plemiennych do podejmowania walk i „rozliczeń” między sobą. Pomimo tego rząd podtrzymał zgodę na rozmowy pokojowe w Abudży w 2006 roku. Dwa skrzydła SLM – jedno z Minni Minawi i drugie pod przewodnictwem Abdulwahida zobowiązały Tamże; por. J. Tu b i a n a, V. Ta n n e r, M. A b d u l - J a l i l, Traditional authorities peacemaking role in Darfur, Washington 2012, s. 80–85. 91 �146 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... się do podjęcia negocjacji z rządem. Jednak tylko jedna tylko frakcja z Ruchu Wyzwolenia Sudanu, pod przewodnictwem Minawi podpisała porozumienie, natomiast Abdulwahida stojący na czele innej frakcji, odmówił rządając uprzednio w zamian za ugodę 100mln dolarów. Minawi został mianowany doradcą prezydenta Sudanu. W 2010 po wyborach powszechnych prezydenckich i parlamentarnych w Sudanie Minawi odmówił rozwiązania swoich oddziałów wojskowych mimo, iż mógł nadal pełnić funkcję doradcy prezydenta. Wolał on jednak przemieścić się do Południowego Sudanu. Rząd kontynuował rozmowy z partyzantami również z Ruchem Sprawiedliwości i Równości w Doha (2011). Prezydent Sudanu sam osobiście pojechał do Doha, aby podpisać to porozumienie. Jednak przywódca Ruchu Chalil Ibrahim wrócił z Doha nie podpisując porozumienia, chociaż 19 innych frakcji walczących podpisało je. Minister oświadczył, iż obecnie władze dobrnęły do końcówki realizacji porozumień z Doha. Odbędzie się referendum w sprawie ewentualnego połączenia regionów Darfuru lub pozostawienia obecnego ich podziału. Minister stanowczo poświadczył, iż obecnie żaden ruch rebeliancki nie ma bazy na terytorium Darfuru. Przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości Jibril Ibrahim przebywa obecnie w Południowym Sudanie, Minawi natomiast na południu Libii. Rozmówca autora stwierdził, iż Darfur jest aktualnie w trakcje prawdziwego rozwoju. Powstaje między innymi Bank Darfurski współfinansowany przez Bank Katarski. Rząd Kataru dostarczył ponadto kwotę 80 mln dolarów. Minister potwierdził otwartość rządu i stałą gotowość do rozmów z rebeliantami, ale zastrzegł się, że nie będzie to na ich warunkach lecz na warunkach pokojowych. Rząd przyjął strategię prowadzenia negocjacji (jako jedyny z rządów prowadzi dialog z rebeliantami) gdyż w jego opinii wojna nie niesie z sobą żadnych korzyści. Minister podczas �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 147 rozmowy podkreślił też zainteresowanie rządu polskiego sytuacją w Sudanie, zwłaszcza w regionie Darfuru92. Rządząca Partia Kongresu Narodowego (NCP) w Sudanie przyczyniła się znacznie do zaostrzenia kryzysu w Darfurze. Region Darfuru doświadczył z jej strony najwięcej cierpienia i zniszczeń. Takiej tragedii nie widziano w tym regionie od czasu upadku sułtana Ibrahima Garada, pokonanego przez osmańskiego gubernatora Zubaira Paszę93 w 1874 roku i upadku Sułtanatu oraz zniszczeń w regionie Darfuru w okresie Mahdiji. Islamiści byli bardzo zorganizowani w swoich działaniach, zanim zdobyli władzę w wyniku wojskowego zamachu stanu w 1989 roku. Odgrywali ważną rolę w wydarzeniach w Darfurze po stronie opozycji i rządu. Interweniowali w plemiennych konfliktach, popierając arabskie plemiona i pomagając ich organizacjom, mając na celu zwiększenie swoich wpływów w Darfurze, tworząc tam przy okazji zaplecze polityczne94. Strategia rządowa Partii Kongresu Narodowego w Darfurze cechowała się sprzecznościami i była bardzo szkodliwa dla regionu i jego mieszkańców. Celowo dążono do osłabienia regionu i jego ludności poprzez odcięcie północnej części prowincji i dołączenie jej do terytorium północnego. Ostatecznie Darfur podzielony został na trzy stany (regiony), a wkrótce potem podzielono go jeszcze na kilka prowincji, nie uwzględniając w tychże podziałach dziedzictwa i historii tych ziem95. Wywiad przeprowadzony przez autora z Ministerm Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, 18.03.2016 roku, podczas jego oficjalnej wizyty w Warszawie, w Polsce. 93 Zubair Pasha to były gubernator prowincji Bahr al-Ghazal w Sudanie w 1869 roku. W 1874 roku podbił Darfur dla „Kedywa Egiptu”, gdy jednak udał się do Kairu w 1876 roku w celu uzyskania gubernatorstwa Darfuru, został tam zatrzymany; za: R.O. C o l l i n s, A History of Modern Sudan, Cambridge 2008, s. 18. 94 N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 95 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 23. 92 �148 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... Przystąpiono również do rozbijania i osłabiania roli tradycyjnych przywódców i administracji cywilnej. Władzę ich natomiast przekazywano własnym ludziom. Uznano, że tradycyjnie przywództwo w regionie należy do Partii Umma, która również posiadała przedtem wielu czołowych przywódców spoza prowincji, słynących z przemocy i arogancji. Tymczasem rozwój Darfuru i sprawy jego obywateli pozostawały w cieniu i nie były przedmiotem zainteresowania nowej władzy. Rząd Kongresu Narodowego dążył również do wykorzystania Darfuru i jego militarnej siły, poprzez zaangażowanie mieszkańców prowincji w wojnę w Sudanie Południowym. Powołano więc siły obrony cywilnej oraz kawaleryjskie oddziały milicji. Czasem udzielano poparcia plemionom w Darfurze Południowym i milicjom pasterzy arabskich, aby skłonić SPLA do walki na rzecz rządu na innych obszarach. Z drugiej strony Rząd Kongresu Narodowego ignorował konflikty plemienne w Darfurze, a czasem stawał po jednej ze stron przeciw innym i przede wszystkim milczał, kiedy trzeba było interweniować w kwestiach dokonywania masowych mordów i wypędzeń. Starano się złamać tradycyjne struktury w Darfurze i osłabić Partię Umma tak, aby ludność nie domagała się swoich słusznych praw w uwzględnianiu regionu w planie rozwoju i zezwolenia na samodzielność w rządzeniu96. Rząd Partii Kongresu Narodowego zajmował zdecydowane stanowisko wobec kwestii rozbojów w regionie i próbował zrzucać odpowiedzialność na określone grupy. Nie przewidywano podjęcia działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie tym negatywnym zjawiskom i zachowaniom. Nie posiadano stosownego planu wobec Darfuru, który przewidywałby osiągnięcie bezpieczeństwa w tym regionie97. N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 97 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 21–24. 96 �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 149 Podsumowując, można stwierdzić, iż strategia rządzącej Partii Kongresu Narodowego dla ratowania Darfuru polegała na odsuwaniu od siebie odpowiedzialności za odbudowę i rozbudowę infrastruktury, czy rozwiązanie kwestii kryzysu środowiskowego. Szerzono jedynie kulturę wojny i dawano przyzwolenie na stosowanie przemocy, przyczyniając się do powstawania dodatkowych konfliktów pomiędzy ludnością poprzez niesprawiedliwe i nierówne ich traktowanie, a także wykorzystywano miejscową ludność i jej przekonania religijne dla wsparcia celów militarnych i politycznych wobec przeciwników SPLA i innych sił opozycyjnych. Tymczasem Hassan al-Turabi pytany o to, w jaki sposób można by rozwiązać konflikt i przywrócić pokój w Darfurze, na zakończenie rozmowy ze mną powiedział tak: „Konieczna jest decentralizacja i federalne władze w regionie Darfuru [czyli autonomia dla tego regionu]. Straciliśmy Sudan Południowy właśnie z tego powodu. Południe od czasu deklaracji niepodległości żądało autonomii, co zostało mu obiecane, ale ignorowaliśmy to, ponieważ uważaliśmy, że są to ludzie niewykształceni. Przykład Południa miał wpływ na Darfur, bo Południowcy bronią niektórych swoich praw, a Chalil i jego rodzina rządzi Czadem. Rząd wysłał siły wojskowe do Czadu, po czym Chalil został wydalony z tego kraju, więc udał się do Libii, a po upadku reżimu Kaddafiego zabrał swoją broń i powrócił. Rząd używa różnych złych metod w Darfurze, których skutki nie znikną przez wieki”. ��Rozdział IV Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze Darfur przez lata nie był przedmiotem troski centralnego rządu Sudanu urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju gospodarczego oraz ścisłej kontroli, jakiej podlegali. Czynniki te, obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 roku nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne Ruchu Sprawiedliwości i Równości i Ruch Wyzwolenia Sudanu. Darfurczycy zażądali między innymi większej autonomii dla swojego regionu. Rząd w Chartumie wystawił przeciwko rebeliantom, jak wspomniałem wcześniej, uzbrojone oddziały milicji plemiennych, tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie, która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar. Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób straciło życie, a wiele musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 roku konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców �152 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców. W 2007 roku liczbę tych osób szacowano na 2–2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami napadów i gwałtów dokonywanych przez przedstawicieli strony rządowej1. Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 roku wykazała zainteresowanie konfliktem, wydając w następnych latach kolejne rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją. W rezolucji nr 15642 z 18 września 2004 roku RB ONZ zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. 1 lutego 2005 roku komisja śledcza ONZ przedstawiła w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 roku nałożyła rezolucją nr 1591 embargo zbrojeniowe na tym razem wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 roku obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu. 1 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 22–24; zob. K. W i a t r, Darfur – ginąca prowincja,portal spraw zagranicznych, 06 kwiecień 2008r., http://www.psz.pl/116-bezpieczenstwo/katarzyna-wiatr-darfur-ginaca-prowincja, [18.07.2015]. 2 Załącznik nr 6, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 r. �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 153 Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 roku w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów, część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM pod dowództwem Minni Minnawiego3. Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia sił pokojowych dla tego regionu. Oddziały wojskowe wchodzące w skład tych sił miały liczyć 22 tysiące osób. Dokumentowała to postanowienie rezolucja RB ONZ z 31 sierpnia 2006 roku (RB nr 1706)4. Wojsko to miałoby zastąpić dotychczasowe oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności i morale pozostawiały dużo do życzenia. Rząd centralny w Chartumie odrzucił jednak tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną ważną datą był 16 kwietnia 2007 roku, kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA, jak również Chin (sojusznika Sudanu) udało się nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ, na które składało się 3 tysiące żołnierzy, Tamże; zob. A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 55–60. 4 Załącznik nr 9, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 r. 3 �154 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze śmigłowce bojowe oraz środki logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca 2007 roku – Sudan wyraził zgodę na wprowadzenie sił pokojowych pod połączonym dowództwem, jak i z udziałem wojsk Narodów Zjednoczonych i sił afrykańskich5. Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej UNAMID w liczbie 26 tysięcy żołnierzy, które 31 grudnia 2007 roku zajęły miejsce dotychczasowych sił Unii Afrykańskiej (dokonało się to na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1769 z 31 lipca 2007). W zakres działania tych wojsk miała wchodzić obrona pracowników misji humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być największa misja pokojowa na świecie, ale jej realizacja nie była łatwa z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 roku liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane siły pokojowe stawały się celem ataków ze strony niektórych grup rebeliantów. 29 września 2007 roku 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej z takich grup na obóz we wsi Haskanita w Darfurze. W odpowiedzi wojska rządowe podjęły ataki, w wyniku których śmierć poniosła znaczna liczba ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce 9 lipca 2008 roku, kiedy to siedmiu żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 roku rebelianci z Ruchu Sprawiedliwości i Równości podjęli zuchwały atak na Chartum, zakończony śmiercią kilkuset osób6. Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 roku: „Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, http://www.italianblogsfordarfur.it/adverts/Darfur_Briefing_Paper.pdf, [25.06.2014]. 6 Tamże, s. 5–6. 5 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 155 cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 roku, a prawie 3/4 mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej. W samym 2006 roku dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń, na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz przetrwania i ochrony milionów osób”. Pomimo tych zadowalających efektów działalności organizacji humanitarnych niestety nie było możliwe całkowite, długotrwałe uchronienie ludności przed skutkami działań wojennych, o czym mówi dalsza część oświadczenia: „Tej działalności nie da się jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 roku dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004 roku. Ponawiające się ataki militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów, którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania”. Jednym z dotkliwych skutków działań wojennych jest właśnie przemoc, która dotyka też ludność cywilną. W Darfurze, jak wynika z dalszej części oświadczenia, ofiarami przemocy stali się też działacze organizacji humanitarnych. �156 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze „Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych w lipcu 2006 roku w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach dla uchodźców wewnętrznych (Internally Displaced Persons, IDPs)7. Dziewięciu pracowników rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 roku – pięciu z nich nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad 400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów, w tym placówek w stolicach Al-Fashir i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze. Dziesięć dni wcześniej, w mieście 7 IDPs: uznaje się osobę, bądź grupę osób zmuszoną do opuszczenia swoich domów bądź miejsc zamieszkania, zwłaszcza w efekcie konfliktów zbrojnych, przemocy, łamania praw człowieka a także wywołanych przez naturę bądź aktywność człowieka klęsk żywiołowych, nie przekraczających jednak uznanych międzynarodowo granic państwowych. Za: B. Te r m i ń s k i, Przesiedlenia inwestycyjne, Nowa kategoria migracji przymusowych, Warszawa 2012, s. 112. �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 157 Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do Al-Fashir po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu pogorszeniu”. Niemożność prowadzenia akcji pomocowych przez organizacje humanitarne może przynieść wiele negatywnych skutków dla ludności. Brak lub ograniczenie pomocy oznacza zagrożenie niedożywieniem, spadek poziomu higieny, większa zachorowalność, zwłaszcza na choroby zakaźne, co w efekcie znacznie utrudni prowadzenie działalności zarobkowej. „Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru, gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery, która w ciągu 2006 roku zaatakowała 2768 osób, zabijając 147. Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania. Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiąza- �158 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze niu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych. Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania, porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom, w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy humanitarne Organizacji Narodów Zjednoczonych i organizacje pozarządowe nie będą w stanie prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru, dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”8. Do istotnego przełomu doszło 14 lipca 2008 roku, kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hasana al-Baszira o ludobójstwo, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem w Darfurze, a 4 marca 2009 roku wydał nakaz aresztowania al-Baszira pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo są wystarczające. Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie, obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 roku bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze, przystępując też do rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, Republikę Środkowoafrykańską i Czad, Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209, [17.06.2014]. 8 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 159 w których osiedlili się uchodźcy z tego terenu. 25 września 2007 Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie (United Nations Mission in Central African Repulic and Chad, MINURCAT), której zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze9. Zastój zmian pokojowych wprowadzanych przez ONZ w Darfurze został spowodowany przez społeczność międzynarodową. Trzyletni plan dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się zbyt małe i tym samym nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie10. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 170611 przedłuża mandat misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się to również za zgodą reżimu, natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu. Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie Sudanu od 2003 roku wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych wobec ludności cywilnej, zwłaszcza kobiet i dzieci. Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu. Środki, które 9 O. C u n n i n g h a m, Return: Right, need or obligation: Can Chad reasonably facilitate the return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1–7. 10 J. We s c h l e r, UN response to the Darfur crisis, The responses from the Arab world, 2010, s. 6–8. 11 Załącznik nr 9, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 r. �160 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wskazano, miały jednoznacznie przeciwstawiać się działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały się zaliczać między innymi zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 roku. Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu. W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło w większym zakresie działania ukierunkowane na wprowadzenie w życie zasad ogłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Szczególny nacisk kładziono na zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu osłabienie reżimu. Głównym celem w nowej strategii ONZ było wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz moralnego upadku, to również nowa metoda osłabiająca działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 161 też sankcje, takie jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży dla głównych liderów reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie, tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, które są wykorzystywane do uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu. Co najważniejsze, egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem12. Rezolucja z 6 lutego 2006 roku ujawniła, iż 17 osób działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces pokojowy13. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw. Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju. Urzędnicy Komisji Europejskiej pod przewodnictwem Jose Manuela Barroso wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone, by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet działań w tym czasie. Istotne jest PKW Chad, Geneza kryzysu w Darfurze, http://pkwczad.wp.mil.pl/pl/31. html, [17.06.2015]. 13 Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1657, uchwalona 6 lutego 2006 w Nowym Jorku. 12 �162 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze też powstrzymanie działań wzniecających konflikty wewnętrzne i dalszych podziałów społecznych. Pomimo wykrytych w Darfurze nadużyć, społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 roku z inicjatywy prezydenta George’a Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta Sudanu, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji, jakie wówczas ogłoszono za pośrednictwem sekretarza stanu USA Condoleezzy Rice, wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami z tym związanymi14. Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodów. Społeczność międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono też sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym ciągu stanowiło główne źródło dochodów finansowych. Zadecydowano, że podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym działaniu innych krajów15. R. C z a r n e c k i – Wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego, Projekt rezolucji nr 4 W sprawie Darfuru, http://www.ryszardczarnecki.pl/2007/02/52/#,[16.06.2015]. 15 Tamże, s. 5–10; zob. K. A l e x a n d e r, B. R a f t o p o u l o s, Peace in the Balance: The Crisis in the Sudan, Cape Town 2006, s. 151–163. 14 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 163 Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny. Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu był mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy naftowej w Sudanie, jest głównym wetującym takie wnioski. Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są członkami Rady Bezpieczeństwa, rzadko podejmują próby przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu byłaby koalicja państw chętnych do nałożenia blokady morskiej na transport ropy z Sudanu16. Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu mogłyby oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem przy zastosowaniu tej metody, jest negatywny wpływ na humanitarną Tamże, s. 5–7; zob. L.A. P a t e y, State Rules: Oil companies and armed conflict in Sudan, „Third World Quarterly”, 28(2007), nr 5, http://www.sudantribune. com/spip.php?article22901, [20.06.2015]. 16 �164 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne przepisy, zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć energetyczną oraz niemiecki Siemens, który dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum wydobywczego ropy naftowej w Sudanie17. Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwia kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też egzekwowanie zamrażania aktywów nawet indywidualnych jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym umacnianiu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała się celem ekonomicznych reperkusji18. Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. DotychczaTamże, s. 17–18; zob. H. Ve r h o e v e n, Black Gold for Blue Gold? Sudan’s Oil, Ethiopia’s Water and Regional Integration, Africa Programme, AFP BP 2011/03, https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/19482_0611bp_verhoeven.pdf, [20.06.2015]. 18 Tamże, s. 7. 17 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 165 sowe działania militarne nie były wystarczające, lecz stanowiły jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie. Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu. Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej. Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych, które jako jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Rebelianci skupili się na działaniach rozpoznawczych drogą lądową, co nie zagrażało bezpośrednio bezpieczeństwu ludności cywilnej19. W czerwcu 2006 roku pod presją międzynarodową podjęto dialog na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrzrządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli powiązanych z rebeliantami. W tym czasie międzynarodowe wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodu wewnętrznych podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają istotną rolę w rozmowach, a z powodu oskarżeń o swe działania są wykluczani z rozmów i negocjacji20. Tamże, s. 7–10; zob. D.E. M i x, The European Union: Foreign and Security Policy, Analyst in European Affairs,April 8, 2013,https://www.fas.org/sgp/crs/ row/R41959.pdf, [20.06.2015]. 20 Getting the UN into Darfur, „Crisis Group Africa Briefing”, nr 43, 12.10.2006, s. 16–17. 19 �166 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 roku ogłosili podjęcie „Zadania zapewnienia ochrony według rozumienia społeczności międzynarodowej”. Istotą tego zadania jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie przeciwko zbrodniom. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to międzynarodowa wspólnota ma obowiązek przeciwdziałania takim czynom21. W tym czasie sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak rząd jest skłonny do dalszej współpracy, działając w najlepszym interesie swoich obywateli, by ograniczyć działalność wojsk rebelianckich. Swoje działania, mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa, opiera głównie na misji pokojowej ONZ, wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość z nich to działania niemilitarne, a te, które mają taki charakter, są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju. 2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia wobec prezydenta Sudanu Omara Hasana Al-Baszira Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Luis Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 roku. Dnia 27 kwietnia 2007 roku ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera niesławnej milicji dżandżawidów działającej w Darfurze Tamże, s. 17; G. B a r n e s, The International Criminal Court’s Ineffective Enforcement Mechanisms: The Indictment of President Omar Al Bashir, „Fordham International Law Journal”, 34(2011), nr 6, [20.06.2015]. 21 �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 167 oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu. Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun był w tym czasie ministrem resortu ds. humanitarnych22. Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Luis Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 roku złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Baszira, oskarżając go o trzy przypadki ludobójstwa, pięć przypadków zbrodni przeciw ludzkości i dwa przypadki zbrodni wojennych. Następnie 4 marca 2009 roku Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Baszira o zamiar zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne (kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)23. Należy zauważyć, że prezydent Al-Baszir jest trzecią urzędującą głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone) i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii)24. ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow. org/?mod=res1593, [10.07.2013]; zob. N. B u r n i a t, B. A p p l e, Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, nr 37: November 2008 – April 2009; L. M o r e n o - O c a m p o, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008). 23 Tamże. 24 L. B u z z a r d, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The legality and enforceability of the ICC’s arrest warrant for Sudanese president Omar Al-Bashir, www. auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf, [10.08.2013]. 22 �168 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Decyzja Międzynarodowego Trybunału Karnego spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Baszira za „poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając, że w sytuacji, gdy władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości, Międzynarodowy Trybunał Karny „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Baszira sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”25. Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję Międzynarodowego Trybunału Karnego. Czeska prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca 2009 roku potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla Międzynarodowego Trybunału Karnego i jego „kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”. Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji Międzynarodowego Trybunału Karnego i „zareagowania w odpowiedni sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji, jeśli chodzi o sprawę al-Baszira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału, uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja Busha, także obecna administracja 25 Tamże. �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 169 Baracka Obamy chce współpracować z ICC w wyjaśnianiu i osądzaniu zbrodni w Darfurze. Ambasador USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca 2009 roku, że USA „popierają działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent Al-Baszir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie [...] i zakwestionować [oskarżenie]”. 4 marca 2009 roku „The Wall Street Journal” doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do „pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając możliwość przystąpienia USA do ICC26. Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Baszira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Darfurze, a nawet zdestabilizować cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji Międzynarodowego Trybunału Karnego 4 marca 2009 roku, władze Egiptu natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania swoich uprawnień zawartych w artykule 16 Statutu Rzymskiego ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Baszirowi na dwanaście miesięcy. Swój sprzeciw szybko wyraziły Chiny, utrzymujące bliskie związki gospodarcze z Sudanem – Ministerstwo Spraw Zagranicznych tego kraju 4 marca 2009 roku zaprotestowało przeciwko „wszystkiemu, co mogłoby C. G u l e r, http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736 [10.08.2013]. Zob. Prokuratura ws. Omar al-Baszir, sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja o oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omara Hasana Ahmada al-Baszira, s. 209-223, (4 marca 2009); http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/ doc639096.pdf [17.07.2013]; zob. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90 (przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnie ludobójstwa, (b) zbrodnie przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne i (d) zbrodnie agresji”). 26 �170 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze zakłócić starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało ICC do porzucenia sprawy al-Baszira27. Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielali niektórzy zachodni eksperci osobiście znający sytuację, jak np. Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu, który skrytykował oskarżenie prezydenta Sudanu przez Międzynarodowy Trybunał Karny jako „równoznaczne z żądaniem zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demokracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”28. Podkreślić trzeba, że Międzynarodowy Trybunał Karny nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych. Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie prezydenta Sudanu zależy całkowicie od współpracy innych państw. Al-Baszir stale sprawia wrażenie pewnego, że w wielu państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca 2009 roku władze sudańskie zapowiedziały wzięcie przez al-Baszira udziału w szczycie Ligi Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych międzynarodowych spotkaniach. Prawdopodobieństwo ustąpienia al-Baszira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem byłoby odsunięcie al-Baszira i przejęcie władzy w Chartumie przez rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem. Teoretyczna możliwość 27 N. B a k r, E. A b d e l - S h a f i, Arab Official Positions Towards President Al bashir’s Indictment, w: Darfur: The Responses From the Arab World, Fride, March 2010, http://fride.org/download/OP_Darfur_President_alBashir2_ENG_mar10. pdf, [10.08.2015]. 28 J. N z e l i b e, The Unintended Effects of Humanitarian Intervention, 2008, http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1167&context=facultyworkingpapers, [10.08.2015]. �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 171 wewnętrznego przewrotu wydaje się być jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od tego, jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich wokół al-Baszira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC, tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem29. Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji. Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu. Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez Międzynarodowy Trybunał Karny nakazu aresztowania al-Baszira było wycofanie zgody na działalność co najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości30. Z drugiej strony napiętnowanie al-Baszira przez Międzynarodowy Trybunał Karny może ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszInternational Criminal Court Investigations Sudan, https://www.globalpolicy. org/international-justice/the-international-criminal-court/icc-investigations/ darfur-sudan.html, [19.10.2015]. 30 H. J e o n g, Conflict Management and Resolution An introduction, London 2010, s. 82–90 29 �172 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze cza najsilniejszy Ruch Sprawiedliwości i Równości, który w maju 2008 roku przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i zagroził powtórzeniem tej akcji. Atak Ruchu Sprawiedliwości i Równości spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan stosunków z sąsiadującym Czadem. W tej sytuacji Czad, utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność ICC, może uznać, że opłaci się zwiększyć wsparcie dla rebeliantów z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider Ruchu Sprawiedliwości i Równości Khalil Ibrahim powiedział londyńskiemu „The Times” 24 lutego 2009 roku, że nakaz aresztowania będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Baszira do bycia prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane 17 lutego 2009 roku w Katarze porozumienie między JEM a rządem sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może bardzo szybko upaść31. Sprawa al-Baszira jest też z pewnością przełomową w krótkiej historii Międzynarodowego Trybunału Karnego. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać supermocarstwo do przyjęcia Statutu Rzymskiego, co znacząco zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich, np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 roku uznał Trybunał za przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie N. H a s b a n i, The choices facing Sudan after the arrest warrant for Bashir, Al-Hayat- 05/03/09,[23.10.2015]. 31 �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 173 zaszkodzić, gdyby Al-Baszir przyjechał do któregoś z państw będących członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać32. 3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze W lipcu 2010 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych UNAMID w Darfurze, powołana w dniu 31 lipca 2007 roku, miała na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów33. Mimo ogromnego potencjału, jakim dysponował UNAMID, kryzys, jaki objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod szczególnym nadzorem34. Starcia pomiędzy rządem Sudanu a ruchami powstańczymi zwiększyły agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpośrednim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję egzystencji ludności, z powodu ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania, zabijanie pracowników humanitarnych – stały 32 D. D o n o v a n, International Criminal Court: Successes and Failures, http:// www.internationalpolicydigest.org/2012/03/23/international-criminal-courtsuccesses-and-failures-of-the-past-and-goals-for-the-future/, [25.10.2015]. 33 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/ misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. 34 J. A b d e l b a g i, Past and Future of UNAMID: Tragic failure or glorious success?, Geneva, July 2010, s. 2. �174 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze się środkiem do przejęcia kontroli na terenie Sudanu. W owym czasie działania ONZ były bardzo ograniczone z powodu toczących się walk wewnętrznych, jak również zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co hamowało w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na akcje humanitarne dla ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to działania doraźne, niemożliwe do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych35. Bezradność UNAMID wiąże się z tym, iż ma do pokonania między innymi taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne, nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu. Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju 2006 roku podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jest jednak dokumentem istniejącym jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych, tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu36. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany dotychczasowych działań przeciwko akcjom humanitarnym dla Sudanu. UNAMID nie miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór 35 Tamże, s. 2; zob. They Came Here to Kill Us: Militia Attacks and Ethnic Targeting of Civilians in Eastern Chad, Human Rights Watch, 9 January 2007, http://www.refworld.org/docid/45a4dd8b2.html, [27.10.2015]. 36 Internal Displacement Global Overview of Trends and Developments in 2010, Internal Displacement Monitoring Centre Norwegian Refugee Council, 2011, s. 52–53. �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 175 rządu Sudanu, który w dalszym ciągu otrzymuje duże wsparcie ze strony afrykańskich krajów muzułmańskich. Działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców wewnętrznych dotkniętych wojną domową objęły co najmniej 2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Ciągłe zwiększanie liczby aktów przemocy wobec przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców37. W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 roku odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego pochodzenia, niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony UNAMID, dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny. W sierpniu 2008 roku rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nijala w Darfurze Południowym. Około 1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło do tragicznych wydarzeń, w wyniku których śmierć poniosło ponad 30 osób, a wiele zostało poważnie rannych38. Mimo tak brutalnego ataku wymierzonego w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla liczącej ponad 4,7 mln społeczności uchodźców wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami. Faktem stały się nasilone ataki na siły obronne UNAMID, które zostały powołane Report of the Secretary-General on the deployment of the African Union-United Nations Hybrid Operation in Darfur, http://www.un.org/en/ga/search/view_doc. asp?symbol=S/2008/781, [27.10.2015]. 38 The Darfur conflict and civilian protection, Conference Report, 2007, Kair, s. 9. 37 �176 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze dla zapewnienia bezpieczeństwa ludności cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców wewnętrznych w miastach Darfuru. Zadaniem tej organizacji miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru, ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety, organizacja ta czasem okazuje się bezsilna, jeśli chodzi o podjęcie działań i realizowanie misji określonych w swym statucie. Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo trudna i wymaga nie tylko działań wojskowych, ale również zastosowania innych metod wywierania nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na ludność cywilną. Metody dotychczas zastosowane przynoszą krótkotrwały skutek i nie daje to długoterminowej stabilizacji, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami39. Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia broni oraz odbudowania zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami szczególnej ochronie miała podlegać ludność cywilna, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym również ludność z Darfuru, na terenie którego znajdują się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych przez rząd Sudanu. W obliczu E. Fe r r i s, R. W i n t h r o p, Education and Displacement: Assessing Conditions for Refugees and Internally Displaced Persons affected by Conflict, Background Paper for the Global Monitoring Report, 2010, s. 38. 39 �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 177 bezsilności UNAMID, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ, które miały wspierać działania pokojowe i humanitarne, obejmujące teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza działaniami rządu i wojsk Sudanu, odpowiedzialnych za ataki na ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ z UA dla operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych. Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych wpływała też na większe respektowanie praw człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID, doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem. UNAMID odpowiedzialne było także za wspieranie działań mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia broni na terenie Darfuru40. Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie całego Sudanu, wsparcie społeczności międzynarodowej nie przynosi wymiernych efektów. Wprowadzone zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Darfuri refugees exposed to increased attacks if UN withdraws from Chad, Amnesty International, 2010, http://zs-tuchowicz.home.pl/kreator/page58. php, [28.10.2015]. 40 �IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 178 Sudanu posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe siły UNAMID czy też organizacje humanitarne. Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i do naprawienia. Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu krwi i niepokojów na wiejskich terenach Somalii w 1993 roku nie była mniejsza niż w Darfurze. Tymczasem 30-tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych nie potrafiła odzyskać kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał się go podjąć, pomimo dysponowania dużymi siłami i wsparciem lotniczym41. Wojska Unii Afrykańskiej w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zapewniały ochronę, lecz nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Darfurze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania. Tymczasem według ONZ, sytuacja w Sudanie może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień zawartych w porozumieniu. 4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze Mimo iż bardzo wiele rozmów było zainicjowanych przez Ligi Państw Arabskich (League of Arab States, LAS)42, sama Liga nie stała A. d e Wa a l, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/ democracy,africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. 42 Organizacja międzynarodowa utworzona 22 marca 1945 w Kairze na mocy Paktu ustanawiającego Ligę Państw Arabskich przez państwa powiązane wspólnotą języka, historii, kultury i religii. Powstanie Ligi zostało poprzedzone 41 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 179 się instytucją stanowiącą odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu. Od Ligi Państw Arabskich oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Państw Arabskich swój mandat wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestiach arabskich. Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ i Unię Europejską, jednak Liga jawnie wyraża swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych43. Liga Państw Arabskich swe działania skupiła również wokół trwającego konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego. Liga Państw Arabskich zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar w Darfurze, głównie kierując wobec rządu oświadczenia. W 2003 roku, gdy konflikt w Darfurze się nasilał, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Państw Arabskich. Bardzo poważnym problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie i Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu SPLA. Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność. Natomiast konflikt w Darfurze nie był wydarzeniem zaskakującym, z tego powodu, że rząd sam wspierał się siłami militarnymi podpisaniem przez 7 krajów założycielskich Protokołu Aleksandryjskiego na konferencji przygotowawczej w Aleksandrii (25 września – 5 października 1944), której przewodniczył premier Egiptu. Obecnie jej członkami są 22 państwa oraz Organizacja Wyzwolenia Palestyny. Siedzibą LPA jest Kair (w latach 1979–1990 był nią Tunis). Za: T. Ł o ś - N o w a k, Organizacje w stosunkach międzynarodowych: istota – mechanizmy działania – zasięg, Wrocław 1999. 43 The Darfur conflict and civilian protection, dz. cyt., s. 9. �180 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze celem uzyskania kontroli od czasu co najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy północnym a południowym Sudanem przyniósł blisko dwa miliony ofiar, co przykuło uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka oraz brak zaangażowania w obronę ludności cywilnej44. W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć Ligi Państw Arabskich okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru. Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie w Chartumie w 2006 roku sekretarz generalny Amr Moussa wyraził opinię, że Liga Państw Arabskich nadal dominuje z braku jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też liczba negatywnych komentarzy pod adresem Ligi Państw Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze45. W reakcji Liga Państw Arabskich wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Według opinii LAS reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i nadmiernym zainteresowaniu działaniami LAS, zamiast na konflikcie w Darfurze. Wykorzystując poszczególne kontakty polityczne, można było skutecznie włączyć LAS do działań, a nie traktować ją jak Tamże, s. 8; zob. A. We b e r, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab league in Darfur, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 2–20. 45 Tamże, s. 8; zob. International Response – Eyes On Darfur, http://www. eyesondarfur.org/response.html, [18.03.2015]. 44 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 181 konkurencję we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LAS jako konkurenta, zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LAS powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria, Liban, Arabia Saudyjska oraz Egipt. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański, który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym, z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Państw Arabskich działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich, ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich z resztą świata46. We wszystkich działaniach Liga Państw Arabskich miała do czynienia z problemami, które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LAS nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich, ale również opierać się na współpracy z organizacjami niezrzeszonymi w strukturach LAS. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LAS nie będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na szczycie. Deklaracje LAS dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej działania na tym terenie. Choć LAS przyznała, że bardziej aktywną rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań Unii Afrykańskiej i Ligi Darfur conflict – Thomson Reuters Foundation, http://news.trust.org// spotlight/Darfur-conflict, [18.05.2015]. 46 �182 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Państw Arabskich. Spójność działań może mieć bardziej trwały efekt i głębsze znaczenie niż działania prowadzone w pojedynkę47. Stosunki Ligi Państw Arabskich z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa, natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”, którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Dodatkowo Sudan wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów Zjednoczonych i Izraela48. Konflikt w Darfurze nie był postrzegany przez Ligę Państw Arabskich tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski. Co najważniejsze nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia odpowiedzialności, komentując krytycznie jego poczynania, ale poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie został zaatakowany przez uzbrojonych H. Yo u s s e f, Mediation and Conflict Resolution in the Arab World: The Role of the Arab League, https://ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/13/ Youssef-en.pdf, [28.03.2015]. 48 Tamże. 47 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 183 rebeliantów, chcących przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne49. W maju 2004 roku Liga Państw Arabskich wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono. Z dokumentów, które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie wynikało, że w czasie trwania konfliktu były łamane prawa człowieka. W wyniku powstałego raportu Liga Państw Arabskich postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu w celu podjęcia działań zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami Liga Państw Arabskich ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej współdziałanie z Unią Europejską, Unią Afrykańską i ONZ stanowiłoby silny front dla poprawy sytuacji w Darfurze. Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji LAS i innych państw została wykorzystana do zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i brak spójnej polityki wobec naprawienia sytuacji w Sudanie. W ocenie LAS konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia konfliktu, który według ceny LAS był sprawą lokalną50. The Crisis in Darfur, http://www.responsibilitytoprotect.org/index.php/ crises/crisis-in-darfur, [18.05.2015]. 50 Empty Promises? Continuing Abuses in Darfur, A Human Rights Watch Briefing Paper August 11, 2004, https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/ africa/sudan/2004/sudan0804.pdf, [28.05.2015]. 49 �184 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Brak przejrzystych funkcjonowania umożliwiającego takim organizacjom jak ONZ działania na rzecz pomocy ludności cywilnej i przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia Ligę Państw Arabskich w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło to również kolejny aspekt istnienia LAS. Konflikt sudański pokazał rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym, jak to ma właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LAS działała zgodnie z interesem politycznym i społecznym, umocniłaby swą pozycję nie tylko w działaniach wobec krajów arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej. 5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki Konflikt, który wybuchł w 2003 roku w Darfurze, wywołał poruszenie w polityce międzynarodowej Stanów Zjednoczonych. Należy tu wspomnieć o nawiązaniu ponownej współpracy między rządem w Chartumie a USA po atakach z 11 września 2001 roku. Zaczęto od ścisłej współpracy kontrwywiadu oraz wspólnego stanowiska Sudanu wobec państw, które działały przeciwko Stanom Zjednoczonym. W owym czasie konflikt pomiędzy północnym a południowym Sudanem pogłębiał się bardzo szybko. Wojska rebelianckie przejmowały coraz większe obszary Południa, co spowodowało bardzo szybką reakcję ze strony Stanów Zjednoczonych, które swym stanowiskiem wsparły działania ONZ. Polityczne działania USA skoncentrowały się na niesieniu wsparcia dla południowej części Sudanu, natomiast w 2003 roku eskalacja przemocy nastąpiła głównie na terenie Darfuru. Koncentracja działań wspierających rząd w Chartumie miała na celu głównie pośpieszne wprowadzenie pokoju na terenie całego Sudanu, a tym samym USA chciały zachować dobre stosunki z Sudanem. W wyniku tego USA nie były w stanie dokonać obiektywnej oceny sytuacji zaistniałej w Darfurze. Co gorsza, decyzje �5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki 185 te doprowadziły do braku jakichkolwiek działań zapobiegających ludobójstwu w Darfurze oraz dalszym działaniom buntowników. Podczas eskalacji przemocy w Darfurze, Chartum w znaczący sposób utrudniał dostęp do pomocy humanitarnej w tym regionie. Zmiana tej trudnej sytuacji nastąpiła dopiero, gdy zniesiono blokadę na działania humanitarne na tamtym terenie w lutym 2004 roku51. Dopiero w kwietniu 2004 roku, gdy odnotowano spadek przemocy na terenie Darfuru, sytuacja północnego Sudanu zdecydowanie mocniej przykuła uwagę mediów. To media zmusiły Waszyngton do zajęcia stanowiska w trwającym konflikcie. Niemniej jednak, mimo określenia konfliktu mianem ludobójstwa, interwencja USA pomiędzy 2004 a 2008 rokiem nie wyszła poza krąg oświadczeń o konieczności powstrzymaniu terroru i nawoływania do otwarcia się na pomoc humanitarną. Po zamachach z 11 września 2001 roku Chartum zaczął współpracować z USA w sprawach kontrwywiadu, a wyrazem tego był opublikowany oficjalny list rządu Sudanu, iż opowiada się po stronie Stanów Zjednoczonych w działaniach przeciwko państwom, które działały zbrojnie atakując USA. Co więcej, wojna domowa pomiędzy Północą a Południem zdobyła uwagę społeczności międzynarodowej, co doprowadziło do formalnego porozumienia pokojowego, które w radykalny sposób zmniejszyło stosowanie przemocy wobec ludności cywilnej52. W tym czasie konflikt przybrał na sile do tego stopnia, że dokonywane masakry zaczęły przykuwać uwagę mediów. To właśnie wtedy nakłoniono rząd w Waszyngtonie do zajęcia bardziej rady51 A. R o h e, Role, realigning us foreign policy with reality in Darfur: formulating a whole-of-sudan policy, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, 03.2010, s. 8. 52 A. K a v a l e r c h i k, American Response to Darfur, American Response to Darfur, International Justice Project, HARP, 2013r., http://www.internationaljusticeproject.com/american-response-to-darfur/, [28.05.2015]. �186 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze kalnego i jednoznacznego stanowiska w trwającym konflikcie. Sam fakt uznania sytuacji w Darfurze za ludobójstwo nie spowodował bezpośredniego zaangażowania Stanów Zjednoczonych i nie skłonił do podjęcia bardziej intensywnych działań pomocowych czy negocjacyjnych. W owym czasie rząd USA pośrednio wspierał postulat postawienia przed Międzynarodowym Trybunałem Karnnym urzędników sudańskich oraz rząd prezydenta al-Baszira za zbrodnie przeciwko ludzkości. Darfur stał się wspólnym celem dla wielu humanitarnych organizacji pozarządowych, sporej grupy aktywistów oraz politycznej grupy ekspertów. Wszelkie kampanie na terenie Darfuru przyczyniły się również do zmiany w polityce USA. Dużym ułatwieniem dla działań humanitarnych byłaby zwiększona pomoc finansowa dla działań organizacji humanitarnych działających niezależnie od organów państwowych. Z jednej strony mamy działania mobilizacyjne ruchów społecznych, a z drugiej nieskoordynowane działania pomocowe USA. Reakcje polityczne muszą nie tylko stabilizować sytuację bezpieczeństwa, ale i zapobiegać problemom z podejmowaniem działań humanitarnych wśród przesiedleńców z regionów objętych konfliktem zbrojnym. Ponadto większy nacisk powinien być położony na kampanię informacyjną. Takie działania powinny skupiać się na kwestii łagodzenia skutków ludobójstwa, a nie na dążeniu do ustalenia ich przyczyn53. Od 2009 roku stanowisko USA w sprawie Darfuru wobec Sudanu jest bardziej jednoznaczne i konsekwentne. Wszelkie sprawy, jak również doniesienia dotyczące wciąż trwającego konfliktu konsekwentnie traktowane są z należytą uwagą. Polityka USA stała się bardziej radykalna w niesieniu pomocy humanitarnej, jak również w podejmowaniu działań sprzyjających rozmowom i negocjacjom pokojowym. Nowa polityka USA przedstawia trzy główne aspekty i cele w zakresie omawianego tu tematu: 53 Tamże. �6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej 187 – doprowadzenie do zakończenia konfliktu; – realizacja ogólnego postanowienia pokojowego; – radykalne egzekwowanie od rządu Sudanu nieudzielania schronienia terrorystom. Kluczem do rozwiązania kryzysu było tu bowiem wdrożenie odpowiedniej strategii54. Dla USA sprawa Darfuru nie jest kwiestią strategiczną z punktu widzienia polityki zagranicznej tego kraju, tym bardzej że państwo to nie ma w tym regionie ani w Sudanie na ogół żadnych intersów ekonomicznych. Po drugie rząd Sudaniu ściśle wysplpracował z rządem USA w kwiestii zwalczania terroryzmu zwłasza po 11 listopada 2001. Po trzecie USA nie są stroną Statutu Rzymskiego ICC, na podstawie którego powołany został ICC, zatem USA nie ma żadnej legitymacji prawnej do podjęcia znaczących działań. 6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej Chiny również przejawiały chęć działania w sprawie konfliktu w Sudanie, choć była i jest ona ograniczona w znaczący sposób przez interesy ekonomiczne Pekinu, a mające bezpośredni wpływ na gospodarkę tego kraju. Działania Pekinu są z uwagi na te uwarunkowania bardziej ukierunkowane na stymulowanie prowadzenia rozmów i negocjacji pokojowych niż na bezpośrednie zaangażowanie w działania pomocowe czy zbrojne. Co najważniejsze, odbywa się to na własnych warunkach, tak aby nie stracić możliwości osiągnięcia korzyści dla swoich własnych interesów i celów, co zwróciło uwagę Stanów Zjednoczonych, które oczekiR. M e d o f f, D. C a l l e r, The Obama administration’s troubling Darfur policy, http://dailycaller.com/2012/07/09/the-obama-administrations-troublingdarfur-policy/, [9.07.2013]. 54 �188 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wały pełniejszego zaangażowania Chin. Pomoc humanitarna ze strony Chin jest ograniczona głównie do pomocy w naturze, bez większego zaangażowania w inne inwestycje55. Pekin dystansuje się od intensywniejszych działań na tym polu ze względu na ich potencjalnie negatywny wpływ na stosunki gospodarcze, w tym eksport ich broni. Ogólnie jednak stosunki Sudanu z Chinami są dużo ważniejsze w regionie niż polityka wobec Stanów Zjednoczonych z racji korzyści ekonomicznych obu krajów. Chiny podjęły dyplomatyczne działania dla rozwiązania konfliktu w Darfurze poprzez zwiększenie nacisków z zewnątrz i wewnątrz Sudanu. W związku z ciągłym zapotrzebowaniem Chin na ropę zaistniała jednak bezpośrednia konieczność głębszego zaangażowania się tego kraju w działania pokojowe. Połączenie chińskiej pomocy humanitarnej z zaangażowaniem się w działania pokojowe stanowiło swoiste zabezpieczenie ich własnych interesów powiązanych ściśle z terenem objętym konfliktem. Działania Chin ukierunkowały się na bezpośrednie poparcie dla działań ONZ oraz UNAMID. Chiny dążyły do zaakceptowania przez rząd Sudanu działań pomocowych UNAMID56. Potencjalny wpływ Chin na podtrzymanie rozmów pokojowych wydaje się być trudnym i długotrwałym procesem. Główny punkt dla dalszych działań w polityce pomocowej opierał się na decyzjach pokojowych zawartych w maju 2006 roku, udzielając tym samym poparcia dla takich organizacji, jak Unia Afrykańska i ONZ. Chociaż Chiny w pewnym stopniu zaangażowały się w negocjacje pokojowe pomiędzy Północą a Południem w Sudanie, to 55 D. L a r g e, Sudan’s foreign relations with Asia, China and the politics of ‘looking east’, 2008, s. 1–3. 56 D. L a r g e, China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, OSLO forum 2008, The OSLO forum Network of Mediators, https://www. osloforum.org/sites/default/files/Dan%20Large%20China%20in%20Africa%20 WEB.pdf, [9.07.2015]. �6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej 189 nie odgrywają w tym procesie znaczącej roli. Ogólnie Pekin nie wykazywał większego zaangażowania we wspieranie inicjatyw pokojowych z wyjątkiem wsparcia ukierunkowanego na Unię Afrykańską. Choć istniały przesłanki do większego zaangażowania się ze strony Pekinu w ramach działań pomocowych czy mediacyjnych, to jego rola polegała głównie na zabezpieczaniu własnych interesów ekonomicznych, w tym na zachowaniu ciągłości dostaw ropy z terenu Sudanu. Wbrew powszechnej opinii stosunki afrykańsko-chińskie są dużo bardziej złożone. Istniejący konflikt może mieć również negatywny wpływ na dalszą kondycję finansową Sudanu. Rząd w Pekinie konsekwentnie nie ingeruje w interesy narodowe Sudanu, lecz broni tylko swych własnych interesów, pilnując zachowania ciągłości dostaw ropy, a tym samym stawiając się jednak w roli potencjalnego negocjatora w rozmowach pokojowych. Otwarta pozostaje więc kwestia bardziej zdecydowanych nacisków w procesach politycznych lub pozostanie w roli nieoficjalnego mediatora, wspierającego działania Unii Afrykańskiej i ONZ57. Sytuacja może jednak zmusić rząd w Pekinie do bardziej zaangażowanych działań. Jednak bardzo trudno stwierdzić, czy taka ewentualność będzie działała na korzyść sprawy w Darfurze, czy też nie. Istnieje bowiem rozbieżność pomiędzy interesem ekonomicznym Chin a zaistniałym konfliktem pomiędzy Północą a Południem w Sudanie. To stawia politykę zagraniczną Chin w konflikcie z własnymi interesami i z innymi państwami, z którymi rząd w Pekinie obecnie współpracuje. Trwający konflikt może jednak doprowadzić do sytuacji, w której Chiny zostaną zmuszone do zajęcia stanowiska w sposób bardziej jednoznaczny. Chiny muszą postawić sobie pytanie, czy opowiedzieć się po stronie obrony G. A h m e d, The Chinese Stance on the Darfur Conflict, South African Institute of International Affairs, China in Africa Project, 2010, s. 4–20. 57 �190 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze tylko własnych interesów, czy jednak, także z uwagi na te interesy, zaangażować się jako rozjemca w trwającym konflikcie58. Chiny poszukują dojścia do zasobów ropy poprzez zbliżenie z Al Bashirem. Przywódca reżimu Al Bashir nadal pozostaje spraawcą odrażających zbrodni popełnionych w zchodnim regionie Sudanu w Darfurze. ICC oskarżył Al Bashira i wydał nakaz aresztowania uznając go jako uciekiniera z Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w 2009 roku. Zaproszenie dla przestępcy Al Bashira było wynikiem chciwości gospodarczej. Chiny osiągnęły w ten sposób otwartą drogę do najlepszego rynku zbytu dla swoich produktów o niskich standardach i słabej jakości towarów. Sudańska ludność w Darfurze bez wątpienia pozostaje w solidarności z ludnością chińska, ocalałą z okrutnych tortur i potwornych zbrodni popełnionych przez faszystowskie Cesarstwo Japonii w czasie II wojny Światowej, zakończonej 70 lat temu. Mimo to ludność Sudanu jest oszolomiona stanowiskiem prezydenta Chin, Xi Jinpinga, kóry uścisnął dłoń Al Bashira, zapominając o jego haniebnych czynach, powitał go odrzucając na bok wiedzę o dokonanych zbrodniech Al Bashir w Darfurze. Tak więc Jinping zignorował fakt zasiadania Chin w miejscu stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ59. Warto zastanowić się, czy chińskie władze miały pełną wiedzę o stopniu przemocy prowadzonej przez sudańskie siły zbrojne na ludności cywilnej, o naruszeniu wolności dziennikarzy, atakowaniu pokojowych demonstrantów we wszystkich częściach Sudanu. Czy chiński przywódca zwrócił uwagę na kierowany przez reżim Al Bashira system łamania międzynarodowych praw człowieka i czy Xi Jinping miał wiedzę o prowadzonej operacji Narodowej D. L a r g e, China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, dz. cyt. 59 China’s Position on the issue of Darfur, Sudan, http://www.china-un.org/ eng/xw/t415999.htm, [19.07.2015]. 58 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 191 Integracji Sudanu i służb bezpieczeństwa zatrudnionych do prowadzenia operacji milicji wspierającej siły Janjweed? Być może Xi Jinping jest nieświadomy, niepoinformowany i nie dotarły do niego doniesienia. Xi Jinping musi zastanowić się nad istotą tych faktów i zacząć działać na ich rzecz jako mąż stanu, jako przywódca polityczny reprezentujący populcję chińska. 7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego na obszarze Sudanu W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska, chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazywała w ostatnich latach zupełny brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu60. Głównym zarzutem, jaki był stawiany pod adresem UE, jest brak jednolitej polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego już konfliktu. Zainteresowanie UE skupia się głównie na aspekcie rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla Unii Afrykańskiej, tak, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcie dla rozwoju i pomocy humanitarnej61. Na fakt ten mogło wpłynąć, jak pisze gen. Bogusław Pacek, że „w latach 2009–2011 wspólna polityka bezpieczeństwa i obrony Unii Europejskiej CSDP (Common Security and Defence Policy) znajdowała się w trudnym okresie. Brak było konkretnych wizji dalszego rozwoju CSDP. Na ten impas wpłynął niewątpliwie kryzys strefy budżetowej euro, który spowodował większe zainteresowanie przywódców i polityków państw członkowskich sprawami finansowo-gospodarczymi niż obronnością”; B. P a c e k, Nowe misje Unii Europejskiej, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej”, 2012, nr 4(89), s. 20. 61 G. G y a, The EU’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 2010, s. 7–8. 60 �192 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze W ocenie specjalnego wysłannika Unii Europejskiej do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie istnieje możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską. W 2006 roku Liga Państw Arabskich obiecała 150 mln dolarów wsparcia dla misji pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te nie zostały spełnione. UE utrzymuje jednak ścisłe stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euro-Mediterranean partnership, Euromed)62. Mimo że jednym z deklarowanych celów jest tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód63. Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji Słowenii w Unii Europejskiej w 2008 roku, była sprawa zmniejszenia dotychczasowego finansowego wsparcia. Państwa członkowskie UE rozważały możliwość znalezienia korzystnego rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji sprawę Sudanu potraktowano nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych Carl Bildt spotkał się w tej sprawie z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit. Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostaPartnerstwo Eurośródziemnomorskie, Proces Barceloński – platforma współpracy państw członkowskich Unii Europejskiej oraz 12 państw basenu Morza Śródziemnego (Maroko, Algieria, Tunezja, Egipt, Izrael, Autonomia Palestyńska, Liban, Jordania, Syria, Turcja) zainicjowana w Barcelonie w 1995 roku. Współpraca obejmuje trzy dziedziny: kwestie polityczne i bezpieczeństwo, gospodarkę i finanse, partnerstwo społeczne, kulturalne i humanitarne. Za: J. Z a j ą c, Partnerstwo Eurośródziemnomorskie, Warszawa, 2005. 63 E. Fe r h a t o v i ć, Implementing Peace in Sudan: Lessons for the EU Common Foreign and Security Policy, http://www.atlantic-community.org/app/webroot/ files/articlepdf/Ferhatovic%20Sudan.pdf, [19.07.2015]. 62 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 193 wały na etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób współpracy zadeklarowanej w formie umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi jedynie wsparcie dla ludności cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu64. Na początku 1990 roku Unia Europejska nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu, co było odpowiedzią na wojskowy zamach przeprowadzony przez Al-Baszira. W efekcie tego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu w 2003 roku. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców z Czadu spowodował, iż dla przedstawicieli UE stało się oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 roku UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie posuwała się do aż tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu. Jeden z wysokich przedstawicieli UE w oświadczeniu stwierdzał nawet wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione wątpliwości co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się w pełni z obowiązku zapewFactsheet, Council of the European Union, July 2006, http://www.consilium. europa.eu/uedocs/cmsUpload/060714-Darfur_Update2.pdf, [16.05.2013]. 64 �194 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze nienia ochrony dla ludności cywilnej i działań zapobiegających dokonywaniu ataków na nią65. Dopiero pod koniec 2004 roku Parlament Europejski stwierdził, iż w wyniku działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego Unia Europejska zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru. W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania na takie sytuacje i władnym do podejmowania decyzji mających na celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy66. Ponadto rząd Sudanu utrudniał działania Unii Europejskiej poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu z Europy. Unia Europejska zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań. Unia Europejska postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowane na stymulowanie rozwoju. Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak między innymi zastosowanie blokad handlowych i zakazów wymiany towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych reakcji ze strony Unii Europejskiej. W październiku 2009 roku 65 G. O l s e n, Sub-Saharian Africa. A priority region EU conflict management, w: R. W h i t m an, S. Wo l f f, The European Union as a Global Conflict Manager, London 2012, s. 67–69. 66 Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte 6 kwietnia 2006 r., Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc. do?pubRef=-, [16.05.2013]. �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 195 UE starała się nakłonić rząd Sudanu, by położył kres bezkarności sprawców pogromów w Darfurze i postawił przed sądem osoby za nieodpowiedzialne. Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych, ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i są wykonywane zgodnie z zaleceniami Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach zewnętrznych. Stąd właśnie państwa członkowskie są główną siłą napędową dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych na skutki wojny. Jak już napisano wyżej (s. 95) wsparcie wojskowe udzielone dla misji AMIS II (lipiec 2005–grudzień 2007) przez UE było znacznie mniejsze niż w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie. Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE w niesienie pomocy terenom objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie dla jej terytorium67. W tym czasie wsparcie państw członkowskich Unii Europejskiej dla działań UNAMID było bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia J. Z w a n, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan, Sudan and South Sudan Case Study, Initiative for peacebuilding, 2011, s. 16–26. 67 �196 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze dla działań AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej. Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych, które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ. Dopiero w 2007 roku kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu68. Krytyka działań Unii Europejskiej ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów, środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod kierunkiem UE jest spowodowana głównie zaniechaniem zwiększania zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze, w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo. Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE. Wspomniane już wcześniej działania Unii Europejskiej są działaniami krótkoterminowymi, natomiast oczekiwano z jej strony planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano pomoc przy tworzeniu dokumentów prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian Sudan and South Sudan – Permanent mission of France to the United Nations in New York, http://www.franceonu.org/Sudan-and-South-Sudan-8713, [29.05.2015]. 68 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 197 związanych nie tylko z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale również prowadzących do poprawienia relacji z rządem Sudanu. Priorytetem jest realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego w 2005 roku, które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego już 23 lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem w Sudanie. Oprócz działalności komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla Dyrekcji Generalnej ds. Rozwoju (Directorate General for Development, DG DEV), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego Przedstawiciela UE (European Union Special Representative, EUSR)69 w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami Unii Afrykańskiej, ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy Północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem regionalnych aspektów tego konfliktu70. W ocenie społeczności międzynarodowej Specjalny Przedstawiciel UE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na Specjalnimi Przedstawicielami Unii Europejskiej (European Union Special Representative, EUSR) są wysłannicy Unii Europejskiej z konkretnymi zadaniami za granicą. Podczas gdy ambasadorami UE są odpowiedzialni za sprawy jednego kraju, specjalni Przedstawiciele do rozwiązania konkretnych problemów obszarów konfliktowych lub regionów państw. Za: G. G r e v i, The EU Special Representatives, Paris 2007. 70 S. A b d u r r a h i m, Cooperation between the African Union (AU) and the European Union (EU) with regard to peacemaking and peacekeeping in Africa, https://ujdigispace.uj.ac.za/handle/10210/2274, [29.05.2015]. 69 �198 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze terenie Darfuru, poprzez wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo- i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ. Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, między innymi poprzez podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć ogromny wpływ na wprowadzanie zmian z racji swoich powiązań ekonomicznych z tym rejonem. Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego, jak również na wniosek Rady Bezpieczeństwa ONZ powstał szereg nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. Międzynarodowy Trybunał Karny, z racji nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego, ma możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić przed Trybunałem Karnym osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo71. Współpraca Unii Europejskiej opiera się między innymi na relacjach z Rządem Jedności Narodowej (Government of National Unity, GONU)72 w Chartumie, jak również z Rządem Sudanu PołuG. C u m m i n g, The European Union in Sudan: A Missed Opportunity?, „The Round Table”, 104(2015), nr 2, s. 473–488, http://www.tandfonline.com/doi/ pdf/10.1080/00358533.2015.1063842, [29.05.2015]. 72 Po podpisaniu porozumienia pokojowego w 2005 roku między rządem Omara al-Baszira i Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA), Rząd Jedności Narodowej został umiejscowiony w Sudanie, zgodnie z Konstytucją Tymczasową przy czym obok wiceprezydenta Sudanu Północnego zostało utworzone stanowisko Viceprezydenta reprezentującego Południe. Pozwoliło to na podział złóż ropy naftowej w równym stopniu, ale nadal zarówno na północy jak i na południe pozosałay armie. Za: M. M u f t i, Some Reflection on Upcoming Division of Sudan, 2011. 71 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 199 dniowego w Dżubie73. W związku z podpisanym porozumieniem pokojowym w 2005 roku Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla przeprowadzenia reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zadeklarowane nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln euro. Fundusze te ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność, edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 roku Komisja przekazała 3 mln euro do Funduszu Powierniczego ONZ w celu dofinansowania prac Unii Afrykańskiej i ONZ jako wsparcie dla Zespołu Mediacyjnego. Mając na uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków działania UE powinny również w większym stopniu polegać na zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych. Wiele z działań Unii Europejskiej, jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, nie przynosi oczekiwanych efektów. Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć przenoszenia się walk zbrojnych. Mimo wszelkich ostrzeżeń Przykładem może być misja cywilna EUAVSEC South Sudan. W jej ramach Komisja Europejska finansuje zakup sprzętu i wyposażenia portu lotniczego w Dżubie, a jej współpraca z partnerami w Płd. doprowadziła do wzajemnego uzupełniania się zamierzeń z działaniami Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji ONZ IOM (International Organization for Migration), która szkoli personel portu lotniczego z procedur imigracyjnych oraz z działaniami Japońskiej Agencji Współpracy Międzynarodowej JICA (Japanese International Cooperation Agency), która prowadzi szkolenia z procedur celnych; B. P a c e k, Nowe misje Unii Europejskiej, art. cyt., s. 24. 73 �200 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze w kierunku UE, która powinna mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu74. Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu Unii Europejskiej związany jest między innymi z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych, również dlatego, że powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie silniejszych nacisków na rząd Sudanu, która formalnie nie jest do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA, a UE powinna podjąć zadanie wspierania owych działań. Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, kraje arabskie i państwa afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych i ekonomicznych na rząd Sudanu. 8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu w Darfurze 8.1. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru Podjęte w 2005 roku negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pocho74 Tamże, s. 19, więcej G. C u m m i n g, The European Union in Sudan, dz. cyt. �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 201 dziły od wysoko postawionych urzędników, między innymi brytyjski minister spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli, że społeczność międzynarodowa przekazała ogromne fundusze, czas i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów, ale ich cierpliwość nie jest nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji, jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce pojawiło się niebezpieczeństwo wstrzymania rozmów. Dopiero wobec zaciętych walk w Darfurze postępy stały bardziej prawdopodobne, gdy przedstawiono kompleksowe porozumienie pokojowe, którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie deklaracji pomocy humanitarnej oraz podjęcie decyzji o zawieszeniu broni, zmniejszeniu poziomu przemocy i poprawieniu klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki skierowano na zespoły negocjacyjne, a nie strony konfliktu, aby podtrzymać komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami, które nie były reprezentowane na konferencji. Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje międzynarodowe nie są miejscami osiągania porozumienia za pomocą przedłużających się publicznych negocjacji, ale jako miejscami uroczystego ratyfikowania i ogłaszania wyników zakulisowych rozmów i negocjacji75. W dniu 5 maja 2006 roku ostatecznie podpisano Darfurskie Porozumienie Pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży (Darfur Peace Agreement, DPA). Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju dla ochrony niewinnych M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 306–308; zob. R.B. Z o e l l i c k, Deputy Secretary of State, Briefing on Abuja Peace Agreement for Darfur, May 5, 2006, Abuja, Nigeria,http://2001-2009.state.gov/s/d/former/zoellick/ rem/2006/65933.htm, [18.03.2015]. 75 �202 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze stron konfliktu. Umowa (porozumienie) wymusza na sudańskim Rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Dla ludności Darfuru został wprowadzony proces demokratyzacji w celu wyboru własnych przywódców mających stanąć na czele danego regionu. W lipcu 2010 roku przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej dla Darfuru. Na okres trzech lat umowa przyznała ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych, 1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana w tę tematykę wezwała darczyńców do ofiarowania dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów76. Zadaniem Rządu Jedności Narodowej jest zagospodarowanie 300 mln dolarów rocznie w okresie dwóch kolejnych lat w celu odbudowy regionu. Joint Assessment Mission powstał w celu jednolitej odbudowy dwóch regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również w celu określenia konkretnych potrzeb odbudowy i rozwoju Darfuru. Wokół obozów Darfur Peace Agreement, United States Department of State, Washington DC 2006, http://2001-2009.state.gov/p/af/rls/65932.htm, [18.03.2014]; zob. Roadmap for Peace in Darfur A Roadmap for Peace in Darfur, The Enough Project,February 2011r.,http://www.enoughproject.org/files/darfur_roadmap%20 %281%29.pdf, [18.02.2016]. 76 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 203 dla uchodźców miały powstać strefy buforowe w celu budowy wewnętrznych korytarzy dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Powołano też Komisję do spraw bezpośredniej współpracy z ONZ, aby nieść pomoc wysiedleńcom powracającym na swoje tereny. Umowa stwierdzała, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla ofiar konfliktu. Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 roku i z początku 2004 roku. Nie miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z techniczną obsługą rozwiązań, które sugerowano wprowadzić. Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds. Sudanu Alex de Waal, stwierdził 5 lipca 2006 roku, że selektywna eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu podlegają dżandżawidzi, i do dalszego powiększania skali konfliktu77. Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania, który byłby zgodny z Darfurskim Porozumieniem Pokojowym. Wymagał on zaangażowania armii sudańskiej w działania pokojowe. Prace te miały obejmować: utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz zainicjowanie procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną. W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec działań pokojowych, wdrażanie poszczególnych procesów pokojowych było jedynie idylliczną wizją dalszych działań na terenach objętych głębokim kryzysem zaufania i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych żyjących na terenie Sudanu. W przypadku interwencji NATO możliwe jest też doprowadzenie do rozszerzenia konfliktu G. P r u n i e r, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013]. 77 �204 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze zbrojnego i tym samym odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład podał sytuację z Iraku78. Istnieje wiele powodów do krytyki porozumienia pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską. Następnie po tej akceptacji powinna nastąpić kontrola procesu rozbrojenia przez Unię Afrykańską oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności79. Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęciu procesu rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że żadna z grup nie jest faworyzowana, to proces pokojowy może być wdrażany niemal bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych Darfur Peace Agreement, the United Nations, http://www.un.org/zh/focus/ southernsudan/pdf/dpa.pdf, [14.03.2014]. 79 Darfur Peace Process & Chronology, http://www.smallarmssurveysudan.org/ facts-figures/sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology.html, [15.03.2014]. 78 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 205 z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia, są partyzanci i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii i Somalii, a także w innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość przy kontynuacji żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również wsparcie przy dalszych etapach procesów pokojowych80. Według niektórych ekspertów nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju81. Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 roku ze względów strategicznych w okresie „wielkiej wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie, zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał aż do 1970 roku. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał D. L a n z, Sudan-Darfur, Abuja Negotiations and the DPA,Unpacking the Mystery of Mediation in African Peace Processes,https://www.wiltonpark.org.uk/ wp-content/uploads/darfur-overview-summary.pdf, [17.03.2015]. 81 Tamże. 80 �206 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze większego znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami. Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie82. Na podstawie opinii wielu obserwatorów rozmów pokojowych w Abudży rozpoczęto korzystne działania ukierunkowane na integrację głównych zmian w regionie Darfuru. Dwa skrzydła SLM– jedno z Minni Minawi i drugie pod przewodnictwem Abdulwahida na drodze skoordynowanych działań zobowiązały się do rozwiązania problemów negocjacyjnych. To prawda, że każdy ruch miał własny zespół negocjacyjny, prowadzony przez głównego negocjatora. Wszyscy pracowali w ramach jednego zespołu z zespołem rządowym. Zaangażowano się w szczegółowe dyskusje w celu podjęcia uchwały w spornych kwestiach z rządem Sudanu, co stało się przy pełnej koordynacji członków ruchu. Poszukiwania metodologii rozwiązania spornych kwestii w negocjacjach zostały skonstruowane i szeroko omówione. Negocjacje skupiły się na trzech głównych obszarach: podziału władzy, dystrybucji bogactw i uzgodnień dotyczących bezpieczeństwa państwa. Omówiono takie zagadnienia, jak dialog z Darfurem, odbudowa i rzwój, powrót uchodźców i osób przesiedlonych do swoich wiosek, układ zbrojny i indywidualne odszkodowania, rozbrojenie milicji plemiennych prorządowych i innych powiązanych kwestii83. 8.2. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze Katar starał się pośredniczyć w rozmowach między stronami konfliktu w Darfurze. Konflikt wybuch w 2003 roku, Ligi Państw A. d e Wa a l, Darfur’s fragile..., dz. cyt., http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [z 17.03.2013]. 83 N. N e t a b a y, The Darfur Peace Process: Understanding the Obstacles to Success, http://www.beyondintractability.org/casestudy/netabay-darfur, [12.03.2014]. 82 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 207 Arabskich i Unia Afrykańska zgodziły się we wrześniu 2008 roku na podjęcie współpracy w celu zakończenia trwającego od sześciu lat konfliktu. Obie zgodzily się, by Doha było gospodarzem. Za pośrednictwem Unii Afrykańskiej i ONZ, Katar zaangażował się mocno w ngocjację jako pośrednik. Grupy rebelianckie zachowały daleką ostrożność oraz sceptycyzm wobec arabskiej mediacji, dostrzegając to jako sposób ochrony prezydenta Sudanu Omar Hassana al-Baszira przeciw przed możliwością oskarżenia go o zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Karny. Od tego momentu katarski minister do spraw zagranicznych Abdullah Al-Mahmood podjął intensywne zaangażowanie w spotkania stron. Rząd Sudanu, Ruch Sprawiedliwości i Równości, rząd Czadu i Kenii, podjęły działania w celu ułatwienia procesu pokojowego84. W Doha udało się także zwołać różnego rodzaju inne szczyty arabskich oraz afrykańskich ministrów, mediatorów, specjalnych wysłanników do Sudanu i partnerów międzynarodowych, w celu podjęcia kolejnych kroków w mediacji porozumienia pokojowego dla Darfuru. Katarskie dobre stosunki z rządem Sudanu i jego rozległe dostarczanie pomocy humanitarnej dla ludności Darfuru, oznaczało, iż decydenci Katarscy cieszyli się wysokim poziomem zaufania w oczach obu stron negocjacji działając na rzecz zakończenia konfliktu w Darfurze. Ta reputacja bezstronności nie pozostała jednak w pełni niekwestionowana – byli też krytycy, w przypadku Darfuru byli częściowo związani z Chartumem85. Katar jest kluczowym partnerem gospodarczym Sudanu, a także jego rola polityczna w Darfurze przyczyniła się do powstania Darfurskiego Banku Rozwoju tworząc przykładowo rozwojowe I. I b r a h i m, A High Devolution Region (HDR): A Community Based Political Solution for Darfur, http://works.bepress.com/ibrahim_ibrahim/1, [12.03.2014]. 85 S. B a r a k a t, The Qatari Spring: Qatar’s emerging role in peacemaking. Kuwait Programme on Development, Governance and Globalization in the Gulf States, LSE, 2012 r. 84 �208 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wioski w pięciu stanach Darfuru, którym przewodniczy dzisiaj Międzynarodowy Komitet Rozwoju. Zawarta umowa z Doha obejmuje zobowiązania zapłacenia 500 mln dol na odbudowę Darfuru. Dodatkowo obserwatorzy zauważyli, iż Doha jako neutralne miejsce może mieć pozytywny wpływ na dalsze negocjacje. Twierdzono też, że miasto będące w bliskiej więzi z Sudanem, ułatwiało by mediację poprzez głębsze zrozumienie problemu w Darfurze. Takie argumenty były równoważone przez tych, którzy dostrzegają większą trwałość w bezstronności Kataru. Analitycy zauważają, że neutralne terytorium jest lepiej przygotowanym miejscem dla otwartego dialogu na temat kluczowych problemów związanych z konfliktem86. Dokument pokojowy dla Darfuru został podpisany w maju 2011 roku w Doha. Dnia 14 lipca Rząd Sudanu i Ruchu Sprawiedliwości i Równości podpisali protokół ustaleń o stworzeniu ram dla kompleksowego procesu pokojowego w Darfurze (Doha Document for Peace in Darfur, DDPD). DDPD jest wynikiem dwóch i pół roku negocjacji, dialogu oraz konsultacji stron konfliktu, wszystkich zainteresowanych stron i partnerów międzynarodowych. Dokument zapewnia rozwiązanie biorące pod uwagę przyczyny konfliktu oraz jego konsekwencje w tym również podział władzy. Jest również źródłem wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania w odniesieniu do wewnętrznego dialogu między stronami. W czerwcu, sekretarz generalny ONZ Ben Ki Moon przywitał dokument z Doha jako zapowiedź końca trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są odniesieniem dla Unii Afrykańskiej i Ligi Państw Arabskich. UNAMID przewodniczy komitetowi na rzecz zawieszenia broni, o którym mowa w dokumencie DDPD. Potwierdza swoje zaangażowanie w KrajoR.M. A b u s h a r a f, Debating Darfur in the world, „Annals of the American Academy of Political and Social Science”, 632(2010), nr 1, s.67–85. 86 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 209 wą Konstytucję Rzeczypospolitej Sudanu od 2005 roku poprzez pełne wdrożenie umowy pokojowej ze stycznia 2005 roku, wraz z przestrzeganiem osiagnięć politycznych w rozwiązanie konfliktu w Darfurze w szczególności porozumień w sprawie zawieszenia broni i pomocy humanitarnej87. Dokument z Doha dla pokoju w Darfurze został podpisany w lipcu 2011 roku przez rząd Sudanu. Tylko jedna opozycyjna partia wyraziła swój sprzeciw – Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości uznając od samego początku DDPD jako wadliwą umowę, która nie odnosi się do kwestii politycznych i bezpieczeństwa. Jednak DDPD było ogromnym krokiem dla zakończenia trwającego dzisięć lat konfliktu w rozległym regionie zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie, niestety konsekwentnie odmawiał sensownych działań związanych z wykonaniem tej umowy, która została ustalona na tak chwiejnym fundamencie. Należy też zauważyć, że sama umowa była wadliwa i nie pełna. Nie bierze pod uwagę podstawowych kwestii bezpieczeństwa i politycznych, które stanowiły przyczynę chwycenia za broń przeciwko reżimowi w Darfurze. Co więcej, nie powstrzymuje milicji od dalszych działań, które skutecznie uniemożliwiają powrót przesiedleńców oraz uchodźców. DDPD jest niezwykle podobna do porozumienia pokojowego podpisanego w Budźy w 2006 roku, która była katastrofą dyplomatyczną. Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu w Chartumie tj. marginalizcji społeczności żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich ludzi w Sudanie nie jest kompleksowo wdrożona, ewentualne późniejsze porozumienie pokojowe przyniesie tylko porozumienie regionalne, tak jak w przypadku Darfuru. Zarówno rząd USA i inne kluczowe organizacje humanitarne muszą zmieThe Doha Document for Peace in Darfur (DDPD), http://unamid.unmissions. org/Portals/UNAMID/DDPD%20English.pdf, [12.03.2014]. 87 �210 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze nić swoje zachowanie w stosunku do Darfuru jako oddzielnego projektu politycznego, oddzielając ją od reszty Sudanu. Następnie Darfur musi zostać wyłączony od przyszłej polityki planowania w Sudanie88. Jest kilka różnych rodzajów mediacji, np. te, które mogą być określone jako mediacje, gdzie stosuje się bodźiec jako zachętę dla stron umowy. Niektóre oparte są na zainteresowaniu, zachęceniu do mediacji, która koncentruje się na technicznym rozwiązywaniu problemów, ku zadowoleniu każdej ze stron. Wreszcie może być przekształcenie mediacji w przedsięwzięcie długoterminowe, które wymaga interwencji wielopoziomowych dla zmian relacji i fundamentalnego zrozumienia stron89. Jak dotąd Katar opierał swoją mediację na ogromnych zasobach finansowych jakie oferowano dla zachęty stronom konfliktu, w celu osiągnięcia porozumienia. Dokument ten idzie jednak dalej, sugerując iż katarska mediacja posuwa się dalej dzięki rzadkiej legitymizacji zarówno wśród państw arabskich jak i zachodnich90. Dokument z Doha zareagował na potrzeby mieszkańców Darfuru, co może być wyjaśnione w dalszej części: – przyjęcie reprezentacji mieszkańców regionów na wszystkich szczeblach administracji rządowej, w tym na prezydent państwa; – przyjęcie granic prowicji z resztą Sudanu z 1956; – ustanowienie Komisarza z uprwnieniami nt. gruntów i ich wytycznych; O. I s m a i l, A. L a R o c c o, Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, Washington, August 2012. 89 D. L a n z, M. W ä h l i s c h, L. K i r c h h o f f, M. S i e g f r i e d, Evaluating Peace Mediation: Initiative for Peacemaking, http://initiativeforpeacebuilding.eu/ pdf/Evaluating_Peace_mediation.pdf, [12.03.2014]. 90 D. M o r a n, Qatar Steps into the Breach. Security Watch, ISN Zurich: International Relations and Security Network, 24 March, www.isn.ethz.ch/isn/ Current-Aff airs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=9814, [16.03.2015]. 88 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 211 – zatwierdzenie odszkodowań dla wysiedlonych i uchodźców, indywidualnie i zbiorowo dla ochrony ich bezpieczeństwa i zapewnienia im dobrowolnego powrotu do swoich wiosek; – uszczegółowienie środków dla rozwoju i świadczenia usług socjalnych na rzecz usunięcia niesprawiedliwości w odniesieniu do zacofania, stworzenie funduszu i zgromadzenie sumy 5 mld dol na ten cel; – przyjęcie prawej strony mieszkańców regionu do centralnej władzy; – zobowiązanie do nacjonalizmu instytucji państwowych; – stworzenie poszczególnych uprawnień dla zorganizowania dobrowolnego powrotu osób wysiedlonych i uchodźców; – utworzenie funduszu na cel odszkodowań i zadośćuczynienia; – utworzenie biura prawdy, sprawiedliwości i pojednania; – postanowienie w spawie szczegółowych warunków zawieszenia broni, kontroli i odpowiedzialności za ich naruszenie; – powołanie mechanizmu monitorowania i wdrażania czego nie było w umowie w Abudży. Pomimo faktu, ze Katar podejmował wysiłki pokojowe w Darfurze, były one czasem krytykowane, ale jednak praca ta była postrzegana w pozytywnym świetle. W regionie i światowej społeczności roi się od walki o władzę, gry o własne interesy, a Katar jest jednym z niewielu, który do niedawna wydawało się że wznosi się do rangi bezstronnej instytucji, która zobowiązała się do pracy na rzecz pokoju w trudnych sytuacjach. To starannie skonstruowana dla siebie pozycja bezstronnego, wiarygodngo i hojnego mediatora na Bliskim Wschodzie. Te wysiłki choć nie zawsze udane mają jednak spolidne podstawy dla powstania kraju, jako globalnego gracza w przywracaniu pokoju na rzecz zakończenia konfliktu. Rząd Kataru nie zatrzymał się na mediacji w sprawie konfliktu w Darfurze wraz z jego końcem po podpisaniu umowy w 2011 roku. Od tego czasu, jednym z celów jego polityki zagranicznej �212 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze w stosunku do Darfuru było monitorowanie sytuacji dla utrzymania stabilności i przestrzegania warunków porozumienia pokojowego. Z tego powodu między innymi w dniach 7–8 kwietnia 2013 roku, Katar jeszcze raz zorganizował międzynarodową konferencję darczyńców na rzecz odbudowy i rozwoju Darfuru. Konferencja odbyła się z przedstawicielami rządu Sudanu, jej podstawowym elementem było przyjęcie strategii odbudowy i rozwoju Darfuru na lata 2013–201991. Mimo międzynarodowej i regionalnej zgody co do dokumentu Doha dla Darfuru, wielu obserwatorów zgadza się, że dokument napotka wiele przeszkód i wyzwań, które można podsumować w następujący sposób. Największe wyzwania i braki stojące przed Umową Doha to odmowa głównych ruchów uczestniczenia w umowie i podpisania go, w szczególności Sprawiedliwości i Równości Ruch i Oswobodzenie Armii, siły Arko Minawi i Abdel Wahid Mohamed Nur. Dlatego Ruch Sprawiedliwości i Równości widzi siebie jako kluczowego gracza na mapie Darfuru, który nie może być zwalczny ale musi dostać odpowiednią okazję do dialogu z rządem w otwartym dokumencie gdzie omówiono wszystkie kwestie dotyczące negocjacji. Umowa Doha nie zawiera wyraźnego wskazania indywidualnego odszkodowania, podczas gdy Jadwit wdrażał przejściowe odszkodowania wg administracji obywatelskiej. Podobnie do negocjacji pokojowych w Abudży z 2006 roku, społeczeństwo obywatelskie zostało w dużej mierze wykluczone z Doha z wyjątkiem kilkudziesięciu liderów społeczeństwa obywatelskiego i wodzów plemiennych, którzy odegrali rolę doradczą. Mediatorzy planowali zgromadzić około 300 liderów społeczeństwa obywatelskiego do The International Donor Conference for Reconstruction and Development in Darfur, April 2013, http://darfurconference.com/, [16.03.2015]. 91 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 213 Doha, celem zabezpieczenia swojego udziału w rozmowach pokojowych pomiędzy grupami rzadowymi, a rebeliantami jako bardziej stałe, ale nadal istniało duże prawdopodobieństwo, ze grupy te nie będą wspierać umów negocjonowanych przez rebeliantów92. Coraz bardziej chaotyczny proces negocjacji w Doha odzwierciedla podstawowe błędy w strukturze rozmów. Wstępna umowa między rządem Sudanu a Ruchem Sprawiedliwości i Równości lub JEM, ujawniła zacieranie przejrzystości i otwartości. Takie podejście dało możliwość rządowi Sudanu do umiejętnego manipulowania wewnętrznymi tarciami między grupami rebeliantów z Darfuru dbającymi o swoją przyszłość, w ten sposób unikając międzynarodowego potępienia dla poważnego naruszenia praw człowieka. Początkowo mediatorzy wierzyli, że uda się zjednoczyć gupy non-Jem początkując negocjacje z myślą o połączeniu dwóch odrębnych tworów. Niestety, spowodowało to pojawienie się dwóch dodatkowych jednostek walczących o włączenie do porocesu pokojowego w Darfurze na własnych warunkach: Ruchu Wyzwolenia i Sprawiedliwości (Liberation and Justice Movement, LJM)93 i grupy Roadmap. Napięcia między i wewnątrz tych grup są nadal bardzo wysokie. W dniu 20 marca 2010 roku LJM podpisał porozumienie o zawieszeniu broni z rządem Sudanu i zgodził się na rozmowy, które mogły doprowadzić do ostatecznego porozumienia pokojowego. W negocjacjach pokojowych z Doha, które odbyły się w grudniu 92 L. J o n e s, Doha agreement could actually worsen chances for peace in Darfur, 2011, http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/0719/ Doha-agreement-could-actually-worsen-chances-for-peace-in-Darfur, [16.03.2015]. 93 Ruch Wyzwolenie i Sprawiedliwość to grupa rebeliantów uczestnicząca w konflikcie w sudańskim Darfurze, kierowana przez dr Tijani Sese. Jest to sojusz dziesięciu mniejszych organizacji rebelianckich Darfuru, które utworzyły nowe ugrupowanie w dniu 23 lutego 2010 roku. Za: Darfur new rebel group announces formation of its structure, „Sudan Tribune”, 2011. �214 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 2010 roku i w styczniu 2011 roku, przywódca Ruchu stwierdził przyjęcie podstawowych propozycji dla Darfuru zawartych w dokumencie pokojowym proponowanym przez wspólnych mediatorów. W dniu 29 stycznia 2011 roku, przywódcy Ruchu i rywal Ruchu wydali wspólne oświadczenie potwierdzające ich zobowiązanie do negocjacji z Doha i zgodzili się wziąć udział w Forum w Doha w lutym 2011 roku. Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości w lipcu 2011 roku podpisał porozumienie pokojowe dla Darfuru z nowym rządem sudańskiem. Z Ruchem Sprawiedliwości i Równości połączyły się też inne frakcje. Pomimo upływu czasu od podpisania porozumienia w Doha na rzecz pokoju w Darfurze wciąż wiele problemów i pytań pozostaje bez odpowiedzi. Przede wszystkim ostre pomiędzy kolejnymi kryzysami oraz róznice między elementami Wyzwolenia i Sprawiedliwości sygnatariuszy z Doha nasuwa coraz większe obawy co do potencjalnego wpływu na przebig wdrażania konwencji konstytucji kruchej koalicji między ich twórcami. Ruchy te reprezentują grupy rebliantów podzielonych na dwa obozy: jeden pod przewodnictwem przywódcy ruchu Darfur Transitional Authority Tijani Sisi, a drugi kierowany przez sekretarza generalnego, a obecnie ministra zdrowia Sudanu Bahr Idriss Abu Garda94. Wydaje się, iz porozumienie z Doha na rzecz pokoju w Darfurze jest njlepszą opcją na dzień dzisiejszy dla rozwiązania obecnego kryzysu w regionie Darfuru i najbardziej opowiednią propozycją społeczności międzynarodowej, dla rozwiązania tego złożonego problemu. Wysiłki rzadu Kataru są bezcenne, jak również inna opcja dla rozwiązania tego problemu poprzez Organizację Narodów Zjednoczonych, któremu udało się rozwiązać problem w Abobja i N’Djamena. The Darfur Peace Process: Recipe for a Bad Deal? Update from Doha, Enough Project, 2010, www.enoughproject.org/publications/updatedoha, [10.12.2014]. 94 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 215 8.3. Porozumienie z Heidelbergu Od 2008 roku przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowali się w dialog uwzględniający przyczyny konfliktu w Darfurze. Dialog ten został zainicjowany przez Instytut Maxa Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie, a przede wszystkim w Heidelbergu w Niemczech, w związku z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu95. W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb Haj Ateya, który opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych prawników i mediatorów, takich jak: książę Raad bin Zeid (Jordan), dr Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof. Rahmatullah Khan (Indie), dr Thomas A. Mensah (Ghana) i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal). Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia pokojowego z Heidelbergu, w postaci dokumentu końcowego Heidelberg Darfur Dialogue, przedstawiono szerszej publiczności za pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 roku96. Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie. Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy, 95 Secretary-General Hails Civil Society Commitment to Heidelberg Darfur Dialogue, in Message for Official Presentation of Outcome Document, 19 May 2010, http://www.un.org/press/en/2010/sgsm12897.doc.htm, [27.03.2015]. 96 Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Max Planck Institute for Comparative Public Law and International Lawand the Peace Research Institute of Khartoum University, Berlin 19.05.2010. �216 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego, zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy, terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz instytucjami w ramach rządu Sudanu. Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu ma zostać zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze97. Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego. Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych, dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem. Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy Heidelberg Institute for International Conflict Research at the Department of Political Science, University of Heidelberg, Conflict Barometer 2010r., http://www. hiik.de/en/konfliktbarometer/pdf/ConflictBarometer_2010.pdf, [27.03.2015]. 97 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 217 dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje w celu ułatwienia pokojowego rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. ��Rozdział V Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych, politycznych, społecznych i etnicznych konfliktu 1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru dla gospodarki Republiki Sudanu Prowincja Darfur jest jednym z najważniejszych regionów dla gospodarki Republiki Sudanu. Jej naturalnym bogactwem są żyzne gleby, położenie geograficzne oraz klimat, co sprawia, że ma to ogromne znaczenie dla całości gospodarki Sudanu. Region ten zajmuje pół miliona hektarów, co stanowi 20% całości powierzchni. Posiada również bogate zasoby mineralne oraz zwierzęce. Klimat tego regionu nie jest całkowicie uzależniony od pory deszczowej, co sprawia, że rolnictwo i hodowla stanowią dwa główne filary gospodarki tego regionu. Hodowla zwierząt przyczyniła się do 50% bilansu płatniczego Sudanu w latach 1976 i 1984, co stanowi 20% produktu krajowego i 25% całkowitej hodowli zwierząt w kraju. Badania gospodarki potwierdzają, iż sam Darfur jest w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na żywność populacji liczącej 300 mln osób. Te same badania wskazują, że jest to możliwe przy stabilnej sytuacji politycznej dla zapewnienia dalszego rozwoju tego regionu1. Zasoby bogactw rozmieszczone są w trzech regionach – północnym, zachodnim i południowym Darfurze: African Economic Development Institute (AEDI), www.africaecon.org/index. php/africa_ business_reports/read/30, [28.03.2015]. 1 �220 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Północny Darfur: Obszar geograficzny, obejmujący 270 tys. km2, jest najbogatszą częścią Darfuru. Jego żyzna gleba i rozległe grunty orne czynią go wyjątkowym miejscem w Sudanie. Obejmuje obecnie 8 milionów akrów uprawnych, na których jest hodowanych 12 000 zwierząt, co stanowi 10% żywca całego Sudanu. Ponadto z tego regionu pochodzą takie bogactwa naturalne jak: żelazo, ołów, chrom, granit, marmur. Są to bardzo bogate zasoby. Występują one w milionach ton, ale nie są wydobywane na większą skalę. Zachodni Darfur: Obszar geograficzny obejmujący 175 tysięcy km2, zawiera 8 mln hektarów ziemi uprawnej, z czego 3 miliony są faktycznie uprawiane. Ta część regionu posiada najbardziej żyzne grunty, zwłaszcza wokół Góry Mora. W związku z tym większość projektów umiejscawianych jest właśnie w tym rejonie. Ponadto region posiada wiele dolin i wód podziemnych, gdzie co roku jest pobierane około 3 mld metrów sześciennych wody, a co najmniej 75% całego regionu jest silnie zadrzewione. Południowy Darfur: Ta część regionu jest najbogatsza w surowce mineralne. Zawiera ogromne ilości miedzi, żelaza, cementu i kamiennego surowca wapiennego. Ponadto zawiera duże zasoby ropy naftowej, zatem inwestycje w przemysł wydobywczy mogą okazać się najbardziej dochodowe i opłacalne. Region Darfuru był dla Sudanu zawsze głównym źródłem zaopatrzenia w żywność dla całego kraju. Elity polityczne w kraju jednakże nieustannie pomniejszają wkład Darfuru we wzrost gospodarczy i rozwój Sudanu. Tymczasem ten region jest w stanie rozwiązać problem niedoboru żywności w całej Afryce. Jest też doskonałym miejscem dla rozwoju inwestycji dla zamożnej części mieszkańców Sudanu2. J. S h a o, http://www.sudantribune.com/spip.php?article5226, [28.03. 2013]; zob. P.W. G o r e, Poverty versus affluence: The fiasco of rainfed mechanized agriculture in Renk District Southern Sudan, 1987. 2 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 221 1.1. Marginalizacja gospodarcza i polityczna według „Czarnej Księgi” Wspomniane nierówności w dostępie do ogólnonarodowych środków skłoniły niektórych działaczy politycznych w Darfurze do napisania książki nazwanej „Czarną Księgą” (Black Book)3. Dzieło to, wydane w 1997 roku, stanowiło pierwszą próbę udokumentowania nierówności wobec dostępu do władzy – od czasu uzyskania niepodległości w 1956 roku przez kolejne rządy, świeckie i teokratyczne, demokratyczne czy autokratyczne, aż do dnia dzisiejszego. Dokument ten mówił o braku równowagi władzy i dostępu do bogactw w Sudanie. Był dystrybuowany potajemnie w 2000 roku w Chartumie. Druga zmieniona wersja „Czarnej Księgi” pojawiła się w 2002 roku. Dokumentowała uprzywilejowaną pozycję nadnilockich Arabów (Dża’alin, Danagla, Szajgija) i marginalizowanie muzułmanów z zachodu Sudanu, między innymi tych, którzy popierali rebeliantów w Darfurze należących do SLA i JEM4. „Czarna Księga”, poprzez odsłonięcie poziomu niesprawiedliwości praktykowanej przez władze, podejmuje temat zmiany dotychczasowych rządów w Sudanie. Dokument ten dowodzi, że przyczyną obecnego konfliktu w regionie Darfuru są zakorzenione nierówności między centrum kraju, położonym nad Nilem, a jego peryferiami na jego zachodzie, co nie znalazło się dotąd w cenCzarna Księga: Brak równowagi władzy i bogactwa w Sudanie, znany powszechnie jako Black Book, jest opisem szczegółowo przedstawiającym kontrolę polityczną sprawowaną przez ludzi w Północnym Sudanie i marginalizację reszty kraju. Została ona opublikowana w dwóch częściach, pierwsza w maju 2000 roku, a druga w sierpniu 2002. Choć opublikowane zostały anonimowo, to później ujawniono, że pisarz miał silne powiązania z Ruchem Sprawiedliwości i Równości, grupą działającą w konflikcie, który wybuchł później w Darfurze na zachodzie. Za: International Commission of Inquiry on Darfur Report to the Secretary-General, Geneva, 25 January 2005, s. 23 [20.02.2016]. 4 W. Wa l l i s, The Black Book history or Darfur’s darkest chapter, „The Financial Times”, 20 August 2004. 3 �222 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... trum uwagi badaczy. Precyzując, dynamika dominacji głównych elit politycznych i gospodarczych oraz marginalizacja peryferii jest głównym powodem konfliktu w Darfurze. Z tego też punktu widzenia analizuję argumenty przemawiające za koncepcją „marginalizacji i wykluczenia” prowincji Darfuru i jej mieszkańców w nilocentrycznym Sudanie5. 1.2. Koncepcja marginalizacji w Sudanie Marginalizacja to termin, który w ostatnim czasie zakorzenił się w sudańskim żargonie politycznym w odniesieniu do praktyk wykluczania ludzi i spraw nie należących do głównego sudańskiego centrum politycznego. Termin ten oznaczał też zbiór zasad przyjętych przez kolejne rządy nilocentrycznego Sudanu, które sprzyjały koncentracji działalności gospodarczej, głównie w regionie północnym i centralnym, tym samym powodując nierówny podział dóbr naturalnych i dochodów. Marginalizacja w Sudanie nie jest jednak zjawiskiem nowym. Początki jej można odnaleźć już w czasach turecko-egipskich rządów (1820–1885). To właśnie rządy turecko-egipskie, poprzez ustanowienie stolicy całego kraju w Chartumie, zainicjowały politykę koncentrowania działalności gospodarczej głównie w centrum nad Nilem, prowadząc w praktyce politykę, która doprowadziła do nierównego podziału gospodarczego i rozwoju ludności w Sudanie6. W procesie przygotowywania Sudanu przez rząd brytyjski do niepodległości w 1940 roku zastąpiono kolonialnych urzędników nową administracją wywodzącą się z elit miejscowych plemion rolniczych znad Nilu (Dża’alin-Danagla, czyli zarabizowanych w przeszłości Nubijczyków). Spośród ośmiuset stanowisk adminiThe Black Book, 2002. A. E l -To m, The Black Book of Sudan: Imbalance of power and wealth in Sudan, „Journal of African National Affairs”, 2(2003), nr 1, s. 25–35. 5 6 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 223 stracyjnych, które zostały obsadzone w 1954 roku, tylko niewielka część tych stanowisk została przydzielona osobom ze zmarginalizowanych peryferii (Darfuru, Kordofanu, czy kraju Bedża, nie mówiąc już o chrześcijańsko-tradycjonalistycznym Południu). Stało się tak poniekąd dlatego, że po uzyskaniu niepodległości elity te były najlepiej przygotowane do przejęcia władzy i kontroli politycznej z racji posiadanego wykształcenia. W konsekwencji pojawiły się grupy polityczne dziedziczące władzę polityczną niczym kasty, ale też kontynuujące politykę marginalizacji obrzeży. W miarę upływu lat Darfur stał się terenem, którego sytuacja jest dobrym odzwierciedleniem pojęcia marginalizacji, do czego przyczynił się również kompleks gospodarczy i polityczna historia tej prowincji. Według raportu sporządzonego w 2007 roku postulat niezależności Darfuru w Sudanie stanowił punkt zwrotny w świadomości politycznej regionu, zmieniając tradycyjne mechanizmy rządzenia i podziału władzy regionalnej. Ten podział władzy był jednym z powodów decentralizacji i powstania przepaści pomiędzy Chartumem a rządem w Darfurze. Podkreślić należy, że wykluczenie Darfuru i podział władzy rozpoczęły się natychmiast po uzyskaniu niepodległości oraz w wyniku procesu kwestionowania wyborów parlamentarnych w Darfurze. Oprócz tego marginalizacja na poziomie lokalnym została ograniczona w stosunku do tych, którzy przybyli z północy i z centrum Sudanu7. Marginalizacja przyczyniła się do zburzenia świadomości politycznej w danym rejonie, co w konsekwencji doprowadziło do niekontrolowanych reakcji ludności Darfuru wobec trwającego procesu. Ukierunkowano działanie na zaprzestanie odgórnego narzucania parlamentarnych kandydatów oraz rozpoczęto kampanię na rzecz sprawiedliwego podziału władzy i bardziej zrównoważoT. A l i, R. M a t t h e w s, Civil wars in Africa: Roots and revolution, London, 1990. 7 �224 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... nego rozwoju. Powodem procesu marginalizacji było zmonopolizowanie władzy przez elity z Doliny Nilu, które spowodowały nieproporcjonalny podział władzy między centrum a peryferiami i przyczyniły się do stworzenia warunków nierównego rozwoju i powszechnego ubóstwa na obszarach wiejskich. Wszystko to spowodowało u mieszkańców Darfuru poczucie niesprawiedliwości, co doprowadziło do wojskowej rebelii przeciwko władzom centralnym8. 1.3. Nieproporcjonalny podział władzy w Sudanie Północny i centralny obszar Sudanu miał 81,8% udziałów w obsadzeniu stanowisk ministerialnych, a przedstawiciele obszarów zmarginalizowanych posiadali zaledwie 17,4% udziałów we władzy. Region zachodni został całkowicie wyłączony. Podczas kolejnych kadencji w latach 1964–1985 polityczne wykluczenie polityków z obszarów peryferyjnych kontynuowano i pogłębiano na poziomie regionalnym. W tym okresie udział przedstawicieli z obszarów zmarginalizowanych we władzy spadł do 13,9%. Po realizacji regionalnej ustawy rządowej z 1981 roku Sudan został podzielony na sześć regionów. Region Darfuru miał swojego zewnętrznego reprezentanta, natomiast w innych regionach reprezentanci wywodzili się z ludności miejscowej. To spowodowało właśnie silny protest i powstanie ludowe w Darfurze, które zmusiło rząd centralny do zmiany swojej decyzji i wyznaczenia w Darfurze gubernatora. W 1999 roku zmarginalizowana reprezentacja w rządzie federalnym wynosiła 33,3%, podczas gdy z prowincji północnych i środkowego Sudanu reprezentacja wynosiła 60,1%9. Korzystając z monopolu nilocentryczne władze polityczne zaczęły manipulować zasobami państwowymi, a tym samym wy8 9 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 19. A. E l -To m, The Black Book of Sudan..., art. cyt., s. 25–35. �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 225 paczyły możliwości rozwoju gospodarczego na swoim terytorium. Ostatecznym rezultatem są dysproporcje gospodarcze i w strukturach społecznych, które spowodowały poważne konsekwencje dla rozwoju ekonomicznego kraju. Sytuację pogarsza jeszcze sposób realizacji polityki makroekonomicznej, co pogłębia nierówność i ubóstwo na obszarach peryferyjnych i zmarginalizowanych, a szczególnie w regionie Darfuru. Częstym problemem w Sudanie jest brak danych dotyczących wskaźników ekonomicznych, w szczególności poziomu ubóstwa, nierówności dochodów, jak również wskaźników rozwoju. Dostępne dane na temat ubóstwa i nierówności pochodzą z roku 1992. Warto zauważyć, że od czasu odzyskania niepodległości gospodarka Sudanu przechodziła różne fazy polityki makroekonomicznej10. Po wojskowym zamachu stanu w czerwcu 1989 roku rząd wprowadził program liberalizacji jako część strategii Ocalenia Narodowego. Główne elementy tego programu nie były negocjowane ani wspierane przez Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW): – deregulacja importu, wymiana walut i cen; – stabilizacja kursu walutowego; – polityka oszczędności budżetowych i ścisła kontrola środków pieniężnych w budżecie; – prywatyzacja nieregularnych przedsiębiorstw publicznych; – zachęcanie do oszczędzania poprzez reformę systemu finansowego. Wyniki tych programów były bardzo słabe. Konsumpcja spadła o około 11 punktów procentowych, a inflacja osiągnęła rekordowy poziom 118,7 punktów stopy procentowej. W okresie 1996–2001 rząd zobowiązał się do wprowadzenia pakietu reform mających na celu liberalizację gospodarki. Zbiegło się to z zewnętrznym napływem bezpośrednich inwestycji zagranicznych związanych 10 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 21. �226 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... z komercyjnym zastosowaniem ropy naftowej. Sektorowe dane dla tego samego okresu wskazują na spadek udziału sektora rolnego, podczas gdy składniki przemysłu i usług odnotowały pewien wzrost. Ogólne długoterminowe trendy wskazały znaczący udział sektora produkcyjnego w całkowitym PKB w latach 1980 i 1990. Szybki i stabilny wzrost sektora rolnego stanowi podstawę gospodarki wiejskiej. Pod względem ubóstwa i nierówności implikacje polityki makroekonomicznej były ogromne, zwłaszcza dla obszarów zmarginalizowanych. Opierając się na szacunkach ubóstwa w Sudanie stwierdzono, że bieda wykazywała tendencję wzrostową11. Analiza wskazuje również, że tempo rozpowszechniania się biedy wzrasta znacząco na obszarach wiejskich, ale obszary miejskie też zostały w pewnym stopniu dotknięte ubóstwem. Wzrost biedy miejskiej był napędzany przez wewnętrzne migracje w wyniku pogarszającej się sytuacji na obszarach wiejskich z powodu wojen i słabego popytu na pracę. W roku 1990 można było zaobserwować przyspieszony wzrost nierówności. Ponadto nierówność na obszarach wiejskich wzrastała znacznie szybciej w latach 1970 i 1980, natomiast w 1990 roku wzrost objął również obszary miejskie. Chcąc chronić słabsze grupy przed negatywnymi skutkami programu liberalizacji, zainicjowano szereg środków wsparcia społecznego, aby zwiększyć bezpieczeństwo socjalne. Należą do nich: Fundusz Solidarności, Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, wsparcie dla studentów, Narodowy Fundusz Emerytalny, Fundusz Ubezpieczeń Medycznych i Fundusz Pomocy Pracownikom Dotkniętym Prywatyzacją. Ponadto rząd powołał Ministerstwo Opieki Społecznej i Rozwoju, aby podjęło pracę nad redukcją ubóstwa. Pomimo tych środków i przy tak minimalnych instrumentach, United Nations Development Programme, The analysis in this section are based on UNDP, „Macroeconomic Policies For Poverty Reduction: The Case of Sudan”, Sudan, June 2006. 11 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 227 poziom wzrostu ubóstwa nadal utrzymywał się na obszarach zmarginalizowanych12. Z uwagi na fakt, że wzrost gospodarczy nie został poparty polityką społeczną i nie był sprawiedliwie rozłożony, wskaźniki ubóstwa nie uległy poprawie, a nawet ciągle się pogarszały. Ciężar obsługi długu stanowił dodatkowe obciążenie dla budżetu. Pomimo przynależności Sudanu do grupy krajów głęboko zadłużonych, kraj ten kwalifikuje się do wsparcia oraz redukcji zadłużenia w ramach inicjatywy Program Redukcji Zobowiązań Najbiedniejszych i Najbardziej Zadłużonych Państw Świata. Jedną z możliwych przyczyn słabych wyników jest to, że taka polityka nie była związana z redukcją problemu szerzącego się ubóstwa przy jednoczesnym wzroście gospodarki Sudanu. Ponadto problemem był niski wskaźnik gromadzenia dochodów publicznych, ograniczony dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania oraz fakt, iż rząd nie skupił się na cięciu wydatków publicznych. Przyjęty system w 1992 roku zaostrzył problem peryferii. W ramach tego systemu Sudan został podzielony na 26 stanów. Dostarczanie podstawowych usług, takich jak edukacja, zdrowie, kanalizacja, drogi lokalne, rolnictwo, zostało delegowane do poszczególnych stanów, które nie miały wystarczających przychodów, ani zdolności do zarządzania administracyjnego. W 1998 roku całkowity budżet przyjęty przez stany i społeczność lokalną wynosił 2,4% PKB. Liczba ta wzrosła zaledwie do 4% w 2001 roku. Pomimo zwiększenia przychodów z szybko rozwijającego się sektora naftowego, obszary ubóstwa wciąż się powiększały i pomimo wzrostu dochodów z handlu ropą naftową wrosły również wydatki na cele wojskowe, pochłaniając 60% dochodów z handlu ropą. Wzrost Tamże; zob. K. A l n n u r, Together We Stand Divided We Fall: Understanding Tribal Conflicts In Darfur, Peace Reseach institute, 2014, http://pri.uofk.edu/multisites/UofK_pri/images/stories/pri/papers/Darfur-War-Economic.PDF, [27.03.2015]. 12 �228 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wydatków na cele wojskowe jest nieporównywalny z wydatkami na cele społeczne, edukacyjne czy zdrowotne. Chociaż nastąpiło odkrycie złóż ropy naftowej, to jednak nie miało ono większego wpływu na poprawę sytuacji finansowej, jak również nie miało wpływu na rozwój społeczny i gospodarczy kraju, a poziom ubóstwa i nierówności między poszczególnymi stanami ulegały dalszemu utrwaleniu. Wcześniej już wykazano, że polityczna marginalizacja spowodowała nieproporcjonalny podział we władzy na korzyść elit z Doliny Nilu, które koncentrując działalność gospodarczą na ich obszarach, powodują powstawanie różnic pomiędzy obszarami centralnymi i peryferyjnymi. Zastosowane zasady makroekonomiczne pogłębiają ubóstwo i nierówność w zakresie zaspokajania takich potrzeb człowieka, jak edukacja i służba zdrowia. W przypadku Darfuru tylko kilka projektów i programów rozwojowych realizowano przy wsparciu instytucji międzynarodowych13. Regionalne uprzedzenia w Sudanie są widoczne również w podziale wydatków na rozwój gospodarczy, co przedstawiono na wykresie 3. Widoczne są tam wyniki rozwoju regionalnego w Sudanie w latach 1996–2001. Jak widać, okres ten charakteryzował się ogromnymi dysproporcjami w podziale wydatków na rozwój gospodarczy. Chartum sam stanowił 75% całkowitych wydatków na ten rozwój14. Różnicom w działalności gospodarczej, stronniczości w alokacji wydatków i zasięgu ubóstwa towarzyszyły rozbieżności w poziomie rozwoju człowieka, w szczególności w zakresie zdrowia i edukacji. Dostępne dane dotyczące wskaźników społecznych ujawniają różnice pomiędzy centrum i peryferiami oraz różnice w zależności od płci. Tamże. The Ministry of Finance and National Economy, Directorate-General. National Accounts United Nations Population Fund, Sudan 2003. 14 Tamże. 13 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 229 Wykres 3. Podział wydatków na rozwój regionalny w Sudanie w latach 1996–2001 Północny 7% Wschodni 7% Centralny 7% Darfur 2% Kordofan 2% Chartum 75% Źródło: The Ministry of Finance and National Economy, Directorate-General. National Accounts, United Nations Population Fund, Sudan 2003. Dane z okresu 2002–2003 w dalszym ciągu ujawniają znaczące różnice między centrum a peryferiami. Sytuacja w Darfurze uległa pogorszeniu w wyniku wojny i braku dostępu do usług edukacyjnych, szczególnie w obozach dla uchodźców wewnętrznych, w części pozostawionych samym sobie przez organizacje pozarządowe. Ze względu na niski poziom wydatków publicznych jakość usług edukacyjnych na peryferiach ogólnie spadła i tylko 64% nauczycieli posiada dobre doświadczenie w swojej dziedzinie, a jedynie 7% nauczycieli w ogóle podejmuje pracę w edukacji. Wskaźniki zdrowotne na obszarze całego kraju również zostały naznaczone różnicami regionalnymi. Wskaźniki te są najgorsze w Sudanie Południowym, w regionie wschodnim nad Morzem Czerwonym, w Darfurze i Kordofanie. Śmiertelność niemowląt w tym obszarze jest także wyższa niż na obszarach środkowego i północnego Sudanu15. Tamże; zob. D. G o l d b e r g, Measuring the Cost of War in Darfur, http:// www.africa.com/blog/measuring_the_cost_of_war_in_darfur/,[23.02.2016]. 15 �230 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Polityka rządu wprowadzająca prywatną opiekę zdrowotną tym bardziej nie zmniejsza podatności na marginalizację obszarów zagrożonych. Niewiele osób z wiejskiej biedoty ma dostęp do bezpłatnej opieki medycznej, a świadczenie płatnych usług medycznych jest zjawiskiem trudnym do wdrożenia na terenach objętych tak znaczącym ubóstwem. 2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze Wojna w Darfurze – podobnie jak każda inna – wygenerowała wysokie koszty, zarówno w sferze ekonomicznej, jak i humanitarnej. Szacunki wykazały, że rząd Sudanu wydał na wojnę w Darfurze ok. 24,07 mld dolarów, co stanowi równowartość 162% PKB w latach wojny. Obejmuje to 10,08 mld dolarów w formie bezpośrednich wydatków wojskowych i 7,2 mld dolarów w formie straty produktywności wysiedlonych z terenu Darfuru i 2,6 mld dolarów w formie utraty oszczędności ofiar wojny, a 4,1 mld dolarów to straty wynikające z uszkodzenia infrastruktury. W czasie, gdy państwo przez ponad dwie dekady przekazywało tylko 1,3% budżetu na zdrowie publiczne i 1,2% na edukację, wydało 23% rocznego budżetu na prowadzenie działań wojennych w Darfurze16. Według Raportu o Rozwoju Świata w 2011 roku, wzrost liczby osób przesiedlonych w obrębie poszczególnych krajów, w tym w Sudanie, spowodował znaczny spadek rozwoju człowieka17. Wojna, która miała miejsce w Darfurze, dotknęła ponad 30 tysięcy osób, do przemieszczenia się zmusiła 3 miliony ludzi. Podpalonych zostało około 3 tysięcy wsi, przy czym utracono uprawy i zwierzęta gospodarH. A l i, Altaklufa Aligtisadyia Li harb Darfur (Koszt ekonomiczny wojny w Darfurze), Doha 2011, s. 1–3. 17 Human Development Report 2011, United Nations Development Programme (UNDP), 2012. 16 �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 231 skie o wartości milionów dolarów. Według Biura ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, OCHA)18, nie da się oszacować wynikających z wojny strat psychologicznych, społecznych i moralnych, w tym utraconej reputacji państwa. Ucierpiały też priorytety gospodarcze Sudanu. Stosunkowo słaby kraj hojnie wydawał środki na działania wojenne, więcej niż na żywność. Dla niezamożnego kraju jest to duże obciążenie, pochłaniające coraz większe ilości PKB19. Przeprowadzono światowe badania naukowe, mające na celu oszacowanie kosztów konfliktu zbrojnego na poziomie globalnym. Celem takich badań jest zwykle oszacowanie straty dochodu narodowego za pomocą matematycznych technik modelowania. Są one jednak zróżnicowane i niespójne. Większość badań odzwierciedla ekonomiczne skutki wojny jako procent PKB. Często oszacowania te obejmują koszty związane bezpośrednio z konfliktem, ale pomijają efekty pośrednie. Istnieją dwa sposoby obliczania kosztów wojny. Pierwszy polega na obliczaniu kosztów zniszczonych materiałów. Metoda ta wylicza straty bezpośrednie i pośrednie koszty konfliktu na podstawie teorii ekonomicznej lub dowodów empirycznych. Drugi sposób obliczania kosztów wojny, to modelowanie znane jako analiza i ocena, która wyznacza oczekiwany alternatywny wzrost gospodarczy i poziom ogólnego dobrobytu państwa w przypadku braku zaangażowania w konflikt20. Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA) jest organem Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), utworzonym w grudniu 1991 roku rezolucją Zgromadzenia Ogólnego 46/182. Uchwała miała na celu wzmocnienie reakcji ONZ na złożone sytuacje kryzysowe i klęski żywiołowe. Za: United Nations General Assembly Session 46 Resolution 182, Strengthening of the coordination of humanitarian emergency assistance of the United Nations, http:// www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/46/182, [21.03.2015]. 19 Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA). 20 World Development Indicators, World Bank, 2011; zob. D. G o l d b e r g, Measuring the Cost of War in Darfur, http://www.africa.com/blog/measuring_ 18 �232 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Pomimo wykorzystania tych metod, nie jest łatwo zmierzyć rzeczywisty koszt konfliktu, ponieważ każdy przypadek jest inny i posiada swoiste cechy. W przypadku Sudanu trudno jest zebrać i sklasyfikować dane, dotrzeć do wszystkich elementów konfliktu, aby wyliczyć wiarygodnie koszty. 2.1. Wydatki obronne wojny w Darfurze Wydatki na cele obronne w Sudanie mogą przybierać wiele form, bywają bowiem zakamuflowane w celu zachowania poufności. Nie ma danych poszczególnych elementach wydatków rządowych w tym zakresie. Złożoność problemu wynika również z tego, że armia zajmuje się handlem i jest właścicielem szpitali i przedsiębiorstw handlowych, stąd rzeczywiste wydatki wojskowe są zawsze znacznie niższe niż teoretyczne szacunki. Ponad to obiekty wojskowe są zaangażowane także w sektorze naftowym, który posiada wystarczające środki na pokrycie kosztów. Jak pokazano w tabeli nr 3, wydatki wojskowe w Sudanie systematycznie rosną. Przed rozpoczęciem konfliktu w Darfurze w 2003 roku, państwo wydawało średnio rocznie 773 mln dolarów na pokrycie wydatków wojskowych. Od tego czasu jednak stopa wydatków wojskowych wzrosła ponad dwukrotnie. Poziom wydatków wojskowych w ciągu następnych sześciu lat (2004–2009) szacuje się na 10 mld dolarów, co stanowi ok. 1,7 mld dolarów rocznie skierowane bezpośrednio na działania wojenne w Darfurze21. the_cost_of_war_in_darfur/, [28.03.2014]; zob. United Nations Environment Programme, Environmental and socioeconomic impacts of armed conflict in Africa,http://www.eoearth.org/view/article/152607/, [28.03.2014]. 21 H. A l i, Altaklufa Aligtisadyia Li harb Farfur..., dz. Cyt., s. 5–6; zob. World Development Indicators, World Bank, 2011; zob. B. Ru b i n, The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture, London 2015, s. 181–182; zob. H. A l i, Military Expenditures and Inequality in the Middle East and North Africa, „Defence and Peace Economics”, 23(2012), nr 6, s. 575–589. �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 233 Tabela 3. Wydatki wojskowe w Sudanie i Darfurze (szacowane w milionach dolarów) Rok Wydatki wojskowe w Sudanie Oszacowanie wydatków wojskowych w Darfurze 2003 773,00 — 2004 2 198,00 1 352,71 2005 1 797,00 951,71 2006 2 113,00 1 267,71 2007 2 676,00 1 830,71 2008 3 228,00 2 382,71 2009 3 148,00 2 302,71 Suma 15 933,00 10 088,26 Źródło: Bank Światowy, 2011. Tabela 3 dostarcza dowodów, że konflikt w Darfurze spowodował największy udział w wydatkach wojskowych po 2003 roku. Sytuacja w Sudanie Południowym była względnie opanowana pod nadzorem ONZ, a działania militarne w regionie szybko ustały. W tym samym okresie rząd Sudanu podpisał porozumienie pokojowe z państwami sąsiadującymi, w tym z Etiopią, Erytreą i północną opozycją znaną jako Narodowy Sojusz Demokratyczny (National Democratic Alliance, NDA)22. Wrócono do dialogu w ramach porozumienia politycznego, w którym mediatorem był Egipt. Podobnie konflikt, który rozgorzał we wschodnim 22 Narodowy Sojusz Demokratyczny (NDA) to grupa sudańskich partii politycznych, która powstała w 1989 roku, aby sprzeciwić się nowemu systemowi Omara Hassana al-Baszira, po tym jak przejął on władzę w wyniku zamachu stanu w dniu 6 czerwca 1989 roku, NDA podpisał umowę z rządem Sudanu w dniu 18 czerwca 2005 roku, w wyniku porozumienia pokojowego do drugiej sudańskiej wojny domowej 9 stycznia 2005 r. Za: S. H a s s a n, The Sudan National Democratic Alliance (NDA): The Quest for Peace, Unity and Democracy, „Issue: A Journal of Opinion”, 21(1993), nr 1–2, s. 14–25. �234 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Sudanie, został rozwiązany poprzez porozumienia pokojowe podpisane w 2006 roku. Można powiedzieć, że wydatki wojskowe, co jest związane z przemysłem naftowym i pośrednictwem firm należących do instytucji wojskowych, spowodowały zniszczenie sektora eksportowego poprzez wyłączenie go z tworzenia kapitału w przemyśle cywilnym. W 1999 roku przykładowo eksport ropy stanowił 15% całości eksportu Sudanu. Po dziesięciu latach udział ten wzrósł do 93%, przy czym eksport ropy utrudnia eksport innych produktów, ponieważ rząd skierował dochody z ropy bezpośrednio w kierunku zamówień wojskowych i importu sprzętu wojskowego, a nie w kierunku poprawy sektora eksportu innych produktów. Rząd żył z pieniędzy ze sprzedaży ropy naftowej, a nie opierał się na branżach produkcyjnych, takich jak przemysł spożywczy i lekki. Badania wykazały, że z każdego dolara otrzymanego przez rząd od dochodów z ropy naftowej wydano 0,21 dolara na zbrojenia. Polityka ta doprowadziła do spadku eksportu dóbr innych niż ropa. Nie było znaczącej zmiany tej tendencji w okresie pomiędzy 1997 i 2009 rokiem. Zostało to osiągnięte dzięki stabilności krótkoterminowej eksportu towarów innych niż ropa naftowa w 2004 roku przez sprzedaż usług dla sieci bezprzewodowych za granicę, ale średnia wartość eksportu była w przedziale 600 milionów dolarów. 2.2. Utrata kapitału ludzkiego Według Raportu o Rozwoju Świata, ogłoszonego przez Bank Światowy w 2011 roku, ludzie żyjący w państwie dotkniętym konfliktami zbrojnymi są zazwyczaj bardziej narażeni na ubóstwo i pozbawienie edukacji szkolnej czy podstawowej opieki. Takie zagrożenia mają wpływ w dłuższej perspektywie na możliwości zarobkowania w codziennym życiu, co z kolei daje określony efekt w zakresie rozwoju gospodarczego. Wcześniejsze badania wykazały, że jeden z rodzajów pośrednich kosztów woj- �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 235 ny, to taki, który odzwierciedla się w zmniejszonej wydajności pracy w wyniku odpływu kapitału i zniszczenia sił wytwórczych człowieka. Tabela 4 pokazuje liczbę uchodźców wewnętrznych i ludności dotkniętej wojną, a także pokazuje, że w 2009 roku konflikt w Darfurze miał niekorzystny wpływ na 1,5 mln ludzi w Darfurze Północnym, 1,9 mln w Darfurze Południowym i 1,2 mln w Darfurze Zachodnim. Wojna spowodowała przemieszczenie 0,5 mln mieszkańców Darfuru Północnego, 1,4 mln mieszkańców Darfuru Południowego i 1,2 mln mieszkańców Darfuru Zachodniego. Na bezpośredni koszt konfliktu zbrojnego w Darfurze składa się też utrata zysków życia codziennego wysiedlonych23. Tabela 4. Liczba osób wewnętrznie przesiedlonych i ludności dotkniętej konfliktem w Darfurze (od 2005 do 2009 r). Darfur Północny Rok Darfur Południowy Darfur Zachodni Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba dotkniętych uchodźców dotkniętych uchodźców dotkniętych uchodźców 2005 725736 393750 824346 603719 854388 662000 2006 1307025 475257 1413099 722922 1276087 776348 2007 1355594 461399 1546173 862385 1263956 779226 2008 1516680 508499 1913518 1410704 1293394 766363 2009 1518064 508499 1913518 1410704 1283124 746912 Źródło: Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA). Jak widać wojna w Darfurze, podobnie jak wszelkie inne działania wojenne, zmusiła dużą liczbę ludności do zmiany miejsca zamieszkania, co skutkowało zagrożeniem ubóstwem, utrudnieniem dostępu do edukacji czy utratą źródła zarobkownaia. D. G u h a - S a p i r, Darfur: Counting the Deaths, Mortality Estimates from Multiple Survey Data, Cred 2005, s. 10–35. 23 �236 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 2.3. Uszkodzenia infrastruktury Darczyńcy zagraniczni i rząd Sudanu uruchomiły programy pomocowe w celu wsparcia uchodźców w zakresie edukacji, opieki zdrowotnej, zaopatrzenia w wodę i żywność. Pomoc obejmowała też ochronę i poprawę bezpieczeństwa oraz odbudowę infrastruktury. Udzielone wsparcie miało na celu złagodzenie cierpienia ludności i przywrócenie obszarów dotkniętych konfliktem do normalnego życia. Jak wiadomo, rząd Sudanu ze względów politycznych odmawia czasami organizacjom humanitarnym dostępu do obszarów dotkniętych katastrofą. W ten sposób szacunkowa wartość szkód w infrastrukturze jest znacznie niższa niż w rzeczywistości. Stany Zjednoczone i ich sojusznicy przeprowadzali zbieranie danych na temat tej ludności Darfuru, zaczęli to robić dopiero w 2004 roku, nie ma zatem wiarygodnych danych za lata 2003 i 2004. Zgromadzone dane przedstawiają wartość utraconych dochodów w okresie, w którym rząd był zaangażowany w walki w celu pokonania ruchów rebelianckich. Okres ten cechuje drastyczne naruszanie praw człowieka. 2.4. Pomoc ekonomiczna organizacji zagranicznych dla Darfuru Według danych rządowych w Darfurze działa ponad 150 organizacji zagranicznych, co pociąga za sobą koszty powyżej 500 mln dolarów rocznie (oprócz sił UNAMID, które potrzebują ok. 150 mln dolarów miesięcznie). Organizacje te zatrudniają ponad 50 tys. pracowników, w tym 8 tys. zagranicznych. Z tego tej ogromnej kwoty (500 mln dolarów) pieniędzy zostanie wydane w formie kosztów administracyjnych. Zaznaczyć należy, że ponad 60% osób przesiedlonych oraz uchodźców nie korzysta z tej działalności. Ponadto organizacje te są związane z krajami zachodnimi, czasami reprezentują interesy jednostek, co jest kolejnym dylematem. Tak �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 237 więc nasuwa się pytanie, jakie są perspektywy rozwiązania tego problemu24. Bezpieczeństwo ludności cywilnej w Darfurze, w tym przesiedleńców wewnętrznych i pomoc humanitarna to jest jeden z najważniejszych celów organizacji pozarządowych w Darfurze wobec odnotowanego dramatycznego wzrostu liczby ataków na ludność cywilną i bezprecedensowego wzrostu grabieży dostaw humanitarnych oraz ataków na pracowników organizacji humanitarnych. Rząd Sudanu wspiera bojówki dżandżawidów i, w mniejszym stopniu, zbuntowane frakcje w Darfurze, które są winne ataków na cywilów i utrudniania dostarczania pomocy humanitarnej. Jednak ciężar odpowiedzialności za kryzys humanitarny spoczywa przede wszystkim na Sudanie. Ochrona cywilów pogorszyła się w wyniku intensyfikacji przemocy i szybkiej ekspansji geograficznej konfliktu w Darfurze. Jest zatem potrzeba, aby przywódcy Sudanu i zbuntowane frakcje zobowiązały się do przestrzegania w Darfurze przepisów międzynarodowych w zakresie prawa humanitarnego, w tym umożliwienia organizacjom humanitarnym wykonywania pracy w sposób bezpieczny i nieskrępowany. Użycie w Darfurze sił ONZ i UA oraz sił pokojowych musi być rozpatrywane w świetle głębokich, złożonych przyczyn konfliktu. Jako takie użycie siły do interwencji humanitarnej w Darfurze pozostaje ograniczone. Krótkotrwałe rozwiązanie tego problemu, czyli przymusowa humanitarna interwencja (tj. przeprowadzona bez zgody Sudanu) w Darfurze niesie ze sobą niebezpieczeństwo spowodowania dalszej destabilizacji w Sudanie i regionie. Dlatego wszelkie działania, które są podejmowane w zakresie pomocy humanitarnej w Darfurze, mogą spowodować więcej szkody niż pożytku, o ile nie odbywają się w szeroko akceptowany sposób, który jest zgodny z prawem międzynarodowym. 24 The Darfur conflict and civilian protection, dz. cyt., s. 3. �238 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Wszystkie działania powinny być wykonywane w celu wzmocnienia i wsparcia istniejących sił pokojowych AU i AMIS w Darfurze. W związku z tym, organizacje pozarządowe i inni powinni dążyć do zwiększenia rozmiaru i wzmocnienia cywilnego mandatu ochrony życia. Jednocześnie są naciski ONZ w celu zapewnienia hojnego wsparcia finansowego na potrzebne operacje. Ponadto Sudan powinien być poddany dużej presji, aby umożliwił działanie siłom UA i ONZ w Darfurze, które mogą zapewnić skuteczną ochronę cywilną. Rząd Sudanu otrzymuje wsparcie od rządów krajów arabskich widoczne również w wielu arabskich mediach, co jest postawą niezwykle nieodpowiedzialną i nieetyczną. Rządy arabskie mają prawny i moralny obowiązek zagwarantować, że zbrodnie nie będą popełniane na ludności cywilnej w Darfurze i że rząd Sudanu zrobi wszystko, co możliwe, aby otoczyć cywilów ochroną i zapewnić bezpieczeństwo. Ten brak woli wśród rządów arabskich co do zastosowania odpowiedniego nacisku na Sudan jest symptomatyczny dla ogólnego braku wiedzy lub zrozumienia sytuacji w Darfurze przez świat arabski. Ma tu miejsce odrzucenie lub minimalizowanie wagi zaistniałego humanitarnego kryzysu. Urzędnicy z Sudanu i przedstawiciele niektórych ruchów opozycyjnych w Darfurze wyrazili chęć odnowienia procesu negocjacji i doprowadzenia do pokoju i to wyłącznie w przejrzysty sposób. Ponadto rząd Sudanu odnowił swoje zobowiązanie do rozwiązania konfliktu w Darfurze poprzez proces dialogu zawarty w porozumieniu pokojowym Darfur Peace Agreement (DPA). Następnie Sudan obiecał współpracę z Kairskim Instytutem Studiów Praw Człowieka (Cairo Institute for Human Rights Studies, CIHRS)25 i z innymi organizacjami. 25 Założona w 1993 roku, Kairski Instytut Studiów Praw Człowieka (CIHRS) jest niezależną regionalna organizacja pozarządowa, której celem jest propagowanie poszanowania zasad demokracji i praw człowieka w regionie arabskim. W tym celu CIHRS skupia się na analizie trudności stojące stosowania między- �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 239 W 2003 roku ludobójstwo i zbrodnie popełnione przez rząd Sudanu osiągnęły największą skalę. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej rozpoczęło rejestrację dotacji darczyńców dla Darfuru w roku 2004. Nie ma żadnych dostępnych danych za okres przed tą datą. Jak pokazano w tabeli 5, rząd Sudanu wydał 24,07 mld dolarów na wojnę w Darfurze, w tym 10,08 mld dolarów w formie bezpośrednich kosztów wojskowych, a 7,2 mld wynoszą straty wydajności spowodowane przez wewnętrzne przemieszczenia ludności. W stratach uwzględnić należy też 2,6 mld jako utratę środków do życia, które miały być osiągnięte przez zmarłe ofiary, gdyby nie wybuch wojny. Kolejne 4,1 mld dolarów to uszkodzenia infrastruktury26. Tabela 5. Udział kosztów wojny w Darfurze w PKB ($USD) Rok 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Produkt krajowy brutto (PKB) 14820630 15578510 16564420 18434410 20307410 22002150 22002150 Koszty wojny w Darfurze (% PKB) 03,21 18,70 16,30 19,87 20,32 23,20 23,57 Wydatki wojskowe w Darfurze 0000000 1352710 0951710 1267710 1830710 2382710 2302710 10088260 Całkowity koszt wojny 0476410 2815360 2699330 3662560 4127120 5103800 5186900 24071480 Źródło: Organizacja Narodów Zjednoczonych i jej partnerzy, praca planu wsparcia finansowego dla Sudanu. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej. narodowego prawa praw człowieka, upowszechnianie kultury poszanowania praw człowieka w tym regionie, a zaangażowanie się w dialog między kulturami dotyczące różnych międzynarodowych traktatów dotyczących praw człowieka i deklaracji. Za: Cairo Institute for Human Rights Studies – CIHRS,http://www. cihrs.org/?page_id=48&lang=en, [29.03.2015]. 26 The cost of future conflict in Sudan, The Institute for Security Studies (ISS), 2010, s. 2–22, https://www.frontier-economics.com/documents/2014/03/ frontier-report-the-cost-of-future-conflict-in-sudan.pdf, [29.03.2014]. �240 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Jak można odczytać z tabeli koszty wojny rozpoczęły się na poziomie 3% PKB i osiągnęły 24% w 2009 roku, co jest ogromnie niekorzystne dla gospodarki Sudanu, gdyż traci ona co najmniej jedną czwartą wartości towarów z powodu wyniszczającej wojny. 3. Synteza wyników badań empirycznych oraz teoretycznego nurtu rozważań Badania przeprowadzone przeze mnie miały na celu zbadanie warunków gospodarczych i skutków z nich wynikających. Obserwacji poddano też podział na grupy, relacje pomiędzy nimi, jak też obecne w Darfurze wzorce życia. Założono, że czynniki ekonomiczne odgrywają istotną rolę w zmianach w sferze społecznej, kulturalnej i w procesie tworzenia tych społeczności, ale czasami też warunki ekonomiczne kształtują się w wyniku zmian w zakresie warunków społecznych. Tak więc zróżnicowane czynniki mogą być po stronie przyczyn i skutków. Oznacza to, że związek między wzrostem ekonomicznym i procesami społecznymi jest w znacznym stopniu skomplikowany i jest to zależność nieliniowa, która jest efektem występowania różnych zmiennych, takich jak: polityka, poziom rozwoju instytucjonalnego i inne warunki środowiska. Głównym celem badania było przeprowadzenie oceny uwarunkowań ekonomicznych oraz analiza społecznych i politycznych aspektów konfliktu w Darfurze. Przedmiotem badania były główne wskaźniki odnoszące się do gospodarstw domowych na poziomie wspólnoty w regionie. Metodologia badań W niniejszej pracy wykorzystane zostały przede wszystkim opisowe metody oparte na analitycznym zestawieniu faktów i informacji. Zgromadzone dane zostały przeanalizowane i zin- �3. Synteza wyników badań empirycznych... 241 terpretowane, aby osiągnąć akceptowalne uogólnienia. Metody opisowo-analityczne polegają na dokładnym opisie cech i zdarzeń, będących przedmiotem badań, w ujęciu statystycznym, dynamicznym lub geograficznym. W tej grupie metod wyróżnia się metodę opisową zwykłą i metodę opisowo-porównawczą. Polegają one na wyodrębnieniu określonego zjawiska z dotychczas znanej całości, jego opisaniu, analizie porównawczej z podobnymi zjawiskami, wyróżnieniu czynników wspólnych i różnicujących. Metody te najczęściej charakteryzują cechy i zdarzenia w sposób ilościowy i jakościowy. Słowny opis przeplata się z informacjami liczbowymi. Metody te mają za zadanie wierne przedstawienie rzeczywistego obrazu przedmiotu badań. Opisowe porównanie cech i zdarzeń dotyczących przedmiotu badań w tym samym czasie jest przedmiotem metody statystyczno-porównawczej. Opis z punktu widzenia czasu ma za zadanie porównanie cech i zdarzeń podlegających zmianom w czasie. Ta metoda obejmuje wiele form, a mianowicie: badanie danej sytuacji, analizę funkcji i działania, opis kontynuowany przez długi okres (badań dla niektórych etapów wzrostu lub rozwoju), co oznacza, że podejście to zależy od zestawienia faktów i informacji, a następnie porównania, analizowania i interpretowania. Jest to znana procedura metody opisowo-analitycznej, w której opisuje się środowisko poprzez wyciągniętą z niego próbkę. Moje badania są unikalne w tym sensie, że zebrane dane z wybranych wiosek są reprezentacyjne dla całej ludności wiejskiej w południowo-zachodnim Darfurze. Organizacja, która gromadziła dane, miała zadanie zebrać materiał z wiosek w danym regionie. Dlatego w przeciwieństwie do wielu innych mikroanaliz, analizuję kwestie dotyczące zebranych danych i reprezentatywności ich w kluczowej analizie wniosków. Zebranie danych i ich reprezentatywność są kluczową i unikalną cechą badania. Pobieranie próbek przeprowadzono na dwóch poziomach. �242 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 1. Na poziomie koordynacji między lokalnymi wspólnotami: Wybranych Grup Dyskusyjnych (Focus Group Discussion) miało miejsce zgromadzenie danych w Biurze Koordynacyjnym Obszarów Wiejskich w Al-Fashir (El-Fasher Rural Network Office) z udziałem komitetu koordynacyjnego, gdzie zostały omówione kwestie związane z sytuacją gospodarczą, problematyką środków utrzymania i skutków konfliktu dla każdej z wiosek. Podjęto też problem konkurencji przy wykorzystywaniu zasobów naturalnych. Oprócz tego uzyskano również informacje dotyczące społecznych i politycznych aspektów związanych z konfliktem między różnymi grupami etnicznymi i plemionami. Wyjaśniono również, jak konflikt wpłynął na wydajność gospodarowania i zdobywanie środków do życia i inne zakłócenia. 2. Na poziomie społeczności pojedynczej wsi: Dane terenowe zebrano w trzech wioskach w północnym Darfurze należących do sieci Al-Fashir: Magzoob, Shabab i Shagra. Odsetki próbek były w zakresie od 10 do 20%, co daje w sumie 118 gospodarstw. Tabela 6 przedstawia frekwencję według wsi, w których zostało dokonanie badania. Tabela 6. Frekwencja według wsi, w których zostało dokonane badanie Nazwa Magzoob Shbab.tkelat Shbab.gry Shbab.gmees Shbab Shagra.B Shagra.G Shagra.A Suma Liczebność zbadana 40 16 6 6 13 5 4 28 118 Liczebność oczekiwana 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 Różnica 25.2 1.2 –8.8 –8.8 –1.8 –9.8 –10.8 13.2 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. �3. Synteza wyników badań empirycznych... 243 Kwestionariusz, którego użyto podczas badań, obejmował kwestie związane z osobistymi cechami, gospodarstwami domowymi, gospodarstwami rolnymi i dochodami z własności gruntów, prawem własności bydła, skutkami konfliktów dla tradycji, rynkami pracy i sytuacją społeczną. Oprócz relacji małżeńskich i stosunków międzyplemiennych, kwestionariusz zawierał również zagadnienia roli organizacji pozarządowych w budowaniu pokoju. Dane zostały zorganizowane i zestawiane przy użyciu programu komputerowego, a następnie analizowane przy użyciu pakietu statystycznego (Statistical Package for the Social Science, SPSS)27, co pozwoliło na uzyskanie tabeli częstotliwości i procentów. Głównym celem zbierania danych było dostarczenie rzetelnych informacji w zakresie ogólnych danych demograficznych: wiek, płeć, stan cywilny oraz ekonomicznych: źródło utrzymania (zarobkowanie), posiadanie ziemi, ilość posiadanych zwierząt i ich rodzaje, informacje dotyczące dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i urządzeń wodnych. Stwierdzono w badaniach, że liczba kobiet, które uczestniczyły w badaniu, zbliża się do liczby mężczyzn, co oznacza, że rola kobiet i ich pozycja w społeczeństwie darfurskim oraz ich znaczenie w życiu gospodarczym i społecznym nie różnią się zasadniczo od mężczyzn. Te wyniki potwierdzają przekonanie, że społeczeństwo darfurskie daje kobietom większą rolę w sferze publicznej w stosunku do roli, jaką posiadają kobiety w innych regionach Sudanu28. W tabeli 7 27 SPSS (Statistical Package for the Social Sciences), oprogramowanie do statystycznej analizy danych. Poza badaniami naukowymi jest często wykorzystywane w badaniach rynku i opinii, badaniach epidemiologicznych. Za: B. K o s s a k o w s k a, S. B e d y ń s k a, Wprowadzanie danych i podstawy pracy z programem IBM SPSS Statistics, Warszawa 2007. 28 A. M o h a m e d, From instigating violence to building peace: the changing role of women in Darfur Region of Western Sudan, „African Journal on Conflict Resolution”, 4(2004), nr 1, s. 11–26. �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 244 zestawiono wyniki badania, które pokazuje, jak kształtuje się udział kobiet na tle udziału mężczyzn. Tabela 7. Odsetek kobiet biorących udział w badaniu ukazany na tle udziału mężczyzn Płeć Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Mężczyźni 66 58.5 7.5 Kobiety 51 58.5 –7.5 Suma 117 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Istnieje wiele przykładów na dużą rolę darfurskich kobiet we wszystkich sferach życia ekonomicznego i społecznego, również w rolnictwie i poprzez poświęcenie swojego życia do różnych prac domowych. Wykonywanie przez nie ciężkiej pracy dowodzi, że nie ma różnicy w zdolnościach umysłowych oraz kondycji psychicznej i fizycznej pomiędzy kobietami i mężczyznami. Jednak w przeszłości kobiety nie były dopuszczone do edukacji, co było wynikiem ówczesnej mentalności tamtejszych ludzi, czy w ogóle ludzi Wschodu, ich pojmowania roli kobiety, skoncentrowanej tylko na rodzeniu i wychowywaniu dzieci oraz na pracy w domu. Jednak obecnie, jak ukazują badania, ten wzór uległ zmianie, również w zakresie dostępu do edukacji. Badania wykazały, że pośród 94 osób, które zostały zbadane, liczba dziewcząt, które pobierają naukę w szkole, nie jest mniejsza od liczby chłopców (tabela 8) Tabela 8. Kto chodzi do szkoły? Płeć Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Chłopcy 13 31.3 –18.3 Dziewczyny 5 31.3 –26.3 �3. Synteza wyników badań empirycznych... Obie płcie 76 Suma 94 31.3 245 44.7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Jest jeszcze inny przykład statusu kobiet w życiu społecznym w Darfurze. Odgrywają one ważną rolę w tutejszym rzemiośle w dziedzinie rękodzieła domowego. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku konkurencja darfurskich kobiet z mężczyznami miała miejsce również w dziedzinie handlu takimi towarami, jak odzież, meble i naczynia. Jak można zauważyć, wszelkie zmiany społeczne, zwłaszcza te zachodzące pod wpływem wojny domowej, w większym stopniu niż mężczyzn dotykają kobiet, powodując ich cierpienie, mimo że nie są zawsze bezpośrednio zaangażowane w walkę. Ponoszą jednak ofiary: giną lub zostają ranni ich krewni i bliscy oraz one same, a przede wszystkim są narażone na gwałty, porwania, ogólnie napaści na tle seksualnym. Doznają rozpadu rodziny, przymusowych przemieszczeń i utraty własności. Kobiety cierpią też z powodu lęku i zaburzeń psychicznych oraz poczucia beznadziejności. Żyją na uchodźstwie w warunkach uniemożliwiających zaspokojenie często podstawowych potrzeb. Niedogodność życia kobiet jest w tej sytuacji cięższa z uwagi na fakt, iż to one ponoszą odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i osobami starszymi. Kobiety zatem podczas wojny stają się często łatwym celem oddziałów przeciwnej strony. Wyniki badań opublikowanych przez UNICEF pokazują, jak duża jest liczba kobiet zamordowanych w wyjątkowo brutalny sposób, zabitych lub zgwałconych. Miało to miejsce między innymi także wśród muzułmanów w Bośni i Kosowie. Kobiety chociaż mniej wpływowe i aktywne politycznie, czy zaangażowane osobiście w wojnę, bywają celem wielu działań przeciwko nim. Kobiety cierpią też z powodu niedoboru dostaw żywności, zanie- �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 246 czyszczonych źródeł wody i zagrożenia chorobami. Narażenie na przemoc i ataki brutalności mogą zostawić traumę na całe ich życie. Poniższe wyniki badań pokazują, jaki jest wpływ konfliktu w Darfurze na sytuację kobiet. Rodzina w Darfurze jest wartością bardzo istotną, podstawą społeczeństwa, które ceni relacje rodzinne i kontrolę społeczną, jaką zapewnia. Jest szczególnie ważne dla ludności Darfuru ze względów także religijnych, społecznych i ekonomicznych. Przeprowadzone badania pokazują, że odsetek małżeństw szacuje się na 81% wśród tych, którzy byli ankietowani, podczas gdy wskaźnik rozwodów jest bardzo niski, nie przekracza 5%. Pokazuje to znaczenie statusu rodziny w społeczeństwie Darfuru (tabela 9). Tabela 9. Stan cywilny Stan Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Wolny 13 29.5 –16.5 Mężatka/ żonaty Rozwiedziona/ Rozwiedziony Wdowa/ wdowiec Suma 95 29.5 65.5 6 29.5 –23.5 4 29.5 –25.5 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Kluczowym zasobem naturalnym w Darfurze jest przede wszystkim uprawa roślin, między innymi takich jak proso będące podstawą tutejszego wyżywienia oraz hodowla zwierząt, np. krów, owiec, kóz i wielbłądów. Główną formą prawa do ziemi w Darfurze jest prawo zwyczajowe, oznacza to prawo użytkowania ziemi na działkach wyznaczonych przez danego naczelnika (szejka) wsi, a nie prawo własności prywatnej w dosłownym tego słowa znaczeniu �3. Synteza wyników badań empirycznych... 247 (tj. możliwość kupowania i sprzedawania tej ziemi, czy zastawiania jej w banku pod pożyczki). Jeżeli gospodarstwo domowe przestaje użytkować jakiś kawałek ziemi, to przywódca społeczności może przydzielić tę ziemię jakiejś innej rodzinie, która będzie jej używała i jest jej dużo bardziej potrzebna. Podobnie dzieje się w przypadku nowych przybyszów w wiosce. Im również może być przekazana działka, jeśli wykazują swoją gotowość do działań na rzecz wioski. Innym ważnym elementem zwyczajowym własności ziemi w Darfurze jest to, że po zbiorach jest ona dostępna dla wypasu zwierząt. To prawo zwyczajowe dotyczy również koczowniczych grup pasterskich, którym pozwala się wypasać zwierzęta po uprzednim powiadomieniu dotychczasowego użytkownika i naczelnika wsi w zamian za mleko lub mięso. Z kolei osiadłe grupy rolników hodujące bydło czasami oddają zwierzęta pod opiekę nomadom. Ten podstawowy model nie tyle własności co zwyczajowego użytkowania ziemi ulegał szybkim modyfikacjom. W czasie gdy Darfur był zdominowany przez niezależny Sułtanat Fur, system zwany hakura dawał możliwość udzielania praw do ziemi nauczającym islamu nauczycielom religijnym (fakih) lub innym ważnym osobom. Istniał też system administracyjny hakura, w którym sułtan przydzielał ziemie przywódcom niektórych plemion. Prawo hakura było powszechnie określone jako dar dla największych plemion Darfuru, posiadających formalne prawo własności, np. plemion Fur, Masalit, Zaghawa i Rezeigat. Jeżeli większość wioski będzie zdominowana przez Masalit, to plemię to będzie przewodzić wiosce. Przybysze z innych plemion byli także mile widziani, jeżeli przyczyniali się do dobrobytu społeczeństwa i ostatecznie mogli w praktyce posiadać daną ziemię. Opisane tu zasady użytkowania ziemi w dalszym ciągu są powszechnie stosowane. Te złożone normy użytkowania i posiadania ziemi zostały zatwierdzone przez rząd w Sudanie w 1970 roku, który stwierdził, iż grunty nie będą rejestrowane jako własność państwowa. Powtarzające �248 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... się susze spowodowały ogólny niedorozwój, połączony z manipulacjami politycznymi dokonywanymi przez grupy w Czadzie i innych sąsiednich krajach, co przyczyniło się do trudnej sytuacji w Darfurze w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Ludy rolnicze, takie jak Fur i Masalit stoczyły kilka gwałtownych wojen z plemionami koczowniczymi. Użytki rolne zostały ograniczone, tym samym pozostawiając koczowników samym sobie wraz z ich zwierzętami. Rolnictwo jest głównym źródłem utrzymania i zarobkowania oraz dochodów w Darfurze. Zgodnie z wynikami badań, w rolnictwie pracuje około 83% ludności spośród biorących udział w badaniu (tabela 10). Tabela 10. Główne źródła dochodu Liczebność Liczebność zbadana oczekiwana Uprawa ziemi 96 19.3 Różnica 76.7 Hodowla 5 19.3 –14.3 Zatrudnienie w przemyśle 6 19.3 –13.3 Inne 1 19.3 –18.3 Uprawa ziemi/hodowla 5 19.3 –14.3 Uprawa ziemi/zatrudnienie w przemyśle 3 19.3 –16.3 Razem 116 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Wyniki pokazały również, że około 87% zajmujących się rolnictwem posiada własne grunty rolne, a tylko 13% po prostu pracuje na tej ziemi, co wskazuje na znaczenie posiadania ziemi w społecznościach grup etnicznych w Darfurze. Kwestia własności i utrzymania gruntów rolnych jest jednym z głównych powodów, które doprowadziły do wybuchu konfliktu w tym regionie (tabela 11). �3. Synteza wyników badań empirycznych... 249 Tabela 11. Prawo własności do uprawianej ziemi Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica 103 59.0 44.0 Brak prawa własności 15 59.0 –44.0 Suma 118 Posiada prawo własności Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Badania miały też na celu obserwację warunków tradycyjnych systemów gospodarczych na konflikt w zakresie stosunków międzygrupowych (tabela 12). Tabela nr 12. Wpływ tradycji na konflikt Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Zauważalny wpływ 54 49.5 4.5 Brak wpływu 45 49.5 –4.5 Suma 99 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Mimo że czynniki ekonomiczne odgrywają istotną rolę w zmianach społecznych i sferze kulturowej, to czasem również warunki społeczne zakłócają warunki gospodarcze tak, że mogą być trudności ze zidentyfikowaniem i rozdzieleniem czynników i skutków. Różnorodność społeczności w Darfurze pod względem przynależności do grupy etnicznej i plemienia oraz życia w różnych środowiskach geograficznych, spowodowała zróżnicowanie popytu i konsumpcji, co z kolei powoduje różnorodność w działalności gospodarczej. Doprowadziło to do wzrostu zapotrzebowania na pracowników, gdyż trzeba było zwiększyć produkcję, aby sprostać �250 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... rosnącym i zróżnicowanym potrzebom społeczeństwa w wielu dziedzinach. Zapotrzebowanie na produkcję dotyczyło takich dziedzin jak: rolnictwo, wypas i tradycyjne rzemiosło. Wzrosło też zapotrzebowanie na skorzystanie z bogactwa terenów zadrzewionych, gdyż pojawiło się wiele rynków na drzewo i węgiel drzewny oraz szlaków handlowych zarówno wewnętrznych (krajowych), jak i zewnętrznych (zagranicznych, zwłaszcza do pobliskiego Czadu). Zaczęli przybywać do Darfuru przedsiębiorcy znad Sudanu Nilowego. Wielu z nich osiadło tu na stałe i stali się częścią społeczności darfurskiej, a inni wrócili po krótszym lub dłuższym okresie. Jeszcze inni podróżują stale w obie strony w celu sprowadzania towarów do i z Darfuru. 4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę i źródła utrzymania według badań własnych Przed konfliktem gospodarka w Darfurze była oparta na trzech filarach: handlu zbożem (głównie proso i sorgo), uprawie i ogrodnictwie (pomidory, cebula, bakłażany, okra) oraz handlu zwierzętami (kozy, owce, krowy, wielbłądy). Wcześniej dochody Darfuru pochodziły także z wymiany zagranicznej. Sprzedaż mięsa i skór zwierząt dawał Sudanowi 20% krajowych dewiz przed odkryciem ropy, a ponad 20% zwierząt pochodziło tylko z Darfuru z hodowli pasterskich. Od momentu konfliktu handel zagraniczny produktami zwierzęcymi upadł prawie całkowicie, przenosząc się w całości na rynki lokalne. Produkcja zbóż również upadła, a obecny rynek jest podtrzymywany tylko przez handel produktami pochodzącymi z pomocy żywnościowej z zagranicy. Wcześniejszy handel regionalny oparty był na uzupełnianiu się i wymianie źródeł utrzymania rolników i pasterzy. Od 1970 roku zarówno pasterze, jak i rolnicy w obliczu długoletniej suszy stworzyli system współpracy pomiędzy sobą. Badania wykazały, że 92% spośród ankietowanych twierdzi, �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 251 że konflikt ma negatywny wpływ na ich dochody i możliwość utrzymania się, co jest przedstawione w tabeli 13. Tabela 13. Wpływ konfliktu na dochody rolników Zauważalny wpływ Brak wpływu Suma Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica 109 59.0 50.0 9 59.0 –50.0 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Region znalazł się pod ogromną presją. Niektóre grupy pasterskie zareagowały dywersyfikacją swych działań gospodarczych, podejmując się niektórych upraw. Niektóre grupy plemienne miały dostęp do bardzo żyznych ziem uprawnych, inne zaś, zwłaszcza te, które miały swoje pastwiska daleko na północy, zostały ich w sytuacji posuchy pozbawione i zmuszone do migracji na południe w poszukiwaniu gruntów uprawnych. Pomimo wcześniejszych konfliktów pomiędzy grupami Zaghawa i północnymi Rezeigat sytuacja ekologiczna doprowadziła do tego, że obie grupy przeniosły się na południe. W tym samym czasie hodowlę rozszerzono poprzez tradycyjny wypas w centralnym pasie Darfuru. W wyniku tego Arabowie zostali ograniczeni z obu stron. Po pierwsze stracili pastwiska na północy, a po drugie poprzez zwiększenie areałów upraw w środkowym rejonie ograniczono ich dostęp do pastwisk od strony południa. Do tych zmian należy dodać również brak działań ze strony władz centralnych celem dywersyfikacji działań wobec Arabów. Proces ten przebiegał w nieco odmienny sposób na południu i na zachodzie Darfuru, ale jego istota była taka sama – wzajemna presja środowiskowa, zaogniający się problem praw własności do ziemi, a właściwie �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 252 jej użytkowania, co zaczęło prowadzić do konkurencji między różnymi systemami gospodarowania, między rolnikami a hodowcami przede wszystkim wielbłądów. Miało to negatywny wpływ na rozwój gospodarczy i potęgowało dalszy konflikt w regionie. W tej sytuacji im więcej zmarginalizowanych grup pozostawało bez dostępu do gruntów uprawnych i pastwisk oraz edukacji, tym bardziej warunki sprzyjały powstawaniu napięć i grup rebelianckich, z drugiej strony zaś motywacji do zwalczania partyzantów, a ostatecznie do wojny domowej i porażek dotychczasowych rozmów pokojowych (tabela 14). Tabela 14. Wpływ konfliktu na poszczególne dziedziny gospodarki Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Rolnictwo 26 6.9 19.1 Pasterstwo 5 6.9 –1.9 Pozostałe dziedziny 3 6.9 –3.9 Handel 15 6.9 8.1 Pozostałe 3 6.9 –3.9 Rolnictwo – pasterstwo – handel 8 6.9 1.1 Rolnictwo – handel 3 6.9 –3.9 Wszystko 23 6.9 16.1 Pracownicy rolni 2 6.9 –4.9 Rolnictwo – pasterstwo 3 6.9 –3.9 Pracownicy rolni i pastwisk 3 6.9 –3.9 Pracownicy handlu 1 6.9 –5.9 Pozostali pracownicy pastwisk 1 6.9 –5.9 Pracownicy rolni i handlu 5 6.9 –1.9 Pastwiska i handel 2 6.9 –4.9 Dziedziny gospodarki Suma 103 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 253 W trakcie wojny domowej w Darfurze nastąpiła utrata oraz upadek lokalnych rynków dla kupujących i sprzedających zwierzęta i zboża. Pierwotne rynki wiejskie stanowiły podstawę handlu w Darfurze, zwłaszcza wymiana produkcji rolniczej i pasterskiej, a zakupione towary pośrednicy wprowadzali na szerszy rynek. Tak szerokie załamanie rolnictwa i lokalnych rynków zbóż, na których obecnie opiera się handel ziarnem, zmusiło do masowego przemieszczania się grupo różnych źródłach utrzymania (tabela 15). Tabela 15. Wpływ konfliktu na handel Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Zauważalny wpływ 113 58.0 55.0 Brak wpływu 3 58.0 –55.0 Suma 116 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. W czasie wojny nastąpiło zamknięcie głównych transsaharyjskich szlaków handlowych do Libii i Egiptu dla eksportu i importu zwierząt, żywności i surowców spożywczych. Widoczny był wzrost cen na rynku podstawowym z powodu narastającej niepewności i ograniczonego transportu. Wyjątek stanowiły produkty zbożowe i mięsne, które produkowano na miejscu, ale pozostałe towary znacznie podrożały. Wcześniej, przed wybuchem konfliktu zbrojnego, Darfur posiadał tradycję migracji zarobkowej i przepływu pieniądza przez Libię i Egipt oraz inne kraje arabskie, które w wyniku konfliktu zaprzestały wymiany handlowej lub w znacznym stopniu ją ograniczyły. Blokada dróg migracji w wyniku niepewności co do możliwości uprawy ziemi spowodowała ograniczony dostęp do produktów pochodzenia rolniczego w miastach, a tym samym zamknięcie się gospodarstw w kręgu produkcji wyłącznie na własny użytek oraz wzrost zacho- �254 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... rowalności zwierzyny. Migracja zwierząt przy hodowli pasterskiej stanowi podstawowy element utrzymania systemu hodowli i produkcji. Ograniczając tę możliwość, doprowadzono do upadku niemalże całego systemu chowu zwierząt i produkcji pasterskiej. Konflikt w Darfurze, oprócz pogorszenia warunków życia, zniszczenia domów i zwierząt gospodarskich oraz zabójstw i gwałtów niewinnych cywilów, miał również znaczący wpływ na kulturę. Zrozumienie kultury Darfuru jest kluczowym elementem do zrozumienia ludzi i konfliktu. Badania pokazują, że aż 104 na 115 ankietowanych osób zdecydowanie uważa, że konflikt miał duży wpływ na ich kulturę (tabela 16). Tabela 16. Występowanie efektów kultury napływowej Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Widoczny efekt 104 57.5 46.5 Brak efektu 11 57.5 –46.5 Suma 115 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Przedstawiciele i eksperci wspólnoty międzynarodowej opisują zagadnienie kultury napływowej wyłącznie w kontekście zaspokajania potrzeb życiowych wewnętrznych przesiedleńców i uchodźców, pomijając wpływ tej sytuacji na inne grupy zaangażowane w handel. Jednoznacznie przedstawia to brak zrozumienia dla złożoności problemu gospodarki Darfuru. Zrozumienie wspomnianych wyżej powiązań pomiędzy gospodarką, utrzymaniem, zarządzaniem oraz dynamiką konfliktu są kluczowe dla zapewnienia wsparcia i planowanej pomocy humanitarnej. Ważne jest to również w aspekcie obiektywnego informowania społeczności międzynarodowej dla zapewnienia lokalnych procesów pokojowych, planowania odbudowy i dalszego rozwoju (tabela 17). �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 255 Tabela 17. Wpływ organizacji pozarządowych na zaprowadzenie pokoju Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Silny 44 39.3 4.7 Średni 65 39.3 25.7 Brak 9 39.3 –30.3 Suma 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Szacuje się, że 46,5% ludności znajduje się obecnie poniżej granicy ubóstwa oraz przewiduje się, że zjawisko to występuje dwukrotnie częściej na wsi niż w mieście. Ocenia się też, że w Chartumie ubóstwem dotknięte jest tylko ok. 25% populacji, podczas gdy w regionie Darfuru jest to ponad dwie trzecie29. Zdecydowana większość tych, którzy uczestniczyli w badaniu, odpowiedziała, że wojna miała wpływ na funkcjonowanie ubogich rodzin. Spośród 118 aż 115 respondentów odpowiedziało „tak” na to pytanie, co stanowi ok. 97% ogółu badanych (tabela 18). Tabela 18. Wpływ konfliktu na życie ubogich rodzin Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Tak 115 59.0 56.0 Nie 3 59.0 –56.0 Suma Różnica 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. W warunkach konfliktu nawet te rodziny, które mieszkają w stosunkowo bezpiecznych miastach, mogą zdecydować się na przeproNational Household Survey: Badanie przeprowadzone przez GUS Republiki Sudanu, w okresie od maja do czerwca 2009 r., aby ocenić aktualny poziom życia ludności. 29 �256 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wadzkę własnych członków rodziny do innych miejsc, aby uniknąć kontroli aparatu bezpieczeństwa państwa autorytarnego. Dochodzi do tego szczególnie w przypadku, gdy pojawia się podejrzenie przyłączenia się któregoś z członków rodziny do ruchów zbrojnych lub grup, których interesy są przeciwstawne interesom grup rządzących30. W konsekwencji brak bezpieczeństwa może być jednym z elementów konfliktu, który ma wpływ na rodzinne relacje. Podczas badań 112 ze 118 zapytanych odpowiedziało twierdząco (tabela 19). Tabela 19. Wpływ konfliktu na rodzinne relacje Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Tak 112 59.0 53.0 Nie 6 59.0 –53.0 Suma Różnica 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Stopień, w jakim miało miejsce pokojowe współistnienie w przeszłości i mechanizmy, które zostały wykorzystane do ułatwienia współistnienia, różnią się w zależności od miejsca. Ludność wiejska rolnicza i arabska (nomadyczna) miały harmonijnie ułożone kontakty aż do rozpoczęcia konfliktu. Były liczne związki małżeńskie między różnymi grupami etnicznymi i plemionami, a ludzie zapraszali się wzajemnie na uroczystości weselne31. W tabeli 20 pokazano liczebność związków małżeńskich międzyplemiennych i międzyetnicznych. 30 A. B r a n c h, Gulu Town in war... and peace? Displacement, humanitarianism and post-war crisis, Crisis States Working Paper 36 (Series 2), London 2008; zob. J. B e a l l, T. G o o d f e l l o w, D. R o d g e r s, Cities, conflict and state fragility, Crisis States Working Paper 85 (Series 2), London 2011. 31 S. J a s p a r s, S. O ’ C a l l a g h a n, Challenging choices: Protection and livelihoods in Darfur, HPG Working Paper, December 2008. �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 257 Tabela 20. Związki małżeńskie międzyplemienne i międzyetniczne Liczebność zbadana 76 Liczebność oczekiwana 51.0 Różnica 25.0 Nie 26 51.0 –25.0 Suma 102 Tak Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011. Według badań, które zostały przeprowadzone przez autora, aż 75% ankietowanych uważa, że konflikt miał wpływ na zmniejszenie się gotowości do zawierania związków małżeńskich pomiędzy osobami pochodzącymi z różnych plemion. Widać zatem, iż konflikt przyniósł skutki w wielu aspektach życia społecznego. 5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego i pokoju w Darfurze Konkurencyjne źródła utrzymania w przypadku braku dobrego zarządzania doprowadziły ostatecznie do niszczycielskiego konfliktu wokół dostępu do zasobów naturalnych. Brak kompleksowej analizy źródeł utrzymania przed przystąpieniem do rozmów pokojowych i pomocy humanitarnej pogłębiają tylko ryzyko konfliktu w Darfurze. Analiza źródeł utrzymania jest niezbędna, aby mieć pewność, że środki te są lokowane we właściwe miejsca, w zależności od potrzeb grup konkurujących o te same zasoby. Chodzi o zapewnienie obiektywnej pomocy humanitarnej, wykazanie odpowiedzialności w planowaniu, w celu doprowadzenia do ożywienia gospodarczego i stymulowania rozwoju. Do tej pory wsparcie faworyzowało pewne grupy, przy jednoczesnym marginalizowaniu innych. Na podstawie intensywnych badań terenowych i konsultacji, powstała teoria wyjaśniająca tło powstawania konfliktu w Darfurze, która określa także sposoby jego rozwiązania. �258 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Arabowie (głównie Abbala, pasterze wielbłądów) znaleźli się w sytuacji społecznej i gospodarczej marginalizacji w wyniku niskiego poziomu praktycznych umiejętności przydatnych we współczesnym świecie i niskiego poziomu ogólnej edukacji oraz ograniczeń w dostępie do służby zdrowia i innych usług publicznych. Konkurencja pomiędzy rolnikami i pasterzami zwiększyła się w ciągu ostatnich trzydziestu lat i wzmocniła presję na plemienne mechanizmy integracyjne i pojednawcze, które mogą być utrwalane w obliczu ingerencji rządu. Arabowie byli bardzo podatni na manipulacje rządowe w zamian za obietnice darowizn ziemskich lub innych wynagrodzeń. Ich wyłączenie z szerszego procesu pokojowego zwiększało poczucie marginalizacji i braku wsparcia32. Nieświadoma społeczność międzynarodowa wyklucza tę grupę z procesu pokojowego, co zagraża dalszym działaniom pomocowym i samo w sobie ma ogromny wpływ na bezpieczeństwo. W chwili, gdy sytuacja ta została zauważona i uznana przez obserwatorów międzynarodowych na ziemiach Darfuru, okazuje się, że grupy te są coraz trudniejsze do opanowania i zaspokojenia ich potrzeb w celu wyrównania poziomu ich rozwoju. W lipcu 2007 roku ponad 180 lokalnych i międzynarodowych podmiotów zebrało się w celu opracowania wspólnego porozumienia i wznowienia działań pokojowych oraz poprawy życia codziennego i gospodarki w Darfurze. Na podstawie tego opracowano bardziej strategiczne podejście do wspólnej pracy. Działania te zostały wsparte przez mały zespół z Uniwersytetu z Tufts, który został zaangażowany w analizę podstawowych potrzeb miejscowych populacji począwszy od 2004 roku. Wyniki ich pracy były spójne dla poszczególnych regionów i odzwierciedlały wcześniejH. Yo u n g, A. O s m a n, R. D a l e, Strategies for economic recovery and peace in Darfur; Why a wider livelihoods approach is imperative and inclusion of the Abbala (camel herding) Arabs is a priority, Feinstein International Center, lipiec 2007 r. 32 �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 259 szą analizę źródeł dokonaną przez Tufts i pozostałych analityków. Opracowano listę następujących rekomendacji33. 1. Postuluje się eliminowanie braku spójności przepływu informacji o procesach politycznych i wspieranie pomocy humanitarnej i rozwoju. Proponuje się wspieranie kompleksowego zarządzania zasobami naturalnymi, aby zapewnić bardziej strategiczne i spójne podejście do źródeł utrzymania. Analiza ta prowadzić ma do szerszego zakresu wsparcia dla konkretnego działania ukierunkowanego na wzmocnienie aktywów gospodarstw domowych, a także dla wsparcia dalszych procesów politycznych i instytucji. W ramach powyższej analizy wpływu konfliktu na rynek, handel i lokalną gospodarkę, łatwej będzie zrozumieć, gdzie jest źródło problemu, porażek i sukcesów oraz opracować strategię promowania równego dostępu do rynków i poprawy warunków dla kupujących i sprzedających. 2. Podkreśla się konieczność precyzyjnego określenia powodów wykluczenia i marginalizowania poszczególnych grup oraz określenia priorytetów udzielania pomocy humanitarnej dla zaspokojenia potrzeb plemion arabskich. Potrzeby te różnią się od potrzeb przesiedleńców, a muszą być rozpatrywane w kontekście długoterminowych procesów integracyjnych. Skrupulatna ocena będzie zobowiązywała do zapewnienia każdej akcji humanitarnej bezstronności i nie przyczyniania się do lokalnych konfliktów. Konieczna będzie także identyfikacja zaangażowanych stron w rządzie Sudanu i partnerstwo w procesie polityki zagadnień partnerskich w Darfurze, w celu wprowadzenia pozytywnych zmian politycznych. Powinno to obejmować uczestnictwo społeczności lokalnej w odrębnych akcjach humanitarnych, co opisano powyżej. Zmiany w polityce partnerskiej w danym regionie powinny zostać sporządzone na podstawie doświadczeń Unii Afrykańskiej. W ramach trwających procesów pokojowych powinno się także propagować 33 Tamże, s. 4. �260 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wspólne zrozumienie omawianych działań i presji wywieranych na grupy arabskie, zaniechania marginalizacji społecznej i gospodarczej w oparciu o ich obecną sytuację. Cel ten powinien być osiągnięty poprzez proces uczestnictwa w propagowaniu dialogu i identyfikacji potrzeb i źródeł dochodu. 3. Należy zapewnić także płynność akcji humanitarnych, bliskość między konkurencyjnymi źródłami dochodu i utrzymanie jawności procesów humanitarnych, czyli bezstronność, neutralność i niezależność. Wzmocnienie strategicznej koordynacji przywództwa i koordynacja źródeł utrzymania musi być ustabilizowana w ramach obecnych struktur ONZ, np. przez rozszerzenie prac istniejących grup roboczych, obejmowanie szerszego zakresu źródeł utrzymania, podejmowanie inicjatyw sektorowych poprzez promowanie konkretnych grup tematycznych. Choć ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAO)34 odgrywa wiodącą rolę w koordynacji, musi zostać rozszerzone o inne agencje, jak Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej. Konieczne jest ponadto, zdaniem międzynarodowych obserwatorów, promowanie zrównoważonych metod gospodarowania zasobami. Zrównoważone zarządzanie musi być ściśle zintegrowane z programem źródeł utrzymania, a zwiększenie wsparcia humanitarnego ukierunkowane na ochronę i utrzymanie zasobów naturalnych. To wymaga wzrostu świadomości, oceny skutków i odpowiedniego działania w celu zgłaszania negatywnych skutków35. 34 Organizacja wyspecjalizowana ONZ utworzona z inicjatywy 44 państw koalicji antyhitlerowskiej uczestniczących w konferencji poświęconej problemom rolnictwa i wyżywienia, która odbyła się w maju 1943 roku w Hot Springs. Konferencja powołała do życia komisję, której celem było opracowanie projektu umowy założycielskiej FAO. Siedzibą FAO jest Rzym. Za: A short history of FAO, http://www.fao.org/about/en/, [28.03.2015]. 35 H. Yo u n g, A. O s m a n, R. D a l e, Strategies for economic recovery and peace in Darfur, dz. cyt., s. 5. �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 261 4. Podkreśla się także, że należy mieć na uwadze uprzywilejowane budowanie wpływów lokalnych podmiotów, w tym międzynarodowe organizacje pozarządowe, komitety programowe i krajowe dla pracowników. Trzeba promować rozwój potencjału lokalnego, instytucji oraz zasobów ludzkich, które muszą być priorytetem, biorąc pod uwagę nieprzewidywalne przyszłe zapotrzebowanie lokalnej ludności. Wśród metod pracy muszą być promowane dialog i silniejsze partnerstwo między sąsiadującymi grupami. Tworzenie organizacji społecznych i komitetów programowych powinno być szeroko zakrojone i nie ograniczone do specyficznych działań projektowych. Kryzys w Darfurze jest wynikiem marginalizacji peryferyjnej z punktu widzenia Chartumu prowincji pod względem politycznym i ekonomicznym w wielu obszarach i sektorach. Dialog ukierunkowany na przyjęcie pokojowych rozwiązań nie jest wystarczającym rozwiązaniem, gdyż przyczyny konflitku nie mogą być w ten sposób usunięte. Konieczne są działania o charakterze politycznym mające na celu usunięcie prawdziwych korzeni konfliktu. Rozwiązanie pokojowe z realną szansą powodzenia wymaga: – przyjęcia i przestrzegania zasady demokratycznej transformacji na poziomie krajowym i regionalnym, z poszanowaniem praw człowieka, gwarantowanymi przez konstytucję obejmującą prawa i wolności obywatelskie, delegowanie uprawnień, niezależne sądownictwo, zakaz dyskryminacji ze względu na rasę, religię, płeć, czy kulturę, oraz niewykorzystywanie religii w polityce; – równego udziału na wszystkich szczeblach administracji rządowej, zobowiązania do wprowadzenia zasady decentralizacji i rządu federalnego z podziałem władzy pomiędzy centrum i regiony; – sprawiedliwego podziału bogactwa pomiędzy centrum i regiony w celu osiągnięcia zrównoważonego i trwałego rozwoju; – przyjęcia zasad odnoszących się do własności ziemi w Darfurze w oparciu o prawa różnych pokoleń, biorąc pod uwagę dobro wspólne w tym regionie; �262 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... – szerzenia zasady pojednania i zgodnego, harmonijnego współistnienia między plemionami w Darfurze, mającej na celu ochronę czynnika społecznego. Działania zmierzające do zakończenia wojny w Darfurze muszą zacząć się od położenia kresu aktom prowadzenia wojny. Prawdziwy rozejm, nadzorowany przez afrykańskie siły rozszerzonej Unii i ONZ, dobrze wyposażone i obsługiwane, musi być przestrzegany, konieczne jest natychmiastowe i rozbrojenie milicji Dżandżawid. Należy rozpocząć dialog w celu osiągnięcia sprawiedliwego rozwiązania opartego na zasadach wymienionych powyżej. Nie wydaje się, aby jedyną drogą było odbudowywanie zniszczonych wsi i zapewnienie powrotu do nich ich pierwotnych mieszkańców. Warto też postawić na budowę nowoczesnych miast wiedlug aktualnych standardów. Kryzys w Darfurze wywodzi się także z braku praworządnych elit państwowych, które nie są skupione jedynie na walce o władzę. Tymczasem władza korzystając z bezkarności wdraża ludobójcze kampanie przeciwko obywatelom, pogłębia zróżnicowanie gospodarcze, kontynuuje działania dyskryminujące środowiska, powodujące marginalizację i nierówności. To właśnie było zawsze przyczyną sporów pomiędzy elitarną władzą a tymi ugrupowaniami, które pragną równości w Sudanie. Eksploatacja regionów peryferyjnych Sudanu spowodowała zubożenie tamtejszych populacji, podczas gdy bogactwo i władza zostały skumulowane w rękach wybranych nielicznych w Chartumie. Reżim religijno-fundamentalistyczny, łączący władzę państwową z religią powoduje dyskryminację jednym, a faworyzowanie innych grup,nierówny dostęp do władzy i niesprawiedliwy podział majątku narodowego. Przemoc strukturalna i ekonomiczna stosowana przez władzę, w postaci dyskryminacji i marginalizacji społeczeństw, osiągnęła „punkt krytyczny” i w ten sposób brak równowagi i walka o władzę w Chartumie doprowadziły do krwawego kryzysu. �zakończenie Wiadomo, że wojny nigdy nie kończą się tak szybko, jak się zaczynają, a zwłaszcza wojny domowe, gdzie strony konfliktu i ich interesy nakładają się na siebie i nie są do końca jasno określone. Tak jest i w tym przypadku. Konflikt w Darfurze trwa w dalszym ciągu, choć niektóre wydarzenia, które zaszły, spowodowały zmianę sytuacji politycznej i militarnej w tym regionie. Proces badawczy został zakończony w roku 2015, co sprawia, że tytułem uzupełnienia chronologicznego warto zasygnalizować także niektóre z najbardziej istotnych wydarzeń, które nastąpiły w przedziale czasowym nie objętym analizą, czyli od 2011 roku. Przede wszystkim pod koniec 2011 roku nastąpił upadek reżimu pułkownika Muammara Kaddafiego w Libii, jak wiadomo głównego protektora ruchów rebelianckich w Darfurze, a zwłaszcza Ruchu Sprawiedliwości i Równości, mającego największy wpływ na bieg wydarzeń w tym regionie. Po jego śmierci szef Ruchu Sprawiedliwości i Równości Chalil Ibrahim w dniu 22 grudnia 2011 roku uciekł z Libii. Rząd sudański z pomocą libijskich rebeliantów doprowadził jednak do jego zgładzenia. W ten sposób JEM utracił silnego i charyzmatycznego lidera, co miało znaczący wpływ na morale jego bojowników. Wiązało się to z faktem, że Czad wszedł w dialog z rządem Sudanu, który obiecał nie wspierać buntowników przeciwko rządowi Idrissa Deby w Czadzie. Wcześniej, 11 listopada 2011 roku, przedstawiciele czterech zbrojnych ugrupowań opozycyjnych Ruch Sprawiedliwości i Równości, Ruch Wyzwolenia Sudanu, Ruch Wyzwolenia Sudanu-Frakcja Abdela Waheda, Ruch Ludowego Wyzwolenia Sudanu �264 Zakończenie Północnego w mieście Kauda w Górach Nubijskich) zjednoczyli się w ramach Sojuszu Rewolucyjnego Frontu Sudanu. Dwa z tych ruchów były stroną porozumienia pokojowego podpisanego z rządem sudańskim. Pierwszy z nich to Ruch Ludowy kierowany przez Malika Agara, gubernatora Regionu Nilu Błękitnego, usuniętego przez prezydenta Omara Al-Baszira ze stanowiska po wybuchu walk między jego siłami i armią sudańską, a drugi to Ruch Wyzwolenia Sudanu prowadzony przez Mani Arko Minawi, byłego asystenta prezydenta Sudanu. Nowo powstałe ugrupowanie (Sojusz Rewolucyjnego Frontu Sudanu) wystosowało deklarację, która głosiła, że jego głównym celem jest „obalenie wszelkimi środkami rządzącej ekipy Kongresu Narodowego i restrukturyzacja państwa, zgodnie z nową konstytucją”. Głoszono hasła: Sudan demokratyczny, decentralizacja, liberalizm, zjednoczenie na zasadzie dobrowolności. W styczniu 2012 roku uwaga polityków w Sudanie skupiła się na małżeństwie prezydenta Czadu Idrissa Deby z córką przywódcy milicji dżandżawidów Musy Hilala (będącego na liście Międzynarodowego Trybunału Karnego), wspieranej przez rząd Sudanu podczas wojny w Darfurze. Wiele środowisk w Darfurze uznało to małżeństwo za rodzaj przymierza pomiędzy al-Baszirem i Debim. Niektóre źródła mówią nawet, że prezydent Czadu, który należy do grupy etnicznej Zaghawa (czyli tej samej, do której należał Chalil Ibrahim), ma prawdopodobnie coś wspólnego z jego zabójstwem. Stąd wielu Sudańczyków odbiera to małżeństwo jako „małżeństwo rekompensujące” morderstwo przywódcy Ruchu Sprawiedliwości i Równości, zwłaszcza że powszechnie było wiadome, iż Deby był za usunięciem Khalila z Czadu. Ruch Sprawiedliwości i Równości oskarżył nawet państwa regionalne o zabicie ich lidera. Oficjalni obserwatorzy międzynarodowi odrzucili jednak tę skargę, nie uznając tego małżeństwa za wydarzenie polityczne. Także sam Musa Hilal w jednym z wywiadów prasowych zdecydowanie �Zakończenie 265 odpierał zarzut wiązania małżeństwa jego córki z jakimikolwiek porozumieniami między reżimami w Sudanie i Czadzie. W 2013 roku Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej ogłosiło w swoim raporcie, że liczba wewnętrznie przesiedlonych w Darfurze do maja 2013 roku wyniosła 300 tysięcy osób, natomiast całkowita ich liczba w roku 2013 wyniosła już około pół miliona osób, czyli więcej niż w ciągu poprzedzających dwóch lat. Ogólnie rzecz biorąc w rezultacie konfliktu, który rozpoczął się w 2003 roku, ponad dwa miliony osób mieszka obecnie w obozach dla uchodźców. W lutym 2014 roku w Addis Abebie, pod przewodnictwem byłego prezydenta RPA Thabo Mbeki, rozpoczęły się negocjacje rządu sudańskiego z ugrupowaniami zbrojnymi z Darfuru. Ruch Wyzwolenia Sudanu kierowany przez Mani Arko Minawi i Ruch Sprawiedliwości i Równości na czele z Dżibrilem Ibrahimem zgłosiły jednak sprzeciw, wskazując na „powtarzające się błędy” w odniesieniu do poprzednich dwustronnych porozumień pokojowych, podpisanych przez niektóre ugrupowania Darfuru z rządem w Chartumie, takich jak dokument z Doha. Podkreślili, że rozwiązanie dla kryzysu w Darfurze i w innych regionach powinno powstać na szczeblu krajowym. Natomiast delegacja rządowa pod przewodnictwem Amina Hassana Omara uważała, że dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze stanowić będzie jedynie przedmiot negocjacji. Sesje mediacyjne, po kilku próbach podjętych przez Mbekiego, doprowadziły do uzgodnienia poglądów między obiema stronami. W czerwcu 2014 roku Sudański Front Rewolucyjny kierowany przez Malika Agaar podpisał z liderem Partii Umma Sadiqiem Al-Mahdim Deklarację Paryską, w celu zjednoczenia sił opozycji, zatrzymania wojny i budowania państwa obywatelskiego. Był to pierwszy tego rodzaju dokument pomiędzy dwoma stronami, w którym podkreślono, że wojna domowa w Sudanie to ostatecz- �266 Zakończenie ność. Ogłoszono, że Front Rewolucyjny, który walczy w Darfurze i prowincjach Błękitnego Nilu i Kordofanie Południowym, podpisze rozejm. Obie strony zgodziły się na podjęcie nowych wspólnych działań między wszystkimi siłami politycznymi. Podkreślono także potrzebę zawarcia umowy regionalnej i międzynarodowej. W czerwcu 2015 roku podjęto próbę aresztowania Omara Hasana al-Baszira, na którym ciąży od 2009 roku zarzut zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, podczas jego wizyty w RPA, na szczycie Unii Afrykańskiej w Johannesburgu. Pomimo decyzji Sądu Najwyższego RPA o zakazie opuszczania tego kraju Al-Baszir jednak z niego wyjechał, prawdopodobnie za wiedzą władz RPA. Prowadzone badania pozwalają stwierdzić, że sytuacji w Darfurze nie poprawia ogólnie zły stan gospodarki panujący w całym kraju od czasu secesji Sudanu Południowego. Gospodarka kraju była do tego czasu uzależniona od ropy naftowej, a tracąc główne jej źródła, znalazła się na skraju upadku. Pomimo funkcjonowania w dalszym ciągu ropociągu zgodnie z umową w Chartumie, fakt istnienia ugrupowań zbrojnych w Darfurze i Kordofanie Południowym osłabia państwo. Region Darfuru, żyjący w niepokoju od kilkudziesięciu lat, obecnie stoi przed ryzykiem kolejnej, nowej wojny, która w zasadzie nawet już się rozpoczęła, co potwierdzają niezależni obserwatorzy. Z punktu widzenia niniejszej rozprawy wydarzenia te nie wnoszą jednak już nic nowego do odpowiedzi na zasadnicze pytanie o przyczyny tego konfliktu. Odpowiedź na to pytanie jest zgodna z przyjętymi na wstępie założeniami, że wiodącymi uwarunkowaniami konfliktu w Darfurze są aspekty ekonomiczne w połączeniu z ekologicznymi, a dopiero w dalszej kolejności uwarunkowania polityczne, społeczne i etniczne. Konflikt zbrojny w Darfurze można porównać do trzeciej zasady dynamiki Newtona, która mówi, że akcja wywołuje reakcję. �Zakończenie 267 Kryzys środowiskowy, lata zaniedbań i marginalizacji tej prowincji przez rząd centralny, a z drugiej strony kolejne nieudolne próby podporządkowania sobie Darfuru przez Chartum, odbierane były przez Darfurczyków jako głęboka niesprawiedliwość oraz atak i pogwałcenie ich praw, co w efekcie wywoływało reakcję i obronę autonomii swojego regionu. Regionu mającego w dodatku własne, pamiętane dotąd, tradycje państwowości. Przez ostatnie dziesiątki lat w mieszkańcach tego regionu Sudanu narastało niezadowolenie i nienawiść wobec nilocentrycznej polityki, zarówno wśród miejscowych plemion nomadów arabskich, jak i miejscowych nigryckich rolników. Złość mieszała się z bezradnością i świadomością wyalienowania. Dla Darfurczyków dysponujących ograniczonym dostępem do ziemi i źródeł wody była to sytuacja, która nie tylko utrudniała im życie, ale wywoływała bunt przeciwko takim warunkom i takiemu traktowaniu. Pozostawieni sami sobie, Darfurczycy nie zgadzali się na egzystowanie w tym upośledzonym gospodarczo regionie. Konflikt w Darfurze to wojna wyjątkowo okrutna. Jak każda wojna domowa na świecie to wojna bratobójcza, gdyż, jak zostało to już podkreślone, określenie Arab i Afrykanin (biały i czarny), to określenia względne i symboliczne, po części wywodzące się z kolonialnych narracji. Nie ma tu ostro przebiegających granic między tymi grupami. W praktyce jedni mogą być drugimi, ale wszyscy są na pewno Darfurczykami, a w szerszym sensie również Sudańczykami. Z powodu tej wojny cierpią wszyscy, żołnierze i ludność cywilna. Walczący po wszystkich stronach konfliktu nie oszczędzają nikogo i nie liczą się z nikim. Głównymi ofiarami są kobiety i dzieci oraz mieszkańcy obozów dla uchodźców, które nie zapewniają im bezpieczeństwa. Bojówki rządowe i pospolici bandyci nadal bezprawnie napadają i gwałcą uchodźców na terenach, na których powinni być chronieni. �268 Zakończenie Społeczność międzynarodowa w okresie ostatnich lat stale podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawemu konfliktowi, jednakże próby osiągnięcia trwałego porozumienia były i są utrudnione z uwagi na głębokie podziały panujące wśród różnych stron zaangażowanych w ten konflikt. Wielu obserwatorów zagranicznych przygląda się tej sytuacji, ale niewielu stara się dotrzeć do sedna tego konfliktu. Wiele organizacji reaguje schematycznie, jak przy wszystkich innych tradycyjnych walkach zbrojnych. Tymczasem w przypadku tej wojny ta schematyczność nie pomaga, lecz wprost przeciwnie, pogłębia problem. Tylko nieliczni mają świadomość, że kluczem i warunkiem do powstrzymania tych okrutnych walk jest odnalezienie kluczowych przyczyn tego konfliktu. Analizy wskazujące na mnogość czynników, które mogły się do wybuchu danego konfliktu przyczynić, mają oczywiście swoje zalety. Autor starał się w tej rozprawie również je zauważać i brać pod uwagę. Z drugiej jednak strony, takie podejście może mieć negatywne skutki z punktu widzenia efektywności procesu pokojowego, ponieważ w praktyce politycznych negocjacji i tak bardzo często wyróżnia się jeden z nich, czyli np. czynnik etniczny, jak w przypadku Darfuru. Tak się składa, że akurat ten czynnik w sprawie Darfuru jest bardzo często podnoszony, co sprawia, że prowadzi to do złej oceny sytuacji i w efekcie uniemożliwia rozwiązanie problemu. Tymczasem, zdaniem autora tej pracy, nie tyle czynnik etniczny jest tu kluczowy, ile to, co Paul Williams nazywa źle przeprowadzoną lub niedokończoną dekolonizacją1, co ma związek z czynnikiem etnicznym w tym sensie, że Darfur był w okresie przed kolonialnym odrębnym państwem i został wbrew swej woli przyłączony do reszty Sudanu, w którym rządziły i rządzą przedstawiciele elit 1 P.D. W i l l a m s, War & conflict in Africa, Cambridge 2011, s. 11. �Zakończenie 269 wywodzących się znad Nilu, potomkowie dawnego państwa Fundż, z którymi tenże Darfur zawsze rywalizował. Kluczową przyczyną konfliktu, wokół której powinny koncentrować się negocjacje pokojowe, jest jednak kwestia niesprawiedliwej alokacji zasobów dokonywanej przez rząd centralny w Chartumie, innymi słowy mówiąc preferowanie rozwoju nilocentrycznego, będącego przedłużeniem polityki gospodarczej jeszcze z okresu kondominium. To ta polityka doprowadziła do kryzysu gospodarczego, który stał się przyczyną protestów i żądań zmian wyjątkowo nieefektywnego ekonomicznie systemu politycznego. Konstatacje te nie są sprzeczne z ogólnym poglądem na przyczyny kryzysów w Afryce, że szukać ich należy w niewydolności afrykańskich rządów autorytarnych, opartych na biurokracji na wzór zachodni popełniających wiele błędów w swej polityce gospodarczej i społecznej2. Inny wniosek, który nasuwa się przy analizowaniu takiego konfliktu, jak wojna w Darfurze, to słabość międzynarodowego systemu bezpieczeństwa czy też niemożność jego zbudowania siłami tylko afrykańskimi (czego dowodzi próba podjęta przez Unię Afrykańską w Darfurze), z powodu finansowej słabości i wzajemnego skonfliktowana państw afrykańskich. Stąd zasadna jest konkluzja o konieczności wsparcia ich ze strony państw i organizacji zachodnich. Jednakże w tym przypadku należy zwrócić uwagę na fakt, iż zachodnie misje dyplomatyczne są zwykle spóźnione, stąd byłoby lepiej, aby pokojowe działania polityczne oddać jednak w ręce Afrykańczyków, a siłom zachodnim przeznaczyć zadania w ramach misji pomocowych. Na koniec należy stwierdzić, że kluczową kwestią w zrozumieniu przyczyny konfliktu w Darfurze jest także zrozumienie słabości Sudanu. Słabości nie tyle wojskowej, co biurokratycznej i możliwości wpływania na swoje społeczeństwo przy pomocy systemu 2 Tamże. �270 Zakończenie propagandowego i edukacyjnego. Władze Sudanu, podobnie jak wielu innych państw afrykańskich, nie potrafią sobie poradzić z konfliktem nawet o niewielkim zasięgu, gdyż szybko wykorzystany zostaje jego kontekst etniczny lub religijny, co prowadzi do jego eskalacji. Podkreślić jednak należy, że czynniki te pojawiają się dopiero w trakcie trwania konfliktu i nie one są jego przyczyną. To słabość rządu sudańskiego (będąca konsekwencją słabości ekonomicznej) prowadzi do zbyt pospiesznego stosowania represji, gdyż władze widzą w nich jedyną szansę utrzymania pokoju. �bibliografia 1. Źródła niepublikowane Badania sondażowe prowadzone przez autora przy pomocy kwestionariusza „Badania Terenowe Ludności w Darfurze”. Rozmowa autora z dr. Hassanem Al-Turabim, uczonym i politykiem, odgrywającym także praktyczną rolę w tym konflikcie, przeprowadzona 5.11.2011 roku, w Chartumie w Sudanie (dr H. Al-Turabi zmarł w 2016 roku). Rozmowa autora z zastępcą dyr. Fashirskiego Biura Sieci Wiejskiej, 15.11.2011 roku, w Północnym Darfurze. Rozmowa autora z Hajdrem Ibrahimem, sudańskim badaczem i naukowcem, znawcą problematyki Sudanu, a w szczególności Darfuru i Sudanu Południowego 12.04.2014 roku w Londynie, w Wielkiej Brytanii. Rozmowa autora z Mahmoudem Abbakerem Suleimanem, lekarzem, pisarzem i badaczem sytuacji w Darfurze, 4.09.2014 w Bedford w Wielkiej Brytanii. Rozmowa autora z Ahmedem Ibrahimem Diraige, który stworzył (Darfur Development Front, DDF), 10.03.2012 roku, w Oksfordzie w Wielkiej Brytanii. Wywiad przeprowadzony przez autora z Ahmedem Hussainem Adamem, sudańskim politykiem, byłym rzecznikiem darfurskiego Ruchu Sprawiedliwości i Równości, specjalistą akademickim w dziedzinie prawa międzynarodowego, 3.04.2012 w Londynie, w Wielkiej Brytanii. �272 Bibliografia Wywiad przeprowadzony przez autora z Ministerm Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, 18.03.2016 roku, podczas jego oficjalnej wizyty w Warszawie, w Polsce. 2. Dokumenty Decyzja Rady 2012/312/WPZiB z dnia 18 czerwca 2012 r. w sprawie misji Unii Europejskiej w dziedzinie WPBiO dotyczącej ochrony lotnictwa w Sudanie Południowym (EUAVSEC-South Sudan), Dz. U. L 158, 19.6.2012. Porozumienie w sprawie humanitarnego zawieszenia broni w konflikcie w Darfurze. Podpisana w dniu 8 kwietnia 2004 roku w Ndżamenie, w Czadzie, między rządem Sudanu, SLM oraz JEM. Porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006 roku, znane jako Umowa z Abudży. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556 z dnia 30 lipca 2004 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1590 z dnia 24 marca 2005 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1672 z dnia 25 kwietnia 2006 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1881 z dnia 30 lipca 2009 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1945 z dnia 14 października 2010 roku. Umowa o warunkach powołania Komisji ds. zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze. Podpisana w dniu 28 maja �Bibliografia 273 2004 roku w Addis Abebie w Etiopii między rządem Sudanu, SLM oraz JEM. Umowa ramowa w celu rozwiązania konfliktu między rządem Sudanu (GOS) i Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości (LJM). Podpisanie umowy nastąpiło 18 marca 2006 roku, za pośrednictwem Kataru i mediacji AU-ONZ w ramach cyklu spotkań w Doha. 3. Monografie książkowe Abdel Karim A., Altawzeei alsukani wi Darfur wa Alsudan (Rozmieszczenie ludności w Darfurze i w Sudanie), Chartum 2006. Abdelmagsud Z., Albea wa Alinsaan (Człowiek i Środowisko), Aleksandria 1997. Abdel-Rahman A., Hawl altagdum lmuhraz biszaan alwdea alinsani fi farfur (O postępach w sprawie sytuacji humanitarnej w regionie Darfuru), tom 1, Kair 2006. Abdul-Jalil M., The dynamics of ethnic identification in Northern Darfur, in The Sudan ethnicity and national cohesion, Bayreuth 1984. Abu Elbashar M., The tribal war in Darfur: A resources fight developed into ethnic and political conflict, London 1993. Abu Ziad A., Darfur: nahr aldam wa naar algabael (Darfur: rzeka krwi i ognia plemion), Khartoum 2008. Ahmed S., Sudanese rural society: Its development and dynamism, Khartoum 1982. Ahmed A.M., Rural production systems in the Sudan: A general perspective, w: Beyond conflict in the Horn, ed. C. Doornbos, London 1992. Al-Badawi S., Alsiag aljgrafii li Darfur (Darfur, kontekst geograficzny), Kair 2005. �274 Bibliografia Albatahani A., Azmat al Hukm wi alsudan: Azmat himana am himanat azma? (Kryzys zarządzania w Sudanie: kryzys dominacji czy dominacja kryzysu?), Khartoum 2011. Albouhtri Z., Musklat Darfur aljuzur altarikhyia – al-abaad al-igtimayia – al-tatawrat al-siysia (Problem Darfuru, historyczne korzenie, społeczne wymiary rozwoju sytuacji politycznej), Kair 2006. Al-Gasas M., Altasahur: Tadahwor al-aradi fi al-manatik al-jafaa (Pustynnienie: degradacja ziemi w suchych regionach), Kuwejt, 1999. Al-Shami S., Alssudan dirasat jughrafia (Sudan badania geograficzne), Alexandria, 2002. Al-Shami S., Dirasat fa jughrafiat alssudan almuasalat walttatawwur alaiqtisadaa fa alssudan (Badania geograficzne Sudanu – transport i rozwój gospodarczy w Sudanie), Kair 1959. Ali H., Darfur’s Political Economy: A quest for development, New York 2015. Anderson J., Williams A., Head V., Rzezie, masakry i zbrodnie wojenne od starożytności do współczesności, Warszawa, 2009. Apsel J., Darfur: Genocide before our eyes, New York 2007. Bachler G., Spillmann K., How to cope with environmental conflicts, Zurych, 2011. Barbour K.M., The Republic of the Sudan: A regional geography, London 1964. Barszam N., Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008. Beshir M., The Southern Sudan from conflict to peace, Khartoum 1975. Beshir M., The Southern Sudan: Background to conflict, Khartoum 1970. Bielawski J., Mały słownik kultury świata arabskiego, Warszawa 1971. Blaker L., Heart of Darfur, Stoughton 2008. �Bibliografia 275 Buchanan-Smith M., Mohammed M.I., Regional policy food insecurity: The case of Darfur, Khartoum 1991. Buzan B., People, States and fear, London 1983. Charlie W., Osman M., Ali E., Construction on Expansive Soils in Sudan, New York 1984. Cheadle D., Prendergast J., Not on our watch: The mission to end genocide in Darfur and beyond, New York 2007. Cockett R., Sudan. Darfur and the failure of an African State, Hampshire 2010. Crilly R., Saving Darfur: Everyone’s Favorite African War, London 2010. Czapliński W., Odpowiedzialność za naruszenia prawa międzynarodowego w związku z konfliktem zbrojnym, Warszawa, 2009. Daly M.W., Darfur’s Sorrow: A History of destruction and genocide, Cambridge, 2007. Djimeli T.A., Darfour. Au-delà de la guerre, Yaounde 2007. El-Bushra M., Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005. El Zain M., The Origins of Current Conflicts: Rural Water Provision and the Reshaping of Human Settlements and Environmental Resources in Western Sudan, Addis Ababa 2006. Fearon D., Laitin D., Ethnicity, insurgency and civil war, „American Political Science Review”, 97(2003), s. 75–90. Flint C., Introduction to Geopolitics, New York 2006. Flint J., Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, Geneva 2009. Flint J., Waal de A., Darfur: A short history of a long war, London 2006. �276 Bibliografia Hagar A., Albud alsiasi li asraa algabali fi Darfur (Polityczny wymiar plemiennego konfliktu w Darfurze), Khartoum 2005. Hari D., Dans L’enfer du Darfour, Paris 2008. Harir S., Arab belt versus African belt: Ethnic-political conflict in Darfur and the regional cultural factors, w: Short-cut to decay: The case of the Sudan, eds. S. Harir, T. Tvedt, London 1993. Harir S., Militarization of conflict, displacement and the legitimacy of the state: A case from Darfur Western Sudan, Bergen 1992. Harir S., Racism in Islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. Hassan S.M., Ray C.E., Darfur and the crisis of governance in Sudan: A critical leader, Ithaca 2009. Holstein-Beck M., Konflikty, Warszawa 1983. Houghton J., Global Warming: The Complete Briefing, Cambridge 2009. Ibrahim F.N., Ecological imbalance in the Republic of the Sudan: With special reference to desertification in Darfur, Bayreuth 1984. Johnson D.H., The root causes of Sudan’s civil wars, Bloomington 2003. Kahn L., Alter J., Darfur: Twenty years of war and genocide in Sudan, New York 2008. Keen D., Targeting emergency food aid: The Case of Darfur 1985, w: S Maxwell, To cure all hunger, Exceter 1991. Kibeida G., Background of the conflict, w: Darfur Report 2006, Khartoum 2006. Kościółek J., Konflikt w Darfurze, Toruń 2010. Kozi Saeed A., Al-rahii almutanagil wa asarhu wi al bia wa almujtamaa wi wilaja shamal Darfur (Ruchomy tryb wypasu i jego wpływ na środowisko i społeczeństwo w Darfurze Północnym), Khartoum 2004. �Bibliografia 277 Kukułka J., Teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2000. Lampen G.D., The Baggara Tribes of Darfur, „Sudan Notes and Records”, 15(1933), nr 11. Large D., Sudan’s foreign relations with Asia, China and the politics of ‘Looking East, Pretoria 2008. Lizak W., Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012. Łoś R., Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013. Łoś-Nowak T., Współczesne stosunki międzynarodowe, Wrocław 2010. MacMichael H.A., A History of the Arabs in the Sudan, vol. 1, London, 1967. Mahdi H., Security problems in Darfur: A study of armed robbery and tribal conflicts, Omdurman 1999. Malwal B., People & power in Sudan: The struggle for national stability, New York 1981. Mamdani M., Saviors and survivors. Darfur, politics, and the war on terror, Dakar 2010. McGinness S., Climate Change and The Kyoto Protocol, London 2001. Mohammadeen M., Ahmed H., Alagaleem aljafaa (Suche regiony), Riyadh 1985. O’Fahey R.S., State and society in Darfur, London 1980. Oliver R., Atmore A, Medieval Africa 1250–1800, Cambridge 2001. Prunier G., Darfur: A 21st century genocide, London 2008. Prunier G., Darfur: The Ambiguous Genocide, Ithaca 2005. Reeves E., A long day’s dying: Critical moments in the Darfur genocide, Toronto 2007. Rubin B., The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture, New York 2015. �278 Bibliografia Salih M., Understanding the conflict in Darfur, Copenhagen 2005. Silverman D., Interpretacja danych jakościowych: metod analizy rozmowy, tekstu i interakcji, Warszawa 2007. Słowik A., Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, Toruń 2014. Steidle B., Wallace G., The devil came on horseback: Bearing witness to the genocide in Darfur, New York 2008. Suliman M., Sudan: Resources, identity and war, Cambridge 2000. Suliman M., Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004. Suliman O., The Darfur Conflict: Geography or Institutions?, New York 2010. Tajudeen A., Pan Africanism:Politics, Economy and Social Change in the Twenty first Century, New York 1996. Totten S., Markusen E., Genocide in Darfur: Investigating the atrocities in the Sudan, New York 2006. Tymowski M., Sudan Wschodni od XVI do początku XIX w. Fundż i Dar Fur, w: Historia Afryki do początku XIX wieku, red. M. Tymowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996. Waal de A., Emergency food security in Western Sudan: What is it for?, w: S. Maxwell, To cure all hunger, Exceter 1990. Waal de A., Famine that kills: Darfur, Sudan, Oxford 2005. Waal de A., The Wars of Sudan, „The Nation”, 2007. Waal de A., War in Darfur and the search for peace, Harvard 2007. Waal de A., Who are the Darfurians? Arab and African identities, violence and external engagement, w: Darfur Report 2006, Khartoum 2006. Williams P.D., War & Conflict in Africa, Cambridge, 2011. �Bibliografia 279 Zarroug M., The Kingdom of Alwa, Calgary 1991. Ząbek M., Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa, 1998. Ząbek M., Prawa człowieka a prawa ludów „tubylczych” w kontekście sytuacji społeczności rdzennych i zmarginalizowanych na kontynencie afrykańskim, w: Pierwsze narody, Warszawa, 2002. Ząbek M., Prawo do wolności wypowiedzi w ONZ-owskim systemie ochrony praw człowieka a znaczenie słowa w tradycyjnej kulturze Afryki, w: Horyzonty antropologii kultury, Warszawa, 2005. Zięba R., Kategoria bezpieczeństwa w nauce o stosunkach międzynarodowych, Toruń 2005. Żurkowska K., Bezpieczeństwo międzynarodowe – przegląd aktualnego stanu, Warszawa 2011. 4. Ekspertyzy i raporty Abdelbagi J., Past and future of UNAMID: Tragic failure or glorious success?, Geneva 2010. Abdul-Jalil M., The dynamics of customary land tenure and natural resource management, w: Land Reform, Land Settlement and Cooperatives (FAO), 2006. Ahmed G., The Chinese Stance on the Darfur Conflict, South African Institute of International Affairs, China in Africa Project, 2010. Ahmed I., „Causes of Tribal Conflicts in Dar Fur”, „Sudanese Human Rights Quarterly”, Number 8, July 1999. Alexander K., Raftopoulos B., Peace in the Balance: The Crisis in the Sudan, Institute for Justice and Reconciliation, 2006. Ali A.G., Elbadawi I., El-Batahani A., The Sudan’s civil war: Why has it prevailed for so long?, Paper prepared for case study project on civil �280 Bibliografia wars, on the causes, consequences, and resolution of the civil war in Sudan, Montreal, March 2003. Ali H. Military Expenditures and Inequality in the Middle East and North Africa, „Defence and Peace Economics”, 23(2012), nr 6, s. 575–589. Ali H., Altaklufa Aligtisadyia Li harb Darfur (Koszt ekonomiczny wojny w Darfurze), Doha 2011. Barakat S., The Qatari Spring: Qatar’s emerging role in peacemaking. Kuwait Programme on Development, Governance and Globalization in the Gulf States, LSE, 2012. Beyond emergency relief, longer-term trends and priorities for UN agencies in Darfur, Khartoum 2010. Collier P., Hoeffler A., Greed and grievance in civil war, World Bank Policy Research Collier P., Sambanis N., Understanding civil war, evidence and analysing, Washington 2005. Elasha B., El Sanjak A., Global Climate Changes: Impacts on Water Resources and Human Security in Africa, Addis Ababa 2006. El-Bushra M., El-Sayed O., Taha O., A Model for the Distribution of Waters of International Rivers Among Sharing Countries, „Sudan Notes & Records”, 2000, nr 4, s. 159–171. Ferris E., Winthrop R., Education and Displacement: Assessing Conditions for Refugees and Internally Displaced Persons affected by Conflict, Background Paper for the Gl obal Monitoring Report, 2010. Guha-Sapir D., Darfur: Counting the Deaths, Mortality Estimates from Multiple Survey Data, Cred 2005. Haroun B., Adam N., Ethnic Composition, Economic Pattern, and Armed Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8. �Bibliografia 281 Internal Displacement Global Overview of Trends and Developments in 2010, Internal Displacement Monitoring Centre Norwegian Refugee Council, 2011. Ismail O., LaRocco A., Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, Washington, August 2012. Jeong H., Conflict Management and Resolution An introduction, New York 2010. Mahmoud M., Inside Darfur: Ethnic Genocide by a Governance Crisis, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East”, 24(2004), nr 2, s. 3–17. Olsen G., Sub-Saharian Africa. A priority region EU conflict management, w: R. Whitman, S. Wolff, The European Union as a Global Conflict Manager, New York 2012. Plaut M., Who are Sudan’s Darfur rebels?, May 2006. Satti Y., Pastoralists, Land Rights and Migration Routes The Case of West Darfur State, Addis Ababa 2006. Stewart F., Horizontal inequalities: A neglected dimension of development, Oxford 2004. Sudan: Post-conflict Environmental Assessment, Natural Disasters and Desertification, United Nations Environment Programme, 2012. Suliman M., Civil war in the Sudan: From ethnic to ecological conflict, „The Ecologist”, 23(1993), nr 3. Tanner V., Tubiana J., Divided they fall: the fragmentation of Darfur’s rebel groups, Geneva 2007. The Sudanese press after separation. Contested identities of journalism, Berlin 2012. Tknh J., Darfur: Alttaqsimat al’iidariat walnnizae alqabli (Darfur: podziały administracyjne i konflikty plemienne), Chartum 2014. �282 Bibliografia Tubiana J., Tanner V., Abdul-Jalil M., Traditional authorities peacemaking role in Darfur, Washington 2012. United Nations High Commissioner for Refugees, Division of International Protection – UNHCR, country of origin research and information, Darfur 2012. Zwan J., Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan, Sudan and South Sudan Case Study, Initiative for peacebuilding, 2011. 5. Artykuły naukowe i rozdziały w monografiach Abdi O., Glover E., Luukkanen O., Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. Abu sin M.E., Environmental Causes and Implications of Population Displacement in Sudan, w: War and Drought in Sudan: Essays on Population, ed. E. Eltigani, Gainesville 1995. Awok S., Mohamed E., Tahir H., Prospects of Community Forestry in Jebel Marra Area, Greater Darfur State, Sudan, „Journal of Natural Resources and Environmental Studies”, 1–2(2013), s. 19–24. Burniat N., Apple B., Genocide in Darfur: Challenges and opportunities for action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, nr 37: November 2008 – April 2009 Burr M. J., Collins R.O., The long road to disaster in Darfur, Princeton 2006. Cobham A., Causes of confl ict in Sudan: testing the Black Book, „European Journal of Development Research”, 17(2005), nr 3, s. 462–480. El-Tom A., The Black Book of Sudan: Imbalance of power and wealth in Sudan, „Journal of African National Affairs”, 2(2003), nr 1, s. 25–35. �Bibliografia 283 Hassan S., The Sudan National Democratic Alliance (NDA): The Quest for Peace, Unity and Democracy, „Issue: A Journal of Opinion”, 21(1993), nr 1–2, s. 14–25. Jermakowicz P., Konflikt społeczny, zagadnienia teoretyczne, w: Rozwiązywanie sytuacji konfliktowych w wymiarze jednostkowym i społecznym, red. M. Plucińska, Poznań 2014. Karamalla-Gaiballa N., Darfur. Spojrzenie historyczne i społeczne, problemy dostępności zasobów naturalnych, struktura społeczno-etniczna, w: Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2012. Karamalla-Gaiballa N., Geneza konfliktu i ruchów zbrojnych w Darfurze, w: Bilad as-Sudan – Kultury i migracje, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. Karamalla-Gaiballa N., Hal sajhil Alsalam Fi Rubua Alsudan (Czy będzie pokój w całym Sudanie), „Review of Archaeological & Anthropological Current Research in the Sudan”, 2005. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Podejście systemowe jako podstawa projektowania i zarządzania organizacją wirtualną, w: Komputerowo zintegrowane zarządzanie, t. 2, red. R. Knosala, Warszawa 2003. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Rozwiązanie Business Intelligence a hurtownie danych, w: Metody i systemy komputerowe w badaniach naukowych i projektowaniu inżynierskim, red. R. Tadeusiewicz [i in.], Kraków 2003. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Symulacja komputerowa jako narządzie wspomagające podejmowanie decyzji ekonomicznych w przedsiębiorstwie, w: Modelowanie procesów ekonomicznych, Kielce 2002. Karamalla-Gaiballa N., The European Union role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur, „International Journal of Sudan Research”, 5(2015), nr 1. �284 Bibliografia Marchal R., Chad-Darfur: How two crises merge, „Review of African Political Economy”, 33(2006), nr 109, s. 467–482. Omar A., Edinam K., Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification, Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. Reynolds J., Stafford Smith D., Global Desertification: Do Humans Cause Deserts?, Berlin 2002. Suliman M., The War in Darfur: The Resource Dimensiont, „Sudanese Journal for Human Rights’ Culture and Issues of Cultural Diversity”, 2008, nr 8, s. 9–17. Wallis W., The Black Book history or Darfur’s darkest chapter, „The Financial Times”, 20 August 2004. Wybranowski D., Uwarunkowania, przebieg i konsekwencje kryzysu humanitarnego w Darfurze w latach 2003– 2006, w: Kryzysy humanitarne wywołane działalnością człowieka. Solidarność humanitarna, red. J. Dobrowolska-Polak, Poznań 2012. 6. Źródła internetowe Abdelaati A., Darfur: Judhur wamalat alssira almusallah, http://www. aljazeera.net/home/Getpage/6c87b8ad-70ec-47d5-b7c4-3aa56fb 899e2/04515945-482b-46b4-96c1-7f384f32bcbb, [22.05.2014]. Abdelaati A., http://darfurcurentcrisis.blogspot.com/2005/02/blog-post_18.html [18.02.2012]. Abdul Aziz H., R. Ma’in, http://ssnp.net/content/view/574/141/, [9.05.2012]. Abdurrahim S., Cooperation between the African Union (AU) and the European Union (EU) with regard to peacemaking and peacekeeping in Africa, https://ujdigispace.uj.ac.za/handle/10210/2274, [29.05.2015]. �Bibliografia 285 African Economic Development Institute (AEDI), www.africaecon.org/ index.php/africa_ business_reports/read/30, [28.03.2015]. Al-Aradi F., http://www.alsharq.net.sa/2012/05/20/295543, [24.02. 2012]. Al-Nahaas M., Azmat Farfur: Bidaitha wa tatowrha (Kryzys w Darfurze: Początek kryzysu i jego ewolucji), http://meshkat.net/node/14370, [27.02.2013]. Alnnur W., Asrar jadida fi eamaliat aldhdhirae alttawil (Nowe tajemnice operacji „długie ramie”), http://almeghar.com/permalink/25750. html, [20.05.2015]. Alnnur K., Together We Stand Divided We Fall: Understanding Tribal Conflicts In Darfur, Peace Reseach institute, 2014, http://pri.uofk. edu/multisites/UofK_pri/images/stories/pri/papers/Darfur-War-Economic.PDF, [27.03.2015]. Al-Nour A.A., Darfur, 10 Years On: No Closer to Peace, February 28, 2013r.,http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/02/darfur-conflict-no-peace.html#, [23.03.2015]. Alsudan Aljugrafia alsijasia wa alimkaniat al-zrayia (Geografia polityczna Sudanu i potencjał rolny), http://www.nectarforum.com, [20.03.2014]. Altyib O., Aljudhur alttarikhiat limushkilat Darfur (Historyczne korzenie problemu Darfurze), ttp://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_3601000/3601730.stm, [12.02.2015]. Barnes G., The International Criminal Court’s Ineffective Enforcement Mechanisms: The Indictment of President Omar Al Bashir, „Fordham International Law Journal”, 34(2011), nr 6, [20.06.2015]. Bashari N., Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. Burke M.B., Miguelc E., Satyanathd S., Dykemae J.A., Lobellb D.B., Warming increases the risk of civil war in Africa, vol. 106, 2009, http://i. �286 Bibliografia unu.edu/media/ourworld.unu.edu-en/article/1129/Warmingincreases-the-risk-of-civil-war-in-Africa1.pdf, [28.03.2015]. Buzzard L., Holding an arsonist’s feet to the fire? – The legality and enforceability of the ICC’s arrest warrant for Sudanese president Omar Al-Bashir, www.auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf, [10.08.2013]. Chad: Government and Politics, http://countrystudies.us/chad/46. htm, [28.03.2015]. China’s Position on the issue of Darfur, Sudan, http://www.china-un. org/eng/xw/t415999.htm, [19.07.2015]. Croshaw H., Darfur, Conflict, and Climate Change:Identifying Opportunities for Sustainable Peace, 2008r., http://dukespace.lib.duke. edu/dspace/bitstream/handle/10161/554/MP_hrc4_a_200805. pdf?sequence=3, [18.03.2015]. Cumming G., The European Union in Sudan: A Missed Opportunity?, „The Round Table”, 104(2015), nr 4, s. 473–488, http://www.tandfonline. com/doi/pdf/10.1080/00358533.2015.1063842, [29.05.2015]. Czarnecki R., Wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego, Projekt rezolucji nr 4 W sprawie Darfuru, 13 lutego 2007r, http://www. ryszardczarnecki.pl/2007/02/5-2/#,[16.06.2015]. Darfur conflict – Thomson Reuters Foundation, http://news.trust.org// spotlight/Darfur-conflict, [18.05.2015]. Darfur Peace Agreement, the United Nations, http://www.un.org/zh/ focus/southernsudan/pdf/dpa.pdf, [14.03.2014]. Darfur Peace Process & Chronology, http://www.smallarmssurveysudan. org/facts-figures/sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology. html, [15.03.2014]. Darfur rebels commemorate 2008 ‘Battle of Omdurman’, https://www. dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-rebels-commemorate-2008-battle-of-omdurman, [20.05.2015]. �Bibliografia 287 Darfur: Geografia i ludność, oprac. O. Zin El Abidin, www.ashorooq.net/ index.php?option=com_content&view=article&id=1958:200908-08-15-23-29&catid=41:2008-07-30-07-11-08&Itemid=33, [16.05.2013]. Darfur: Land, People, and Conflict, http://www.darfurdevelopment. org/node/2,[16.12.2015]. Darfuri refugees exposed to increased attacks if UN withdraws from Chad, Amnesty International, 2010r., http://zs-tuchowicz.home. pl/kreator/page58.php, [28.10.2015]. De Waal A., Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy,africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. Departament Stanu USA, http://www.state.gov/outofdate/bgn/ sudan/130966.htm z 25.02.2013, [27.02.2013]. Desertification as a Source of Conflict in Darfu, Worldwatch Institute, Vision for a Sustainable World, http://www.worldwatch.org/ node/5173, [19.12.2014]. Donovan D., International Criminal Court: Successes and Failures, http://www.internationalpolicydigest.org/2012/03/23/international-criminal-court-successes-and-failures-of-the-past-and-goalsfor-the-future/, [25.10.2015]. El-klyany M., Mushkilat Darfur wa’athariha eali alealaqat alttashadiat alssudania (Problem w Darfurze i jego wpływ na stosunki Sudan z Chadem), http://www.sudaress.com/sudaneseonline/4433 [19.03.2014]. Elsheikh E., Darfur: The Violence of Geopolitics, Kirwan Institute, The Ohio State University, 2008, http://www.kirwaninstitute.osu.edu/ reports/2008/08_2008_Darfur_Geopolitics.pdf, [19.02.2016]. Empty Promises? Continuing Abuses in Darfur, A Human Rights Watch Briefing Paper August 11, 2004, https://www.hrw.org/legacy/ backgrounder/africa/sudan/2004/sudan0804.pdf, [28.05.2015]. �288 Bibliografia Factsheet, Council of the European Union, July 2006, http://www. consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/060714-Darfur_Update2. pdf, [16.05.2013]. Ferhatović E., Implementing Peace in Sudan: Lessons for the EU Common Foreign and Security Policy, http://www.atlantic-community.org/app/ webroot/files/articlepdf/Ferhatovic%20Sudan.pdf, [19.07. 2015]. Flint J., The Other War: Inter-Arab Conflict in Darfur, http://www. operationspaix.net/DATA/DOCUMENT/4503~v~The_Other_ War__Inter-Arab_Conflict_in_Darfur.pdf, [17.12.2014.]. Glasl F., Conflict Stages and Dynamics, http://www.irenees.net/bdf_fiche-analyse-656_en.html, [18.02.2016]. Goldberg D., Measuring the Cost of War in Darfur, http://www.africa. com/blog/measuring_the_cost_of_war_in_darfur/,[23.02.2016]. Górniak J., Analiza czynnikowa i analiza głównych składowych, ASK, 1998, nr 7, s. 83–102, https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/69494/ASK_1998_83_102.pdf, [2.02.2016]. Guler C., http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736 [10.08.2013]. Hanson S., Sudan, Chad, and the Central African Republic, 2007, http://www.cfr.org/sudan/sudan-chad-central-african-republic/ p12309, [7.02.2016]. Harakat aleadl walmusawa (Harakat Ruch Sprawiedliwości i Równości) http://goo.gl/Zo1TcS, [18.03.2014]. Harakat tahrir alssudan (Ruch Wyzwolenia Sudanu), http://www. aljazeera.net/specialfiles/pages/d31b66a5-6408-4e34-b1df5c61a560251b, [18.03.2014]. Hasbani N., The choices facing Sudan after the arrest warrant for Bashir, Al-Hayat-05/03/09, [23.10.2015]. �Bibliografia 289 Hassan H., Dimensions of the Darfur crisis and its consequences: An Arab perspective, http://estudies.alarabiya.net/content/ dimensions-darfur-crisis-and-its-consequences-arab-perspective, [9.02.2016]. Have C., Africa and Climate Change, United Nations University, 2008, http://ourworld.unu.edu/en/africa-and-climate-change/, [28.03.2015]. Heidelberg Institute for International Conflict Research at the Department of Political Science, University of Heidelberg, Conflict Barometer 2010, http://www.hiik.de/en/konfliktbarometer/pdf/ ConflictBarometer_2010.pdf, [27.03.2015]. HSBA – The Human Security Baseline Assessment for Sudan and South Sudan, Darfur Peace Process & Chronology, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/facts-figures/ sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology.html, [9.09.2015]. Hussain A., http://epdmsite.org/modules/publisher/item.php?itemid=90, [14.02.2014]. Ibrahim I., A High Devolution Region (HDR): A Community Based Political Solution for Darfur, http://works.bepress.com/ibrahim_ibrahim/1, [12.03.2014]. Idris M., Jumhuriat tushad. Almadi walhadir walmustaqbal (Republika Czadu. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość), http://www.alukah. net/world_muslims/0/63215/, [18.09.2015]. International Commission of Inquiry on Darfur Report to the Secretary-General, Geneva, 25 January 2005, s. 23, [20.02.2016]. International Criminal Court Investigations Sudan, https://www.globalpolicy.org/international-justice/the-international-criminal-court/ icc-investigations/darfur-sudan.html, [19.10.2015]. International Crisis Group, Sudan and South Sudan’s Merging Conflicts, Brussels, Belgium, Africa Report N°223, 2015,http://www.crisisgro- �290 Bibliografia up.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/south%20sudan/223-sudan-and-south-sudan-s-merging-conflicts.pdf, [29.07.2015]. International Response – Eyes On Darfur, http://www.eyesondarfur. org/response.html, [18.03.2015]. Ismail O., Fick M., Darfur Rebels, Enough Project, Washington, DC, 2009, http://www.enoughproject.org/publications/darfur-rebels-101, [18.02.2016]. Jones L., Doha agreement could actually worsen chances for peace in Darfur, 2011, http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/0719/Doha-agreement-could-actually-worsenchances-for-peace-in-Darfur, [16.03.2015]. Justice and Equality Movement (JEM), Human Security Baseline Assessment (HSBA) for Sudan and South Sudan, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/ fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-JEM.pdf, [18.02.2015]. Kavalerchik A., American Response to Darfur, American Response to Darfur, International Justice Project, HARP, 2013, http://www. internationaljusticeproject.com/american-response-to-darfur/, [28.05.2015]. Kisielnicki, Podstawy Organizacji i Zarządzanie, Fazy i dynamika konfliktu, http://edu.pjwstk.edu.pl/wyklady/poz/scb/index66. html, [18.02.2016]. Koerner B., Who Are the Janjaweed? A guide to the Sudanese militiamen, http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/07/who_are_the_janjaweed.html, [19.03.2014]. Lanz D., Sudan-Darfur, Abuja Negotiations and the DPA, Unpacking the Mystery of Mediation in African Peace Processes, https://www. wiltonpark.org.uk/wp-content/uploads/darfur-overview-summary. pdf, [17.03.2015]. �Bibliografia 291 Lanz D., Wählisch M., Kirchhoff L., Siegfried M., Evaluating Peace Mediation: Initiative for Peacemaking, http://initiativeforpeacebuilding.eu/pdf/Evaluating_Peace_mediation.pdf, [12.03. 2014]. Large D., China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, OSLO forum 2008, The OSLO forum Network of Mediators, https://www.osloforum.org/sites/default/files/Dan%20Large%20 China%20in%20Africa%20WEB.pdf, [9.07.2015]. Leege D.C., Wald K.D., Krueger B.S., Mueller P. D., The politics of cultural differences, Cultural Theory and Political Conflict: General Components, 2001r. s. 55–62, http://users.clas.ufl.edu/kenwald/ pos6292/pcd.pdf, [18.02.2016]. Medoff R., Caller D., The Obama administration’s troubling Darfur policy,http://dailycaller.com/2012/07/09/the-obama-administrationstroubling-darfur-policy/, [9.07.2013]. Metz H., Sudan: A Country Study, GPO for the Library of Congress, http://countrystudies.us/sudan/33.htm, [11.01.2015]. Mix D.E., The European Union: Foreign and Security Policy, Analyst in European Affairs,April 8, 2013,https://www.fas.org/sgp/crs/row/ R41959.pdf, [20.06.2015]. Modele bezpieczeństwa międzynarodowego w oparciu o wybrane teorie, http://www.nowastrategia.org.pl/modele-bezpieczenstwa/, [20.02.2016]. Mohamed H., de Waal A., Late Jaafar Nimeiri, Reflections on his Life, http://africanarguments.org/2009/05/31/reflections-on-the-lifeof-the-late-jaafar-nimeiri/, [14.02.2015]. Moran D., Qatar Steps into the Breach. Security Watch, ISN Zurich: International Relations and Security Network, 24 March, www. isn.ethz.ch/isn/Current-Aff airs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=9814, [16.03.2015]. �292 Bibliografia Moreno-Ocampo L., Report of the Prosecutor of the ICC, to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow. org/?mod=res1593, [10.07.2013]. Muhammad J., Scarce water the root cause of Darfur conflict?, 2010, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [20.02.2016]. Mundy J., Introduction: Securitizing the Sahara, Association of Concerned Africa Scholars Review, 2010r, http://concernedafricascholars. org/bulletin/issue85/mundy/,[19.02.2015]. Nelson B., The concept of realism in political theory, https://www. academia.edu/7780093/The_concept_of_realism_in_political_theory_2012_, 2012r., [18.02.2016]. Netabay N., The Darfur Peace Process: Understanding the Obstacles to Success, http://www.beyondintractability.org/casestudy/netabay-darfur, [12.03.2014]. Ngwube A., Nigeria’s Peace Keeping Role in Darfur, http://infinitypress. info/index.php/jsss/article/view/152, [17.02.2016]. Notaras M., Does Climate Change Cause Conflict?, United Nations University, 2009, http://ourworld.unu.edu/en/does-climate-change-cause-conflict, [20.03.2016]. Nzelibe J., The Unintended Effects of Humanitarian Intervention, 2008, http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent. cgi?article=1167&context=facultyworkingpapers, [10.08.2015]. Osman A., Young H., Houser R., Coates J., Agricultural Change, Land, and Violence in Protracted Political Crisis, Oxfam America Research Backgrounder series,2013, http://www.oxfamamerica.org/static/ media/files/Darfur-Land-Research-Oxfam.pdf, [11.01.2016]. Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index. php?news=2209 [17.06.2013]. �Bibliografia 293 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa OperacjaUnii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http:// www.unic.un.org.pl/misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. Patey L.A., State Rules: Oil companies and armed conflict in Sudan, „Third World Quarterly”, 28(2007), nr 5, http://www.sudantribune. com/spip.php?article22901, [20.06.2015]. PKW Chad, Geneza kryzysu w Darfurze, http://pkwczad.wp.mil.pl/ pl/31.html, [17.06.2015]. Porto H., Alathar albiyiyat lilhrub walnnizaeat (Skutki środowiskowe wojen i konfliktów), http://www.afedmag.com/web/ala3dadAlSabiaSections-details.aspx?id=512&issue=&type=2&cat=[19.05.2014]. Prendergast J., Thomas-Jensen C., Darfur, Crimes of War Project, http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/darfur/, [22.07.2015]. Prokuratura ws. Omar al-Baszir, Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja o oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omara Hasana Ahmada al-Baszira, s. 209–223, (4 marca 2009); http://www. icccpi.int/iccdocs/doc/doc639096.pdf [17.07.2013]. Report of the Secretary-General on the deployment of the African Union-United Nations Hybrid Operation in Darfur, http:// www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2008/781, [27.10.2015]. Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte 6 kwietnia 2006 r., Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/ sides/getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013]. Roadmap for Peace in Darfur A Roadmap for Peace in Darfur, The Enough Project,February 2011r.,http://www.enoughproject.org/ files/darfur_roadmap%20%281%29.pdf, [18.02.2016]. Salim S., Janjaweed (Dżandżawid), http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/9FD23AF4-0E79-4725-8F7E-851B26EBD2AF, [18.03.2014]. �294 Bibliografia Scarce water the root cause of Darfur conflict?, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [16.06.2014]. Secretary-General Hails Civil Society Commitment to Heidelberg Darfur Dialogue, in Message for Official Presentation of Outcome Document, 19 May 2010, http://www.un.org/press/en/2010/ sgsm12897.doc.htm, [27.03.2015]. Shuaib S., Saraeat alqabayil alearabia fi Darfur (Konflikt plemion arabskich w Darfurze), http://www.sudantribune.net/6284, [29.03.2014]. Sudan Liberation Movement (SLM), GlobalSecurity.org, http://www. globalsecurity.org/military/world/para/darfur.htm, [18.03.2014]. Sudan: Maps, History, Geography, Government, Culture, http://www. infoplease.com/country/sudan.html, [16.02.2015]. Suleiman M., Seventh Anniversary of the Operation Long Arm by JEM, https://thussudan.wordpress.com/2015/05/10/seventhanniversary-of-the-operation-long-arm-by-jem/, [20.05.2015]. Suliman M., Alharb fi Darfur: Tathir eunsur almawarid (Konflikt w Darfurze: wpływ elementu zasobów), http://new.ifaanet. org/wp-content/uploads/2011/12/DarfurpaperinArabic1.htm [10.12.2012]. Suliman M., The war in Darfur, Institute For African Alternatives, IFAA, http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/wardar. htm,[19.03.2014]. The cost of future conflict in Sudan, The Institute for Security Studies (ISS), 2010r, s. 2–22., https://www.frontier-economics.com/ documents/2014/03/frontier-report-the-cost-of-future-conflictin-sudan.pdf, [29.03.2014.]. The Crisis in Darfur, http://www.responsibilitytoprotect.org/index. php/crises/crisis-in-darfur, [18.05.2015.]. �Bibliografia 295 The Darfur Peace Process: Recipe for a Bad Deal? Update from Doha. Enough Project, 6 April 2010r., www.enoughproject.org/publications/updatedoha, [10.12.2014]. The Doha Document for Peace in Darfur (DDPD), 2011, http://unamid. unmissions.org/Portals/UNAMID/DDPD%20English.pdf, [12.03. 2014]. The Geography of the Middle East, http://teachmiddleeast.lib.uchicago.edu/foundations/geography/essay/essay-01.html, [25.06. 2014]. The History of JEM, 2014, http://jemsudan.org/wp-content/uploads/2014/10/The-History-of-JEM-Referenced1.pdf, [27.02.2015]. The International Donor Conference for Reconstruction and Development in Darfur, April 2013, http://darfurconference.com/, [16.03.2015]. The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, http://www.italianblogsfordarfur.it/adverts/Darfur_Briefing_Paper.pdf, [25.06.2013]. The Worldwide Human Rights Movement (FIDH), The International Criminal Court and Darfur: Questions and Answers, http://fidh.org/ en/africa/sudan/Sudan-Darfur-ICC/The-International-Criminal-Court,5733, [16.12.2014]. They Came Here to Kill Us: Militia Attacks and Ethnic Targeting of Civilians in Eastern Chad, Human Rights Watch, 9 January 2007, http://www.refworld.org/docid/45a4dd8b2.html, [27.10.2015]. Tubiana J., The Chad – Sudan Proxy War and the ‘Darfurization’ of Chad: Myths and Reality, Small Arms Survey,HSBA Working Paper,Geneva, Switzerland, 20007, http://tamlyn-serpa.com/images/ Chad_Sudan.pdf, [18.02.2016]. United Nations Environment Programme, Environmental and socioeconomic impacts of armed conflict in Africa, http://www.eoearth.org/ view/article/152607/, [28.03.2014.]. �296 Bibliografia Verhoeven H., Black Gold for Blue Gold? Sudan’s Oil, Ethiopia’s Water and Regional Integration, Africa Programme, AFP BP 2011/03, https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse /19482_0611bp_verhoeven.pdf, [20.06.2015]. Webersik C., What Will Climate Change Mean for Human Security?, University of Agder, 2010, http://ourworld.unu.edu/en/what-will-climate-change-mean-for-human-security, [8.02.2016]. Young H., Livelihoods, migration and remittance flows in times of crisis and conflict: case studies for Darfur, Sudan, September 2006, http:// www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/404.pdf, [19.02.2016]. Youssef H., Mediation and Conflict Resolution in the Arab World: The Role of the Arab League, https://ifsh.de/file-CORE/documents/ yearbook/english/13/Youssef-en.pdf, [28.03.2015]. Zoellick R.B., Deputy Secretary of State, Briefing on Abuja Peace Agreement for Darfur, May 5, 2006, Abuja, Nigeria, http://2001-2009. state.gov/s/d/former/zoellick/rem/2006/65933.htm, [18.03.2015]. �wykaz skrótów ADB – African Development Bank (Afrykański Bank Rozwoju) AMIS – African Union Mission in the Sudan (Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie) AU – African Union (Unia Afrykańska) CFA – Ceasefire Agreement (Porozumienia o zawieszeniu broni) CFC – Ceasefire Commission (Komisja Zawieszenia Broni) CIVPOL – Civilian Police (Policja Cywilna) CMO – Chief Military Observer (Główny Obserwator Wojskowy) CPA – The Comprehensive Peace Agreement (Wszechstronne Porozumienie Pokojowe) CPC – CivPol Commissioner (Komisarz Policji Cywilnej) CRC – Convention on the Right of the Child (Konwencja o prawach dziecka) DAEC – Darfur Assessment and Evaluation Commission (Darfurska Komisja Oceny) DDDC – Darfur-Darfur Dialogue and Consultation (Darfurska Komisja Dialogu i Konsultacji) �298 Wykaz skrótów DDPD – Doha Document for Peace in Darfur (Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze) DDR – Disarmament, Demobilization and Reintegration (Komisja ds. Rozbrojenia, Demobilizacji i Reintegracji) DFC – Deputy Force Commander (Zastępca Dowódcy Sił) DMZ – Demilitarized Zone (Strefa Zdemilitaryzowana) DOP – Declaration of Principles (Deklaracja Zasad) DPA – Darfur Peace Agreement (Darfurskie Porozumienie Pokojowe) DRDF – Darfur Reconstruction and Development Fund (Fundusz Odbudowy i Rozwoju Darfuru) DRRC – Darfur Rehabilitation and Resettlement Commission (Darfurska Komisja Rehabilitacji i Przesiedlenia) DSAIC – Darfur Security Arrangements Implementation Commission (Darfurska Rada Bezpieczeństwa i Wdrażania Ustaleń) DSIRC – Darfur Security Institutions Restructuring Commission (Darfurska Komisja Bezpieczeństwa i Restrukturyzacji) FC – Force Commander (Dowódca Sił) FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa) FFAMC – Fiscal and Financial Allocation and Monitoring Commission (Alokacja Fiskalna i Finansowa oraz Komisja Monitorowania) �Wykaz skrótów 299 GNU – Government of National Unity albo National Government (Rząd Jedności Narodowej, Rząd Narodowy) GOS – Government of Sudan (Rząd Sudanu) GOSS – Government of South Sudan (Rząd Sudanu Południowego) ICC – International Criminal Court (Międzynarodowy Trybunał Karny) ICD – Integration Commission of Darfur (Darfurska Komisja Integracyjna) ICRC – International Committee of the Red Cross (Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża) IDB – Islamic Development Bank (Islamski Bank Rozwoju) IDPs – Internally Displaced Persons (uchodźcy wewnętrzni, dosł. osoby wewnętrznie przesiedlone) IGAD – Inter-governmental Authority on Development (Międzyrządowy Organ ds. Rozwoju) IOM – International Organization for Migration (Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji) JAM – Joint Assessment Mission for Farfur (Wspólna Misja Oceniająca dla Darfuru) JEM – Justice and Equality Movement (Ruch Sprawiedliwości i Równości) JHFMU – Joint Humanitarian Facilitation and Monitoring Unit (Wspólna Organizacja Humanitarna i Jednostka Monitorująca) �300 Wykaz skrótów LAS – League of Arab States (Liga Państw Arabskich) LCC – Logistics Coordination Committee (Komitet Koordynacyjny i Logistyczny) LJM – Liberation and Justice Movement (Ruchu Wyzwolenia i Sprawiedliwości) MINURCAT – United Nations Mission in Central African Repulic and Chad (Misja ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie) NCP – National Congress Party (Partia Kongresu Narodowego) NDA – National Democratic Alliance (Narodowy Sojusz Demokratyczny) NEC – National Election Commission (Krajowa Komisja Wyborcza) NGO – Non-Governmental Organizations (organizacje pozarządowe) NRF – National Revenue Fund (Fundusz Dochodu Narodowego) OCHA – Office for Coordination of Humanitarian Affairs (Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej) ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych (United Nations) PSC – Peace and Security Council (Rada Pokoju i Bezpieczeństwa) RSSI – Reform of Selected Security Institutions (Reforma Wybranych Instytucji Bezpieczeństwa) �Wykaz skrótów 301 SAT – Security Advisory Team (Zespół Doradczy ds. Bezpieczeństwa) SLM – Sudan Liberation Movement (Ruch Wyzwolenia Sudanu) SPLA – Sudan People’s Liberation Army (Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu) SPSS – Statistical Package for the Social Sciences (oprogramowanie do statystycznej analizy danych) SSS – State Security Service (Państwowa Służba Bezpieczeństwa) TDRA – Transitional Darfur Regional Authority (Tymczasowe Władze Regionu Darfur) UE – European Union (Unia Europejska) UNAMID – United Nations-African Union Mission in Darfur (wspólna Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze) UNDP – United Nations Development Programme (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju) UNESCO – United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury) UNHCR – United Nations High Commissioner for Refugees (Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców) UNICEF – United Nations International Children’s Educational Fund (Międzynarodowy Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci) �302 Wykaz skrótów UNIFEM – United Nations Development Fund for Women (Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Kobiet) UNSCR – United Nations Security Council Resolution (Rezolucja Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych) USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki) WB – World Bank (Bank Światowy) WFP – World Food Programme (Światowy Program Żywnościowy) WHO – World Health Organization (Światowa Organizacja Zdrowia) �ANEKSY ��Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie w kontekście konfliktu w Darfurze Omar Hasan Ahmad Al-Baszir (ur. 1944) W armii sudańskiej był od 1960 roku, nieustannie awansując. W latach 1975–1979 pełnił obowiązki attaché wojskowego w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, następnie w latach 1979–1981 był dowódcą garnizonu. Od 1981 do 1987 roku dowodził brygadą spadochronową w Chartumie. 30 czerwca 1989 roku wraz z grupą oficerów przeprowadził zamach stanu przeciwko premierowi Sadiqowi Al-Mahdiemu. Zamach ten miał na celu zapobiec ugodzie z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA). Generał Al-Baszir sprzeciwił się realizacji porozumienia, które umożliwiało wprowadzenie prawa świeckiego na południu kraju. Jako zwolennik prawa szariatu w marcu 1991 roku był zwolennikiem wprowadzenia tej zasady. W kolejnych latach 1996, 2000, 2004, 2010 został wybrany prezydentem Sudanu w pseudodemokratycznych wyborach. Khalil Ibrahim (1957–2011) Był przywódcą partyzantów zrzeszonych w ramach JEM. Wywodził się z ludu Zaghawa. Był zagorzałym zwolennikiem przejęcia władzy przez Islamski Front Narodowy z Hassanem Al-Turabim na czele. W latach 1991–1994 pełnił obowiązki regionalnego ministra edukacji w Darfurze Północnym. Ahmad Ibrahim Diraige (ur. 1935) W grudniu 1963 roku, jako młody polityk (wcześniej członek Partii Umma), stworzył Darfur Development Front (DDF) celem opracowania �306 Aneksy wspólnego programu wsparcia regionu Darfuru. W okresie rządów Numajriego Diraige został aresztowany, ale już w styczniu ten sam Numajri powołał go na stanowisko gubernatora Darfuru. 23 grudnia 1983 roku Diraige udał się do Chartumu przedstawić swoją sprawę osobiście, gdzie został aresztowany. Uciekł do Arabii Saudyjskiej. W Londynie stanął na czele Sudańskiego Federalnego Sojuszu Demokratycznego (Sudan Federal Democratic Alliance – SFDA), którego celem jest obalenie rządów Al-Baszira i daleko posunięta decentralizacja z przyjęciem struktury federalnej w Sudanie. Ahmed Haroun (ur. 1964) Jeden z trzech Sudańczyków ściganych przez Międzynarodowy Trybunał Karny za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości w Darfurze. Pomimo międzynarodowego nacisku na rząd Sudanu w celu wydania jego osoby Ahmed pełnił urząd ministra ds. humanitarnych do maja 2009 roku, kiedy to został mianowany gubernatorem Kordofanu Południowego. We wrześniu 2007 roku został przewodniczącym komisji rządu sudańskiego do prowadzenia śledztwa w kwestii pogwałcenia praw człowieka na terenie Darfuru. Suliman Arcua Minnawi – Minni Minnawi (ur. 1968) Pod przewodnictwem Minnawiego jego frakcja SLM podpisała porozumienie pokojowe z rządem sudańskim w maju 2006 roku. Minnawi został mianowany przewodniczącym Tymczasowego Urzędu Regionalnego w Darfurze jako starszy asystent prezydenta Al-Baszira. W grudniu 2010 roku Ruch Wyzwolenia Sudanu wycofał się z porozumienia pokojowego. Minni Minnawi uciekł do Sudanu Południowego i dołączył do innych frakcji rebelianckich w Darfurze, w tym SLM Abdel Wahida. Al-Sadiq Al-Mahdi (ur. 1935) Studiował ekonomię na Uniwersytecie w Chartumie. Następnie wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie w 1957 roku ukończył ekonomię �Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie... 307 na University of Oxford. W 1957 roku powrócił do Sudanu, pracując przez rok w Ministerstwie Finansów. W 1958 roku zrezygnował z pracy w urzędzie, by skupić się na wzmocnieniu Partii Umma, której został członkiem. Po przywróceniu demokracji w kraju w 1964 roku, został jej przewodniczącym. W 1966 roku dostał się do parlamentu i został premierem Sudanu. Jego rząd przetrwał jednak tylko 9 miesięcy i w maju 1967 roku został obalony w wyniku uchwalenia przeciw niemu wotum nieufności w następstwie wewnątrzpartyjnego konfliktu. W latach siedemdziesiątych XX w., w czasie dyktatury prezydenta Numajriego, był przez kilka lat więziony i zmuszony na udanie się na uchodźstwo. Sprzeciwiał się bowiem polityce prezydenta, w tym wprowadzeniu w całym kraju szariatu. W 1985 roku powrócił do Sudanu, aby w 1986 roku zostać po raz drugi premierem. Po niecałym roku premier rozwiązał rząd, gdyż nie był w stanie uchwalić nowego prawa karnego w miejsce szariatu, osiągnąć porozumienia z Międzynarodowym Funduszem Walutowym ani zakończyć wojny domowej. Drugi gabinet przetrwał jednak również tylko rok i został rozwiązany w sierpniu 1987 roku, trzeci został powołany w 1988 roku. Rządy Al-Mahdiego zakończyły się 30 czerwca 1989 roku, po zamachu dokonanym przez Al-Baszira. Zaraz po zamachu stanu został umieszczony w areszcie domowym, w którym przebywał do czasu dramatycznej ucieczki do Erytrei w 1996 roku. Przebywając za granicą przewodniczył opozycji wobec rządów prezydenta Al-Baszira. Do kraju powrócił w listopadzie 2000 roku. Mahmoud Mohammed Taha (1909–1985) Myśliciel religijny. W 1985 roku Taha został aresztowany za rozpowszechnianie ulotki wzywającej do zakończenia prawa szariatu w Sudanie. Następnego dnia został skazany na karę śmierci wraz z czterema innymi jego zwolennikami. Ali Osman Taha (ur. 1944) Pierwszy wiceprezydent Sudanu. Stanowisko to zajmuje od 1998 roku, z przerwą pomiędzy sierpniem 2005 a lipcem 2011 roku, kiedy �308 Aneksy to pełnił funkcję drugiego wiceprezydenta Sudanu. Pełnił również funkcję ministra spraw zagranicznych w latach 1995–1998. Jest członkiem Partii Kongresu Narodowego. Taha był odpowiedzialny za pogłębienie kryzysu w Darfurze w latach 2003 i 2004. Liderzy społeczności darfurskich oskarżali Tahę o powiązania z Musą Hilalem i że miał wpływ na jego uwolnienie z więzienia w 2003 roku. Taha koordynował pomoc rządową dla dżandżawidów. Hassan Abd Allah Al-Turabi (ur. 1932) Założyciel i przywódca Islamskiego Frontu Narodowego (National Islamic Front). W 1979 roku został ministrem sprawiedliwości, a w 1996 roku został wybrany do Zgromadzenia Narodowego i był jego przewodniczącym. Po wprowadzeniu stanu wyjątkowego w Sudanie został aresztowany. Współpracował z wieloma ugrupowaniami islamskimi. Oskarżany o wspieranie zamachów terrorystycznych. Za te podejrzenia został ponownie aresztowany w 2008 roku. �Słownik najważniejszych terminów Dżandżawidzi – zbrojne milicje muzułmańskie, działające w Darfurze, zachodnim Sudanie i we wschodnim Czadzie. JEM – Ruch Sprawiedliwości i Równości, Harakat Al-adil wa Al-musawa (Justice and Equality Movement) – grupa partyzancka pod przywództwem Chalila Ibrahima, zaangażowana w konflikt w Darfurze. Wraz z pozostałymi grupami rebelianckimi jak SLM walczyła przeciwko siłom Sudanu reprezentowanym przez dżandżawidów. JEM przyjmuje ideologię islamu, jednak pomimo uznania przez rząd sudański bezpośredniego związku z przywódcą religijnym i politykiem Hassanem Al-Turabim, grupa, jak i on sam zaprzeczają tym twierdzeniom. Al-Turabi oskarża rząd o „zaostrzanie sytuacji”, natomiast wielu jego zwolenników dołączyło do JEM. W 2006 roku JEM zadeklarował połączenie z Ruchem Wyzwolenia Sudanu (SLM) wraz z innymi rebeliantami w Związek Sił Rewolucyjnych Zachodniego Sudanu. W 2008 roku rebelianci JEM przeprowadzili nieudany atak na Chartum i Omdurman. W lutym 2010 roku liderzy JEM podpisali rozejm z rządem Sudanu. Rząd sudański zarzucił JEM wspieranie wojsk Sudanu Południowego w konflikcie granicznym z 2012 roku. NIF – Islamski Front Narodowy (The National Islamic Front) – organizacja polityczna islamistów, założona i kierowana przez Hassana Al-Turabiego. Posiadała wielki wpływ na rząd sudański od 1979 roku i dominowała go od 1989 roku. Wspiera utrzymanie islamskiego państwa opartego na prawie szariatu i odrzuca koncepcję państwa świeckiego. �310 Aneksy NCP – Partia Kongresu Narodowego (National Congress Party) – jest oficjalną partią rządzącą w Sudanie. Na jej czele stoi prezydent Omar Al-Baszir, który pełni ten urząd od momentu przewrotu wojskowego w 1989 roku. Partia Kongresu Narodowego została ustanowiona jedyną legalną partią polityczną w 1998 roku z taką samą ideologią jak poprzedzające ją Islamski Front Narodowy (NIF) oraz Rada Rewolucyjna dla Ocalenia Narodu, którym Al-Baszir przewodził do 1993 roku. Członkowie NCP zdominowali parlament sudański pod kierownictwem Al-Turabiego. Skłoniło to Al-Baszira do rozwiązania parlamentu i wprowadzenia stanu wyjątkowego. Al-Turabi został odwołany z szefostwa w Kongresie Narodowym, którego część członków zmieniło nazwę na Ludową Partię Kongresu Narodowego. Odłam ten zmienił niedługo potem nazwę na Ludowa Partia Kongresu (PCP), a następnie podpisał porozumienie z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA). SLM/SLA – Ruch/Armia Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement/Army) – ugrupowanie założone jako Front Wyzwolenia Darfuru przez członków trzech rdzennych grup etnicznych w Darfurze: Fur, Zaghawa i Masalit na czele z liderami Abdelem Wahidem i Minni Minnawi. Główne frakcje to: – SLA – kierowana przez Minni Minnawi, który podpisał porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru w maju 2006 roku. – SLA Al-Nur – grupa powstała w 2006 roku, kierowana przez Abdela Al-Nur Wahida. Odrzuciła porozumienie pokojowe w Darfurze. – SLM – grupa dowodzona przez Osmana Ibrahima Musę, który podpisał porozumienie pokojowe w styczniu 2011 roku. – SLM (General Command) – grupa utworzona w listopadzie 2010 roku przez byłych członków SLA al-Nur i byłych członków JEM. Grupa ta jest kierowana przez Mohameda Az-Zubeira Khamisa. �Załączniki 311 Załączniki Załącznik nr 1: Porozumienie w sprawie humanitarnego zawieszenia broni w konflikcie w Darfurze (Ndżamena, kwiecień 2004) – The April 2005 N’DjamenaHumanitarian Ceasefire Agreement the conflict in Farfur. Podpisane w dniu 8 kwietnia 2004 roku w Ndżamenie, w Czadzie, między rządem Sudanu, SLM/A oraz JEM. �312 Aneksy Załącznik nr 2: Umowa o warunkachpowołaniu Komisji ds. Zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze – Agreement on the Modalities for the Establishment of the Ceasefire Commission and the Deployment of Observers in Farfur. Podpisana w dniu 28 maja 2004 roku w Addis Abebie w Etiopii między rządem Sudanu, SML/A oraz JEM. �Załączniki 313 Załącznik nr 3: Umowa ramowa w celu rozwiązania konfliktu między rządem Sudanu (GOS) i Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości (LJM)– Framework Agreement to Resolve the Conflict Between the Government of Sudan (GOS) and the Liberation and Justice Movement (LJM). Podpisanie umowy nastąpiło 18 marca 2006 roku, za pośrednictwem Kataru i mediacji AU-ONZ w ramach cyklu spotkań w Doha. Umowa stanowi ogólne zasady rozmieszczenia broni, ogłasza amnestię generalną, wyraża porozumienie co do konieczności uznania roli społeczeństwa obywatelskiego. �314 Aneksy Załącznik nr 4: Kopia oryginalnych podpisów porozumienia pokojowego w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006 roku, znanego jako umowa z Abudży – Darfur Peace Agreement Abuja – May 2006. �Załączniki 315 Załącznik nr 5: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556 z dnia 30 lipca 2004 roku. Wzywa rząd Sudanu do natychmiastowego spełnienia wszystkich zobowiązań zgodnych z komunikatem z 3 lipca 2004. Szczególnie dotyczy to ułatwień w realizacji zadań mających zapobiec lub ograniczyć katastrofę humanitarną. �316 Aneksy Załącznik nr 6: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 roku. Działając na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych Rada,wyraża głębokie zaniepokojenie, że rząd Sudanu nie wypełnił swojego zobowiązania, na które zwrócono uwagę w rezolucji nr 1556 (2004) i komunikacie sekretarza generalnego z 3 lipca. �Załączniki 317 Załącznik nr 7: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1590 z dnia 24 marca 2005 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie nadal stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �318 Aneksy Załącznik nr 8: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1672 z dnia 25 kwietnia 2006 roku. Rada Bezpieczeństwa, przywołując swoje wcześniejsze rezolucje w sprawie sytuacji w Sudanie: 1665 (2006) z dnia 29 marca 2006 roku; 1651 (2005) z dnia 21 grudnia2005; 1591 (2005) z dnia 29 marca 2005 roku; 1556 (2004) z dnia 30 lipca 2004 roku, podkreśla ponownie swoje zdecydowane zaangażowanie na rzecz pokoju w całym Sudanie. �Załączniki 319 Załącznik nr 9: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie nadal stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �320 Aneksy Załącznik nr 10: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1881 z dnia 30 lipca 2009 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �Załączniki 321 Załącznik nr 11: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1945 z dnia 14 października 2010 roku. Rada działając na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych, podejmuje decyzję o przedłużeniu do dnia 19 października 2011 roku. mandatu Panelu Eksperckiego, pierwotnie powołanego na mocy rezolucji 1591 (2005), a wcześniej przedłużonego przez rezolucje 1651 (2005), 1665 (2006), 1713 (2006), 1779 (2007), 1841 (2008) i 1891 (2009), i zwraca się do sekretarza generalnego o podjęcie niezbędnych środków administracyjnych tak szybko, jak to możliwe. �322 Aneksy Załącznik nr 12: Położenie Darfuru na mapie Sudanu Źródło: AFP. �Załączniki 323 Załącznik nr 13: Mapa Darfuru Źródło: Radio Dabanga, https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/camps-facecritical-living-conditions-as-winter-approaches, [12.08.2015]. �324 Aneksy fotografie Autor z Hassanem Al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego w Chartumie, listopad 2011, fot. Ishrag Alhilo �Fotografie 325 Autor z Hajdrem Ibrahimem, sudańskim badaczem i naukowcem, znawcą problematyki Sudanu, a w szczególności Darfuru i Sudanu Południowego, Londyn 2014 fot. Nazar Al.-Taher Autor wraz z Ministrem Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, Warszawa 2016, fot. Kafy Kooli �326 Aneksy Autor wraz z dyr. Fashirskiego Biura sieci wiejskiej, Północny Darfur, Al-Fashir, listopad 2011, fot. Abdelaziz Karamalla Autor wraz z zastępcą dyr. Fashirskiego Biura sieci wiejskiej, Północny Darfur, Al Fashir, listopad 2011 roku, fot. Abdelaziz Karamalla �Fotografie 327 Spotkanie mieszkańców z miejscowości na obrzeżach Al Fashir, Północny Darfur, listopad 2011, fot. autor �328 Aneksy Hafir (zbiornik przeznaczony do magazynowania wody deszczowej) na obrzeżach Al Fashir, Północny Darfur, listopad 2011, fot. autor �Fotografie Tradycyjne domy i ulice w Darfurze, Al Fashir, listopad 2011, fot. autor 329 �330 Aneksy Susza i proces pustynnienia w Północnym Darfurze, Al Fashir, listopad 2011 fot. autor �Fotografie Obozy wysiedlonych, Darfur, Źródło: UNAMID 331 ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df2c5f190f57df069b528d795a1857ec.pdf 25d0239ee890acff2a6f4832a8f929f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6647 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan a Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6215 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: Polska a strefa Sudanu Description An account of the resource Bilad as-Sudan t.5, 294 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Bernardinum Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu �Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. 5. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017. �Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2017 �Recenzenci: prof. UJ dr hab. Robert Kłosowicz dr hab. Wiesław Lizak Okładka: foto str. 1: Nieukończona budowa Domu Polskiego w Chartumie – inicjatywa byłych studentów z Polski. Foto: M. Ząbek. foto str. 4: Wioska sudańska w północnej Ugandzie. Foto: M. Ząbek. © Copyright by Jarosław Różański, 2017 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-035-9 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �SPIS TREŚCI JACEK ŁAPOTT Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska?....................................... 7 LUCJAN BUCHALIK Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017)................... 37 RYSZARD VORBRICH Kamerun Północny – laboratorium polskiej afrykanistyki antropologicznej............................................... 91 NINA PAWLAK Hausa a sprawa polska. Od Orchideenfach do współpracy rozwojowej................................................... 125 JOANNA BAR Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908–1909)..................................... 139 BŁAŻEJ POPŁAWSKI Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej.................................. 169 KRYSTYNA KAMIŃSKA Jan Dybowski (1856–1928) – zapomniany odkrywca Afryki............................................ 197 ANETA PAWŁOWSKA Odzyskane Królestwo Makurii – skarby Galerii Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie.................................. 215 �KATARZYNA ANNA MICH Z Nubii do Polski – biskupi farascy na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie........................... 247 ANNA NADOLSKA-STYCZYŃSKA Opowieści znad Nigru. Francuska Afryka Zachodnia w opisach Jerzego Giżyckiego.............................................. 261 �JACEK ŁAPOTT GDZIE KRAJ DOGONÓW, A GDZIE POLSKA? Wśród wielu grup etnicznych Afryki są też takie, które od dziesiątków już lat otoczone są nimbem tajemnicy, niedomówień czy nawet formą popularności medialnej przekraczającej granice ich odmienności. Do jednej z tych grup należą bez wątpienia Dogonowie. Społeczność rolnicza zajmująca się do niedawna żmudną, kopieniaczą uprawą prosa na niewielkich górskich tarasach masywu Bandiagara gdzieś na południu Mali. Oczywiście, jak przy wielu innych tego rodzaju encyklopedycznych skrótach, nie jest to pełny obraz podstaw ekonomicznych tego plemienia1. Nie jest to społeczność mała, liczy bowiem współcześnie około 400 000 członków. Tylko jej część (i to nie ta największa) żyje na tzw. rumowisku skalnym u stóp masywu. To oni parają się malowniczą, tarasową uprawą ziemi – ci Dogonowie żyjący czy to na płaskowyżu masywu, czy w dolinie otaczającej masyw, posiadają zgoła „typowe” dla innych części Afryki pola i wioski. Dr hab. Jacek Łapott – prof. US, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Szczeciński 1 Mocno wrośnięte w polską terminologię etnologiczną historyczne już określenie „plemię” stosuję w sposób uproszczony, jako nieostrą jednostkę klasyfikacji społecznej, bez wnikania w stopień spoistości społecznej i tożsamości członków tej grupy. �8 Jacek Łapott Zainteresowanie zarówno badaczy, jak i odwiedzających budzą jednak głównie nie niecodziennie usytuowane wioski, a nie do końca dziś opisany ich mit etiologiczny, wiedza astronomiczna czy nietypowa twórczość artystyczna. Poczynając od dziesiątków masek, a kończąc na nie mniejszej ilości rzeźb-fetyszy czy rzemiosła artystycznego. Początki tej popularyzacji zaczęły się tuż po II wojnie światowej za sprawą niecodziennej publikacji M. Griaule’a pt. Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemméli2. Była ona jakby finałem wieloletniego pobytu grupy etnologów francuskich wśród tej społeczności. Powstało szereg fundamentalnych publikacji przez lata niedostępnych w Polsce. Wydany w 1965 roku Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. I –La creation du monde tegoż M. Griaule’a i G. Dieterlena przeszedł bez większego echa, mimo że potwierdzał niecodzienną wiedzę astronomiczną wspomnianej społeczności3. Dopiero praca E. Guerriera (autora posiadającego wiedzę astronomiczną) z 1975 r. zatytułowana Essai sur la cosmogonie des Dogon zwróciła zainteresowanie mediów na niecodzienne przekazy tego plemienia. Opisany w Le renard pâle mit nabrał zupełnie innego wymiaru, gdy jego analizą zajął się ktoś mający odpowiednią wiedzę astronomiczną. W dobie „przedinternetowej” informacje te, traktowane zgoła jak sensacyjne „newsy”, szybko obiegły „cały świat” i wzmogły zainteresowanie tak niecodzienną kulturą. C. Kleinitz omawiając historię badań kultury Dogonów, stwierdza po prostu, że badania tej społeczności w ostatniej ćwierci XX w. mają „quasi-przemysłową” skalę i skutkowały ponad 1800 publikacjami na temat różnych aspektów kultury tego plemienia4. Wyd. Paris 1948. Wyd. Paris 1965. 4 Zob. http://www.necep.net/society (dostęp: 24.01.2010). NECEP – Non European Components of European Ptrimony. 2 3 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 9 Wśród tej grupy znalazło się także ciągle powiększające się grono Polaków. Poznawanie i opisywanie kultury Dogonów jest trudnym zadaniem. Wiele z tych publikacji jest zbyt powierzchownych, by traktować je poważnie, inne opierają się na materiale wtórnym, jeszcze inne są li tylko kolorowymi albumami z niecodziennymi fotogramami. Już podczas pierwszych kontaktów z Dogonami w latach 30. XX w. M. Leiris pisał: Wydaje się, że nic nie posuwa się naprzód i że ludzie, jeśli wyjawią kilka swoich małych sekretów, starannie ukrywają to, co najważniejsze… Wspaniała religijność. To co sakralne znajduje się we wszystkich kątach. Wszystko wydaje się mądre i ważne5. W Polsce poznanie niektórych aspektów kultury Dogonów rozpoczęło się tak naprawdę za sprawą A. Mostowicza w latach 70. XX w. Popularyzował on wiedzę na temat „tych z kosmosu” na łamach popularnych podówczas tygodników: „Dookoła Świata”, „Razem” czy „Tygodnika Powszechnego”6. To za sprawą obszernych artykułów na temat wiedzy kosmogonicznej tej społeczności, zamieszczonych w trzech kolejnych numerach „Dookoła Świata”, uczestnicy Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej AFRYKA 76–77 zmierzający do Kamerunu w celu penetracji po stu latach tzw. Trasy S. Rogozińskiego „odbili” w Niamey do Mali i do kraju Dogonów7. Ta odważna decyzja zaowocowała nie tylko interesującymi pracami magisterskimi i bogatymi zbiorami mu5 M. Leiris, L’Afrique fantôme, Paris 1934, cyt. za : I. Fiemeyer, Marcel Griaule citoyen dogon, Paris 2004. 6 Artykuły te (z czasem poszerzone) przybrały formę książkową. Zob. A. Mostowicz, My z Kosmosu, Warszawa 1978 oraz wyd. II, kolejny raz poszerzone: Warszawa 1984. 7 Zob. J. Łapott, Studencka Ekspedycja Etnograficzna AFRYKA 76–77 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1978, t. 25, s. 283–319. �10 Jacek Łapott zealiów, ale i kontynuacją tych zainteresowań zarówno przez nich samych, jak i przez ich współpracowników w kolejnych dekadach8. Z kronikarskiego obowiązku należałoby dodać, że pierwsze kontakty Polaków z tą grupą etniczną nastąpiły zapewne wcześniej. Udokumentowany publikacją jest pobyt W. Korabiewicza na początku lat 60. XX wieku9. Trudno dziś z perspektywy kilkudziesięciu lat ocenić jego opis uroczystości pogrzebowej we wsi Banani: Harmider straszliwy, niesamowite zawodzenie. Od prochowego dymu powstaje swąd i tuman, a ponad tym wszystkim, na dachu ten stary czarownik tańczy bez przerwy i dzwoni. Chyba wprawił się w jakiś trans, skoro coraz to wali głową w mur i pada, znowu zaraz się zrywa i znowu wali głową w mur. Obłędny, szalony taniec furiata… Nagle rozległ się piskliwy wrzask, tłum zafalował, rzucił się do panicznej ucieczki. W oczach niekłamane przerażenie, patrzą w kierunku skalnej ściany. I oto gdzieś, jakby z podziemia, wyłażą komiczne maszkarki, małe zgrabne kobietki w spódniczkach z czerwonej rafii typu hula-hula, w maskach z muszelek białych, piersi z takichże muszelek, bo nie są to wcale kobiety, tylko przebrani chłopcy… Przypatruję się uważnie maskom. Są bardzo prymitywnie i raczej niedbale sklecone, bez rzeźb i bez żadnych artystycznych walorów, prócz samej tylko, bardzo oryginalnej, powiedziałbym dziwacznej inwencji10. Chciałoby się powiedzieć: inne czasy, inne obyczaje zarówno opisującego, jak i opisywanych. Już po kilkunastu latach od pobytu wymienionego autora, w czasie wspomnianej pierwszej wyprawy, obyczaje zdawały się być nieco rozluźnione, a ocena sztuki dogońskiej zmieniła się diametralnie. Po kolejnych trzydziestu pięciu latach, z racji swoistej inwazji turystów (do 2012 roku), okazało się, że wszystko jest już na sprzedaż, 8 10 grudnia 2016 r. Muzeum Miejskie w Żorach zorganizowało spotkanie z kilkoma uczestnikami tej wyprawy, czcząc 40-lecie tych zainteresowań. 9 Zob. W. Korabiewicz, Do Timbuktu, Warszawa 1967. 10 W. Korabiewicz, op. cit. s. 253, 254, 255. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 11 a sprzedawane artefakty tworzone „w stylu dogońskim” powstawały bardzo daleko od kraju Dogonów. Wracając do działań Polaków w tym rejonie, warto nadmienić, że jednym z pierwszych naukowców, jaki trafił w ten rejon był W. Filipowiak, archeolog, podówczas dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie, silnie związany z Afryką z racji swoich poszukiwań i badań stolicy średniowiecznego Mali11. Zaproszony przez organizatorów uczestniczył w Premier Colloque international de Bamako (27 janvier – 1-er février 1975) zorganizowanym przez Fondation SCOA pour la recherche scientifique en Afrique Noire (Projet Boucle du Niger). W programie tego seminarium był także krótki objazd kraju Dogonów. Uczestnicy wyprawy z 1977 r. mogli się jeszcze zapoznać z informacjami na temat podróży po tym kraju z wydanej w Polsce w roku 1960 książki J.-F. Waltera pt. Afrykańska włóczęga12. Jej autor jako siedemnastolatek wraz z kolegą odbył podróż do ówczesnej Francuskiej Afryki Zachodniej, m.in. do kraju Dogonów. Zamieszczone w książce informacje zgromadzone w okresie funkcjonowania administracji francuskiej są mocno niejednolite. Obok informacji uzyskanych wśród rodzimych, francuskich rezydentów: Nie jedźcie tam; „oni” ugotują z was rosół, a z waszych goleni i łopatek zrobią kastaniety… Dowódca okręgu Bandiagara notuje co roku prawie sześćdziesiąt wypadków zaginięcia dzieci z sąsiednich plemion. Kupują je Dogoni i składają jako ofiary ludzkie… widać wyraźnie zainteresowania młodych „badaczy”: Uwagę naszą przyciągają tysiące szczegółów: domy, których fasady tworzą szachownice prostokątnych nisz, a wierzchołki obrzeżone są rzędem białych kamieni; małe, malowane jaskrawo budowle, poobwieszane poczer11 Zob. W. Filipowiak, Ėtudes archéologiques sur la capitale médiévale du Mali, Szczecin 1979 oraz tenże: Średniowieczna stolica królestwa Mali – Niani w VI–XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981. 12 J.-F. Walter, Afrykańska włóczęga, Warszawa 1960. �12 Jacek Łapott niałymi fetyszami i czaszkami zwierząt; okrągłe chaty z kamienia, do których przewodnik nie pozwala nam się zbliżyć; obszerna szopa skonstruowana z trzech rzędów rzeźbionych słupów, na których spoczywa gruba strzecha z łodyg prosa13. Uczestnicy SEE Afryka 76–77 pomimo fascynacji opisami wiedzy kosmogonicznej Dogonów nie mieli ambicji związanej z jej zgłębianiem. Jako początkujący afrykaniści terenowi postanowili skoncentrować się na innych dziedzinach kultury. R. Vorbrich zainteresował się garncarstwem, W. Żukowski – budownictwem, a T. Szymaniak – kowalstwem. Dalsze zainteresowanie Dogonami pozwoliło R. Vorbrichowi rozwinąć tezy swojej pracy magisterskiej w dwa źródłowe artykuły. Według autora: Garnek nawet bez ornamentów jest symbolem człowieka, tak więc w myśl doktryny Dogonów garncarka formując garnek, tworzy istotę ludzką, zaś przykładając do maty, nadaje mu cechy ludzkiej głowy. Powierzchnia garnka zdobionego na macie piru rzeczywiście może przypominać krótko ostrzyżoną głowę człowieka rasy nigryckiej (kręcone włosy)14. Pokłosiem tej wyprawy był także kolejny artykuł przygotowany przez niżej podpisanego pt. Tradycjonalizm kulturowy plemienia Dogon z Mali. Tuż po pierwszym sezonie badawczym autor pisał w nim: W sytuacji zachowania mechanizmu międzypokoleniowego przekazu logicznie sprawnej i funkcjonalnej tradycji rola kontaktów kulturowych nie jest decydująca i nie stanowi o upadku kultury. Lecz odwrotnie – dostrzeżenie plemiennych różnic może wzmocnić po13 Ibidem, s. 64, 81. Autor ukończył studia antropologiczne, a następnie wydał później drugą pracę ukazującą wyniki tych badań: La vie religieuse chez les Dogons du Mali. Témoignages recueillis en 1952, Paris 2016. 14 Zob. R. Vorbrich, Naczynia gliniane Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1980, t. 26, s. 471–488, cyt. na s. 477; Produkcja garncarska Dogonów, „Etnografia Polska” 1982, t. 26, z. 1. Autor pokusił się o konwencję stosowania, w miarę możliwości, przy wyliczaniu kolejnych prac dłuższych cytatów z ich treści. Pozwala to ocenić czytelnikowi szeroki zakres poruszanych tematów. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 13 czucie własnej odrębności i rodzimego dziedzictwa. W takim ujęciu tradycjonalizm byłby świadomą, pełną akceptacją wartościowego wzoru kulturowego pozostawionego przez przodków, wykształconego w ramach własnej historii i przekazywanego w sposób bezpośredni kolejnym pokoleniom15. Z racji udziału w wyprawie pracownika Muzeum Narodowego w Szczecinie jej uczestnicy gromadzili także artefakty ukazujące w zasadzie wszystkie dziedziny życia odwiedzanych społeczności. Zgromadzona w ten sposób kolekcja liczyła 1309 eksponatów, z czego ponad 400 sztuk dotyczyło tylko Dogonów16. Zbiory te w owym czasie były naprawdę niecodzienną kolekcją w naszym kraju. Po powrocie ekspedycji do Polski zorganizowano kilka wystaw ukazujących plony wyprawy (nie tylko kulturę Dogonów): w Szczecinie, Poznaniu i Kaliszu (Dogonowie i inni) oraz jedną monograficzną w Museum für Völkerkunde w Dreźnie w roku 1979, pod tytułem Dogon die Kultur eines westafrikanischen Bauervolkes. W następnych latach, wskutek kolejnych kontaktów zbiory te sukcesywnie powiększano. Zaowocowało to nawet, zapewne jedyną w Europie, stałą ekspozycją poświęconą tej społeczności w ramach większej wystawy Afryka na południe od Sahary. Dziś zbiory dogońskie w Muzeum Narodowym w Szczecinie liczą ponad 800 sztuk różnorodnych eksponatów. Jedynym muzeum w Polsce z porównywalnymi zbiorami kultury Dogonów jest Muzeum Miejskie w Żorach, gdzie jest ich około 35017. 15 Trzeci Świat w polskich badaniach etnograficznych, M. Parandowska (red.), Warszawa 1987, s. 211–233. Cyt. ze strony 227. 16 J. Łapott, op. cit., s. 316; E. Prądzyńska, Zbiory afrykańskie Muzeum Narodowego w Szczecinie – historia gromadzenia, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 364. 17 Przed oddaniem tego artykułu do druku Muzeum Narodowe w Szczecinie otworzyło wystawę czasową Zapatrzeni w niebo Dogonowie i ich sztuka powstałą z części świeżo nabytej kolekcji. �14 Jacek Łapott Ukazujące się z rzadka w latach 70. XX w. prace na temat kultur i historii Afryki częstokroć poświęcają poszczególne rozdziały Dogonom. Tak jest z Kosmogonią Dogonów w pracy S. Piłaszewicza pt. Afrykańska księga rodzaju czy w odpowiednich akapitach książki M. Tymowskiego Historia Mali18. Początek lat 80. XX wieku nie służył działalności terenowej etnologów polskich w Afryce. Do tematu wrócono w roku 1984 za sprawą studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy zorganizowali kolejną wyprawę na kontynent afrykański – w tym także do kraju Dogonów. Niestety awaria samochodu spowodowała przedwczesny powrót większości uczestników do Polski. Jedynie L. Buchalik i S. Szafrański postanowili na własną rękę dotrzeć do ojczyzny tego plemienia i odwiedzili kilka wiosek masywu Bandiagara. Zainteresowanie Dogonami zaowocowało pracą magisterską L. Buchalika opublikowaną następnie w dwóch częściach w „Materiałach Zachodniopomorskich”. Nowatorska w swym zamyśle praca omawiała szczegółowo Historię badań… tej grupy etnicznej i jej kultury19. Kolejną pracą magisterską poświęconą Dogonom była praca D. Iwińskiej, jednej z uczestniczek wyprawy Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali). Praca powstała głównie w oparciu o zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie20. Lata 80. XX w. to również okres zainteresowań m.in. krajem Dogonów K. Izaka i studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy zorganizowali kilka ekspedycji do Afryki Północnej i ZaS. Piłaszewicz, Afrykańska księga rodzaju Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa 1978, s. 218–236; M. Tymowski, Historia Mali, WrocławWarszawa-Kraków-Gdańsk 1979. 19 L. Buchalik, Historia i stan badań kultury Dogonów, cz. 1, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 32, s. 455–518; cz. 2, t. 33, s. 391–420. 20 D. Iwińska, Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali), „Materiały Zachodniopomorskie” 1987, t. 33, s. 327–365. 18 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 15 chodniej21. Wyprawy odbyły się w latach 1979/1980, 1981 oraz 1983/1984. Szczególnie istotna była wyprawa „Afryka 83–84”, która zgromadziła podczas pobytu w kraju Dogonów 103 obiekty poświęcone kulturze tego plemienia (m.in. kompletne maski ze strojami). Trafiły one ostatecznie do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Głównym celem ekspedycji było przeprowadzenie badań archeologiczno-etnograficznych w masywie skał Bandiagara. Uczestnicy wyprawy spenetrowali 25-kilometrowej długości odcinek krawędzi masywu, na którym położone są najbardziej interesujące wioski Dogonów, oraz kilkukilometrowej szerokości pas w głębi płaskowyżu. W rezultacie penetracji archeologicznych nie stwierdziliśmy osadnictwa starszego od kultury Tellem, której początek datowany jest na VIII–IX w. n.e. Badania przeprowadzone w grobach i chatach Tellemów przyniosły interesujące spostrzeżenia z zakresu obrzędów kultowych i kultury materialnej tego ludu oraz dostarczyły cennych zabytków w postaci ceramiki i figurek pogrzebowych22. Dziesięciotygodniowy pobyt w Mali zaowocował szczegółowym sprawozdaniem z nie zawsze rzetelnym opisem rzeczywistości kulturowej tego plemienia (bez wnikania w szczegóły): Abstrakcyjne maski taneczne produkuje związek, którego członkami zostają chłopcy zwani „AWA” po odbyciu inicjacji. Nazwa ta może oznaczać także wszystkie maski i strój taneczny. Matka masek, którą Dogonowie nazywają IMINA-NA, wykonana została jako symbol pierwszego przodka. Po upływie 60 lat zastępuje się ją nową, identyczną maską. Matka masek ma wysokość ok. 10 m i kształt wąskiej K. Izak, Badania Polskich Studenckich Wypraw Archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Afryce Zachodniej, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1984, t. 30, s. 219–244, cytat ze strony 231; idem, III Polska Studencka Wyprawa Archeologiczna „Afryka 1983/1984”, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1985, t. 31, s. 319–334, cytat ze strony 329; idem, Kronika dwóch wypraw, „Z otchłani wieków” 1984, nr 50/3–4, s. 210–240. 22 K. Izak, 1984, s. 231. 21 �16 Jacek Łapott deski. U jej podstawy znajduje się właściwa maska nakładana na głowę… Tych masek jest stosunkowo niewiele. Oprócz nich używa się zwykłych masek twarzowych niezbędnych przy różnych uroczystościach. Są one pełne rozmachu, a wieńczące je przedstawienia zwierzęce są realistyczne23. Dopiero w roku 1986 ukazała się kolejna polska praca popularyzująca niektóre fragmenty kultury Dogonów za sprawą Z. Sokolewicz. Jej Mitologia Czarnej Afryki na kilkudziesięciu stronach omawia bogato ilustrowaną mitologię tej grupy i jej kulturę24. W 1991 r. przetłumaczono na język polski wyczerpującą pracę R. K. G. Temple’a pt. Tajemnica Syriusza, gdzie obok dziejów tej gwiazdy w historii mitologii i poznania kosmosu przez człowieka znajdują się spore fragmenty poświęcone zarówno niecodziennej wiedzy Dogonów, jak i Sudańskiemu Systemowi Syriusza25. Następuje fala popularyzacji kultury tego plemienia w Polsce. Coraz więcej Polaków może ją już poznawać z autopsji – nie przekłada się to jednak na ilość nowych publikacji źródłowych. W roku 1990 trafia do kraju Dogonów kolejna wyprawa z Pol26 ski . Działania ekspedycji w kraju Dogonów były mocno ograniczone z racji poważnej choroby jednego z uczestników. Udało się wyeksplorować pod kątem pozyskania kolejnej kolekcji artefaktów jedynie niewielką liczbę wiosek. Do Szczecina trafiło dosłownie kilka obiektów dogońskich (broń i sztuka). Rok później wyruszyła następna ekspedycja STAREM. Pobyt w kraju Dogonów trwał K. Izak, 1985, s. 329. Z. Sokolewicz, Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986, s. 239–259. 25 R. K. G. Temple, Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991. Zob. ibidem: M. Griaule i G. Dieterlen, Sudański system Syriusza, s. 53–80. 26 Zob. J. Łapott, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA SAHEL ’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1992, t. 38. Działania ekspedycji w kraju Dogonów były ograniczone z racji poważnej choroby jednego z uczestników. 23 24 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 17 dłużej, jego finałem było kilka wystaw fotograficznych T. Wierzejskiego (w Warszawie i Szczecinie) oraz popularna praca A. Piechowskiego pt. Lud Syriusza. Autor odważnie potwierdza tezę o edukacyjnym wpływie kultury Tellem na tradycyjną kulturę Dogonów: Coraz wyraźniej zdaje się narzucać jeszcze jedno rozwiązanie zagadki wiedzy tajemnej Dogonów. Może jej pierwotnymi depozytariuszami byli właśnie Tellemowie? Prowadzone przez Holendrów wykopaliska archeologiczne wskazują, że już w roku 500 przed Chrystusem urwiska płaskowyżu Bandiagara zamieszkałe były przez lud, który wytworzył wysoko rozwiniętą kulturę określaną jako „kultura toloy”. Jej kontynuatorami byli późniejsi Tellemowie, a wreszcie Dogonowie…27. Popularne prace o charakterze reportażowym są nie tylko dowodem na coraz powszechniejsze odwiedzanie kraju Dogonów przez Polaków, ale i na ich zmysł obserwacji. Niektórzy, jak S. i M. Kulczykowie, robią to dodatkowo z racji zainteresowań zawodowych: Teraz dociera do mnie, że Dogoni to naprawdę inne plemię. Bo inne jest tu wszystko. Miast bezładnie rozrzuconych domów, zupełnie obronna wioska, z wąskimi, ujętymi murami uliczkami, zbiegającymi się na nieregularnych placykach. Zwykle nieco wyniesione centrum tych ostatnich należało do togun, miejsc narad starszyzny. Niskie, bo przeznaczone do siedzenia miejsce, ograniczone było kamiennymi zazwyczaj czterema-sześcioma filarami, dźwigającymi płaski, belkowy dach28. Niecodzienna kultura Dogonów intrygowała Polaków działających na różnych polach nauki. S. Jedynak podjął się zadania omówienia implikacji filozoficznych związanych z symbolem graficznym tej grupy: Dogoni uważają, że myśl wyprzedza wszelką 27 A. Piechowski, Lud Syriusza. W poszukiwaniu tajemnic Dogonów, Warszawa 1994, s. 191. 28 M. Kulczyk, Okolice Timbuktu, Warszawa 2002, s. 184. �18 Jacek Łapott postać egzystencji fizykalnej i że wszelka myśl może być oddana za pomocą symboli, a te mogą być wyrażone w znakach graficznych. Myśli i symbole istniały od początku. Zawierały się one wewnątrz istoty duchowej – Ammy. Amma znajdował się wewnątrz wielkiego jaja, z którym stanowił jedność. Pierwsza substancja, jaką się posłużył w kreacji, była woda. Można więc powiedzieć, że wszystko to, co materialne, powstało z wody…29. Na kolejne poważniejsze kontynuacje zainteresowań kulturą Dogonów trzeba było czekać do drugiej połowy pierwszego dziesięciolecia XXI w. Wcześniej, w roku 2000, ukazuje się album L. Buchalika pt. Kolorowy Sahel, w którym autor poświęca Dogonom obszerny, bogato ilustrowany rozdział Ludzie z glinianych fortec30. L. Buchalik był uczestnikiem wspomnianych wypraw z 1984 i 1990 r. Do czasu wydania tej książki odwiedził masyw Bandiagara i jego mieszkańców pięciokrotnie. W kolejnych latach prowadził badania na tym terenie (samotnie i w różnych grupach) jeszcze jedenaście razy. Plonem tych działań są dwie kolejne książki: Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej oraz Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów31. Obie stanowią wyczerpujące kompendia na temat tradycyjnej kultury tej społeczności – do tej pory nieobecne w polskiej nauce. Szczególnie ta druga, bogato ilustrowana, jest rzeczową syntezą wiedzy o tradycyjnej kulturze Dogonów. Dla wszystkich zainteresowanych jest niejako odpowiedzią na pytanie: co pozostało w kulturze Dogonów z tego obrazu, któS. Jedynak, Symbolizm graficzny Dogonów i jego implikacje filozoficzne, w: Symbol w kulturze, G. Głuchowski (red.), Lublin 1995, s. 15–24, cyt. ze stron 16–17. 30 L. Buchalik, Kolorowy sahel, Żory 2000, s. 68–107. 31 L. Buchalik, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław 2009; tenże, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory 2010, s. 632. 29 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 19 ry opisywał M. Griaule? We wstępie do niej autor pisze: Niniejsza praca jest jedynie próbą napisania „przewodnika” po odchodzącej w zapomnienie kulturze. Stąd tytuł Dogon ya gali – dawny świat Dogonów. Czas dokonuje wielkich zmian w życiu społeczeństwa, kultura ciągle ewoluuje. Tego procesu nie można zatrzymać ani zmienić jego przebiegu, można jednak opisać to, co przemija. Niniejsza praca jest taką próbą pokazania dawnej kultury Dogonów, tej z początków XX wieku, ale także tej bardziej współczesnej, z przełomu XX i XXI wieku32. W 2006 r., po ponad pięćdziesięciu latach od I wydania francuskiego, ukazała się po polsku praca M. Griaule’a pt. Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim. Praca wbrew pozorom niezbyt łatwa w odbiorze i nie zawsze, w moim przekonaniu, przetłumaczona zgodnie z „duchem kultury dogońskiej”33. Przełom wieków był w naszym kraju okresem szybkiego nadrabiania tłumaczenia klasycznych prac etnologicznych – w kanonie tym znalazł się także Bóg Wody…34 Po kilkudziesięciu latach dwaj uczestnicy SEE „Afryka 76–77” równolegle wracają niejako „do korzeni” i przygotowują niezależnie dwa oddzielne projekty badawcze o tym kraju i jego mieszkańcach. R. Vorbrich z grupą studentów i nauczycieli zrealizował nowatorski na gruncie afrykańskim projekt Pokaż mi swój świat – pokaż mi swoją szkołę35. Zorganizowany był we wrześniu 2008 L. Buchalik, 2010, op. cit., s. 17. M. Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, Kęty 2006. Rok później ukazuje się polskie tłumaczenie pracy L. Scrantona pt. Kosmiczna tajemnica Dogonów. Zadziwiające podobieństwa między mitami afrykańskiego plemienia a naukowymi teoriami XX wieku, Warszawa 2007. 34 Z porządku kronikarskiego należy dodać, że pierwsze podejście do tłumaczenia Boga Wody nastąpiło 20 lat wcześniej. Wydawnictwo Iskry miało już tę książkę w zapowiedziach wydawniczych serii Naokoło Świata. 35 W bezpośrednią realizację projektu zaangażowani byli: B. Jedlińska, P. Maliński, T. Marciniak, K. Meissner, M. Polaszewski, M. Sobańska, K. Vorbrich, 32 33 �20 Jacek Łapott roku w trzech wioskach: Songho, Damasongo i Tireli. 2009 rok to kontynuacja pierwszego projektu współfinansowanego w ramach polskiej pomocy zagranicznej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w 2009 r. Projektem również kierował R. Vorbrich. W efekcie, poza wdrożonymi programami „edukacyjnymi”, ukazały się dwie popularne publikacje. W Pokaż mi swój świat znalazły się podsumowania działań w Afryce dokonane przez uczestników. K. Meissner omawia m.in. temat Kim chciałbym zostać w przyszłości; Czego uczy mnie mama, czego uczy mnie tata, Piotr Maliński opracował temat Z wizytą w afrykańskiej wiosce; Pogrzeb oczami dziecka, M. Polaszewski omawia temat Pokaż mi swoją szkołę. Całość opatrzył redakcją naukową i merytoryczną R. Vorbrich36. Oddzielną publikacją jest podsumowanie działań K. Vorbricha w pracy Afryka. Mój Świat, moja szkoła37. Autor przedstawia założenia całości działań na łamach „Afryki” – Projekt badawczo-rozwojowy. Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę. Według autora: projekty badawczo-rozwojowe należą do zaniedbanych form aktywności etnologów-afrykanistów […]. W swoim sprawozdaniu autor przekonuje nas, że jemu i jego zespołowi udało się przełamać tę opinię38. R. Vorbrich, W. Wiecki. 36 Kierownik swego projektu, przebywając kilkakrotnie w kraju Dogonów, często przywołuje swoje doświadczenia z tego terenu w licznych publikacjach. Zob. m.in.: Mali – kraj Dogonów, w: Pokaż mi swój świat. Edukacja rozwojowa a antropologia wizualna, R. Vorbrich (red.), Poznań 2009, s. 26–31. 37 K. Vorbrich, Afryka. Mój Świat, moja szkoła, Poznań 2009. 38 R. Vorbrich, Projekt badawczo-rozwojowy „Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę, „Afryka” 2009, nr 29–30, s. 186–192, cyt. ze strony 186. Temat autor kontynuował w artykule: Język obrazu a dialog międzykulturowy, w: Pluralizm kulturowy i religijny współczesnego świata. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Henrykowi Zimoniowi SVD w 70. rocznicę urodzin, Z. Kupisiński SVD, S. Grodź SVD (red.), Lublin 2010, s. 569–583. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 21 W roku 2012 R. Vorbrich kontynuował badania wśród Dogonów w ramach kolejnego projektu – tym razem KBN/NCN: Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (studium porównawcze). Projekt zaowocował pojawieniem się kolejnych publikacji: „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies; „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, ale także najnowszą pracą autora pt. Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali39. Pisząc o działalności pomocowej Polaków w kraju Dogonów, warto dodać, że kolejnym Polakiem zafascynowanym kulturą tego plemienia był plastyk warszawski P. Althammer, który oprócz nietypowych działań wśród Dogonów (występ w złotych, „kosmicznych” kombinezonach oraz występ w masce i stroju Koziołka Matołka) zaprosił do Warszawy dogońskiego rzeźbiarza Youssoufa Darę i wspólnie z nim zbudowali w Warszawie, w Parku Rzeźby na Bródnie, togu na – dom spotkań mężczyzn „w stylu dogońskim”. Dom, a właściwie wiata wsparta na ośmiu wspólnie wyrzeźbionych, drewnianych słupach. Drugi uczestnik SEE „AFRYKA 77” – J. Łapott – otrzymał z ówczesnego Komitetu Badań Naukowych grant habilitacyjny, który stał się podstawą wielokrotnych wyjazdów, a finalnie zaowocował R. Vorbrich, „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14; tenże, „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, w: „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1. s. 9–22; tenże, Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali, w: Ex Africa semper Aliquid novi, L. Buchalik, J. Różański (red.), t. 4, Żory 2017, s. 40–57. 39 �22 Jacek Łapott oddzielną, obszerną pracą pt. Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian40. Kilkuletni grant stanowił zapewne najbardziej wszechstronną możliwość badania kultury Dogonów przez Polaków41. Rozpoznanie przeprowadzono jeszcze przed otrzymaniem grantu w roku 2006. Następne, nierzadko kilkumiesięczne wyjazdy miały miejsce w latach 2008, 2009 (dwukrotnie). Zakres penetracji wiosek był niespotykany, podobnie jak ilość przeprowadzonych rozmów i wywiadów. Towarzyszący grupie przewodnik i tłumacz Gadiolou Dolo był zdania, że tak dużą ilość wiosek w kraju Dogonów odwiedził zapewne tylko Marcel Griaule – ich odkrywca. Odwiedzono nie tylko wioski znane z „tras turystycznych”, takie jak: Banani, Ireli, Tireli czy Amani (nie mówiąc o Sangha), ale także 38 innych wiosek (w roku 2008). W roku 2009 (zimą – podczas krótkiego wyjazdu na początku pory deszczowej) odwiedzono 10 wiosek, w okresie lato– jesień – 20 wiosek i miejscowości. Łącznie przeprowadzono 189 wywiadów o dość różnej długości, wszystkie zostały zarejestrowane na nośnikach pamięci cyfrowej, czasami także na płytach DVD. Wykonano setki zdjęć dokumentacyjnych ukazujących zarówno kulturę tradycyjną, jak i zachodzące zmiany. W książce, która była finałem tych prac znalazło 91 kolorowych ilustracji i 15 całostronicowych tablic42. Kończąc ją autor, pisał: Czas płynie szybko. Do kolejnego święta sigui w 2027 roku zostało już tylko 15 lat, to także jeszcze kilka dużych świąt dama oraz piętnaście uroczystości związanych ze świętem siewów bulo. Chciałbym być pewny, że wbrew moim wnioskom przedstawionym wyżej nic nie stanie na Wyd. Szczecin 2012. Grant przyznany autorowi zgodnie z umową nr 2641/B/ H03/2008/35. 41 Na różnych etapach prac zaangażowani byli m.in.: J. Borowiak, L. Buchalik, T. Buchalik, H. Łapott, J. Łapott, K. Podyma, E. Prądzyńska, M. Ząbek. 42 Zob. J. Łapott, Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian, Szczecin 2012, s. 531. 40 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 23 przeszkodzie, aby sigui kolejny raz zaistniało w kulturze Dogonów i jak mówi Walu Banga, szef tajnego stowarzyszenia Awa w Sangha: „przebiegało zgodnie z porządkiem zdarzeń”43. Dogonowie stają się także dla niektórych autorów inspiracją do nowego spojrzenia na różne „nowe-stare” tematy. Tak jest w przypadku Sztuki Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa. Obok współczesnej systematyzacji i podziału obecnych powszechnie w wioskach Dogonów artefaktów autor pisze: Z moich obserwacji i doświadczenia wynika, że kultura afrykańska, znalazłszy się w warunkach zgoła ekstremalnych (w przypadku Dogonów jest to swoista „inwazja turystyczna”), potrafi znakomicie dostosować się do tych zmian. Podobnie jest w tym wypadku. Dogonowie potrafili wyraźnie rozdzielić swoje życie na dwie równie ważne części: – pierwsza: związana z pobytem turystów w wioskach i wszelkimi działaniami powstałymi przez kontakt z nimi (w tym sprzedaż tzw. pamiątek z zakresu „sztuki”, ale i obsługa hotelowo-campin­ gowa); – druga: istniejącą wtedy, gdy „obcy” znajdą się poza wioską, a życie codzienne toczy się według powszechnych zasad i norm44. Lata pracy wśród Dogonów zespołu polskich badaczy skutkują licznymi artykułami w różnych opracowaniach monograficznych. J. Łapott jest autorem tekstu pt. Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali. Temat wbrew pozorom niełatwy, z dziedziny dwustronnych stosunków badacz – badana społeczność. Atmo Domno nie był „zwykłym” Dogonem. Z racji swego urodzenia należał do grupy wysoko postawionych w hierarchii społecznej Dogonów, którzy decydowali o życiu nie tylIbidem, s. 416. J. Łapott, Sztuka Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa, w: Kultury Afryki w świecie tradycji, przemian i znaczeń, w: A. Nadolska-Styczyńska (red.), Toruńskie Studia o Sztuce Orientu, t. 4, Toruń 2009, s. 117–126, cyt. ze stron 120–121. 43 44 �24 Jacek Łapott ko wsi Yougo Na, ale i całego plemienia. Jego obecność w naszej grupie nie była przypadkowa. Podobno nasze natarczywe i zbyt szczegółowe pytania na niektóre tematy dotyczące kultury dogońskiej budziły niepokój „starszych”. Atmo został więc „oddelegowany” jako ich przedstawiciel na cały okres pobytu naszej ekipy w kraju Dogonów. To on miał w pewnym sensie decydować, jaki fragment wiedzy tego plemienia można nam było udostępnić45. Ten sam autor publikuje następnie tekst pt. Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali). Można w nim znaleźć następujące informacje: Określenie Awa w społeczności Dogonów ma kilka znaczeń. Awa to w tajnym języku sigi so członek stowarzyszenia (Awa larani), to także sama maska, a raczej jej strój z włókien, ale także pierwszy zmarły przodek zamieniony w węża (Awa duno), ale również tzw. romb (warkotka – rodzaj czuringi), którego dźwiękiem rozpoczyna się święto dama oraz sam dźwięk „głos Awa” (Awa non). Jest to także organizacja, ale i związek osób należących do „społeczeństwa masek”. Może dlatego niektórzy badacze określają kulturę Dogonów jako „kulturę masek”46. W roku 2012 ukazał się kolejny artykuł inspirowany badaniami w Mali: Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej. Zarówno tytuł, jak i treść zanotowana była w kraju Dogonów. Cytowany w pracy Sekou O. Dolo twierdzi: U nas kaletnik i kowal należą do specjalnych grup, do kast, z którymi szlachetny dogoński rolnik nie może się J. Łapott, Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali, w: Przywództwo i przywódcy we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 341–352, cyt. ze strony 343. 46 J. Łapott, Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali), w: Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2009, s. 225–238, cyt. ze strony 232. 45 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 25 mieszać. Niemożliwe jest, by bez narażenia się na zhańbienie syn szlachetnego rolnika poślubił córkę kowala. Lub na odwrót… Według tradycji dogońskiej do wspomnianej „innej rasy”, w „której nie szuka się żony” (tumon ya-yeyyelen), należą: – Przedstawiciele kast; – Dogonowie „zepsuci” przez mezalians z kastą; – Ludzie uważani za nosicieli brudu (lud/ród Manadonnos); – „Ludzie dzicy” („ludzie natury”) tacy jak Fulbe czy Samo; – Potomkowie niewolników (pochodzenia dogońskiego)47. W tym samym roku ukazuje się artykuł pt. Yaa iye-i la („Wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów. Cytując kolejny raz fragment artykułu, czytamy: [Dogonowie] przez wielu badaczy postrzegani są jako lud niezwykle odporny na wszelkie zewnętrzne wpływy i potrafiący chronić swoją prawdziwą, pierwotną kulturę w środku ulegającego zmianom kontynentu. Od wielu dziesięcioleci lud ten uznawany jest za archetyp tradycyjnego afrykańskiego społeczeństwa (Doquet 1999: 13)… Ta swego rodzaju idealizacja, żeby nie powiedzieć iluzja, w ocenie społeczeństwa Dogonów trwa do dziś za sprawą… biur podróży i polityki turystycznej państwa. Tak jednostronne postrzeganie jakiejkolwiek społeczności jest nie tylko nieuprawnione, ale jednocześnie mocno wypacza obraz i proces rozwoju, nie tylko jej, ale i kultur sąsiednich grup z całego regionu48. Analogiczny temat został podjęty w innej publikacji zatytułowanej Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów. Artykuł próbuje odpowiedzieć na kilka aktualnych J. Łapott, Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej, w: „Stare” i „nowe” mocarstwa w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2012, s. 205–319, cyt. ze stron 306 i 312. 48 J. Łapott, Yaa iye-i la („wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów (Mali), w: Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, R. Vorbrich (red.), Wrocław 2012, s. 109–130, cyt. ze strony 113. 47 �26 Jacek Łapott zagadnień w związku z wpisaniem w roku 1989 części kraju Dogonów na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako obszaru chronionego pod nazwą „Sanctuaire naturel et culturel de la Falaise Bandiagara…”. Rodzi się pytanie – co dzieje się z Dogonami i ich kulturą w sytuacji, gdy połowa zamieszkałych przez nich wiosek i analogiczna część populacji zmieniana jest w rodzaj „żywego skansenu”? Oczywiście można łatwo odpowiedzieć, że jest to znak czasu i fragment procesu globalizacji. Organizacja Narodów Zjednoczonych – światowa organizacja, światowy program, światowe fundusze na jego ochronę… Ważne jest jednak, jak odbierają to sami Dogonowie, czy taka odgórna decyzja tworzy mechanizmy obronne. Czy służy naprawdę ochronie ich rodzimej kultury, czy wprost przeciwnie – stawia przed nią wyzwania, którym być może nie uda się im sprostać?49 Nieco wcześniej należałoby odnotować dwie kolejne publikacje na temat kultury tej społeczności. W roku 2010 ukazał się Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali). Także tutaj podnoszonych jest kilka ważkich kwestii związanych z tematem współczesnej rzeczywistości tej grupy. Tworzy się zupełnie nowa jakość w stosunkach z białymi (niezależnie od tego, czy trafią oni w końcu na camping, czy nie) – pojawia się postawa roszczeniowa. „To musi być twoja wina, że mnie się nie udało”. Płać za wszystko i to drogo – za zdjęcie, za wynajęcie mnie jako tragarza, za pamiątki, muzykę czy tańce. Nie jest ważne, że ceny nijak się mają do rzeczywistości: „wolę nie sprzedać i niech się ta maska zniszczy, niż miałbym na tym zarobić zbyt mało”. Na pytanie: „a właściwie czy wiesz, po co tutaj przyjeżdżają biali turyści?” usłyszeć można często odpowiedź: „Oni 49 J. Łapott, Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów, w: Społeczności lokalne wobec globalizacji i modernizacji, A. Makowski (red.), Szczecin 2011, s. 119–132, cyt. ze strony 121. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 27 przywożą nam pieniądze… Widzą, jaką wspaniałą mamy kulturę, ale widzą także, w jakich warunkach mieszkamy – i chcą nam pomagać. Budują studnie, wodociągi, szkoły i ośrodki zdrowia. My z tego skorzystamy. Pieniądze i pomoc dla nas to rola białych”50. Kolejną publikacją zagłębiającą się w zawiłości kultury dogońskiej jest opublikowany w 2011 roku artykuł pt. Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu? Można z niego przytoczyć interesujące, mało znane aspekty ich mitu: Mityczny przodek Dogonów – Nommo – był nie tylko postacią obojnaczą, wcześniej był w połowie człowiekiem, a w połowie rybą. Wiele postaci mitycznych Dogonów ma swoje artefakty w formie rzeźb czy płaskorzeźb. Nie inaczej jest i z Nommo. Wyobrażenia tej postaci, przedstawiają ją jako pół ryby, pół człowieka, jednak nieco w innej konwencji niż ta, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Głowa mężczyzny o charakterystycznych męskich (?) rysach z niewielką bródką, jaką do dziś noszą starcy, oraz „warkoczem” na plecach. Intrygujące, że w wyobrażeniu tym „łuską” ryby pokryta jest górna połowa ciała tej postaci. Ogon jest gładki z charakterystyczną płetwą u dołu. Postać nie ma rąk. „Łusek” (?) jest osiem w poziomie, w dziesięciu rzędach. Łatwo obliczyć, że jest ich 80 i stanowią egzemplifikację wspomnianych wyżej 80 rodów „prawdziwych” Dogonów51. W wydanej w roku 2012 bogato ilustrowanej pracy Maska afrykańska – między sacrum a profanum tematyka dogońska jest domi­ nująca. Obok szczegółowego katalogu masek dogońskich (zbiory Muzeum Miejskiego w Żorach) znalazły się tam także artykuły „podpierające” się wiedzą autorów uzyskaną podczas pobytu J. Łapott, Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali), „Zeszyty naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, nr 6, s. 69–84, cyt. ze strony 81. 51 J. Łapott, Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu, w: Rytmy i kroki Afryki, W. Mond-Kozłowska (red.), Kraków 2011, s. 55–72, cyt. ze strony 66. 50 �28 Jacek Łapott w kraju Dogonów. L. Buchalik zastanawia się: Maska afrykańska – sacrum czy profanum? Każda maska ma swój charakterystyczny układ choreograficzny. Starzy uczą młodych tańców masek. Rodziny decydują, kto w jakiej masce tańczy. Silna osoba może tańczyć w wysokiej, a co za tym idzie ciężkiej masce, np. sirige, słabsze w mniejszej, np. zająca, młodej dziewczyny. J. Łapott stawia kolejny znak zapytania: Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…? Z powodu wzmożonej aktywności turystycznej na kontynencie afrykańskim wzrósł popyt na „oryginalne, rytualne maski”, w związku z czym ich masowe fałszerstwo przybiera czasami formy zorganizowane, aby nie powiedzieć przemysłowe… K. Podyma w artykule Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego podsumowuje opinie na ich temat w ten sposób: Wzrost zainteresowania maską afrykańską spowodował szybkie włączenie jej w struktury handlu zarówno lokalnego, jak i międzynarodowego. Maska, stając się elementem artisanatu, bezpowrotnie utraciła element sakralności52. Jedną z ostatnich polskich prac na temat kultury społeczności Dogon jest zapewne praca E. Prądzyńskiej pt. Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali. Autorka w oparciu o własne badania podejmuje, kolejny raz, ważki temat stratyfikacji społeczności afrykańskich, w tym także w mało poznanym i niekojarzącym się zwykle z kontynentem afrykańskim systemem kastowym. Autorka pisze: Skórnicy są dla „prawdziwych” Dogonów odrębna grupą. Spełniają jednak w społeczeństwie ważną rolę i są jego istotną częścią. Świadczy o tym chociażby fakt istnienia masek przedstawiających Zob. Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012; L. Buchalik, ibidem, s. 11–22, cyt. ze strony 13; J. Łapott, Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…?, s. 23–30, cyt. ze strony 25; K. Podyma, Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego, s. 39–48, cyt. ze strony 43. Wszystkie artykuły posiadają pełną wersję angielską. 52 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 29 ludzi z kasty dyam… Skórnicy nie cieszą się dobrą opinią wśród „prawdziwych” Dogonów. Istnieje przekonanie, że nie należy wierzyć w ich słowa. „Skórnicy nigdy nie mówią prawdy. […] Mają wiele kolorów, to oznacza, że mogą mówić prawdę, mogą kłamać oraz zmieniać zdanie” 53. W 2015 r. wyszło drugie wydanie Dogonów z Mali… poszerzone o najnowsze obserwacje w kraju dokonane przez K. Meissner. Autorka pisze o swoim pobycie w kraju Dogonów w 2015 roku: Bycie jedyną „turystką” stanowiło anomalię zarówno dla mnie, jak i dla samych Dogonów, zwłaszcza członków młodszego pokolenia utrzymujących się z działalności turystycznej, hotelarstwa, obsługi grup turystycznych, sprzedaży pamiątek i rękodzieła. Dlatego też moja niespodziewana obecność ożywiła miejscowych handlarzy pamiątek, którzy już podczas pierwszego dnia przyjazdu do Banani usiłowali pokazać mi swoje butiki, nim zdążyłam wysiąść z samochodu i znaleźć nocleg. Na nic zdały się moje tłumaczenia o badawczym charakterze pobytu oraz braku środków na zakup dogońskiego rękodzieła. W odpowiedzi usłyszałam wręcz błagalne (?) prośby o zainteresowanie się ich butikami, nieustannie też powracały zdania typu: „Przyjdź i zobacz, to nic nie kosztuje” lub „Może zechcesz coś kupić? Nie mamy pieniędzy, bo nie ma turystów. Cierpimy”54. Ta sama autorka w roku 2014 opublikowała artykuł pt. Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych. Ta cząstkowa, zdawałoby się (jeśli chodzi o całokształt kultury), praca podnosi ważny temat odnalezienia się Dogonów we współczesnym świecie zmian i gloE. Prądzyńska, Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali, w: In gremio – in praxi. Przedmioty skórzane na co dzień i od święta, A. B. Kowalska (red.), Szczecin 2015, s. 209–226, cyt. ze strony 216. 54 K. Meissner, Gdy zabrakło toubabou… Skutki wstrzymania turystyki masowej wśród Dogonów z Mali, posłowie do II wyd. J. Łapott, Dogonowie z Mali…, op. cit., s. 419. 53 �30 Jacek Łapott balizacji. W Kraju Dogonów znaczna liczba stowarzyszeń powstała z inicjatywy kobiet. Zasadniczo stowarzyszenia kobiece dzielą się na dwa rodzaje: niezarejestrowane i zarejestrowane. W przypadku stowarzyszeń niezarejestrowanych badacz ma do czynienia ze strukturą o dość wąskim polu aktywności społecznej z ograniczonym dostępem do środków generowanych przez zachodnie organizacje pozarządowe… Wymogi związane z zarejestrowaniem stowarzyszenia wydają się błahe, jednakże w realiach dogońskich, gdzie znaczny odsetek kobiet nie potrafi czytać ani pisać w języku francuskim, przygotowanie zestawu dokumentów jest poważną barierą na drodze do współpracy z organizacjami pozarządowymi55. B. Szałek, szczeciński profesor, poliglota i językoznawca porównawczy, podjął się heroicznego tematu porównania tajnego języka Dogonów – sigi so – z językiem sanskryckim. Język sigi so używany jest w kulturze Dogonów rzadko, a właściwie bardzo rzadko – raz na 60 lat w czasie największego okresowego święta zwanego sigui. Kwintesencją wieloletnich, systematycznych kontaktów z Dogonami i ich kulturą jest artykuł Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali). W pracy można przeczytać: Wielokrotne kontakty z Dogonami kierowanej przeze mnie grupy (szczególnie w ostatnich kilku latach) sprawiły, że nasze relacje stały się bliższe i zaczęto nas postrzegać jako osoby godne zaufania… Następnego dnia, nieco z zaskoczenia, Pangale Dolo oraz Gadiolou Dolo zabierają nas na skraj wioski… Nieco 100 m dalej wznosi się niski (o wysokości do 10 m) masyw skalny z kilkoma jaskiniami. Pangale prowadzi nas do jednej z nich. Jaskinia jest niska i rozległa. U góry, z boku znajduje się otwór, a w kącie szczelina, 55 K. Meissner, Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych, w: Ex Africa semper aliquid novi, A. Żukowski (red.), t. 3, Żory 2014, s. 203–2017, cyt. s. 207–208. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 31 częściowo wypełniona kamieniami, której krańce są niewidoczne. Pośrodku leży duży, płaski kamień. Ta jaskinia nazywa się Tonoma (Tonommo). To tutaj wraz z burzą i piorunami, które zrobiły wspomniany otwór w sklepieniu skały: „przez ten otwór Nommo zstąpili z nieba w towarzystwie suma. W języku Dogonów słowo „zstąpił” znaczy yalsugu. Yalsugu go – to miejsce zstąpienia Nommo… Nommo przybyli [z nieba, okolic] tolo diugu. To grupa gwiazd pojawiająca się w czerwcu. Gwiazdy te są przyklejone do nieba i nigdy się nie gubią. Nie można ich dotknąć, zawsze są na swoich miejscach… Gwiazdy i Nommo są zawsze razem… Sigi tolo [Syriusz] i słońce nie są daleko. Sigi tolo jest czerwona… Według Pangale Dolo ostatni raz to miejsce odwiedzili obcy 24 lata temu. Byli to Germaine Dieterlen i Jean Rouch. „Tak naprawdę Griaule był Dogonem, zorganizowaliśmy mu święto dama”. G. Dieterlen powiedziała, że to miejsce jest zakazane dla turystów. I Dogonowie jej posłuchali… To był przedostatni dzień naszego pobytu. Żegnają się z nami, Pangale Dolo jakby kończył swoją opowieść: „To ojciec mi o tym opowiadał [przekazał]. Dzisiaj mój ojciec już nie żyje. Wszyscy ludzie, którzy pracowali z Marcelem Griaule’em zmarli już. I ja sam tutaj pozostałem… Tak wyglądał przekaz, który otrzymaliśmy. Opowiadany spokojnie przez Pangale Dolo, czasami z przymkniętymi powiekami, jakby dla lepszego przypomnienia i wyobrażenia całości. Z często powtarzającymi się frazami czy wątkami rozwijającymi się w kolejny fragment opowieści. Całość uzupełniana rysunkami na piasku samych Nommo, jak i korey [arki, w której przybyli „z gwiazd”]”56. Pangale Dolo mówi dalej: Jesteśmy już razem [nie wy u nas, nie obok, ale razem], my i wy i ten, kto chce to opisać, winien pisać prawdę. Rodzi się pytanie, po ilu latach kontaktów i badań moż56 J. Łapott, Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali), w: Europejczycy Afrykanie i inni, B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak (red.), Warszawa 2011, s. 374–390, cyt. ze stron 381, 384, 389 i 390. �32 Jacek Łapott na zasłużyć na takie zaufanie Dogonów? Czy i jak można zweryfikować otrzymany przekaz? Ale to już zupełnie inna historia… Bibliografia Buchalik L., Historia i stan badań kultury Dogonów, cz. 1, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 32, s. 455–518; cz. 2, t. 33, s. 391–420. Buchalik L., Kolorowy sahel, Żory 2000, s. 68–107 Buchalik L., Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław 2009. Buchalik L., Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory 2010, s. 632. Buchalik L., Maska afrykańska – sacrum czy profanum, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 11–22. Fiemeyer I., Marcel Griaule citoyen dogon, Paris 2004. Filipowiak W., Ėtudes archéologiques sur la capitale médiévale du Mali, Szczecin 1979. Filipowiak W., Średniowieczna stolica królestwa Mali – Niani w VI–XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981. Griaule M., Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, Kęty 2006. Griaule M., Dieu d’eau Entretiens avec Ogotemméli, Paris 1948. Griaule M., Dieterlen G., Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. I –La creation du monde Paris 1965. Griaule M., Dieterlen G., Sudański system Syriusza, w: Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991, s. 53–80. Iwińska D., Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali), „Materiały Zachodniopomorskie” 1987, t. 33, s. 327–365. Izak K., Badania Polskich Studenckich Wypraw Archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Afryce Zachodniej, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1984, t. 30, s. 219–244. Izak K., Kronika dwóch wypraw, w: „Z otchłani wieków” 1984, nr 50/ 3–4, s. 210–240. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 33 Izak K., III Polska Studencka Wyprawa Archeologiczna „Afryka 1983/1984”, „Materiały Zachodniopomorskie” 1985, t. 31, s. 319–334. Jedynak S., Symbolizm graficzny Dogonów i jego implikacje filozoficzne, w: Symbol w kulturze, G. Głuchowski (red.), Lublin 1995, s. 15–24. Korabiewicz W., Do Timbuktu, Warszawa 1967. Kulczyk M., Okolice Timbuktu, Warszawa 2002. Leiris M., L’Afrique fantôme, Paris 1934. Łapott J., Studencka Ekspedycja Etnograficzna AFRYKA 76–77 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978, t. 25, s. 283–319. Łapott J., Tradycjonalizm kulturowy plemienia Dogon z Mali, w: Trzeci Świat w polskich badaniach etnograficznych, M. Parandowska (red.), Warszawa 1987, s. 211–233. Łapott J., Ekspedycja Etnologiczna SAHARA SAHEL ’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1992, t. 38. Łapott J., Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali, w: Przywództwo i przywódcy we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 341–352, cyt. ze strony 343. Łapott Ł., Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali), w: Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2009. Łapott J., Sztuka Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa, w: Kultury Afryki w świecie tradycji, przemian i znaczeń, A. Nadolska-Styczyńska (red.), „Toruńskie Studia o Sztuce Orientu”, t. 4, Toruń 2009, s. 117–126. Łapott J., Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali), „Zeszyty naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, nr 6, s. 69–84. Łapott J., Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu, w: Rytmy i kroki Afryki, W. Mond-Kozłowska (red.), Kraków 2011, s. 55–72. �34 Jacek Łapott Łapott J., Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali), w: Europejczycy Afrykanie i inni, B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak (red.), Warszawa 2011, s. 374–390. Łapott J., Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów, w: Społeczności lokalne wobec globalizacji i modernizacji, A. Makowski (red.), Szczecin 2011, s. 119–132. Łapott J., Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian, Szczecin 2012, s. 531. Łapott J., Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej, w: „Stare” i „nowe” mocarstwa w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2012, s. 205–319. Łapott J., Yaa iye-i la („wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów (Mali), w: Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, R. Vorbrich (red.), Wrocław 2012, s. 109–130. Łapott J., Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…?, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 23–30. Meissner K., Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych, w: Ex Africa semper aliquid novi, A. Żukowski (red.), t. 3, Żory 2014, s. 203–217. Meissner K., Gdy zabrakło toubabou… Skutki wstrzymania turystyki masowej wśród Dogonów z Mali, posłowie do II wyd. J. Łapott, Dogonowie z Mali…, Szczecin 2015, s. 417–424. Mostowicz A., My z Kosmosu, Warszawa 1978; wyd. II, poszerzone: Warszawa 1984. Piechowski A., Lud Syriusza. W poszukiwaniu tajemnic Dogonów, Warszawa 1994. Podyma K., Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 39–48. Piłaszewicz S., Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa 1978. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 35 Pokaż mi swój świat. Edukacja rozwojowa a antropologia wizualna, R. Vorbrich (red.), Poznań 2009. Prądzyńska E., Zbiory afrykańskie Muzeum Narodowego w Szczecinie – historia gromadzenia, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 362–377. Prądzyńska E., Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali, w: In gremio – in praxi. Przedmioty skórzane na co dzień i od święta, A. B. Kowalska (red.), Szczecin 2015, s. 209–226. Sokolewicz Z., Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986. Temple R. K. G., Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991. Tymowski M., Historia Mali, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979. Scranton L., Kosmiczna tajemnica Dogonów. Zadziwiające podobieństwa między mitami afrykańskiego plemienia a naukowymi teoriami XX wieku, Warszawa 2007. Vorbrich R., Naczynia gliniane Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1980, t. 26. Vorbrich R., Produkcja garncarska Dogonów, „Etnografia Polska” 1982, t. 26, z. 1. Vorbrich R., Projekt badawczo-rozwojowy Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę, „Afryka” 2009, nr 29–30, s. 186–192. Vorbrich R., Język obrazu a dialog międzykulturowy, w: Pluralizm kulturowy i religijny współczesnego świata. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Henrykowi Zimoniowi SVD w 70. rocznicę urodzin, Z. Kupisiński SVD, S. Grodź SVD (red.), Lublin 2010, s. 569–583. Vorbrich R., „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. Vorbrich R., „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1, s. 9–22. Vorbrich R., Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali, w: Ex Africa semper Aliquid novi, L. Buchalik, J. Różański (red.), t. 4, Żory 2017, s. 40–57. Walter J.-F., Afrykańska włóczęga, Warszawa 1960. �36 Jacek Łapott Walter J.-F., La vie religieuse chez les Dogons du Mali. Témoignages recueillis en 1952, Paris 2016. Where is the Dogon Country, and where is Poland? Summary The Dogons – an interesting agricultural community from Mali. For decades they have been intriguing explorers. Among them there are also a group of Poles. Their study is not only based on the traditional culture of the tribe, but also the evolution of changes within it. Research material has lead to the publishing of books and articles covering the subject. The latter of which are partial, but often very important. These articles analyze fragments of the culture of this tribe. Further work is in progress. More and more Polish specialists are taking up the research. Keywords: Dogons, the history of research, Polish researchers in Africa �LUCJAN BUCHALIK POLSKA OBECNOŚĆ WŚRÓD KURUMBÓW (1997–2017)1 Wstęp Kurumbowie są rolnikami zamieszkującymi północną część Burkina Faso i pograniczne tereny w Mali2. Na przestrzeni swej historii utworzyli kilka wodzostw, w literaturze przedmiotu nazywanych także królestwami3. Władzę polityczną i religijną pełnią w nich wodzowie zwani a-yo, mający do pomocy kapłanów-ofiarników. Niezależni od wodza są władcy ziemi (Asendesa), wywoDr Lucjan Buchalik – Muzeum Miejskie w Żorach. 1 Większość badań prowadziłem samodzielnie i przyznaję, że w niektórych kwestiach trudno mi uniknąć osobistego charakteru wypowiedzi. 2 Zamieszkują prowincje: Bam (Region Północno-Centralny), Soum (Region Sahel), Yatenga i Loroum (Region Północny). Kraj Kurumbów to równina leżąca na wysokości 300–330 m n.p.m., z rzadka urozmaicona wzniesieniami sięgającymi 400–520 m n.p.m. Znajduje się tam wiele okresowych zbiorników wodnych, tylko nieliczne jeziora nie wysychają całkowicie (m.in. Boukou i Bam). Klimat typu sahelskiego, odbiciem warunków klimatycznych jest charakterystyczna dla sawanny fauna i flora. 3 Lurum rządzone jest przez Lurumyo, wodza wybieranego z rodu Konfe ze stolicą w Pobe-Mengao, Tera, z władcą Teryo wybieranym z rodu Badini, stolica w Bourzandze, Pela z władcą Pelayo wybieranym spośród rodu Ganame i najbardziej oddalone na wschód Karo rządzone przez Karyo wybieranego z rodu Maïga z siedzibą w Aribindzie. �38 Lucjan Buchalik dzący się z autochtonów, najstarszych rodów zamieszkujących dany obszar. O ile władca wybierany jest spośród członków rodu wodzowskiego, o tyle władca ziemi jest funkcją dziedziczną, piastowaną przez najstarszego z rodu. W trakcie badań prowadzonych wśród Dogonów (Mali) przez etnologów francuskich pojawił się wątek Kurumbów jako potomków kultury Tellem4. Późniejsze badania z zakresu antropologii fizycznej i archeologii, podjęte przez naukowców holenderskich, nie potwierdziły wspomnianych wyżej hipotez5. Badania nad kulturą Kurumbów zaczęto prowadzić w konsekwencji badań prowadzonych wśród Dogonów. Zauważono, że istnieje wzajemna sympatia pomiędzy Dogonami i Kurumbami. Naukowcy byli przekonani, że istnieje pomiędzy nimi związek kulturowy6. 4 W literaturze etnograficznej połowy XX wieku można znaleźć informacje, że ludność kultury Tellem, którą Dogonowie zastali w Falezach Bandiagary, a potem wyparli na południe do Yatengi, to współcześni Kurumbowie, którzy obecnie zamieszkują okolice Yoro (M. Griaule, Masques dogons, Paris: Institut d’Ethnologie, Travaux et memoire de l’Institut d’Ethnologie 1938, s. 28; G. Dieterlen, Les âmes des Dogon, Paris: Institut d’Ethnologie 1941, s. 5–6; M. Griaule, G. Dieterlen, Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. 1 – La creation du monde, Paris: Institut d’Ethnologie, Musee de l’Homme 1965, s. 14–18; A.-M. Schweeger-Hefel, W. Staude, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl, 1972, s. 16). 5 Problem ten omówiłem w pracach: L. Buchalik, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009, s. 17–19 oraz L. Buchalik, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie 2011, s. 555–565. 6 W. Staude, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 258–259. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 39 1. Przygotowania do prowadzenia badań Badania etnologiczne wśród Kurumbów – na północy Yatengi – rozpoczęli Francuzi w trakcie Misji Lebaudy-Griaule (1938–1939)7. Badania nad ich kulturą nie były przypadkowe. Francuski etnolog Marcel Griaule dokonał świadomego wyboru, uważając społeczeństwo Kurumbów za w pełni niezależną formację społeczną „zagrożoną niebezpieczną obcością: Moaga, Songaj i Peul”8. M. Griaule uważał, że tożsamości Kurumbów zagrażają sąsiadujące ludy, które podporządkowały ich sobie militarnie i politycznie. Efektem badań wspomnianej misji były artykuły publikowane w literaturze fachowej9. W drugiej połowie XX wieku badania zaczęli prowadzić naukowcy austriaccy i holenderscy, ci ostatni koncentrowali się głównie na badaniach z zakresu antropologii fizycznej10. Austriacy zaś – Anne-Marie Schweeger-Hefel i Wilhelm Staude – podjęli się badań etnograficznych. Inspiracją ich prac badawczych wśród Kurumbów (w 1961 roku) były badania fran7 M. Izard, Les Kurumba et la Mission Lebaudy-Griaule (1938–1939), „Journal des Africanistes” 2001, t. 71, nr 1, s. 113–119. 8 M. Izard, Les Kurumba…, op. cit., s. 114. 9 G. Dieterlen, Note sur les Kouroumba du Yatenga Septentrional, „Journal de la Société des Africanistes” 1939, t. 9, s. 181–189; M. Griaule, Le Domfé des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, t. 11, s. 7–20; M. Griaule, La mort chez les Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1942, t. 12, s. 9–24; J.-P. Lebeuf, Sur la circoncision chez les Kouroumba du Soudan Français, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, t. 11, s. 61–84. 10 J. Huizinga, New physical anthropological evidence bearing on the relationships between Dogon, Kurumba and the extinct West African Tellem populations, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1968, t. 71, series C, s. 16–30; E. V. Glanville, J. Huizinga, Digital dermatoglyphics of the Dogon, Peul and Kouroumba of Mali and Upper Volta, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1966, t. 69, series C, s. 664–674. �40 Lucjan Buchalik cuskie z lat 30. XX wieku. Wybrali oni teren „na południe od drogi przebytej przez grupę kierowaną przez M. Griaule’a”11. Obok wielu artykułów będących efektem ich pracy na uwagę zasługuje przede wszystkim obszerna monografia Kurumbów z Lurum12. Po przestudiowaniu dostępnej literatury rozpocząłem przygotowania do badań terenowych. Prowadzenie tego typu badań w Afryce w czasach PRL-u nie było łatwe. By wyjechać z kraju i prowadzić pracę badawczą za granicą, należało się odpowiednio zorganizować. I tak, w 1982 roku, sześciu studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (wśród nich również autor niniejszego artykułu) postanowiło przeprowadzić badania w Afryce Zachodniej. Pierwszym etapem przygotowań było opracowanie programu badawczego. Biorąc przykład ze starszych kolegów13, postanowili, że badania rozpoczną w kraju Dogonów (Mali) i będą je kontynuować wśród rybaków Bozo (Mali), zamieszkujących tzw. wewnętrzną deltę Nigru, uważanych za spokrewnionych z Dogonami, oraz wśród Kurumbów (Burkina Faso). Przygotowując wspomniany program badawczy, korzystali przede wszystkim z literatury osiągalnej w owym czasie w Polsce. Była to głównie literatura francuska, poświęcona Dogonom14, oraz wspomniana monografia austriacka, poświęcona KurumW. Staude, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 210. 12 A.-M. Schweeger-Hefel, S. Wilhelm, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl, 1972. Praca ta jest efektem 11-letnich badań prowadzonych od 1961 roku. 13 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76–77, zorganizowana przez studentów etnologii UAM. 14 G. Dieterlen, Les âmes…, op. cit.; M. Griaule, Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemmêli, Paris: Fayard 1966; D. A. Lettens, Mystagogie et mistification. Evaluation de l’oeuvre de Marcel Griaule, Bujumbura 1971; M. Palau-Marti, Les Dogon, Paris: Presses Universitaires de France 1957; D. Paulme, Organisation social des Dogon (Soudan français), Paris: Domat-Montchrestien 1940. 11 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 41 bom15. Niestety Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka’85 nie zakończyła się sukcesem. Jak wspomina jeden z jej uczestników: „zaplanowano badania etnograficzne i etnoarcheologiczne w wioskach plemion Bozo, Dogon i Kurumba na terenie Mali i Burkina Faso w Afryce Zachodniej. Zrealizowano je w niewielkim stopniu ze względu na wypadek samochodowy i szybszy niż planowano powrót do kraju”16. Pomysł prowadzenia badań etnologicznych wśród Kurumbów pojawił się ponownie w czasie przygotowań do Ekspedycji Etnologicznej „Sahara-Sahel’90”17. „Przewidywano kontynuację badań stacjonarnych u Somba (Betamaribe) w Beninie oraz ewentualnie u Lobi w Burkina Faso, a także rozpoznanie wśród innych grup etnicznych leżących na trasie podróży”18. Rozważano także możliwość wizyty na północy Burkina Faso u Kurumbów, w związku z czym ponownie sięgnąłem po monografię tego ludu. Niestety znowu nic z tego nie wyszło, gdyż planowaną trasę, a wraz z nią zakres planowanych badań, znacznie ograniczył stan techniczny samochodów. Po przekształceniach ustrojowych w Polsce realna stała się podróż do Afryki samolotem19. W 1995 roku po raz pierwszy poA.-M. Schweeger-Hefel, S. Wilhelm, Die Kurumba…, op. cit. S. Szafrański, Jelczem do Mali, „Z otchłani wieków” 1988, t. 43, s. 26. 17 Ekspedycja realizowana była jeszcze sposobami znanymi w PRL, tzn. grupa osób zainteresowanych wyjazdem zbierała środki finansowe, gromadziła towar na wymianę barterową w Afryce i wspólnie wyjeżdżała samochodem. W czasach PRL podróż lotnicza, poruszanie się w terenie lokalnymi środkami transportu, wynajem samochodu terenowego na miejscu były bardzo kosztowne. Przekraczały możliwości finansowe uczestników, dlatego wybierano tańszą metodę, tj. dojazd z Polski do terenu badań w Afryce własnym samochodem. 18 J. Łapott, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA-SAHEL’90 – sprawozdanie z prze­biegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodnio­ pomorskie”1992, t. 38, s. 386. 19 Zaprzestano dużych, trwających kilka miesięcy wypraw samochodami przez pół Europy i Saharę na rzecz bardziej zindywidualizowanych wyjazdów 15 16 �42 Lucjan Buchalik leciałem na badania. Prowadziłem je w kraju Dogonów, pośrednio dotyczyły one także Kurumbów, nazywanych przez Dogonów Tellemami. Odpowiadając na pytania o historię Dogonów, moi respondenci bardzo często wspominali Tellemów, których zastali w Falezach Bandiagary i którzy później „poszli do Yoro i teraz nazywają się Ganame”20. 2. Cel prowadzenia badań O sens pracy badawczej w Afryce pytają zarówno rodacy etno­ loga, jak i przedstawiciele ludu, którego kulturę bada. U siebie etnolog słyszy pytanie: „po co ty tam jeździsz?”, a w domyśle pytającego pojawia się turystyczny cel wyjazdów. Tych drugich ciekawi przyjazd białego do – z turystycznego punktu widzenia – mało atrakcyjnego regionu. Zadają pytania: „kim jesteś?”, „po co przyjechałeś?”. Początkowo odpowiadałem: „jestem turystą”, bo wydawało mi się, że taką odpowiedź będzie łatwiej im zrozu- lotniczych. Wyprawa mająca do dyspozycji ciężarówkę miała też swoje plusy. Duża ilość sprzętu obozowego pozwalała na rozbicie obozu praktycznie wszędzie. A kiedy brakowało miejsca, wielkość ciężarówki pozwalała na zanocowanie w niej, bez potrzeby rozbijania obozu. Przyjazd ciężarówką znacznie też ułatwiał transport zgromadzonych podczas badań zbiorów. Niedogodność polegała na uzależnieniu od jej stanu technicznego. Przylot samolotem i poruszanie się lokalnymi środkami transportu, wynajem ich w miejscu prowadzenia badań ma też swoje minusy. Podróżując z plecakiem nie można zabrać większej ilości zapasów, co skutkuje uzależnieniem (w wyborze miejsc noclegowych) od mieszkańców odwiedzanych wiosek. Jest to pewne utrudnienie, ale jednocześnie wielka szansa na zawiązanie kontaktów. Ułatwia to później pracę przy zbieraniu informacji, uczestniczeniu w życiu lokalnej społeczności. W porównaniu do lat 80. w połowie lat 90. XX wieku nastąpiła jakościowa zmiana, jeśli chodzi o warunki techniczne i sposoby prowadzenia badań. 20 Informator: Yogara. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 43 mieć. Ale w czasie mojej pierwszej wizyty w Pobe-Mengao21 mój rozmówca, Almisi Sawadogo, powiedział: „ty nie jesteś turystą, turysta nie zadaje takich pytań”. Był on wieloletnim współpracownikiem naukowców austriackich, korespondował nawet listownie z A.-M. Schweeger-Hefel. Znał więc specyfikę pracy etnologa. Jak się później okazało, w społeczności Pobe-Mengao wiedza o badaniach etnologicznych prowadzonych przez Austriaków jest powszechna. Wielokrotnie pokazywano mi pracę pt. Die Kurumba von Lurum. Książka napisana jest po niemiecku, więc nie znają jej treści, ale bardzo chętnie pokazują siebie i swoich przodków uwiecznionych na zdjęciach. Jak głęboka jest wiedza o pracy etnologa, może ilustrować pewna scenka, która miała miejsce w jednej z pijalń (buvete) w Pobe-Mengao. Młody człowiek obserwujący moją pracę, po zakończeniu wywiadu zapytał wprost: „co jest dobre, a co złe, co mam robić?”. Starsi na jego pytanie zareagowali śmiechem i odpowiedzieli: „on się tym nie zajmuje, nie ocenia tego, co robią ludzie, tylko pisze”. Później wytłumaczyłem mu, że interesuje mnie tradycyjna kultura i zmiany zachodzące w ich życiu, a nie ocena postępowania. Austriaccy naukowcy w pewien sposób przygotowali grunt pod badania następnych pokoleń. Porównując swoją pracę w Pobe-Mengao i innych wioskach, bardzo odległych od głównych szlaków (Ouahigouya – Djibo i Kongoussi – Djibo), gdzie nie pamięta się o badaniach Austriaków, zauważyłem dużą różnicę w podejściu miejscowej ludności do pracy etnologa. W Pobe-Mengao nieskrępowane poruszanie się po wiosce i przeprowadzenie wywiadu nie przedstawia żadnego problemu, podczas gdy w wioskach oddalonych od szlaków przyjazd białego jest zawsze sen21 Zapis Pobe-Mengao spotyka się w starszej literaturze, współcześnie stosuje się zapis Pobé-Mengao, podobnie Gagaboulle = Gargaboullé, Toulfe = Toulfé. Autor niniejszego artykułu stosuje pierwotną wersję zapisu. �44 Lucjan Buchalik sacją. Przeprowadzenie wywiadu staje się trudnym, dużym przedsięwzięciem, w które zaangażowanych jest wiele osób. Bardzo często odbywają się one w miejscach publicznych w obecności sporej części mieszkańców wioski. Naukowcy, szczególnie humaniści, często spotykają się z pytaniem, czemu służą te badania. O ile w przypadku nauk technicznych odpowiedź jest stosunkowo prosta i przemawiająca do wyobraźni przeciętnego obywatela, o tyle w przypadku nauk humanistycznych, szczególnie tych prowadzonych wśród obcych kultur, udzielenie satysfakcjonującej odpowiedzi nie jest już takie proste. Nie wystarcza mówienie o tym, że pozyskiwanie wiedzy jest wartością samą w sobie. Prowadzenie badań niesie z sobą wartość ulotną, w odczuciu przeciętnego obywatela – mało praktyczną. Ale etnologia może być użyteczna wobec problemu napięć społecznych związanych chociażby z procesami migracyjnymi. Może pomóc odpowiedzieć na pytanie, co zrobić, by powstrzymać niekontrolowaną migrację ludności Afryki. Problem wykorzystania wiedzy etnologów-afrykanistów to szeroki temat wykraczający poza niniejsze opracowanie. 3. Techniki i metody badawcze Przyjeżdżając do Kurumbów po raz pierwszy w 1997 roku posiadałem wiedzę przekazaną w publikacjach przez badaczy francuskich, austriackich i holenderskich oraz pewne doświadczenie w prowadzeniu badań terenowych w Afryce wyniesione z poprzednich pobytów. Przygotowując się do badań, przeanalizowałem sposób pracy etnologów francuskich i austriackich, a przez dwadzieścia lat, podczas których prowadziłem własne badania wśród Kurumbów, wraz ze zdobywaniem doświadczenia modyfikowałem swoje metody pracy. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 45 Najczęściej posługiwałem się obserwacją uczestniczącą, połączoną z wywiadem, bowiem „metoda ta pozostaje główną cechą wyróżniającą profesjonalną antropologię”22. Odmienną wobec wzoru anglo-amerykańskiego obserwację uczestniczącą wypracował wspomniany już M. Griaule23. Nie mogę jednak stosować jego metody pracy, ponieważ najczęściej pracuję w terenie samotnie. Ma to swoje plusy, jak ten, że obecność jednego etnologa nie zakłóca rytmu życia badanej społeczności, ale i minusy: niebezpieczeństwo przeoczenia drobnej, lecz istotnej kwestii. Żeby go uniknąć, M. Griaule zaleca w swej metodzie, by sprawdzenia zebranego materiału dokonywały dwie ekipy badawcze24. W przypadku prac prowadzonych przez jednego badacza jest to niemożliwe. Wraz ze wzrostem zaufania mieszkańców mogłem liczyć na ich pomoc i zaangażowanie w proces dokumentacji uroczystości, w których uczestniczyłem. Byli bardzo pomocni, gdy ceremonie, w których uczestniczyła duża grupa ludzi, rejestrowali kamerą video lub komentowali je i nagrywali swoje wypowiedzi na taśmie magnetofonowej. W badaniach terenowych w równym stopniu wykorzystuję dwie podstawowe formy wywiadowcze: wywiad sformalizowany i spontaniczną rozmowę. Dużym wyzwaniem organizacyjnym są wy- 22 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przekł. Ewa Dżurak (et al.), Warszawa: Wydawnictwo KR 2000, s. 43. 23 Uważał on, że samotny badacz nie może dokonać pełnej obserwacji uczestniczącej. Dlatego w swoich badaniach do obserwacji wykorzystywał co najmniej kilku etnologów. Duża ilość „obcych” zakłócała jednak proces badawczy. Zwracali na to uwagę jego anglo-amerykańscy krytycy, preferujący „model indywidualnej obserwacji uczestniczącej” (J. Clifford, Kłopoty…, op. cit., s. 70–88). 24 M. Griaule, Méthode de l’ethnographie, Paris: Presses Universitaires de France 1957, s. 24–26. �46 Lucjan Buchalik wiady zbiorowe, tłumaczone przez dwóch tłumaczy25. Rozmowę trzeba prowadzić bardzo uważnie, wielokrotnie powtarzając pytania. Należy zwracać uwagę na to, kto udziela odpowiedzi i z kim ją konsultuje, by móc potem zadać odpowiednie pytania weryfikujące. Odpowiedzi informatorów często są dla mnie nie w pełni zrozumiałe. Dlatego wielokrotnie powtarzam te same pytania, omawiam z różnymi informatorami te same zagadnienia. W trakcie rozmów pojawiają się nowe tematy, wywiady rzucają nowe światło na otaczającą rzeczywistość26. Zrozumienie sensu wypowiedzi informatorów ułatwiają obserwacje wydarzeń. By obserwacja uczestnicząca była wartościowa, badacz musi zostać zaakceptowany przez mieszkańców odwiedzanych wiosek, dlatego staram się wchodzić w możliwie bliskie relacje z badanymi osobami, towarzysząc im w ich codziennych zajęciach i w ważniejszych uroczystościach, przede wszystkim rodzinnych. Po dłuższym czasie udało mi się pozyskać zaufanie rodzin w wioskach, w których prowadzę badania27. Pomogły mi osoby zajmujące się niesieniem pomocy humanitarnej, o czym mowa będzie w dalszej części ar25 Do takich sytuacji dochodziło dość rzadko. Miały one miejsce w wioskach – najczęściej z dala od szlaków – gdzie nie było szkoły, a co za tym idzie – osób znających j. francuski. 26 Najbardziej było to widoczne w trakcie intronizacji Lurumyo (11 czerwca 2011 r.), kiedy to część mieszkańców Pobe-Mengao zarzucało nowemu władcy, że nie został wybrany zgodnie z tradycją. W trakcie ceremonii intronizacyjnych byłem świadkiem konsternacji uczestników wywołanej naruszeniem zasad ceremoniału przez nowego władcę. Miałem okazję słyszeć na gorąco komentarze uczestników ceremonii. W następnych latach mogłem śledzić, jak niechętnie przyjęty (przez część poddanych) władca budował swój autorytet. 27 Na początku sądzono, że jestem turystą, w trakcie kolejnych rozmów wyjaśniłem, że jestem etnologiem i próbuję bliżej poznać ich kulturę. Wielu moich informatorów z królestwa Lurum, pamiętało pobyt etnologów austriackich. Dobrze wspominali A.-M. Schweeger-Hefel i W. Staude, ta pierwsza, aż do śmierci w 1991 r., korespondowała ze swoimi informatorami z Pobe-Mengao. Skojarzono �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 47 tykułu. Nawiązanie przyjacielskich kontaktów z mieszkańcami pozwala na bezpośrednią obserwację życia rodzinnego, która niesie z sobą zupełnie inną jakość informacji. Czymś innym jest wiedza uzyskana w trakcie wywiadów, które są w zasadzie deklaracjami rozmówcy o jego wyobrażeniu rzeczywistości, a czymś innym jest wiedza potwierdzona przez własną obserwację. Na przykład, przepytywani mężczyźni deklarowali niejednokrotnie, że żony w małżeństwach poligynicznych żyją ze sobą w zgodzie. Uczestnicząc w ceremonii zaślubin, miałem okazję widzieć reakcję żony już poślubionej – jeden z moich współpracowników poprosił, bym zrobił zdjęcie rodzinne w trakcie jego wesela. Oprócz zainteresowanego i tulącej się do niego nowej żony, na fotografii miały znajdować się również dzieci i pierwsza żona. Jej wyraz twarzy nie pozostawiał wątpliwości odnośnie do tego, co myśli o poślubieniu drugiej żony przez męża. Najlepszymi moimi informatorami w sprawach dotyczących historii i tradycji są ludzie starsi, pełniący określone funkcje w badanych społecznościach28. Zaś tematy związane z zachodzącym procesem przemian najlepiej omawiać z tzw. funkcjonariuszami29 i osobami młodymi. Aby być pewnym uzyskanych informacji, należy zadawać pytania kontrolne, rozmawiać z wieloma informatorami w różnych okolicznościach, a także przeprowadzać wiele wywiadów weryfikujących z różnymi osobami, w różnych miejscowościach i z udziałem różnych przewodników-tłumaczy. Istotnym zagadnieniem wynikającym często podczas prowadzenia badań w Afryce są kompetencje rozmówcy w temacie posiadanej wiedzy oraz możliwości jej przekazania innym. Informatorzy udzielają odpowiedzi tylko na tematy dotyczące „zakresu więc moją działalność z ich pracą, tłumaczyło to moją dociekliwość i ułatwiało kontakt. 28 Kapłani, wodzowie wiosek, starsi rodów. 29 Urzędnicy różnych szczebli, nauczyciele. �48 Lucjan Buchalik ich kompetencji”, przykładem może być mit o pojawieniu się „żelaznego domu”. Może go opowiedzieć tylko przedstawiciel rodu wodzowskiego (Konfe), najlepiej przez Lurumyo, którego przodek przybył z nieba w „żelaznym domu”. Przedstawiciele rodu Sawadogo, chociaż znają ten mit, nie chcą o nim mówić, bo to należy do rodu sprawującego władzę. Z kolei tylko przedstawiciele rodu Sawadogo mogą rozmawiać na temat „władztwa ziemi”, bo to właśnie do nich należy, itd. Nigdy nie nalegam, by rozmówca poruszał tematy, do omawiania których nie ma kompetencji. Uporczywe dopytywanie „niekompetentnego” rozmówcy może spowodować, że chcąc „pochwalić się” swoimi kompetencjami, zaprezentuje nam swoje wyobrażenie na dany temat, a nie realną wiedzę. „Żelazny dom”, jego usytuowanie, konstrukcja i wszystko, co się z nim wiąże, absorbowały moją uwagę od początku. Z jednej strony wynikało to z naukowej ciekawości, ale z drugiej chyba jednak z czystej przekory, bo podobno im bardziej nam się czegoś odmawia, tym bardziej tego pragniemy, a skoro austriackim badaczom udało się tam dotrzeć, więc dlaczego ja mam zrezygnować? W 1997 roku, w początkowej fazie badań poprosiłem ówczesnego YoSigri30 o pozwolenie odwiedzenia „żelaznego domu” – teren ten jest jednocześnie cmentarzem, miejscem spoczynku władców Lurum. On jednak odmówił i wspomniał austriackich etnologów: Jeden biały Monssieur Williams i jego żona Anne-Marie prosili o zgodę na zwiedzenie „żelaznego domu”. Williams poleciał samolotem na miejsce, by zrobić zdjęcie „żelaznego domu”, po czym wrócił tutaj, pokazał wszystkim zdjęcie i zmarł. Jego żona Anne-Marie również Pełna nazwa władcy Lurum brzmi Lurumyo, mówiąc o konkretnym władcy należy dodać jego zabyure (przydomek nadawany po wyborze na władcę). W latach 90. XX w do władcy zwracano się Lurumyo Sigri lub Ayo Sigri. Kurumbowie – w potocznych rozmowach – mówiąc o władcy, często opuszczają przedrostek „a”, stosując skrót YoSigri. 30 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 49 zmarła31. Osoby z otoczenia Lurumyo Sigri proponowały mi, że pójdą do „żelaznego domu” i zrobią dla mnie zdjęcia – nie skorzystałem. W tym samym czasie Hamado Sawadogo – mój pierwszy przewodnik-tłumacz – opisał miejsce, gdzie znajduje się „żelazny dom” oraz sposób, w jaki można do niego dotrzeć. W późniejszych latach, nawet wtedy, gdy nie pytałem, moi afrykańscy znajomi wskazywali mi miejsce, gdzie znajduje się „żelazny dom” – o kilkadziesiąt minut marszu od drogi głównej. Bez trudu mogłem tam dotrzeć. Jednak nigdy się tam nie wybrałem. Sądzę, że niewiele by mi to pomogło w moich badaniach32, a na pewno pogorszyłoby moje dobre relacje z lokalną wspólnotą. 4. Pokrewieństwo żartów (1997–2004) Po raz pierwszy przyjechałem do kraju Kurumbów w marcu 1997 roku, „mobiletką” P-5033, wjeżdżając od strony Kongoussi do Bourzangi, stolicy wodzostwa Tera. Z etnologicznego i archeologicznego punktu widzenia jest to bardzo interesujący teren badawczy. Jednak realizowany wtedy temat dotyczący pokrewieństwa żartów spowodował, że bardziej interesujące było leżące bardziej na północ wodzostwo Lurum. Przyjeżdżając po raz pierwszy do Pobe-Mengao, miałem nadzieję na spotkanie kogoś z rodziny Petersango Konfe – przewodnika-tłumacza, z którym pracowali austriaccy naukowcy34. Zdawałem sobie sprawę z kluFaktem jest, że W. Staude zmarł młodo, ale A.-M. Schweeger-Hefel dożyła sędziwego wieku. 32 Cmentarzysko, to raczej miejsce pracy archeologa, a nie etnologa. 33 Był to bardzo zawodny pojazd często się psujący, ale za to bardzo łatwy w naprawie i tani w eksploatacji. Przez następnych kilka lat był to mój podstawowy środek lokomocji. 34 Zmarł w 1968 roku. 31 �50 Lucjan Buchalik czowej roli, jaką dla etnologa w terenie stanowi przewodnik-tłumacz. Liczyłem na to, że może ktoś z rodziny będzie chciał pójść w jego ślady. Pomysł ten nie został zrealizowany, a moimi wieloletnimi współpracownikami zostali bracia Adama i Moussa/Samuel Sawadogo. W czasie pierwszego pobytu spotkałem Almisi Sawadogo – jednego ze współpracowników etnologów austriackich. Ze względu na wiek nie czuł się na siłach, aby wspólnie ze mną przemierzać kraj Kurumbów. Zadanie to zlecił swojemu najstarszemu synowi (niedawno przybyłemu z Abidjanu35) Hamado Sawadogo, który niestety kilka tygodni po moim wyjeździe zmarł. W następnych sezonach badawczych (aż po dziś dzień), będąc w Pobe-Megao, korzystam z usług jego braci. W trakcie rozmów z informatorami w czasie mojego pierwszego pobytu, szczególnie dotyczących historii, pojawiał się wątek braterstwa z Dogonami. Kurumbowie uważają ich za swych braci. Twierdzenie to było o tyle interesujące, że w trakcie wcześniejszych badań w Falezach Bandiagary Dogonowie nie wspominali o Kurumbach jako o braciach. Twierdzenia Kurumbów o szczególnych więziach łączących ich z Dogonami spowodowały, że stało się to pierwszym moim tematem badawczym realizowanym wśród Kurumbów. W latach 1998–2004 skoncentrowałem się właśnie na badaniach dotyczących świadomości braterstwa między tymi dwoma ludami36. Pierwszym etapem badań był Program Badawczy „Lurum’2000” (opracowany wspólnie z J. Łapottem), realizowany na przestrzeni 2–3 lat. Jego celem było zgromadzenie danych i weryfikacja Hamado pracował na Wybrzeżu Kości Słoniowej jako krawiec. Twierdził, że dobrze mu się powodziło, a do Pobe-Mengao wrócił po to, by opiekować się starzejącym się ojcem. To było interesujące, bo świadczyło o jego przywiązaniu do tradycji, a to czyniło go dodatkowo „atrakcyjnym” źródłem wiedzy. 36 Efektem tych badań była wspomniana już publikacja: L. Buchalik, Niewolnicy…, op. cit. 35 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 51 poglądów na temat wspólnoty kulturowej plemion Dogon i Kurumba (w przeszłości i obecnie) oraz ewentualnych wpływów kultury Tellem na owe ludy. W ramach programu zorganizowano trzy misje badawcze (lata: 2000–200237). „Badania prowadzono na terenie zamieszkałym przez plemiona Mossi, Kurumbów i Dogonów. Z zebranych materiałów wynika, że kultura materialna tych ludów nie różni się. Środowisko naturalne oraz funkcjonowanie w obrębie jednego państwa na tyle zdominowało ich życie, że trudno dostrzec jakieś różnice. Różnice, ale także i elementy wspólne występują natomiast w sferze kultury społecznej i duchowej, i to stało się szczególnym obiektem moich zaintereso­ wań”38. Kluczowymi osobami tego projektu byli Asendesa (władca ziemi), wspierany przez Almisi, oraz Lurumyo Sigri. Wszyscy oni byli współpracownikami jeszcze Austriaków. Niektóre wątki pojawiające się z ich wypowiedziach badane były również w następnych latach. Przykładem może być sytuacja z 1998 roku, kiedy w rozmowie o „żelaznym domu” Lurumyo wspomniał o sposobie sprowadzania deszczu – nie zwróciłem wtedy na to uwagi. Dopiero kiedy w 2010 roku byłem świadkiem części ceremonii związanych ze sprowadzaniem deszczu, moją uwagę przykuł właśnie ten fragment wywiadu. Brak deszczu, opóźniane się pory deszczowej, to dla tutejszych rolników poważny problem, dlatego tak absorbuje ich uwagę. Później miałem okazję wielokrotnie rozmawiać na ten 37 Uczestniczyli w nich: Lucjan Buchalik (etnolog) i Katarzyna Podyma (historyk) z Muzeum Miejskiego w Żorach, Jacek Łapott (etnolog) i Mirosława Kujda (przyrodnik) z Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Urszula Duda – studentka etnologii Uniwersytetu Warszawskiego. Niestety z braku funduszy i kandydata badań archeologicznych nie przeprowadzono. 38 L. Buchalik, J. Łapott, Sprawozdanie z realizacji programów badawczych „Lurum 2000” oraz „Atacora-Lurum 2001” i „Yoro 2002”, „Ludzie i Kultury” 2003, t. 1, s. 70. �52 Lucjan Buchalik temat i obserwować elementy inicjujące ceremonię. Kulminacyjny moment ma miejsce przy „żelaznym domu”, który jest dla mnie niedostępny. Wielokrotne systematyczne odwiedziny na przestrzeni lat u tych samych rodzin39, udział w ich życiu codziennym, wywiązywanie się z obietnic (przywożenie wcześniej zrobionych zdjęć), utrzymywanie stałego kontaktu (listy, kartki świąteczne, telefony, SMS-y) oraz udzielana im pomoc materialna (będzie o tym mowa w dalszej części artykułu) pozwoliła na zdobycie ich zaufania. Z niektórymi z czasem połączyła nić przyjaźni, co zaowocowało ich zaangażowaniem w zbieranie materiału badawczego. Sami opracowywali materiały, najczęściej dotyczyły one historii wsi, genealogii wodzów40. Najciekawsze były poświęcone zwyczajom pogrzebowym wodzów z Toulfe. Mimo iż w owym czasie nie był to mój główny temat badawczy, poświęciłem mu sporo uwagi. Najpierw drogą listowną, zadając pytania uszczegóławiające, sprawdzające. Potem już w terenie, przeprowadzając wywiady z osobami wymienionymi w tekście, częściowo biorąc udział w opisanych zwyczajach41. Równie istotny jak kontakt z mieszkańcami były relacje w władzami tak tradycyjnymi (Ayo, Kesu, Asendesa), jak i oficjalnymi (prefekt, mer, nauczyciele). W urzędach można otrzymać oficjalNajczęściej mieszkam u rodzin: Badini w Bourzanga, Zoungrama w Nam­ siguia, Sawadogo w Pobe-Mengao, Konfe w Zana, Maïga w Belehede i Aribinda, Ganame w Toulfe. 40 Gabriel Zoungrama przygotował dokument L’histoire de Namsiguia, Namsiguia 2003. Boukari Maïga przepisał opracowanie D. L. Koundaba Douramane Laribou, L’histoire de Belehede: source, Belehede, ~2004. Interesujący dokument znaleźli Hassami i Mammoudou Ganame w Toulfe. Jest to historia Toulfe i wodzów w niej panujących, począwszy od czasów mitycznych, aż po dzień współczesny, spisana przez G. Ganame, Historique de village de Toulfe depuis sa creation, Toulfe, 2004. 41 Artykuł poświęcony mumifikacji u Kurumbów jest przygotowywany do druku. W oryginalnym opracowaniu M. Ganame użył terminu „mumifikacja” nawiązującego do okresu przechowywania ciała zmarłego w jego domu. 39 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 53 ne dane dotyczące liczebności wiosek, a nieoficjalnie – dotyczące składu etnicznego oraz codziennych problemów, z jakimi borykają się mieszkańcy. Pierwszy wyjazd do Kurumbów zrealizowałem sam, w następnych latach w badaniach etnologicznych brali udział przede wszystkim: Jacek Łapott (Muzeum Narodowe w Szczecinie, Uniwersytet Szczeciński) i Katarzyna Podyma (Muzeum Miejskie w Żorach). 5. Zmiany w tradycyjnej kulturze (od 2006 roku) Pierwszy etap badawczy, poświęcony głównie zagadnieniu pokrewieństwa żartów, był na tyle inspirujący, że rozpoczął okres moich wieloletnich badań wśród tego ludu. Po zakończeniu opracowywania tego tematu w 2004 roku kontynuowałem badania nad tematami podjętymi wcześniej. W tym też czasie w terenie pojawiają się młodzi naukowcy, najpierw Ewa Prądzyńska (Muzeum Narodowe w Szczecinie), studenci ze Szczecina, Wrocławia, Cieszyna, a później doktorantka Katarzyna Meissner (2014–2015; prowadzi bardzo zaawansowane badania, o czym mowa będzie w dalszej części artykułu). Od 2009 roku w wyjazdach do Kurumbów uczestniczą członkowie Centrum Misji i Ewangelizacji z Dzięgielowa, którzy koncentrują się na działaniach charytatywnych. W latach 2010–2011 do Pobe-Megao przyjeżdżali członkowie stowarzyszenia „Edukacja dla Pokoju” z Warszawy, celem tych wizyt była budowa szkoły. Działania pomocowe prowadzone przez wspomniane organizacje są doskonałą okazją do prowadzenia badań nad procesem zmian zachodzących w tradycyjnej kulturze Kurumbów. Od 2016 roku na terenach zamieszkałych przez Kurumbów badania prowadzą polscy archeolodzy. Punktem wyjścia badań była wspomniana wcześniej literatura przedmiotu. Później, po zgromadzeniu większej ilości materiałów �54 Lucjan Buchalik własnych, to one stanowiły podstawę programu badawczego realizowanego w terenie. Porównując informacje zawarte w literaturze oraz wywiady i obserwacje, wyraźnie można zauważyć zachodzący proces przemian. W przypadku tzw. „trudnych pytań”, kiedy był kłopot z uzyskaniem odpowiedzi, powoływałem się na austriackich poprzedników – szczególnie w sytuacjach, kiedy moi informatorzy zasłaniali się niewiedzą lub twierdzili, że dane zjawisko nie występowało. Powtarzając pytanie, odwoływałem się do znanych im postaci: „ale przecież Anna-Maria i Wilhelm o tym pisali”. Wtedy wracaliśmy do tematu, a informatorzy starali się odpowiadać, ale tylko moi starsi rozmówcy, którzy pamiętali jeszcze pracę z austriackimi naukowcami. Dostęp badacza do intymnej, zastrzeżonej dla wtajemniczonych sfery kultury badanego ludu zawsze budzi wątpliwości. Czy powinniśmy (my obcy) w nie wkraczać? Ród Sawadogo w Nenkate (jedna z dzielnic Pobe-Mengao) ma dwa ważne dla siebie miejsca sacrum, do których odmawiano mi wejścia. Jednym z nich jest sanktuarium darakere42, a drugim ołtarz rodzinny kanay-daŋ. Almisi Sawadogo, jeden ze starszych rodu, w marcu 1999 roku na migi pokazał mi (nie znał francuskiego), żebym za nim poszedł. Zaprowadził mnie do domu i wskazał na kanay-daŋ, po czym wymownie dał mi do zrozumienia, by nikomu o tym nie mówić, to miała być nasza tajemnica. Almisi, pokazując mi ołtarz, nie przekroczył prawa rodu, był to bowiem jego ołtarz rodzinny. Nie wszedł w kompetencje Asendesa i nie pokazał sanktuarium darakere. Kilka lat później jego syn Adama, również w wielkiej tajemnicy przed rodziną, pokazał mi ten sam ołtarz. W ten sposób ojciec i syn, w tajemnicy przed sobą, pokazywali obcemu rodzinne świę42 Niewielka chatka (wykonana tradycyjnymi metodami) okrągła, kryta strzechą, na której znajduje się strusie jajo. Mieszczą się w niej obiekty kultu, zarządzana jest przez Asendesa. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 55 tości. W takich sytuacjach pojawia się trudny dla etnologa problem: jak się zachowywać, by nie wchodzić zbyt brutalnie w rodzinne relacje. To oczywiście nie jest jedyny przykład ingerencji etnologa w życie ludzi, których historię i kulturę bada. Jednym z takich przykładów jest dla mnie zachowanie mojego współpracownika Adamy, który od 2001 roku sam zaczął prowadzić własne badania, zaopatrzony najpierw w długopis i notes, później w dyktafon, aparat fotograficzny i kamerę. Kiedy kończyłem wywiad, Adama pytał, czy zakończyłem już pracę i sam przechodził do zadawania pytań. Słuchałem tych rozmów z dużym zainteresowaniem. Dzięki nim wiedziałem, co interesuje Adamę. Najciekawsze było jednak to, w jaki sposób prowadzi on rozmowę – można się było wiele nauczyć. W konsekwencji tych działań Adama w 2003 roku zaopatrzył się w pieczątkę o treści: „Adama Sawadogo historien Kurumba”. Swoją wiedzę zaczął zapisywać i w 2008 roku mogłem zapoznać się z wynikami jego pracy, którą prowadzi dwóch kierunkach: opracowania słownika języka koronfe i opracowania historii Kurumbów, która zaczyna się od wyjaśnienia znaczenia słowa sawadogo, co ma swoje uzasadnienie w tym, że ród Sawadogo uznawany jest za autochtonów na obszarze wodzostwa Lurum. Wątek mitu etiologicznego o „żelaznym domu”, który wylądował w buszu, pojawiał się w badaniach od samego ich początku. Znaleźli go przodkowie dzisiejszych Sawadogo, ale wyszli z niego przodkowie rodu Konfe. Między rodami doszło do walki, w wyniku której ustalono zakres rodowych kompetencji: Konfe zostali ustanowieni władcami ludzi, Sawadogo – władcami ziemi, taki podział władzy honorowany jest do dzisiaj. Znając zapis mitu dokonany przez austriackich naukowców i słuchając współczesnych jego wersji, dostrzec można zmiany w jego narracji. Jednak bardziej interesujące było dla mnie to, że jedną z wersji mitu opowiadał Austriakom Hamidu (Medo) Konfe, znany mi jako YoSigri. �56 Lucjan Buchalik Na początku XXI wieku wraz z rozwojem telefonii komórkowej pojawiła się możliwość prowadzenia wywiadów na odległość. Bardzo przydatna okazała się możliwość doprecyzowania informacji uzyskanych w trakcie terenowych wywiadów za pomocą SMS-ów. Analizując wypowiedzi informatorów, niejednokrotnie zauważałem pewne braki i niedociągnięcia, które szybko można było skorygować drogą SMS-ową. Telefony komórkowe doskonale sprawdzają się również w informowaniu o ważnych ceremoniach takich jak pogrzeby władców czy intronizacje. W końcu marca 2007 roku otrzymałem wiadomość SMS o treści: On n’est pas loin des funeraille. Mimo że specjalnie przyjechałem na tę uroczystość, nie mogłem uczestniczyć w główniej części ceremonii43. Można by odnieść wrażenie, że mój przyjazd był stratą czasu, ale nie – nie dla etnologa. To była świetna okazja do obserwacji zachowań w tym ważnym dla wspólnoty święcie. Tym bardziej że w tym samym czasie w sąsiednim wodzostwie Lurum odbywały się ceremonie związane z intronizacją Kesu44. Gdy zapytałem moich współpracowników z Pobe-Mengao, dlaczego nie poinformowali mnie o tym wydarzeniu, odparli: i tak wiedzieliśmy, że przyjedziesz, to miała być niespodzianka dla ciebie45. Telefonami komórkowymi robili zdjęcia z uroczystości poprzedzających główne ceremonie, aby mi później je pokazać. Trzy lata później telefon tegoż samego współpracownika (Mammoudou Ganame) poinformował mnie o rozpoczynających się ceremoniach introniza43 W trakcie poprzedniego pobytu, w październiku 2006 roku, obiecano mi, że będę mógł uczestniczyć w ceremoniach pogrzebowych Pelayo. Niestety istnieje różnica w rozumieniu terminu „pogrzeb”. Mieszkańcy Toulfe wyraźnie odróżniają pochówek, w trakcie którego wynosi się ciało z domu zmarłego i przenosi na cmentarz (wejście na cmentarz najczęściej jest zabronione dla obcych) od ceremonii żałobnych, w których mogą uczestniczyć obcy. 44 Kapłan składający ofiary w imieniu wodza, zwany też „małym wodzem”. 45 Współpracownicy z Toulfe i Pobe-Mengao znają się i kontaktują ze sobą za pomocą telefonów komórkowych. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 57 cyjnych Pelayo Kom z Toulfe. Uczestniczyła w nich cała wspólnota, było wielu zaproszonych gości, także obcych. Mogłem więc bez przeszkód uczestniczyć w całej uroczystości. Nowinki techniczne pozwalają na obserwację uroczystości, w których etnolog nie uczestniczy osobiście. Dzięki rejestracji video miałem możliwość obserwować uroczystości związane z pochówkiem Lurumyo, która w końcowej części była dla obcych niedostępna. Kondukt wchodził bowiem na teren cmentarzyska w pobliżu „żelaznego domu”. Rejestracja video wykonana przez uczestnika uroczystości daje jedyną możliwość obserwacji. Weryfikacja informacji uzyskanych w czasie wywiadów następuje czasami w dość przypadkowy sposób. Rozmówcy, szczególnie ci zaangażowani w promowanie kultury Kurumbów, podkreślali wagę języka koronfe. W ich mniemaniu wszyscy Kurumbowie znają język koronfe, który jest istotnym elementem ich tożsamości. W czasie rozmów niejednokrotnie miałem okazję obserwować, jak Kurumbowie rezygnują z własnego języka na rzecz języka moore46. I tak w listopadzie 2016 roku wziąłem udział w oficjalnym spotkaniu w prefekturze w Pobe-Mengao, dotyczącym projektu remontu zapory wodnej. Uczestniczyli w nim właściciele ziemscy, których pola zostałyby zalane po naprawieniu zapory. Wszyscy musieli więc rozumieć treść prowadzonych rozmów. Adama – odgrywający ważną rolę w działaniach pomocowych – chciał, by spotkanie prowadzone było w języku francuskim (rozumianym przez stronę polską) i języku koronfe (używanym przez autochtonów). Okazało się jednak, że część właścicieli ziemskich nie zna 46 Osobie nieznającej j. koronfe najłatwiej jest to zaobserwować na przykładzie stosowania istotnych terminów, np.: Teng Saba (j. moore), zamiast Asendesa (j. koronfe), Naaba (j. moore), a nie Ayo (j. koronfe). �58 Lucjan Buchalik języka autochtonów i posługuje się językiem moore, używanym przez Mossi (grupę dominującą w regionie)47. Istotną sprawą w trakcie prowadzenia wieloletnich badań jest konieczność zmian tłumacza-przewodnika. Ograniczenie się do jednej osoby może spowodować, że będziemy otrzymywać standardowe odpowiedzi. By ułatwić sobie pracę, naszym kolejnym rozmówcom tłumacz będzie „wkładał w usta” wypowiedzi poprzedników. Wywiady będą w ten sposób spłycane, niepełne i przekłamane. Wraz z tym, jak rozwijałem badania korzystałem z różnych tłumaczy-przewodników. W wodzostwie Pela korzystam z usług osób z rodu Ganame, w Tera – z osób wywodzących się z Badini, a w Karo – z Maïga. Są to przedstawiciele najważniejszych w danym wodzostwie rodów. Moi najbardziej zróżnicowani tłumacze wywodzą się z wodzostwa Lurum, w którym przebywam najczęściej. W samym Pobe-Mengao sytuacja jest o tyle prosta, że wiele osób zna francuski i rozmawiając z młodymi i ludźmi w średnim wieku, nie trzeba korzystać z pośrednictwa tłumacza. W trakcie opracowywania wywiadów pozyskanych w terenie pojawiają się tezy, które powinny być odpowiedzią na problem badawczy, a które należałoby zweryfikować w terenie za pomocą pytań kontrolnych. Pojawia się „syndrom niezadanego pytania”, którego w dodatku nie można zadać przez telefon ze względu na złożoność zagadnienia. W konsekwencji trzeba pojechać do Burkina, by w terenie zadać pytania kontrolne, na które odpowiedzi powinny potwierdzić postawioną tezę. Bardzo często jednak pytania kontrolne otwierają nowe pola badawcze, powiększając w ten Kwestia zmiany języka przez współczesnych mieszkańców Pobe-Mengao może być ilustracją zachodzących przemian. W przeszłości Kurumbowie i Mossi prowadzili ze sobą wojny, ci pierwsi zostali zdominowani przez Mossi. W wyniku tych działań w złym tonie było używanie przez Kurumbów j. moore, a w obecności władcy obowiązywał kategoryczny zakaz posługiwania się tym językiem. Zjawisko to poddane jest silnej dynamice i wymaga dalszych badań. 47 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 59 sposób zasób wiedzy. Wyraźne widać różnice między wiedzą z połowy XX wieku, zawartą w monografii Die Kurumba von Lurum, a współczesną. 6. Tworzenie kolekcji muzealnej Muzeum Miejskie w Żorach posiada obecnie największą w Polsce – znaczącą w skali europejskiej – kolekcję ilustrującą kulturę Kurumbów, liczącą wraz z depozytem około 350 obiektów. Wspomniani wielokrotnie badacze austriaccy pracowali dla wiedeńskiego Muzeum Etnograficznego (Weltmuseum). Ich kolekcja, składająca się głównie z obiektów sztuki (statuetek), pochodzi z pierwszej połowy XX wieku i powstała głównie dzięki zainteresowaniom A.-M. Schweeger-Hefel (z wykształcenia historyka sztuki), której badania koncentrowały się na sztuce w jej socjohistorycznym kontekście48. Kolekcja muzeum żorskiego to głównie obiekty z przełomu XX i XXI wieku, tylko nieliczne pochodzą z pierwszej połowy XX wieku. Składają się na nią przede wszystkim przedmioty codziennego użytku (ceramika, tkaniny, plecionki, itd.), obiekty sztuki (rzeźby, maski) stanowią niewielką część zbioru. Biorąc pod uwagę czas, w którym powstawały obie uzupełniające się kolekcje, są one doskonałą ilustracją zachodzącego w kulturze Kurumbów procesu przemian. Mając świadomość, że prowadząc badania pod koniec XX wieku, nie nabędziemy „starych” obiektów, postanowiłem stworzyć kolekcję ilustrującą współczesne życie Kurumbów. Szczególną uwagę poświęcałem obiektom, które ilustrowały przemiany. Jed48 Oryginalną kolekcję posiada Musée du Korom-Wondi w Pobe-Mengao, jej szczególna wartość polega na tym, że sami Kurumbowie są jej twórcami, przy niewielkim udziale naukowców europejskich. �60 Lucjan Buchalik nym z takich obiektów jest garnitur używany przez jednego z mieszkańców Pobe-Mengao, który w swym uszyciu łączy cechy tradycyjne i współczesne. Tradycyjny jest materiał, z jakiego został wykonany – utkane pasy banderol o szerokości kilkunastu centymetrów. Współczesny zaś jest krój garnituru. Patrząc na niego z większej odległości, trudno odróżnić go od innych strojów noszonych przez funkcjonariuszy. Dopiero z bliska widać wyraźne oryginalne łączenia poszczególnych pasów tkaniny, co – jak sądzę – było pomysłem właściciela (nikt inny takiego garnituru nie nosił), który chciał w ten sposób zaakcentować z jednej strony swoje przywiązanie do tradycji, z drugiej nowoczesne podejście do kwestii stylu życia. Innym obiektem ilustrującym proces przemian jest zakupiony w Toulfe, w grudniu 2014 roku, łuk z cięciwą ze stalowego drutu. Według sprzedającego oryginalną cięciwę na drut zamienił jego dziadek. Stan obiektu, występujące zabrudzenia, wskazują na to, że istotnie drucianą cięciwę zamontowano w łuku dosyć dawno i że był on później używany. Zamianę cięciwy z naturalnej na przemysłową (stalowy drut, rowerową linkę hamulcową itp.) mogłem obserwować na różnych terenach Afryki Zachodniej. W kolekcji Muzeum Miejskiego znajduje się taki „kompilowany” łuk zakupiony u Wama (Benin). W 2016 roku pojawili się u Kurumbów Kogle Woeogo49 uzbrojeni w broń myśliwską i odlane z aluminium proce, służące do miotania strzał z tradycyjnego łuku. Broń taką kupiłem w październiku 2017 roku od strażników pełniących służbę w Pobe-Mengao, dzięki czemu udało mi się uzupełnić o nią muzealną kolekcję. Nie tylko przedmioty się zmieniają, ale także sposób sprzedaży. Tkacze tradycyjnie sprzedawali swój towar na targach. Współ49 Strażnicy pilnujący porządku we wsi – formacja nawiązująca do tradycji Mossi – pojawili się w Burkina Faso w odpowiedzi na zagrożenie bandytyzmem po upadku rządów Blaise’a Campaore’a. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 61 cześnie coraz trudniej jest spotkać tkaczy na targowiskach, głównie dlatego, że coraz mniej osób trudni się tym zajęciem50. Ci zaś, którzy nadal wytwarzają tkaniny wiedzą, że rynków zbytu należy szukać poza granicami regionu. Dlatego na oferowanych produktach zamieszczają informacje o możliwości zakupu przez Internet, podają adresy mailowe – swoje lub handlarzy. Początkowo mieszkańcy wiosek, w których prowadziłem badania nie rozumieli celu czynionych przeze mnie zakupów. Kiedy jednak zauważyli, że na „starych” przedmiotach pochodzących od nieżyjących dziadków czy też rodziców można zarobić, zaczęli mi je przynosić sami. Przykładem może być zakup w Pobe-Mengao w maju 2007 roku naszyjnika z agatów. Sprzedawca twierdził, że właścicielką była jego matka, której naszyjnik kupił jej mąż w latach 40. XX w. Kosztował wtedy tyle, ile kosztował osioł, był to duży wydatek i świadczył o wielkim uczuciu, jakim mąż darzył żonę. Według sprzedawcy o jego wyjątkowości świadczyło również to, że: w Lurum są tylko dwa takie naszyjniki, ten od matki i jeszcze jedna kobieta w Gargaboulle miała taki naszyjnik. Zakupy takie są rzadkością, większość przedmiotów kupuję na targach, w zagrodach lub bezpośrednio u producentów. 7. Działania pomocowe51 W trakcie badań moi rozmówcy zwracali mi często uwagę na swoje problemy materialne, prosząc o pomoc. Najpierw do żorProblemem jest przede wszystkim zmieniająca się moda, wejście w powszechne użycie tanich tkanin, strojów fabrycznych. Koszt wykonania stroju z tkaniny tradycyjnej jest wysoki, między innymi dlatego klienci preferują wyroby przemysłowe. 51 W rozdziale wykorzystano materiały przygotowane przez Iwonę Nawrot i Lidię Żur. 50 �62 Lucjan Buchalik skich parafii zwracałem się z prośbą o wsparcie potrzebujących. Były to tzw. projekty miękkie: dofinansowywanie dzieci z rodzin o niskim statusie materialnym, umożliwiające im chodzenie do szkoły52. Chodziło głównie o sieroty ze wsi Namsiguia. Gabriel Zoungrama przygotował listę sierot z Namsigui i okolicznych przysiółków, w 90 procentach były to sieroty ze względu na brak ojca. Taką dysproporcję tłumaczono faktem, że gdy mężczyzna ma dwie żony i umrze, to osieraca wszystkie dzieci. Kiedy umrze kobieta, to osieraca tylko swoje dzieci. Czyli gdy umiera mężczyzna, który ma dwie żony, to osieraca 100 procent swoich dzieci w rodzinie, a gdy umiera jedna z dwóch żon, to osieraca 50 procent dzieci. Pośród powodów śmiertelności wśród mężczyzn wymieniano ciężką pracę w polu, kopalniach złota53 oraz niebezpieczeństwo związane z podróżami w poszukiwaniu pracy, wliczając w nie częste wypadki w komunikacji samochodowej. Później nawiązałem kontakt z Centrum Misji i Ewangelizacji w Dzięgielowie, które w 2007 roku zaangażowało się w działania pomocowe głównie na terenie wodzostwa Lurum54. Szczególnie aktywni byli: Iwona i Jacek Nawrotowie, Lidia Żur, Damian Pomocka, ks. Grzegorz Giemza kierujący w owym czasie CME55. Zróżnicowana pod względem zawodowym ekipa zaangażowana Teoretycznie uczestniczenie w zajęciach szkolnych jest bezpłatne, ale w praktyce trzeba wnosić pewne opłaty, pod koniec lat 90. XX wieku było to 1 000 F CFA (ok. 6,3 zł). Należy też kupować przybory szkolne. 53 Mowa o niczym niezabezpieczonych biedaszybach i podziemnych korytarzach, gdzie dochodzi do niekontrolowanych osunięć ziemi, to z kolei jest częstą przyczyną śmierci górników. 54 W grudniu 2008 roku przedstawiciele CME po raz pierwszy przyjechali do Burkina, by zobaczyć efekty dwóch już zrealizowanych projektów: zakupu podręczników i pomocy szkolnych dla dzieci ze szkoły podstawowej w PobeMengao oraz wspomnianego warsztatu krawieckiego. 55 W tym czasie w Arbindzie, w wodzostwie Karo, pracował polski misjonarz o. Marcin Zeguła. 52 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 63 w pomoc humanitarną pozwalała na działalność na różnych polach, często z inicjatywy samych Kurumbów, podczas rozmów z którymi pojawiały się kwestie dotyczące działań pomocowych, w zakresie skolaryzacji, pomocy kobietom, opieki medycznej itp. Pierwszą inicjatywą zrealizowaną w Burkina Faso był warsztat krawiecki w Namsiguia, w którym pracę znalazło kilka osób. Prowadzono także akcję dożywiania dzieci szkolnych i finansowano akcję wydawania dzieciom aktów urodzenia. Uczniowie nieposiadający takiego dokumentu mogli chodzić do szkoły, ale nie mogli otrzymać świadectwa ukończenia szkoły, co z kolei uniemożliwiało im dalsze kształcenie. Sfinansowano zakup i transport z Polski ok. 2,5 tony darów (głównie przyborów szkolnych). W ramach ponadtygodniowej wizyty, w lutym 2010 roku w Pobe-Mengao, polska ekipa (wśród której byli również nauczyciele) przygotowała i poprowadziła zajęcia z języka angielskiego, a także z zakresu profilaktyki dla dzieci w gimnazjum (prelekcje nt. AIDS i udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej). W szkołach i dyspenserach rozdano przywiezione apteczki oraz podstawowe leki, których brak stanowi wciąż ogromny problem. Mieszkańcy Pobe-Mengao często wspominali o ciasnocie w istniejących dwóch szkołach podstawowych. Rozpoczęto więc przygotowania do utworzenia trzeciej szkoły, wydzielono uczniów i nauczycieli. Szkoła zaistniała już „na papierze”, ale nie było budynku, w którym mogłaby się mieścić. Uczniowie uczyli się w cieniu drzew lub pod prowizorycznymi zadaszeniami. W opinii mieszkańców istniała jednak paląca potrzeba zbudowania nowej szkoły, określanej literą „C”, później nazwaną przez mieszkańców „polską szkołą”. Centrum Misji i Ewangelizacji oraz warszawskie stowarzyszenie „Edukacja dla Pokoju” zobowiązały się do pomocy w rozwiązaniu tego problemu. Społeczność Pobe-Mengao deklarowała pomoc w budowie szkoły na etapie przygotowań. Strona polska miała sfinansować prace wykonywane przez firmę �64 Lucjan Buchalik budowlaną, a mieszkańcy mieli przywieźć materiały budowlane dostępne w terenie (piasek, żwir). Ich początkowy zapał potwierdzał deklaracje, ale wraz z upływem czasu zaangażowanie mieszkańców malało i pod koniec budowy nie było już chętnych do pracy. Wyjątkiem był mer (Inoussa Konfe), który czuł się zobowiązany do spełnienia obietnicy danej przez reprezentowaną przez niego gminę. Z punktu widzenia badacza-etnologa potrzeba budowy szkoły – powszechnie artykułowana przez mieszkańców – nie została w pełni potwierdzona. Można było domniemywać, że to nauczyciele chcieli budowy szkoły, a mieszkańcom była ona obojętna. W 2016 roku wróciłem do kwestii „polskiej szkoły”, pytając o to, jak jest ona postrzegana. Mieszkańcy raczej bez emocji odpowiadali, że owszem była potrzebna, bo: edukacja jest ważna. Bardzo emocjonalnie zaś wypowiadali się rodzice dzieci do niej uczęszczających. Ci dziękowali Polakom za zbudowanie szkoły, chwalili niskie opłaty i wysoki poziom nauczania56. Z punktu widzenia badawczego problem braku trzeciej szkoły miał swoje trzy odsłony: wyraźne sygnalizowanie potrzeby budowy szkoły, brak zaangażowania w prace budowlane (w kontekście własnych obowiązków), zadowolenie z funkcjonowania szkoły. Szczególnym zainteresowaniem osób prowadzących działalność pomocową cieszyły się kobiety. W latach 2014–2015 w trakcie przygotowywania projektu remontu zniszczonej zapory, w rozmowach prowadzonych z kobietami pojawił się problem braku bielizny. Kobiety miały problem z zaopatrzeniem się w bieliznę nie tylko z przyczyn finansowych. Na targu w Pobe-Mengao, który odbywa się co trzy dni, nie można było bowiem jej kupić. Zorganizowano wtedy akcję „Sekretna misja kobiet”. Od marca do 56 Te dwa czynniki spowodowały, że rodzice bardzo chętnie posyłają tam dzieci, w efekcie znowu część dzieci uczy się w cieniu drzew. Szkoła stała się „ofiarą własnego sukcesu”. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 65 listopada 2015 roku przeprowadzono w Polsce zbiórkę i wysłano 260 kg bielizny – wystarczyło dla każdej kobiety w Pobe-Mengao. W efekcie tych działań handlowcy zwrócili uwagę na zainteresowanie tym towarem i na targu pojawiła się damska bielizna. Innym projektem skierowanym do kobiet była akcja hodowli owiec w Pobe-Mengao. Kobiety otrzymały środki na zakup kilkudziesięciu owiec, których hodowlą miały się zająć. Pieniądze pozyskane z ich sprzedaży miały być przeznaczone częściowo na potrzeby zaangażowanych w hodowlę kobiet, a częściowo na zakup jagniąt. Przy tej okazji można było zaobserwować podejście mężczyzn do aktywności zawodowej kobiet. Na zebranie stowarzyszenia kobiet „Dofre Hansi” nie przyszedł ani jeden mężczyzna z Pobe-Mengao. Jedynym mężczyzną wspierającym kobiety był mieszkaniec pobliskiej Niamangi. Oficjalnie mężczyźni są zadowoleni z aktywności swoich żon, rzeczywistość wygląda jednak inaczej. Wszystkie projekty realizowane przez Polaków były wcześniej dyskutowane z lokalną wspólnotą i władzami: budowa szkoły (w październiku 2010 roku), projektowana naprawa zapory (w listopadzie 2016 roku). Mieszkańcy z zadowoleniem zwracali uwagę na to, że nasze projekty są z nimi konsultowane i dla przeciwwagi wskazywali na salę narad wybudowaną wcześniej na obrzeżach wsi, bez akceptacji mieszkańców na mocy porozumienia pomiędzy rządami Burkina i Stanów Zjednoczonych. Budynek pięknie wygląda, ale usytuowany jest w dość dużej odległości od centrum, w związku z czym zebrania wiejskie nadal odbywają się w przy placu targowym. We wszystkich tych działaniach (z wyjątkiem projektów dotyczących kobiet) uczestniczy Adama Sawadogo. Od dwudziestu lat obserwuję zmiany, jakie zachodzą w postrzeganiu jego osoby przez lokalną społeczność, początkowo ze względu na jego kontakty z etnologami, później ze względu na jego zaangażowanie w działania pomocowe. W 2003 roku nastąpiły poważne zmiany �66 Lucjan Buchalik w wyglądzie domu Adama. Mieszkańcy Pobe-Mengao mówili, że: rodzina Sawadogo z Nenkate inwestuje sporo pieniędzy w dom, to dzięki Adama. W ich domu na przełomie XX i XXI wieku znajdował jedyny prywatny telefon we wsi. Dopiero później pojawiły się telefony komórkowe, które obecnie posiada niemal każdy dorosły mieszkaniec wsi. Adama wyrósł ponad przeciętność, co doskonale ilustruje to, jak wygląda i w co wyposażony jest jego dom oraz długa lista oczekujących na poranne spotkanie z nim. Jest to podstawowy temat badawczy Katarzyny Meissner. 8. Badania „współpracy rozwojowej”57 Prace terenowe wśród Kurumbów przeprowadzone były przez K. Meisner w ramach projektu badawczego pt. „Wiejskie społeczności Afryki w poszukiwaniu projektów rozwojowych. Antropologiczne studium przypadku lokalnych pośredników rozwoju w Mali i Burkina Faso”58. Badania zrealizowano podczas trzech pobytów badawczych59. Celem naukowym projektu było przeprowadzenie studiów nad funkcjonowaniem i rolą lokalnych pośredników rozwoju w procesie redystrybucji dóbr i transmisji wiedzy, określanym jako „współpraca rozwojowa”. Z perspektywy antropologicznej istotne znaczenie dla funkcjonowania pośredników rozwoju mają wydarzenia zachodzące 57 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Katarzynę Meissner. 58 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/07/N/HS3/00866. 59 14.01. – 15.03.2014: Pobe-Mengao (badania stacjonarne), Djibo, Gargaboule, Bougue, Bourzanga, Namsiguia, Titao, Toulfe, Rollo, Lessam, Oudouga, Mentao. 13.01. – 14.03.2015: Pobe-Mengao, Djibo, Titao, Ouindigui, Hitte, Toulfe, Aribinda. 24.08. – 13.11.2015: Pobe-Mengao, Djibo, Bourzanga, Bougue, Gargaboule, Kaya, Zablo, Ouagadugu, Mentao. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 67 w latach 90. XX wieku. Kryzys państwa w Afryce oraz niepowodzenia makroprojektów rozwojowych (nadzorowanych i sterowanych przez władze centralne zainteresowanych państw) doprowadziły do zmiany w światowej polityce i retoryce rozwojowej. W konsekwencji wcale niemalejący, a wręcz gwałtownie wzrastający w ostatnich latach przepływ zasobów zewnętrznych, a zatem i „renta rozwojowa”, zaczęły przechodzić przez niezależne, zdecentralizowane sieci pośredników60. To spowodowało, iż mniej więcej na przełomie XX i XXI wieku pojawił się i wykrystalizował nowy typ pośrednika rozwoju – między ludźmi Północy i Południa, między „rozwijającymi” a „rozwijanymi” – „lokalny pośrednik rozwoju”61. Jego pojawienie się uzasadniło konieczność podjęcia dalszych badań nad zjawiskiem „pośredniczenia”. W kontekście przedstawianej wyżej problematyki K. Meissner postawiła hipotezę, iż na przełomie XX i XXI wieku obecność lokalnych pośredników rozwoju zauważa się wszędzie tam, gdzie realizuje się tzw. mikroprojekty i występuje zdecentralizowana forma udzielania pomocy rozwojowej. Prowadzi to do sytuacji, w której lokalni pośrednicy rozwoju odgrywają coraz większą rolę na szczeblu lokalnym, regionalnym, państwowym i międzynarodowym. Założyła, że na gruncie analizy zjawisk społecznych i kulturowych związanych z przedsięwzięciami rozwojowymi spodziewany efekt końcowy ukaże wzrastającą podmiotowość wspólnot lokalnych w Afryce, w szczególności aktywną rolę miejscowych elit (tak lokalnych, jak i ściśle z nimi powiązanych grup „trzymaR. Vorbrich, Agent kontaktu – agent rozwoju. Od społeczeństwa kolonialnego do społeczeństwa globalnego, w: R. Vorbrich (red.), Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2012, s. 131–147. 61 T. Bierschenk Thomas, J. P.e Olivier de Sardan, Les courtiers locaux du développement. Un programme de recherche, „Bulletine de L’APAD” 1993, nr 5, s. 71–76. 60 �68 Lucjan Buchalik jących władzę”) w przyjmowaniu i aplikacji projektów rozwojowych. Zjawiska te nie będą wartościowane, lecz analizowane pod kątem roli i funkcjonowania pośredników rozwoju w lokalnej społeczności. Na miejsce stacjonarnych badań u Kurumbów K. Meissner wybrała Pobe-Mengao i zatrzymała się w tamtejszym campement. Miejsce to okazało się idealne na urządzenie w nim bazy pobytowo-wypadowej nie tylko ze względu na komfortowe warunki bytowe, ale przede wszystkim przez wzgląd na to, że jest to ulubione miejsce spotkań i przestrzeń życiowa gospodarza i głównego informatora (Adamy Sawadogo). Przed przyjazdem planowała, że będzie prowadzić klasyczne stacjonarne badania terenowe w wiosce Pobe-Mengao, które rozpocznie od znalezienia lokalnych organizacji rozwojowych, które doprowadzą ją do pośredników. Metoda okazała się skuteczna w początkowej fazie badań. Okazało się, że w wiosce funkcjonuje kilkadziesiąt takich organizacji o różnym profilu działalności, a w skali gminy i regionu jest ich znacznie więcej. Zastana sytuacja skłoniła badaczkę do przejścia od tego, co George Marcus nazywa „antropologią wioski” (village anthropology), skupioną na jednym ograniczonym stanowisku, do „antropologii wielostanowiskowej” (multi-side anthropology), badającej nie miejsce, kulturę czy społeczność, ale „łańcuchy, ścieżki, wątki i zestawienia różnych lokalizacji” 62. Wybierając grupy badawcze, rozpoczęła od listy dostępnej w prefekturze, zawierającej spis 59 organizacji kobiecych zarejestrowanych w gminie Pobe-Mengao w latach 2010–2012. Ze względu na szeroką skalę zjawiska zdecydowała się prowadzić badania dwutorowo. Najpierw wytypowała losowo sześć organizacji we wsi Pobe-Mengao, następnie po dwie z Bougue i Gargaboule. G. E. Marcus, Ethnography In/Of the World: The Emergence of Multi-sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology” 1995, t. 24, s. 105. 62 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 69 W trakcie badań zorientowała się, że Adama Sawadogo posiada gęstą sieć kontaktów z organizacjami działającymi w miejscowościach sąsiadujących z Pobe-Mengao i bardziej oddalonych – w innych regionach. Łącznie przebadała 50 lokalnych organizacji rozwojowych działających w Regionie Sahel: w gminach Pobe-Mengao i Aribinda, w Regionie Północnym: w gminie Titao oraz w Regionie Centralno-Północnym: w gminach Bourzanga i Rollo. Wywiady prowadzone z członkami organizacji rozwojowych były świetną okazją do poznania lokalnych „liderów” rozwoju. Duża w tym zasługa wymienianego wielokrotnie Adama Sawadogo, który jak się później okazało, był jednym z prężnie działających pośredników w skali ponadregionalnej. Jego sposób działania, które opierało się na „byciu w kontakcie” z członkami lokalnych organizacji rozwojowych i innymi liderami, legitymizował jego pozycję. Dzięki jego przychylności inni liderzy, mimo początkowych oporów, odkrywali przed badaczką świat pośredników – ich układów, przysług, kontraktów oraz strategii dostępu i redystrybucji renty rozwojowej. 9. Badania archeologiczne63 W 1941 roku ukazał się artykuł Y. Urvoy poświęcony skupiskom rytów naskalnych na skale Kuru w okolicy Aribindy64, które dzisiaj stanowią jedną z atrakcji regionu. Był to jednak tylko opis miejsca pozbawiony głębszej refleksji. Badania archeologiczne w kraju Kurumbów rozpoczęły się nieco później niż badania etnologiczne. Najpierw przeprowadzono je w Yatenga, na terenach graniczących 63 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Bogusława Franczyka i Krzysztofa Raka. 64 Y. Urvoy, Gravures rupestres dans l’Aribinda (Boucle du Niger), „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 1–5. �70 Lucjan Buchalik z krajem Dogonów65. Natomiast w kraju Kurumbów w królestwie Karo prowadzenie badań archeologicznych rozpoczęto w latach 80. XX wieku66. Na początku XXI wieku amatorskie badania archeologiczne prowadził na tym terenie Jörg Lange, który dokonywał opisu stanowisk archeologicznych i kolekcjonował kamienne rzeźby. W październiku 2016 roku, w królestwie Lurum, rozpoczęli badania polscy archeolodzy: Krzysztof Rak i Bogusław Franczyk. Mogą one rzucić nowe światło na historię osadnictwa na tym terenie. W czasie pierwszego sezonu archeolodzy wytypowali miejsca do przeprowadzenia wykopalisk: w okolicy Pobe-Mengao (Gidjambo, Seneboulli i Danfelenga-Damgonde) i Namsiguia. W poszukiwaniu śladów ludzkiej działalności zalegających na powierzchni ziemi przeprowadzono badania powierzchniowe. Znaleziono fragmenty ceramiki, kamienne narzędzia i odpadki powstałe w wyniku ich produkcji. Do najbardziej spektakularnych odkryć należy zaliczyć rdzeń wykonany techniką lewaluaską. Artefakt, będący jednym z najstarszych w całym Burkina Faso wytworów wykonanych przez człowieka, należy łączyć z tzw. afrykańskim Later Stone Age. Ze względu na powierzchniowy charakter znaleziska ustalenie przyPrzy okazji własnych badań A.-M. Schweeger-Hefel prowadziła również badania archeologiczne. Co prawda nie była archeologiem, ale wykonała kilka prostych badań, głównie rejestracji pochówków ze stelami i pochówków w naczyniach oraz kopców. Zebrane w ten sposób materiały wykorzystała w wielu publikacjach. Później badania prowadzili: Jean-Yves Marchal (Vestiges d’occupation ancienne au Yatenga (Haute Volta). Une reconnaissance du pays Kibga, „Cahiers ORSTOM” 1978, t. 15, nr 4, s. 449–484) oraz Bruno Martinelli (Trames d’appartenances et chaînes d’identité. Entre Dogons et Moose dans le Yatenga et la plaine du Séno (Burkina Faso i Mali), „Cahiers des Sciences Humaines” 1995, t. 31, nr 2, s. 365–405). 66 G. Dupré, D. Guillaud, Archéologie et tradition orale: contrubition a l’histoire des espaces du pays d’Aribinda. Province de Soum, Burkina Faso, „Cahiers d’Études Africaines” 1986, t. 22, nr 1, s. 5–48. 65 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 71 należności kulturowej oraz dokładne jego wydatowanie wymaga dalszych badań. Ponadto w okolicy miejscowości Gidjambo zarejestrowano późnoplejstoceńską krzemienicę, w skład której wchodzi 114 przedmiotów wykonanych techniką łupania. Przez wzgląd na zaobserwowane charakterystyczne cechy inwentarza zaliczyć ją należy do West African microlithic technocomplex (ok 30 000–8000 p.n.e.). Nieopodal stanowiska rozpoznano wychodnię kwarcu, z której ówczesny człowiek epoki kamienia pozyskiwał surowiec do produkcji narzędzi. Odkryto zabytki świadczące, że teren ten był zamieszkiwany na długo zanim przybyli tam Kurumbowie, co jest zgodne z ich tradycją ustną. Archeolodzy skupili się na badaniach powierzchniowych, podczas których rozpoznano trzy strefy: Namsiguia (2 punkty osadnicze), Gidjambo (67 punktów osadniczych), Pobe-Kone (21 punktów osadniczych). Dodatkowo zbadano kilkanaście stanowisk z rytami naskalnymi w miejscowościach Irimpele oraz Seneobuli. Pierwsza strefa to okolice miejscowości Namsiguia. Obserwacje w terenie pozwalają stwierdzić, że aż do tego miejsca dochodziła strefa pochówków w naczyniach. Strefa tego typu pochówków ciągnie się mniej więcej od zakola Czarnej Wolty, szerokim (niekiedy na 200 km) pasem biegnącym na północ od Ouagadogou, mniej więcej wzdłuż granicy z Mali, aż nad Niger w rejon Niamey. Ciekawostką jest fakt, że stanowisko przy drodze z Namsiguia do Pobe-Mengao było jednym z największych kopców, jakie zarejestrowano podczas pierwszego sezonu badawczego. Płaszcz kopca jest mocno zniszczony i dosyć niski, ale jego powierzchnia to okręg o średnicy prawie 10 m. Trudno jednak dookreślić jego wielkość, gdyż od północnego wschodu został on zniszczony przez pole uprawne, a od zachodu przecina go piaszczysta droga do Pobe-Mengao. Zarejestrowano kilkanaście pochówków w naczyniach (pitosach) – zarówno w pojedynczym naczyniu, jak i w podwójnym układzie naczyń zwróconych do �72 Lucjan Buchalik siebie wylewami. Wypełnisko tych obiektów zawierało elementy naczyń ceramicznych, które archeolodzy traktowali jako część wyposażenia grobowego (np. ceramiczna pokrywka do naczynia flaszowatego). Oprócz ceramiki archeolodzy natknęli się na przedmioty wykonane z żelaza, kości i zęby ludzkie oraz pojedyncze bransolety mocno zerodowane, o średnicy około 4 cm. Pochówki towarzyszące temu założeniu spotykane były na okolicznych polach w odległości prawie 50 m od samego kopca. Najwięcej czasu archeolodzy spędzili w drugiej strefie, w Gidjambo. Zarejestrowali głównie kopce/kurhany, stanowiska z rytami naskalnymi, wychodnie kwarcu (które mogły być wykorzystywane do produkcji narzędzi kamiennych), litofony oraz punkty osadnicze. Znalezione tam kopce można podzielić na dwie grupy. Wysokie (najwyższy miał około 170 cm wysokości), posiadające najczęściej płaszcz kamienny, z małą ilością ceramiki w pobliżu oraz niskie (często poniżej 50 cm) i mocno spłaszczone z pochówkami w naczyniach (jak w Namsiguia). Trudno je ze sobą powiązać, określić czas ich powstania czy związek z jakąś grupą etniczną. Na stanowisko o roboczym numerze 24 składa się kopiec drugiego typu z 28 pochówkami w naczyniach oraz kilkoma w odległości większej niż 20 m od kopca. Kopiec ma około 8 m średnicy, a większość pochówków otaczała kopiec od północnego wschodu i południa. Naczynia zawierają pojedyncze kości ludzkie, w jednym z nich bardzo dobrze rysowała się czaszka. Praktycznie brak jest przedmiotów żelaznych (zarejestrowano na powierzchni tylko jeden gwóźdź żelazny). Szczególnie interesującym jest to, że wspomniany kopiec prawdopodobnie zawiera słabo czytelne konstrukcje ziemno-kamienne w postaci niskich wałów. Tworzą one łuki, które w przeszłości – według B. Franczyka – być może otaczały kopiec. Są jednak na tyle słabo widoczne, że nie sposób ich nie pominąć lub nie uznać za całkowicie przypadkowy układ kamieni. Taki obiekt, według A.-M. Schweeger- �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 73 -Hefel, był dogońskim założeniem grobowym, które miało odzwierciedlać ruch spiralny, właściwy przy tworzeniu świata przez boga Amma. Spirale te miały być wykonywane z małych wałów ziemno-kamiennych, a wpisywane w nie pochówki w naczyniach miały przypominać rozrzucane nasiona fonio – ważne podczas aktu kreacji świata67. Na obecnym etapie badań trudno jednak udowodnić taką interpretację, nie prowadzono bowiem żadnych badań inwazyjnych. Byłoby to jednak niesłychanie inspirujące natknąć się w terenie na pochówki dogońskie, których formuła byłaby odzwierciedleniem ich mitologii. Trzecia strefa według B. Franczyka jest najciekawsza, niestety tutaj badania prowadzono bardzo krótko. Rzecz dotyczy Pobe-Kone (Stare Pobe). Można je podzielić na trzy części: wzgórze tellowe nazywane Damfelenga-Damgonbde, cmentarzysko z pitosami na wschód od tellu i na południe od wzgórza – dwa wzniesienia określane mianem Aguloderga. W pierwszym przypadku nie prowadzono poważniejszych badań. Trudno jest tu określić powierzchnię – zapewne kilka hektarów. Na podstawie wywiadu z Ismaelem Sawadogo oraz badań powierzchniowych wyróżniono tu strefę działalności kowali (pozostałości dymarek, „soczewki” popiołu zalegające na powierzchni oraz fundamenty zabudowań). Pojedyncze groby, bardzo słabo czytelne na powierzchni, oraz miejsce wydobycia kamienia do budowy (zlepieniec). Miejsce to jest bardzo obiecujące, ale do dalszych badań wymagany będzie bardziej zaawansowany sprzęt (geofizyka) oraz oficjalne pozwolenia. Cmentarzysko z pitosami leżące na wschód od tellu położone jest na terenie, przez który przepływa strumień okresowy, dlatego też większość z nich jest mocno zniszczona. Żadne 67 A.-M. Schweeger-Hefel, Frühhistorische Bodenfunde im Raum von Mengao (Ober-Volta, Westafrika), Wien, Österr. Akademie d. Wissenschaften, philosophischhistorischen Klasse Verlag: VÖAW Erscheinungsjahr 1965; L. Buchalik, Dogon ya gali…, op. cit. �74 Lucjan Buchalik prace, oprócz dokumentacji fotograficznej pojedynczych grobów, nie były tutaj prowadzone. Największą niespodzianką dla archeologów było trzecie z wymienionych miejsc. Dwa wzgórza Aguloderga nazwano roboczo „W” oraz „E” (od kierunków, w które są zwrócone). Na ich szczytach nie zarejestrowano praktycznie niczego. Brak ceramiki (albo pojedyncze skorupy), pojedyncze kości zwierząt, które mogły przynieść drapieżniki oraz zaledwie pięć, raczej pradziejowych odłupków kwarcytowych wykonanych techniką łupania. Według Ismaela Sawadogo było to miejsce refugialne dla mieszkańców Danfelenga-Damgonbde w czasach obcych najazdów i niepokojów politycznych. Na północnym skłonie wzgórza „E” zlokalizowano wychodnię granitu w formie grupy dużych głazów tworzących mały zespół. Większość z nich nosiła ślady obróbki mechanicznej dokonanej przez człowieka i długie odbicia wskazujące na próbę uzyskania płaskich wiórów granitowych. Na ziemi znaleziono bardzo dużo kamiennych odłupków noszących wszelkie ślady potwierdzające wykonanie odbić ręką ludzką. Archeolodzy bardzo szybko odrzucili możliwość spękania skały w wyniku działania warunków atmosferycznych. Brak jest jakichkolwiek elementów ceramiki czy żelaza, jak również śladów ognia, który mógłby zostać wykorzystany do łupania skały. Z pomocą przychodzi A.-M. Schweeger-Hefel, która twierdzi, że w rejonie Pobe-Mengao jeszcze na początku XX wieku tak właśnie łupano granit (kamieniem o kamień), podczas gdy w Bourzandze miano stosować ogień68. Jest to o tyle ciekawe miejsce, że w odległości około 240 m (na zachodnich stokach wzgórza „W”) znajduje się stanowisko ze stelami nagrobnymi, które najprawdopodobniej pozyskiwano we wskazanej wychodni. A.-M. Schweeger-Hefel, L’art Nioniosi, „Journal de La Société Des Africanistes” 1966, t. 36, nr 2, s. 251–332. 68 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 75 10. Badania parazytologiczne69 Badania parazytologiczne w sierpniu 2011 roku prowadziła w kraju Kurumbów (Pobe-Mengao, Djibo, Bourzanga) Anna Pinkas. Ich wyniki zawarła w swojej pracy magisterskiej pt.: Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, napisanej na Wydziale Opieki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Jedną z najważniejszych dróg zarażenia dla większości tropikalnych pasożytów skórnych jest woda, która niedostatecznie gotowana, filtrowana, oczyszczana stanowi doskonałe siedlisko dla tych chorób. W krajach o klimacie gorącym nikt z tamtejszej ludności nie myśli o tym, aby gotować wodę, gdyż, jak sami Afrykańczycy twierdzą, trzeba później czekać aż woda ostygnie. Jest to też dla nich bardzo nieekonomiczne. […] Parazytozy skórne wywoływane są inwazją pierwotniaków, robaków oraz stawonogów pasożytniczych. Jest to bardzo szeroka grupa chorób, która atakuje bez względu na wiek i powoduje duży odsetek zgonów, a także poważne zniekształcenia twarzy, całego ciała, prowadząc do izolacji chorych od otoczenia, a w ostateczności do śmierci. Parazytozy skórne często prowadzą do wtórnych infekcji i zakażeń w wyniku ciągłego drapania i rozdrapywania zmian, często silnie swędzących, co sprawia, że przy braku pomocy medycznej i podstawowych leków początkowo niegroźne zmiany powodują poważne powikłania70. Praca, po przetłumaczeniu na język francuski, została przekazana personelowi medycznemu szpitala w Djibo, na jego życzenie. Lekarze z Djibo twierdzili, że nie posiadają dostatecznej wiedzy 69 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Annę Pinkas. 70 A. Pinkas, Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, Katowice 2012, s. 4. �76 Lucjan Buchalik o chorobach skórnych, na które cierpią ich pacjenci. Przez brak dostępu do laboratorium nie potrafią przeprowadzić dostatecznych badań, by skutecznie leczyć. O problemie tym wspomina Linda Polman, pisząc, że niektórzy lekarze stawiają niewłaściwą diagnozę, gdyż nie znają „miejscowych chorób ani pasożytów”71. 11. Wykorzystanie wyników badań terenowych Efektem prowadzonych badań są referaty wygłaszane w czasie konferencji naukowych, publikacje oraz projekty realizowane w muzeum. Wyniki badań wykorzystałem na 13 konferencjach, w których brałem udział, organizowanych w Polsce72 i za granicą73. Publikacje zawierające informacje zebrane w trakcie badań znajdują się w bibliografii. Dla Katarzyny Podymy74 z Muzeum Miejskiego w Żorach badania terenowe wśród Kurumbów stanowią bazę informacji naukowej, która wykorzystywana jest jako bezpośredni materiał do 71 L. Polman, Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2011, s. 82. 72 Konferencje były organizowane przez: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Pieniężno, Obra, Szczecin, Żory), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Koło Naukowe Kultury Orientu, Wydział sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studenckie koła naukowe (Wrocław, Kraków, Cieszyn). 73 Konferencja „Africa for sale”: Analysing and Theorizing Land Claims and Acqusitions zorganizowana w Groningen w październiku 2010 roku przez Nederlandse Vereniging voor Afrika Studies. 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm” zorganizowana w Moskwie w maju 2011 roku przez Russian Academy of Sciences, Institute for African Studies; Panel 18 „Religion in Contemporary Sub-Saharan Africa: The Fate of Traditional Beliefs in Present-day Conditions” (ze względu na nieobecność autora referat został wygłoszony przez K. Podymę). 74 Opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez K. Podymę. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 77 wystąpień konferencyjnych w kraju75 i za granicą76 (uczestniczyła w ośmiu konferencjach) oraz publikacji (wymienionych w bibliografii). Na podstawie przeprowadzonych wywiadów oraz obserwacji bezpośrednich opracowuje artykuły poświęcone szeroko traktowanemu pojęciu sztuki afrykańskiej, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnej sztuki Kurumbów. Zebrane materiały stanowią również podstawę badań własnych na użytek pracy doktorskiej: Jak Feniks z popiołów. Społeczny kontekst odrodzenia tradycyjnej sztuki Kurumbów z Burkina Faso. Program naukowy związany z tematem pracy doktorskiej, realizowany w latach 2008–2012 w trakcie wypraw etnologicznych organizowanych przez Muzeum Miejskie w Żorach, koncentruje się wokół problemów związanych z tradycyjną sztuką i zachodzącymi w niej zmianami. Pośrednio wiedza pozyskana w trakcie badań stanowi dla K. Podymy źródło pomysłów i wiedzy do działań wystawienniczych i edukacyjnych. W zakresie działań edukacyjnych na podstawie przeprowadzonych badań zrealizowano cztery projekty77. Owe działania edukacyjne były nagradzane za profesjonalizm i wymiar naukowy projektów. Organizator – Muzeum Miejskie w Żorach – otrzymało między innymi nagrody i wyróżnienia. Pozyskane Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Pieniężno, Obra, Szczecin), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Koło Naukowe Kultury Orientu, Wydział sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studenckie koła naukowe (Wrocław, Kraków). 76 12th Conference of Africanists: Africa in the changing world development paradigm zorganizowana w Moskwie w maju 2011 roku przez Russian Academy of Sciences, Institute for African Studies; Panel 18 „Religion in Contemporary SubSaharan Africa: The Fate of Traditional Beliefs in Present-day Conditions”, referat „When the non-art becomes the art. Changes in treating of the objects which are the integral part of social and religious life West African peoples”. 77 Bliżej Afryki (2001), JA – TY – MY MOI – TOI – NOUS (2001–2002), Sztuka – interaktywna droga poznania (2002-03), Ex libris – wszystko o Afryce (2006). 75 �78 Lucjan Buchalik w trakcie wypraw obiekty, dokumentacja fotograficzna oraz wiedza merytoryczna o nich były podstawą do opracowania wystaw78. Doświadczenia i wiedza pozyskane w trakcie badań zostały wykorzystane przy opracowaniu projektów muzeologicznych: „Yatenga” oraz „Polskie poznawanie świata”. Projekt „Yatenga” został zaprezentowany na konferencji: Muzeum XXI wieku, a następnie opublikowany w pokonferencyjnym wydawnictwie w formie artkułu: Muzeum Yatenga – Spotkania Kultur Świata. Budowa innowacyjnego kompleksu muzealnego w Żorach. K. Meissner wygłosiła referaty prezentujące jej badania w trakcie czterech konferencji organizowanych w Polsce79. Publikacje zawierające informacje zebrane w trakcie badań znajdują się w bibliografii. Archeolodzy K. Rak i B. Franczyk wykorzystali efekty swoich badań w trakcie konferencji krajowych (Kraków, Warszawa, Wrocław, Łódź, Olsztyn). Zrelacjonowali swoje dokonania także w prasie ogólnopolskiej. „Tkanina artystyczna Afryki Zachodniej”, wystawa sztuki we współpracy z L. Buchalikiem (2005), „Opowiem o ich życiu w Afryce”, wystawa fotograficzna we współpracy z L. Buchalikiem (2006), „Sztuka Afryki Zachodniej”, wystawa sztuki (2007), „Maska afrykańska – między sacrum a profanum”, wystawa etnograficzna połączona z elementami sztuki (2012), „Bóg wody”, wystawa etnograficzna (2015). 79 Konferencje były organizowane przez: Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego; Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Dialogu Kultury i Religii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Katedrę Studiów Europejskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Warszawa, Żory). 78 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 79 12. Perspektywy badawcze Prowadząc przez długi czas badania na określonym terenie, badacz dostrzega zmiany zachodzące w życiu jego mieszkańców i ich tradycyjnej kulturze. Odeszło pokolenie, które pracowało z austriackimi etnologami w połowie XX wieku. Pojawili się nowi ludzie pełniący role autorytetów w zakresie wiedzy tradycyjnej. Trudno określić, jaka dziedzina życia Kurumbów najszybciej ulega zmianie: język koronfe poddawany silnej presji języka moore, stroje, tradycyjna religia ustępująca przed religiami uniwersalistycznymi (głównie islamem). Pojawiły się nowe zjawiska: telefonia komórkowa, która „zrewolucjonizowała” kontakty z rodziną rozrzuconą po świecie; migracje z kraju Kurumbów, głównie w kierunku dużych miast Afryki Zachodniej, bardzo pożądane wyjazdy na Wybrzeże Kości Słoniowej i sporadyczne do Europy80 i wreszcie – rozwijająca się powoli turystyka81. Elity Kurumbów wiążą z turystyką wielkie nadzieje na rozwój regionu. Według Abdoullaye z Pobe-Mengao: Turystyka jest pierwszym krokiem do zrozumienia. Wiadomości w telewizorze, radiu, gazetach nie wystarczą, aby zrozumieć naszą rzeczywistość. Najlepszą ilustracją zachodzących zmian może być podejście do tradycji obecnego Lurumyo Pilan. Kiedyś wizyta u władcy 80 Starzy chętnie patrzą na czasowe wyjazdy młodych do pracy, bo wracając przywożą pieniądze i pomagają w pracach polowych. Niechętnie patrzą natomiast na wyjazdy stałe: pieniądze przysyłają, ale nie ma komu pomagać w pracach polowych. 81 Sytuacja zmieniła się po kolejnych niepokojach na północy Mali, związanych z powstaniem samozwańczego państwa Azawad. W 2011 roku przez Pobe-Mengao przejeżdżały silnie uzbrojone samochody armii burkińskiej i francuskiej, od tego czasu zmienił się też stosunek mieszkańców do mnie. Wcześniej mogłem siedzieć w lokalnej pijalni piwa przy drodze. Później mi to odradzano, zapraszając do środka na podwórze, mówiono „tam jest bezpieczniej”. �80 Lucjan Buchalik w czerwonym stroju nie była możliwa, dzisiaj nie stanowi problemu. Na podwórzu zagrody Lurumyo Pilan stoi mercedes (oznaka nowoczesności) i koń (ze względu na tradycję). Austriacy opisywali, jak w trakcie dorocznego święta żniw Apilan-Donda, Ayo wjeżdżał do Pobe-Mengao na koniu. Kiedy po raz pierwszy uczestniczyłem w tym święcie (w 2003 roku) YoSigri wjeżdżał na mojej mobiletce, zaś Lurumyo Pilan używa samochodu. To proste zestawienie ilustruje, jak szerokim frontem postępuje proces przemian. W tej sytuacji naturalnym wydają się być badania nad „Kulturą Kurumbów w procesie przemian” – od pierwszych badań francuskich z początku XX wieku, poprzez pracę Austriaków, po lata 20. XXI wieku. *** Opis w krótkim artykule 20 lat polskiej obecności wśród Kurumbów jest zadaniem trudnym, dlatego siłą rzeczy poruszyłem tu tylko niektóre kwestie. Prowadzenie przez długi czas badań w jednym konkretnym miejscu skutkuje nawiązaniem emocjonalnych więzi międzyludzkich, specyficzną identyfikacją badacza z ludem, którego kultura jest obiektem badań. Przeglądając materiały do niniejszego artykułu, zauważyłem błędy popełniane na początku mojej pracy terenowej – jakże przeszkadzał mi mój europocentryzm. Podczas analizy rozmów przeprowadzonych po „europejsku” trudno było mi zrozumieć zawarte w nich treści. Przykładem mogą być opowieści o szczególnych relacjach łączących Kurumbów i święte krokodyle w stawie w Pobe-Mengao. Mówiono mi, że krokodyl nigdy nie zaatakuje mieszkańca wsi, a gdy jest zbyt gorąco, krokodyle przychodzą do wiejskich zagród, by ludzie je schłodzili. Trudno było pogodzić mi się z myślą, że dzikie zwierzę przychodzi z własnej woli do ludzi. Do tych opowieści podchodziłem więc z pewnym dystansem, sądząc, �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 81 że opierają się one raczej na czymś w rodzaju licentia poetica. Kiedy jednak w kwietniu 2012 roku pokazano mi krokodyla w zagrodzie, pod zadaszeniem, gdzie ludzie polewali go wodą – zrozumiałem, że mówili prawdę. Najlepszą formą konfrontacji wiedzy czerpanej z literatury są badania terenowe. Dziś – patrząc z perspektywy czasu – inaczej poprowadziłbym rozmowy, tyle tylko, że nie ma już moich rozmówców. Odeszli i już nigdy się nie dowiem się, jak należało rozumieć ich słowa, co mogli i co chcieli mi przekazać. Bibliografia Bierschenk Thomas, Jean Pierre Olivier de Sardan, Les courtiers locaux du développement. Un programme de recherche, „Bulletine de L’APAD” 1993, nr 5, s. 71–76. Buchalik Lucjan, Afrykańskie dzieci piszą list, „Kalendarz Żorski 2003”, Żory: Muzeum Miejskie 2003, s. 157. Buchalik Lucjan, Apilan-donda, czyli Nowy Rok u Kurumbów, „Kalendarz Żorski 2005”, Żory: Muzeum Miejskie 2005, s. 165–171. Buchalik Lucjan, Archeologia i tradycja ustna. Próba rekonstrukcji historii regionu na przykładzie królestw Kurumbów (Burkina Faso), w: Rafał Wiśniewski i Arkadiusz Żukowski (red.), Afryka. Między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w historii, polityce, gospodarce i społeczeństwie, Warszawa: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, t. 1 (2013), s. 113–125. Buchalik Lucjan, Dogon ya gali. Dawny Świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie 2011. Buchalik Lucjan, Doroczne święto Apilan-donda jako ilustracja mitu etiologicznego Kurumbów (Burkina Faso), w: Jacek Jan Pawlik, Małgorzata Szupejko (red.), Afryka na progu XXI wieku. Kultura i społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 85–96. �82 Lucjan Buchalik Buchalik Lucjan, Granice etniczności w relacjach między Mossi i Kurumbami w Burkina Faso, w: Arkadiusz Żukowski (red.), Forum Politologiczne. Przestrzeń i granice we współczesnej Afryce, t. 10, Olsztyn 2010, s. 69–84. Buchalik Lucjan, Historia i stan badań nad kulturą Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1986, nr 32, s. 455–518; nr 33 (1987), s. 391–420. Buchalik Lucjan, Historia Kurumbów z Lurum (Burkina Faso), „Materiały Zachodnio-Pomorskie” 2000, nr 46, s. 601–634. Buchalik Lucjan, Intronizacja Kesu, „Kalendarz Żorski 2008”, Żory: Muzeum Miejskie 2008, s. 201–203. Buchalik Lucjan, Kolekcja pozaeuropejska, The non-european collection in Żory, w: Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.), Polskie poznawania świata. Kolekcja Pozaeuropejska Muzeum Miejskiego w Żorach, The Polish way of learning the world. Non-European collection of the Municipal Museum in Żory, Żory: Muzeum Miejskie w Żorach 2015, s. 175–193. Buchalik Lucjan, Kolorowy Sahel, Żory 2000. Buchalik Lucjan, Kurumbowie – rolnicy z Burkiny Faso, „Toruńskie Studia o sztuce Orientu” 2009, t. 4, s. 53–64. Buchalik Lucjan, Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Jacek Łapott, Ewa Prądzyńska (red.), Ex Africa Semper Aliquid Novi, Żory-Warszawa: Muzeum Miejskie w Żorach – Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne 2014, t. 1, s. 138–153. Buchalik Lucjan, Maska afrykańska – sacrum czy profanum? The African Mask – the Sacred or the Profane, w: Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.), Maska afrykańska między sacrum a profanum. African Mask – Between the Sacred and the Profane, Żory-Katowice: Muzeum Miejskie w Żorach – Muzeum Historii Katowic 2012, s. 11–20. Buchalik Lucjan, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009. Buchalik Lucjan, Narodziny u Kurumbów, „Lud” 2001, nr 85, s. 223–238. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 83 Buchalik Lucjan, Rola pokrewieństwa żartów w tworzeniu się współczesnego społeczeństwa Burkinabe (Burkina Faso), „Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, t. 6, s. 85–97. Buchalik Lucjan, Shifting Patterns of Land Use and Ownership in Burkina Faso with a Case Study of Two Kurumba Villages – Bourzanga and Pobe-Mengao, w: Sandra J. T. M. Evers, Caroline Seagle and Froukje Krijtenburg (ed.), Africa for Sale? Positioning the State, Land and Society in Foreign Large-Scale Land Acquisitions in Africa, Leiden – Boston: Brill, 2013, s. 203–219. Buchalik Lucjan, The social role of the rain-making rituals in the modernizing society of West Africa, w: 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm”, Moscow, May 24–26.2011. Abstracts, s. 162–163. Buchalik Lucjan, Tradycyjna sztuka Kurumbów, w: Sławomir Szafrański, Małgorzata Kadziela, Marta Tabota, Maciej Ząbek (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2014, s. 465–482. Buchalik Lucjan, Trwałość słowa, w: Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski, Jerzy Pysiak (red.), Europejczycy, Afrykanie inni. Studia ofiarowane Profesorowi Michałowi Tymowskiemu, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2011, s. 391–410, Buchalik Lucjan, Wodzowie Kurumbów i ich królestwa (Burkina Faso), w: Arkadiusz Żukowski (red.), Forum Politologiczne. Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, t. 7, Olsztyn 2008, s. 353– 383. Buchalik Lucjan, Zaklinanie deszczu, „Kalendarz Żorski 2011”, Żory: Muzeum Miejskie, s. 148–151. Buchalik Lucjan, Żelazny dom Kurumbów, w: Jacek Łapott (red), Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, Szczecin 2004, s. 215–226. Buchalik Lucjan, Łapott Jacek, Sprawozdanie z realizacji programów badawczych „Lurum 2000” oraz „Atacora-Lurum 2001” i „Yoro 2002”, w: Irena Bukowska-Floreńska (red.), Ludzie i Kultury, Żory: Muzeum Miejskie w Żorach 2003, s. 69–82. �84 Lucjan Buchalik Buchalik Lucjan, Katarzyna Podyma, Krótka relacja z wyprawy etnologicznej „Somba 2009”, „Kalendarz Żorski 2010”, Żory: Muzeum Miejskie 2010, s. 209–210. Clifford James, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia literatura i sztuka, przekł. Ewa Dżurak (et al), Warszawa: Wydawnictwo KR 2000. Dieterlen Germain, Les âmes des Dogon, Paris: Institut d’Ethnologie 1941. Dieterlen Germaine, Note sur les Kouroumba du Yatenga Septentrional, „Journal de la Société des Africanistes” 1939, nr 9, s. 181–189. Dupré Georges, Guillaud Dominique, Archéologie et tradition orale: contrubition a l’histoire des espaces du pays d’Aribinda. Province de Soum, Burkina Faso, „Cahiers d’Études Africaines” 1986, t. 22, nr 1, s. 5–48. Glanville E. V., Huizinga J., Digital dermatoglyphics of the Dogon, Peul and Kouroumba of Mali and Upper Volta, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1966, nr 69, ser. C, s. 664–674. Griaule Marcel, Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemmêli, Paris: Fayard 1966. Griaule Marcel, Le Domfé des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 7–20. Griaule Marcel, Masques dogons, Paris: Institut d’Ethnologie, Travaux et memoire de l’Institut d’Ethnologie 1938. Griaule Marcel, Méthode de l’ethnographie, Paris: Presses Universitaires de France 1957. Griaule Marcel, La mort chez les Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1942, nr 12, s. 9–24. Griaule Marcel, Dieterlen Germaine, Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. 1 – La creation du monde, Paris: Institut d’Ethnologie, Musee de l’Homme 1965. Huizinga J., New physical anthropological evidence bearing on the relationships between Dogon, Kurumba and the extinct West African Tellem populations, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1968, nr 71, ser. C, s. 16–30. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 85 Izard Michel, Les Kurumba et la Mission Lebaudy-Griaule (1938–1939); „Journal des Africanistes” 2001, t. 71, nr 1, s. 113–119. Lebeuf Jean-Paul, Sur la circoncision chez les Kouroumba du Soudan Français, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 61–84. Lettens Dirk A., Mystagogie et mistification. Evaluation de l’oeuvre de Marcel Griaule, Bujumbura 1971. Łapott Jacek, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA-SAHEL’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały zachodniopomorskie” 1992, nr 38, s. 385–414. Marchal Jean-Yves, Vestiges d’occupation ancienne au Yatenga (Haute Volta). Une reconnaissance du pays Kibga, „Cahiers ORSTOM” 1978, t. 15, nr 4, s. 449–484. Martinelli Bruno, Trames d’appartenances et chaînes d’identité. Entre Dogons et Moose dans le Yatenga et la plaine du Séno (Burkina Faso i Mali), „Cahiers des Sciences Humaines” 1995, t. 31, nr 2, s. 365–405. Marcus Georg E., Ethnography In/Of the World: The Emergence of Multi-sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology”: 1995, nr 24, s. 95–117. Meissner Katarzyna, Cele jawne – cele ukryte. Niezgodność scenariuszy na lokalnym polu współpracy rozwojowej, w: Waldemar Cisło, Jarosław Różański, Maciej Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Napięcia i konflikty, Pelplin-Warszawa: Bernardinum – Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW 2014, s. 7–24. Meissner Katarzyna, Czego nie widać? Projekt jako mechanizm kreowania lokalnych pośredników rozwoju – perspektywa antropologiczna, w: Katarzyna Jarecka-Stępień, Aleksander Surdej (red.), Tożsamość i efektywność: w poszukiwaniu mechanizmów zrównoważonego rozwoju, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2016, s. 67–85. Meissner Katarzyna, Konflikty interesów we współpracy rozwojowej na przykładzie projektów hydrotechnicznych w Pobé-Mengao (Burkina Faso), w: Piotr Maliński (red.), Człowiek – Woda – Kultura, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Humanistycznego US – MINERWA 2014, s. 10 (przyjęte do druku w pracy zbiorowej). �86 Lucjan Buchalik Meissner Katarzyna, Logique d’accumulation, stratégie de redistribution et légitimité du statut des courtiers du développe chez les Kurumba de Burkina Faso, „Cahiers d’Études africaines” 2017, t. 202, s. 22 (złożone do druku). Meissner Katarzyna, Les objectifs non-cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur les champs local de la collaboration de développement, w: Waldemar Cisło, Jarosław Różański, Maciej Ząbek (red.), Collectanea Sudanica, Figuil-Warsaw: Wydawnictwo Bernardinum 2017, s. 51–68. Palau-Marti Montessera, Les Dogon, Paris: Presses Universitaires de France 1957. Paulme Denise, Organisation social des Dogon (Soudan français), Paris: Domat-Montchrestien 1940. Pinkas Anna, Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, Katowice 2012. Podyma Katarzyna, Afrykańska kolekcja Muzeum Miejskiego w Żorach, „Gazeta Antykwaryczna” 2005, nr 4, s. 16–17. Podyma Katarzyna, Narodziny czy renesans? Paradoks sztuki Kurumbów na tle społeczno-ekonomicznych zmian życia codziennego, w: Sławomir Szafrański et al. (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2014, s. 483–494. Podyma Katarzyna, When the non-art becomes the art. Changes in treating of the objects which are the integral part of social and religious life West African peoples, w: 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm”, Moscow, May 24–26.2011. Abstracts, s. 162–163. Podyma Katarzyna, Lucjan Buchalik, Bogolan, korhogo i inne tkaniny Afryki Zachodniej, „Archiwum Etnograficzne” 2005, nr 43, s. 261–269. Polman Linda, Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej, przekł. Ewa Jusewicz-Kalter, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne 2011. Schweeger-Hefel Anne-Marie, L’art Nioniosi, „Journal de La Société Des Africanistes” 1966, t. 36, nr 2, s. 251–332. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 87 Schweeger-Hefel Anne-Marie, Frühhistorische Bodenfunde im Raum von Mengao (Ober-Volta, Westafrika), Wien, Österr. Akademie d. Wissenschaften, philosophisch-historischen Klasse Verlag: VÖAW Erscheinungsjahr 1965. Schweeger-Hefel Anne-Marie, Zur Frage megalithischer Elemente bei den Kurumba (Ober-Volta, Westafrika), „Zeitschrift für Ethnologie” 1963, t. 88, nr 1, s. 266–291. Schweeger-Hefel Anne-Marie, Staude Wilhelm, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl 1972. Staude Wilhelm, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la So­ciété des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 209–259. Szafrański Sławomir, Jelczem do Mali, „Z otchłani wieków” 1988, nr 43, s. 26–44. Urvoy Yves, Gravures rupestres dans l’Aribinda (Boucle du Niger), „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 1–5. Vorbrich Ryszard, Agent kontaktu – agent rozwoju. Od społeczeństwa kolonialnego do społeczeństwa globalnego, w: R. Vorbrich (red.), Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2012, s. 131–147. Informatorzy/Rozmówcy: Abdoullaye, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~40 lat, muzułmanin Almisi, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~70 lat, religia trady­cyjna Adama, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~50 lat, muzułmanin Boukari, Kurumba, mieszkaniec Belehede, ~30 lat, muzułmanin Gabriel, Mossi, mieszkaniec Namsiguia, ~40 lat, chrześcijanin Hassami, Kurumba, mieszkaniec Toulfe, ~35 lat, muzułmanin. Mammoudou, Kurumba, mieszkaniec Toulfe, Titao, ~35 lat, muzuł­ manin Yogara, Dogon, mieszkaniec Tireli, ~60 lat, religia tradycyjna Rękopisy Ganame Georges, Historique de village de Toulfe depuis sa creation, Toulfe 2004. �88 Lucjan Buchalik Koundaba Douramane Laribou, L’histoire de Belehede: source, Belehede ~2004. Zoungrama Gabriel, L’histoire de Namsiguia, Namsiguia 2003. Polish presence among the Kurumba (1997–2017) Summary The article describes the twenty-year presence of Polish people in areas inhabited by the Kurumba (northern lands of Burkina Faso). In the initial phase, mainly employees of the Municipal Museum in Żory and the National Museum in Szczecin were engaged in this research. Preparations for field research among the Kurumba began in the 1980s. The work of French and Austrian scientists conducting research in this area in the 20th century constituted a starting point. A monograph of the latter, Die Kurumba von Lurum (1972), was a basic source of knowledge during the initial stage of research. In the first period (from 1997), the research mainly focused on the problem of mutual, familiar relations between the Dogon and the Kurumba and they resulted in a publication entitled Niewolnicy kobiet (2009). Research on various fields of culture were conducted in the second stage (from 2006). Over time, The Kurumba started to treat the works of ethnologists with more and more confidence. Mutual relations were visible not only in the scientific field but also in aid. Many Kurumba people were involved in the work of ethnologists, they worked on interesting research topics, helped during interviews, informed about approaching ceremonies which were important for their traditional culture. Due to the involvement of Polish organizations multiple aid projects were carried out. The most important one was a construction of a primary school in Pobe-Mengao. Apart from the human factor, these actions were a great opportunity to conduct research on the process of transformation happening in their lives. During the last period, the following people were involved in research among the Kurumba: A. Pinkas (parasitology studies), K. Meissner (co- �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 89 operation on development), K. Rak and B. Franczyk (archaeological studies), as well as students from Szczecin, Wrocław and Cieszyn. Materials gathered during ethnographic studies have been used for the writing of papers presented during conferences in Poland and abroad, articles published in specialist literature and in the academic book entitled Kolorowy Sahel (2000). The ethnographic collection, which illustrates the process of transformation that happened in their culture, was created in the Museum in Żory, thanks to conducted research. Gathered information and illustrative materials are also used in the exhibition and educational projects, organized in the aforementioned Museum. Key words: Relationship of jokes, process of transformation, research techniques, the Dogon, the Mossi ��RYSZARD VORBRICH KAMERUN PÓŁNOCNY – LABORATORIUM POLSKIEJ AFRYKANISTYKI ANTROPOLOGICZNEJ Kamerun, zwłaszcza jego północna część, stał się od ponad 40 lat prawdziwym laboratorium polskiej afrykanistyki antropologicznej1. Na taką sytuację złożyło się kilka czynników związanych z geograficznymi i kulturowymi cechami tego regionu, jak i uwarunkowaniami wynikającymi z historii polskiej obecności w Kamerunie. Naświetlenie tych uwarunkowań należy rozpocząć od przedstawienia charakterystyki tej części Afryki. Północny Kamerun swymi granicami wytyczonymi sztucznie w XIX wieku, w dobie podboju kolonialnego2, wciska się od południa klinem w rozległą Prof. dr hab. Ryszard Vorbrich – pracownik Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1 Niniejsze opracowanie, powstałe z perspektywy czterech dekad doświadczeń, w dużej mierze (choć nie wyłącznie) opiera się na autopsji i autorefleksjach. 2 Kamerun jest dobrym przykładem państwa powołanego do życia od podstaw przez kolonizatorów. Wielokrotnie zmieniał swe granice, obejmując skrajnie różne strefy geograficzno-klimatyczne. Funkcjonują tam dwa języki oficjalne (angielski i francuski). Zamieszkiwany jest przez mozaikę ludności mówiącą ponad dwustoma językami lokalnymi. Funkcjonują odwołania do dwóch uniwersalnych religii (islamu i chrześcijaństwa). Kamerun wykreowany został jako twór całkowicie sztuczny w procesie rywalizacji europejskich mocarstw kolo- �92 Ryszard Vorbrich nieckę Jeziora Czad. Jest to strefa Sudanu (na północy obejmująca także strefę Sahelu). Cechuje ją suchy klimat3. W tak zakreślonych granicach kraju (regionu) wyróżnić można, idąc od północy, bagniste brzegi Jeziora Czad (wysokość lustra: 283 m n.p.m.) i wpływające do niego zlewisko rzek Logone i Szari. Przechodzą one w rozległą, nachyloną ku północy, płaską, suchą (z wyjątkiem doliny rzeki Benoue) równinę, opierającą się od południa o rozległy masyw Adamaoua4, tworzący naturalną, południową granicę regionu zwanego Kamerunem Północnym. W różnych częściach tak zakreślonej krainy leży kilka izolowanych masywów górskich, sięgających 1885 m n.p.m. (Aiguille – „Igła” – Saptou w Masywie Alantika), 1665 m n.p.m. (Hossére Gode w Masywie Poli) oraz 1442 m n.p.m. (Tourou w masywie Mandara). Właśnie mieszkańcy tych izolowanych masywów w latach 70. ubiegłego wieku przyciągnęli polskich etnologów/antropologów szukających kultur określanych jako tradycyjne, zachowujące oryginalną kulturę afrykańską, „nieskażoną” obcymi (europejskimi) wpływami. nialnych. Ziemie obecnego Kamerunu nie stanowiły nigdy krainy naturalnie zintegrowanej, np. elementami fizjografii, nie tworzą go zlewiska jakiejś rzeki, nie obramowują masywy górskie. Jego granice wytyczono drogą traktatów pomiędzy Niemcami, Francją i Wielką Brytanią (a także Hiszpanią – na południu). 3 Średnia rocznych opadów deszczu oscyluje tu od 600 mm na północy do 1200 na południu (1400 wyspowo w wyższych partiach masywów górskich). J. Boulet, Atlas regional Bénoue, Yaoundé 1966. 4 Rozległy (rozpostarty na przestrzeni 700–800 km) i osiągający w najwyższych partiach wysokość ponad 2000 m n.p.m (nie licząc, będącego jego przedłużeniem, leżącego na wybrzeżu Mont Cameroun Fako, który osiąga 4070 m n.p.m.) stanowi naturalną barierę powstrzymującą wilgotne masy powietrza idące od równika. Dzieli w ten sposób Kamerun na dwie części: wilgotną na południu i suchą na północy. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 93 Przed kilkoma wiekami region ten stał się miejscem, w którym ludność reprezentująca pierwotne warstwy osadnicze (kulturowe) Afryki chroniła się przed ekspansją ludów (państw) muzułmańskich. Na przełomie XVIII i XIX w., pod naporem imperium (kalifatu) Adamaoua od zachodu (później także od południa), państwa Baguirmi od wschodu oraz królestwa Mandara od północy ziemie dzisiejszego północnego Kamerunu (oraz sąsiednich regionów dzisiejszej Nigerii) stały się jednym z najlepiej zachowanych obszarów refugialnych5 Afryki. Strumienie uciekinierów i migrantów przemieszczały się i krzyżowały się tu w różnych proporcjach, w różnym stopniu przejmując cechy rasowe, język, wierzenia i zwyczaje. W ten sposób niemal do końca XX w. zachowały się tu pozostałości pierwotnej warstwy osadniczej Afryki subsaharyjskiej, zwanej „cywilizacją paleonigritycką” (paléonigritique). W epoce przedkolonialnej ukształtował się w tym regionie specyficzny typ organizacji przestrzeni – „górskich zespołów osadniczych”. Taka spójna politycznie i gospodarczo jednostka organizacji społecznej obejmowała zwykle dające się wydzielić masywy górskie. Ich granice nie były jednoznacznie delimitowane, bowiem rozdzielały je niezamieszkałe doliny śródgórskie. Najgęściej zaludnione (i w największym stopniu przekształcone antropogenicznie) były w tym układzie wierzchołki masywów oraz ulokowane pomiędzy nimi wewnętrzne płaskowyże. Niemal bezludne i pozostawione odłogiem pozostawały natomiast podgórskie równiny lub doliny oddzielające masywy, ponieważ były one narażone na cykliczne napady Fulbejów6. Od łac. refugio – ‘cofać się’, ‘chronić się’, ‘uciekać’. Pod koniec XX wieku w typowo refugialnych masywach gęstość zaludnienia wahała się do niedawna średnio między 25 a 40 osób na km2 (niekiedy nawet dochodziła do 150–200 osób/km2), podczas gdy gęstość zaludnienia na pogórzu rzadko przekraczała 10 osób na km2, a na otwartych dolinach utrzymywała się z reguły na poziomie poniżej 5 osób na km2. Zob. Atlas du Cameroun, Paris, 5 6 �94 Ryszard Vorbrich Stłoczone w swoistym tyglu liczne ludy i grupy etniczne liczące od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osób, przez dekady odmawiały podporządkowania się scentralizowanej władzy politycznej i broniły się przed zasymilowaniem przez ekspansywną cywilizację islamu. Zawziętości oporu zawdzięczały one także swój egzoetnonim – Kirdi7, co w języku najeźdźców oznacza „niewiernego”, „parszywego psa”. Pod względem politycznym i kulturowym te specyficzne strefy „bez państwa” tworzyły zupełnie odmienny świat, świat mikrogrup etnicznych, niezależnych wspólnot lokalnych, zachowujących struktury plemienne, ceniących niezależność i wiernych wierzeniom przodków. Ludy te nie tylko stawiały skuteczny opór ekspansywnym państwom muzułmańskim epoki przedkolonialnej, ale później także odrzucały władzę europejskich kolonizatorów, a w epoce postkolonialnej kontestowały dominację muzułmańskich elit, które przejęły władzę w regionie. Można Yaounde 1973, Planche XII; A. Beauvilan, Nord-Cameroun: crises et peuplement, (these de doc.), Rouen 1989, s. 497. 7 W literaturze etnologicznej termin Kirdi (pochodzący z języka ba-guirmi) odnosi się obecnie do ok. 30 niemuzułmańskich ludów północnego Kamerunu oraz sąsiednich rejonów Nigerii i Czadu. Ludy te liczą ponad 3 mln osób. Początkowo termin był pejoratywnym określeniem stosowanym przez muzułmańskich najeźdźców (Fulanów) w stosunku do plemion górskich (głównie z masywu Mandara), broniących swej niezależności; z czasem został przejęty przez administrację kolonialną i literaturę etnologiczną jako nazwa zespołu plemion (m.in. Daba, Guidar, Fali, Mofu, Mafa), reprezentującą pierwotną warstwę osadniczą Afryki i archaiczną kulturę paleonigrycką – cechującą się acefaliczną organizacją społeczną (opartą na patriarchalnej rodzinie) i kopieniaczą uprawą roli (sorgo, fasola, orzechy arachidowe). W epoce przedkolonialnej i kolonialnej, a także w pierwszych latach niepodległości Kamerunu Kirdi poddani byli opresyjnej polityce ze strony fulbejskich feudałów (obracano ich w niewolę lub siłą nawracano na islam) i sprzymierzonej z nimi administracji państwowej. W latach 90. XX wieku pojawił się tu ruch emancypacji kulturowej i politycznej Kirdi, głoszący ideologię kirditude, afirmującą rodzimą kulturę ludów tubylczych Północnego Kamerunu. Por. R. Vorbrich, Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 95 powiedzieć, że w latach 70. XX w. (gdy dotarli tu polscy etnolodzy, a wcześniej jeszcze polscy misjonarze) dawały obraz swoistej skamieliny, jednej z ostatnich na kontynencie afrykańskim enklaw tradycyjnej kultury Afryki. Na tak uformowany obszar „laboratorium” badań antropologicznych zwrócili uwagę polscy studenci etnologii (i innych kierunków studiów), którzy postanowili wykorzystać otwierające się w Polsce w latach 70. (po raz pierwszy w okresie powojennym) możliwości zdobywania doświadczeń zawodowych na innych kontynentach. Należy pamiętać, że wizja świata tych młodych etnologów (poza Europą, poza „żelazną kurtyną”) była anachroniczna, wyidealizowana i daleka od realiów. W formacji uczestników ówczesnych wypraw studenckich silnie pobrzmiewał etos odkrywcy, żeby nie powiedzieć „zdobywcy”8. A poziom doświadczenia i kompetencji zawodowych umożliwiających prowadzenie badań na terenach pozaeuropejskich ówczesnych polskich etnologów (jak się wówczas mówiło: etnografów) był stosunkowo niewielki9. W skali kraju zaledwie kilka osób posiadało doświadczenie pracy badawczej na terenach Azji i Ameryki, jeszcze rzadziej Afryki. W tym czasie (w połowie lat 70.) w różnych ośrodkach akademickich Polski pojawiło się kilka inicjatyw studenckich stawiająEtos odkrywcy odnaleźć można w (przytoczonych niżej) założeniach naukowych SEE „Afryka 76” mającej dotrzeć do „nieznanych”, „niezbadanych” zakątków Afryki. W gotowości do poruszania się w trudnym terenie górskim z karawaną tragarzy itp. Postawa zdobywcy ujawniła się np. w zachowaniach członków innej wyprawy (o której nieco szerzej piszę niżej). We wsi Mandama wywiesili oni biało-czerwoną flagę, co skończyło się interwencją żandarmów. 9 Studenci etnografii tamtej epoki mieli (trudny do wyobrażenia dla dzisiejszego pokolenia) bardzo ograniczony dostęp do literatury światowej. Jedyny przedmiot kursowy studiów poświęcony kulturom pozaeuropejskim (30 godzin) opierał się na skryptach powstałych w latach 40. XX wieku (a one z kolei na literaturze z lat 30. lub wcześniejszej). 8 �96 Ryszard Vorbrich cych sobie za cel osobiste poznanie realiów Afryki i zdobycie doświadczenia zawodowego na tym kontynencie. W tym czasie, w epoce bez grantów, NCN-ów (i prawie bez stypendiów zagranicznych) jedyną możliwość przeprowadzenia badań na terenach pozaeuropejskich był tzw. „wyprawy”. Formuła wypraw (przedsięwzięć samowystarczalnych, na wzór wypraw wysokogórskich) była jedynym sposobem pokonania barier dewizowych i politycznych (obostrzeń paszportowych itp.). W połowie lat 70. XX w., w sytuacji względnego „zelżenia” systemu politycznego w Polsce, poszerzyły się możliwości organizowania „wypraw naukowych”. W kilku ośrodkach akademickich w Polsce pojawiły się inicjatywy tego rodzaju. Największym „zagłębiem” wyprawowym stał się Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a konkretnie tamtejsze środowisko etnografów10. Podobne projekty pojawiały się też w innych ośrodkach. Wśród tych inicjatyw dwie udało się doprowadzić do szczęśliwego końca. Dwie grupy entuzjastów (studentów UAM w Poznaniu i UŁ) dotarli w drugiej połowie lat 70. do Kamerunu. Na wybór tego kraju jako miejsca penetracji naukowych wpływ miały dwa – czysto polskie – czynniki. Pierwszą sprzyjającą okolicznością była pamięć o „I polskiej wyprawie naukowej do Afryki” – wyprawie wielkopolanina – Stefana Szolc-Rogozińskiego z lat 1882–188511. Organizatorzy poznańskiej Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”, wybierając Kamerun jako 10 W latach 1976–1981 etnografowie poznańscy zorganizowali sześć wypraw naukowych do Azji, Ameryki i Afryki. Był to prawdziwy fenomen w skali kraju. 11 Wyprawa S. Szolc-Rogozińskiego oprócz oficjalnych celów naukowych (odkrycie mitycznych jezior Liba, które w rzeczywistości nie istniały) miała także ukryte cele kolonizacyjne („wykrojenia skrawka polskiej niepodległości”). W latach 1883–1885 na małej wyspie Mondoleh (leżącej opodal stałego lądu) funkcjonowała polska stacja naukowa. Było to wówczas jedyne miejsce na świecie, nad którym powiewała biało-czerwona flaga. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 97 miejsce swych penetracji naukowych, liczyli na to, że hasło „Rogoziński” przysporzy im sponsorów, co – jak się okazało – sprawdziło się w praktyce, zwłaszcza w wypadku Kalisza – rodzinnego miasta S. Szolc-Rogozińskiego. O wyborze północnej części Kamerunu jako miejsca badań naukowych zadecydowała z kolei obecność w tym regionie polskich misjonarzy ze zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, którzy od 1970 roku pracowali w tym regionie12. Mieszcząca się w Poznaniu Prokura Misyjna Polskiej Prowincji Oblatów (w osobie ówczesnego prowincjała o. Alfonsa Kupki) udzieliła studentom UAM (organizatorom ekspedycji) pomocy merytorycznej, udostępniając literaturę naukową (i popularnonaukową) dotyczącą ludów Północnego Kamerunu oraz wiele wskazówek praktycznych. Była to w ówczesnych czasach nieoceniona pomoc w kraju pozbawionym dostępu do publikacji i informacji praktycznych dotyczących Afryki13. Działalność polskich misjonarzy w Kamerunie nabrała szczególnie dużego rozmachu w latach 1975–1997, kiedy w prowincji tej funkcjonowała zakonna Delegatura Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Figuil (zwana w skrócie „Delegaturą Figuil”). Personel misyjny Delegatury Figuil utrzymywał się przeciętnie w granicach 30 misjonarzy. Ogółem w latach 1970–2010 w Kamerunie pracowało 69 polskich oblatów Maryi Niepokalanej. W latach 90. XX w. polscy oblaci obsługiwali aż 13 misji (nie licząc kilku na południu Kamerunu) i stanowili prawie połowę duchowieństwa archidiecezji Garoua. Należy dodać, że od 1974 pracę misjonarzy oblatów wspomagały polskie siostry zakonne ze zgromadzenia Służebniczek Najświętszej Maryi Panny – Śląskich. W sumie kilkadziesiąt sióstr z Polski prowadziło działalność w szkolnictwie (i formacji kobiet) oraz w zakresie opieki zdrowotnej (m.in. prowadzą leprozoria). Pozostały one w Kamerunie także po wyjeździe większości polskich oblatów w pierwszej dekadzie XXI w. 13 Wśród udostępnionych publikacji znalazła się m.in. popularnonaukowa książka francuskiego misjonarza Yvesa Schallera, Les Kirdi du Nord-Cameroun, Strasbourg 1973. Na owe czasy była to pierwsza kompleksowa monografia poświęcona ludom Kirdi, jedyne opracowanie dotyczące Północnego Kamerunu w zbiorach polskich. Ten drobny szczegół dobrze ilustruje ubóstwo polskich 12 �98 Ryszard Vorbrich Polskim misjonarzom oblatom przypisać należy także pierwsze polskie działania o charakterze naukowym w Północnym Kamerunie. W tym kontekście pionierem był misjonarz o. Antoni Kurek, pracownik naukowy Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, który w latach 1976–1977 badania nad religijnością ludu Guidar łączył z pracą katechety w gimnazjum w Guider14. Zdobytą wiedzę i doświadczenie przekazywał później zarówno w Kamerunie, jak i w Polsce pokoleniu młodych polskich misjologów. Docent A. Kurek użyczył też swej wiedzy członkom Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”, organizując dla nich ad hoc seminarium naukowe podczas ich pobytu w Lam. Dla uczestników tego seminarium było to pierwsze osobiste zetknięcie się z naukowcem dysponującym wysokim poziomem wiedzy dotyczącej etnologii Kamerunu. Omówienie polskich badań stricte etnograficznych w Kamerunie15 rozpocząć musimy od zaprezentowania przebiegu i dokonań wspomnianej już wyżej Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”. Jej przygotowanie zajęło dwa lata. W ramach Koła Naukowego Studentów Etnografii powołano Sekcję Afrykanistyczną. Z 30 osób, które początkowo zgłosiły do niej akces, aktywny udział w pracach organizacyjnych i merytorycznych (naukowych) zasobów źródłowych dotyczących omawianego regionu i zarazem sposoby pokonywania barier w dostępie do źródeł. 14 Efekty swych badań terenowych przedstawił później w swej pracy habilitacyjnej pt. Wierzenia i obrzędy ludu północnokameruńskiego. Studium historyczno-hermeneutyczne (Warszawa 1988). Obszerna rozprawa (495 stron) omawia kwestie religioznawcze w szerokim kontekście historycznym i etnicznym. 15 Gwoli ścisłości należy dodać, że w wśród publikacji naukowych z lat 60. i 70. XX poświęconych Kamerunowi Północnemu pojawia się nazwisko polskie – André Michela Podlewskiego – demografa i etnografa z Uniwersytetu Paryskiego, autora licznych opracowań z zakresu demografii i etnografii (m.in. La dynamique des principals populations du Nord Cameroun, etre Bénoue et lac Tchad, Yaoundé 1964; Notes sur les objets sacrés traditionnels Mboum (Adamaoua, Cameroun), „Journal des africanistes” 1978, Vol. 48, Numéro 2, s. 102–120). �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 99 brało zaledwie kilku studentów ówczesnego II i III roku16. Z czasem ukonstytuował się Komitet Organizacyjny Ekspedycji, który uzyskał poparcie kierownictwa ówczesnej Katedry Etnografii UAM (szczególnie prof. dr. hab. Józefa Burszty oraz doc. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza)17 oraz władz rektorskich uniwersytetu. Ostatecznie udział w wyprawie wzięło czterech studentów etnografii UAM (Paweł Kostuch, Tomasz Szymaniak, Ryszard Vorbrich oraz Włodzimierz Żukowski). Kierownikiem tak skonfigurowanego zespołu został dr Tomasz Schramm – historyk z UAM), opiekę naukową objął mgr Jacek Łapott – etnograf z Muzeum Narodowego w Szczecinie18. W skład ekspedycji weszli także Andrzej Polaszewski (lekarz wyprawy) oraz Leon Bąbelek (kierowca mechanik). Już w Afryce (w Niamey) po dwóch miesiącach do zespołu dołączył fotoreporter PAP – Zbigniew Staszyszyn. Tuż po dotarciu do Afryki dr T. Schramm z powodu choroby odleciał z Algieru do Polski. Od tego momentu kierownictwo organizacyjne ekspedycji sprawowali Włodzimierz Żukowski (grudzień 1976 – luty 1977 roku) oraz Paweł Kostuch (luty – maj/czerwiec 1977 roku). SEE „Afryka ‘76” wyruszyła statkiem PLO (M/S „Siematycze”) na początku grudnia 1976 roku i powróciła do kraju z kameruńskiego portu Douala (dwoma statkami PLO) w maju i czerwcu Przygotowania objęły zarówno działania czysto organizacyjne (pozyskiwanie sponsorów, sprzętu i żywności oraz usług transportowych i procedur wizowych), jak i prace o charakterze merytorycznym (działalność samokształceniową, konceptualizację celów i metod naukowych). 17 Późniejszy profesor Zbigniew Jasiewicz, który jako jeden z nielicznych polskich etnologów posiadał w tym czasie doświadczenie w prowadzeniu badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich, został promotorem prac magisterskich przygotowywanych przez studentów – organizatorów ekspedycji. 18 Muzeum Narodowe w Szczecinie miało już doświadczenie w badaniach naukowych w Afryce i włączyło się w przygotowania do wyprawy na cztery miesiące przed jej wyruszeniem. 16 �100 Ryszard Vorbrich 1977 roku. W tym czasie przebyła ona w Afryce samochodem terenowym Star 266A (użyczonym nieodpłatnie przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach) trasę ok. 13 000 km, odwiedzając pięć krajów (Algierię, Niger, Mali, Nigerię i Kamerun). Członkowie wyprawy prowadzili badania terenowe głównie w Mali (wśród Dogonów) oraz w Kamerunie (wśród Daba i w mniejszym zakresie wśród Guidar)19. W tym miejscu skupię się na omówieniu prac badawczych w Północnym Kamerunie. Badania terenowe trwały niecały miesiąc i objęły kilka wsi zamieszkałych przez ludy Daba i Guidar. Podczas pobytu w tym regionie ekspedycja korzystała z gościny polskich misjonarzy oblatów, zwłaszcza w misjach w Figuil, Mandama i Lam. Po rozpoznaniu sytuacji, na miejscu, na teren bardziej szczegółowych badań wytypowano wsie Mandama, Teleki i Lam. Krótkie obserwacje etnograficzne dokonano także w Kopea i Djii (zamieszkałych przez lud Gude/Chede). Ponieważ szukano bardziej izolowanych wspólnot lokalnych, najdłuższe badania przeprowadzono w śródgórskiej wsi Teleki, położonej z dala od misji. Prace badawcze w Mandamie i Lam miały uzupełniający cha­rakter. Takie podejście wynikało z założeń programu badawczego ekspedycji (ułożonego przez młodych, „spragnionych egzotyki” Krótsze penetracje badawcze prowadzono także w kilku innych miejscach Afryki, np. wśród ludu Buduma nad nigeryjskim brzegiem Jeziora Czad oraz dokumentując tzw. trasę Rogozińskiego w południowym Kamerunie. Pełniejszy opis przebiegu i efektów SEE „Afryka” można znaleźć w kilku publikacjach: J. Łapott, Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76–77” – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978 (1982), t. 24, s. 283–319; R. Vorbrich, Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”, „Lud” 1980, t. 64, s. 356–359; R. Vorbrich, Studencka ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 75–101. 19 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 101 adeptów etnografii). Program ten zakładał skupienie się na badaniu społeczności względnie izolowanych, w których zachowały się w jak największym stopniu tradycyjne (archaiczne) elementy kultury afrykańskiej. Ówczesną postawę badawczą członków ekspedycji dobrze ilustruje charakterystyka punktów badawczych SEE „Afryka 76”, sformułowana przez jej kierownika naukowego – mgr. Jacka Łapotta. „Zasady wyboru określonych ludów Afryki Zachodniej”, które miały być obiektem badań SEE, były następujące: 1. wybrany lud winien zamieszkiwać wyodrębnione środowisko geograficzne, jego kultura materialna winna być w miarę jednorodna i odrębna od kultury społeczeństw sąsiednich; 2. winien to być lud o stosunkowo małym stopniu skażenia wpływami zarówno tzw. „wielkich cywilizacji Afryki Zachodniej” i islamu, jak i nowszymi kontaktami z cywilizacją europejską; 3. kultura materialna tego ludu winna być na tyle prosta, aby jej wybrane zagadnienia można było poznać w czasie niezbyt długich badań stacjonarnych; 4. problemy badawcze opracowywane przez uczestników wyprawy winny dotyczyć tematów i kultur stosunkowo mało znanych, aby ich wkład do etnologii polskiej miał jak największe znaczenie”20. Cytowane powyżej zestawienie założeń metodologicznych (i metodycznych) ukazuje ówczesny stan polskiej etnografii krajów pozaeuropejskich, ambicje uczestników wyprawy oraz ich świadomość ograniczonych własnych możliwości badawczych. Uwzględniając poziom kompetencji badawczych (merytorycznych i językowych) młodych uczestników wyprawy, jako tematy badań wytypowano dziedziny kultury łatwo poddające się oglądowi, wybrane zagadnienia kultury materialne, takie jak: garn20 Zob. J. Łapott, Studencka ekspedycja…, s. 285. �102 Ryszard Vorbrich carstwo, kowalstwo i budownictwo (wraz ze strukturą i fun­kcjami tradycyjnej zagrody rodzinnej). W badaniach stosowano głównie metody obserwacji i w mniejszym zakresie wywiadu etnograficznego. „Wąskim gardłem” wyprawy była bowiem bariera językowa. Oczywiście nikt z członków zespołu nie znał miejscowego języka daba (i guidar używanego w Lam). Zaledwie jedna osoba (lekarz) władała płynnie językiem francuskim (językiem urzędowym w tym regionie Kamerunu). Tylko jeden ze studentów (R. Vorbrich) posiadał znajomość języka francuskiego na poziomie podstawowym21. Taka sytuacja wymusiła podział zespołu badawczego na mniejsze (2–3-osobowe) grupy. Gdy jedna z nich prowadziła wywiady (tłumaczone przez Andrzeja Polaszewskiego), pozostali adepci etnogra­ fii zajęci byli obserwacją wybranych przez nich dziedzin kultury oraz wchodzeniem w luźne kontakty interpersonalne z mieszkańcami wsi. Pomimo tych ograniczeń efekty przeprowadzonych badań (tak w Kamerunie, jak i innych rejonach badań) uznać można za więcej niż zadowalające. Studenci uzyskali cenne doświadczenie, przydatne dla części z nich w dalszej drodze zawodowej etnologa22. Dla trzech studentów zebrana w terenie dokumentacja stanowiła podstawę źródłową napisanych przez nich prac magisterskich. Ich tematem było garncarstwo, budownictwo i zagroda afrykańBarierę językową pogłębiał dodatkowo brak znajomości języka francuskiego wśród mieszkańców badanych wsi. O ile we wsiach misyjnych Mandamie i Lam (gdzie od kilku lat działała 4-letnia szkoła podstawowa) można było spotkać młodych ludzi znających nieco język francuski, o tyle w Teleki (gdzie nie było szkoły) znajomość języka francuskiego była „zerowa”. W takich okolicznościach wielką pomocą służyli młodzi wychowankowie misji. Jeden z nich towarzyszył nam podczas pobytu w Teleki. 22 Z pięciu etnologów – członków wyprawy – dwóch kontynuuje profesjonalną „przygodę z Afryką”. Trzech uzyskało z czasem stopień doktora nauk humanistycznych, z których jeden posiada stopień doktora habilitowanego, a jeden tytuł profesora. 21 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 103 ska23. Były to wówczas (w roku 1978) pierwsze w Polsce prace magisterskie z zakresu etnografii, powstałe w oparciu o w pełni oryginalny, osobiście zebrany w terenie pozaeuropejskim materiał dokumentacyjny24. W kolejnych latach ukazały się w periodykach naukowych artykuły prezentujące wybrane aspekty dorobku SEE „Afryka 76”25. Niebagatelnym efektem prac terenowych wyprawy była pozyskana kolekcja wytworów kultury materialnej. Wielkość i jakość w pełni opracowanej naukowo (pod względem etnograficznym i muzealniczym) kolekcji zawdzięczać należy członkowi wyprawy – pracownikowi muzeum – Jackowi Łapottowi. W sumie członkowie SEE „Afryka 76” zebrali i przekazali polskim placówkom muzealnym kolekcję liczącą około 1300 sztuk często unikatowych eksponatów, z których 614 sztuk pozyskano wśród ludów Kirdi26. Eksponaty przekazane w darze polskim placówkom muzealnym 23 P. Kostuch napisał pracę magisterską dotyczącą zagrody ludu Daba, R. Vorbrich był autorem pracy poświęconej garncarstwu Dogonów, a W. Żukowski poświęcił swą pracę dyplomową budownictwu Dogonów. 24 W sumie podczas całej wyprawy „nakręcono” ponad 2000 m kolorowego materiału filmowego w formacie 16 mm (zmontowane z tego materiału filmy były emitowane przez TVP), ponad 1000 kolorowych diapozytywów, 500 zdjęć kolorowych i 3000 czarno-białych. Niestety kolorowe zdjęcia, a zwłaszcza diapozytywy, wykonane na materiale ORWO straciły po latach wiele ze swej wielobarwności. Zarejestrowano ponad 10 godzin nagrań dźwiękowych. 25 Uwzględniając tylko publikacje poświęcone Kamerunowi, zob. m.in. J. Łapott, Kowalstwo w życiu codziennym plemion Daba i Guidar w Kamerunie Północnym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1984 (1987), t. 30, s. 245–262; P. Kostuch, Zagroda północnokameruńskiego plemienia Daba, „Materiały Zachodniopomorskie” 1981 (1985), t. 27, s. 281–305; R. Vorbrich, Gospodarcza i społeczna rola daru w życiu rodziny i społeczności lokalnej Daba z Kamerunu, w: Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ: Prace Etnograficzne, z. 25, Kraków 1988, s. 149–165; R. Vorbrich, Trade as element of the Daba economy in Northern Cameroon, „Etnologia Polona” 1987 (druk 1988), t. 13, s. 153–182. 26 Były to głównie egzemplarze broni, ozdoby, wytwory sztuki i rzemiosła. �104 Ryszard Vorbrich (Muzeum Narodowemu w Szczecinie, Muzeum Okręgowemu w Kaliszu oraz Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu) została wyceniona przez samych beneficjentów na łączną wartość 1 437 500 zł, co ponad dwukrotnie przewyższało ogólne koszty wyprawy (szacowane na 700 000 zł). Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” otworzyła 40-letni okres aktywności badawczej polskich naukowców (w przeważającej mierze etnologów) w Północnym Kamerunie. W kolejnych latach do regionu tego wracali członkowie SEE, ale także przedstawiciele młodszego pokolenia. Pod koniec 1977 roku do Mandamy dotarła (via Nigeria) kolejna polska wyprawa studencka – Wyprawa Studenckiego Koła Naukowego Biologów Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79. Jak sama nazwa wskazuje, nie miała ona charakteru etnograficznego27, lecz swymi zainteresowaniami objęła także sferę kultury poznawanych ludów. Z publikowanych sprawozdań28 wnosić można, że działalność członków wyprawy na niwie etnograficznej sprowadzała się głównie do pozyskiwania kolekcji eksponatów29. Publikowane omówienia dorobku naukowego tej wyprawy mają charakter po27 W jej skład wchodziło pięcioro studentów biologii UŁ (Piotr Frankiewicz, Mirosław Karolak, Jerzy Nadolski, Marek Wanat i Joanna Wojciechowska) oraz jeden student archeologii UŁ (Sławomir Szafrański) oraz Paweł Królikowski (lekarz) i Andrzej Krawczyk (kierowca). Zob. A. Nadolska-Styczyńska, J. Nadolski, Kultury Północnego Kamerunu i Nigerii jako przedmiot zainteresowań wyprawy naukowej studentów biologii Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.) Szczecin 2004, s. 287–308. 28 Por. J. i J. Nadolscy, O etnograficznych wynikach afrykańskiej wyprawy biologów, w: Na egzotycznych…, op. cit., s. 103–108. 29 Które później (w liczbie ponad 500 egzemplarzy) wzbogaciły polskie muzea. Zob. A. Nadolska-Styczyńska, J. Nadolski, Kultury…, op. cit., s. 290; A. Styczyńska, Kolekcja zabytków z Północnego Kamerunu i Nigerii – dar wyprawy łódzkich biologów, w: Prace i materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, „Seria Etnograficzna” 1991–1995, nr 30, s. 105–130. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 105 pularyzatorski i reportażowy30 lub sprowadzają się do informacji praktycznych (jakie i za ile można kupić „eksponaty”)31. Doświadczenie i dokumentacja naukowa zdobyte w ramach SEE „Afryka 76” skłoniły mnie do powrotu do Kamerunu, do kraju Daba, w 1982 r. Tym razem wyjazd był odpowiednio przygotowany merytorycznie dzięki kwerendzie archiwalnej i sprowadzonym z zagranicy publikacjom32. Badania trwały tym razem trzy miesiące (marzec–kwiecień) i były możliwe dzięki pomocy władz UAM (który kupił bilet lotniczy), a także gościnności (i pomocy logistycznej) polskich misjonarzy oblatów oraz sióstr ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP. Moją bazą została ponownie misja w Mandamie. Za miejsce głównych badań stacjonarnych obrałem liczący ok. 80 zagród (ok. 500 mieszkańców) zespół osadniczy we względnie izolowanym masywie Nive33. Był on odległy o 14 km od Mandamy i pozbawiony wówczas połącze30 Zob. S. Szafrański, Z biologami na afrykańskim szlaku, „Z otchłani wieków” 1983, z. 3. 31 Materiał fotograficzny (ze wspomnień uczestników wyprawy potencjalnie interesujący) uległ niestety w najbardziej wartościowej części prześwietleniu (por. A. Styczyńska-Nadolska, J. Nadolski, Kultury…, op. cit., s. 288). 32 Koszty podróży lotniczej pokrył UAM, a koszty pobytu w Kamerunie prywatne stypendium Ireny i Jaquesa Driveta (z Douala). Wielką pomoc (gościnę) otrzymałem także od polskich lekarzy: Krystyny i Krzysztofa Haslingerów podczas pobytu w Yaounde (kwerendy archiwalnej i bibliotecznej w Université de Yauondé oraz ORTSTOM). 33 W Nive spędziłem około 50 dni (przedzielonych wizytami w Mandamie i innych wsiach). Zamieszkałem tam w opuszczonej zagrodzie przydzielonej mi przez miejscowego wodza. Prace badawcze w Mandamie miały w tym wypadku zdecydowanie uzupełniający charakter. Pobyt na terenie misji służył także odnowie biologicznej i pracom organizacyjnym oraz opracowywaniem materiału naukowego). Krótkie 1-4 dniowe penetracje etnograficzne przeprowadziłem także w kilkunastu innych wsiach zamieszkałych przez Lud Daba (i Chede): Bourngala, Dane Klvin, Djifi, Douroum, Gueleng, Gorom, Koalar, Kopea, Matalao, Ndouzeng Tima le Bas, Tima le Haut, Tra, Popologozom, Vinde Yola i Vourmoutch. �106 Ryszard Vorbrich nia drogowego ze światem (Mandamą). Nie był objęty działalnością misji, co z punktu metodologii i metodyki badań miało pozytywne i negatywne skutki. Do pozytywów zaliczyć można niezakłócony zewnętrznymi wpływami obraz miejscowej kultury. Do negatywów – brak osób władających językiem francuskim. Problem pomogli mi rozwiązać młodociani tłumacze (wychowankowie misji w Mandamie), którzy towarzyszyli mi podczas badań prowadzonych poza Mandamą. Badania z roku 1982 były w pewnym sensie kontynuacją i rozwinięciem prac z roku 1977. Ich przedmiotem badań był szeroko rozumiany system gospodarczy ludu Daba, zarówno w aspekcie materialnym, jak i społecznym (organizacja pracy, system własności, dystrybucja i konsumpcja dóbr). Nieco dłuższy okres badań stacjonarnych pozwolił na zastosowanie metod jakościowych. Należały do nich: analiza relacji pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a formami współpracy gospodarczej, dystrybucji dóbr itp. W tym celu w dwóch dzielnicach sąsiadujących z „moją zagrodą” dla kilkunastu (18) zagród założyłem karty informacyjne, zawierające dane o mieszkańcach zagrody (liczba, wiek, miejsce urodzenia, stopień pokrewieństwa, powiązania z innymi mieszkańcami wsi, masywu i ze światem zewnętrznym). Karty zawierały także dane z inwentaryzacji majątku ruchomego (także zwierząt hodowlanych), powierzchni, położenia i jakości ziemi uprawnej. Uzyskane dane stały się podstawą do szczegółowej analizy relacji ekonomicznych zachodzących w sferze relacji pokrewieństwa (rodzina podstawowa, rozszerzona, ród) oraz w sferze poszczególnych ogniw organizacji terytorialnej (dzielnica – wspólnota lokalna). Podobne prace prowadziłem wyrywkowo w pozostałych 10 dzielnicach Nive. Prace te niestety nie zostały ukończone we wszystkich aspektach z powodu odmowy przedłużenia mi wizy kameruńskiej. W badaniach stosowałem też metody ilościowe. Używałem ich w celu uzyskania danych dotyczących �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 107 zagadnień mikroekonomii (działalność produkcyjna w ramach gospodarstwa rodzinnego, budżetu rodzinnego itp.). Posłużyłem się także metodami ekstensywnymi w postaci ankiet (dotyczących m.in. struktury upraw, asortymentu targów lokalnych itp.) zbieranych w sąsiednich wsiach przez moich piśmiennych współpracowników – mieszkańców Mandamy. Podstawowym, stałym elementem warsztatu badawczego były codzienne obserwacje i wywiady, uczestniczenie w życiu ceremonialnym (na tyle, na ile pozwalał mi status „obcego”) – pogrzebach, przenosinach „panny młodej”, wyprawach ludycznych i handlowych do okolicznych targów itp. Szczególnym doświadczeniem poznawczym było obserwowanie konfliktów i sporów (np. o ziemię), interpretowanych „na gorąco” przez uczestników i innych świadków. Nowym rysem programu badawczego z roku 1982 było objęcie obserwacją i analizą dynamiki zmian kulturowych, jakie już wówczas można było zauważyć u Daba. Celem badań nie było już tylko dementowanie i odtwarzanie „tradycyjnej” kultury, ale szukanie nowych elementów i analiza sposobów ich włączania w życie codzienne górali. Można powiedzieć – jeśli mogę wpleść tu nieco osobistej nuty – że trzymiesięczne badania z roku 1982 uformowały mnie jako badacza terenowego. A doświadczenie wówczas zdobyte wykorzystywałem w kolejnych 20 sezonach badawczych w 10 krajach Afryki. Naukowym efektem dwóch pierwszych sezonów badawczych w Północnym Kamerunie (1977 i 1982) była praca doktorska pt. „System gospodarczy społeczności plemiennej. Na przykładzie grupy Daba z Północnego Kamerunu” (1987). Wyniki badań wykorzystywałem w następnych latach w licznych publikacjach naukowych oraz w pracy dydaktycznej34. Zob. R. Vorbrich, Daba – Górale Północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, Wrocław 1989. 34 �108 Ryszard Vorbrich W latach 80. i 90. XX wieku w Północnym Kamerunie ciekawym uzupełnieniem szeroko zakrojonej działalności misyjnej polskich misjonarzy oblatów były publikowane przez nich opracowania naukowe i popularnonaukowe. Obok wspomnianego wyżej doc. dr. hab. Antioniego należy wymienić w tym kontekście przede wszystkim o. Mariana Biernata – autora monografii małej wspólnoty lokalnej z grupy etnicznej Daba – Masyw Popologozom (maszynopis, bez miejsca i daty wydania) oraz zwięzłego opisu wierzeń i obrzędowości tego ludu. Nieco później, w latach 90., badania nad społecznym wymiarem religii ludów Kirdi prowadził o. Krzysztof Zielenda, pracujący m.in. na misjach w Poli i Mandamie35. Wyniki swych badań przedstawił on w swej dysertacji doktorskiej pt. Wspólnotowy wymiar tradycyjnych religii północnokameruńskich ludów kirdyjskich (Warszawa: ATK 1998). W tym samym czasie szerszą i wielozakresową działalność badawczą w Północnym Kamerunie rozwinął oblat – (późniejszy prof. dr hab.) Jarosław Różański. Ojciec J. Różański przyjechał do Kamerunu po raz pierwszy na staż misyjny, pracując na misjach w Lam, a także w Mandamie, Moutouroua i Karna, w latach 1991–1993. Mający bardzo szeroką formację naukową, teologiczną, misjologiczną i filologiczną (ukończył także studia polonistyczne) zainteresował się początkowo literaturą ustną ludów Kirdi, zwłaszcza Guidarów i Guiziga. Efektem pierwszych jego prac badawczych były publikacje prezentujące bajki i legendy, głównie ludów Guidar i Guiziga, wśród których prowadził działalność misyjną36. Prace terenowe nad tym zagadnieniem kontyW późniejszym okresie pełnił on kolejno funkcję wykładowcy w seminarium duchowym, w Maroua i rektora seminarium duchowego w Yaoundé. 36 Zob. m.in. J. Różański, W kręgu większych form narracyjnych u ludów Północnego Kamerunu, „Literatura Ludowa” 1992, nr 4–5, s. 3–22; W cieniu góry Lam, Gorzów Wlkp. 1994; Z tradycji ustnej sawanny kameruńskiej, „Afryka” 35 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 109 nuował także później (w Figuil, Garoua i Maroua) w latach 2001– 2011. W latach tych poszerzył tematykę swych badań o szeroko pojęte zagadnienia z zakresu historii misji (i kościoła rodzimego), religioznawstwa, antropologii kulturowej, etnopsychologii itp. Efekty studiów nad historią misji katolickich w Kamerunie o. J. Różański wykorzystał w swej dysertacji doktorskiej pt. Dojrzewanie północnokameruńskiej prowincji kościelnej Garoua w latach 1946–1996 (Warszawa: ATK 1998)37. W ramach problematyki misjologicznej koncentrował się on na historii polskich misji w Kamerunie38. Szczególnie dużo miejsca poświęcił też relacjom pomiędzy tradycyjną religią i kulturą ludów Kirdi, a metodami ich ewangelizacji. Uwzględniając okoliczność, iż jednym z głównych celów misji jest zakorzenianie się chrześcijaństwa w miejscowych społecznościach, analizował, w jakim zakresie działania misjonarzy mogą uwzględniać lokalną kulturę i w jaki sposób 2002, nr 15, s. 43–64; Mali’i ahin ti maya ta. Przysłowia gizigijskie, Warszawa 2000. 37 Zob. też J. Różański, Umiędzynarodowienie misji północnokameruńskiej, „Saeculum Christianum” 2004, t. 11, nr 2, s. 133–167. 38 Spośród wielu publikacji przywołać można jedynie kilka najważniejszych. Zob. J. Różański, Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce, Warszawa 2012; J. Różański, Udział polskich Sióstr Służebniczek NMP – Śląskich w pracy misyjnej w północnym Kamerunie, „Annales Missiologici Posnanienses” 2003, t. 13, s. 111–129; Działalność polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Kamerunie (1970–2010), Warszawa 2015; J. Różański, Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., Szczecin 2004, J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), s. 165–178; Figuil – zarys dziejów miasta i centralnej misji polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Północnym Kamerunie, w:, Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin 2015, s. 163–197; Cameroon – Africa’s Largest Polish Roman Catholic Mission Center, w: Poland’s Relations with West Africa, (ed.) Zygmunt Łazowski, Warsaw 2004, s. 200–210. �110 Ryszard Vorbrich lokalne kultury wpływają na postawę misjonarzy39. W końcu przedmiotem badań i analiz o. Jarosława Różańskiego były także przemiany społeczne i kulturowe społeczeństwa Kamerunu Północnego w dobie globalizacji40. 39 Zob. J. Różański, Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., Szczecin 2004, s. 165–178; J. Różański, Inkulturacja Kościoła wśród ludów Środkowego Sudanu, Poznań 2004; Misjonarze wobec rodzimych kultur, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2009, s. 287–296; Missions in Northern Cameroon and development of local cultures, w: M. Ząbek (ed.), Sustainable development in Sub-Saharan Africa, University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw, Iringa-Warsaw 2015, s. 139–154; J. Różański, Matka-rodzicielka – kobieta w tradycji północnokameruńskiej, w: Ewangelia między tradycją i współczesnością, J. Różański, P. Szuppe (red.), Warszawa 2003, s. 71–84; Tradycyjne religie afrykańskie w listach misjonarzy, w: E. Śliwka (red.), Wypłyń na głębię. Materiały Pierwszego Ogólnopolskiego Kongresu Misyjnego Zakonów i Zgromadzeń Męskich i żeńskich, t. 2, Refleksja (Sesja naukowa), Gdańsk-Pieniężno 2004, s. 377–384. 40 Zob. J. Różański, Miejscowa kultura wobec przemian społecznych i gospodarczych w środkowym Sudanie, w: Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, A. Nadolska-Styczyńska (red.), Wrocław-Łódź 2005, s. 240–249; Przemiany w systemie społecznopolitycznym północnokameruńskich Kirdi, w: Forum Politologiczne, t. 7, Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 309– 340; Fulbe w strefie Sudanu. Migracje, władza i pieniądze, w: Bilad as-Sudan – kultury i migracje, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Warszawa 2013, s. 47–64; Kształtowanie się tradycyjnych struktur społeczno-politycznych w kraju Gidarów (północny Kamerun), w: Ewolucja społeczeństw i państw afrykańskich. Polityka, bezpieczeństwo i historia, Kubicki R., Saletra W. (red.), Kielce 2015, s. 231–245; Tradycyjne religie Kirdi – kontynuacja i zmiany, w: Forum Politologiczne, t. 23, Tradycja i nowoczesność w Afryce. Społeczeństwo – kultura – sztuka, A. Żukowski (red.), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2017, s. 51–72; Dzieci żyjące na ulicy – nowe zjawisko miast afrykańskich, Warszawa 2004. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 111 Do Kamerunu i do Daba wróciłem po 17 latach, w roku 1999. Była to już zupełnie inna epoka, inna Afryka i inna Polska41. Dawna metoda badań terenowych w postaci „wypraw”, adekwatna do warunków panujących w PRL, stała się już zbyt archaiczna i niedostosowana do realiów okresu postkomunistycznego. Sześć sezonów badawczych w Kamerunie (w latach 1999, 2000, 2001, 2003, 2004, 2011) finansowanych było w ramach grantów KBN, NCN oraz PTPN42. Problematyka tych projektów badawczych nawiązywała do zakresu dynamicznych zmian, jakie zaszły w Kamerunie w ostatnich dwudziestu latach ubiegłego wieku oraz w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Koncentrowała się ona głównie na różnych aspektach procesów etnicznych, zmianie społecznej i kulturowej oraz zagadnieniach z zakresu antropologii Była to już epoka nasilonej globalizacji. W Północnym Kamerunie rozwinął się wielopartyjny system polityczny (wpływający na etnicyzację polityki), pojawiły się pierwsze struktury organizacji pozarządowych (np. stowarzyszeń prorozwojowych), znikały już ostatnie miejsca poza siecią dróg i systemu ochrony zdrowia i szkolnictwa powszechnego (ostatnią znaną mi wsią, w której powstała szkoła podstawowa była w 2003 roku wieś Nive), co diametralnie zmieniło sposób życia, sieć kontaktów i wizję świata członków wspólnot lokalnych. W Polsce w ramach zmiany systemu polityczno-gospodarczego dawny sposób pozyskiwania funduszy na badania naukowe stracił rację bytu wobec powstania takich instytucji jak Komitet Badań Naukowych czy późniejsze Narodowe Centrum Nauki. 42 W sezonach badawczych styczeń–marzec 1999 oraz styczeń–luty 2000 roku realizowałem w Kamerunie projekt badawczy KBN „Procesy etniczne i migracyjne w Kamerunie”. W sezonie listopad–grudzień 2001 roku realizowałem badania w ramach projektu UAM i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk „Środowiskowe uwarunkowania kultury w Afryce”. W sezonach styczeń–luty 2003 oraz listopad–grudzień 2004 roku realizowałem projekt badawczy KBN. Natomiast w sezonie styczeń–luty 2011 roku prowadziłem badania w ramach projektu KBN/NCN „Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (studium porównawcze)”. W wypadku tego ostatniego projektu prace terenowe prowadzone były nie tylko w Kamerunie, ale także w Mali (2012) i w Maroku (2013). 41 �112 Ryszard Vorbrich rozwoju. Tematyka kolejnych realizowanych na przestrzeni 13 lat projektów badawczych uzupełniała się i była formatowana w oparciu o materiał badawczy i doświadczenie zdobyte w sezonach poprzednich. W ten sposób Kamerun Północny stał się dla mnie prawdziwym laboratorium terenowym, pozwalającym dotrzeć do enklaw tradycyjnej kultury, ale pozwalającym, na przestrzeni kilku dekad, obserwować dynamikę kultury afrykańskiej. Brak tutaj miejsca na dokładniejsze omówienie przebiegu prac terenowych. Wspomnę jedynie, że koncentrowały się one na opisanej już wspólnocie lokalnej Nive. Pole badawcze rozszerzyłem także na etnicznych Daba, emigrujących do innych regionów kraju, a także o inne grupy etniczne Kamerunu (od Pigmejów na południu kraju, do Fulbejów na północy). W Północnym Kamerunie badania stacjonarne i krótsze penetracje prowadziłem (licząc od północy regionu) w Waza, Oudjilla, Kapsiki, Tokombere, Maroua, Douroum, Tra, Figuil, Garoua, Bibemi, Sebore (wśród emigrantów Daba), Rey Bouba, Tcholire oraz Poli, Karna i Nagaoundere. Nie sposób omówić, nawet pokrótce, przebieg moich badań oraz ich efekty. Wymienię tu jedynie najważniejsze aspekty (problemy badawcze) oraz zilustruję je odniesieniami do poszczególnych, najważniejszych publikacji. 1. Badania z zakresu antropologii ekonomicznej i antropologii rozwoju objęły zagadnienia związane z miejscową („tubylczą”) konceptualizacją pracy i bogactwa (kapitału)43. 43 Zob. R. Vorbrich, Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki, „Annales Missiologicae Posnanienses” 2000, t. 11, s. 249–257; „Sorghum Wealth” versus „Money Wealth” or the Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 113 2. Studia nad ekologicznymi uwarunkowaniami kultury i sposobami zarządzania zasobami strategicznymi – ziemią i wodą44. 3. Badania procesów migracyjnych, zwłaszcza związanych z pokonywaniem barier naturalnych i politycznych45. 4. Studia nad procesami etnicznymi i powstawaniem nowych typów tożsamości46. 5. Badania z zakresu antropologii historycznej i politycznej; zjawisko trybalizmu, funkcjonowanie społeczeństwa plemiennego i postplemiennego a kwestia praw obywatelskich47. Zob. R. Vorbrich, Człowiek i woda w masywie Mandara – Kamerun Północny, w: Afryka. 40 lat penetracji…, op. cit., s. 101–109; Land and the environment versus customary and statute laws. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon, „Collectanea Sudanica”, vol. 1, s. 31–50. 45 Zob. R. Vorbrich, Mikro- i makromigracje w Kamerunie. Przestrzeń a bariery adaptacji kulturowej, w: Upadek imperiów i rozwój migracji, J. E. Zamojski (red.), Migracje i Społeczeństwo, nr 8, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 175–197. 46 Zob. R. Vorbrich, Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe” 1999 (2000 druk), z. 14–15, s. 183–192; Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. 47 Zob. R. Vorbrich, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” 2004, t. 88, s. 219–236; Lamidat. Państwo przedkolonialne w państwie postkolonialnym, „Afryka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego 2005, nr 21, s. 7–28; The idea of consensus and tribal identity in relation to democratic elections in an African State. The case of Cameroon, w: Exploring home, neighbouring and distant cultures, L. Mróz, A. Posern-Zieliński (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, s. 209–224; Etniczność a trybalizm w Afryce, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 311–323; The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, „Hemispheres”. Studies on Cultures and Societies 2009, nr 24, s. 143–154; Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 427; Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Maciej Ząbek (red.), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Biuro 44 �114 Ryszard Vorbrich 6. Procesy oraz instytucje rozwojowe48. 7. Problematyka religioznawcza; obrzędowość tradycyjna i zmiany struktury religijnej49. Efektem studiów nad sposobami zarządzania zasobami strategicznymi stał się także uruchomiony i koordynowany przeze mnie program rozwojowy „Woda dla Sahelu”. Dzięki pozyskanym przeze mnie w Polsce (i w Australii) środkom i sponsorom w latach 2001–2006 powstało w Północnym Kamerunie 11 studni dostarczających pitną wodę w regionach od lat odczuwających narastającą suszę50. W tym samym czasie prace badacze w Północnym Kamerunie prowadziły też inne osoby. Jedną z nich była Donata Popławska (studentka etnologii UAM w Poznaniu), która w październiku Krajowe UNHCR w Polsce, Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW, Warszawa 2013, s. 177–186; Sukcesja substancjalna a legitymizacja władzy w wodzostwach Północnego Kamerunu. Między perspektywą antropologiczną a historyczną, w: J. Banaszkiewicza, M. Kara, H. Mamzer (red.), Instytucje „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, IAiE PAN, Poznań 2013, s. 91–104. 48 Zob. R. Vorbrich, Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” 2002, t. 86, s. 105–130; Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych w Afryce, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin: Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, s. 231–256. 49 Zob. R. Vorbrich, Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, „Lud” 2000, t. 84, s. 37–48; Święto duchów – czyli jak przetańczyć święto, w: Rytmy i kroki Afryki (Rhythms and steps of Africa), red. W. Mond-Kozłowska, Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 167–172. 50 W tym kontekście wyrazy podziękowania należą się wszystkim sponsorom z Polski i Australii. Pragnę szczególnie serdecznie podziękować misjonarzowi o. Władysławowi Koziołowi, który włożył zasadniczy wkład w ten projekt jako radiosteta i organizator prac oraz panu Ireneuszowi Brzechwie (z Obornik Wlkp.) i pani Marioli Strzałek (z Australii) – mojej koleżance ze studiów etnograficznych – za ich wkład finansowy oraz działania na rzecz pozyskania kolejnych sponsorów. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 115 i listopadzie 2004 roku zajmowała się tam obrzędowym okaleczaniem kobiecych narządów płciowych. Jej bazą było Ngaoundere (gdzie korzystała z gościny polskich misjonarzy). Przebywała także w kraju Daba (w Mandamie). Materiały zgromadzone podczas badań terenowych były podstawą napisanej przez nią i obronionej pracy magisterskiej pt. Praktyka okaleczania żeńskich narządów płciowych a tradycja i współczesność Afryki i Bliskiego Wschodu (Poznań 2005). W październiku i listopadzie 2005 r. działał w Kamerunie pięcioosobowy zespół badawczy złożony z etnologów i historyków sztuki, pracowników kilku polskich muzeów. W jego skład wchodzili: dr Jacek Łapott (weteran SSE „Afryka 76”), mgr Agnieszka Tomaszewska (oboje z Muzeum Narodowego w Szczecinie) oraz mgr Katarzyna Podyma i mgr Lucjan Buchalik (pracownicy Muzeum Miejskiego w Żorach)51. Przedmiotem obserwacji członków grupy była tradycyjna kultura i sztuka Kamerunu. Po badaniach w południowej części Kamerunu w północnej części kraju ekipa muzealników swą penetracją objęła głównie obszar etniczny mało zbadanej grupy Duupa (należącej do ludów Kirdi), zamieszkującą izolowany i trudno dostępny masyw Alantika. W tym regionie obserwacje etnograficzne prowadzono we wsiach Hoy, Sari, a zwłaszcza w N’inga. Ze względu na swe położenie (w trudnym terenie górskim – Pic de Ninga ma 1748 m n.p.m.) nieliczni już członkowie tej górskiej wspólnoty lokalnej (50 osób) jeszcze w tym czasie reprezentowała typ archaicznej, izolowanej kultury paleonigrityckiej. Członkowie zespołu odwiedzili także (w drodze do Czadu) m.in. miejscowości N’Dingtire, Mougeni, Lugunde i Liwa, gdzie prowadzono obserwacje wśród ludów: Fulbe, Tchiamba, Geunu i Gembe. W dalszej części swej podróży badawczej odwieOba muzea mają jedne z największych i najcenniejszych kolekcji afrykanistycznych w Polsce. 51 �116 Ryszard Vorbrich dzono także masyw Mandara (miejscowości Rumsiki, Amsa, Haou i Mokolo). Ostatnim regionem Kamerunu penetrowanym w ramach tej wyprawy był kraj Musgum (opodal Jeziora Czad), znany z oryginalnego budownictwa. Efektem opisanej inicjatywy badawczej była głównie kolekcja ponad 150 eksponatów etnograficznych, które wzbogaciły polskie placówki muzealne. Rezultaty naukowe prezentuje publikacja Lucjana Buchalika52. W 2013 roku krótką penetrację antropologiczną przeprowadzili prof. dr hab. Maciej Ząbek oraz prof. dr hab. Jarosław Różański. Badania były elementem większego projektu „Sudańscy uciekinierzy i wypędzeni. Dyskurs o uchodźcach i zachodniej pomocy humanitarnej” i obejmował, oprócz Sudanu, także kraje sąsiednie. Badano wówczas wywiady z samoosiedlającymi się przedstawicielami uchodźców-koczowników Mbororo z Republiki Środkowoafrykańskiej na pograniczu Kamerunu, w okolicach granicznej miejscowości Garoua Boulai. Podjęta wówczas próba przeprowadzenia badań w leżącym bardziej na północ, w prowincji Garoua, likwidowanym wówczas obozie Langui dla Czadyjczyków, nie powiodła się z uwagi na bardzo niechętną (wręcz wrogą) reakcję zarządzającego obozem przedstawiciela UNHCR. Ponad 40 lat obecności polskich misjologów, religioznawców i antropologów nadało temu regionowi Afryki szczególny status laboratorium terenowego, jedynego o takim znaczeniu (być może obok Sudanu) w skali polskiej humanistyki. L. Buchalik, Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Ex Africa Semper Aliquid Novi, J. Łapott, E. Prądzyńska (red.), t. 1, Żory 2014, s. 138–153. 52 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 117 Bibliografia Atlas du Cameroun, Paris, Yaounde 1973, Planche XII. Beauvilan A., Nord-Cameroun: crises et peuplement, (these de doc.), Rouen 1989. Buchalik L., Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Ex Africa Semper Aliquid Novi, J. Łapott, E. Prądzyńska (red.), t. 1, Żory 2014, s. 138–153. Kostuch P., Zagroda północnokameruńskiego plemienia Daba, „Materiały Zachodniopomorskie” 1981 (1985), t. 27, s. 281–305. Łapott J., Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76–77” – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978 (1982), t. 24, s. 283–319 Łapott J., Kowalstwo w życiu codziennym plemion Daba i Guidar w Kamerunie Północnym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1984 (1987), t. 30, s. 245–262. Nadolska-Styczyńska A., Nadolski J., Kultury Północnego Kamerunu i Nigerii jako przedmiot zainteresowań wyprawy naukowej studentów biologii Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 287–308. Nadolscy J. i J., O etnograficznych wynikach afrykańskiej wyprawy biologów, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 103–108. Podlewski A. M., La dynamique des principals populations du Nord Cameroun, etre Bénoue et lac Tchad, Yaoundé 1964; Notes sur les objets sacrés traditionnels Mboum (Adamaoua, Cameroun), „Journal des africanistes” 1978, Vol. 48, Numéro 2, s. 102–120. Różański J., W kręgu większych form narracyjnych u ludów Północnego Kamerunu, „Literatura Ludowa” 1992, t. 4–5, s. 3–22. Różański J., W cieniu góry Lam, Gorzów Wlkp. 1994. �118 Ryszard Vorbrich Różański J., Z tradycji ustnej sawanny kameruńskiej, „Afryka” 2002, nr 15, s. 43–64. Różański J., Mali’i ahin ti maya ta. Przysłowia gizigijskie, Warszawa 2000. Różański J., Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, w: Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), Szczecin 2004, s. 165–178. Różański J., Matka-rodzicielka – kobieta w tradycji północnokameruńskiej, w: Ewangelia między tradycją i współczesnością, J. Różański, P. Szupejko (red.), Warszawa 2003, s. 71–84. Różański J., Udział polskich Sióstr Służebniczek NMP – Śląskich w pracy misyjnej w Północnym Kamerunie, „Annales Missiologici Posnanienses” 2003, t. 13, s. 111–129. Różański J., Umiędzynarodowienie misji północnokameruńskiej, „Saeculum Christianum” 2004, t. 11, nr 2, s. 133–167. Różański J., Cameroon – Africa’s Largest Polish Roman Catholic Mission Center, w: Poland’s Relations with West Africa, Z. Łazowski (ed.), Warsaw 2004, s. 200–210. Różański J., Dzieci żyjące na ulicy – nowe zjawisko miast afrykańskich, Warszawa 2004. Różański J., Inkulturacja Kościoła wśród ludów Środkowego Sudanu, Poznań 2004. Różański J., Tradycyjne religie afrykańskie w listach misjonarzy, w: „Wypłyń na głębię. Materiały Pierwszego Ogólnopolskiego Kongresu Misyjnego Zakonów i Zgromadzeń Męskich i żeńskich, t. 2, Refleksja, E. Śliwka (red.), Gdańsk-Pieniężno 2004, s. 377–384. Różański J., Miejscowa kultura wobec przemian społecznych i gospodarczych w środkowym Sudanie, w: Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, A. Nadolska-Styczyńska (red.), Wrocław-Łódź 2005, s. 240–249. Różański J., Przemiany w systemie społeczno-politycznym północnokameruńskich Kirdi, w: Forum Politologiczne, t. 7, Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 309–340. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 119 Różański J., Misjonarze wobec rodzimych kultur, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2009, s. 287–296. Różański J., Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce, Warszawa 2012. Różański J., Fulbe w strefie Sudanu. Migracje, władza i pieniądze, w: Bilad as-Sudan – kultury i migracje, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Warszawa 2013, s. 47–64. Różański J., Figuil – zarys dziejów miasta i centralnej misji polskich oblatów Maryi Niepokalanej w północnym Kamerunie, w: Bilad as- Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin 2015, s. 163–197. Różański J., Kształtowanie się tradycyjnych struktur społeczno-politycznych w kraju Gidarów (Północny Kamerun), w: Ewolucja społeczeństw i państw afrykańskich. Polityka, bezpieczeństwo i historia, Kubicki R., Saletra W. (red.), Kielce 2015, s. 231–245. Różański J., Missions in Northern Cameroon and development of local cultures, w: M. Ząbek (ed.), Sustainable development in Sub-Saharan Africa, University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw, Iringa-Warsaw 2015, s. 139–154. Różański J., Działalność polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Kamerunie (1970–2010), Warszawa 2015. Różański J., Tradycyjne religie Kirdi – kontynuacja i zmiany, w: Forum Politologiczne, t. 23, Tradycja i nowoczesność w Afryce. Społe­ czeństwo – kultura – sztuka, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2017, s. 51–72. Schallers Y., Les Kirdi du Nord-Cameroun, Strasbourg 1973. Styczyńska A., Kolekcja zabytków z Północnego Kamerunu i Nigerii – dar wyprawy łódzkich biologów, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna” 1991–1995, nr 30, s. 105–130. Szafrański S., Z biologami na afrykańskim szlaku, „Z otchłani wieków” 1983, z. 3. �120 Ryszard Vorbrich Vorbrich R., Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”, „Lud” 1980, t. 64, s. 356–359. Vorbrich R., Studencka ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 75–101. Vorbrich R., Gospodarcza i społeczna rola daru w życiu rodziny i społeczności lokalnej Daba z Kamerunu, w: Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ: Prace Etnograficzne, z. 25, Kraków 1988, s. 149–165. Vorbrich R., Trade as element of the Daba economy in Northern Cameroon, „Etnologia Polona” 1987 (1988), t. 13, s. 153–182. Vorbrich R., Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki, „Annales Missiologicae Posnanienses” 2000, t. 11, s. 249–257. Vorbrich R., Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, „Lud” 2000, t. 84, s. 37–48. Vorbrich R., Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe” 1999 (druk 2000), z. 14–15, s. 183–192. Vorbrich R., Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. Vorbrich R., Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” 2002, t. 86, s. 105–130. Vorbrich R., Mikro- i makromigracje w Kamerunie. Przestrzeń a bariery adaptacji kulturowej, w: Upadek imperiów i rozwój migracji, J. E. Zamojski (red.), Migracje i Społeczeństwo nr 8, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 175–197. Vorbrich R., Człowiek i woda w masywie Mandara – Kamerun Północny, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 roku, J. Łapott (red.), Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2004, s. 101–109. Vorbrich R., Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” 2004, t. 88, s. 219–236. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 121 Vorbrich R., Lamidat. Państwo przedkolonialne w państwie postkolonialnym, „Afryka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego 2005, nr 21, s. 7–28. Vorbrich R., L’Afrique face au problem des mutilations génitales, „Africana Bulletin” 2006, t. 54, s. 131–145. Vorbrich R., The idea of consensus and tribal identity in relation to democratic elections in an African State. The case of Cameroon, w: Exploring home, neighbouring and distant cultures, L. Mróz, A. Posern-Zieliński (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, s. 209–224. Vorbrich R., Etniczność a trybalizm w Afryce, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 311–323. Vorbrich R., The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, „Hemispheres”. Studies on Cultures and Societies 2009, nr 24, s. 143–154. Vorbrich R., Święto duchów – czyli jak przetańczyć święto, w: Rytmy i kroki Afryki [Rhythms and steps of Africa], W. Mond-Kozłowska (red.), Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 167–172. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 427. Vorbrich R., Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, M. Ząbek (red.), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW, Warszawa 2013, s. 177–186. Vorbrich R., Sukcesja substancjalna a legitymizacja władzy w wodzostwach północnego Kamerunu. Między perspektywą antropologiczną a historyczną, w: Instytucje „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (red.), IAiE PAN, Poznań 2013, s. 91–104. �122 Ryszard Vorbrich Vorbrich R., „Sorghum Wealth” versus „Money Wealth” or the Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. Vorbrich R., „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1, s. 9–22. Vorbrich R., Rywalizacja o ziemię a bariery rozwojowe w Kamerunie. Przykład lokalnych wspólnot z masywu Mandara i terenów pogórza, w: Bilad as-Sudan napięcia i konflikty, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, Pelplin 2014, s. 25–50. Vorbrich R., Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych w Afryce, w: Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin: Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, 2015, s. 231–256. Vorbrich R., Land and the environment versus customary and statute laws. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon, w: Collectanea Sudanica, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), t. 1, s. 31–50. North Cameroon – a laboratory of Polish anthropological African Studies Summary He presented the achievements of four decades of Polish anthropological research in North Cameroon. In the category of research „anthropological” included studies in the field of missiology and folklore. The particular importance of Cameroon as a field laboratory of Polish anthropologists was due to the specific cultural features of the region (as a relatively isolated area, with conservative culture) and certain typical Polish historical and logistical conditions (Rogoziński’s Expedition of 1882-85, the presence of Polish missionaries since 1970). The author opposes the specifics of finalizing and organizing african field research in the Communist era, the method of finalizing such studies of the realities of the capitalist economy (grant system) �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 123 The article discusses the research and the effects (publications) of students’ scientific expeditions from the 1970s, once the individual fieldwork of several Polish anthropologists and missionaries, including: L. Buchhalik, A. Kurek, J. Lapap, J. Różańki and R. Vorbrich. Keywords: Cameroon, field research, anthropology, missiology, folklore ��NINA PAWLAK HAUSA A SPRAWA POLSKA. OD ORCHIDEENFACH DO WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ Wstęp Polskie kontakty z Afryką są często skutkiem indywidualnych inicjatyw, a ich los zależy od wsparcia instytucjonalnego i zainteresowania, jakie mogą okazać im znane osoby i szersza publiczność. Naturalnym zapleczem instytucjonalnym dla tych kontaktów mógłby być kierunek kształcenia określany terminem „afrykanistyka”, usytuowany na wydziałach, na których są inne regionalne specjalizacje, zarówno z obszaru europejskiego, takie jak anglistyka, romanistyka, hungarystyka, jak i specjalizacje ukierunkowane na regiony pozaeuropejskie, tradycyjnie reprezentujące orientalistykę, wśród nich: sinologia, arabistyka, tybetologia. Polska afrykanistyka od dawna sygnalizuje problemy z tożsamością, ich przejawem jest m.in. dyskusja na temat afrykanistyki Prof. dr hab. Nina Pawlak – Uniwersytet Warszawski, Katedra Języków i Kultur Afryki, główny obszar zainteresowań: języki Afryki, w tym głównie język hausa. �126 Nina Pawlak na łamach „Afryki”1, która pokazuje dokonania badawcze w niektórych obszarach, m.in. etnologii2, ale także stawia pytania o sens uprawiania afrykanistyki w Polsce3. Przedmiotem zainteresowania w tej dyskusji są też języki afrykańskie4, które są nauczane wyłącznie w ramach specjalizacji językowo-kulturowej, a znajomość tych języków nie jest komponentem wiedzy afrykanistycznej z innych obszarów badawczych. Także w kręgach biznesu panuje powszechne przekonanie, że „dogadanie się” z afrykańskimi partnerami jest możliwe za pośrednictwem języków europejskich i znajomość Afryki z poziomu innego niż oficjalny nie jest w tych kontaktach potrzebna. Sami Afrykańczycy umacniają takie przekonanie, widząc w nim potwierdzenie swych internacjonalnych kompetencji i profesjonalnych umiejętności. Problemy pojawiają się dopiero wówczas, gdy się okaże, że porozumienie oznacza inne rozumienie tej samej treści. Polska afrykanistyka językowo-kulturowa od czasu swego powstania w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku skupia się na badaniu i nauczaniu języków ważnych w skali Afryki (suahili, hausa, amharskiego) i obszarach, na których te języki są używane. Jej dorobek jest mało znany w polskim społeczeństwie i nie jest wykorzystywany w polityce zmierzającej do poprawy naszych relacji z Afryką czy zwiększenia polskiej obecności w Afryce. Ten pogląd będzie zilustrowany przykładem języka hausa, ale osiągnięcia polskiej hausanistyki będą zinterpretowane w świetle 1 J. Mantel-Niećko, Jaka dziś powinna być rola afrykanistyki?, „Afryka” 1995, t. 2, s. 5–13. R. Vorbrich, R., Polskie badania afrykanistyczne z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, „Afryka” 2000, t. 11, s. 74–81. 3 N. Pawlak, Samotny wojownik czy specjalista do wynajęcia?, „AFRYKA. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego” 2000/2001, t. 12, s. 83–87. 4 A. Boniewicz, Wszystko i nic o Afryce? Refleksje dotyczące sposobu prowadzenia studiów w Zakładzie Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, „Afryka” 2001, t. 13, s. 90–96. 2 �Hausa a sprawa polska... 127 założeń deklaracji o współpracy rozwojowej, których Polska jest sygnatariuszem. Językowe świadectwa kontaktów W historii polskich kontaktów ze społecznością5 Hausa z Afryki Zachodniej możemy szukać wyjaśnienia, dlaczego wiedza o języku (i szerzej kulturze) hausa w Polsce jest nikła. Niewielki zakres lub wręcz brak wzajemnych relacji odzwierciedla słabe zakorzenienie nazwy ‘hausa’ w języku polskim i problemy z deklinacją tego wyrazu. W literaturze pojawiły się formy ‘Hausy’, ‘w Hausie’6, na wzór ‘Birmy’, ‘w Birmie’, jako przejaw tego samego paradygmatu fleksyjnego (od ‘Birma’, ‘Kuba’ etc.), jednak ta modyfikacja w obrębie spółgłosek tematycznych w sposób istotny narusza cechy identyfikacyjne nazwy własnej ‘Hausa’ i nie jest akceptowana przez afrykanistów, którzy starają się ją zachować poprzez dodawanie członu ogólnego, np. kraina Hausa. Pewien problem stwarza również etnonim, w użyciu są bowiem dwie nazwy: Hausowie i Hausańczycy, obie oparte na wzorze z końcówką przypisaną raczej odległym narodowościom. Podobnie problem rysuje się z drugiej strony. Nazwa ‘Poland’ u użytkowników hausa jest rzadko kojarzona z naszym krajem, a wobec charakterystycznej dla języka wymowy szczelinowej głoski /p/ i alternacji między ‘f’ i ‘h’ (jak w wyrazach fula = hula ‘czapka’) jest często mylona z Holandią (Holland). Także nazwa Ponad 25-milionowa społeczność, dla której hausa jest językiem ojczystym, jest uznawana za naród, który w swojej historii wykształcił struktury polityczne, ale współcześnie jego obszar znajduje się w granicach kilku państw, głównie Nigerii i Nigru. 6 Takich form używał m.in. Maciej Kuś w pracy Boża ścieżka i jej rozstaje. Dżihad Usmana ɗan Fodio i dzieje emiratów fulańskich, Kraków 2003. 5 �128 Nina Pawlak języka polskiego nie jest utworzona na podstawie regularnego wzoru derywacyjnego nazw języków (Turanci ‘język angielski’, dosł. europejski < Turai ‘Europa’, Jamusanci ‘język niemiecki’ < Jamus ‘Niemcy’), tylko opiera się na konstrukcji złożonej harshen Poland, dosł. ‘język Polski’. Brak wiedzy o języku i kulturze Hausa wśród wykształconych Polaków zaświadczają kandydaci na afrykanistykę, którym oferuje się wybór języka do dalszej nauki i bardziej pogłębionych studiów. Pierwszy ich wybór pada zwykle na suahili, ponieważ o tym języku już słyszeli, na hausa lub amharski decydują się wówczas, gdy dowiedzą się więcej, jak te języki sytuują się na mapie Afryki. Hausa pozostaje językiem nie tylko odległym terytorialnie, ale też obcym przez swój kulturowy kod islamu. Nie wprowadzili go do polskiej wiedzy potocznej ani podróżnicy, ani misjonarze, ani nawet fikcyjni bohaterowie książek (jak to się stało ze suahili za sprawą przygód Stasia i Nel – bohaterów W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza). Doświadczenia brytyjskiej władzy kolonialnej, która uczyniła hausa językiem komunikacji z wieloma społeczeństwami w Afryce Zachodniej i narzędziem polityki rządów pośrednich, nie miały większego wpływu na rozwój kontaktów polsko-hausańskich. Hausanistyka jako specjalizacja w ramach afrykanistyki językowo-kulturowej Miejsce języka hausa w świadomości Polaków jest zupełnie nieadekwatne do roli, jaką pełni on w Afryce i jaka jest wiedza o nim w innych krajach europejskich. Kontekst europejski może uzasadniać fakt, że na Uniwersytecie Warszawskim (w Katedrze Języków i Kultur Afryki) rozwija się regionalna specjalizacja w ramach afrykanistyki, skoncentrowana na języku i kulturze hau- �Hausa a sprawa polska... 129 sa7. Hausa do Polski „sprowadził” polski semitysta, prof. Stefan Strelcyn, który położył podwaliny pod rozwój polskiej afrykanistyki (początkowo tylko związanej z językiem amharskim, od roku 1962 także z hausa, nieco później ze suahili), powielając w ten sposób strukturę europejskich akademickich ośrodków afrykanistycznych, w których te języki odgrywały największą rolę. Zaliczana do Orchdeenfächer specjalność z gatunku egzotycznych swą akademicką tożsamość upatruje w formule studiów regionalnych o charakterze wielodyscyplinarnym. W Polsce uprawiana jest tylko w jednym ośrodku i realizuje głównie cele naukowe, a ze względu na brak szerszego środowiska akademickiego o tej specjalności (niezbędnego dla jej rozwoju w kategoriach instytucjonalnych) polscy hausaniści są lepiej rozpoznawani przez naukowców zagranicznych niż przez rodzimych badaczy z pokrewnych specjalności (polonistów, anglistów, iberystów i in.), którzy są „zanurzeni” w bliższym im obszarze badawczym. Hausanistyka (i szerzej afrykanistyka o profilu językowo-kulturowym) w polskim środowisku naukowym trąci egzotyką, co sprawia, że siła jej oddziaływania zarówno na polu naukowym, jak i popularnonaukowym jest niewielka. Osiągnięcia polskiej hausanistyki nie mają także żadnego odzwierciedlenia w funkcjonowaniu polskich instytucji odpowiedzialnych za kontakty z Afryką. Absolwenci w podejmowanej po ukończeniu studiów pracy zawodowej nie mają okazji wykorzystać swojej wiedzy o języku i kulturze hausa i szybko zapominają o tym, czego się nauczyli na studiach. Wyjątkiem jest Jacek Wróblewski, misjonarz zgromadzenia Ojców Białych Misjonarzy Afryki, który pracuje na terenach, gdzie dominującą religią jest islam. Zob. S. Piłaszewicz, Afrykanistyka, w: Maciej Popko (red.), 75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 23–36. 7 �130 Nina Pawlak Hausa w kontekście polskich kontaktów z Nigerią Bezpośrednie kontakty Polski z Nigerią, a więc także z hausa, rozwinęły się po roku 1960, jednak nie dostarczyły one okazji do umocnienia pozycji tego języka w Polsce. Znajomość hausa nie była zupełnie brana pod uwagę przy wyborze ambasadorów czy innych pracowników placówek dyplomatycznych w Nigerii. Przeświadczenie o znajomości języka angielskiego wystarczającej do reprezentowania polskiego rządu w kontaktach z rządem nigeryjskim i jego instytucjami było (i jest nadal) powszechne. W praktyce utrzymywanie bliższych relacji z Nigeryjczykami ograni­czało się do południa Nigerii, w tym głównie do kontaktów z przedstawicielami Ibo i Joruba, co sprawiało, że poza ich zasięgiem pozostawała Północ, mająca ogromny wpływ na aktualną sytuację społeczno-polityczną kraju. Z polskiej perspektywy Hausa sytuowani byli gdzieś poza granicą cywilizowanej Nigerii, a miarą takiej wiedzy jest pytanie, jakie zadał mi przedstawiciel polskiego rządu (jeszcze z poprzedniej epoki) w konsulacie w Kano: „Czy oni [Hausa] mają jakąś kulturę?”. Także polscy specjaliści pracujący w Nigerii, zwłaszcza wielka grupa polskich wykładowców na Uniwersytecie Ahmadu Bello w Zarii, rekrutowanych przez „Polservice” w latach siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, którzy przybliżyli Polsce Nigerię, nie poprawili w sposób istotny wizerunku hausa w polskiej przestrzeni komunikacyjnej. Specjaliści różnych zawodów podczas kilkuletnich (nieraz wieloletnich) pobytów spotykali się w różnych sytuacjach z nigeryjskimi kolegami, byli zapraszani na rodzinne uroczystości i oficjalne wydarzenia, nawiązywali też bliższe relacje osobiste. Doświadczenia te zostały utrwalone w czterech tomach pod wspólnym tytułem Polacy w Nigerii, wśród nich jest tom drugi, który otrzymał pod- �Hausa a sprawa polska... 131 tytuł Wspomnienia8. Specjaliści w swoich relacjach przekazali wiele językowych świadectw obecności hausa także poza terenem ojczystym w Nigerii, które odnosiły się do pozdrowień (barka, sannu), nazw produktów żywnościowych i potraw (naman shanu, fura da nono) czy fraz „rytualnych” o funkcji ekspresywnej (shi ke nan). Zapadły w pamięć, ponieważ były słyszane na co dzień. Pozostały we wspomnieniach, które można uznać za kapitał na odbudowanie relacji gospodarczych i kontaktów Polski z Nigerią. Ich efektem jest pozytywne postrzeganie Polski i Polaków w Nigerii, mające także wpływ na istotne zwiększenie liczby Nigeryjczyków w Polsce. Jednak to nie Hausańczycy zaczęli częściej przyjeżdżać do Polski, lecz przedstawiciele nigeryjskiego Południa, w tym Ibo, których diaspora europejska jest dziś najliczniejsza właśnie w Polsce. Ponieważ w przekazie medialnym dominuje patrzenie na Afrykę przez pryzmat państw, a nie grup etnicznych, Hausa są odbierani przede wszystkim jako Nigeryjczycy. Przypadki negatywnie ocenianej działalności Nigeryjczyków w Polsce rzutują także na negatywny wizerunek Hausa. Co znaczy Boko Haram po hausa? Zwiększenie zainteresowania, a nawet swoisty rozgłos uzyskał język hausa wraz z nagłaśnianymi przez media informacjami o działalności Boko Haram w Nigerii. Wprawdzie Maiduguri, miejsce powstania w 2002 r. tej organizacji terrorystycznej znajduje się poza terenami ojczystymi hausa, a założyciel (Ustaz Mohammed Yusuf) pochodził ze społeczności Kanuri, każdy przekaz o działaniach terrorystycznych dość jednoznacznie jest utożsamiany ze społecznością Hausa. Paradoksalnie etykieta języka Boko 8 Z. Łazowski (red.), Polacy w Nigerii, t. 2, Wspomnienia, Warszawa 1998. �132 Nina Pawlak Haram zwiększyła zainteresowanie samym językiem. Przemówienia przywódców (z których największy rozgłos zyskały kazania Abubakara Shekau) były wygłaszane właśnie w hausa. Pewne wieloznaczności w przekazie medialnym kreuje sama nazwa Boko haram, a zwłaszcza jej komponent leksykalny boko (drugi człon haram oznacza ‘wszystko, co jest niezgodne z muzułmańskim prawem i zasadami islamu’). Wśród licznych fraz uznawanych za odpowiedniki Boko haram są następujące: ‘Zachodnia edukacja jest zakazana’, ‘wszystko, co europejskie, jest zakazane (bo niezgodne z islamem)’, ‘Książki to grzech’, ‘Zakazać zachodniej oświaty’, ‘Nowoczesne wychowanie to grzech’ i in. Znaczenie wyrazu boko jest uznawane za semantyczne rozszerzenie angielskiego zapożyczenia o podstawowym znaczeniu ‘książka’ (ang. book). Tymczasem słowniki uznają wyraz boko za rodzimy o znaczeniu ‘oszustwo, fałszywka, nieautentyczny produkt’ i zdaniem Paula Newmana9 ewolucja treści tego wyrazu ma takie podstawy. Za „podrobiony”, czyli nieautentyczny, uznany został w pierwszym rzędzie alfabet łaciński, zaadaptowany na początku XX wieku do zapisu języka hausa, który miał już wówczas ugruntowaną własną tradycję zapisu alfabetem arabskim (ajami). Ponieważ szkoły, które zaczęły funkcjonować w czasach brytyjskiej administracji kolonialnej, stosowały wyłącznie zapis alfabetem łacińskim (także w nauczaniu innych przedmiotów), semantyczne rozszerzenie boko do znaczenia ‘zachodnia edukacja’ stało się oczywiste, ale w tym znaczeniu wyraz pojawia się tylko w złożeniach, np. makarantar boko – ‘szkoła typu europejskiego’, karatun boko – ‘edukacja typu europejskiego’. Zasadne skojarzenie wyrazu boko z zachodnią edukacją we frazie Boko haram jest 9 P. Newman, The Etymology of Hausa boko, publikacja internetowa (2013), http://www.megatchad.net/publications/Newman-2013-Etymology-ofHausa-boko.pdf (dostęp: 25.10.2017). �Hausa a sprawa polska... 133 propozycją figuratywną, której treść może być rozpatrywana odmiennie w zależności od uwzględnienia w niej kontekstu rodzimego lub wpływów obcych. Współpraca hausanistyki polskiej i nigeryjskiej Dynamiczny rozwój polskiej hausanistyki rozpoczął się w latach 80. ubiegłego wieku, gdy polski specjalista, prof. Stanisław Piłaszewicz podjął pracę w charakterze wykładowcy języka i kultury hausa na Uniwersytecie w Maiduguri, a polscy studenci hausanistyki wyjechali na staż językowy na Uniwersytet Ahmadu Bello w Zarii10, wypełniając w ten sposób zapis polsko-nigeryjskiej umowy międzyrządowej o wymianie studentów i pracowników uczelni obu krajów. W 1986 roku Uniwersytet Warszawski wizytował prof. M. K. M. Galadanci, hausanista rangi międzynarodowej i ówczesny rektor (Vice-Chancellor) Uniwersytetu Bayero w Kano. Podczas tej wizyty zostało podpisane porozumienie o współpracy między uczelniami. Współpraca, zapisana w formie bardziej listu intencyjnego niż konkretnych zobowiązań, zaczęła się dynamicznie rozwijać i po roku 2000 obejmowała już nie tylko wzajemne wizyty pracowników i studentów, ale także wspólne konferencje, publikacje, uczestnictwo w rozwijaniu kadry naukowej z głosem opiniującym w procedurach awansu naukowego11. Obok celów akademickich współpraca ta miała jeszcze jeden wymiar, odnoszący się do zbudowania relacji partnerskich, które zdały egzamin Doświadczenia akademickie i kontakty kulturowe grupy przebywającej w roku 1985 w Zarii zostały opisane w tomie Wspomnienia w artykule Niny Pawlak pt. „Uczyć się hausa w Nigerii” (Łazowski, op. cit., s. 124–136). 11 O szczegółach niektórych przedsięwzięć zob. N. Pawlak, Most polsko-afrykański na Uniwersytecie Warszawskim, „Kwartalnik UW” 2005, nr 4, z. 25, s. 31–34. 10 �134 Nina Pawlak w czasach kryzysu zaufania do nigeryjskich instytucji i negatywnego wizerunku Nigeryjczyków popadających w konflikt z prawem polskim i międzynarodowym. Wszelkie kontakty bezpośrednie inicjowane w ramach porozumienia z nigeryjskimi partnerami miały rekomendację nigeryjskich „strażników” umowy międzyuczelnianej, nawet wówczas, gdy te kontakty wykraczały poza uczelnię, z którą umowa była podpisana. Rekomendacje te oznaczały, że kandydaci ubiegający się o studia doktoranckie w Polsce, o krótki staż naukowy czy nawet przyjazd na konferencję przybywają do Polski w celach akademickich i mają motywację, by uczynić ten wyjazd trampoliną do rozwijania własnej kariery w Nigerii. Dwa doktoraty hausanistyczne w Uniwersytecie Warszawskim12 i poddawana aktualnie procedurze obrony dysertacja Jibrila Shu’aibu Adamu są przede wszystkim wyrazem osiągnięć polskiej hausanistyki, które jednocześnie służą wspieraniu rozwoju hausanistyki nigeryjskiej w jej rodzimym środowisku13. Wkład polskiej afrykanistyki w rozwój kadr stanowiących zaplecze intelektualne rozwijającej się Nigerii14 i decydujących o jej przyszłym rozwoju może być także zinterpretowany w kategoriach współpracy rozwojowej, choć ten rodzaj aktywności nie był dotychczas 12 H. M. Yakasai, Hausa Reduplication in the Process of Grammaticalization and Lexicalization, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006; I. Y. Chamo, The Changing Code of Communication in Hausa Films, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. 13 Także staże badawcze na Uniwersytecie Warszawskim Yakubu Azarego (2008) z BUK i Abubakara Zarii Ibrahima z ABU Zaria (2016) przyspieszyły prace nad doktoratami, przygotowywanymi pod kierunkiem nigeryjskich promotorów i umożliwiły przygotowanie prac, które zyskały pozytywną opinię recenzentów, a ich autorom pozwoliły rozwijać dalszą karierę akademicką w rodzimym ośrodku akademickim. 14 Liczne funkcje akademickie absolwenta polskiej uczelni, profesora Hafizu Miku Yakasai (kierownika katedry, dziekana wydziału, prorektora) służą upowszechnianiu współpracy akademickiej także poza hausanistyką. �Hausa a sprawa polska... 135 brany pod uwagę w programach pomocowych. Rozwijanie rodzimych filologii w krajach, w których używane są języki afrykańskie o dużej tradycji akademickiej w Europie, angażuje liczne kadry absolwentów rodzimych uczelni, którzy widzą swoją przyszłość we własnym kraju. Odpowiedź ze strony krajów rozwiniętych na problem ubóstwa i braku wykształcenia może więc dotyczyć także obszarów, które rozwijają się na gruncie wiedzy o własnych językach i kulturach. Doświadczenia hausanistyki pokazują, że są to najszybciej rozwijające się kierunki akademickie15, które kształcą kadry nawiązujące dialog z badaczami z całego świata, są kuźnią elit intelektualnych i politycznych we własnym kraju. Bibliografia Boniewicz A., Wszystko i nic o Afryce? Refleksje dotyczące sposobu prowadzenia studiów w Zakładzie Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, „Afryka” 2001, t. 13, s. 90–96. Chamo I. Y., The Changing Code of Communication in Hausa Films, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. Łazowski Z. (red.), Polacy w Nigerii, t. 2, Wspomnienia, Warszawa 1998. Mantel-Niećko J., Jaka dziś powinna być rola afrykanistyki?, „Afryka” 1995, t. 2, s. 5–13. Newman P., The Etymology of Hausa boko, publikacja internetowa (2013), http://www.megatchad.net/publications/Newman-2013-Etymology-of-Hausa-boko.pdf (dostęp: 25.10.2017). 15 O dorobku hausanistyki nigeryjskiej zob. H. M. Yakasai, A. Mu’azu, Hausa studies in the 21st century: prospects and challenges, w: N. Pawlak, H. RubinkowskaAnioł, I. Will (eds.), African studies. Forging new perspectives and directions, Warszawa 2016, s. 31–52. �136 Nina Pawlak Pawlak N., Samotny wojownik czy specjalista do wynajęcia?, „AFRYKA. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego” 2000/2001, t. 12, s. 83–87. Pawlak N., Most polsko-afrykański na Uniwersytecie Warszawskim, „Kwartalnik UW” 2005, nr 4, z. 25, s. 31–34. Piłaszewicz S., Afrykanistyka, w: Maciej Popko (red.), 75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 23–36. Vorbrich R., Polskie badania afrykanistyczne z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, „Afryka” 2000, nr 11, s. 74–81. Yakasai H. M., Mu’azu A., Hausa studies in the 21st century: prospects and challenges, w: N. Pawlak, H. Rubinkowska-Anioł, I. Will (eds.), African studies. Forging new perspectives and directions, Warszawa 2016, s. 31–52. Yakasai H. M., Hausa Reduplication in the Process of Grammaticalization and Lexicalization, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006. Hausa and the Polish question. From Orchideenfach to development cooperation Summary The paper aims at interpreting achievements of the African Studies relating to languages and cultures in Poland in terms of the Polish national interests that this academic field has not been previously identified with. The history of Hausa studies in Poland is currently being evaluated through its membership in the international society of Africanists dealing with African languages, Chadic in particular. Official contacts between Poland and West African countries (especially with Nigeria) do not include the status of the language in these countries, the knowledge of the Hausa language and culture among the graduate students of the African studies program in Poland is not considered, neither. Moreover, some factors (such as Boko Haram) create negative image of the Hausa society in our country. The paper shows, that some activities �Hausa a sprawa polska... 137 aimed at the development of academic cooperation within Hausa studies between the University of Warsaw and Bayero University, Kano implement broader goals that are consistent with the declarations of partnership by developed and developing countries that was signed by Poland. By supporting the development of Hausa studies in its native environment, Poland participates in educating people who will become intellectual base of the developing Nigeria and will determine directions of its future development. Key words: development cooperation, Nigeria, Hausa studies, the Hausa language ��JOANNA BAR STREFA SUDANU W BADANIACH JANA CZEKANOWSKIEGO (1908–1909) Wstęp Wiosną 1907 r. Jan Czekanowski rozpoczął prowadzenie badań terenowych w Afryce w ramach niemieckiej interdyscyplinarnej ekspedycji badawczej, zorganizowanej i poprowadzonej przez Adolfa Friedricha, księcia Meklemburgii. Głównym jej celem było systematyczne zbadanie północno-zachodnich terytoriów ówczesnej Niemieckiej Afryki Wschodniej, rowów środkowoafrykańskich położonych pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych państwa Kongo. Prowadząc badania jako antropolog i etnolog wyprawy1, zebrał materiały, które stały się następnie podstawą pięciotomowej publikacji Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet2, integralnej części zbioru Dr hab. Joanna Bar – prof. UP, Instytut Politologii, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, historyk i politolog, główne kierunki badań: Afryka Wschodnia. Rozróżnienie to pojawia się w tym tekście zgodnie z nomenklaturą używaną przez J. Czekanowskiego. 2 J. Czekanowski, Forschungen im Nil-Kongo–Zwischengebiet, Leipzig 1911– 1927; szczegółowe informacje dotyczące poszczególnych tomów zostały zamieszczone w spisie bibliograficznym. 1 �140 Joanna Bar Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg3, złożonego z prac pozostałych członków ekspedycji: topografa, geologa, meteorologa, botanika i zoologa. Ze względu na późniejsze publikacje w języku polskim, w kręgu polskich afrykanistów najbardziej znane stały się wyniki badań prowadzonych w pierwszym roku pobytu w Afryce, w tym przede wszystkim w Rwandzie. Praktycznie nieznane są natomiast rezultaty prac kontynuowanych przez Czekanowskiego na południowych rubieżach Sudanu od maja 1908 do kwietnia 1909 r. Prace te prowadzone były już samodzielnie po rozstaniu się z ekspedycją, która ze względu na problemy zdrowotne dwóch uczestników wróciła do Europy wiosną 1908 r., rok wcześniej niż pierwotnie zakładano. Z planów skrócenia trasy wyłamał się jedynie Czekanowski, który kontynuował badania w dorzeczu rzek Uele i Ituri, próbując określić kształt stosunków etnicznych i antropologicznych południowych rubieży Sudanu, przylegających od północy do lasu dziewiczego dorzecza Konga. Tematyka prowadzonych przez niego wówczas badań stała się przedmiotem niniejszej analizy. Publikacje Jana Czekanowskiego dotyczące badań przeprowadzonych w Afryce Jak wspomniano, ostateczne wyniki badań przeprowadzonych w Afryce Centralnej Jan Czekanowski opublikował w języku niemieckim w pięciotomowym dziele zatytułowanym Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet. Dwa pierwsze tomy tej publikacji 3 J. Czekanowski, Eg. F. Kirschstein, M. Weiss et al., Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg, Leipzig 1910–1927. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 141 (1917, 1924) zawierają tekstowy materiał etnologiczny, tomy trzeci i piąty (1911, 1927) materiał ilustracyjny – fotografie. W tomie czwartym (1922) zaprezentowana została część zebranych materiałów z dziedziny antropologii fizycznej, mianowicie obserwacje na osobnikach żywych4. Tom pierwszy zawiera wyniki badań przeprowadzonych na terenie Międzyjezierza Afrykańskiego; rozdziały poświęcone organizacji badań ekspedycji, ogólnym informacjom o Międzyjezierzu i jego historii oraz 14 rozdziałów dotyczących Rwandy. Do tomu dołączony został suplement prezentujący materiały muzykologiczne. Tom liczy 412 stron tekstu i 14 stron zapisów nutowych, zawiera również 186 ilustracji oraz 4 tablice z wzorami ornamentów rękodzieła ruandyjskiego. Szeroko rozumianej strefy Sudanu dotyczy natomiast znaczna część rozdziałów tomu drugiego, na który składają się wyniki badań przeprowadzonych wśród 16 grup etnicznych zasiedlających północno-wschodnie obszary państwa Kongo, podsumowanie badań etnograficznych oraz aneks będący skrótowym opracowaniem badań lingwistycznych. Tom ten liczy łącznie 714 stron tekstu i 294 ilustracje. W obu tomach autor zastosował klasyczny dla badań etnologicznych schemat konstrukcji rozdziałów, w większości będących monografiami poszczególnych społeczności plemiennych. Rwandzie poświęcił jednakże aż 14 rozdziałów, szerzej potraktował również organizacje państwowe Azande i Mangbetu. Omówił zasiedlane terytorium, typy osadnictwa, kulturę materialną i duchową, zajęcia ludności, stosunki rodzinne i organizację społeczną. W przypadku społeczności o rozwiniętych strukturach 4 Druga część badań antropologicznych – materiały kraniologiczne – które pierwotnie miały być opublikowane w osobnym tomie Forschungen…, ukazały się jako artykuł Badania antropologiczne w Afryce i ich wyniki opublikowany w 1963 roku w „Przeglądzie Antropologicznym”. �142 Joanna Bar państwowych zamieścił także informacje historyczne, przechowywane w tradycji ustnej badanych ludów i pochodzące z innych źródeł. Mimo niewątpliwej wartości naukowej, żaden z tomów Forschungen… nigdy nie został przetłumaczony na język polski. W okresie międzywojennym w języku polskim ukazały się jedynie dwie relacje z badań etnologicznych przeprowadzonych w Afryce, mianowicie artykuł Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo opublikowany w 1910 r. na łamach „Rozpraw Wydziału Matematycznego-Przyrodniczego AU”5 oraz zaledwie dwunastostronicowy tekst Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907, 1908 i 1909, opublikowany w 1924 r. w „Przeglądzie Geograficznym”6. W 1961 roku na łamach „Przeglądu Socjologicznego” ukazało się jeszcze jedno cenne opracowanie naukowe, mianowicie czterdziestostronicowy artykuł zatytułowany Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza7. Dzięki niemu zagadnienie historii i organizacji państw pasterskich Międzyjezierza jako jedno z nielicznych doczekało się szczegółowego opracowania w języku polskim8. Wcześniej jeszcze, w 1958 r., ukazała się najbardziej znana polskim czytelnikom publikacja odnosząca się do badań prowadzonych przez Jana Czekanowskiego w Afryce. Był to fragment wspomnień zatytułowany W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wypra- 5 J. Czekanowski, Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU”, Kraków 1910, ser. B, s. 605–669. 6 J. Czekanowski, Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907–1909, „Przegląd Geograficzny” 1924, t. 4, s. 138–150. 7 J. Czekanowski, Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza, „Przegląd Socjologiczny” 1961, t. 15, s. 21–60. 8 Pełny wykaz prac J. Czekanowskiego dotyczących w całości Afryki i opublikowanych w języku polskim został zamieszczony w spisie bibliograficznym. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 143 wy do Afryki Środkowej9. Treść tego tomu powstała na bazie fragmentu dziennika prowadzonego przez polskiego badacza, obejmującego środkowy okres badań, prowadzonych od 1 grudnia 1907 do 24 marca 1908 r. na terenie Międzyjezierza Afrykańskiego i w dorzeczu rzeki Aruwimi. Publikacja ta nie zawarła w sobie jednak pełnej treści dziennika, który powstał podczas pobytu badacza w Afryce. Na przeszkodzie wydania całości wspomnień w języku polskim stanął wybuch II wojny światowej i jej skutki. W 1937 r. Jan Czekanowski otrzymał bowiem propozycję zredagowania i wydania skróconej polskiej wersji Dziennika. Planował wówczas wydanie łącznie trzech tomów, zatytułowanych odpowiednio: Do źródeł Nilu (t. 1), W głąb lasów Aruwimi (t. 2), Na rubieżach Sudanu (t. 3). Jedyny egzemplarz rękopisu pierwszego tomu, złożony do archiwum Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ zniszczeniu podczas powstania warszawskiego. Dlatego też po wojnie, w 1958 r., została wydana niezniszczona, niegotowa w 1939 r. (i dlatego nieprzekazana do ministerstwa) druga część wspomnień – jako tom W głąb lasów Aruwimi… 10 W latach 1951–1954 Czekanowski pracował nad rekonstrukcją części pierwszej, która nie została wówczas sfinalizowana. Nigdy nie została także zredagowana trzecia część wspomnień. Oryginalny Dziennik wyprawy ekspedycji antropologiczno-etnologicznej do Afryki Środkowej w latach 1907–1909, pisany według wymagań organizatorów ekspedycji na bieżąco podczas wyprawy, nie został opublikowany do dnia dzisiejszego, choć zachowały się w bardzo dobrym stanie dwa niemal pełne komplety tekstów napisanych w przeważającej części w języku niemieckim (fragmen9 J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958. 10 J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi..., op. cit., s. 31. �144 Joanna Bar ty także po francusku, polsku i w językach lokalnych). Ten obszerny zbiór liczy 11 zeszytów i 1 teczkę o łącznej ilości 1187 kart. Egzemplarz należący do Anny Czekanowskiej-Kuklińskiej, córki badacza, obecnie jest przechowywany jako jej depozyt w Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie11. W 2014 r. nakładem Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego opublikowany został fragment pierwszej części Dziennika wyprawy, odtworzony przez Jana Czekanowskiego w latach 1951– 1954, przygotowany do druku na podstawie maszynopisu autora. Tekst, oprócz rozdziałów o charakterze biograficznym i dotyczących przygotowań do wyprawy, prezentuje poszczególne etapy pierwszych miesięcy podróży: morskiej, a następnie realizowanej koleją z Mombasy do Port Florence, ówczesnej stacji końcowej kolei kenijsko-ugandyjskiej oraz parowcem przez Jezioro Wiktorii do Bukoby, dokąd członkowie ekspedycji dotarli 9 czerwca 1907 r. Rok później, w 42. numerze czasopisma „Afryka” z 2015 r., został opublikowany artykuł napisany na podstawie rękopisu Dziennika wyprawy, będący próbą rekonstrukcji kolejnego etapu badań Jana Czekanowskiego prowadzonych pomiędzy czerwcem a listopadem 1907 r. Głównym celem tej publikacji była próba połączenia wydarzeń opisanych przez Jana Czekanowskiego na kartach Dziennika podróży afrykańskiej (do 9 czerwca 1907 r.) i tomu W głąb lasów Aruwimi (od 1 grudnia 1907 do 24 marca W latach 2003–2004 w ramach grantu przyznanego przez KBN Wydawnictwu Towarzystwa Naukowego KUL sporządzono transkrypcję tego zbioru oraz wprowadzono jego treść do plików komputerowych. Podjęte wówczas prace są prowadzone również obecnie. Starania o pozyskanie środków na przygotowywanie rękopisów do druku i wydanie ich w językach oryginału zakończyły się sukcesem w 2017 r., pozytywną oceną projektu w ramach programu „Uniwersalia” 2.1 NPRH. Projekt ten jest obecnie realizowany. 11 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 145 1908 r.)12. Po sfinalizowaniu tej publikacji do odtworzenia pozostał jeszcze ostatni etap podróży, pokrywający się chronologicznie z planowanym, a nigdy nieukończonym tomem Na rubieżach Sudanu. Cel ten został zrealizowany w artykule opublikowanym w 44. numerze czasopisma „Afryka” z 2016 r., dotyczącym ostatniego, samodzielnie realizowanego etapu badań, prowadzonych w dorzeczach Uele i Ituri, w okresie pomiędzy 1 kwietnia 1908 a 1 kwietnia 1909 r.13 We wspomnianych powyżej trzech publikacjach, powstałych na bazie oryginalnego Dziennika wyprawy, przedmiotem analizy były przede wszystkim informacje dotyczące przebiegu podróży oraz zastanych realiów społeczno-politycznych. Podsumowania i wnioski naukowe z prowadzonych badań są natomiast dostępne w odnośnych tomach Forchungen…, a dla nieznających języka niemieckiego, w wydanych w Polsce wspomnianych opracowaniach Jana Czekanowskiego, niestety bardzo skromnych objętościowo14. Badania Jana Czekanowskiego na południowych rubieżach Sudanu – zasięg geograficzny Głównym celem naukowym analizowanego etapu podróży i prowadzonych wówczas badań było stworzenie mapy etnograficznej sawanny południowych rubieży Sudanu, przylegających J. Bar, Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego, czerwiec – listopad 1907 r. Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2015, nr 42, s. 103–124. 13 J. Bar, Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego – ostatni etap podróży (31 marca 1908 – 1 kwietnia 1909 r.). Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2016, nr 44, s. 109–129. 14 Por. J. Bar, Afrykanistyczne badania Jana Czekanowskiego w stulecie wyprawy, Kraków 2007. 12 �146 Joanna Bar od północy do lasu dziewiczego dorzecza Konga15. Zdecydowana większość badań tego okresu realizowana była w granicach obecnej Demokratycznej Republiki Konga, z wyjątkiem odcinka powrotnego, prowadzącego przez terytoria współczesnej Ugandy i Sudanu Południowego. Czekanowski zostawił za sobą strefę lasów deszczowych wraz z wymarszem z posterunku Gumbari (5 maja 1908 r.). Stamtąd wyruszył w kierunku północno-wschodnim, by przez Vanker­ ckhovenville, Faradje i Aba 1 czerwca dotrzeć do osady Yei, stanowiącej najdalej na północny-wschód wysunięty punkt tego etapu podróży16. Mijane wioski zamieszkiwane były przez ludność plemion Azande, Logo, Avokaya i Kakwa. Ich głównym pożywieniem nie były już banany, które dominowały w pożywieniu plemion strefy leśnej, lecz proso i kukurydza. Osada Yei znajdowała się na terenie Enklawy Lado, położonej w zachodniej części dorzecza górnego Nilu na północ od jeziora Albert-Nyanza17. Stamtąd Czekanowski wyruszył na zachód, w kierunku posterunku Dungu. Dotarł tam 14 lipca, konstatując, iż nazwa posterunku jest identyczna z nazwą rzeki, która niegdyś wyznaczała od strony południowej granicę terenów opanowanych przez Azande. Około dwudziestu lat przed podróżą Czekanowskiego, a więc w latach 90. XIX w., sięgnęli oni jednak również po część terenów należących do Logo, wypierając tych ostatnich w kierunku połuJ. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 18–19. Tekst Forschungen…, jako oficjalnie opublikowane podsumowanie wyników badań przeprowadzonych podczas ekspedycji, stanowi główne odniesienie w pisowni nazw etnicznych i geograficznych. 17 Enklawa Lado, położona w części dorzecza górnego Nilu na północ od jeziora Albert-Nyanza, od 1894 r. administrowana przez Państwo Niezależne, po śmierci Leopolda II miała wrócić w posiadanie anglo-egipskiego Sudanu. J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 184, por. także Lado Enclave, https://www.britannica.com/place/Lado-Enclave#ref246249 (dostęp: 12.12.2016). 15 16 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego Schematyczny plan podróży Jana Czekanowskiego 147 �148 Joanna Bar dniowym. Powszechnym językiem handlu i komunikacji tych terenów pozostawał bagala, którym porozumiewali się ludzie z różnych plemion18. Po opuszczeniu Dungu Czekanowski ruszył w kierunku posterunku Amadi, który stał się najdalej na zachód wysuniętym punktem jego podróży. Pobyt w Amadi zaowocował zestawieniem danych statystycznych dotyczących poszczególnych grup ludności z tego okręgu, znajdującego się na styku obszarów zasiedlonych przez plemiona Abarambo, Madyo i Azande. Opuściwszy stację, badacz ruszył na południowy wschód, w kierunku posterunku Poko, wędrując terenami zasiedlonymi przez Abarambo i pozostającymi pod silnym wpływem kulturowym Mangbetu. 12 września Czekanowski przybył do Nala, 29 września wrócił do Gumbari, zamykając zarazem pętlę ponadczteromiesięcznego okresu podróży. Kolejne jej etapy (Entebbe, Kampala, Hoima) wiązały się już z powrotem do Europy. Z map dołączonych do pierwszego tomu Forschungen…19 wiemy, że podróż do Entebbe wiodła przez Irumu, Fort Portal i Bukobę, a następnie wodami Jeziora Wiktorii. Z osady Mahagi położonej nad jeziorem Alberta podróż kontynuowana była drogą wodną, wodami Nilu, aż do Nimule, do którego Czekanowski dotarł 15 marca 1909 r. Ostatni etap samodzielnie zorganizowanej podróży trwał dwa tygodnie i realizowany był lądem. Zakończył się 1 kwietnia wraz z zaokrętowaniem się na statek rejsowy w Gondokoro nad Nilem. „W Uele analogiczną pozycję [do kishuaheli – przyp. J. B.] zdobył sobie język bangala, wprowadzony przez administrację Państwa Niezależnego, która tam posunęła się z obszaru opanowanego przez język bangala nad rzeką Kongo”, por. J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 367. 19 J. Czekanowski, Forschungen…, op. cit., t. 1, s. 7. 18 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 149 Mapa etniczna Mając na uwadze podział etniczny międzyrzecza Nilu i Konga, Czekanowski stwierdził, że obszar ten, ujęty jako całość, dzieli się pod względem geograficznym na cztery prowincje odpowiadające w dużym przybliżeniu również etnicznemu i antropologicznemu zróżnicowaniu mieszkańców: Międzyjezierze, obszary dżungli basenu Konga, sawanny basenu Uele oraz stepy górnego Nilu (Bahr-el-Gebel). Dwie ostatnie dotyczą szeroko rozumianej strefy Sudanu. Według Jana Czekanowskiego dla ukształtowania stosunków etnicznych obszarów sawanny położonych na północ od strefy dżungli decydujące znaczenie miała ekspansja ludów Azande i Abandja. Spowodowała ona rozproszenie autochtonów basenu Uele, ich dyslokację w kierunku wschodnim oraz w większości ich asymilację. Rdzenna ludność basenu Uele przed pojawieniem się Azande należała do grupy plemion Mundu na wschodzie, na zachodzie zaś do wzajemnie spokrewnionych plemion Abarambo i Bomu. Napór skierowany wzdłuż Uele ku wschodowi spowodował ich znaczne przesunięcie, przy czym ucierpiały również bardziej na północ położone plemiona Ababua. W konsekwencji plemiona te pojawiły się w basenie Bili20. Podsumowując wyniki badań prowadzonych na południowych rubieżach Sudanu, Czekanowski zwrócił uwagę na potrzebę klasyfikacji występujących na badanym obszarze licznych plemion oraz konieczność rozgraniczenia obszarów zamieszkiwanych przez ludy Bantu i ludy sudańskie. Podstawą informacji zawartych w tym rozdziale stały się odnośne rozdziały Forschungen…; J. Czekanowski, Forschungen…, op. cit., t. 2, s. 21–237. 20 �150 Joanna Bar Sawanny, rozciągające się na północ od lasów pierwotnych, zamieszkiwane były w przeważającej większości przez plemiona sudańskie, noszące wyraźne ślady wpływów północno-wschodnich. Do grupy tej zaliczeni zostali Azande oraz plemiona grup Mundu i Abarambo. Azande, którzy swym przybyciem silnie przeobrazili mapę etnograficzną basenu Uele, zasiedlili poza wielkimi obszarami na północy Uele również liczne pasy ziemi na południu i północy sawanny. Czekanowski wymienił opanowane przez nich pojedyncze wsie oraz rozległe obszary w basenach Chinko i Bahrel-Ghasal. Azande centralni, południowi i wschodni rządzeni byli przez ród Avungura, zaś zachodni przez ród Abandja. Na wszystkich obszarach podbitych przez Azande pozostawały liczne warstwy ludności autochtonicznej, podlegającej szybkiej asymilacji. Do grupy Mundu Czekanowski zaliczył plemiona: Mundu, Bere-Bangba, Mayogu i Mangbele, określając zarazem szczegółowo ich siedziby. Peryferyjne położenie plemion grupy Mundu na obrzeżach strefy ekspansji Azande i ich powinowactwo z plemionami Ubangi posłużyły Czekanowskiemu za dowód, że byli oni rzeczywistymi autochtonami basenu Uele, którzy zostali przesunięci daleko na wschód i południe w stosunkowo niezbyt odległej przeszłości. Abarambo, włącznie ze spokrewnionymi z nimi blisko plemionami Duga, Pambia i Akare, Czekanowski wymienił jako następną grupę, do której postulował zaliczenie również plemion Abiri i Angadi. Plemiona te uważał za autochtonów obszarów basenu północnej Uele, którzy utrzymali się w pasie granicznym między obszarami zasiedlonymi przez centralnych Azande i Abandja. Abarambo mieli przywędrować z leżących na zachodzie ziem położonych na obszarze między rzekami Uele i Bomokandi. Jedna ich podgrupa miała przekroczyć Bomokandi, zaś plemiona Duga, �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 151 luźno spokrewnione z pozostałymi Abarambo, zawędrowały dalej, na prawy brzeg Uele. Czekanowski stwierdził, iż obszar górnego Nilu pod względem etnicznym wyodrębniony był bardzo wyraźnie. Do ludności zamieszkującej badane przez siebie obszary górnego Nilu Czekanowski zaliczył Niloto-Chamitów w centrum, plemiona Shilluk na wschodzie oraz plemiona Madi na południu i zachodzie. W kierunku północno-wschodnim od ziem tych ostatnich miał się rozciągać obszar zamieszkiwany przez plemiona Mittu. Plemiona należące do grupy Madi, które według Czekanowskiego miały wykazywać powinowactwo z grupą Momvu, zamieszkiwały wschodnie brzegi basenu Uele, sięgając na południu aż w pobliże południowego brzegu Jeziora Alberta, a na wschodzie poza dolinę Nilu. Wkroczenie wypartych przez Azande Mundu podzieliło obszar plemion Madi na dwie części: w północnej, w basenie Yei, osiąść mieli Moru i Avokaya-Oisila, zaś część południowa była zamieszkiwana przez plemiona: Avokaya-Oigiga, Logo, Lugware, Kaliko, Nil-Madi i Lendu. Północno-zachodni, luźno spokrewnieni sąsiedzi plemion grupy Madi – plemiona Mittu i Baka – osiedli między rzekami Jaro, Meridi, Issu a wododziałem Uele. Także oni mieli ucierpieć wskutek pojawienia się Azande, tworząc wówczas na południu swej strefy osiedlenia małe, rozproszone wyspy. Grupa plemion Shilluk zasiedliła rozległe tereny na wschód od ziem Madi, częściowo na prawym brzegu Nilu Wiktorii. Czekanowski zaliczył do nich, poza plemionami Gang (Acholo lub właściwi Shuli), również plemiona Lur, Ja-Luo, Shifalu, Berri i Lango – na wschodzie, plemiona Shilluk – osiadłe na północy oraz plemiona Belanda, Dyur i Dembo – na północnym zachodzie. Zachodnia grupa Niloto-Chamitów obejmowała plemiona Bari, Kakwa, Fadjulu, Yambara, Liggi i Kuku, zaś Latuka zostali przez Czekanowskiego zaliczeni do grupy wschodniej. Badacz zaznaczył �152 Joanna Bar również, że Niloto-Chamici, jako Chamici, nie należą do plemion sudańskich. Ich siedziby wsunęły się jednak na zachód od Nilu klinem w obszar zamieszkiwany przez plemiona Madi i przez to stali się oni istotnym czynnikiem w ukształtowaniu się etnicznych stosunków wschodniej części międzyrzecza Nilu i Kongo. Podejmując temat podziału języków sudańskich, Czekanowski stwierdził, że choć wydzielenie oddzielnego kompleksu języków sudańskich nie przedstawiało trudności, to ocena ich wzajemnych relacji, ze względu na zróżnicowanie pojedynczych grup, nie była łatwa21. Zamieszczone na pięciu stronach Forschungen… porównanie liczebników poszczególnych plemion sudańskich pozwoliło Czekanowskiemu stwierdzić, że plemiona Momvu, Lendu i Madi prawdopodobnie w przeszłości tworzyły większą całość. Czas tej wspólnoty miał nastąpić po okresie ściślejszego współżycia Lendu z plemionami Momvu. Dopiero później Lendu weszli w bliższy związek z wyodrębnionymi plemionami Madi, zaś stosunki z plemionami Momvu rozluźniły się. Brak zwyczaju wybijania dolnych siekaczy u Lendu, w przeciwieństwie do plemion Madi, stanowić mógł ślad tych czasów. Języki plemion Abarambo i Madyo oraz języki Azande i grupy Mangbetu były pozostałością najmłodszych przesunięć etnicznych. Wypowiadając się na temat języków plemion Abarambo i Madyo, Czekanowski podkreślił, że mimo różnych postaci liczby mnogiej, posiadały te same liczebniki 2 i 3. Plemiona Mangbetu i Azande charakteryzowały się z kolei odmiennymi formami tworzenia liczby mnogiej i z pewnością nie były wzajemnie spokrewnione, będąc sobie obce również pod względem innych dziedzin kultury. W przeciwieństwie jednak do zupełnie odizolowanych Mangbetu, Czekanowski dostrzegał pewne podobieństwa Azande i Aba21 Ibidem, s. 575 i nast. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 153 rambo, nieznajdujące jednak swego potwierdzenia w sposobie tworzenia liczebników. W badanych językach sudańskich Czekanowski skonstatował skutki postępującego zróżnicowania pierwotnej całości, której późniejsze podgrupy weszły w różnorodne stosunki wzajemne. Ze względu na wspólne liczebniki niższe Czekanowski przypuszczał, że grupy językowe Mundu, Bwaka, Banda i Sango wcześniej tworzyły pod względem językowym jedność wyższego rzędu. Późniejsze wpływy tych czterech grup sięgały nie tylko na obszary pozostałych, pierwotnie z nimi spokrewnionych plemion, lecz także sąsiednich plemion Bantu – Mabudu, Mabali, Balika i Babira. Podobne procesy zostały stwierdzone u plemion Madi i Momvu. Tam na okres starszej wspólnoty nałożyło się intensywne współżycie plemion Momvu i Lendu, zastąpione później związkami Lendu z plemionami Madi, widoczne w kulturze materialnej tych plemion jeszcze w czasie pobytu Czekanowskiego. Niejasne pozostały związki Madyo i Abarambo z plemionami Bwaka i Banda, mimo zgodności występujących w niższych liczebnikach. Ze względu na różnice w gramatyce języków plemion powyższe zgodności zostały jednak uznane za zapożyczenia. W przypadku kultury materialnej poszczególnych plemion nie sposób w ograniczonym objętościowo artykule zaprezentować bogactwa treści opracowania Czekanowskiego. W największym skrócie warto jednak przypomnieć, że według ówczesnych dyfuzjonistów na obszarze międzyrzecza Nilu i Kongo stykały się ze sobą kultura zachodnioafrykańska ze wschodnioafrykańską oraz sudańska. Rozgraniczenie obszarów poszczególnych kultur napotykało jednak na wielkie trudności, zwłaszcza przy próbie klasyfikacji pojedynczych zjawisk kulturowych. Trudności te – według Czekanowskiego – wynikały z faktu, że różne kategorie wytworów ludzkiej działalności rozprzestrzeniały się drogą zapożyczeń z roz- �154 Joanna Bar maitą prędkością. Ze względu na kształt budynków mieszkalnych Czekanowski wydzielił na obszarze badań ekspedycji trzy prowincje. Stanowić je miały: obszar zachodnioafrykańskich chat ze szczytowym dachem, obszar chat ulowych Międzyjezierza oraz obszar okrągłych chat sudańskich z dachem stożkowym. Sawanny południowego Sudanu były krainą występowania odzieży ze skóry, która zastępowała tam materiały wyrabiane z kory drzew, powszechne na obszarach lasów deszczowych. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż obserwacje poczynione podczas podróży poświadczały na interesujących nas terenach sudańskich sawann wzrost wpływów europejskich, silniejszych niż w Rwandzie i w strefie dżungli, zauważalnych zarówno w nowej modzie na budowę przez starostów domów na wzór europejski, jak i w zwiększającym się udziale w handlu lokalnym towarów europejskich. Nic w tym dziwnego, gdyż na tych terenach „misja cywilizacyjna” białych zaczęła być realizowana wcześniej niż na niektórych obszarach Międzyjezierza, np. w Rwandzie. Jednocześnie jednak to właśnie w dorzeczu Uele Czekanowski podróżował po obszarach, na których kultura i obyczaje mieszkańców najbardziej odbiegały od norm i obyczajów akceptowanych przez Europejczyków (kanibalizm). Historia, organizacje państwowe i struktura społeczna W zakresie stosunków społecznych głównym podmiotem badań były sudańskie państewka plemienne, oparte na niezwykłym ustroju feudalnym, którego podstawę stanowiło oddawanie kobiet w lenno. Ówczesne objęcie tych obszarów administracją Niezależnego Państwa Kongo doprowadziło do pewnej stabilizacji i zabezpieczyło ludność przed najazdami Arabów. Tym samym doszło �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 155 do zatrzymania plemion sudańskich uchodzących ku południowi, gdzie powodowały niemniejsze spustoszenia od wypraw Arabów. Monografia Azande, najobszerniej opracowana, zajmuje 90 stron druku tomu drugiego Forschungen…, zatytułowanego Etnographie Uele/Ituri/Nil Länder, na których traktuje o wszystkich niemalże dziedzinach życia tego społeczeństwa plemiennego, obrazując także całokształt życia społecznego: wewnętrzną organizację plemion, wzajemne stosunki między przedstawicielami poszczególnych szczebli drabiny feudalnej państwa, ówczesne związki i wpływy władzy belgijskiej. Omawia również życie rodzinne członków wieloplemiennego społeczeństwa. Podrozdział Klan wzbogacony został dwustronicową tabelą zawierającą wynotowany przez badacza spis 86 klanów Azande, wraz z informacjami o obszarach występowania i przynależnych tym klanom totemach22. Tytuły podrozdziałów świadczą o tym, jak głęboko udało się Czekanowskiemu przeniknąć tajemnice historii Azande, choć w sposób typowy dla afrykańskich społeczeństw niepiśmiennych ograniczała się ona jedynie do dziejów dynastii. Historia bowiem tego ludu to historia podboju prowadzonego przez wybitnych przywódców dwóch panujących rodów: Avungura i Abandja. Kolejne etapy opanowywania basenu Uele związane były z imionami wybitnych wojowników. Sporym osiągnięciem Czekanowskiego stało się również stworzenie mapy etnograficznej plemion zamieszkujących tereny basenu Uele przed podbojem Azande oraz opis procesu asymilacji klanów, które w całości stawały się następnie tworzywem późniejszego narodu Azande. Ze względu na obszar, na którym Czekanowski mógł prowadzić swe badania, większy nacisk położony został na dzieje Avungura – rodu panującego we wschodniej części państwa Azande. Owo22 Ibidem, s. 21–109. �156 Joanna Bar cem przeprowadzonych badań, oprócz dokładnego opracowania tekstowego (podrozdziały 2–8, łącznie 17 stron druku), stał się 7-stronicowy ciąg tabel genealogicznych, rozbudowany w kierunku potomków dwóch najwybitniejszych – co w owych czasach znaczyło tych, którzy przeżyli bratobójcze walki o władzę – członków dynastii: Mabenge i Tombo. Badania nad historią podboju i powstania państwa Azande polski uczony uzupełnił bliższymi w czasie informacjami o najazdach i pacyfikacji ze strony posuwających się od północy Arabów nubijskich. Opisał ponadto okres rozciągnięcia się na te tereny administracji europejskiej, która okazała się siłą stabilizującą w walce zarówno z agresorami z północy, jak i z muzułmańskimi handlarzami kości słoniowej i niewolników znad Aruwimi. W tekście zamieszczono również nieco krótszą historię rodu Abandja, władającego na zachodzie podbitych terenów, także zaopatrzoną w tablicę genealogiczną Wedle ustaleń Czekanowskiego współczesne jego badaniom stosunki etniczne panujące na północnych kresach dżungli basenu Kongo przyjęły swą ówczesną postać pod wpływem wydarzeń drugiej połowy XVIII i całego XIX wieku. Wówczas to Azande zmiażdżyli w potężnej ekspansji terytoria osiadłych tam ludów. Zetknąwszy się z Mangbetu posuwającymi się jednocześnie w kierunku północno-wschodnim znad Aruwimi, spowodowali cały szereg migracji, których skutek był odczuwany na terenach całego międzyrzecza Nilu i Konga, a nawet poza jego granicami. Sudańscy Azande stworzyli według Czekanowskiego najpotężniejszą społeczność północno-wschodniej części basenu Kongo. Ich liczba miała sięgać 600 tysięcy osób, łącznie jednak z niezasymilowanymi do końca członkami podbitych plemion, stanowiącymi często ponad 3/4 ludności państwa. Przy braku dokładnych danych, opierając się jedynie na własnych spostrzeżeniach oraz na szacunkach rozwijającej się dopiero belgijskiej administracji, �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 157 Czekanowski przyjął powyższe dane, określając gęstość zaludnienia na 5–7 mieszkańców na kilometr kwadratowy, w zależności od badanych okręgów. Obszar zajmowany przez Azande określił badacz granicami rzek: Uele na południu i Meridi i Yei na wschodzie, przy pominięciu wielkich enklaw Azande znajdujących się w basenach Likati, Bima i Bomokandi. Ujmując te granice na mniejszym poziomie szczegółowości – w północnej części basenu Kongo oraz części Bahr-el-Ghazal. Społeczeństwo Azande pod względem zajmowanego terytorium podzielone zostało przez badacza na trzy wielkie grupy: Makrakra, Abandja oraz Azande właściwych. Każda z tych grup została dokładnie scharakteryzowana w stosunku do zajmowanych siedzib. Charakterystyka ta pozwoliła badaczowi na określenie pierwotnych – wschodnich i wtórnych – południowych kierunków dziewiętnastowiecznej ekspansji. Azande wschodni rządzeni byli przez ród Avungura. Wewnętrzne pokrewieństwo panujących nadawać miało społeczności pozór jednolitej organizacji państwowej Badania nad instytucją klanu prowadzone na terenach Azande wykazały, że klan (tunga) w większości przypadków był egzogamiczny. Wyjątek stanowiło kilka klanów Azande, w tym rządzący klan Avungura, w których zachowywana była endogamia. Klany Azande posiadały swoje totemy. Przedmiotami czci były zwierzęta oraz pewne zjawiska przyrody, jak np. błyskawice, ujmowane zoomorficznie. Z totemami wiązano tabu niezabijania i niespożywania, jasno określając stosunki między członkami klanu, a ich totemami. Azande po śmierci zmieniali się w zwierzę totemiczne, a więc zakaz ich spożywania wiązał się z szacunkiem dla przodków: nie było bowiem wiadomo, kto może tkwić w napotkanym zwierzęciu. Pewna liczba klanów tworzyła związek wyższego rzędu, plemię, a nawet organizację ponadplemienną. �158 Joanna Bar Jak stwierdził Czekanowski, na badanych przez niego obszarach plemiona posiadały własny język, samookreślającą nazwę oraz w różnym stopniu rozwinięte poczucie solidarności. Ta ostatnia cecha, wysoko rozwinięta w społeczeństwie Azande, wraz z istnieniem własnej dynastii pozwoliła mówić w tym przypadku o społeczności na kształt państwowej. Wyższe formy organizacji państwowej występowały jedynie w dwu częściach międzyrzecza Nilu i Kongo: w Międzyjezierzu Afrykańskim oraz właśnie na sawannach na północ od lasów dziewiczych, gdzie Czekanowski stwierdził istnienie formacji parapaństwowych szczepów Azande, Mangbetu i Madjagga. Na obszarach, gdzie liczne klany połączyły się w większe jednostki państwowe, podbici byli rządzeni albo przez pojedyncze klany, albo przez związki wyższego rzędu, które jednak również składały się z grupy klanów zdominowanych przez pojedyncze rody. Pierwszy z tych dwóch przypadków Czekanowski obserwował właśnie na obszarach sawann, m.in. u Azande. W Międzyjezierzu Afrykańskim istniały natomiast stosunki drugiego typu. Tam nawarstwiały się już nie klany, lecz kompleksy klanów (jak na przykład Bahima w Nkole z panującym zarówno w Nkole, jak i w południowo-wschodnich krajach sąsiednich rodem Bahinda). Jak sądził Czekanowski, bez wątpienia właśnie ta różnica wyjaśniać miała wysoki stopień stabilizacji długowiecznych państw Międzyjezierza i krótkotrwałych, słabych i rozpadających się struktur państwowych obszarów sawanny. Niski poziom ekskluzywizmu, idący w parze z olbrzymią siłą asymilacyjną Azande, pozwoliły im stworzyć w krótkim czasie bardzo silny sojusz etniczny, lecz stały się przeszkodą w rozwinięciu rygorystycznego, stabilnego i, co najważniejsze, trwałego organizmu państwowego. Nie pozwoliło to bowiem warstwie panującej skutecznie oddzielić się od poddanych. Konsekwencją tego miał być właśnie niezmiernie szybki rozkład organizacji państwowej na zdobytych �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 159 przez nich olbrzymich terenach, jeszcze przed pojawieniem się Arabów i Europejczyków. Wartość naukowa badań Jana Czekanowskiego w opinii późniejszych badaczy Nie ulega wątpliwości, iż ocena wartości afrykańskich badań Czekanowskiego wiąże się ze stopniem wykorzystania jego prac w dalszych eksploracjach tego kontynentu. Jako jeden z pierwszych badania J. Czekanowskiego dotyczące Azande wykorzystał Georg Schweinfurth, który w trzecim, poszerzonym wydaniu swej pracy Im Herzem von Afrika23 powołuje się na publikację Etnographie des Nil – Kongo Zwischengebiets, która ukazała się w czasopiśmie „Petermanns Mitteilungen” w 1912 roku24. Nazwisko Czekanowskiego pojawia się w pracy Schweinfurtha czterokrotnie, w przypisach. Przytaczane są opinie polskiego badacza na temat przynależności plemion Madi, Mayogu i A-Sandeh (Niamniam, Azande) oraz informacje na temat ich rozprzestrzenienia. Źródłem była tu mapa ludności tamtych obszarów, jaką Czekanowski dołączył do wspomnianej publikacji z 1912 r. G. Schweinfurth pozytywnie ocenił wykorzystane informacje jako pokrywające się zupełnie z jego własnymi obserwacjami, podkreślając zwłaszcza szczegółowość opublikowanej mapy etnicznego rozmieszczenia ludności. Niemiecki badacz nie mógł się wtedy powoływać jeszcze na wydany dopiero w 1924 roku tom Forschungen…, dotyczący omawianych obszarów. G. Schweinfurth, Im Herzen von Afrika, Leipzig 1918. J. Czekanowski, Ethnographie des Nil-Kongo-Zwischengebiets, „Petermanns Mitteilungen” 1912, 1911–1927, s. 22–25 + mapa 23 24 �160 Joanna Bar Znakomitą analizę źródeł dotyczących badań prowadzonych wśród Azande przeprowadził w późniejszym okresie wybitny ich znawca Edward Evans-Pritchard w pracy The Azande. History and Political Institutions25. We wstępie do wspomnianego opracowania Edawrd Evans-Pritchard przedstawił i skomentował prace swych poprzedników – podróżników, administratorów, misjonarzy i wreszcie uczonych prowadzących obserwacje wśród Azande. Źródła zostały podzielone na dwie grupy, a wyznacznikiem był tu czas ich powstania i publikacji. W grupie badaczy wcześniejszych znalazł się Carlo Piaggia, Włoch, który przebywał wśród Azande w latach 1863–1865. Następnie Niemiec G. Schweinfurth, podróżujący przez najdalej na wschód wysunięte dystrykty Azande w towarzystwie arabskiej karawany przez trzy miesiące w 1870 r. oraz Wilhelm Junker, także Niemiec, z zawodu lekarz, który spędził wśród Azande 10 lat w okresie 1875–1885. W końcu Gaetano Casati, Włoch, oficer i kartograf, przebywający wśród Azande w latach 1881–1884. E. Evans-Pritchard wskazał na ich nieprzygotowanie do badań socjologiczno-etnograficznych oraz brak zrozumienia dla istniejących instytucji politycznych i społecznych Azande. Mała wartość pozostałych po nich publikacji – poza pracą Junkera – spowodowana była również dwuetapowym ich opracowywaniem. Pamiętniki nieprzygotowanego do takich eksploracji Piaggię wydane zostały przez G. A. Pellegrinettiego blisko 80 lat po jego powrocie z Afryki (1941) i różniły się znacznie od pierwszych wersji relacjonowanych przez C. Piaggię czy jego towarzysza O. Antonioriego. Notatki G. Schweinfurtha i G. Casatiego przepadły jeszcze w Afryce i ich autorzy musieli odtwarzać zarówno treść, jak i rysunki z pamięci. 25 1971. E. E. Evans-Pritchard, The Azande. History and Political Institutions, Oxford �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 161 Druga, późniejsza grupa źródeł dotyczących Azande, bezpośrednio poprzedzających badania terenowe E. Evansa-Pritcharda, prowadzone w latach 1926–1929, posiadała o wiele poważniejsze znaczenie naukowe. W grupie tej znalazło się sześciu autorów: Adolphe de Calonne-Beaufaict (belgijski administrator w regionie Uele w latach 1905–1915, który planował wydanie obszernej monografii etnograficznej Azande), Armand Huttereau (żołnierz zawodowy służący w regionie Uele w latach 1896–1909, który również zamierzał opracować historyczno-etnograficzną monografię Azande), dominikanie: ojcowie Lagae i Vanden-Plas (prowadzący misje na terenach Azande należących do Niezależnego Państwa Kongo) oraz major P. M. Larken (przebywał około 20 lat na wschodnich terenach Azande). Duża wartość zgromadzonych przez nich materiałów związana była przede wszystkim z ukierunkowaniem prowadzonych badań oraz etnograficznymi zainteresowaniami autorów. Przypadek sprawił (przedwczesna śmierć de Calonne-Beaufaicta i Huttereau), że mimo dużych rozbieżności czasowych prowadzonych obserwacji (1896–1926), ich główne, ostateczne opracowania ukazały się drukiem w przeciągu sześciu lat (w latach 1921–1927). Złożyło się to na ich absolutną niezależność i oryginalność. W przypadku trzech ostatnich autorów wartość ich prac polegała również na dogłębnej znajomości języka badanych przez nich społeczności. Wyniki badań J. Czekanowskiego zostały natomiast wykorzystane we wszystkich niemal rozdziałach wyżej wspomnianej pracy E. Evansa-Pricharda, który powoływał się również na mapę etnograficzną tamtych regionów opublikowaną przez Polaka. Evans-Pritchard zwrócił uwagę na słuszność wniosków Czekanowskiego, który wielokrotnie podkreślał złożoność etniczną państwa Zande. Na najgęściej zaludnionych obszarach południowych, gdzie prowadził badania Czekanowski, znaczną większość stanowiły ludy obcego pochodzenia, podbite, lecz wciąż niezasy- �162 Joanna Bar milowane. Na terenach na południe od Bomokandi zaledwie 1/4 ogółu mieszkańców stanowiła ludność należącą pod względem rasowym do politycznie dominującej warstwy Zande. Evans-Pritchard podkreślił, że poprzednicy Czekanowskiego w ogóle nie zdawali sobie sprawy z istnienia w społeczeństwie Zande klanów totemicznych. Czekanowski był więc jednym z pierwszych badaczy instytucji klanu, gdyż – jak zostało wspomniane powyżej – równolegle prowadzone badania miały autonomiczny charakter. Jednak obserwacje Czekanowskiego w jednym wypadku nie były do końca sprawdzone. Evans-Pritchard stwierdził bowiem, że ze względu na nieznajomość języka i krótki czas przebywania wśród badanej społeczności Polak nie zdawał sobie sprawy z różnorodności totemów klanowych. Jego stwierdzenie, że liczba różnych totemów jest stosunkowo mała, okazało się dalekie od prawdy. Mimo tego błędu podkreślono, że Czekanowski bardzo często miał rację w swych identyfikacjach klan – totem. Wielokroć zostały wykorzystane przez Evansa-Pritcharda terenowe obserwacje Czekanowskiego (a zwłaszcza te, które dotyczyły sfery budownictwa, broni, ubioru, biżuterii, obyczajów zniekształcania ciała, a dalej sprzętów domowych, instrumentów muzycznych, wyroczni i trucizn). Anglik wykorzystał także dane zebrane przez Polaka, które dotyczyły relacji między władcą a poddanymi. Szczególnie ciekawe okazały się wzmianki mówiące, że władca, nieufny w stosunku do wpływowych Azande, szukał poparcia dla swego autorytetu wśród najniższych, obcych etnicznie, warstw ludności. Szczególnie cennym przyczynkiem do wyjaśnienia przyczyn późniejszej słabości państwa Azande była informacja Czekanowskiego o trudnościach komunikowania się między poszczególnymi dzielnicami. Król już za swego życia obserwował, że uzależnia się od prowincjonalnych urzędników, z konieczności oddając w ich ręce coraz więcej władzy. Zanotowane przez Czekanowskiego dane personalne rodziny królewskiej (Polak miał �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 163 również dostęp do nieopublikowanych notatek Huttereau) dostarczyły Evansovi-Pritchardowi wiele rzeczowych informacji na temat rozmieszczenia terytorialnego dzielnic poszczególnych członków panującej dynastii w czasach, które z jego punktu widzenia były już historią. Materiały te stały się więc jednymi z pierwszych źródeł pisanych historii państwa Zande. Sporządzona przez Czekanowskiego lista klanów uzupełniła własny spis Evansa-Pritcharda. Szczęśliwie bowiem ich badania dotyczyły dwóch odmiennych regionów geograficznych, co pozwoliło na uzupełnienie brakujących danych. Dla brytyjskiego badacza ważny okazał się także wielokroć wzmiankowany przez Czekanowskiego kontekst zapożyczeń i wpływów, dotyczący przeważnie kultury Mangbetu. Brytyjski antropolog generalnie polegał na autorytecie Polaka, podkreślając zwłaszcza wagę dostarczonych obserwacji bezpośrednich i statystyk. Poważne błędy zostały zauważone tylko dwukrotnie: przy sposobie używania słowa „niewolnik”, przeznaczonego według Evansa-Pritcharda jedynie do określenia jeńców wojennych i ewentualnie dziewcząt służebnych oraz przy mylnym, według Brytyjczyka, stwierdzeniu, że tylko dzieci zrodzone z endogamicznych małżeństw są prawowitymi Avongara. W swej pracy Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology26 Evans-Pritchard usiłował rozstrzygnąć kwestię, czy ludożerstwo wśród tego ludu istotnie było tak rozpowszechnione, jak wówczas powszechnie uważano. Powołał się na znane mu opinie badaczy, takich jak: Piaggia, Casati, Emin Pasza, Junker i Schweinfurth, którzy na podstawie własnych obserwacji wypowiadali się na ten temat. Na podstawie porównań ich prac oraz własnych badań terenowych rozprawił się z wieloma E. E. Evans-Pritchard, Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology, London 1965. 26 �164 Joanna Bar z ich poglądów. W tej kwestii Czekanowski także nie oparł się krytyce, choć Evans-Pritchard zgadzał się z głównymi tezami Polaka. Czekanowski twierdził, że praktykowany na szeroką skalę przed przybyciem Europejczyków kanibalizm nie dotyczył nigdy członków własnego plemienia, lecz jeńców wojennych i niewolników, tj. ludzi pozbawionych opieki publicznej. Twierdził również, że kobiety nigdy nie jadły ludzkiego mięsa. Wbrew jednak Czekanowskiemu, który podawał przykład dwóch członków rodziny panującej pomawianych o ludożerstwo, Evans-Pritchard uważał, że rządzący ród Avongara nigdy nie praktykował kanibalizmu. Co więcej, dowodził, że praktyka ta nie dotyczyła w zasadzie trzonu Zande – warstwy Ambomu, lecz stanowiła rezultat wpływów obcych ludów, wchłoniętych przez państwo Zande. Trzeba jednak podkreślić, że wśród fantastycznych relacji innych badaczy, u których ludożerstwo budziło zawsze wprost chorobliwe zaciekawienie, relacja Czekanowskiego wyróżniała się rzeczowością i zasadniczo pokrywała się z wnioskami brytyjskiego autora. Na badania Czekanowskiego powołuje się również Hermann Baumann, współautor niemieckiej pracy Völkerkunde von Afrika (1940)27. W części zatytułowanej Ludy i kultury Afryki Baumann prezentuje opinię Czekanowskiego, w której opisuje on grupę Mangbetu jako lud osobników z długimi czaszkami, sztucznie uwydatniającymi jeszcze tę cechę rasową, jaśniejszą skórą i uderzająco wdzięczną budową ciała. W rozdziale dotyczącym obszarów południowo-wschodniego Sudanu Baumann wymienia Czekanowskiego obok Evansa-Pritcharda, Santandrei i Tuckera jako badaczy, dzięki którym był w stanie przedstawić wyczerpująco we wspomnianym rozdziale sytuację etniczną na obszarach między Nilem i Kongo. 27 1940. H. Baumann, R. Thurnwald, D. Westermann, Völkerkunde von Afrika, Essen �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 165 Na badania Czekanowskiego powołuje się także Charles G. Seligman w pracy Pagan Tribes of the Nilotic Sudan (1965)28, wykorzystując dane statystyczne dotyczące gęstości zaludnienia poszczególnych obszarów, a także dokonane przez Polaka pomiary i obserwacje antropologiczne. Bibliografia Źródła Czekanowski J., Dziennik wyprawy ekspedycji antropologiczno-etnologicznej do Afryki Środkowej w latach 1907–1909, rękopis, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Gabinet Rękopisów, nr inw. 4933. Opracowania Bar J., Afrykanistyczne badania Jana Czekanowskiego w stulecie wyprawy, Kraków 2007. Bar J., Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego, czerwiec–listopad 1907 r. Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2015, nr 42, s. 103–124. Bar J., Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego – ostatni etap podróży (31 marca 1908 – 1 kwietnia 1909 r.). Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2016, nr 44, s. 109–129. Baumann H., Thurnwald R., Westermann D., Völkerkunde von Afrika, Essen 1940 Czekanowski J., Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU”, Kraków 1910, ser. B, s. 605–669. Czekanowski J., Forschungen im Nil – Kongo – Zwischengebiet, t. 1–5, Leipzig 1917–1924. 28 Seligman, C. G., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1965. �166 Joanna Bar Czekanowski J., Ethnographie des Nil – Kongo – Zwischengebiets, „Petermanns Mitteilungen”, 1911–1927, s. 22–25 + mapa. Czekanowski J., Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907–1909, „Przegląd Geograficzny” 1924, t. 4, s. 138–150. Czekanowski J., W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki środkowej, „Prace Etnologiczne” 1958, t. 6, Wrocław. Czekanowski J., Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze, „Lud” 1960, t. 45, s. 13–34. Czekanowski J., Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza, „Przegląd Socjologiczny” 1961, t. 15, s. 21–60. Czekanowski J., Badania antropologiczne w Afryce i ich wyniki, „Przegląd Antropologiczny” 1963, t. 29, s. 13–16. Czekanowski J., Kirschstein E. F., Weiss M. et al., Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg, Leipzig 1910–1927. Czekanowski J., Dziennik podróży afrykańskiej, opr. nauk. J. Bar, Warszawa 2014. Evans-Pritchard E. E., Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology, London 1965. Evans-Pritchard E. E., The Azande. History and Political Institutions, Oxford 1971. Schweinfuirth G., Im Herzem von Afrika, Leipzig 1918. Seligman Ch. G., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1965. Materiały pozyskane z Internetu Lado Enclave, https://www.britannica.com/place/Lado-Enclave#ref246249 (dostęp: 12.12.2016). �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 167 Region of Sudan in the Research of Jan Czekanowski (1908–1909) Summary The purpose of the article is to attempt to reconstruct and to evaluate Jan Czekanowski’s researches conducted between May 1908 and April 1909 in the in the basin of the Uele and Ituri river. The main basis for the article was his five-volume work entitled Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet, being an integral part of the entire set of publications, Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg. Volume two of article, beginning with the general information on the north-eastern areas of the state of Congo, encompasses the results of studies, conducted among the 14 ethnic groups (i.a. Azande, Mangbetu, the tribes of the Uele basin, Abarambo, Ababwa, Mabudu, Baamba and Mabali, Babira, Bakondjo, the Momvu group, the tribes of Madi). Until now, the Forschungen... have not been translated from the German, and the contents of this work is not known to majority of the Polish researchers. Keywords: Jan Czekanowski, Central Africa, Sudan ��BŁAŻEJ POPŁAWSKI SUDAN OKIEM DYPLOMACJI PRL-OWSKIEJ Inspiracje teoretyczne Wedle Alexandra Wendta, politologa, przedstawiciela konstruktywistycznej teorii stosunków międzynarodowych, „życie codzienne polityki międzynarodowej to niekończący się proces przybierania przez państwa tożsamości w stosunku do «innych», nadawania im odpowiednich przeciwstawnych tożsamości i rozgrywania owych relacji”1. Przyjęcie takiej perspektywy badawczej pozwala na przeprowadzenie analizy kontekstualnej, która definiuje politykę międzynarodową jako „konstruowany społecznie i kulturowo proces”2. Konstruktywizm bowiem „przywraca możliwość patrzenia na wymianę międzynarodową jako na przestrzeń żywych interakcji, konkurujących tożsamości, deficytu wiedzy oraz problemów z poznawaniem i rozumieniem rzeczywistości”3. Błażej Popławski – absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, doktor historii, socjolog, członek Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego. A. Wendt, Społeczne teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 29. 2 Ibidem, s. 11. 3 P. Wawrzyński, Mit kulturowy jako czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe, Toruń 2011, s. 8. 1 �170 Błażej Popławski W ujęciu takim dyplomacja staje się przestrzenią silnie nasyconą ceremoniami i rytuałami kulturowymi. Jak pisał politolog Jacek Czaputowicz: „Państwa przypisują innym państwom określone tożsamości oraz stale reprodukują własną tożsamość w codziennej praktyce społecznej. […] Tworzenie instytucji jest procesem uzewnętrznienia nowego rozumienia siebie i innych, polega na przyjęciu nowych tożsamości, czyli nowego postrzegania roli poszczególnych aktorów”4. Poniższy artykuł stanowi – utrzymany w duchu konstruktywizmu – przyczynek do odtworzenia obrazu nowo powstałych państw wchodzących w skład krainy geograficznej Sudanu5, który to wyłania się z praktyki dyplomacji Polski Ludowej. Analiza działalności instytucji państwowych PRL wobec krajów tego regionu, badanie wzajemnych relacji między zjawiskami politycznymi a postawami dyplomatów, stanowi formę uszczegółowienia znaczeń i symboli nadawanych „Czarnemu Lądowi” przez Europejczyków. Politolodzy James G. March i Johan P. Olsen twierdzą: „Interpretacyjną spójność w niejednoznaczności życia politycznego zapewniają symbole, rytuały, ceremonie, historie i dramaty, którymi polityka jest przesiąknięta w subtelny i trudno uchwytny sposób”6. Poniższy artykuł jest próbą rekonstrukcji owej „subtelności” polityki, jej symbolizmu i tkwiących w dyskursie wyobrażeń o Afryce. Realizacja tego założenia opiera się na analizie treści 4 J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007, s. 307. 5 Sudan jako kraina geograficzna obejmuje następujące państwa: południowy i wschodni Senegal, wschodnią Gambię, Gwineę Bissau, środkową i wschodnią Gwineę, środkową i wschodnią część Sierra Leone, północno-wschodnią część Liberii, południową część Mali, graniczące z Republiką Mali rejony Mauretanii, Burkina Faso, północną część Wybrzeża Kości Słoniowej, Ghany, Togo, Beninu, Nigerii i Kamerunu, większą część Nigru, Czadu i Sudanu. 6 J. G. March, J. P. Olsen, Instytucje. Organizacyjne podstawy polityki, Warszawa 2005, s. 64. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 171 dokumentów dyplomatycznych ze szczególnym uwzględnieniem odtworzenia form komunikacji politycznej z liderami państw Sudanu, mechanizmów nawiązywania współpracy, stopnia rytualizacji zauważalnego np. w organizacji wizyt oraz innych form realizacji „liturgii dyplomacji” – protokołu dyplomatycznego. Analiza form komunikacji między władzami polskimi a afrykańskimi przeprowadzona została w oparciu o teorię działania komunikacyjnego niemieckiego socjologa Jürgena Habermasa. Habermas dzieli formy działania na: teleologiczne (skupione na urzeczywistnianiu celu), regulowane przez normy (oparte na wspólnych wartościach), dramaturgiczne (celem jest stworzenie określonego wizerunku) i komunikacyjne. Dla socjologa najbardziej zaawansowaną formą działania jest działanie komunikacyjne, zachodzące, „kiedy uczestnicy koordynują plany działania nie przez egocentryczną kalkulację (szans) sukcesu, lecz przez akty dochodzenia do porozumienia. W działaniu komunikacyjnym uczestnicy stawiają własny sukces na drugim planie; zmierzają do osiągnięcia własnych celów pod warunkiem, że mogą swe plany działania wzajemnie zestroić na gruncie wspólnych definicji sytuacji. Z tego względu negocjowanie definicji sytuacji stanowi istotny składnik dokonań interpretacyjnych wymaganych w działaniu komunikacyjnym”7. Habermas łączy formy działania z określonymi formami ra­cjonalności: działanie teleologiczne – z racjonalnością kogni­ tywno-instrumentalną; działanie regulowane przez normy – z racjo­nalnością moralno-praktyczną; działanie dramaturgiczne – z racjonalnością ekspresywno-estetyczną, działanie komunikacyjne – z racjonalnością komunikacyjną. Wykształcenie się racjonalności komunikacyjnej opierać się musi na negocjacjach, działaniu J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania a racjonalność społeczna, t. 1, Warszawa 1999, s. 473. 7 �172 Błażej Popławski retorycznym oraz tzw. prawdziwym przekonywaniu. Mianem negocjacji Habermas określił wymianę informacji o preferencjach, formułowanie wstępnych obietnic i gróźb celem optymalizacji obustronnych interesów (aspekt obiektywny komunikacji). Działanie retoryczne skupia się na uzasadnianiu swojej tożsamości i przekonywaniu drugiej strony do własnej racji (aspekt subiektywny). Ostatni z rodzajów komunikacji – prawdziwe przekonywanie – nastawione jest na negocjowanie konsensusu (aspekt społeczny). Według Habermasa odnoszenie się do tych trzech wymiarów – obiektywnego, subiektywnego i społecznego – pozwala na wykształcenie ram interpretacyjnych, w obrębie których możliwe jest powstanie racjonalności komunikacyjnej i osiągnięcie porozumienia. Ars scribendi Do najprostszych form komunikacji na szczeblu międzypaństwowym, niewymagających nakładów finansowych, należała wymiana kurtuazyjnej korespondencji. Mogła ona stanowić zarówno fazę początkową zawierania stosunków (w modelu Habermasa: działanie regulowane przez normy), jak i – w przypadku krajów afrykańskich o znaczeniu drugorzędnym dla PRL – podstawową ich formę (działanie teleologiczne). Zależność tę łatwo zauważyć na przykładzie zainicjowania relacji polsko-gwinejskich8. Początek współpracy obu krajów wiąże się z wymianą kurtuazyjnych depesz. Zawierały one uznanie państwa – akt prawny, będący jednocześnie manifestacją poli8 O historii relacji polsko-gwinejskich zob.: J. Knopek, Z dziejów kontaktów z Gwineą, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej, t. 2, Warszawa 2006, s. 232–234. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 173 tyczną9. 4 października 1958 r. prezydent Gwinei, Ahmed Sekou Touré, przesłał depeszę adresowaną do Aleksandra Zawadzkiego, przewodniczącego Rady Państwa, zawiadamiającą o proklamowaniu republiki i proponującą nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Dwa tygodnie później Zawadzki odpowiedział depeszą o gotowości i chęci nawiązania relacji dyplomatycznych. Wysyłanie depesz takich jak wspomniane polsko-gwinejskie stanowiło najszybszą reakcję na proces powstawania nowych państw, stanowiącą substytut wysyłania delegacji na uroczystości niepodległościowe. Treść depesz przedstawiała się dosyć schematycznie. Polacy podkreślali doniosłość chwili, uroczysty moment wydarzenia. W jednym z takich telegramów, wysłanym z Warszawy do Chartumu, stwierdzono: „Z okazji historycznej dla narodu sudańskiego decyzji ogłoszenia niepodległości Sudanu przesyłamy narodowi sudańskiemu i Waszej Ekscelencji [prezydentowi Ibrahimowi Abbudowi] jak najserdeczniejsze gratulacje i wyrazy przyjaźni od narodu polskiego, Rady Państwa PRL oraz ode mnie osobiście [Aleksandra Zawadzkiego]. W tych doniosłych dla narodu sudańskiego chwilach naród polski śle najlepsze życzenia Praktyka międzynarodowa wyróżnia uznanie de facto i de iure (np. na drodze akredytacji niepełnoprawnego przedstawiciela dyplomatycznego) – podział ten wynika ze stopnia nadania relacji charakteru prawnego, zgodnie z protokołem dyplomatycznym. Najbardziej powszechną formą uznania państwa jest nawiązanie i utrzymywanie oficjalnych stosunków, poprzedzone tzw. uznaniem milczącym (bez relacji na szczeblach dyplomatyczno-handlowych). Stosunki dyplomatyczne dzielić można na dorywcze (realizowane w ramach okresowych kontaktów międzynarodowych) oraz stałe (gdy towarzyszy temu ustanowienie przedstawicielstw). Uznanie państwa nie implikuje automatycznego nawiązania trwałych stosunków politycznych. Było to zauważalne w sferze normalizacji relacji z podmiotami prawa międzynarodowego niebędącymi państwami – np. ruchami narodowowyzwoleńczymi. 9 �174 Błażej Popławski utrwalenia suwerenności państwowej i wszechstronnego, pokojowego rozwoju”10. Przytoczyć można kilka innych przykładów rozpoznawania potencjału kraju afrykańskiego jedynie na poziomie racjonalności kognitywno-instrumentalnej oraz moralno-praktycznej, w oparciu o kurtuazyjną korespondencję. Początek relacji Polski z Kamerunem ograniczył się do wysłania dwóch depesz gratulacyjnych związanych z uzyskaniem niepodległości oraz uznaniem przez ONZ. Politycy kameruńscy – jeszcze przed proklamacją suwerenności – kilkukrotnie występowali do polskiego MSZ z prośbą o uznanie Rządu Tymczasowego Unii Jedności Kamerunu rezydującego w Konakry oraz udzielenie pomocy finansowej i materialnej. Polacy nie zajęli jednak w tej sprawie oficjalnego stanowiska, mając jednocześnie świadomość, że niektóre kraje demokracji ludowych, np. Czechosłowacka Republika Socjalistyczna (CSRS), zaangażowały się w konflikt zbrojny w Kamerunie, wysyłając tam broń. Zachowawczość polskiej strategii dyplomacji uzasadniono faktem ignorowania działaczy kameruńskich przez Kwame Nkrumaha11. Departament V „zaproponował, aby w ostatecznej odpowiedzi na propozycję Kamerunu udzielić po konsultacji z ZSRR i CSRS”12. AMSZ, Dep V, 24/59, Sudan, 1959, 221-086, Uznanie Sudanu przez Polskę, k. 1–2. O historii relacji polsko-sudańskich zob.: Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979 r. Informator, t. V, Afryka i Bliski Wschód, J. Patryas (oprac.), Warszawa 1982, s. 285–290. 11 O historii relacji polsko-ghańskich w PRL zob.: J. Knopek, Z dziejów…, op. cit., s. 94–96. 12 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 9/64, Kamerun 2421, Notatki polityczne 1960, 12/988/40, Notatka dotycząca relacji i naszych stosunków z Kamerunem, 3.10.1960, k. 2. O historii relacji polsko-kameruńskich zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Kamerunem, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 556–559. 10 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 175 Ndeh Ntuzumah, działacz One Kamerun Movement, dwa lata po uzyskaniu niepodległości przez Kamerun wysłał do KC PZPR 21-stronnicowy list zapraszający Polaków do współpracy13. Przedstawił w nim sytuację w ojczyźnie, wyraził rozczarowanie wobec polityki ONZ oraz chęć współpracy z ZSRR i krajami socjalistycznymi. Obszerny tekst sprowadza się de facto do omówienia historii Kamerunu. Polska pojawia się w nim tylko w pierwszych trzech linijkach, gdzie władze PRL proszone są o zgodę na przyjazd do Europy Kameruńczyków (założyć można, że identyczny list z inną trzylinijkową „arengą” otrzymały władze innych krajów socjalistycznych). W wysłanym rok później liście do Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej Kameruńczycy najpierw pokrótce scharakteryzowali sytuację polityczną w ich kraju, po czym przedstawili długą listę oczekiwań wobec Polski (poproszono o coroczne dostarczanie: jednego miliona dolarów amerykańskich, po 10 radioodbiorników, kamer, aparatów fotograficznych, powielaczy, 20 walizek z lekarstwami, 50 lornetek, 30 kompasów, 100 mundurów oraz 4 samochodów). Tym razem jednak nieco wyraźniej nawiązano do „wspólnej przeszłości w walce z nazizmem”, pisząc o korzystaniu z Mein Kampfu przez władze faszystowskie w południowej części Kamerunu14. To jeden z niewielu odnotowanych przez polską dyplomację przykładów sformułowania przez Afrykanów zindywidualizowanego, ukierunkowanego na Polskę przekazu w pierwszej fazie nawiązywania stosunków. Sytuacje takie polski MSZ skrzętnie odnotowywał, co pośrednio oddziaływało na opinię o danym kraju. 13 AAN, KC PZPR, WZ, 237/XXII-1085, Sektor Analiz Politycznych, Kamerun, 1962-1963, k. 3-24. 14 Ibidem, k. 3. �176 Błażej Popławski W zbliżony sposób przedstawiała się także oferta „współpracy” skierowana do KC PZPR przez Komunistyczną Partię Nigerii15. W połowie obszernego listu pojawia się passus: „Po przeszło dwuletnim istnieniu bez pomocy z zewnątrz i z wewnątrz KC KP Nigerii uważa za konieczne poinformować KC PZPR o sytuacji w Nigerii, cytadeli CIA oraz poprosić o pomoc w postaci przeszkolenia kadr i pomoc materialną dla rozszerzenia pracy Partii”16 – dalej następuje długie wyliczenie „niezbędnej pomocy”: po 10 instruktorów ideologicznych, fotografów i operatorów filmowych, propagandystów, instruktorów milicji i partyzantki, 12 instruktorów szkolenia pielęgniarek, 15 związkowców, 9 dziennikarzy, 8 drukarzy, 8 instruktorów młodzieżowych i wychowania fizycznego, 16 instruktorów w zakresie kooperacji spożywczej, budowlanej, rolniczej i wytwórczej, 9 instruktorów w zakresie hodowli drobiu, świń i bydła mlecznego. W sumie korpus ten, zakładając, że jedna osoba to specjalista w jednej dziedzinie, powinien liczyć ponad 100 osób. Nigeryjczycy podkreślili, że warunki te związane są z polskim „ogromnym doświadczeniem” sięgającym jeszcze kampanii wrześniowej: „Po starannej rozwadze doszliśmy do wniosku, że Polacy najlepiej znają taktykę niemiecką na tym polu, ponieważ właśnie oficerowie sił zbrojnych Niemiec Zachodnich szkolą personel nigeryjskiego lotnictwa i budują fabryki zbrojeniowe dla Rządu Federalnego Nigerii”17. 15 Dzięki staraniom Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Nigeryjskiej historia kontaktów między PRL a Nigerią jest znakomicie udokumentowana w czterotomowej pracy Polacy w Nigerii: t. 1, red. J. Małachowski, Z. Łazowski, W. Kozak, Warszawa 1997; t. 2, red. Z. Łazowski, Warszawa 1998; t. 3, red. Z. Łazowski, J. Wójcik, Warszawa 2000; t. 4, red. Z. i S. Łazowscy, Warszawa 2000. 16 AAN, KC PZPR, WZ, 237/XXII-1211, Sektor Kontaktów z Bratnimi Partiami, Nigeria, 1963, List KP Nigerii do KC PZPR, k. 10. 17 Ibidem, k. 11. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 177 Zauważyć należy, że przychodzące do różnych instytucji PRL listy tego typu musiały wpłynąć – wbrew intencjom ich autorów – na pogłębienie przedmiotowego oglądu kontynentu i umocnienie scharakteryzowanej przez Habermasa racjonalności kognitywno-instrumentalnej. Jedynym wymiarem aktywności Afrykanów dostrzegalnym po lekturze „petycji” była ich skłonność do wysuwania próśb, która przybierała często formy nieuzasadnionej, aroganckiej roszczeniowości. Wzajemne wizyty Drugą, generującą większe koszty finansowe, formą potwierdzenia podmiotowości państw afrykańskich było wysłanie specjalnej delegacji, w której skład wchodzili najczęściej politycy oraz eksperci sondujący potencjał gospodarczy danego kraju (w modelu Habermasa – działanie dramaturgiczne). Na etapie tym dochodziło do wstępnego kształtowania wizerunku państw Sudanu opartego na dwóch rodzajach dyskursu – autorami jednego z nich byli „praktycy”, drugiego zaś „teoretycy” i „badacze”. „Główna różnica między nimi – jak pisał politolog Józef Kukułka – polega na tym, że badacze mają większe szanse uwzględnienia informacji nieoczekiwanych i kreślenia wizerunków zobiektywizowanych, podczas gdy praktycy – ze względu na swe usytuowanie w hierarchicznych strukturach zależności polityczno-rządowych – częściej biorą pod uwagę informacje zamówione i pożądane, jak również wykazują skłonność do tworzenia wizerunków stronniczych lub koniunkturalnych […]. [Teoretyków] z natury rzeczy interesuje środowisko operacyjne, tzn. zestawienie elementów wizerunków z rzeczywistymi działaniami i interakcjami państwa, podczas gdy tych drugich [praktyków] interesuje kreowanie środowiska aspiracyjnego, tzn. odpowiadającego własnym wyobra- �178 Błażej Popławski żeniom i oczekiwaniom”18. Rozbieżność w percepcji Sudanu okiem „teoretyków” i „praktyków” jest zauważalna w materiałach MSZ – często po jednym raporcie przygotowanym w duchu „afrooptymizmu” pojawia się seria sprawozdań „afropesymistycznych”19. Dysonans ten jednoznacznie wskazuje na brak spójnej percepcji państw Sudanu w spojrzeniu polskiej dyplomacji. Chaos narracji, rozbieżności między wnioskami „badaczy” i „praktyków” musiały wpłynąć na brak spójnej strategii polityki PRL wobec krajów tego regionu. Polscy dyplomaci zdawali sobie sprawę, że do zawarcia relacji międzypaństwowych niezbędne są regularne wizyty i rewizyty, umożliwiające – jak pisałby Habermas – wykształcenie się racjonalności komunikacyjnej. Proces ten zyskiwał na znaczeniu w realiach afrykańskich, gdzie kontakty „twarzą w twarz” do dziś odgrywają niezmiernie istotne znaczenie. Placówki dyplomatyczne często występowały do centrali w Warszawie z prośbą o przysłanie delegacji. W jednej z nich przeczytać można: „Wobec znaczenia, jakie szczególnie na terenie Afryki mają kontakty osobiste mężów stanu, wizyta tow. Zawadzkiego – pierwsza na kontynencie afrykańskim na najwyższym szczeblu – przyczyniłaby się poważnie do umocnienia naszych pozycji w Afryce. Wizyta ta miałaby szersze znaczenie, stanowiłaby przeciwwagę częstych wizyt wysokich osobistości z państw kapitalistycznych”20. Do wizyt takich dochodziło jednak rzadko – zwykle o odmowie przesądzały względy natury finansowej, relatywnie skromny budżet polskiego MSZ. J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 157–158. 19 Terminologia zaczerpnięta z pracy etnografa Macieja Ząbka: Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007, s. 75–89. 20 AMSZ, Gabinet Ministra, 243, Ogólne stosunki polityczne RP z państwami obcymi, 1962, 26/25/3, 4/65, Pilna Notatka, 27.03.1962, k. 27. 18 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 179 Polskie władze z dużym dystansem podchodziły także do kwestii przyjmowania wizyt Afrykanów. Zdawano sobie sprawę, że zgoda na wizytę afrykańskiego polityka stanowiła wyraźny gest deklaratywny, zauważalny przez władze innych państw europejskich, a także afrykańskich. Stąd częste, aczkolwiek mieszczące się w ramach protokołu dyplomatycznego, odmowy. Przykładowo, polski MSZ, mimo nacisków ze strony senegalskiego MSZ, wyraźnie odmawiał prośbom o zgodę na przyjazd Leopolda Senghora21. W notatkach opiniodawczych na marginesach kolejnych raportów przeczytać można, że przyjęcie Senghora byłoby możliwe „tylko, gdy ten odwiedzi inne kraje socjalistyczne”22. Polski MSZ starał się zatem nie „wychodzić przed szereg” dyplomacji państw socjalistycznych, uważnie śledząc poczynania innych krajów. Na takich właśnie zasadach w 1961 r. Polskę odwiedził przywódca Ghany – Nkrumah. Organizacja tej wizyty stanowiła duże wyzwanie dla polskiego MSZ. Do obsługi wizyty Nkrumaha delegowano ośmiu tłumaczy znających angielski oraz maszynistkę. Byli to pracownicy różnych departamentów MSZ. Polskich urzędników przeszkolono w zwrotach z języków rodzimych Ghany: „Niech żyje pokój!” (Asomdwoee ntena ho ndaa!), „Niech żyje przyjaźń i współpraca narodów Polski i Ghany!” (Ayonkoye Ne nkutahodie a Eda ghanafoo Ne polandfoo ntam no ntena ho daa!)23. To nieczęste przypadki uwzględnienia w protokole dyplomatycznym specyfiki językowej danego regionu Afryki. Jednocześnie przygotowano broszurkę z ogólnymi informacjami o Ghanie, którą wysłano do Władysława Gomułki, Józefa Cyrankiewicza, AlekO historii relacji polsko-senegalskich zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Senegalem, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 429–432. 22 AMSZ, Dep. V, 22/50, Senegal 1965, Notatka Ambasady PRL w Dakarze z dnia 3.02.1965, k. 1. 23 AMSZ, Dep. V, 19-64, w. 4, Ghana 074, 1961, Notatka z 15.07.1961, k. 1. 21 �180 Błażej Popławski sandra Zawadzkiego, Edwarda Ochaba, Romana Zambrowskiego, Mariana Spychalskiego, Piotra Jaroszewicza, Karola Langego, Romana Fidelskiego. Przy opracowywaniu tez do rozmowy skonsultowano się z Moskwą. Starano się odtworzyć dyskurs używany przez Nikitę Chruszczowa wobec przywódcy Ghany – zarówno w sferze tytulatury („Towarzysz Nkrumah”), jak i tematyki (walka z kolonializmem, konflikt w Kongo, zmiany w strukturze ONZ). Polski MSZ uzupełnił tezy do dyskusji kwestiami socjalizmu afrykańskiego, panafrykanizmu, rozbrojenia granicy na Odrze i Nysie, wyzwolenia Angoli, walk w Algierii oraz apartheidu. W pierwszej fazie relacji PRL z Afryką głównym partnerem w regionie była jednak Gwinea. Już na początku 1959 r. – a zatem kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości od Francji – do Polski przybyła delegacja Gwinejczyków. Władze Polski zostały zawiadomione o planowanej wizycie w dniu wylotu z Gwinei, co w znacznym stopniu utrudniło organizację spotkań, a pośrednio wpłynęło negatywnie na postrzeganie przez polski MSZ stopnia profesjonalizmu i znajomości protokołu dyplomatycznego przez afrykańskich polityków. KC PZPR zadecydował, że odpowiedzialny za opiekę nad dele­ gacją będzie: Komitet Współpracy Gospodarczej i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, uzupełniony przedstawicielami Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Handlu Zagranicznego. Delegację powitano uroczyście na Okęciu. Zakwaterowano ją w budynkach rządowych w Warszawie przy ul. Klonowej. W programie wizyty znalazł się spacer po Starym Mieście oraz pokaz filmowy o Szopenie. W część tę zaangażowano także przedstawicieli Stołecznej Rady Narodowej. Zestaw podarków wręczonych Afrykanom obejmował: kryształy, porcelanę, radioodbiorniki oraz albumy historyczne. Przed przyjazdem Nkrumaha do Polski długo debatowano nad przygotowaniem daru w postaci specjalistycznego ambulansu do leczenia chorób tropikalnych. Ostatecznie idee te �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 181 przekreślił brak specjalistów mogących przygotować ową karetkę. Kolejnym pomysłem Polaków było wyposażenie pracowni chemicznej. Ostatecznie zadecydowano się na wręczenie pługa do orki zwykłej, pługa obracalnego, wieloraka (pielnika wielorzędowego) i kultywatora. Oprócz tego podarowano: kupony na ubranie „Elana”, portfele skórzane dla urzędników najwyższego szczebla, teczki skórzane dla urzędników niższego szczebla, kupony na sukienki bawełniane i wisiorki z bursztynu dla urzędników towarzyszących. Wszystkim wręczono zestawy polskich wódek, lornetki, szkatułki z CEPELII oraz albumy o Warszawie24. Delegacja gwinejska określona została Misją Dobrej Woli. Mianem tym nazywano wyjazdy dyplomatów w celu utrwalenia współpracy gospodarczej oraz poszerzenia zakresu pomocy dla Afryki z Europy. Głównym celem Gwinejczyków było zaś zapewnienie stałego eksportu bananów do krajów demokracji ludowej w wysokości 50 tysięcy ton rocznie w zamian za kredytowe dostawy. Oprócz tego wysłannicy Sekou Touré mieli przeprowadzić sondaż co do możliwości dostawy maszyn oraz wynajmu specjalistów na kontrakty do Gwinei. Wedle informacji uzyskanych od dyplomatów z NRD celem misji było także uzyskanie pomocy w wyekwipowaniu sił bezpieczeństwa, policji i armii – zarówno w broń, jak i instrumenty orkiestr wojskowych25. Uprzedzeni o tym fakcie Polacy, szybko dali do zrozumienia, „że nie chcemy angażować się w dostawy broni”26. Bezpośrednim skutkiem wizyty było założenie przedstawicielstwa dyplomatycznego w stolicy Gwinei w 1960 r. Polacy przybyli do Konakry w okresie gorączki wyborczej. Atmosferę napięcia w społeczeństwie gwinejskim wzmacniał proces pokazowy AMSZ, Dep. V, 19-64, w. 4, Ghana 074, 1961, Notatka z 20.07.1961, k. 1. AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 11/64, Gwinea 074, 12/802/33, Wizyty i delegacje, Notatka, 16.02.1959, k. 3. 26 Ibidem, k. 27. 24 25 �182 Błażej Popławski domniemanych spiskowców. Tłumaczy to sceptyczny ton pierwszych raportów przysyłanych do centrali przez polskich dyplomatów. Narzekali oni na „atmosferę bojaźni, unikania kontaktów z białymi oraz odnoszeniu się z lekceważeniem przez miejscowe władze”27. Głównym źródłem informacji o sytuacji w Gwinei okazały ambasady krajów bloku wschodniego zainstalowane w Konakry przed polską, a zwłaszcza ZSRR, CSRS i NRD – czyli materiały, które można było uzyskać de facto w Warszawie. W zbliżony sposób do przyjmowania delegacji afrykańskich odbywały się wizyty polskich dyplomatów w państwach regionu Sudanu. Z pierwszą taką podróżą udała się do Akry polska misja handlowa w styczniu 1959 r. Przewodniczył jej wiceminister handlu zagranicznego Janusz Buraszkiewicz. Wnioski formułowane podczas takich spotkań – w terminologii Habermasa na podstawie działań dramaturgicznych – w znacznym stopniu wpływały na postrzeganie Afryki i dalsze strategie polskiej dyplomacji. Jak stwierdził politolog Jacek Knopek: „Pierwsze doświadczenia z wizyt były obiecujące i wręcz zachęcające do bardziej perspektywicznych działań”28. Do Nigerii, jednego z naszych głównych partnerów gospodarczych, z misją nawiązania kontaktów gospodarczych wysłano naczelnika Wydziału Departamentu Traktatów II MHZ Jana Giedwidzia. Odbył on szereg rozmów z nigeryjskimi politykami celem dokładnego rozeznania warunków zawarcia umowy. 8 października 1960 r. w Ministerstwie Ekonomicznego Rozwoju doszło do spotkania między przedstawicielem PRL a lokalnymi urzędnikami. Podczas niego po raz pierwszy poruszono kwestię otwarcia placówki dyplomatycznej. Kolejne spotkanie odbyło się pięć dni 27 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 11/64, 22/62, 9/64, Gwinea 084, 12/806/33, 1959–1960, Nawiązanie kontaktów dyplomatycznych, Notatka, 28.11.1960, k. 21-23. 28 J. Knopek, Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń 2013, s. 174. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 183 później w Ministerstwie Finansów. Tego samego dnia Giedwidź uczestniczył w konferencji w Ministerstwie Handlu i Przemysłu, gdzie próbował wynegocjować preferencyjne układy handlowe, mimo że PRL nie była członkiem GATT (Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu). 18 października doszło do spotkania w nigeryjskim MSZ, dwa dni później powtórzono wizytę w Ministerstwie Handlu i Przemysłu. Podczas obu spotkań poruszono kwestię bezpośrednich zakupów kakao. Analiza raportów powstałych po powrocie Giedwidzia pozwala stwierdzić, że głównym celem wizyty w Nigerii była próba ominięcia niekorzystnych casusów prawnych i ułatwienia wymiany handlowej bez konieczności zakładania przedstawicielstwa dyplomatycznego. Do wniosku tego nie jest jednak łatwo dojść. Większą część sprawozdania zajmuje bowiem analiza procesu dekolonizacji, walki narodowo-wyzwoleńczej w Afryce oraz próba charakterystyki idei socjalizmu afrykańskiego. W dalszej części niniejszego artykułu skupiono się na opisie tych trzech zjawisk w percepcji dyplomacji PRL. Proces dekolonizacji Jednym z zadań placówek dyplomatycznych było gromadzenie materiałów o lokalnych ruchach komunistycznych. Do Polski napływały aktualizacje składów rządów, najważniejsze przemówienia przedstawicieli władz. Informatorami Polaków byli najczęściej urzędnicy niższego szczebla oraz biznesmeni. Źródło to dostarczało szczegółowej, lecz subiektywnej wiedzy dotyczącej wybranych zagadnień. Autorom raportów często zarzucano brak pogłębionej analizy i powierzchowność ocen sytuacji w regionie Sudanu. Atakowano zwroty używane w sprawozdaniach, sugerując ich nieadekwatność �184 Błażej Popławski do sytuacji w Afryce (w ocenie przyczyn upadku Nkrumaha zanegowano znaczenie polityki wewnętrznej29). Jednocześnie podawano alternatywne wytłumaczenia odwołujące się do metawyjaśnienia w ramach marksistowskiego kostiumu narracyjnego (waloryzacja „spisku sił neokolonialnych”). Zdarzały się jednak przypadki pogłębionych ekspertyz świadczących o świetnym rozeznaniu w realiach Afryki, dokładnego tłumaczenia obszernych wystąpień lokalnych działaczy. Przykładowo materiały wysłane do Polski po ogłoszeniu niepodległości przez Sudan zawierały: informacje ogólne o kraju, porównanie Sudanu z jego sąsiadami, charakterystykę środowiska geograficznego, sytuacji językowej, potencjału gospodarczego (wyliczenie bogactw naturalnych, projektów oraz barier ekonomicznych), opis relacji z zagranicą, krótki rys „opinii publicznej” (wybór jej liderów, głównych ośrodków opiniotwórczych) oraz sceny politycznej (podziału na partie oraz ich programów). Na koniec umieszczono opis możliwości współpracy, poziomu wiedzy o Polsce w Sudanie (okazało się, że – zdaniem autora raportu – PRL kojarzy się przeciętnemu Sudańczykowi z Poznańskim Czerwcem, naczyniami emaliowanymi oraz herbatnikami marki „Kaliszanka”)30. Moment zauważenia postaw komunistycznych (bądź antykomunistycznych) u danego polityka w pewnym stopniu przesądzał o zwiększeniu podmiotowości jego kraju w oczach polskich dyplo­ matów (zaczęto przywiązywać większą wagę do wydarzeń, dokład­ niej sondować opinię publiczną). Pierwsze pogłębione analizy życia politycznego w Gwinei przypadają na połowę 1960 r., kiedy Sekou Touré w kilku wystąpieniach skrytykował ideologię komunizmu: „Komunizm nie jest drogą przyszłości dla Afryki, walka 29 AMSZ, Dep. V, 57/70, w. 2, Ghana, 1967, Sprawozdanie i ocena oprac. Kornackiego, 241-1-67, 20.11.1967, k. 1-3. 30 AMSZ, Dep. V, Sudan, 24/59, 11/64, Raport o sytuacji politycznej w Sudanie, 12-511-21, k. 1-29. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 185 klasowa uniemożliwia wyrównanie klas społecznych. W Afryce istnieją tylko warstwy socjalne, rodzina jest podstawą naszego społeczeństwa. Zawsze istniała wspólnota – taka, jaka istnieje na wsi”31. Z kolei czytając sprawozdania powstałe w Bamako, dostrzec można, że znaczną ich część spisywano w okolicach świąt narodowych. 1 maja 1965 r. dokładnie odnotowano i przeanalizowano hasła na plakatach: „Niech żyje proletariat międzynarodowy!”, „Zwiększenie produkcji podstawą budowy socjalizmu!”, „Nie – rasizmowi! Nie – apartheidowi w Afryce Południowej! Nie – kolonializmowi portugalskiemu! Nie – imperializmowi i kolonializmowi!”, „Niech żyje jedność afrykańskich związków zawodowych!”, „Imperialiści amerykańscy – precz z Kongo! Imperialiści amerykańscy – precz z Wietnamu!”, „Pozdrawiamy Konferencję Afro-azjatycką w Kairze i OJA [Organizację Jedności Afrykańskiej] w Akrze!”, „Socjalizm to lepsze życie dla mas pracujących!”32. Co ciekawe, dyplomaci traktowali święta narodowe jako probierz do oceny powszednich postaw społecznych. Prowadzić to mogło do przekłamania wizerunku Afryki jako przestrzeni nadmiernie rewolucyjnej, nastawionej entuzjastycznie wobec dokonywanych reform społeczno-politycznych. Najwięcej raportów o rozwoju sytuacji w krajach Sudanu powstało w Roku Afryki (1960). Z państw zaliczanych do tego regionu niepodległość wówczas uzyskały: Kamerun, Senegal, Togo, 31 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 9/64, Gwinea 221, 12/808/33, Ustrój, rząd, parlament, Korespondencja z Konakry, 20.04.1960, k. 8. 32 AMSZ, Dep. V, 55/70, Mali, 1965, 24121, Notatka z dnia 3.05.1965, k. 2. �186 Błażej Popławski Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej33, Niger34, Dahomej35, Mali36, Czad37, Nigeria i Mauretania. Wizerunek „Czarnego Lądu” uległ wtedy zmianie, został wzbogacony o wiele nowych informacji z mniej lub bardziej pogłębionych ekspertyz polskiej dyplomacji. Już 9 marca 1960 r. Departament V przygotował obszerną analizę rozwoju sytuacji w Afryce na posiedzeniu Kolegium MSZ w sprawach Azji i Afryki. Jednocześnie zwrócono się do ambasadorów Maghrebu z prośbą o przygotowanie raportów wiążących sytuację na północ od Sahary z krajami na południu. Zasugerowano oparcie się na informacjach uzyskanych od przedstawicieli lokalnych związków zawodowych oraz partii komunistycznych38. Postulowano jednocześnie zwiększenie obsady Wydziału Afrykańskiego: „Daleko niewystarczająca jest obsada Wydziału Afrykańskiego. Przy istniejącym stanie etatów Wydział ten nie może śledzić z konieczną dokładnością niezwykle szybkiego tempa rozwoju sytuacji politycznej różnych krajów Afryki (których liczba wraz z koloniami wynosi 46), zwłaszcza że obok dwóch istniejących w niedalekiej przyszłości zamierzamy otworzyć tam dalszych sześć placówek. Zważywszy, że problematyka polityczna i gospodarcza Afryki jest w Polsce mało znana, zachodzi potrzeba podej33 O historii relacji Polski z WKS zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Wybrzeżem Kości Słoniowej, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 526–529. 34 O historii relacji Polski i Nigru zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Nigrem, w: ibidem, s. 373–375. 35 O historii relacji Polski i Beninu (do 1975 r. obowiązywała oficjalna nazwa Dahomej) zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Beninem, w: ibidem, s. 145–147. 36 O historii relacji polsko-malijskich zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Mali, w: ibidem, s. 318–321. 37 O historii relacji polsko-czadyjskich zob.: Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979…, s. 47–48. 38 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Do Ambasady w Rabacie, 6.04.1960, k. 20. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 187 mowania pionierskich niekiedy studiów nad tymi zagadnieniami w Departamencie i sporządzania opracowań, które absorbują wiele czasu”39. Swoistym podsumowaniem zmiany percepcji Afryki w 1960 r. jest przygotowany przez MSZ obszerny, nasycony dyskursem „afrooptymizmu” dokument charakteryzujący rozwój sytuacji w regionie w kontekście polskiej polityki zagranicznej. Wizerunek Afryki w nim zarysowany uległ wyraźnemu ustabilizowaniu i ociepleniu. Działania polskiej dyplomacji wpisać się miały w „ogólnoświatową walkę z kolonializmem i utworzenie światowego systemu socjalizmu”40. W dokumencie tym znalazły się passusy świadczące o pragmatyzmie jego twórców: „Praktyczne formy i rozmiary tych stosunków są oczywiście uzależnione od naszych realnych możliwości, a te określają, że zasadniczą płaszczyzną dla nich będzie stanowiła obok politycznej współpraca gospodarcza i handel”41. Podkreślono jednocześnie wagę współdziałania w dziedzinie szkolnictwa (wspominając jednak tylko o programach stypendialnych dla Afrykanów i pracy polskich wykładowców i nauczycieli w Afryce). Zasugerowano także skorzystanie z płaconych przez PRL składek do ONZ w celu utworzenia większego ośrodka szkoleniowego. Autorzy raportu podkreślili rolę w gromadzeniu informacji o zmianach społecznych w Afryce, jaką muszą odgrywać polscy dyplomaci z placówek m.in. w Chartumie, Konakry i Gwinei. W celu usprawnienia pracy placówek zwrócono się z sugestią o utworzenie kolejnych m.in. w: Lagos (Nigeria), Dakarze (Senegal), Abidżanie (obejmującym WKS oraz Górną AMSZ, Dep. V, 22/62, 9/64, Ogólne 011, Sprawy organizacyjne, 12/1135/46, Notatka dyr. Rodzińskiego do min. Rapackiego, 26.03.1960, k. 2-3. 40 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Notatka, k. 30. 41 Ibidem, k. 30. 39 �188 Błażej Popławski Woltę42, Niger i Dahomej) i Jaunde (Kamerun oraz Gabon, Kongo Francuskie, Republika Środkowoafrykańska, Czad). W raporcie znaleźć można także fragmenty mówiące o konieczności wysyłania większej liczby Polaków do Afryki – zarówno w charakterze dyplomatów, jak i naukowców. Szczególną uwagę zwrócono na kraje, które wkrótce odzyskają niepodległość oraz międzynarodowe kongresy i konferencje43. Raporty przygotowane przez polskich dyplomatów w okresie bezpośrednio po Roku Afryki cechuje przeświadczenie, że zauważalne zmiany przebiegają w pożądanym kierunku. W niektórych raportach znaleźć można nawet fragmenty głoszące szczególne – spośród państw bloku wschodniego – „posłannictwo” Polski w Afryce: „Polska ma w Afryce szczególną szansę jako partner nie największy w naszym bloku, a więc «nieprzytłaczający», a przez to niedrażniący mocarstw zachodnich”44. Cezurą w zmianie oceny Afryki wydaje się rok 1965. MSZ sytuację na południe od Sahary przedstawia od tego momentu jako „znaczna porażka sił postępu na wszystkich frontach: antykolonialnym, politycznym (kolejne, konsekwentne eliminowanie postępowych rządów i ośrodków) i gospodarczym (wzrastające uzależnienie się krajów afrykańskich od Zachodu)”45. Przyczyny pogorszenia się warunków uprawiania aktywnej polityki państw socjalistycznych w krajach rozwijających się dzielono na wewnętrzne i zewnętrzne. Czynniki wewnętrzne klasyfikowano z kolei na 42 O historii kontaktów Polski z Burkina Faso (do 1984 r. oficjalna nazwa kraju to Górna Wolta) zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Burkina Faso, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 174–176. 43 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Notatka, k. 35. 44 AAN, TPPA, 2071/20, Sprawozdanie z działalności, Dział Zagraniczny 1962–1966, k. 3. 45 AMSZ, Dep. V, 56/70, Ogólne, 22, Problematyka ogólna w odniesieniu do sytuacji w Trzecim Świecie, 11.05.1966, k. 11. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 189 ekonomiczne (rosnące zadłużenie) i polityczne (nepotyzm, korupcja i masowa protekcja, dezintegrująca rola władzy plemiennej, postkolonialny system administracyjny, brak kadry urzędniczej). Zwracano też uwagę na znaczenie czynników personalnych pierwszego pokolenia liderów Afryki (autokratyzm, bezwzględne tłumienie opozycji, ambicje osobiste i materialne). Socjalizm afrykański i ruch narodowo-wyzwoleńczy Polskie placówki dyplomatyczne starały się poznać nastroje w partiach komunistycznych, posiłkując się lokalnymi informatorami. Zazwyczaj wybierano działacza niższego rzędu, pozostającego w konflikcie z władzami partii. Starano się w ten sposób kontrolować poziom uzyskiwanych informacji i kształtować jak najbardziej obiektywny wizerunek Afryki. Brak zaufania do afrykańskich działaczy partyjnych i chaos panujący na lokalnych scenach politycznych to dwie pierwsze impresje towarzyszące „rozpoznawaniu” krajów regionu Sudanu. Sytuacja ta nie zmieniała się jednak szybko. Winą za to obarczano najczęściej samych Afrykanów, akcentując niski poziom prezentowanej przez nich kultury politycznej: „Bardzo słaba znajomość wśród Malijczyków zagadnień politycznych, niedyskutowanie na te tematy jest więc dla nich bardzo wygodne. Na ten temat rzeczy skarżą się wszyscy bez wyjątku dyplomaci. Wymiana informacji i poglądów odbywa się więc w zasadzie między dyplomatami, ekspertami ONZ i francuskimi z kooperacji”46. AMSZ, Dep. V, 57/70, w. 4, Mali, 1967, 22, Stosunki malijsko-polskiej, 15.12.1967, k. 1. 46 �190 Błażej Popławski Polskie placówki dyplomatyczne przywiązywały dużą wagę do wytypowania lidera młodych ruchów komunistycznych – postaci porządkującej wizerunek sceny politycznej. W realiach częstych zmian personalnych, czystek oraz delegalizacji ugrupowań lewicujących zabieg ten okazywał się trudny. Za lidera najczęściej uznawano osobę, która sama zwróciła się do Polaków z prośbą o pomoc. Partie afrykańskie traktowane były en masse jako ruchy młode, efemeryczne, o niesprecyzowanym jeszcze charakterze. Raporty polityczne dotyczące Nigerii na początku składały się z wyliczenia kilkunastu ruchów politycznych47. Każdy z nich charakteryzowano w dwóch, trzech zdaniach. Warto podkreślić schematyzm i powtarzalność narracji. Jednocześnie starano się przybliżać nigeryjskie spojrzenie na Polskę: „Podczas gdy w sferach politycznych i intelektualnych Nigerii traktuje się Polskę z punktu widzenia jej samodzielności w obozie socjalistycznym, co wpływa na ośmielenie narodowych elementów nigeryjskich wobec całego obozu socjalistycznego, to koła rządzące Nigerią widzą w Polsce głównie interesującego partnera o rozwiniętej już gospodarce, z którym współpraca w dziedzinie gospodarczej może być dla Nigerii pożyteczna”48. Zauważyć należy sprzężenie zwrotne w powyższym mechanizmie percepcyjnym – jeśli dany ruch polityczny wykazywał pozytywną postawę wobec Polski, uznawano go za „postępowy” i waloryzowano całość narracji o nim. Z racji na ograniczoną dostępność informacji zbudowanie klarownego i spójnego wizerunku danej partii zajmowało dużo czasu. Pierwsze bardziej precyzyjne opisy programów politycznych Nigeryjczyków były opracowane w okresie lokalnych wyborów. 47 AMSZ, Dep. V, 24/69, Nigeria, 1964, 24120, Federacja Nigerii, k. 1-2, 4; AMSZ, Dep. V, 24/69, Nigeria, 1964, 24121, Wybory w Nigerii, k. 1-5 oraz Dalsze informacje o sytuacji przedwyborczej, k. 1-7. 48 AMSZ, Dep. V, 55/70, Nigeria, Stosunki polityczne, 22, 01.1965, k. 1-2. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 191 W sytuacjach braku klarownych wyróżników orientacji politycznej danego ugrupowania afrykańskiego, polscy dyplomaci używali bardziej wyszukanych metafor i porównań, choćby do sekt49. Po wstępnej charakterystyce danej partii starano się doprecyzować charakter rozumienia przez Afrykanów zasad socjalizmu, opisać stopień jego internalizacji: „Leitmotivem wszystkich niemal wystąpień prezydenta Modibo Keity był «socjalizm». Z dużym naciskiem podkreślał przy licznych okazjach «nieodwracalność opcji malijskiej partii», zaznaczając zawsze, że «socjalizm w Mali będzie się wyrażał przede wszystkim w coraz większych wyrzeczeniach». Wyjaśniał również, że będzie to socjalizm niezależny, niewzorujący się mechanicznie i niepodporządkowany organizacyjnie czy politycznie «innym krajom lub grupie krajów socjalistycznych». […] Stwierdził, że dobry muzułmanin jest czymś więcej niż socjalistą […]. Wszystkie przemówienia w sposób generalny głoszą hasło zacierania różnic społecznych i ostro piętnują «malwersantów» i «aferzystów». […] Modibo często używa sformułowania, że głównym problemem malijskiego socjalizmu jest konieczność zlikwidowania różnic między «średniowieczem» mas a rażącym XX-wieczem niektórych warstw”50. Podobnie krytyczne uwagi na temat socjalizmu ghańskiego znaleźć można w sprawozdaniu Ryszarda Kapuścińskiego przygotowanym dla MSZ: „Nawet czołowi przywódcy Ghany nie orientują się, na czym polega wiele podstawowych problemów Europy np. kwestie granicy na Odrze i Nysie. Pomieszanie pojęć w dziedzinie spraw politycznych i ideologicznych jest fantastyczne. […] Marksizm, 49 AMSZ, Dep. V, 24/71, Republika Malgaska, 1964, Notatka z Moskwy, 3.12.1964, k. 4. 50 AMSZ, Dep. V, 24/69, Mali, 1964, 242, Raport nr 4 Ambasady w Bamako, 01.1964, k. 11-13. �192 Błażej Popławski leninizm jest – jak twierdzą – ideologią białego człowieka, a więc nie do przyjęcia dla Afryki”51. Na początku lat siedemdziesiątych zaobserwować można istotną zmianę w dyskursie polskiej dyplomacji względem krajów regionu Sudanu. Polacy przestali odgrywać rolę obserwatorów doszukujących się pierwiastków postaw rewolucyjnych i oceniających stopień internalizacji socjalizmu u Afry­kanów. Starali się operacjonalizować – przy świadomości ograniczonych środków – założenia polityki wspierania ruchów narodowowyzwoleńczych. Za cezurę można uznać Decyzję Prezydium Rządu z dnia 23 marca 1972 r. w sprawie pomocy materialnej dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Afryce. Na jej podstawie minister obrony narodowej został zobowiązany do bezpłatnego oddania sprzętu i wyposażenia wojskowego do dyspozycji Zarządu Głównego Polskiego Komitetu Solidarności z Narodami Azji i Afryki (PKSzNAiA). MHZ nie mogło pobierać opłat celnych od materiałów przewożonych do Afryki na statkach Ministerstwa Żeglugi. Zarząd Główny PKSzNAiA odgrywał rolę filtra decydującego o dalszym rozdziale środków. W 1972 r. ponad połowę funduszy otrzymała Afrykańska Partia Niepodległości Gwinei i Zielonego Przylądka. Między rokiem 1971 a 1972 dokonało się prawie dziesięciokrotne zwiększenie wydatków przeznaczanych na ten cel52. W oficjalnych dokumentach z tego okresu często można przeczytać, że: „Polska udziela ofiarom kolonializmu i apartheidu poparcia politycznego, moralnego i pomocy materialnej. Każdego roku prowadzi się u nas regularną kampanię solidarności w środkach masowego przekazu i w społeczeństwie; wiece odbywają się w zakładach pracy, AMSZ, Dep. V, 9/64, Ghana, Notatki polityczne, 42/800/33. AMSZ, Dep. V 8/81/1; Notatka Departamentu V na temat dotychczasowej pomocy Polskiego Komitetu Solidarności z Narodami Azji i Afryki dla MPLA z dn. 24 września 1975 r. 51 52 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 193 szkołach i wyższych uczelniach; podejmowane są odpowiednie rezolucje”53. Należy przy tym podkreślić, że w latach siedemdziesiątych w analizach mechanizmów uprawiania polityki przez dany kraj afrykański w większym stopniu niż w poprzednich dekadach starano się interpretować kontekst, specyfikować czynniki zewnętrzne i wewnętrzne przemian. Zauważalny jest znaczny wzrost profesjonalizmu w opisach i jego uszczegółowienie. Podsumowanie Zastosowanie perspektywy konstrukcjonistycznej oraz teorii racjonalności komunikacyjnej Jürgena Habermasa pozwala na ocenę wysokiego stopnia rytualizacji działań polskiej dyplomacji, nastawionej na rozwijanie kontaktów bilateralnych – działalności dążącej do wykształcenia się racjonalności komunikacyjnej. W zachowaniach polskich dyplomatów brakowało jednak postawy opartej na dialogu, prób zrozumienia i zmiany postrzegania państw afrykańskich i ich elit. Wymiana depesz, raporty zawierające wiele błędów i przeinaczeń, nieumiejętnie organizowane wizyty oficjalne są dowodami sui generis „zatrzymania się” racjonalności polskich dyplomatów na poziomie kognitywno-instrumentalnym oraz moralno-praktycznym i niezwykle powolnego zmierzania w stronę wykształcenia się racjonalności komunikacyjnej. Warto przy tym zaznaczyć, że główną determinantą tego procesu – choć trudno wychwycić to w oparciu o dostępny w Polsce AMS, Dep. V, 18/77/5, Pismo wicedyrektora Departamentu V Włodzimierza Paszkowskiego do Departamentu Międzynarodowych Organizacji o pomocy dla ruchów rewolucyjnych w Afryce, 27 stycznia 1973; por.: AMS, Dep. V 8/81/7, Decyzja nr 92/75 Prezydium Rządu z dnia 14 lipca 1975 r. w sprawie pomocy dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Afryce. 53 �194 Błażej Popławski materiał archiwalny – była polityka Kremla. PRL, będąc w orbicie wpływów ZSRR, nie mógł prowadzić suwerennej polityki zagranicznej. Decyzje, z jaki krajem afrykańskim i kiedy należy rozwijać relacje międzynarodowe, zależne były od Moskwy. Jak pisał politolog Jacek Knopek: „Polityka Kremla była prosta, wyrachowana i chłodna. Chciano pomagać tym krajom afrykańskim, które gotowe były wprowadzać i respektować zasady ustanowione przez Związek Radziecki oraz honorować jego hegemonię w świecie”54. Analiza dyskursu polskiej dyplomacji – skupienia go na hasłach afrykańskiego socjalizmu, walki narodowowyzwoleńczej, dekolonizacji – pozwala na stwierdzenie stopniowej ewolucji spojrzenia na Afrykę Subsaharyjską od postawy „afrooptymizmu” (1960 rok) do „afropesymizmu” (dekadę później). Bibliografia Archiwalia: Archiwum Akt Nowych • Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Wydział Zagraniczny. • Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej. Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych • Gabinet Ministra. • Departament V. 54 J. Knopek, Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie…, op. cit., s. 154. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 195 Opracowania: Czaputowicz J., Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007. Habermas J., Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania a racjonalność społeczna, t. 1, PWN, Warszawa 1999. Knopek J., Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń 2013 Kukułka J., Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003. Łazowski Z. (red.), Państwa Afryki Zachodniej, t. 2, Warszawa 2006. Łazowski Z. i inni (red.), Polacy w Nigerii, t. 1–4, Warszawa 1997–2000. March J. G., Olsen J. P., Instytucje. Organizacyjne podstawy polityki, Warszawa 2005. Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979 r. Informator, t. 5, Afryka i Bliski Wschód, J. Patryas (oprac.), Warszawa 1982. Wawrzyński P., Mit kulturowy jako czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe, Toruń 2011. Wendt A., Społeczne teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008. Ząbek M., Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007. Sudan in the eyes of the diplomacy of the PPR Abstract The paper focuses on the preliminary exploration of the newborn countries included in the geographical land of Sudan by diplomacy of the Polish Peopleʼs Republic – until the development of, as Jürgen Habermas wrote, the basis of the communicative rationality. The importance of exchanging the diplomatic telegrams, the first official visits were described. The main elements of discourse shaping the image of Sudanese countries were discussed. Keywords: diplomacy, constructionism, theory of communicative action, Polish Peopleʼs Republic, Sudanese states, socialism, national liberation struggle, decolonisation ��KRYSTYNA KAMIŃSKA JAN DYBOWSKI (1856–1928) – ZAPOMNIANY ODKRYWCA AFRYKI Wprowadzenie W Polsce postać Jana Tadeusza Dybowskiego (franc. Jean Thaddée Dybowski), cenionego podróżnika i znawcy Afryki z przełomu XIX i XX wieku, zawsze pozostawała w cieniu Benedykta Dybowskiego1, jego kuzyna i wybitnego badacza Syberii. Dybowski urodził się we Francji, ale świadomość polskich korzeni nigdy go nie opuściła. Przez całe swoje życie bardzo dobrze władał językiem polskim i zawsze podkreślał polskie pochodzenie. Naturalizowany został bowiem we Francji dopiero w 1893 roku2. Dr Krystyna Kamińska, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora (Pułtusk). 1 Benedykt Dybowski (1833–1930) – stryjeczny brat Jana. W latach 1865–1879 przebywał na Syberii. Początkowo jako zesłaniec w rejonie jeziora Bajkał, a później, w latach 1879–1883, dobrowolnie na Kamczatce, na której prowadził badania naukowe dotyczące tamtejszej fauny. Po powrocie do Polski pracował na Uniwersytecie Lwowskim jako profesor zoologii. 2 P. Daszkiewicz, Afrykańskie badania i kolonialne wyprawy Jana Dybowskiego, „Geografia” 2005, nr 4 (24), http://www.up.krakow.pl/konspekt/24/dasziewicz. html (dostęp: 01.10.2016), s. 1. �198 Krystyna Kamińska Dybowski aktywnie włączył się również w działania zmierzające do przywrócenia Polski na mapę Europy. Natomiast po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zabiegał, także na arenie międzynarodowej, o przyznanie Polsce jako państwu mandatu kolonialnego przez Ligę Narodów3. Jednak ani jego aktywność na rzecz kraju przodków, ani nawet pełnienie w latach 1925–1928 funkcji profesora w Państwowym Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach nie wpłynęły na zwiększenie zainteresowania jego osobą ze strony polskiego środowiska naukowego czy opinii publicznej. W tamtym czasie był przecież uznanym już badaczem Afryki o międzynarodowej renomie i wysoko cenionym specjalistą w zakresie rolnictwa tropikalnego, czego dowodem była m. in. publikacja dotycząca rozwoju rolnictwa w tropikach, zatytułowana Traité Pratique des Cultures Tropicales4. Na przełomie XIX i XX wieku jego nazwisko często pojawiało się w licznych periodykach wydawanych przez europejskie towarzystwa geograficzne lub przyrodoznawcze, w których publikował oprócz tekstów naukowych również doniesienia o swoich odkryciach w Afryce. W czasie afrykańskich wypraw zarówno eksplorował tamtejszy świat fauny i flory, jak i zdobywał wiedzę o życiu autochtonów. Jego publikacje z tego zakresu ukazywały się także w Polsce, swoje artykuły zamieszczał m.in. w popularnym wówczas czasopiśmie ilustrowanym „Wędrowiec”. Był autorem cyklu tekstów, które ukazały się pod wspólnym tytułem: W krainie ludożerców5. Dybowski w swoim bogatym życiu zawodowym nie tylko wiele podróżował, lecz także był członkiem licznych towarzystw naukowych oraz założycielem znanych i cenionych placówek naP. Daszkiewicz, op. cit., s. 3. Hommes et Destin, „Afrique Noire” sous la direction de Jacques Serre, T. 11, Paris 2011, s. 284–286. 5 J. Dybowski, W krainie ludożerców, „Wędrowiec” 1893, s. 573–621. 3 4 �Jan Dybowski (1856-1928)... 199 ukowych we Francji. Z jego inspiracji powstał w 1899 roku Jardin Colonial de Nogent-sur-Marne, czyli ogród botaniczny o szacie roślinnej z różnych stref klimatycznych w lesie Vincennes pod Paryżem. Dzięki jego inicjatywie w 1902 roku utworzono we Francji Ecole Nationale Supérieure d’Agriculture Coloniale. Z kolei zwieńczeniem jego kariery publicznej było kierowanie Ministerstwem do spraw Kolonii. W 1905 roku został odznaczony orderem Legii Honorowej6. Rys biograficzny Jan Dybowski urodził się 28 kwietnia 1856 roku w Charonne we Francji. Ojciec Dybowskiego – polski oficer czasów powstania listopadowego – po przegranej walce zdecydował się na emigrację, by uniknąć rosyjskich represji. W 1875 roku (zaraz po ukończeniu nauki w Lycée Charlemagne w Paryżu) Dybowski podjął studia w École Nationale d’Agriculture w Grignon. Dwa lata później – po otrzymaniu dyplomu – rozpoczął staż w Musée Nationale d’Histoire Naturelle. W 1879 roku Dybowski powrócił do swojej macierzystej uczelni, gdzie dalej rozwijał swoje przyrodnicze pasje. W krótkim czasie został doceniony zarówno ze względu na posiadane kompetencje zawodowe, jak i kwalifikacje pedagogiczne, bo z myślą o nim zostało utworzone stanowisko Maȋtre de Conference d’Horticulture7. Jego aktywność zawodowa, której świadectwem były pierwsze osiągnięcia naukowe z dziedziny warzywnictwa, została szybko dostrzeżona. Już w 1883 roku został sekretarzem Société Nationale d’Horticulture, a publikacja naukowa pod tytułem: Guide de 6 7 Hommes et Destin, op. cit., s. 284. Ibidem, s. 282. �200 Krystyna Kamińska jardinage8 (wydana w 1889 roku) przez wiele lat wyznaczała nowe trendy w tej dziedzinie. Jego kariera naukowa przeplatana pracą w administracji państwowej i licznymi podróżami rozwijała się bardzo dynamicznie. Kilkuletni okres, w którym następowały (jedna po drugiej) wyprawy do Afryki, Dybowski zakończył w 1895 roku podróżą do Tunezji. Jednak tam inaczej realizował swoje pasje, a ukoronowaniem jego tunezyjskiej aktywności było utworzenie w Tunisie w 1898 roku Ecole d’Agriculture Coloniale, dla której osobiście opracował program nauczania. W 1899 roku został dyrektorem Institut National Agronomique, którym kierował aż do przejścia na emeryturę w 1927 roku9. Zainicjowana w 1924 roku współpraca z Państwowym Instytutem Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach zaowocowała w 1925 roku objęciem pieczy nad Wydziałem Ogrodniczym, w tym także kierownictwa Zakładu Warzywnictwa. Dybowski z jednej strony przenosił do Polski najnowsze rozwiązania organizacyjne poprawiające funkcjonowanie instytutu, a z drugiej inicjował uprawę niektórych odmian roślin tropikalnych do tej pory mało znanych w kraju, co bezpośrednio wpłynęło m.in. na zwiększenie prestiżu tegoż wydziału w polskim środowisku naukowym10. Jan Dybowski zmarł nagle w 18 kwietnia 1928 roku w Mandres-les-Roses we Francji. Jan Dybowski i jego afrykańskie podróże Pierwszą podróż do Afryki odbył Dybowski w 1889 roku. Wówczas na południu Algierii poznawał tamtejsze tradycyjne rolnictwo J. Dybowski, Guide de jardinage, Paris 1889. Hommes et Destin, op. cit., s. 282–286. 10 Z. Wróblewska, Warzywnictwo i ogrodnictwo w Instytucie Puławskim, „Pamiętnik Puławski”, Zeszyt Jubileuszowy 1862–1962, 1965, s. 412–413. 8 9 �Jan Dybowski (1856-1928)... 201 oraz badał możliwości zagospodarowania terenów pustynnych i półpustynnych. Gdy ponownie przybył do Algierii (rok później), jego zainteresowania badawcze wychodziły daleko poza sferę afrykańskiej flory czy agrotechniki. Dybowski prowadził bowiem na Saharze różnorodne prace badawcze, m.in. z zakresu paleontologii, geologii, hydrologii, klimatologii i zoologii, pozwalające lepiej poznać pustynne obszary Afryki. Publikacje autorstwa Jana Dybowskiego dokumentujące przebieg jego afrykańskich podróży stanowiły zarazem wyraz jego poszukiwań i odkryć naukowych11. W czasach Dybowskiemu współczesnych przedstawione w nich wyniki, pokłosie jego ekspedycji badawczych, zostały we Francji ocenione bardzo wysoko ze względu na zupełnie nowe podejście do badanych zjawisk. Dybowski zaproponował m.in. nowatorskie rozwiązanie dotyczące zagospodarowania Sahary związane z wykorzystaniem studni artezyjskich w procesie nawadniania12. Pobyty w Algierii zapoczątkowały całą późniejszą serię jego wypraw badawczych. Przez lata penetrował różne rejony Afryki. W 1891 roku podążając w kierunku jeziora Czad, eksplorował nie tylko obszar dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, w tym ziemie leżące wzdłuż rzeki Szari, lecz poznawał także dorzecze Ubangi. Jego ekspedycja, której droga początkowo wiodła nurtem rzeki Kongo, następnie zaś Ubangi, pozwoliła na poznanie rozległych obszarów na północ od równika położonych w głębi kontynentu. Dybowski nie poprzestał na tej wyprawie – powrócił do Konga w latach 1893–189413. Z kolei przemieszczając się po AfryJ. Dybowski, Le Sahara algérien entre Biskra et El Golea, „Revue de Géographie”, vol. 26, 1890; J. Dybowski, L’extrême Sud algérien. Contribution à histoire naturelle de cette région, Angers 1892. 12 P. Daszkiewicz, op. cit., s. 1–2. 13 J. Dybowski, Vers le Tchad, „Le Tour du Monde” 1894, no 65; J. Dybowski, Voyage sur la côte du Congo, „Compte rendu de la Société de Géographie de 11 �202 Krystyna Kamińska ce wzdłuż i wszerz, Dybowski eksplorował obszar dzisiejszego Senegalu oraz Mali (dawny Sudan Francuski), a także Gambii i Gwinei14. W czasie jednej z podróży odwiedził również Kamerun15. Podczas podróży po Afryce Dybowski ze szczególną uwagą przypatrywał się sposobom uprawy roślin, poszukując zwłaszcza tych nieznanych mu wcześniej, oraz hodowli zwierząt. Interesował się konkretnymi uprawami, przyglądał się bliżej wzrostowi roślin, które znał już z Europy, np. kukurydzy, ale obserwował także te, które występują powszechnie jedynie w Afryce, jak sorgo czy maniok. Ponadto badał, w jaki sposób tworzone są np. plantacje bananowców. Odkrył w Afryce poletka, na których uprawiano bawełnę czy tytoń, czyli rośliny, które nie występują w tamtejszym ekosystemie16. Już podczas pierwszej ekspedycji w Algierii Dybowski zbierał wybrane okazy fauny i flory. Gromadzona przez lata kolekcja przyrodnicza, w tym botaniczna i zoologiczna, liczyła ponad 2 tys. okazów. Według Dybowskiego jego zbiory nie tylko miały dostarczyć wiedzy o konkretnym regionie, który badał, ale także świadczyć o jego wyjątkowym bogactwie z przyrodoznawczego punktu widzenia 17. Większość jego kolekcji, a zwłaszcza okazy Paris”, 1894; J. Dybowski, Mission au Congo (littoral), „Compte rendu de la Société de Géographie Commerciale de Bordeaux”, 1894; J. Dybowski, Pygmées, „La Nature” 1894, vol. 10/13; J. Dybowski, Le Congo méconnue, Paris 1912. 14 J. Dybowski, Mission en Guinée française. Extrait du rapport. L’ Agriculture de Pays chaude, 1904. 15 J. Knopek, Stosunki polsko-kameruńskie. Geneza, struktura, funkcjonowanie, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2013, nr 14, s. 24–26. 16 A. Arnera, Sciences et colonisation: la mission Dybowski (1891–1892), „Outremer”, t. 89, no 336–337, 2e semestre. Traités et esclavages: vieux problèmes, nouvelles perpectives?, 2002, s. 326. 17 La mission Dybowski, „Comptes rendues de la Société de Géographie de Paris” 1892, no 1, s. 460. �Jan Dybowski (1856-1928)... 203 afrykańskiej fauny, wzbogaciło później ekspozycję Musée d’Histoire Naturelle w Paryżu. Dybowski przywiózł bowiem z Afryki m.in. czaszki i szkielety naczelnych18. Przez lata Dybowski starał się gromadzić nie tylko kolekcję okazów fauny i flory afrykańskiej (która pozwoliłaby z jednej strony na bardziej wnikliwe i dogłębne poznanie, a z drugiej ułatwiłaby opisanie i skatalogowanie), lecz także różne artefakty ukazujące świat kultury rdzennej ludności Afryki. Dzięki temu pozostawił potomnym świadectwo nie tyle tego, jak żyli dawni mieszkańcy tego obszaru, ile ukazał jak bardzo byli zróżnicowani. Jego rozległa wiedza naukowa, zwłaszcza z zakresu przyrodoznawstwa, i odbyte wcześniejsze podróże po Afryce umożliwiły ukazanie społeczeństwu europejskiemu tego skrawka afrykańskiego kontynentu. Jego publikacje – zwłaszcza te opisujące świat kultury i codzienne życie rdzennych mikrospołeczności w Afryce, uwzględniające ich różne przypisanie etniczne – pozwalały przełamywać istniejące wówczas w Europie stereotypy o ludności tubylczej. Jednocześnie mnogość i różnorodność artefaktów w ekspozycjach muzealnych prezentujących zbiory Dybowskiego o charakterze etnograficznym zmuszała do refleksji i zmiany poglądów osoby odwiedzające owe wystawy. 18 A. Arnera, op. cit., s. 325–326. �204 Krystyna Kamińska Jan Dybowski i jego dokonania w ramach własnych poszukiwań etnograficznych (na przykładzie wyprawy obejmującej obszar dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej) W wielu swoich podróżach po Afryce Dybowski zajmował się nie tylko rozwojem rolnictwa czy szeroko rozumianym przyrodoznawstwem, ale także poznawał świat afrykańskiej kultury. Korzystał z różnych okazji, by lepiej poznać Afrykę. Niepowodzenie afrykańskiej misji francuskiego podróżnika Paula Crampela19 dało Dybowskiemu kolejną, niepowtarzalną szansę poznania jeszcze nieodkrytego przez Europejczyków obszaru Afryki20. W czasie wyprawy w 1891 roku – będącej raczej misją poszukiwawczą zorganizowaną z ramienia Comité de l’Afrique Française – podjętej w celu poznania losów Crampela, który zaginął na niezbadanym wówczas terytorium między jeziorem Czad a rzeką Ubangi, Dybowski penetrował tamtejsze obszary Afryki bardzo wnikliwie. Idąc po śladach swojego poprzednika, Dybowski wyruszył z Bangi (wówczas małego francuskiego posterunku wojskowego usytuowanego na brzegu rzeki Ubangi), kierując się na północ. W swojej marszrucie podążył w stronę jeziora Czad, jednak zamiast skupić się wyłącznie na celu misji poszukiwawczej, zajmował się gromadzeniem okazów tamtejszego świata przyrody i wzboga19 Paul Crampel (1864–1891) – francuski podróżnik przemierzający Afrykę. W 1890 roku wyruszył na czele ekspedycji, by dotrzeć do jeziora Czad od strony rzeki Kongo. W czasie podróży, wskutek nieprzewidzianego splotu wydarzeń, zginął wraz z wieloma innymi członkami wyprawy. 20 Jan Dybowski po krótkim okresie aklimatyzacji w Libreville (stolicy Gabonu) i odpowiednim wyposażeniu wyprawy podążył w kierunku francuskich posiadłości kolonialnych w Kongu. Zaokrętował się w Loango (dzisiejsze Pointe-Noire) i rzeką Kongo podążył do Brazzaville, a stamtąd do Bangi. �Jan Dybowski (1856-1928)... 205 caniem własnej kolekcji etnograficznej. Interesował się też stosunkami wodnymi na poznawanym przez siebie obszarze. Dlatego świadomie zbaczał z wytyczonego kilka miesięcy wcześniej przez Crampela szlaku i przemierzał okolicę wzdłuż niewielkich rzek: Ombella, Kémo i Tomi, zasilających Ubangi, jeden z dopływów rzeki Kongo21. Później, kierując się ku płaskowyżowi Dar El Kouti, Dybowski dotarł do nieznanej mu wcześniej dużej rzeki, którą tubylcy nazywali Bangoula. Wody rzeki płynęły w kierunku północno-zachodnim, czyli przeciwnym do tego, w którym podążały – badane przez Dybowskiego – pomniejsze, mijane poprzednio strumienie i rzeki, stanowiące elementy dorzecza Ubangi. Według przeprowadzonych wówczas przez Dybowskiego obliczeń dowodzona przez niego ekspedycja odnalazła koryto rzeki Szari (Chari), zasilającej swoimi wodami jezioro Czad. W powrotnej drodze Dybowski zdecydował się jeszcze na przejście przez obszar leżący wzdłuż brzegu rzeki Kouango, by poznać nowe, nieznane dotąd obszary oraz wytyczyć nowy szlak22. Osada Kémo, a w niej posterunek zorganizowany przez Dybowskiego, była, jego zdaniem, nie tyle właściwym miejscem postoju dla przyszłych wypraw eksploracyjnych, które podążałyby drogą wodną (przez terytoria przynależne do Francji), począwszy od Brazzaville przez obszar Sudanu, aż do odległej Algierii, ile punktem, z którego powinny wyruszać kolejne ekspedycje zmierzające w stronę Czadu23. Śmiała wizja, która przyświecała Crampelowi24, czyli możliwość połączenia francuskich zdobyczy kolonialnych w Afryce Północnej, J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 206. Ibidem, s. 282. 23 Ibidem, s. 348. 24 Właśnie dlatego Paul Crampel wyruszył w 1889 rok na wyprawę w celu poznania dorzecza rzeki Ubangi, która miałaby pozwolić na znalezienie połączenia z rzekami mającymi swoje ujście w Morzu Śródziemnym. 21 22 �206 Krystyna Kamińska Środkowej i Zachodniej w jedną całość i wytyczenia drogi wodnej łączącej Algierę przez Czad z posiadłościami francuskimi w głębi kontynentu w pewien sposób została urzeczywistniona przez Dybowskiego poprzez odkrycie biegu rzeki Szari (Chari), ale nigdy nie doczekała się realizacji. Zatem hydrologiczny sukces Dybowskiego nie został należycie doceniony i niewiele też wniósł w sensie naukowym25. Podczas tego pobytu w Afryce Dybowski zorganizował jeszcze jedną wyprawę w stronę dorzecza Szari (przyjazd jego następcy Maistre’a opóźniał się). Przebieg zarówno pierwszej, jak i drugiej wyprawy opisał Dybowski na kartach swojej książki zatytułowanej La route du Tchad. Du Loango au Chari. Jej treść to zapis m.in. jego kontaktów ludnością tubylczą. Kreślone wówczas przez Dybowskiego notatki dotyczące jej codziennego życia nawet po latach mają wartość bezcenną. Należy jednak pamiętać, że Dybowski był naturalistą, a więc dokonywał analiz kulturoznawczych w sposób typowy dla ludzi przełomu XIX i XX wieku, którzy odbierali rdzenne ludy Afryki przez pryzmat zupełnie innych relacji. W trakcie drugiej wyprawy Dybowski pokonywał kolejne odcinki marszruty o wiele szybciej niż za pierwszym razem, bo nie podążał już szlakiem Crampela, lecz odwiedzał tylko te miejsca, których poznaniem był sam zainteresowany i pod tym kątem wytyczał kolejne etapy i miejsca postoju. Podczas eksploracji (raczej stricte etnograficznej) Dybowski dostrzegał zarówno zmieniające się ukształtowanie terenu, jak i roślinności, przechodzącej od lasu tropikalnego do sawanny. Po wkroczeniu na ziemie zamieszkałe przez lud Langoussis posuwał się dalej na zachód, by dotrzeć do osad jeszcze innych, nieznanych wcześniej grup etnicznych, np. P. Kalck, Histoire de la Republique Centrafricaine. Des origines à 1966, Paris 1992, s. 142–143. 25 �Jan Dybowski (1856-1928)... 207 Tokbos26. Tamtejsza ludność, złożona z ludów Langouassi, Dakoua, N’Gapou, Togbo, nie przedstawiała jednej, lecz wiele różnych kultur o odmiennym rodowodzie. Rozproszona na dużym obszarze tworzyła ona niewielkie skupiska zamkniętych społeczności, konstruując własny świat kultury ograniczony ramami własnej spuścizny. Dybowski obcując z autochtonami, wyraźnie widział różnice dzielące różne wspólnoty etniczne, zwłaszcza te występujące wśród ludów zamieszkujących wzdłuż brzegów Ubangi i jej rozlicznych dopływów. Mieszkańcy wiosek położonych bliżej rzeki byli niższego wzrostu, bardziej zwinni, ale cechowała ich słabsza muskulatura ciała. Mężczyźni trudnili się zarówno rolnictwem, jak i rybołówstwem, a częstszy kontakt z przybyszami sprawiał, że nie bali się obcych27. Z kolei im bardziej Dybowski oddalał się od dorzecza Ubangi, posuwając się w głąb sawanny, przedstawiciele napotykanych przez niego grup etnicznych byli wyżsi i lepiej zbudowani. Charakteryzował ich też odmienny wygląd zewnętrzny, widoczny zwłaszcza w postaci fryzowania włosów i zdobienia ciała, a także ubioru28. Do niewątpliwych zasług Dybowskiego należy zaliczyć dotarcie do nieznanych wcześniej Europejczykom grup etnicznych oraz ich opisanie. Pozostawiona przez Dybowskiego dokumentacja jest tym cenniejsza, że niektóre z tych społeczności nie miały wcześniej kontaktu z „białym” człowiekiem. Potwierdzeniem tego spostrzeżenia był jego własny zapis kontaktu z ludem Dakoua. W ich wiosce Dybowski nigdzie nie dostrzegł przedmiotów, na których widoczne byłyby ślady bytności Europejczyków29. J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 330. J. Dybowski, Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1, s. 108. 28 Ibidem, s. 110. 29 J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 299. 26 27 �208 Krystyna Kamińska W trakcie obu tych wypraw Dybowski nawiązywał stosunkowo bliskie kontakty z mieszkańcami mijanych małych osad czy większych wiosek. Bez przeszkód podpatrywał więc ich zachowania i obyczaje. Interesował się m.in. relacjami społecznymi panującymi w wiosce oraz stosunkami sąsiedzkimi poza jej obrębem. Ciekawiły Dybowskiego tradycje, w tym zwyczaje, które znajdowały swoje odbicie w wyglądzie zewnętrznym Afrykanów: ubiorze, uczesaniu czy ozdobach. Bacznie śledził codzienne życie mieszkańców, gromadząc przy tym różnorodne artefakty: narzędzia, naczynia, broń, instrumenty muzyczne czy przedmioty zdobiące ciało. W kolekcji etnograficznej przywiezionej przez Dy­ bowskiego do Francji znalazły się bardzo różnorodne elementy kobiecego stroju, np. spódniczki ze skóry czy rafii, także ozdoby, w tym wiele wykonanych z kości słoniowej, drewna, żelaza czy miedzi, począwszy od zapinek, poprzez grzebienie, do bransoletek. Niektóre z nich zdobiły bezpośrednio ciało, inne tylko włosy. Bezsprzecznie największym osiągnięciem ekspedycji Dybowskiego z lat 1901–1902 było przywiezienie przez niego bogatych zbiorów etnograficznych. Wśród licznych przedmiotów na uwagę zasługuje duża kolekcja instrumentów muzycznych, która zawierała liry, tam-tamy, piszczałki, grzechotki30. Niektóre z nich były przedmiotami kultu wspomagającymi działanie medycyny ludowej (naturalnej). W sposób szczególny zaintrygowały Dybowskiego narzędzia i broń z żelaza używane przez tubylców oraz sposób ich wyrobu. Zaskoczyła go znajomość metalurgii, albowiem na tych terenach wytapiano przedmioty z itabirytu, minerału bogatego w rudę żelaza31. Natomiast w niektórych wioskach powszechną bronią ludności tubylczej były noże wykute z żelaza32. W czaA. Arnera, op. cit., s. 328. J. Dybowski, Les couteaux de jet de l’Oubangui, „Bulletins de la Société d’anthropologie de Paris” 1893, IVe Série, T. IV, s. 97–100. 32 A. Arnera, op. cit., s. 329. 30 31 �Jan Dybowski (1856-1928)... 209 sie drugiej wyprawy odnalazł nawet złoże tych rud, których próbki przywiózł do Francji 33. Bilans jego osiągnięć jest jeszcze bardziej imponujący, gdy weźmie się pod uwagę wartość i różnorodność zgromadzonych zbiorów. Dybowski dokumentował przemierzane przez siebie połacie ziem na północ od rzeki Ubangi nie tyle w kontekście czysto krajoznawczym, co etnograficznym – rejestrując życie i obycza­je tamtejszych etni. Jego wnikliwe obserwacje wyglądu zewnętrznego przedstawicieli każdej napotykanej po drodze grupy etnicznej były przez niego utrwalane zarówno poprzez dokładny opis, jak i dzięki fotografiom czy rysunkom34. Efektem opisanej powyżej eksploracji otoczenia przez Dybowskiego i działań podejmowanych na rzecz społeczności lokalnych (które przyniosły wymierny rezultat w dłuższym horyzoncie czasowym) było zainicjowanie swoistego procesu urbanizacji na terenach bardzo odległych od Bangi. Założony niegdyś przez Dybowskiego posterunek w Kémo i powstała przy nim osada zamieniły się z czasem w miasto. Jednym z wątków, który jest zwykle pomijany w opisie wypraw Dybowskiego, jest pewna wzmianka zawarta w raporcie wysłanym przez wojskowych rezydujących w Bangi (Lettre du 6.IX.1891) dotycząca zakupu 33 kg kości słoniowej przez misję Dybowskiego35. Dalsze losy tego zakupu nie są znane, ale (z dzisiejszej perspektywy) rysuje on sylwetkę Dybowskiego w trochę innym świe- P. Daszkiewicz, op. cit., s. 2. J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893 ; J. Dybowski, Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1. 35 R. Coutalier, Les débuts difficilles de la capitale de la République Centrafricaine. Bangui de 1889 à 1893, „Cahiers d’études africaines” 1974, vol. 14, no 54, s. 314. 33 34 �210 Krystyna Kamińska tle, chociaż zdaje się, że względy ekonomiczne prawie nie miały miejsca w podjętej przez niego ekspedycji. Zakończenie Po latach wszelkie działania podejmowane w Afryce przez Jana Dybowskiego należy rozpatrywać w kilku aspektach: geograficzno-hydrologicznym, przyrodniczym czy wreszcie etnograficznym. Na naukową spuściznę Jana Dybowskiego rzadko spogląda się przez pryzmat jego dokonań etnograficznych. Wydaje się więc, że postrzeganie Jana Dybowskiego jedynie jako człowieka nauki wyrosłego z epoki, w której żył i pracował, to swego rodzaju odebranie mu tych sukcesów, które nie tylko wtedy, ale i dziś mają znaczenie. Może nadszedł już czas, by docenić jego rolę w rozwoju współczesnej afrykanistyki czy równie popularnej obecnie antropologii kulturowej. Dybowski przyglądając się życiu rdzennej ludności Afryki, zwracał uwagę na takie aspekty ich aktywności, które wcześniej nie były przedmiotem badań naukowych, np. na rozwój metalurgii i poziom zaawansowania technologii w niektórych tamtejszych grupach etnicznych. W zgromadzonej przez Dybowskiego kolekcji broni afrykańskich wojowników szczególne miejsce zajmują tzw. couteau de jet en fer (żelazne noże do rzucania). Ich wyrób stanowił wręcz zachętę do zajęcia się tym zagadnieniem bardziej wnikliwie kilkadziesiąt lat później z punktu widzenia tak historii, jak i antropologii36. 36 B. Martinelli, Patrimoine sinérurgique traditionnel en Centrafrique, „Revue Centrafricaine d’Anthropologie” 2008, no 1, http://recaa.mmsh.univ-aix.fr/ numeros/1/Pages/1-4.aspx (dostęp: 16.07.2017). �Jan Dybowski (1856-1928)... 211 Postać Dybowskiego jako odkrywcy części interioru afrykańskiego jest współcześnie niedoceniana, a przecież niektóre tereny, przez które przemieszczał się były wówczas w Europie prawie nieznane. Stanowiły bowiem jedynie przedmiot zainteresowania nielicznego grona podróżników. W tamtym czasie na mapie Afryki wiele było tzw. „białych plam”. Nawet u progu XX wieku swego rodzaju wyzwaniem dla francuskich wojsk (stacjonujących np. w Kongo) były tereny dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Formalnie ówczesna „biała plama” przestała istnieć wraz z powołaniem do życia francuskiej kolonii o nazwie Ubangi-Szari w 1903 roku37. Utworzenie tej jednostki administracyjnej nie byłoby jednak możliwe bez wcześniejszych eksploracji. Jan Dybowski był jednym z pionierów, którzy badali rozległe terytorium przyszłego Ubangi-Szari, jednocześnie – jako wysłannik rządu francuskiego – był bardziej zainteresowany poznawaniem wybranych obszarów Afryki w aspekcie etnograficznym niż nanoszeniem na mapę „nowych zdobyczy terytorialnych” Francji. Nie zmienia to faktu, że nowe „odkrycia geograficzne” w Afryce utrwalały w świadomości społecznej Europejczyków i na arenie międzynarodowej konkretne przypisanie kolonialne danego obszaru. Bibliografia Arnera A., Sciences et colonisation: la mission Dybowski (1891–1892), „Outre-mer” 2002, t. 89, no 336-337, 2e semestre. Traités et esclavages: vieux problèmes, nouvelles perpectives?, s. 321–332. 37 Dekret o utworzeniu kolonii Ubangi-Szari (fr. Oubangui-Chari) ze stolicą w Bangi został wydany 29 grudnia 1903 roku. Od 1960 roku dawna kolonia francuska Ubangi-Szari jest niepodległym państwem, które przyjęło nazwę – nadaną przez Barhélémy’ego Bogandę – Republika Środkowoafrykańska. �212 Krystyna Kamińska Boulvert Y., Exploration, création d’ un pays nouveau; découverte scientifique: les cas du Centrafrique de 1880 à 1914, w: Milieux et Pasages, sous la direction Y. Chatelin et G. Riou, Paris 1986, s. 89–103. Boulvert Y., Bangui 1889–1989, Paris 1989. Brunache P., Itinéraire de la mission Jean Dybowski de Bombé à El Kouti, „Tour du Monde” 1892, no . Coutalier R., Les débuts difficilles de la capitale de la République Centrafricaine. Bangui de 1889 à 1893, „Cahiers d’études africaines” 1974, vol. 14, no 54, s. 299–316. Daszkiewicz P., Afrykańskie badania i kolonialne wyprawy Jana Dybowskiego, „Geografia” 2005, 4 (24), http://www.up.krakow.pl/ konspekt/24/dasziewicz.html (dostęp: 01.10.2016). Dybowski J., Guide de jardinage, Paris 1889. Dybowski J., L’extrême Sud algérien. Contribution à histoire naturelle de cette région, Angers 1892. Dybowski J., La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893. Dybowski J., Le Congo méconnue, Paris 1912. Dybowski J., Le Sahara algérien entre Biskra et El Golea, „Revue de Géographie” 1890, vol. 26. Dybowski J., Les couteaux de jet de l’Oubangui, „Bulletins de la Société d’anthropologie de Paris” 1893, IVe Série, T. IV, s. 97–100. Dybowski J., Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1, s. 104–111. Dybowski J., Mission au Congo (littoral), „Compte rendu de la Société de Géographie Commerciale de Bordeaux” 1894. Dybowski J., Mission en Guinée française. Extrait du rapport. L’ Agriculture de Pays chaude, 1904. Dybowski J., Notre force future, Paris 1919. Dybowski J., Pygmées, „La Nature” 1894, vol. 10/13. Dybowski J., Traîté pratique de la culture tropicale, Paris 1902. Dybowski J., Vers le Tchad, „Le Tour du Monde” 1894a, no 65. Dybowski J., Voyage sur la côte du Congo, „Compte rendu de la Société de Géographie de Paris” 1894. Dybowski J., W krainie ludożerców, „Wędrowiec” 1893, s. 573–621. �Jan Dybowski (1856-1928)... 213 Hommes et Destin, „Afrique Noire” sous la direction de Jacques Serre, T. 11, Paris 2011. Kalck P., Histoire de la Republique Centrafricaine. Des origines à 1966, Paris 1992. Knopek J., Stosunki polsko-kameruńskie. Geneza, struktura, funkcjonowanie, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2013, nr 1. La mission Dybowski, „Comptes rendues de la Société de Géographie de Paris” 1892, no 1. Martinelli B., Patrimoine et culture matérielle centrafricaine, Paris 2006. Martinelli B., Patrimoine sinérurgique traditionnel en Centrafrique, „Revue Centrafricaine d’Anthropologie” 2008, no 1, http://recaa. mmsh.univ-aix.fr/numeros/1/Pages/1-4.aspx (dostęp: 16.07.2017). Wróblewska Z., Warzywnictwo i ogrodnictwo w Instytucie Puławskim, „Pamiętnik Puławski” – Zeszyt Jubileuszowy 1862–1962, 1965. Summary Jan Dybowski (1856–1928) was a cousin of the famous explorer of Syberia – Benedykt Dybowski. However, unlike the latter Jan Dybowski was an envoy of the French government and traveled within Africa. In his journeys he explored – in that time unknown for an European – the region of what is now Central African Republic. Also, he was doing research on agrotechnical possibilities of French colonies (he was an agriculture engeneer). After his first journey to Algeria he collected many exemples of flora and fauna, as well as their scientific description. The next trip to Africa had a goal to explore the drainage-basin of the Congo. The 1891-92 expedition headed northeast along the river, thereafter continuing the journey of the earlier French party, managed to reveal vast areas in the drainage-basin of Bangi (Ubangi) and to north from the equator. Keywords: Jan Dybowski, African exploration, etnographical research ��ANETA PAWŁOWSKA ODZYSKANE KRÓLESTWO MAKURII – SKARBY GALERII FARAS W MUZEUM NARODOWYM W WARSZAWIE1 „Wykopaliska w Faras rozpoczynaliśmy, nie mając ani odpowiednich funduszów, ani kart inwentaryzacyjnych przystosowanych do prowadzenia dokumentacji, a braki w zaopatrzeniu obozu były olbrzymie”2 – tak opisywał w książce Od Edfu do Faras początki działania polskiej misji archeologicznej w Nubii nubiolog i twórca tzw. „polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej”3 – Kazimierz Michałowski (1901–1981)4. Efektem owych zmagań jest współczesna Galeria Faras w Muzeum Narodowym w WarProf. dr hab. Aneta Pawłowska – Katedra Historii Sztuki, Uniwersytet Łódzki, historyk sztuki/afrykanista. Główne kierunki badań: sztuka i kultura Afryki. Autorka chciałaby serdecznie podziękować kustosz Muzeum Narodowego w Warszawie Bożenie Mierzejewskiej za wnikliwe oprowadzenie po Galerii Faras, które pomogło niezmiernie w przygotowaniu niniejszego tekstu. 2 K. Michałowski, Od Edfu do Faras, Warszawa 1983, s. 158. 3 Nowatorstwo prof. Michałowskiego polegało na włączaniu do zespołu badaczy różnych specjalności. Wkrótce stało się to codzienną praktyką wielu archeologów. 4 O postaci K. Michałowskiego pisali szerzej: A. Sadurska, Nekrologi, „Archeo­ logia” 1981, nr 32, s. 243–246; M-L. Bernhard, Kazimierz Michalowski. „Eos” 70 (1982) 1, s. 5-23; J. Lipińska, Kazimierz Michalowski, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 2001, nr 42, s. 7–13. 1 �216 Aneta Pawłowska szawie (MNW), która w swej najnowszej odsłonie z 17 października 2014 r. nosi imię owego badacza. Jest ona galerią stałą5, której ekspozycja pozostanie w założeniu jej twórców niezmienna przez wiele lat. Jednocześnie galeria ta jest jedynym w Europie i wyjątkowym w skali światowej miejscem ukazującym zabytki kultury i sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego. Celem artykułu jest prezentacja zarówno współczesnego kształtu galerii oraz zebranych w niej eksponatów, jak też jej poprzedniej odsłony pochodzącej z lat 70. XX w. wraz z krótkim omówieniem działań polskich archeologów uczestniczących w latach 60. w objętej patronatem UNESCO wielkiej międzynarodowej akcji ratowania pozostałości dawnych kultur Doliny Nilu. Działania te zostały podjęte w związku z budową w 1960 r. Wielkiej Tamy na Nilu pod Asuanem i tworzeniem od roku 1964 sztucznego Jeziora Nasera, co groziło zalaniem wielu zabytków starożytnego Egiptu i Sudanu6. Wskutek protestów archeologów UNESCO rozpoczęło w roku 1960 operację ratowania owych niezwykłych skarbów kultury materialnej. 24 największe obiekty zostały przeniesione do wyżej położonych miejsc lub oddane krajom, które brały udział w tej operacji. Najbardziej znanym przykładem jest akcja ochrony świątyń skalnych w Abu Simbel, w której brali udział także polscy archeologowie7. Tamę ukończono 21 lipca 1970 r. Tak zwana „Kampania Nubijska” z lat 1960–1970 okazała się prawdziwym przełomem w badaniach nad starożytną i średnio5 Inne galerie stałe w MNW to: Galeria Sztuki Średniowiecznej, Galeria Sztuki Dawnej, Galeria Sztuki XIX Wieku oraz Galeria Sztuki XX i XXI Wieku. Na podstawie http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/ (dostęp: 21.08.2017). 6 Zalany obszar miał wymiary 500 na maksymalnie 35 km. Por.: „Malowidła z Faras – 50 lat w Polsce” – konferencja w Warszawie, http://naukawpolsce.pap. pl/aktualnosci/news,406776,malowidla-z-faras---50-lat-w-polsce--konferencjaw-warszaw (dostęp: 21.09.2017). 7 K. Michałowski, Od Edfu…, op. cit., s. 195–201. �Odzyskane Królestwo Makurii... 217 1. Kazimierz Michałowski na tle malowideł z Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, lata 60. XX w. [fot. zbiory MNW] �218 Aneta Pawłowska wieczną Nubią, czyli krainą historyczną obejmującą środkowy bieg Nilu pomiędzy Asuanem a Chartumem (między VI a I kataraktą), obecnie ziemie te znajdują się na terenie południowego Egiptu i północnego Sudanu. Nazwa Nubia pochodzi z okresu rzymskiego8. Kraina ta nie była tworem jednolitym. W VI wieku na terenie Nubii znajdowały się trzy królestwa: Nobadia ze stolicą w Pachoras, Makuria ze stolicą w Dongoli i Alodia ze stolicą w Sobie. Królestwa przeszły na chrześcijaństwo w latach 543–575, przystosowując dawne świątynie dla potrzeb nowej wiary i wznosząc nowe9. Makuria odparła arabską inwazję w połowie VII w., a traktat, który w wyniku tego podpisano, znany jako Baqt, zapoczątkował okres względnego pokoju pomiędzy stronami, pokoju trwający do XIII stulecia. Najprawdopodobniej jeszcze w czasie arabskiej inwazji albo za panowania króla Merkuriosa Makuria dokonała aneksji swojego północnego sąsiada – Nobadii (Dolna Nubia)10. Okres pomiędzy latami 750 a 1150 to czas prosperity królestwa, tzw. Złoty Wiek. Choć części bezcennych stanowisk nie udało się uratować, odkryto i zbadano wiele starożytnych świątyń, a także ponad 50 średniowiecznych kościołów w większych ośrodkach miejskich, takich jak: Kasr Ibrim, Faras, Gebel Adda. Ocalono przed bezpowrotnym zniszczeniem wiele zabytków dawnych kultur rozwijających się na terenie Doliny Nilu od czasów prehistorycznych. 8 W XIX wieku zaczęto stosować nazwę Sudan wywodzącą się z arabskiego Bilad as-Sudan (po polsku:. „Kraj Czarnych”). 9 Por. K. A. Mich, Problem zakorzenienia chrześcijaństwa w lokalnej kulturze, w: J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan: archeologia i historia, Warszawa 2015, s. 83–83. 10 Historyczne potwierdzenie unii datowane jest na rok 704. Szerzej na temat połączenia Makurii i Nobadii oraz wpływu, jakie miało ono dla późniejszych dziejów Nubii chrześcijańskiej: W. Y. Adams, The United Kingdom of Makuria and Nobadia. A Medieval Anomaly, w: W. V. Davies (red.), Egypt and Africa. Nubian from Prehistory to Islam, London 1991, s. 257–263. �Odzyskane Królestwo Makurii... 219 Dzięki pracom badawczym prowadzonym przez zespół prof. Michałowskiego na terenie starożytnego dużego ośrodka miejskiego Faras11 (zwanego wówczas Pachoras), podległego królestwu Makurii (płożonego na północnych obszarach dzisiejszego Sudanu), odkryto dobrze zachowane ruiny kościoła katedralnego biskupów Faras z VIII w. Za dokładną datę wzniesienia katedry przyjęto rok 707, który pojawia się w tekstach dwu inskrypcji fundacyjnych w językach greckim i koptyjskim, w narożniku południowej ściany12. Budowla ta służyła wiernym w okresie od VIII do XIV wieku. W tym czasie była kilkakrotnie przebudowywana. Było to założenie na planie zbliżonym do kwadratu o boku około dwudziestu czterech metrów, z absydą tradycyjnie zwróconą na wschód. Budowla usytuowana była pośród zabudowy miejskiej. Jej ściany zostały pokryte malowidłami o tematyce religijnej pochodzącymi z okresu od wieków VIII do XIV. Zespół tak zwanych „fresków z Faras” (w rzeczywistości nie są to freski, lecz malowidła wykonane farbą temperową na suchym tynku, czyli techniką al secco, mułowym) liczący ponad 150 malowideł okazał się jednym z największych i najciekawszych odkryć „Kampanii Nubijskiej”. Należy podkreślić, iż jest to zbiór reprezentatywny dla średniowiecznego malarstwa tego regionu. Sztuka i architektura chrzeWykopaliska w Sudanie rozpoczęto w 1961 r. w miejscowości Faras. Stanowisko to według umowy musiało być przekopane ostatecznie w ciągu trzech lat. Obszar koncesji był olbrzymi, wynosił 7 km2, toteż wiązało się to z wielomiesięcznymi wyprawami. W pierwszej kampanii do niezmiernie ciekawych osiągnięć dotarli polscy archeologowie w partii wschodniej, wydobywając ok. 150 bloków pokrytych reliefami i inskrypcjami, pochodzących ze świątyni ufundowanej przez Faraona Totmesa III. Por. M. L. Bernhard, Wykopaliska archeologiczne Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 176. 12 Kazimierz Michałowski i Stefan Jakobielski datują powstanie kościoła na V w., jednak Peter Grossmann proponuje, aby przesunąć datę budowy przybytku na VI w. Por. Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, red. K. Kornat, Warszawa 2014, s. 59. 11 �220 Aneta Pawłowska ścijańskiej Nubii czerpała z bogactwa Bizancjum i innych terenów chrześcijańskiego świata, ale wytworzyła własne sposoby wyrazu i kanony. Ikonografia sztuki nubijskiej wskazuje na doskonałą i głęboką znajomość tradycji chrześcijańskiej oraz tekstu Pisma Świętego. Nubia była ważnym ośrodkiem wiary chrześcijańskiej, z kontaktami (widocznymi również w sztuce) nie tylko z koptyjskim Egiptem i z Etiopią, ale i z całym kręgiem kultury bizantyjskiej – od Armenii po Syrię. Chrześcijańska sztuka Makurii czerpała obficie ze wszystkich tych źródeł, tworząc własną, odrębną osobowość kulturową. Różnorodna tematyka przedstawień obejmuje nie tylko święte wizerunki i sceny z Pisma Świętego typowe dla wystroju wnętrza o przeznaczeniu liturgicznym, ale także wyobrażenia miejscowych biskupów i świeckich dostojników dworu, przez co repertuar przedstawień zwyczajowo stosowany w chrześcijaństwie staje się znacznie bogatszy. Ponadto wartość przedstawień polega też na tym, iż ze względu na fakt, że znajdowały się na kolejno nakładanych po sobie warstwach tynków, a uzupełnione o bezcenną listę kolejnych biskupów Pachoras znajdującą się w baptysterium, pozwoliły na precyzyjne prześledzenie chronologii zmian stylistycznych w malarstwie nubijskim. Dzięki wysiłkowi konserwatorów z Muzeum Narodowego w Warszawie, którym pomagali wszyscy członkowie ekipy, ze ścian faraskiej katedry udało się zdjąć większość malowideł. Uratowano również wiele elementów dekoracji architektonicznej i innych bezcennych zabytków z terenu całego miasta. Zdejmowanie malowideł ze ścian było operacją trudną13. Komplikowały ją piętrzące się problemy techniczne, brak odpowiedSzerzej np.: K. Michałowski, Badania naukowe nad starożytnością w Muzeum Narodowym w latach 1946–1961, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 158–160 oraz H. Jędrzejewska, Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1965, t. 9, s. 217–264. 13 �Odzyskane Królestwo Makurii... 221 2. Anioł (fragment), IX w., malowidło z Sudańskiego Muzeum Narodowego [fot. www.mnw.art.pl] niego sprzętu i materiałów, trudne warunki klimatyczne, a przede wszystkim ograniczona ilość czasu wymuszająca na ekipie pośpiech14. Zgodnie z wcześniejszą umową pomiędzy Polską a SuTechnika wykonywania tej skomplikowanej pracy była następująca: arkuszami delikatnej bibułki japońskiej, a następnie żelazkami osadzonymi na długich drążkach wprasowano w powierzchnię przez bibułkę jedną lub dwie warstwy specjalnej mieszaniny z wosku pszczelego, żywicy weneckiej i kalafonii ogrzanych do odpowiedniej temperatury. Warstwy mieszaniny oddzielano warstwami gazy. W górną część każdego malowidła wprasowano pasy lnianego płótna, do których potem przyszyto sznury. Miały one posłużyć do przeniesienia odciętych od ścian fragmentów tynku z malowidłami na specjalne drewniane konstrukcje przypominające płytkie skrzynie lub ekrany, a następnie do ich przymocowania. Po przystawieniu gotowej konstrukcji do ściany konserwatorzy uzbrojeni w noże i piły na długich uchwytach przystąpili do odcinania fragmentów tynku z zabezpieczonymi przedstawieniami, a następnie do ostrożnego przenoszenia ich na ekrany. Po usunięciu nadmiaru tynku z odwrotnej strony malowideł oraz 14 �222 Aneta Pawłowska danem znaleziska zostały podzielone pomiędzy oba kraje. Inne zabytki pochodzące z tego stanowiska trafiły do Sudańskiego Muzeum Narodowego w Chartumie. W wyniku partage’u do Muzeum Narodowego w Warszawie trafiło 67 malowideł, część kamiennych elementów wystroju architektonicznego katedry oraz innych kościołów i budowli w Faras, epitafia miejscowych biskupów i kapłanów, a także wyroby nubijskich rzemieślników, w tym duża grupa malowanych naczyń ceramicznych wyprodukowanych w miejscowych warsztatach. Ów zbiór stanowi dziś największy i najcenniejszy zespół zabytków archeologicznych pochodzących z wykopalisk prowadzonych za granicą, jaki kiedykolwiek udało się pozyskać do polskich zbiorów muzealnych15. Nowa odsłona Galerii Faras została zaprezentowana publiczności 17 października 2014 r. w gmachu głównym Muzeum Narodowego w Warszawie. Autorką scenariusza wystawy była Boże­ na Mierzejewska, kustosz Kolekcji Nubijskiej. Projekt ekspozycji wykonali architekci z Politechniki Warszawskiej: Grzegorz Rytel i Mirosław Orzechowski, zaś koncepcję galerii przygotował Alfred wzmocnieniu jej gipsem malowidła zostały zawinięte w bawełniane koce i zapakowane do drewnianych skrzyń. Szerzej na ten temat w: H. Jędrzejewska, op. cit. oraz eadem, Konserwacja malowidła z niszy z katedry z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 431–457. 15 Zabytki z Faras stały się zaczątkiem kolekcji nubijskiej Muzeum Narodowego w Warszawie, która w następnych latach powiększała się sukcesywnie o znaleziska z wykopalisk w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznego królestwa Makurii, prowadzonych od 1965 r. do dziś. W 2010 r. do Muzeum trafił duży zespół zabytków z wykopalisk ratunkowych w rejonie IV katarakty, głównie depozytów grobowych – naczyń ceramicznych, ozdób i elementów uzbrojenia z okresu postmeroickiego (IV–VI w.n.e.) i chrześcijańskiego wczesnego (ok. 650–975), dotąd słabo reprezentowanych w zbiorach muzeum. Kolekcja nubijska w Warszawie pozostaje do dziś największym i najbogatszym zbiorem średniowiecznych zabytków nubijskich w Europie. �Odzyskane Królestwo Makurii... 223 Twardecki, kurator Zbiorów Sztuki Starożytnej i Wschodniochrześcijańskiej, który był także kierownikiem przedsięwzięcia. Podstawowym założeniem projektu była całkowita zmiana sposobu prezentacji obiektów, które znajdowały się w galerii od 1972 r. Dawna wystawa ukazywała zbiór chronologicznie w przestrzeni typu „white cube”. Była to wyalienowana przestrzeń laickiego sacrum, gdzie prezentowano bok siebie obiekty „zanurzone w postawie obiektywizmu i bezosobowości”16. W przestrzeni tej było też zakodowane świadome przekłamanie związane z modernistycznym pragnieniem wskazania liniowego „rozwoju sztuki”, bowiem malowidła pochodzące z tego samego miejsca, ale różnych okresów prezentowano we wzajemnym oddaleniu, za to zgodnie z hierarchią czasową. Dodać należy, iż freski były intensywnie prezentowane jeszcze przed pierwszym otwarciem galerii, np. podczas obrad polskiego komitetu ICOM17 we wrześniu 1966 r.18, a następnie w październiku 1967 r. w związku z Dwudziestoleciem ICOM i Drugą Międzynarodową Kampanią Muzealną, której uroczysta inauguracja odbyła się w Warszawie. Wówczas otwarto w Muzeum Narodowym wielką wystawę zabytków z Faras, gdzie pokazano już czterdzieści uratowanych malowideł ściennych19. Kolejne prezentacje odbyły się we Wrocławiu, Berlinie i Essen w 1969 r. oraz w Wiedniu w 1970 r.20 Wobec silnej świadomości doniosłości posiadania tak wspaniałej kolekcji ma16 Ł. Guzek, Od „white cube” do „alternative space”, w: M. Popczyk (red.), Muzeum sztuki. Antologia, Kraków 2005, s. 475. 17 ICOM – International Council of Museums – Międzynarodowa Rada Muzeów. 18 U. Popłonyk, Wystawy Muzeum Narodowego w Warszawie 1945–1975, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 472. 19 K. Michałowski, Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1974, s. 8. 20 Na podstawie: E. Łukasiak, Wystawy zorganizowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie za granicą, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 420–567. �224 Aneta Pawłowska 3. Oprowadzanie po wystawie malowideł katedry z Faras, ok. 1972, autor fotografii nieznany [fot. zbiory MNW] larstwa nubijskiego w Polsce zdziwienie może budzić fakt, że od momentu, gdy zbiór po raz pierwszy został w całości udostępniony zwiedzającym MNW w 1972 r. przez 40 lat ekspozycja pozostawała niemal niezmieniona, a zabytki nie podlegały żadnym większym renowacjom. Podstawowym problemem był jak zawsze brak stosownych środków finansowych na gruntowna modernizację. Dopiero hojna pomoc prywatnego darczyńcy – Wojciecha Pawłowskiego z rodziną – który całkowicie sfinansował modernizację, pozwoliła na całkowite przearanżowanie prze­strzeni. Powtórne otwarcie Galerii Faras zostało objęte honorowymi patronatami UNESCO oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Małgorzaty Omilanowskiej. Zmodernizowana galeria została doceniona i nagrodzona przez Narodowy Instytut Muze- �Odzyskane Królestwo Makurii... 225 alnictwa i Ochrony Zbiorów prestiżową Sybillą Grand Prix 2014 jako wydarzenie muzealne roku, a także Sybillą 2014 w kategorii „Wystawy historyczne i archeologiczne”, a ponadto nagrodą MUSE Awards przyznawaną przez Amerykańskie Stowarzyszenie Muzeów (American Alliance of Museums)21. Istotą nowej ekspozycji stało się odwrócenie dotychczasowego sposobu prezentacji zabytków w układzie chronologicznym, zmiana istniejącego ciągu komunikacyjnego oraz stworzenie przestrzeni o charakterze informacyjnym i edukacyjnym, tj. pomieszcze­ nia dla multimediów i małej sali kinowej. Wnętrza te ulokowano na samym początku, oddzielono od przestrzeni ekspozycyjnej i potraktowano jako wstęp do poznawania ekspozycji przez zwiedzających. W sali I ulokowano makietę (wykonaną w skali 1:25) odkrytej katedry, co daje możliwość zapoznania się ze zrekonstruowaną architekturą świątyni i jej topograficznym układem. Ponadto na ścianach makiety znajdują się miniatury malowideł znajdujących się na ekspozycji w Muzeum Narodowym w Warszawie. Program multimedialny zawiera obszerne informacje o katedrze i pochodzących z niej malowidłach, badaniach archeologicznych i pracach konserwatorskich. W niewielkim pomieszczeniu z prawej strony zwiedzający mogą obejrzeć filmy dokumentalne o Faras, prof. Michałowskim oraz film w technologii 3D (dostępny w całej krasie po założeniu specjalnych okularów znajdujących się na wyposażeniu muzeum) prezentujący architektoniczną rekonstrukcję katedry22. Dzięki nowoczesnej animacji Galeria Faras, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/ (dostęp: 26.09.2017). 22 Autorem projektu Faras 3D jest Władysław Jurkow – reżyser filmowy, dziennikarz, twórca filmów dokumentalnych i kurator wystaw sztuki współczesnej. Film został wyprodukowany przez Fundację Wyższej Szkoły Artystycznej Homo Faber we współpracy ze studiem filmowym Arkadia Film oraz Muzeum Narodowym w Warszawie. 21 �226 Aneta Pawłowska 4. Model katedry faraskiej z sali I [fot. A. Pawłowska] i grafice komputerowej widz może odbyć wirtualną podróż po prezbiterium, nawach, kaplicach i przedsionku w sposób pozwalający zrozumieć pierwotne rozmieszczenie malowideł, którymi na przestrzeni kolejnych wieków pokrywano ściany kościoła. Można tu zaznajomić się nie tylko z dziełami, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Warszawie, ale również zobaczyć te, które trafiły do Sudańskiego Muzeum Narodowego w Chartumie. Ekspozycję wzbogacają pokazy filmów archeologicznych oraz fotografii archiwalnych. Prezentowana w ramach tej części ekspozycji cyfrowa rekonstrukcja wnętrza katedry w technologii stereoskopowej 3D pozwala zwiedzającym po raz pierwszy od ponad tysiąca lat wejść do nubijskiej świątyni23. Walory poznaw23 Na podstawie: Tak powstawała Galeria Faras w Muzeum Narodowym, http:// www.propertydesign.pl/przestrzen_publiczna/108/tak_powstawala_galeria_faras_w_muzeum_narodowym,2907.html (dostęp: 21.09.2017). �Odzyskane Królestwo Makurii... 227 cze ekspozycji zwiększają przygotowane polsko- i angielskojęzyczne wydawnictwa, które towarzyszą ekspozycji: przewodnik i folder. Zwiedzający, obok multimediów, mogą korzystać z bezpłatnych druków edukacyjnych oraz audioprzewodnika (w wersji polskiej, angielskiej, hiszpańskiej, niemieckiej, francuskiej i rosyjskiej). Zawierają one rozbudowane informacje o dziejach nubijskiego chrześcijaństwa i jego sztuce, pracach archeologów i konserwatorów, o ikonografii poszczególnych dzieł. W dalszej części kolejnej wydzielonej sali dostępne są gry edukacyjne (np. puzzle). Dzięki multimediom, dla których przeznaczona została specjalna przestrzeń, widz, również niepełnosprawny, zapozna się z dziejami Nubii chrześcijańskiej, architekturą, malowidłami katedry, a także z ich ciekawą ikonografią. Ułatwieniem dla osób z zaburzeniami widzenia jest specjalnie wykonana uproszczona makieta z absydą i syntronenem24, uzupełniona systemem audio z słuchawkami emitującym opis w standardzie audiodeskrypcyjnym25. Dostęp dziennego światła o zmiennym natężeniu, barwie i kierunku padania został wyeliminowany. Dla lepszego podkreślenia eksponowanych obiektów zabytkowych zastosowano skupione światło LED o ciepłej barwie26. Chronologiczny układ malowideł poprzedniej aranżacji został zastąpiony w nowej galerii przez porządek topograficzny. Obiekty rozmieszczono tak, by było to możliwie bliskie ich pierwotnemu usytuowaniu na ścianach katedry w Faras. Ze względu na podjętą próbę odtworzenia otoczenia nawiązującego do dawneMurowana kilkustopniowa trybuna dla duchowieństwa. Szerzej o udostępnianiu sztuki widzom z dysfunkcją wzroku: A. Pawłowska, J. Sowińska-Heim, Audiodeskrypcja dzieł sztuki – metody, problemy, przykłady, Łódź 2016, s. 9–40. 26 Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe i architektoniczne, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/zalozenia-projektowe-i-architektoniczne/ (dostęp: 21.08.2017). 24 25 �228 Aneta Pawłowska go kościoła katedralnego architekci Grzegorz Rytel i Mirosław Orzechowski, w pracy nad projektem nowej aranżacji Galerii Faras, za najistotniejsze uznali stworzenie wnętrza, które w oparciu o klasyczne formy architektoniczne stanowić będzie tło dla ekspozycji obiektów zabytkowych. W głównej sali węższego, wschodniego traktu galerii (sala IV) przestrzeń uporządkowana została poprzez obustronne wprowadzenie na jej dłuższych ścianach rytmu płytkich arkad. Podkreślone bakłażanowym kolorem blendy w arkadach są tłem ekspozycyjnym dla malowideł i kamiennych detali architektonicznych. Znajdują się tu: Maiestas Crucis, Archanioł (Rafał?) w stroju cesarza bizantyńskiego, Matka Boska z Dzieciątkiem (Eleusa), Święty Merkuriusz zabijający cesarza Juliana Apostatę, Anioł Pański z mieczem. Na szczególną uwagę zasługuje malowidło widniejące niegdyś na wschodniej ścianie klatki schodowej prowadzącej na galerię nad nawą południową katedry, ukazujące popiersie Matki Boskiej z małym Chrystusem Emmanuelem na rękach, czyli Eleusę. Proste, szerokie obramienie imitujące ramę ikony wskazuje, że pierwowzorem był zapewne otoczony szczególną czcią obraz tablicowy. Pod malowidłem widoczne są ślady zamocowania haka, na którym zawieszona była lampka olejowa. Maria w purpurowej szacie pochyla głowę w kierunku Syna. Prawą ręką podtrzymuje nóżki Jezusa, lewą obejmuje go za ramiona. Dzieciątko ubrane w strój antycznego filozofa, biały chiton i żółty himation, obejmuje oburącz szyję Matki i unosząc twarz, przytula policzek do jej policzka. Typ przedstawienia Matki Boskiej tulącej czule małego Chrystusa, określany przez badaczy greckim terminem Eleusa (Miłosierna), ukształtował się około VI w. na Wschodzie, być może w Egipcie, skąd pochodzą najstarsze znane nam przedstawienia tego rodzaju i skąd zapewne dotarł do Nubii. Źródłem egipskich przedstawień Eleusy były zapewne homilie wygłaszane lub odczytywane publicznie podczas obrzędów kul- �Odzyskane Królestwo Makurii... 229 5. Widok ogólny sali IV [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] towych, często przypisywane znanym autorom chrześcijańskim. Wyrażały powszechne w tym czasie przekonania o roli Marii w dziejach Zbawienia, opisywały czuły, intymny, ludzki związek łączący Matkę z Synem27. Doskonałym uzupełnieniem malowideł z sali IV są flankujące je po bokach nisz głowice kapiteli zdobionych płaskorzeźbioną dekoracją geometryczna lub floralną w wielu przypadkach pochodzącą z czasów meroickich, lecz o przearanżowanej dekoracji z naniesionym wtórnie motywem krzyża. Kapitele umieszczone są na metalowych nieosłoniętych wspornikach 27 T. Gołgowski, Malowidła z katedry w Faras przedstawienia Marii z Chrystusem typu Eleusa i Galoktotrophusa, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 389–408. �230 Aneta Pawłowska na wysokości 2,2 m od podłoża28. W przypadku mniejszych malowideł w niszach umieszczone są też inne fragmenty dekoracji kamiennej np. z nadproży, węgarów, zwieńczeń krat okiennych lub gzymsów. Tu również, na wysokości około 1,5 metra, znajduje się specjalny współcześnie wykonany fragment nadproża, pozwalający osobom niewidzącym haptycznie zapoznać się z rzeźbiarskimi elementami wystroju świątyni. Bakłażanowy sufit (który zdaniem architektów oraz muzealników dobrze współgra z barwami nubijskich malowideł) z zamontowanym kierunkowym oświetleniem w postaci rzędów reflektorów spaja pomieszczenie. Jasnougrowy kolor ścian znajduje swoje doskonałe dopełnienie w podłodze o podobnej barwie. Jak zaznaczają architekci: „Na posadzkach galerii ułożono taki sam gatunek kamienia jak 80 lat temu w hallu głównym i na reprezentacyjnych schodach Muzeum Narodowego w Warszawie. Obróbkę powierzchni i układ kamiennych płyt dobrano stosownie do charakteru wnętrz. Rustykalna faktura tynków na ścianach i ich kolor nawiązują do faktury i barwy teł konserwatorskich, na których eksponowane są malowidła”29. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż w sali wykonano w skali 1:1 fragment ozdobnego nadproża z katedry, który jest eksponowany na wysokości 1,2 m. Obiekt ten służy osobom niewidomym do W wyniku kolejnych kampanii wykopaliskowych w Farsa odkryto między innymi około 60 kapiteli i ich fragmentów. Obecnie kapitele znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz w Muzeum Sudańskim w Chartumie; nieliczne fragmenty pozostały w Faras. Muzeum Narodowe w Warszawie posiada w swych zbiorach 16 kapiteli, które są jednocześnie przykładami większości typów kapiteli chrześcijańskich, występujących w Faras. Wśród nich jest 13 kapiteli z piaskowca, 1 kapitel z marmuru (prawdopodobnie import) oraz 2 kapitele z granitu. Kapitele te odznaczają się lokalnym charakterem dekoracji, świadczącym o dużej odrębności artystycznej sztuki faraskiej. Szerzej na ten temat w: I. Ryl-Preibisz, Chrześcijańskie kapitele z Faras ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 339–388. 29 Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe, op. cit. 28 �Odzyskane Królestwo Makurii... 231 6. Model nadproża z katedry faraskiej w sali IV przeznaczony dla osób z dysfunkcją wzroku [fot. A. Pawłowska] haptycznego zaznajomienia się z architektonicznym wystrojem budynku. Kolejna sala (V) zawiera przedmioty związane z tradycyjnym pochówkiem biskupów faraskich m.in. biskupa Ignatiosa, Matthaiosa, Stefanosa i Joannesa. Są tu epitafia, a także przedmioty, z którymi zostali pochowani. Jest to bardzo interesujący aspekt ekspozycji, bowiem odnosi się do tradycji lokalnej, gdyż zwyczaj chrześcijański nie przewidywał wyposażania zmarłych w dary grobowe dla biskupów w Faras zrobiono wyjątek. W komorze grobowej Joannesa i jego czterech następców znaleziono amfory, naczynia do wody, lampki olejowe i krzyże. Na uwagę zasługuje także obecność lampek, które były zostawiane zapalone obok ciała, aby ogień usunął z krypty tlen, co spowalniało rozkład zwłok. W podobny sposób postępowano w kościołach europejskich, gdy �232 Aneta Pawłowska 7. Epitafia biskupów faraskich z sali V [fot. A. Pawłowska] 8. Widok ogólny sali VI [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] �Odzyskane Królestwo Makurii... 233 chowano zmarłych pod podłogą. Informacji o zmarłych dostarczają epitafia w językach greckim i koptyjskim30. Przestrzeni sali VI, która mieści główną ekspozycję malowideł ściennych, nadano hierarchiczny i kierunkowy charakter. Jak było powiedziane, projekt nie przewidywał odtworzenia wszystkich pomieszczeń tej budowli w ich rzeczywistym kształcie, a jedynie stworzenie w głównej sali ekspozycji wnętrza nawiązującego wyglądem do nawy kościelnej poprzedzonej przedsionkiem. Tu umieszczono większość malowideł. Dodatkowo klimat pierwotnego wnętrza katedry pomagają odtworzyć liturgiczne śpiewy mnichów koptyjskich pozyskane z Muzeum Koptyjskiego w Kairze. Osiowa kompozycja poprzecznych arkad wydziela kolejne aneksy i buduje perspektywę wnętrza, zamkniętą absydą z syntrononem, tak by powtórzyć układ nawy głównej i dwóch naw bocznych oryginalnej katedry. W całej sali dominuje kolor jasnougrowy na ścianach i suficie oraz jasnobeżowy na podłodze. Bakłażanowa barwa pojawia się na suficie. Zgrupowano tu malowidła z nawy północnej przeznaczonej dla kobiet (zwierających zatem wi­zerunki świętych niewiast, patronek i wstawienniczek), nawy południowej (przeznaczonej dla mężczyzn) oraz naw głównej i środkowej. Ponieważ kaplic bocznych nie uwzględniono w rekonstrukcji wnętrza, toteż zgromadzono tu także malowidła w nich odnalezione oraz pochodzące z narteksu. To odtworzenie (choć częściowe) architektury wnętrza katedry faraskiej pozwala współczesnemu widzowi lepiej zlokalizować malowidła w przestrzeni sakralnej oraz odczuć proporcje pomiędzy ich wielkością a strukturą budynku. Malowidła zostały zgrupowane w podobny sposób jak miało to miejsce w oryginalnym kościele, gdzie rozmieszczone były w nieregularnych odstępach na wysokości około 1,5–2 m Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, op. cit., s. 92–93. 30 �234 Aneta Pawłowska nad poziomem posadzki. Trudności przysparzał fakt, iż malowidła często były nanoszone warstwowo na siebie w trakcie kolejnych wieków istnienia świątyni, np. przedstawienie Matki Boskiej z Dzieciątkiem z niszy świątynnej wymagało rozdzielenia od spodniej, odmiennej chronologicznie warstwy malarskiej. Rozdzielenia wymagały też malowidła spodnie przedstawiające Świętego w stroju biskupim i górnego z wyobrażeniem Świętego męczennika Kaaua z „Kaplicy południowej”31. Kuratorzy zadecydowali, aby wyeksponować także freski, pochodzące z głębszych warstw, często znacząco uszkodzone, przeznaczając im wyższe partie ścian galerii (ok. 3 m od posadzki). Tam też znalazły swe miejsce rzeźbione kraty okienne zdobione motywem plecionkowym. Dzięki wprowadzeniu zasady topograficznego uporządkowania prac wizerunki świętych niewiast patronek kongregacji znalazły się obok siebie. Na szczególną uwagę zasługuje tu fragmentaryczne malowidło Świętej Anny, które przez wiele lat pełniło rolę logo Muzeum Narodowego w Warszawie. O tym, że jest to zapewne fragment większego niezachowanego malowidła świadczy napis głoszący, iż jest to: „Św. Anna Matka Bogurodzicy i…”. Najprawdopodobniej matka Marii namalowana była na nim z córką. Kanon przedstawień tej świętej w sztuce chrześcijańskiej wzorowano na wyobrażeniach Matki Boskiej z Jezusem. Annę malowano podobnie, w pozycji stojącej lub siedzącej z małą Marią. Oryginalną cechą malowidła jest palec na ustach świętej, nakazujący ciszę. Być może to aluzja do „ciszy Bożej”, w której, jak pisał św. Ignacy Antiocheński, dokonały się trzy tajemnice związane z Marią: cudowne poczęcie, dziewictwo i narodzenie Syna Bożego. Gest ten interpretowany jest także po prostu jako 31 Ibidem, s. 176. �Odzyskane Królestwo Makurii... 235 znak modlitwy32. Inne malowidła umieszczone po tej samej stronie sali VI to: Święty Arcybiskup, Święty Biskup (św. Ignacy Antiocheński?), Podróż Mędrców ze Wschodu, Archanioł Michał. Z nawy północnej (czyli przeznaczonej dla kobiet) pochodzą też wyobrażenia Matki Boskiej (fragment postaci), Matki Boskiej z Dzieciątkiem i Świętego Jana Apostoła. Tu znajdował się też monumentalny wizerunek Matki Boskiej Karmiącej określanej w Kościele Wschodnim jako Galaktotrophousa, na zachodzie zaś jako Maria Lactans, czyli „Maria karmiąca mlekiem”. Malowidło to znajduje się w specjalnie wymodelowanej przestrzeni absydalnej niszy odwzorowującej jego pierwotne umiejscowienie w katedrze, gdzie było ono uzupełnione o dwa nieomal identyczne przedstawienia Galaktotrophousy, które znalazły swoje miejsce w kolekcji muzeum chartumskiego. To częściowo zniszczone malowidło przedstawia Matkę Boską karmiącą piersią małego Emmanuela (czyli Galaktotrophousa). Maria ubrana w purpurowe, królewskie szaty zasiada na tronie z wysokim oparciem, ozdo­bionym klejnotami i wyściełanym poduszką, opierając stopy na niskim podnóżku. Na jej kolanach siedzi mały Chrystus w złotej tunice i lewą rączką przytrzymuje rękę Matki podającą mu do ssania pierś. Poprzez układ, w którym twarze postaci są zwrócone ku sobie, a ich nogi – w przeciwnych kierunkach, malowidło przypomina starożytne egipskie wizerunki bogiń karmiących piersią mło­dego boga (lub utożsamianego z nim faraona) umieszczane na ścianach Domów Narodzin w egipskich świątyniach, a szczegól­nie późnohellenistyczne wizerunki Izydy tronującej, karmiącej piersią małego Horusa siedzącego na jej kolanach. W VI–VII w. w Egipcie pojawiły się podobne chrześcijańskie przedstawienia Marii kar32 M. Kuc, Otwarcie Galerii Faras, 2014, http://www.rp.pl/artykul/1136036Otwarcie-Galerii-Faras.html#ap-3 (dostęp: 21.09.2017) oraz K. Michałowski, Faras malowidła…, op. cit., s. 78–74. �236 Aneta Pawłowska miącej małego Chrystusa33. Były one nieco zła­godzonym wariantem uroczystych, hieratycznych, frontalnych wizerunków Teotokos tronującej z Dzieciątkiem na kolanach. Obraz Marii karmiącej piersią Chrystusa-Boga pojawia się po raz pierwszy w Protoewangelii Jakuba, a potem w syryjskich utworach poetyckich św. Efrema Syryjczyka, stale przewija się w koptyjskich homiliach poświęconych Matce Boskiej. Homilie często mówią o Marii karmiącej „mlekiem dziewiczym Syna Bożego” i o Chrystusie, który „jako dziecię był karmiony piersią przez Dziewicę” i „ssał jej piersi”. Zarówno obraz Marii karmiącej, jak i sam termin Galaktotrophousa stały się przedmiotem kon­trowersji doktrynalnej34. Na uwagę zasługują malowidła pochodzące z dwóch kaplic po południowej stronie kościoła. Są to: Portret pustelnika Amone (Ammonios) z Tuna el Gebel, Święty Jan Złotousty, wizerunki nubijskich biskupów Petrosa ze świętym Piotrem Apostołem i Ma33 Większość znanych egipskich przedstawień Marii karmią­cej to malowidła ścienne w kościołach klasztornych lub w prywat­nych celach mnichów (np. w Bawit i Sakkara w Górnym Egip­cie, w klasztorze św. Antoniego nad Morzem Czerwonym). Są to również przedstawienia w rękopisach klasztornych świadczące o popular­ności tego tematu w środowiskach monastycznych. Występowanie przedstawień zarówno Marii Eleusa, jak i Marii Galaktolrophusa w malarstwie z Faras wiąże się ze sprawami obrządku panującego w danym okresie w katedrze – głównym kościele starożytnego Pachoras. Za episkopatu biskupa Kyrosa (zm. w 902 r.) panuje w katedrze obrządek monofizycki, wprowadzony do niej być może nawet wcześniej. Począwszy od episkopatu biskupa Joannesa, który otworzył ponownie dla kultu katedrę zniszczoną podczas pożaru w 926 r., oraz jego bezpośrednich następców, panuje w katedrze obrządek melkicki (ortodoksyjny), utrzymujący się przez pierwszą połowę XI w., aby później być może ustąpić znów miejsca monofizytom. Ten krótki stosunkowo okres panowania melkitów w katedrze uwidacznia się w malarstwie powstaniem serii omawianych w niniejszym artykule przedstawień Marii. Szerzej na ten temat w: T. Głogowski, op. cit., s. 406. 34 Szerzej na ten temat w: P. van Moorsel, Die stillende Gottesmutter und die Monophysiten, w: E. Dinkler (red.), Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen 1970, s. 281–288. �Odzyskane Królestwo Makurii... 237 rianosa z Matką Boską i Dzieciątkiem, Drzewo (fragment wyobrażenia Chrystusa ze świętym Menasem), Zmartwychwstały Chrystus z Marią Magdaleną. Z nawy głównej katedry pochodzi najbardziej barwne przedstawienie z całego zbioru fresków, określane jako Władca nubijski. Malowidło zaskakujące żywą kolorystyką i bogactwem ornamen­ tów widniało na licu wschodnim pierwszego od zachodu pilastra filaru pomiędzy nawą główną a południową. Przedstawia środko­ wą część postaci królewskiego namiestnika królestwa Nobadii, które po zjednoczeniu z królestwem Makurii zachowa­ło duży stopień autonomii. Namiestnik, w znacznym stopniu niezależny od króla rezydującego w Dongoli, nosił bizantyński tytuł eparcha Nobadii35. Podlegał mu obszar pomiędzy I a II katarak­tą. Pełnił funkcje administracyjne i wojskowe, kontrolował pobór podatków, dystrybucję dóbr, handel zagraniczny, zarządzał skar­bem, miał władzę wojskową i sądowniczą. Do jego zadań należa­ła również obrona granic. Prawdopodobnie eparchami Nobadii zostawali książęta krwi królewskiej, być może dziedziczni, którzy przybierali czasem tytuł króla (pum). Nosili oni insygnia podkre­ślające ich rycerski stan: hełm (lub turban) z rogami ozdobionymi dzwonkami, zwieńczony półksiężycem, oraz łuk, a niekiedy rów­nież włócznię i tarczę. Przedstawiony dostojnik jest ubrany we wzorzysty kaftan i spódnicę ozdobioną wzorem medalionów wypełnionych barw­nymi rozetami. W obu rękach trzyma insygnia eparcha, to jest diadem ozdobiony bukranionem (motywem głowy byka), z bia­łymi wstęgami (prawdopodobnie rozwinięty turban), oraz łuk re­fleksyjny, symbol władzy wojskowej36. Szerzej na ten temat: S. Jakobielski, Nubia w okresie chrześcijańskim, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 549. 36 Odkrycie podobnych portretów w klasztorze w Starej Dongoli umożliwiło rekonstrukcję przedstawienia. Dostojnikowi towarzyszyła święta patronka ka35 �238 Aneta Pawłowska Salę VI zamyka odtworzona półkolista absyda. Malowidło na ścianie absydy było prawdopodobnie najstarszym przedstawieniem w katedrze. Wskazuje na to rodzaj tynku odbie­gającego strukturą i barwą od tego, jaki położono w innych czę­ściach kościoła. Obecny stan zachowania pozwala prześledzić cztery stadia dekoracji charakterystyczne dla stylów malarstwa katedry od IX do XII w. Malowidło nosi ślady licznych napraw i przemalowań. Zachował się jedynie fragment kompozycji na półkolistej ścianie powyżej syntrononu, zaś przedstawienie na sklepieniu uległo zniszczeniu, kiedy konstrukcja runęła lub została rozebrana. Ściana absydy jest podzielona wyraźną poziomą linią na dwa pasy różnej wysokości. W dolnym, węższym pasie, biegną­cym bezpośrednio nad górnym stopniem syntrononu, znajduje się fryz arkad wspartych na kolumnach (prawdopodobnie 24). Pod łukiem każdej z arkad wyobrażony jest ptak (orzeł lub gołąb) sto­jący obok małego ołtarza, unoszący skrzydła do lotu. Głowę ptaka wieńczy mały krzyż, a pole pod arkadą, nad głową ptaka, wypełnia duża rozeta. W drugim, wyższym pasie przedstawiona była tronująca Maria, a po bokach tronu kolegium apostołów rozdzielone na dwie gru­py. Apostołowie ubrani w szaty greckich filozofów – chiton i himation – trzymają księgę Ewangelii. Prawdopodobnie na początku X w., kiedy ściany kościoła na nowo otynkowano, do istniejącej kompozycji domalowano postać nubijskiego władcy stojącego frontalnie na pierwszym planie. Zasłoniła ona starsze przedstawienie Matki Boskiej, które przemalowano, oraz środkową część arkadowego fryzu z ptakami. Ciemnoskóry monarcha tedry, Maria (jej palce są widoczne na prawym ramieniu eparcha, a poniżej prawego łokcia dostojnika widać fragment jej ciemnoniebieskiej tuniki i purpurowego maforionu), z drugiej strony przedstawiony był prawdopodobnie Chrystus. Święci patroni kładący dłonie na ramionach dostojnika symbolicznie brali go w opiekę i legitymizowali jego władzę. W. Godlewski, Some Remarks on the Faras Cathedral and its Painting, „Journal of Coptic Studies” 1992, nr 2, s. 99–116. �Odzyskane Królestwo Makurii... 239 ubrany jest w uroczysty strój bizantyńskiego patrycjusza zakładany na szczególne, świąteczne okazje, takie jak liturgia Bożego Narodzenia i Objawienia Pańskiego. Długa, biała tunika (chiton) monarchy jest przewiązana w talii pasem, a spięty na prawym ramieniu płaszcz (chlamida) zdobi na wysokości piersi duża purpurowa wstawka (gr. tablion, łac. tabula), jaką nosili wysocy dostojnicy bizantyńskiego dworu. W prawej dłoni król dzierży niewielki złoty krzyż wskazujący zapewne na niższe święcenia duchowne (diakonat), dające władcy prawo wstępu do prezbiterium podczas liturgii37. Postać monarchy w absydzie to jedna z kilku ciemnoskórych postaci znajdujących się na freskach faraskich (inne to młody władca nubijski, biskup Petros, dostojnik nubijski, procesja Nubijczyków oraz biskup Marianos o oliwkowej karnacji). To te właśnie malowidła przypominają osobom oglądającym kolekcję w galerii, iż jej eksponaty pochodzą ze strefy Bilad as-Sudan. W kolejnych salach – VII i VIII – w szklanych gablotach umieszczono krzyże z kręgu Kościoła wschodniego, a w tym kolekcję krzyży etiopskich Wacława Korabiewicza oraz ceramikę nubijską i koptyjską, a także fragmenty tkanin koptyjskich. Warto dodać, iż pewnym drogowskazem dla muzealników, jeśli chodzi o obecny sposób zaprezentowania kolekcji były zbiory galerii z malowidłami romańskimi z Museu Nacional d’Art de Catalunya w Barcelonie. Prace nad nową galerią trwały ponad cztery lata, były one także okazją do wnikliwej konserwacji mocno zakurzonych fresków (które od lat 70. XX w. nie były zasadniczo konserwowane), badań z zastosowaniem nowych technik (co pozwoliło na ujawnienie dodatkowych informacji). 37 Por.: W. Godlewski, op. cit oraz Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, op. cit., s. 188–197; K. Michałowski, Faras malowidła…, op. cit., s. 128–142. �240 Aneta Pawłowska 9. Sala VIII z gablotami z ceramiką nubijską [fot. A. Pawłowska] Architekci starali się prostymi, ponadczasowymi środkami architektonicznymi uzyskać nastrój panujący w historycznym wnętrzu sakralnym wczesnochrześcijańskiej świątyni, jednak bez dosłownych odniesień do architektury katedry w Faras. W założeniu kuratorów Muzeum Narodowego nowa ekspozycja w Galerii Faras daje zwiedzającym możliwość zbliżenia się do pierwotnego znaczenia malowideł z faraskiej katedry, zapoznania się z nimi w kontekście przestrzeni, która odnosi się do pierwotnego układu wnętrza kościoła. Trudno nie zgodzić się z tą uwagą, bowiem freski poprzez zastosowanie nisz i poprzecznych ścian odtwarzających układ naw, mają okazję do wzajemnej interakcji i silniejszej reakcji z widzem, którego nieomal otaczają, zmuszając niejako do dialogu. Tym samym wizerunki sprzed wieków odzyskują swoją utraconą moc i – jak twierdzi w przewrotnym �Odzyskane Królestwo Makurii... 241 10. Prace konserwatorskie, oczyszczanie powierzchni malowidła (przed otwarciem Galerii Faras w nowej aranżacji) [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] eseju pt. Czego chcą obrazy – W. J. T. Mitchell: „mówią do nas – czasem dosłownie, a czasem metaforycznie; albo patrzą na nas w ciszy poprzez «otchłań, której brzegów nie łączy most języka»”38. 38 W. J. T. Mitchell, Czego chcą obrazy?, Kraków 2015, s. 67. �242 Aneta Pawłowska Bibliografia: „Malowidła z Faras – 50 lat w Polsce” – konferencja w Warszawie, http:// naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,406776,malowidla-zfaras---50-lat-w-polsce--konferencja-w-warszaw (dostęp: 21.09.2017). Bernhard M. L., Wykopaliska archeologiczne Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, nr 6, s. 165–187. Bernhard M. L., Kazimierz Michalowski, „Eos” 1982, t. 70, nr 1, s. 5–23. Dobrzeniecki T., Święta Anna z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie. Symbolika gestu milczenia, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1988, t. 32, s. 95–214. Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, red. K. Kornat, Warszawa 2014. Galerie stałe, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/ (dostęp: 21.08.2017). Godlewski W., Pachoras. The Cathedrals of Aetios, Paulus and Petros. The Architecture, Warszawa 2006. Godlewski W., Some Remarks on the Faras Cathedral and its Painting, „Journal of Coptic Studies” 1992, nr 2, s. 99–116. Guzek Ł., Od „white cube” do „alternative space”, w: M. Popczyk (red.), Muzeum sztuki. Antologia, Kraków 2005, s. 466–489. Jakobielski S., Nubia w okresie chrześcijańskim, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 545–569. Jędrzejewska H., Konserwacja malowidła z niszy z katedry z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 431– 457. Jędrzejewska H., Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1965, t. 9, s. 217–264. Lipińska J., Kazimierz Michalowski, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 2001, t. 42, s. 7–13. �Odzyskane Królestwo Makurii... 243 Łukasiak E., Wystawy zorganizowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie za granicą, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, nr 20, s. 420–567. M. Kuc, Otwarcie Galerii Faras, 2014, http://www.rp.pl/artykul/1136036-Otwarcie-Galerii-Faras.html#ap-3 (dostęp: 21.09.2017). Mich K. A., Problem zakorzenienia chrześcijaństwa w lokalnej kulturze, w: J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan: archeologia i historia, Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa 2015, s. 73–94. Michałowski K., Badania naukowe nad starożytnością w Muzeum Narodowym w latach 1946–1961, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 133–164. Michałowski K., Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1974. Michałowski K., Od Edfu do Faras, Warszawa 1983. Mitchell W. J. T., Czego chcą obrazy?, Kraków 2015. Moorsel (van) P., Die stillende Gottesmutter und die Monophysiten, w: red. E. Dinkler, Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen 1970, s. 281–288. Muzeum Narodowe w Warszawie, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/ galer/ (dostęp: 21.08.2017). Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe i architektoniczne, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/zalozenia-projektowe-i-architektoniczne/ (dostęp: 21.08.2017). Popłonyk U., Wystawy Muzeum Narodowego w Warszawie 1945–1975, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 420– 526. Sadurska A., Nekrologi, „Archeologia” 1981, t. 32, s. 243–246. Spotkanie z zabytkami, https://issuu.com/hereditas/docs/spotkania_11-12_2014 (dostęp: 21.08.2017). �244 Aneta Pawłowska Spis ilustracji: 1. Kazimierz Michałowski na tle malowideł z Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, lata 60. XX w. [fot. zbiory MNW] 2. Anioł (fragment), IX w., malowidło z Sudańskiego Muzeum Narodowego [fot. www.mnw.art.pl] 3. Oprowadzanie po wystawie malowideł katedry z Faras, ok. 1972 r., autor fotografii nieznany [fot. zbiory MNW] 4. Model katedry faraskiej z sali I [fot. A. Pawłowska] 5. Widok ogólny sali IV [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] 6. Model nadproża z katedry faraskiej w sali IV przeznaczony dla osób z dysfunkcją wzroku [fot. A. Pawłowska] 7. Epitafia biskupów faraskich z sali V [fot. A. Pawłowska] 8. Widok ogólny sali VI [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] 9. Sala VIII z gablotami z ceramiką nubijską [fot. A. Pawłowska] 10. Prace konserwatorskie, oczyszczanie powierzchni malowidła (przed otwarciem Galerii Faras w nowej aranżacji) [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] Streszczenie Artykuł dotyczy współczesnej Galerii Faras znajdującej się w Muzeum Narodowym w Warszawie (MNW), w swej najnowszej odsłonie z 17 października 2014 r. Galeria ta jest jedynym w Europie i wyjątkowym w skali światowej miejscem ukazującym zabytki kultury i sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego. Ekspozycja powstała w oparciu o malowidła pochodzące z wykopalisk prowadzonych przez zespół prof. Michałowskiego na terenie starożytnego dużego ośrodka miejskiego Faras (zwanego wówczas Pachoras), podległego królestwu Makurii (płożonemu na północnych obszarach dzisiejszego Sudanu). Odkryto dobrze zachowane ruiny kościoła katedralnego biskupów Faras z VIII wieku. Tak zwana „Kampania Nubijska” z lat 1960–1970 okazała się prawdziwym przełomem w badaniach nad starożytną i średniowieczną Nubią, czyli krainą historyczną obejmującą środkowy bieg Nilu pomiędzy Asuanem a Chartumem (między VI a I kataraktą), co więcej wyko- �Odzyskane Królestwo Makurii... 245 paliska te zapobiegły zalaniu bezcennych skarbów przez wody Tamy Asuańskiej. Dzisiejsza nowoczesna forma ekspozycji fresków i innych znalezisk z Faras jest drugą odsłoną tej kolekcji po ponad 40 latach. Słowa klucze: Makuria, Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, Kazimierz Michałowski, freski, wystawa Regained Kingdom of Makouria – Salvaged Treasures of the Faras Gallery at the National Museum in Warsaw Abstract The article is concerned with the contemporary art Gallery Faras, which is located on the premises of the National Museum in Warsaw and it describes the latest opening of this gallery, which occurred on October 17th 2014. The Faras Gallery is the only gallery of its kind in Europe and it is quite unique and exceptional in the scope of the whole wide world, as it displays the relics of the Nubian art and culture from the Christian period. The exposition was composed based on various paintings acquired during the archeological excavations conducted by a team of archeologists led by professor Michałowski, on the territory of an ancient large municipal centre called Faras (at the time it was called Pachoras). Faras was a subordinate area to the Kingdom of Makouria (located on northern outskirts of today’s state of Sudan) and during the excavations, very well preserved ruins of the Faras bishops’ cathedral church from the 8th century, were discovered. The so-called “Nubian Campaign” which was organized during the period from the 1960s till 1970s, turned out to be a truly historical breakthrough in the field of research concerning ancient and mediaeval Nubia, which was a historical land stretching from the central run of the Nile river, between Aswan and Khartoum (located between the sixth and first cataract). Moreover these excavations prevented the destruction of the priceless treasures by the water floods from the Aswan Dam. The present day’s modern form of exposition of the various frescoes and other findings �246 Aneta Pawłowska from the Faras area, is only the second official display of this invaluable collection after more than forty years. Key words: Makouria, Faras, National Museum in Warsaw, Kazimierz Michałowski, frescoes, exhibition �KATARZYNA ANNA MICH Z NUBII DO POLSKI – BISKUPI FARASCY NA CMENTARZU BRÓDNOWSKIM W WARSZAWIE Wstęp Wśród wielu grobów na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie jeden, choć niczym prawie nie odróżnia się od reszty nagrobków, jest wyjątkowy. Jedynie napis „Grób kapłański” bez wymienionych imion i nazwisk może wskazywać, że jest to miejsce pochówku zbiorowego. Grób jest tak tajemniczy, iż niewielu nawet wie, kim są ludzie w nim pochowani. A są nimi zapomniani biskupi z Faras znajdującego się w odległej Nubii (na terenach dzisiejszego Sudanu). Liczące tysiąc lat szczątki zostały przywiezione w latach 60. XX wieku przez antropologa Tadeusza Dzierżykraja-Rogalskiego z Zakładu Archeologii PAN po zakończeniu badań archeologicznych w Faras pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego. Po przeprowadzeniu specjalistycznych ekspertyz pojawił się problem co z nimi zrobić. Wiele lat przeleżały w magazynie, by w końcu w 1994 r., z inicjatywy prof. Piotra Bielińskiego, kości trzynastu biskupów zostały pochowane w Warszawie na cmentarzu na Bródnie. Katarzyna Anna Mich – doktorantka misjologii, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. �248 Katarzyna Anna Mich Doczesne szczątki biskupów czekają na zmartwychwstanie daleko od swej ojczyzny i bez łączności ze swoimi wiernymi, są bowiem wśród obcych w Warszawie. Czy kiedykolwiek wrócą do Faras? Do katedry już nie, bowiem wody Jeziora Nasera zalały katedrę, ale może do Nubii? Warto więc w oczekiwaniu na ostateczność choć wspomnieć ich, zaświecić świeczkę na ich grobie, by nie czuli się osamotnieni i zapomniani wśród imiennych grobów, gdyż nawet ich imion nikt nie przeczyta i nie przystanie na chwilę zadumy. Biskupi z Faras na warszawskim Bródnie, jak się okazuje, mają swoje imiona i swoją historię, którą znamy dzięki badaniom archeologicznym i epigraficznym. I choć ich katedra znajduje się pod wodami, to uratowane zostały nie tylko ich szczątki, ale również portrety namalowane na jej ścianach. Można je zobaczyć zarówno w Warszawie na wystawie w Muzeum Narodowym, jak i w Chartumie w National Museum. Przywracając pamięć o pasterzach Kościoła nubijskiego, przywraca się również pamięć o wyjątkowym i niezwykłym chrześcijaństwie, które istniało na terenach Dolnej Nubii przez ponad tysiąc lat wśród piasków pustyni. Faras Faras, starożytne i średniowieczne miasto nubijskie, znajdowało się na zachodnim brzegu Nilu na terenie dzisiejszego Sudanu w pobliżu granicy z Egiptem. Obecnie znajduje się pod wodami Jeziora Nasera. Było ważnym ośrodkiem aglomeracyjnym już od czasów Średniego Państwa1. W okresie meroickim w Faras S. Jakobielski, Faras III. A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Warsaw 1972, s. 19. 1 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 249 (Phrs) znajdowała się stolica prowincji Akin (I BC – III AD). Po upadku Mereo w okresie IV–VI wieku było dobrze ufortyfikowanym ośrodkiem miejskim i najprawdopodobniej stanowiło siedzibę władców Nobadii. Nobadia oficjalnie przyjęła chrzest w roku 543 z rąk misjonarzy monofizyckich przysłanych z Konstantynopola przez cesarzową Teodorę2. W VII wieku nastąpiło zjednoczenie Nobadii z Makurią, sąsiednim królestwem, a Faras stało się stolicą Maris, gdzie znajdowała się rezydencja eparcha (gubernatora) Nobadii3. Biskupstwo w Faras powstało na początku VII wieku i podległo monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii. W okresie funkcjonowania zjednoczonych królestw Faras przeżywało rozkwit gospodarczy i kulturowy. Upadek miasta jako zespołu urbanistycznego rozpoczął się w XIII wieku, a w XVI lub XVII wieku na jego gruzach powstałą cytadela arabska, która funkcjonowała aż do XIX wieku w okresie powstania Mahdiego. Następnie powstała w niej mała osada Farasindiffi4. Pierwsze badania archeologiczne w Faras prowadziła w latach 1908–1909 pod kierunkiem Geoffreya S. Milehama amerykańska ekspedycja z Uniwersytetu Pensylwania. Przebadano wówczas zachodnią część miasta z Kościołami Północnymi i Południowym z VII wieku5. Kolejne badania w latach 1909–1912 prowadził Francis L. Griffith z Uniwersytetu Oxford, który odkrył wówczas nekropole meroickie i chrześcijańskie, egipskie świątynie, mury 2 W. H. C. Frend, The Missions to Nubia: An Episode in the Struggle for Power in Sixth Century Byzantium, „Études et Travaux”1976, t. 8, s. 9–17. 3 D. A. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: D. A Welsby, D. W. Phillipson (red.), Empires of the Nile, London 2008, s. 338. 4 S. Jakobielski, Faras, w: D. Bagińska (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 15. 5 G. S. Mileham, Churches of Lower Nubia, t. 2, Philadelphia 1910, s. 22–36. �250 Katarzyna Anna Mich forteczne oraz zabudowę wokół centrum (m.in. tzw. „Kościół przy Bramie Rzecznej” z przełomu VI i VII wieku)6. W 1960 roku w Faras była przeprowadzona przez Williama Y. Adamsa prospekcja terenowa w ramach przygotowań do międzynarodowej akcji ratowania zabytków w Nubii7. Rok później badania wykopaliskowe rozpoczęła w Faras misja Polskiej Stacji Archeologii Śródziemnomorskiej w Kairze pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego. Badania trwały do kwietnia 1964 r., i zakończyły się krótko przed zalaniem Faras przez powstałe w wyniku spiętrzenia Nilu Jezioro Nasera. W trakcie prac prowadzonych przez Kazimierza Michałowskiego przebadano zespół architektoniczny w centrum miasta, w którym odkryto kilkakrotnie przebudowywaną katedrę i inne kościoły, klasztor, pałac, domy mieszkalne oraz groby biskupów z IX/X wieku na przyklasztornej nekropolii. Najważniejszym odkryciem jest katedra biskupów faraskich i unikatowy zbiór malowideł, które zdobiły jej ściany8. Biskupstwo w Faras Przyjmuje się, że około 543 roku władca Nobadii przyjął chrzest z rąk biskupa Juliana w obrządku monofizyckim. Monofizycki patriarcha Aleksandrii Teodozjusz I miał przed swoją śmiercią wyznaczyć dla Nobadii biskupa Longinusa, którego wyświęcił i wysłał, aby dokończył dzieło rozpoczęte przez Juliana. Longinus miał wybudować pierwszy kościół w Nobadii, ustanowić kapłanów F. L. Griffith, Oxford Excavations in Nubia, „Annales of Archaeology and Anthropology” 1921, t. 8, s. 1–4. 7 W. Y. Adams, An Introductory Classifications of Christian Nubian Pottery, „Kush” 1962, t. 10, s. 245–288. 8 K. Michałowski, Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962; K. Michałowski, Faras II. Fouilles polonaises 1961–1962, Warszawa 1965. 6 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 251 oraz zorganizować liturgię. Dawne świątynie poświęcone pogańskim bóstwom zostały zamienione na kościoły, wznoszono również nowe miejsca kultu dla nowego Boga. Pojawiły się ośrodki życia monastycznego, wzniesiono wiele klasztorów na skraju doliny Nilu9. Biskupstwo w Faras zostało założone najprawdopodobniej w pierwszej ćwierci VII wieku, kilkanaście lat po oficjalnej chrystianizacji Nobadii. Od początku było podporządkowane jurysdykcji monofizyckiego patriarchatu w Aleksandrii. Jako jedyne w Nubii posiada zachowaną Listę Biskupów, która znajduje się w apsydzie baptysterium katedry. Wymienia ona 27 biskupów: od Aetiosa zmarłego ok. 630 roku do Iesu II, który zmarł około 1175 roku10. Lista zostawia jedną wolną pozycję, najprawdopodobniej dla biskupa Marianosa, który zmarł w Qasr Ibrim, oraz pomija ostatnich biskupów od końca XII do pierwszej połowy XIV wieku11. Dzięki Liście Biskupów i innym inskrypcjom takim jak stele nagrobne czy legendy przy malowidłach możliwe było odtworzenie dziejów biskupstwa w Faras od założenia do roku 1169, w tym na ustalenie z dużą dokładnością dat i okresu episkopatu poszczególnych biskupów. Lista pozwoliła również na wydatowanie portretów biskupich, a to z kolei pozwoliło na stworzenie podstawowej chronologii malarstwa w Faras12. 9 S. Jakobielski, Chrześcijaństwo nubijskie w świetle najnowszych badań, w: A. S. Atiya, Historia kościołów wschodnich, przekład zbiorowy, Warszawa 1978, s. 385–393. 10 J. M. Plumpey, The Stele of Marianos Bishop of Faras, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 1971, t. 11, fasc. 4, s. 77–84. 11 W. Godlewski, Początki biskupstwa w Pachoras: katedra Aetiosa, „Światowid” 2000, t. 2, fasc. A, s. 43–48. 12 S. Jakobielski, Katedra w Faras…, op. cit., s. 23. �252 Katarzyna Anna Mich Biskupi z Faras na Bródnie Do Polski Dzierżykraj-Rogalski przywiózł szczątki czternastu biskupów w celu przeprowadzenia szczegółowych badań, które zostały opublikowane w „The Bishops of Faras. An Antropological-Medical Study” w 1985 roku. Wśród nich na podstawie źródeł archeologicznych dziesięciu biskupów zostało zidentyfikowanych, a trzech określono jako „Anonymous”13. Tych dziesięciu znanych z imienia biskupów zostanie przedstawionych chronologicznie, zostanie również ukazany ich episkopat na tle historii królestwa. Trzeba nadmienić, że około 707 roku Nobadia została włączona do sąsiedniego królestwa Makurii14, a episkopaty biskupów, którzy zostali przywiezieni do Polski, pochodzą z okresu zjednoczonych królestw Nobadii i Makurii. Matthaios był biskupem Faras w latach 730–766. Był on siódmym biskupem w Faras na podstawie zachowanej listy. Był monofizytą i jego episkopat wchodzi zakres panowania królów Abrahama, Markiosa i Kyriakosa15. W tych czasach potęga Nubii musiała być znaczna, bowiem Kyriakos wyruszył zbrojnie do Egiptu około 748 r., by uwolnić monofizyckiego patriarchę Michaela więzionego w Aleksandrii przez egipskiego gubernatora Abd’ al-Malika. Egipt po klęsce koło Konstantynopola w 717 r. był osłabiony i niespokojny przez wewnętrzne problemy, które wynikły z wysokich podatków nakładanych na Koptów. Sytuację dobrze wykorzystał król zjednoczonych królestw Makurii i Noba- 13 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII. The Bishops of Faras. An AntropologicalMedical Study, Warszawa 1985. 14 D. A. Welsby, op. cit., s. 294. 15 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 52–63. �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 253 dii, Kyriakos, by zademonstrować swoją potęgę i zapewnić pokój dla swojego kraju16. Grób Matthaiosa był zlokalizowany na zewnątrz katedry na południowej stronie wspólnego kompleksu z grobami biskupów Ignatiosa i NN17. Stela Matthaiosa z typowym tekstem w języku greckim znajdowała się w piasku jeden metr od jego grobu18. Ignatios był biskupem w Faras od 766 do 802 roku i ósmym na Liście Biskupów. Prawdopodobnie był monofizyckim mnichem. Przybył do Nubii jako biskup najprawdopodobniej z Antiochii. Na podstawie Listy Biskupów i kommemoratywnej steli znalezionej koło grobu jego poprzednika Matthaiosa określono, że Ignatios żył około 78 lat, z czego 58 spędził w klasztorze. Biskupstwo w Faras było jedynie częścią jego życia jako mnicha, bowiem zgodnie z koptyjską tradycją powołuje się mnichów na stanowisko biskupa19. Druga połowa VIII wieku jest dla Nubii okresem pokoju i konsolidacji. Zjednoczone królestwo przeżywa rozkwit pod panowaniem króla Michaela i Ioannesa I, ale w Egipcie zaczynają się prześladowania chrześcijan. Dynastia Abbasidów, która przejmuje władzę po Ummajadach, likwiduje klasztory i uciska Koptów. Tym razem królowie nubijscy nie interweniują w Egipcie20. Dla biskupstwa w Faras ważniejsze były wydarzenia w Bizancjum. W drugiej połowie VIII wieku pod panowaniem cesarza Konstantyna V (741–775) rozpoczęła się w Cesarstwie walka ikonoklastów z kościelnymi dygnitarzami, mnichami i klasztorami głoszącymi kult ikon. Liczni mnisi zostali zmuszeni do emigracji, zwłaszcza do Italii. Jest bardzo prawdopodobne, że Ignatios był D. A. Welsby, op. cit., s. 279. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 44. 18 J. Kubińska, Faras IV. Inscriptions grecques chrétiennes, Warszawa 1974, s. 24–26. 19 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 67–72. 20 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 66. 16 17 �254 Katarzyna Anna Mich emigrantem z Bizancjum. Jego imię, które było bardzo popularne w Bizancjum, zwłaszcza w Antiochii, może potwierdzać taką możliwość21. W kompleksie grobów obok pochówków Matthaiosa i Ignatiosa znajdował się jeszcze jeden. Trzeci biskup, w opracowaniu Dzierżykraja-Rogalskiego opisany jako Anonymous I nie jest znany jednak z imienia22. Po śmierci Ignatiosa w 802 r. tron biskupi przejmują kolejno Ioannes (I) (802–809?), Ioannes II (po 809 r.?), Marcos (810–826) oraz Chael (I) (826–827). Jakobielski uważa, że tym trzecim biskupem mógłby być Chael, który na stolicy biskupiej był bardzo krótko, bowiem zmarł już po roku rządów biskupich w 827 roku23. W tym okresie, na początku IX wieku, zauważa się bliższe kontakty Makurii z Alodią. W 822 roku król Zachariasz wstąpił na tron i odmówił płacenia baqtu, daniny narzuconej przez Egipt w 641 roku24. Kolejnymi biskupami pochowanymi w Warszawie są: Kolluthos, Stephanos, Aaron I. Ich pochówki znajdowały się bardzo blisko siebie25. Kolluthos, siedemnasty biskup w Faras, pełnił urząd biskupa przez dwadzieścia lat (903–923). Czasy jego rządów nad Kościołem w Faras przypadły na czas potęgi Nubii. Grób Kolluthosa został odkryty w południowo-wschodniej ścianie katedry, dokładnie na osi grobów kolejnych biskupów: Stephanosa i Aarona. Nadbudowa jego grobu miała formę regularnej mastaby26. Cały X wiek jest dla zjednoczonego królestwa Nubii okresem wyjątkowego rozwoju. W 915 r. po śmierci króla Georgiosa władzę S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 67–69. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 79–98. 23 S. Jakobielski, Faras III… op. cit., s. 75. 24 D. A. Welsby, op. cit., s. 281. 25 T. Dzierżykraj Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 104–169. 26 Tamże, s. 104. 21 22 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 255 przejął Zacharias III, który kontynuował sprawną politykę swojego ojca. Dla Nubii jest to okres rozwoju handlu, wielkiego dobrobytu i tolerancji religijnej27. Po śmierci Kolluthosa biskupem został monofizyta Stephanos, osiemnasty biskup w Faras. Sprawował władzę w latach 923–926. Stephanos wedle inskrypcji zmarł 14 lipca 926 r., mając 52 lata i 7 miesięcy28. Grób Stephanosa znajdował się obok grobu jego poprzednika, pod wspólną mastabą29. Formuła steli obydwóch biskupów jest po grecku, ale w rycie monofizyckim, co jest dziwne, bowiem językiem używanym w rycie monofizyckim był koptyjski30. Aaron I był dwudziesty na tronie biskupim i pełnił urząd w latach 952–972. Umarł w wieku 61 lat. Za jego czasów katedra została całkowicie odbudowana po pożarze w roku 927, za episkopatu biskupa Eliasa (926–952)31. Aaron został pochowany koło Kolluthosa, a dokładnie w jego grobie. Identyfikacja nastąpiła dzięki jego steli z inskrypcją w języku koptyjskim32. Dla królestwa pod rządami Georgiosa II był to czas największej potęgi. W 956 r. Nubijczycy zaatakowali Egipt, a w roku 966 okupowali ważną część Górnego Egiptu z Asuanem i Edfu. W Egipcie tron przejęli Fatymidzi w 969 roku, ale nie zmieniło to sytuacji33. Kolejnym biskupem pochowanym na Bródnie jest (7) monofizyta Petros I, będący na liście dwudziesty pierwszy. Był zwierzchnikiem Kościoła w Faras w latach 974–999. Był on metropolitą D. A. Welsby, op. cit., s. 281. S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 104. 29 T. Dzierżykraj Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 123. 30 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 104. 31 Tamże, s. 119–123. 32 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 149. 33 D. A. Welsby, op. cit., s. 282. 27 28 �256 Katarzyna Anna Mich przez 23 lata. Zmarł w wieku 93 lat34. Jego grób znajdował się obok katedry, przy „Kościele na Południowym Stoku” i miał formę małej, oddzielnej kaplicy przykrytej kopułą, która znajdowała się na południowej ścianie kościoła35. W katedrze, w pomieszczeniu nazwanym „Bishops Room”, znajdował się również jego dobrze zachowany portret na zachodniej ścianie. Przedstawia on czarnego biskupa pod protekcją świętego Piotra36. Dzięki świetnie zachowanemu szkieletowi można stwierdzić, że portret przedstawia realnie historyczną osobę37. Episkopat Petrosa przypada na czasy króla Georgiosa II, władcy, który miał bardzo przyjacielskie stosunki z Egiptem rządzonym przez Fatymidów. W trakcie ostatnich dwóch lata episkopatu Petrosa I – od 997 do 999 roku – tron biskupi w Faras został przejęty przez melkitę Ioannesa III. Był on biskupem Faras w latach od 997 do 1005, kiedy umarł w wieku 82 lat. Ryt melkicki w Faras wydaje się być rezultatem przyjaznych relacji z Egiptem, gdzie w tych czasach był bardzo promowany38. Wspólny grób pięciu biskupów: Ioannesa III (997–1005) i czterech ostatnich biskupów z Listy: Petrosa II (1058–1062), Georgiosa (1062–1097), Chaela II (1097?– 1125/30), Iesu II (1125/30–1170/75) został odkryty w tzw. kaplicy Świętej Dziewicy, która przylegała do wschodniej ściany katedry. Pomiędzy Ioannsesem i Petrosem jest 57 lat różnicy, nie wiadomo dlaczego do grobu Ioannesa dołożono kolejne cztery pochówki biskupów. Bezpośrednimi następcami Ioannesa III byli biskupi melkiccy Marianos (1005–1036) i Mercurios (1037–1056), S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 132–139. K. Michałowski, Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Köln 1973, s. 82, 95. 36 Malowidło znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. 37 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 169. 38 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 143–146. 34 35 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 257 których pochowano gdzie indziej39. Marianos został pochowany w Qasr Ibrim40, a grobu Mercuriosa nie odnaleziono41. Petros II był monofizytą i był biskupem w latach 1058–1062. Zmarł w wieku 67 lat. W czasach panowania króla Salomona rola Kościoła monofizyckiego w Nubii wzrosła. Monofizytą był również Georgios, którego episkopat w Faras datowany jest na lata 1062– 1097 i przypadał na okres panowania króla Georgiosa III i Basiliosa. Zmarł on wieku 97 lat. Na biskupach Chaelu II i Iesu II lista z Faras się kończy. Obaj byli melkitami. Chael był na tronie biskupim w latach od 1097 do 1125–1130. Zmarł w wieku 80 lat. Iesu pełnił urząd episkopatu w latach od 1125–1130 do 1170–1175, gdy władzę królewską najpierw sprawował Georgios IV, a następnie Moise. Zmarł w wieku 88 lat42. Jego episkopat przypada na czas wojen Nubii z Egiptem za panowania dynastii Ajjibidów43. W katedrze odnaleziono jeszcze dwa pochówki, których nie zidentyfikowano. Najprawdopodobniej są to szczątki pochodzące z późnego okresu funkcjonowania biskupstwa z Faras i mogące należeć do ostatnich biskupów w Faras. Jednak ich wyda­towanie jest bardzo trudne. Zostały one opisane przez Dzierżykraja-Rogalskiego jako Anonymous II i Anonymous III i mogą pochodzić z okresu 1170/1175–1372, kiedy Timotheos został nazwany tytularnym Biskupem Pachoras44. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 37. Zobacz przypis 10. 41 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 218. 42 Tamże, s. 193. 43 D. A. Welsby, op. cit., s. 282–283. 44 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 193. 39 40 �258 Katarzyna Anna Mich Zakończenie Biskupi pochowani na Cmentarzu Bródnowskim byli świadkami zarówno wyjątkowego rozwoju chrześcijańskiego królestwa, jak i jego stopniowego upadku. Kościół w Nubii przez wiele wieków kwitł, czego potwierdzeniem były potężne kościoły z monumentalnymi malowidłami. Dzięki sekwencji malowideł w katedrze w Faras i jej korelacji z Listą Biskupów możliwe było przyporządkowanie stylu malowideł do odpowiedniej chronologii. Kościół w Faras był podporządkowany monofizyckiemu patriarchatowi aleksandryjskiemu, jednak dzieje biskupstwa pokazują, że możliwe były zmiany w religijnej wierności przez władców pomiędzy monofizytyzmem i melkizmem. W latach 999-1057 to właśnie biskupi melkiccy przejęli tron biskupi w Faras. Historia biskupstwa w Faras ściśle wiąże się z wizją polityczną królów najpierw Nobadii, a następnie Makurii. To historia podszyta polityczną grą, do której wciągnięto pasterzy Kościoła. Bibliografia Adams W. Y., An Introductory Classifications of Christian Nubian Pottery, „Kush” 1962, t. 10, s. 245–288. Dzierżykraj-Rogalski T., Faras VIII. The Bishops of Faras. An Antropological-Medical Study, Warszawa 1985. Frend W. H. C., The Missions to Nubia: An Episode in the Struggle for Power in Sixth Century Byzantium, „Études et Travaux” 1976, t. 8, s. 9–17. Godlewski W., Początki biskupstwa w Pachoras: katedra Aetiosa, „Światowid” 2000, nr 2, fasc. A, s. 43–48. �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 259 Jakobielski S., Chrześcijaństwo nubijskie w świetle najnowszych badań, w: A. S. Atiya, Historia kościołów wschodnich, przekład zbiorowy, Warszawa 1978, s. 385–393. Jakobielski S., Faras III. A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Warsaw 1972. Jakobielski S., Faras, w: Bagińska D. (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 15–16. Jakobielski S., Katedra w Faras, w: Bagińska D. (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 21–25. Kubińska J., Faras IV. Inscriptions grecques chrétiennes, Warszawa 1974. Michałowski K., Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962. Michałowski K., Faras II. Fouilles polonaises 1961–1962, Warszawa 1965. Michałowski K., Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Köln 1973. Mileham G. S., Churches of Lower Nubia, t. 2, Philadelphia 1910. Plumpey J. M., The Stele of Marianos Bishop of Faras, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 1971, t. 11, fasc. 4, s. 77–84. Welsby D. A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: Welsby D. A, Phillipson D. W. (red.), Empires of the Nile, London 2008, s. 197–515. From Nubia to Poland – Bishops of Faras at the Bródno Cemetery in Warsaw Abstract The mysterious grave at the Bródno Cemetery in Warsaw hides a mystery, which not many know who are buried in it. It turns out that the tomb described as the „Priest’s Tomb” was buried with 14 bishops from distant Faras. Key words: Bishops, Bródno Cemetery, Faras, Nubia, Cathedral in Faras ��ANNA NADOLSKA-STYCZYŃSKA OPOWIEŚCI ZNAD NIGRU. FRANCUSKA AFRYKA ZACHODNIA W OPISACH JERZEGO GIŻYCKIEGO Działalność podróżnicza, kolekcjonerska, pisarska i fotograficzna Jerzego Mikołaja Giżyckiego stanowi od lat temat moich działań badawczych, a obraz Francuskiej Afryki Zachodniej (AOF)1, jaki możemy odnaleźć w relacjach tego podróżnika, od dawna budził moje zainteresowanie. Już na samym początku mojej drogi zawodowej opracowałam bowiem artykuł opisujący współpracę Jerzego Giżyckiego z Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Zwróciłam w nim wówczas uwagę między innymi na specyfikę tekstów tego autora dotyczących tego „biało-czarnego” świata francuskich kolonii afrykańskich2. Z perspektywy czasu Dr hab. Anna Nadolska-Styczyńska – etnolog, historyk nauki, muzeolog, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK, Wydział Nauk Historycznych UMK. Afrique Occidentale Française. A. Styczyńska, Rola Jerzego Giżyckiego w tworzeniu kolekcji afrykanistycznej Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Kronika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 131–138; A. Styczyńska, Wyprawa Ferdynanda Ossendowskiego do Afryki Zachodniej we wspomnieniach jej uczestników, w: M. Głosek (red.), Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane prof. Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 1997, s. 253–264. 1 2 �262 Anna Nadolska-Styczyńska stwierdzam, że moje ówczesne interpretacje nie były do końca adekwatne, co wynikało na równi z mojego niedoświadczenia badawczego, jak i ze stosunkowo niewielkiej ilości zebranych wówczas materiałów, które nie pozwalały na głębszą analizę treści relacji tego autora licznych artykułów i książek inspirowanych kilkuletnimi podróżami po Zachodniej Afryce. Postanowiłam zatem wrócić po latach do tej tematyki i wskazać w opracowaniach wspomnianego podróżnika niektóre wątki opisujące charakter i sposób funkcjonowania AOF lat 20. XX wieku i pokazujące stosunek autora do opisywanej rzeczywistości kolonialnej. Pod uwagę wzięłam dwie publikacje książkowe3, które uzupełniłam ponadto tekstem niepublikowanych wspomnień Jerzego Giżyckiego4. Jerzy Giżycki – pisarz, podróżnik, dyplomata, absolwent studiów agronomicznych w Hale – trafił do Afryki Zachodniej w 1925 roku, wraz z wyprawą Ferdynanda Antoniego Ossendowskiego, w której pełnił funkcję fotooperatora. Jednak kolejne pięć lat spędził tam, pracując na rzecz Francuskiego Ministerstwa Kolonii, wykonując opisy i fotografie poszczególnych placówek administracyjnych i gospodarczych AOF5. Zaowocowało to nie tylko kolekcją interesujących fotografii, z których niektóre uzupełniały publikowane teksty6, ale także opisami sytuacji, jakie zastał w koJ. Giżycki, Biali i Czarni – fragmenty kolonialne, Warszawa 1934 oraz J. Giżycki, Między morzem a pustynią, Warszawa 1936. 4 G. N. Ordon, The Winding Trail, The Polish Library London, 576/RPS, Obecny numer: MW 33. Do części materiałów dotyczących życia i działalności Jerzego Mikołaja Giżyckiego, w tym do wspomnianego maszynopisu wspomnień, zdołałam dotrzeć dzięki stypendium Fundacji Lanckorońskich z Brzezia, zrealizowanemu w listopadzie 2016 roku. 5 Wykonywał je dla potrzeb gospodarczych i turystycznych. Porównaj: G. N. Ordon, op. cit., s. 223. 6 Fotografie ilustrują między innymi książkę Biali i Czarni… oraz Między Morzem…, a także niektóre artykuły zamieszczane w czasopismach. Stanowiły 3 �Opowieści znad Nigru... 263 loniach, stosunków panujących w poszczególnych placówkach czy stolicach okręgów, ludzi, którzy pełnili funkcje gospodarcze, administracyjne itp. oraz efektów ich działań7. Dawał w tych materiałach wyraz swoim poglądom i dość ostro oceniał zarówno samo funkcjonowanie kolonii, jak i przedstawicieli metropolii, z którymi przyszło mu się spotkać lub współpracować8. Pierwszą z opowieści jest publikacja „Biali i Czarni. Fragmenty kolonjalne” wydana w 1934 roku. Jest to ułożona chronologicznie relacja z podróży. Kolejna książka – „Między morzem i pustynią” – jest wyborem pewnych tematów, z których nie wszystkie pojawiły się w pierwszej opowieści, znacznie bardziej kry­tyczna, momentami gorzka w wymowie (wydana w roku 1936). Trzecie opracowanie stanowi maszynopis niewydanej książki, pisanej już w latach powojennych. Autor szeroko wykorzystał w niej obie przedwojenne polskojęzyczne publikacje, jednak fragmenty dotyczące przedwojennych podróży afrykańskich są tu nieco zmody­ fikowane co do treści i nazwisk osób występujących w opowieści9. też uzupełnienie kompletowanej przez podróżnika kolekcji obiektów etno­graficznych. 7 Celowo pomijam w niniejszym opracowaniu teksty o charakterze etno­ graficznym, bowiem staną się one niebawem tematem moich kolejnych opracowań. 8 Biogram Jerzego Mikołaja Giżyckiego złożyłam niedawno do druku w redakcji słownika: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 5 (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze), który powinien ukazać się na początku przyszłego roku. 9 J. Giżycki był także autorem książek dla młodzieży: Na Czarnym lądzie. Opowieść dla młodzieży, Warszawa, 1935; Janek i Samba. Powieść dla młodzieży, Warszawa 1937. Ze względu na temat artykułu i poruszane w nim wątki skupiam się na publikacjach o charakterze reportażowym i adresowanych do dorosłego czytelnika. Jerzy Giżycki pisał także liczne felietony afrykańskie, które w tym opracowaniu pomijam, bowiem w większości przypadków autor dołączył je do wydanych nieco później obu wspomnianych książek. Wykaz ich tytułów zamieszczam w bibliografii. Kolejne opowiadanie, Na południe od piekła, także częściowo oparte na afrykańskich wspomnieniach i wcześniejszych publikacjach, �264 Anna Nadolska-Styczyńska Jak wspomniałam, terenem jego ówczesnych penetracji podróżniczych i tematem omawianych relacji była Francuska Afryka Zachodnia lat 20. XX w., ale głównie tereny leżące na południe od Sahary10. Warto zatem przybliżyć scenerię interesujących nas narracji. Dzieje francuskich posiadłości afrykańskich sięgają wieku XVII. Pierwszym punktem zaczepienia gospodarczego Francji w Afryce Zachodniej było przybycie w roku 1650 do miejscowości Ndar, która leżała w górnym odcinku rzeki Senegal11 i założenie tam faktorii. Do połowy XIX wieku wzdłuż wybrzeża Afryki Zachodniej powstawały wspólnoty wodzowskie mające charakter polityczno-gospodarczy, których istnienie oparte było na kontaktach z europejskimi, w tym francuskimi kupcami. Jednakże w II połowie tego stulecia kontakty Europy z obszarami afrykańskich wybrzeży przestały wystarczać. Dalsza eksploatacja kontynentu była uzależniona od zdobycia obszarów interioru. Kontakty gospodarcze z państwami afrykańskimi, z którymi dotychczas Europejczycy często współpracowali, stały się niewystarczające, a istniejące organizmy państwowe często stawały się swoistą przeszkodą na drodze do pozyskiwania dalszych wpływów. Zaczęto podejmować inne, pozahandlowe sposoby działania i przez kolejne lata posiadłości francuskie, pozyskiwane w drodze ekspansji gospodarczej, wojskowej, a także mniej lub bardziej świadomej metyzacji, poukazywało się w kolejnych numerach „Związkowca” (Toronto) od sierpnia roku 1958 (nr 64) do lutego (?) roku 1959. Zawiera ono bardzo wiele elementów i motywów wspólnych z omawianymi w publikacjach powstałych w latach 30. XX wieku, ale jest pisane z innej perspektywy, w znacznym stopniu zbeletryzowane, łączące rozmaite doświadczenia autora i adresowane do zupełnie innego czytelnika. W efekcie wymaga osobnego potraktowania i opracowania. 10 Jerzy Giżycki wracał w późniejszych latach do Afryki. Jednak w innych okolicznościach i w odmienne obszary kontynentu. 11 Późniejsze Saint-Louis. �Opowieści znad Nigru... 265 szerzały się12, by wreszcie na mocy konferencji berlińskiej z roku 1884/1885 roku objąć znaczące obszary zachodniej części kontynentu13. Francuskie terytoria kolonialne istniejące w zachodnim obszarze kontynentu zostały na mocy kilku dekretów (w latach 1895– 1904) określone mianem Francuskiej Afryki Zachodniej. Ostatni z owych dekretów, nazywany Kartą Francuskiej Afryki Zachodniej, został przyjęty 18 października 1904 roku i określał jej granice, system polityczny (posiadała swój rząd i radę administracyjną14) oraz rolę generalnego gubernatora. Sekretarz generalny kierował wydziałami prac publicznych, administracyjnych i społecznych, ale także między innymi działem finansowym, edukacją i służbą zdrowia. Każda z ośmiu kolonii miała swoje władze: gubernatora i sekretarza generalnego (wyjątkiem była Mauretania). Były to: wydzielony z Senegalu okręg Dakaru administrowany przez gubernatora generalnego oraz Kolonia Senegalu z działającą tu Radą Kolonialną i zarządzana przez gubernatora generalnego. Mieszkańcom czterech gmin tej kolonii przyznano francuskie obywatelstwo i prawo kierowania własnego kandydata do Zgromadzenia Narodowego. Kolejna to kolonia Sudanu Francuskiego (stolica w Bamako – obecne Mali)15; Kolonia Mauretanii (terytorium militarne); Kolonia Gwinei Francuskiej ze stolicą w Konakry; Kolonia Wybrzeża Kości Słoniowej; Kolonia Dahomeju (obecnie 12 B. Ndiaye, Françaftique. Stosunki francusko-afrykańskie wczoraj i dziś, Olsztyn 2010, s. 21–37; R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań, 2012, s. 205–208. 13 Podczas wspomnianej konferencji państwa europejskie ustaliły zasady podziału kontynentu. Porównaj: R. Vorbrich, op. cit., s. 209. 14 Od roku 1925 w ich skład wchodzili także Afrykańczycy. Porównaj: B. Ndiaye, op. cit., s. 43. 15 Jej nazwy zmieniały się z biegiem lat, ale ostatecznie nazwa ta została zatwierdzona w roku 1920. �266 Anna Nadolska-Styczyńska Beninu) i Kolonia Nigru. Istniała jeszcze, utworzona w 1919 roku we wschodnich rejonach Sudanu Francuskiego, Kolonia Górnej Wolty (obecnie Burkina Faso), lecz została ona w roku 1932 rozwiązana, a jej terytoria dołączono do sąsiednich: Wybrzeża Kości Słoniowej, Sudanu Francuskiego i Nigru16. System kolonialny wprowadzony we francuskich obszarach Afryki na przełomie XIX i XX wieku polegał na „administracji bezpośredniej”17, opartej na zasadzie asymilacji. Ryszard Vorbrich, analizując rozmaite systemy władzy kolonialnej w Afryce, wyjaśnia, że system rządów bezpośrednich oparty był na „demontażu zastanych struktur władzy tradycyjnej oraz wyłonieniu i wyedukowaniu (od podstaw) zupełnie nowej warstwy elit społecznych”18. Tradycyjne struktury władzy na poziomie ponadlokalnym likwidowano, a struktury istniejące na poziomie lokalnym skutecznie ograniczano. System sankcjonował istnienie dwóch kategorii obywateli francuskich zamieszkujących kolonie: tych pochodzących z metropolii i „tubylców”. Z kolei wśród miejscowej ludności kolonii wydzielano trzy grupy. Pierwszą stanowili mieszkańcy kilku najstarszych kolonii, mający status obywateli. Pozostali Afrykanie stanowili grupę „tubylców” niezasymilowanych, mających status poddanych oraz „tubylców” zasymilowanych, tworzących kategorię pośrednią19. 16 Na przełomie XIX i XX wieku posiadłości francuskie w Afryce obejmowały znaczne obszary Afryki Północnej, Środkowej (Francuska Afryka Równikowa) i Zachodniej (AOF). Francuzi kontrolowali także obszary tzw. Somali Francuskiego. Podczas II wojny światowej AOF uznawała do roku 1942 rząd w Vichy. 17 Określano go także „systemem francuskim”. 18 R. Vorbrich, op. cit., s.224. 19 Ibidem, s. 219–221.Wszyscy Afrykanie mogli teoretycznie starać się o status obywatela, spełniając pewne warunki majątkowe, opłacając podatek od nieruchomości i udowadniając stopień asymilacji przez zdanie egzaminu poświadczającego znajomość języka francuskiego i prawa republiki. Ibidem, s. 221. �Opowieści znad Nigru... 267 W efekcie mieszkańcy kolonii reprezentowali dwa całkowicie odmienne światy – obywateli (w tym Afrykanów zasymilowanych, korzystających z praw obywatelskich Republiki) i grupę miejscowych mieszkańców pozbawionych uprawnień. Metropolia próbowała przez promowanie osadnictwa w koloniach rozwiązać problem własnej biedy, przy równoczesnej potrzebie ograniczania kosztów zarządzania. Ustalono, że wydatki ponoszone na terytoria kolonialne winny były pochodzić z miejscowych podatków. W roku 1881 rząd francuski wprowadził we wszystkich swoich koloniach „Kodeks tubylczy”, który narzucał obowiązek pracy na rzecz AOF, między innymi obowiązkowe dostarczanie siły roboczej do prac drogowych i do niektórych prac na rzecz urzędników, zakaz podróżowania nocą, podatki pogłówne i podatki od posiadanych zapasów. John Iliffe w pracy Afrykanie. Dzieje kontynentu podkreśla, że w okresie wczesnokolonialnym podatki były mniej uciążliwe niż wspomniane powyżej świadczenie robocizny w postaci dostarczania tragarzy i pracowników do robót budowlanych. W zachodnich obszarach kolonii francuskich każdy mężczyzna musiał nieodpłatnie odpracować na rzecz kolonizatorów 12 dni w roku20. W istniejącym systemie zarządzania uznawano niektórych miejscowych mieszkańców (wspomnianych obywateli) za pośredników, wykorzystując miejscowe stosunki i autorytety. W efekcie doprowadziło to do rozpadu miejscowego społeczeństwa na grupy współpracujących (współrządzących) oraz ludzi, którymi rządzono21. Francuzi kierowali dystryktami i niższymi jednostkami podziału terytorialnego, natomiast kantonami i wioskami zarządzali podlegli im wodzowie afrykańscy. W niektórych obszarach 20 J. Iliffe, Afrykanie. Dzieje kontynentu, Kraków 2011, s. 243. W Kongo wymiar ten wynosił w 1903 roku 40 godzin miesięcznie. Ibidem, s. 243–244. 21 A. Więcek, Kolonializm w Afryce i jego skutki – model brytyjski i model francuski, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 4, s. 79–93. �268 Anna Nadolska-Styczyńska (na przykład w Futa Dżalon) wykorzystano miejscowe struktury polityczne, w innych (na przykład u Mossi) miejscowy władca został pozbawiony przywództwa. Inne grupy podlegały szefom kantonu rekrutowanym spośród Afrykanów, lojalnych i posiadających podstawowe umiejętności pisania i czytania, w tym często byłych wojskowych22. Tematykę dotyczącą zarówno samej struktury i organizacji AOF, jak i realizacji jej zadań odnajdziemy w relacjach Jerzego Giżyckiego. Jego opisy kolonialnej rzeczywistości można podzielić na relacje dotyczące: a. wyglądu poszczególnych miejscowości oraz placówek administracji i wojska; b. gospodarności i zasad zarządzania poszczególnymi koloniami i placówkami; c. ludzi: urzędników, lekarzy, handlowców, budowniczych i wojskowych. Ich kompetencji i zasad doboru; d. stosunków międzyludzkich panujących w koloniach; e. postaw moralnych „koloniali23”; 1. Miejscowości i budynki W swoich siedmioletnich podróżach po Afryce (1925–1931) Jerzy Giżycki wędrował po obszarach Afryki Zachodniej – od Senegalu i Wybrzeży Zatoki Gwinejskiej po dzisiejsze Mali, Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej. Jednak najlepiej poznał i najszczegółowiej opisał obszary Sahelu. Odbył między innymi kilWarto pamiętać o licznych przymusowych powołaniach miejscowej ludności do wojska. W czasie I wojny światowej Francja zwerbowała około pół miliona mężczyzn. Porównaj: J. Iliffe, op. cit., s. 244. 23 Le colonial – biały mieszkaniec kolonii: administrator, agent handlowy, członkowie ich rodzin itd. 22 �Opowieści znad Nigru... 269 kumiesięczną podróż wodną Nigrem od Koulikoro do Timbuktu i Gao. Zatrzymywał się w poszczególnych nadrzecznych miejscowościach i podejmował wędrówki samochodowe, konne oraz motocyklowe, odwiedzając istniejące centra administracyjne, budowy, faktorie, plantacje, a także podejmując wyprawy ło­wieckie. W publikacjach odnajdujemy relacje mówiące o wielu miejscowościach. Od centrów administracyjnych po wioski i małe osady. Znajdziemy pośród nich między innymi: Bobo-Dioulasso, Bouakė, Boromo, Gao, Houndé, Konakry, Koulikoro, Markala, Mopti, Sėgou, Timbuktu, Wagadugu i mniejsze osady lub miejsca szczególnej działalności rolniczej czy hodowlanej jak Nienebale, Sarana i inne. Autor zwracał uwagę na zabudowania tubylcze, ich różnorodność architektoniczną i charakter związany z kulturą mieszkańców. Znajdujemy tu zarówno opisy wiejskich zagród, jak i zabudowy starych subsaharyjskich miast. W niniejszym tekście skupię się jednak na budownictwie „kolonialnym”, którego opisy są liczne i pełne osobistych komentarzy autora. Oto kilka przykładów: Z niewielkiego pagórka, na który wszedłem, widzę sporą wieś murzyńską. Ani śladu jednakowych wielkich, paskudnych „kaz24” z niewypalonych cegieł, które stanowią w tych stronach mieszkanie białych25. Nazwa pochodzi od określenia: „une case” i oznacza pomieszczenie. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 7. Autor nie precyzuje położenia geograficznego tej wsi ani nie podaje jej nazwy, skupiając się na problemie panującej w niej śpiączki. We wszystkich cytatach zachowuję pisownię oryginału. 24 25 �270 Anna Nadolska-Styczyńska Kolejny: Na tle czerwieni [słońca – przyp. ANST] odcinał się wyraźnie masywny sześcian z mieszanej gliny, owego „banko”26, które nowi władcy przejęli od murzynów jako ulubiony budulec kolonjalny27. Giżycki był przeciwnikiem budowania z banko budynków dla Europejczyków: […] kurz, kurz i kurz z glinianego klepiska, ze ścian, z toczonych przez „tare”28 belkowań sufitu…29. Porównuje warunki pobytu francuskich i brytyjskich urzędników, wyrażając sympatię dla angielskiego systemu. Był zdania, że pracownicy administracji angielskiej nawet w brussie30 mają wygodne domy dla podróżujących, podczas gdy w AOF panuje w nich bałagan i brud31. Autor przedstawia też swoje poglądy dotyczące bezsensownej w jego opinii organizacji kolonialnych prac budowlanych: Około tysiąca tych niewolnic, oderwanych od prac polowych w okresie najpilniejszych robót, przez całą porę deszczową kopało glinę, zasiewając peryferie miasta dołami – istnemi wylęgarniami roznoszących malarję i żółtą febrę komarów. […] zapacykowywały niem dziury w tarasowatych dachach-sufitach, przez które potoki brudnej, cuchnącej wody lały się na głowy białych cywilizatorów32. 26 Autor tłumaczy to słowo jako glina. Terminem tym, pochodzącym z języka mande, określa się jednak zarówno glinę służącą za budulec, jak i cegłę suszoną na słońcu. 27 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 10. Mowa o zabudowie Wagadugu. Nie wszystkie przytoczone przeze mnie sytuacje i przypadki dotyczą bezpośrednich doświadczeń Giżyckiego. Wiele z zawartych w omawianych publikacjach sytuacji jest podawanych niejako z drugiej ręki, jako opowieści dotyczące doświadczeń osób, z którymi autor zetknął się podczas swoich wędrówek. 28 Mowa o owadach będących szkodnikami drewna. Autor wyjaśnia, że chodzi o „owady, żywiące się suchem drewnem”. 29 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s 260. 30 Giżycki używa spolszczonej wersji francuskiego „la brousse” – busz, gąszcz, zarośla. 31 Ibidem, s. 262. 32 J. Giżycki, Między morzem…, s. 12. �Opowieści znad Nigru... 271 W tekstach powtarzają się komentarze dotyczące wspomnianego wydobywania gliny na budynki w obrębie albo na obrzeżach miejscowości gęsto zaludnionych i tworzonych tym samym bajor pełnych brudnej wody, stwarzającej zagrożenie biologiczne. Opisom tym towarzyszą komentarze dotyczące niegospodarności, bezmyślności lub zwykłej głupoty ich realizatorów. Na przykład w Wagadugu miejscowy „agent sanitarny” mierzył systematycznie głębokość istniejących studzien. Wykonywał to zadanie na polecenie naczelnego lekarza, który mając świadomość istnienia w wodzie najrozmaitszych organizmów szkodliwych dla zdrowia (w tym larw owadów sprowadzających malarię), sprowadził rybki chińskie, które miały je wyjadać. Uznał to ponoć za sposób lepszy, bo tańszy od powszechnie stosowanego wypalania benzyną. Rybki ze studni znikały, bo wyławiała je miejscowa dzieciarnia, ale lekarz kazał mierzyć wodę w studni, pragnąc udowodnić, że woda wycieka do położonej nieopodal rzeczki i taki raport skierował do władz33. Giżycki daje także kilka opisów francuskiego budownictwa o charakterze gospodarczym. Niektóre z nich dotyczą budowy dróg oraz tam związanych z projektami rolniczymi. Jako ilustrację bezsensownej niegospodarności w tym zakresie podaje przykład tworzenia wałów przeciwpowodziowych w okolicach Bamako i prac kierowanych przez wojskowego z piechoty kolonialnej, który „[…] w cywilu krył dachy, a w wojsku awansował na wielkiego inżyniera”. W efekcie wykonywanej „na oko” pracy wały okazały się w niektórych miejscach zbyt wysokie i ów dyletant krzyczący „[…]chrapliwym głosem syfilitycznego alkoholika” 33 Ibidem, s. 10. �272 Anna Nadolska-Styczyńska rozkazał robotnikom rozwalać dabami34 zbyt wysokie elementy wału wykonanego z drogiego cementu35. 2. Nieudane inwestycje Przykładem skrajnej niegospodarności opisywanym przez autora we wszystkich trzech tytułach36 są podejmowane próby organizacji umieszczanych w pobliżu Nigru eksperymentalnych plantacji i stacji hodowlanych. Urzędnik odpowiedzialny w Bamako za działania związane z geodezją i nawadnianiem (p. Blafier) uznał, że „[…] południowy podsaharyjski pas piachów i marnej brussy jest wymarzonym krajem dla bawełny”. Był przekonany, że teren wybrał idealnie i zorganizował prace irygacyjne związane z budową tam kanałów i grobli. Sprowadzono wielką pompę parową, wykopano kilometry kanałów, zbudowano dom dla dyrektora projektu. Założono plantację, na której bawełna rzeczywiście wyrosła, ale kompletnie zalał ją Niger. Podejmowano próby tych działań przez trzy kolejne lata, aż wreszcie uznano, że skoro dla bawełny wylewy rzeki są zabójcze, to należy wykorzystać je do uprawy ryżu. Okazało się jednak, że Niger wylał tak obficie, iż zalał także ryż. „I znów lata pracy i setki tysięcy franków poszły na marne” – słowa te Giżycki włożył w usta miejscowego lekarza (Leontjewa)37. Przy okazji omawiania tej eksperymentalnej plantacji Giżycki pisze o kolejnym przykładzie niegospodarności. Otóż wspomniaDaba – narzędzie rolnicze (rodzaj motyki) o długim stylisku i stosunkowo dużym ostrzu. Nazwa stosowana w wielu krajach Afryki. 35 Ibidem, s. 47. 36 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit.; J. Giżycki, Między Morzem…, op. cit.; G. N. Ordon, op. cit. 37 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 49–51. 34 �Opowieści znad Nigru... 273 ny Pan Blafier pragnął w podległych mu obszarach (plantacjach) wprowadzić uprawę pługiem. Pod jego nieobecność, aby zrobić dobre wrażenie na pryncypale, jego podwładny (nazwiskiem Lelong) zamówił zakup dziesięciu tysięcy pługów. Giżycki komentuje to jednoznacznie jako ewidentną, a łatwą do przewidzenia bzdurę. Podkreśla, że nawet w Gwinei, gdzie próbowano wprowadzać pługi 10 lat wcześniej, często widać narzędzia i woły stojące w cieniu, a pracowników używających tradycyjnych dab. Skomentował także powyższe poczynania uwagą o powszechnej chęci przypodobania się władzom metropolii rozmachem podejmowanych poczynań. „[…] dziesięć tysięcy pługów brzmi poważnie w raporcie”38. W powstałej dwa lata wcześniej książce Biali i Czarni… Giżycki również opisuje plantacje, w tym reprezentacyjną placówkę w Sarana, o której miał niezłe zdanie, bowiem widział ją w odpowiedniej porze roku. Jej dyrektor – Rosjanin – Nikołajew rozwiał przy kolejnej wizycie jego złudzenia, stwierdzając, że zbiory nie były udane, a jego długotrwałą pracę polegającą na wyselekcjonowaniu próbek poszczególnych gatunków bawełny zniweczyło bezmyślne działanie dozorcy39. Kolejnym dziwnym przedsięwzięciem była ferma doświadczalna w Banfora. Hodowano tam bydło, które padało ze względu na obecność muchy tse-tse. Rośliny też nie były szczęśliwie dobierane. Ani kauczuk, ani rycynus, ani rośliny uprawne nie były dochodowe. Ostatecznie zaczęto hodować drzewa owocowe, ale mimo dobrych efektów nadal ferma była deficytowa, bo nie rozwiązano problemu właściwego transportu dla eksportu owoców40. 38 39 40 Ibidem, s. 57. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 60–61. Ibidem, s. 331. �274 Anna Nadolska-Styczyńska Podobnie nieudana była próba prowadzenia plantacji bawełny finansowanej przez jeden z francuskich banków w miejscowości Sama. Giżycki, wróciwszy tam po dwóch latach niebytności, zastał jedynie rdzewiejące maszyny. Okazało się, że dobrano niewłaściwy gatunek rośliny41. W innej plantacji (w miejscowości Dire), będącej koncesją domu handlowego, utrudniano Giżyckiemu wykonanie potrzebnych zdjęć, a i tematu trudno było doszukać się w mizernych efektach działalności. Po jakimś czasie wyjaśniono mu, że plantacja jest nie tyle eksperymentem, ile pretekstem, bowiem prawdziwe pieniądze zarabia się na giełdzie, sprzedając jej akcje42. Kolejnym nieudanym eksperymentem gospodarczym okazał się „sławetny” tartak w Boromo, którego zapleczem materiałowym miał być rosnący powyżej biegu Nigru las i spławiane rzeką bale drewna. Mimo negatywnej oceny specjalisty, dotyczącej „spławialności” tego typu drewna, władze nakazały kontynuację prac. Jednak przy pierwszej próbie spławienia, cała partia drewna poszła na dno. Odtąd tartak stał nieużywany, a drewno wożono wiele kilometrów do Bobo-Dioulasso43. Podobnie sprawa przedstawiała się z młynem wybudowanym w Timbuktu. Dla oszczędności zastosowano tu technologię banko i ściany zaczęły pękać przy pierwszym uruchomieniu maszyn. W efekcie młyn zamknięto „raz na zawsze”44. Giżycki opisuje także farmę doświadczalną w Nienebale, o której pisze dobrze, zwracając uwagę na zupełnie nietypowe jak na miejscowe stosunki działania jej kierownika – pana Bouviera. Uwagę podróżnika zwróciła szczególnie organizacja pracy robotników rolnych, owocująca bardzo dobrymi efektami. Afrykanie Ibidem, s. 214. Ibidem, s. 263–264. 43 Ibidem, s. 147–149. 44 Ibidem, s. 277. 41 42 �Opowieści znad Nigru... 275 pracowali bowiem tutaj dla siebie, pod nadzorem i radą specjalistów, którzy następnie pomagali spieniężyć im jak najpomyślniej uzyskane zbiory. Autor uważał, że sukces jest wynikiem osobistych walorów kierownika. Wyraził więc obawy, że po jego odejściu cały świetnie działający system runie, bo jest oparty na uczciwości i skrupulatności rozliczeń. Nie przystaje zatem do otaczających realiów45. 3. Pracownicy kolonialni Jednym z głównych tematów poruszanych przez Giżyckiego są ludzie zatrudniani w kolonii oraz ich wzajemne stosunki, w sposób znaczący wpływające na pracę administracji. Autor wymienia liczne nazwiska, lecz można podejrzewać, że nie są one w pełni zgodne z rzeczywistością46. Nie podważa to jednak, jak sądzę, istoty opisywanych zdarzeń i sytuacji. Można więc przyjąć, że nawet jeśli opisy są nieco podkoloryzowane, to dotyczą prawdziwych, napotkanych i zasłyszanych w podróży sytuacji. Jerzy Giżycki nie miał o miejscowych „kolonjalach” dobrego zdania. W jednym z pierwszych rozdziałów książki Między morzem Ibidem, s. 177–178. Autor we wszystkich trzech opracowaniach podaje nazwiska osób, o których pisze i jedynie w niektórych przypadkach ogranicza się do monogramów. Jednakże we wspomnieniach The Winding Trail, które powstały w okresie powojennym i to w wersji angielskojęzycznej, opisując te same sytuacje zmienia niektóre nazwiska na zupełnie inne, nie zawsze zachowując narodowość osoby opisywanej. Ponadto dokonuje tu znaczących skrótów opowieści. Nie tylko łączy kilka epizodów w jeden i zmienia ich chronologię, ale nawet postacie kilku służących Giżyckiemu w ciągu opisywanych pięciu lat podróży „boyów” w tym opracowaniu zlały się w jedną postać młodego mężczyzny pochodzącego z ludu Lobi. Należy zatem przyjąć, że podawane w opracowaniach nazwiska urzędników i osób napotkanych w podróży nie muszą być zgodne z rzeczywistością. 45 46 �276 Anna Nadolska-Styczyńska a pustynią czytamy: Mamy jeszcze kawał do celu naszego marszu, małego ośrodka administracyjnego, gdzie kilku białych, topiąc nudę w aperitifach, przy pomocy belotki i często zmienianych czarnych konkubin przepycha czas dzielący ich od następnego sześciomiesięcznego urlopu we Francji47. Pisarz podkreśla także, że tak jak w Ameryce jednym z głównych celów życia jest zdobycie pieniędzy, tak w AOF najwyższą formą szczęścia jest „święta Emerytura”, którą można uzyskać na tyle wcześnie, że „[…] pogrąża w letarg czterdziestoletnich ludzi”48. Jest zdania, że system ciągłego przenoszenia urzędników z miejsca na miejsce także się w praktyce nie sprawdza. Jeśli ktoś okazał się skuteczny w działaniach na jakimś miejscu i poczynił pewne sensowne posunięcia, to istnieją niestety znaczące przesłanki, aby wyciągnąć wnioski, że jego następca już w początkowym okresie swojego urzędowania zniszczy wszystko, i to nie tylko z braku zainteresowania dla tych właśnie spraw, ale z czystej chęci zatarcia śladów po poprzedniku49. Następnie nowo mianowany przechodzi przez etap powierzchownego poznawania własnego rejonu działań, a na końcu przez etap podejmowania prób reformatorskich, z których rezygnuje ze względu na „inercję, głupotę lub złą wolę” otoczenia50. Autor nieczęsto pisze o miejscowych przedstawicielach paryskiej metropolii pozytywnie. Na palcach jednej ręki można policzyć osoby, które tolerował, darzył sympatią lub przyjaźnią i o których pisał rzeczywiście dobrze. Znaleźli się wśród nich lekarze: dr Leontiejew z Bamako, a także Bucharow – Rosjanin, o którym Giżycki pisze bardzo dobrze. Nie znaczy to, że wszyscy przedstawiciele tego narodu zyskali dobrą opinię autora. Przykładem jest Bogonosow – dyrektor służby geodezyjnej w Bamako, mąż osoby J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 6. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 117. 49 Ibidem, s. 140–143. 50 Ibidem, s. 144–145. 47 48 �Opowieści znad Nigru... 277 określanej kpiarsko przez miejscowych Europejczyków mianem „księżniczki”. Para ta zdołała bowiem zniechęcić do siebie absolutnie wszystkich, snując intrygi i krzywdząc tych, którzy nie chcieli się podporządkować narzuconym przez nich stosunkom i układom51. Mocna pozycja tego człowieka była efektem osobistej, zdaniem niektórych, protekcji, natomiast miejscowi Rosjanie byli przez niego traktowani w sposób szczególny. Otóż Giżycki wspomina, że podczas jednej z rozmów prowadzonych w gronie miejscowych urzędników i pracowników kolonialnych poruszono problem wydanego przez Bogonosowa zakazu porozumiewania się przez rosyjskich emigrantów w języku rosyjskim nawet podczas zupełnie prywatnych spotkań. Oto przytoczony przez autora komentarz jednego z rosyjskich lekarzy: Przyjmują nas, wychodźców rosyjskich, bo, primo, nie mogą dostać Francuzów za te marne pieniądze, jakie nam płacą, a secundo Bogonosow, oczko w głowie pana Blafier, dawno by był w szpitalu albo na cmentarzu, gdyby stosował do Francuzów swoje brutalne metody. My cierpimy, bo nie mamy wyboru. Pan wie, że we Francji pracy nie dostaniemy z wyjątkiem szoferowania na taksówkach, roznoszenia żelaziwa i zamiatania hal po fabrykach paryskich, albo tańczenia na Montmartre „lezginki”52 z nożami w pyskach53. Natomiast wśród Francuzów Giżycki wskazuje zaledwie kilka osób, które jego zdaniem były warte uwagi i znajomości. Są to na przykład: Pan Ruyché – wysoki urzędnik kolonialny, który mógł51 Ponadto Giżycki i inni mieli wiele do powiedzenia na temat zasad moralnych państwa Bogonosow. Zob. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 48–61. 52 „Lezginka” to tradycyjny ludowy taniec pochodzenia kaukaskiego, o metrum 6/8. 53 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 49. Po wybuchu rewolucji i po zakończeniu I wojny światowej bardzo wielu Rosjan wyemigrowało lub pozostało na zachodzie Europy. Wielu z nich zatrzymało się we Francji, a ich udziałem stały się wszelkie problemy spadające na uchodźców politycznych. �278 Anna Nadolska-Styczyńska by, zdaniem Giżyckiego, świetnie sprawdzić się jako gubernator „[…] gdyby miał bardziej giętki kark”. Zdaniem podróżnika był to człowiek prawy, lojalny, inteligentny i dowcipny54. Kolejnym był pan Lalande – szef Biura Badań Geodezyjnych, dawny lotnik i kierowca samochodów wyścigowych. Człowiek zdystansowany do świata, nieprzejmujący się konwenansami i nieprzebierający w słowach, który okazał się niezwykle lojalnym przyjacielem, stawiając na szali swoją własną karierę w obronie jednego z lekarzy odsyłanego w wyniku intryg z kolonii55. Kolejnym „kolonjalem” wartym uwagi był zdaniem Giżyckiego Pan Dribaud – „[…] dyrektor olbrzymiej radiostacji i elektrowni, zdolny inżynier, poważny specjalista radjowy”. To w kontekście jego osoby podróżnik pisze: […] Więc jednak niezawsze Afryka podzwrotnikowa paczy charakter. Nawet pomimo długiej karjery kolonjalnej, można zachować równowagę duchową, zainteresowanie rzeczami leżącymi poza i ponad kwestjami rang, awansów, przywilejów służbowych i wszelkiego rodzaju „dodatków do poborów”56. Dodaje przy tym, że w gruncie rzeczy to nie pobyt w koloniach wypacza charakter. Ludzie są tacy, jacy są i jedynie specyficzne warunki te cechy charakteru uwypuklają. Pisze także, iż francuska opinia mówi, że „[…] «kolonjale» to narwańcy, fajtłapy, którzy we Francji zdechliby z głodu, lub podejrzane osobistości. Tak źle, na szczęście, nie jest. Są wyjątki, coraz to liczniejsze, które częściowo przynajmniej ratują dobrą sławę białych w kolonjach”57. Ibidem, s. 53. Ibidem, s. 54. 56 Ibidem. 57 Ibidem, s. 55. 54 55 �Opowieści znad Nigru... 279 4. Nadużycia finansowe Giżycki opisuje jednak w swoich opracowaniach całe rzesze ludzi o wątpliwych postawach moralnych, dorobkiewiczów, cwaniaków wykorzystujących stanowisko do własnych, głównie zarobkowych celów. Niekompetentnych, chciwych i niszczących tych, którzy nie chcieli podporządkować się panującym w koloniach „układom”. Znalazł się wśród nich między innymi pan Boussac, handlujący bawełną i posiadający wiele punktów skupu tego surowca oraz fabryczek oddzielających włókno od ziarna. Miał on zdaniem Giżyckiego „[…] potężne plecy w Paryżu, a naczelnicy okręgów słuchają, bo pan Boussak umie sypnąć frankami, gdy potrzeba”58. Była to ponoć tak wpływowa postać, że właściwie rządził w obszarze Boromo, a nawet i poza nim, bowiem było wiadomo, że niektórzy miejscowi urzędnicy mieli z nim powiązania finansowe59. Interesem „rodzinnym” o wątpliwej reputacji była spółka handlowa braci Beaumarchand60, którzy zrobili spory majątek na panującej w Paryżu modzie na futra z czarnych małp. Gdy moda przeminęła, mieli już „[…] trzy wielkie faktorie przy drodze przecinającej dwie kolonie” i własne ciężarówki, które woziły z portu sól, paciorki, perkale i przykłady „[…] wszelkiej tandety fabrykowanej specjalnie dla «dzikusów»”61. Dość obszernie pisze Giżycki o spotkanym w Wagadugu panu Dombrier: „[…] masywny bon vivant, z brzuchem smakosza, J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 72. Ibidem, s. 75. 60 Jeden z braci znany był pod imieniem „Żorża rogacza”, bowiem jego żona wróciła do metropolii z młodym urzędnikiem kończącym właśnie służbę w koloniach. Porównaj: J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 39. 61 Ibidem. 58 59 �280 Anna Nadolska-Styczyńska przekrwioną cerą alkoholika i apoplektycznem karczydłem przekarmionego sangwinika, lubił dobrze zjeść, lepiej wypić, a przede wszystkim gardłować. […] Imponować kolonjalnym półinteligentom swą swadą, zastępującą nieraz z powodzeniem erudycję, i swym tupetem maskującym poważne braki wykształcenia”62. Był on delegatem „sąsiedniej kolonii” do Rady Kolonialnej, ale pełnił tę funkcję niedługo, bo ponoć posunął „już trochę zbyt daleko tradycyjne wykorzystywanie mandatu dla celów osobistych”63. Czytamy między innymi: […] pan delegat pragnął zrobić fortunę. W jakikolwiek sposób. Jakimikolwiek metodami, byle prędko. Ten pośpiech kilka już razy postawił go na granicy konfliktu z prawem. Nawet tak elastycznym, jak to, które się stosuje w kolonjach do białych, posiadających dobre plecy polityczne64. Była to rzeczywiście antypatyczna postać. Autor opowieści wkłada w jego usta także tyrady dotyczące konieczności sprowadzenia z Francji żandarmów, którzy powinni „wziąć negrów za pysk”65. Równie nieciekawą postacią był jego wspólnik – p. Bornait – współwłaściciel faktorii w Bobo-Dioulasso, o którym Giżycki pisał, że „[…] miał dwie pasje: małoletnie dziewczynki i pieniądze”66. W cytowanej rozmowie autor opisuje nadużycia, których dopuścił się on ponoć w Gabonie, przywłaszczając sobie pobory jednego z przedstawicieli swojej faktorii, ratując się tym samym z problemów finansowych. Ów przedstawiciel zginął zaatakowany na polowaniu przez bawoła. Niektórzy oskarżali Bornaita wprost, Ibidem, s. 13; G. N. Ordon, op. cit., s. 296. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 13; G. N. Ordon, op. cit., s. 296. 64 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 13. 65 Ibidem, s. 14. 66 Ibidem, s. 13. 62 63 �Opowieści znad Nigru... 281 ale ostatecznie nic mu nie udowodniono. Musiał jednak zamknąć faktorię i wyjechać z kraju67. Autor w swoich opowieściach podkreślał niekompetencję urzędników, wspominając też o wszechobecnym nepotyzmie i zwykłej zawiści, która decydowała o ludzkich losach. W Wagadugu działał w owym czasie pan Maes: […] młody urzędnik kontraktowy zarządu okręgu, którego trzymają tu głównie dlatego, że jego ojciec zmarł w kolonji na jakąś chorobę tropikalną…68. Natomiast administrator naczelny Bamako – pan Delouche – mówił ponoć jedynie o poborach, a do obecnej rangi doszedł, bo rozpoczął karierę w czasach, gdy awansowano automatycznie i wystarczył staż 20 lat spędzonych za biurkiem, żeby z „gryzipiórka” stać się administratorem69. To on właśnie przeniósł między innymi do Ségou młode małżeństwo Montsoliersów tylko dlatego, że wspomniany wcześniej przeze mnie pan Ruyche spotykał się z nimi towarzysko, unikając kontaktów z administratorem70. Nieudane nominacje nie omijały także armii. W miejscowości Hounde dowódcą załogi osady i cywilnym naczelnikiem okręgu, leżącego pośród „krnąbrnych plemion”, które ponoć mocno się dały we znaki francuskiej administracji, był słabeusz niepotrafiący podjąć żadnej decyzji: I to półtora nieszczęścia dowodzi murzyńską załogą w niepewnym kraju […]. Ten maminsynek ma pewnie dobre plecy – to grunt. Wobec tego inne kwalifikacje czy brak kwalifikacyj, ustępują na drugi, albo dziesiąty plan71. Giżycki wkłada tę wypowiedź w usta jednego z handlowców, ale można domniemywać, że sam jest podobnego zdania. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 20; G. N. Ordon, op. cit., s. 300. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 9. 69 Ibidem, s. 55. 70 Ibidem, s. 55. 71 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 122. 67 68 �282 Anna Nadolska-Styczyńska Przykłady takie można by mnożyć, ale podane opisy wystarczą, żeby pokazać, iż był to jak widać często nie tylko świat ludzi niekompetentnych, ale także świat rządzony osobistymi sympatiami i antypatiami, pełen zawiści i zwykłej zazdrości, w którym awans lub wydalenie z kolonii powodowane były nie efektami wykonywanej pracy, a intrygami, w których niemałą rolę odgrywały towarzyszki życia kolonizatorów. Wątkiem często przewijającym się przez narrację omawianych książek, w których powtarzają się podane powyżej osoby i nazwiska, są nadużycia finansowe i oszustwa handlowe, a także wykorzystywanie pracy miejscowych mieszkańców do własnych, prywatnych zysków. Pierwszy przykład dotyczy Georgesa („Żorża”) Beaumarchanda. Gdy dotarła do niego wiadomość, że komendant miejscowego okręgu nakazał wszystkim przywódcom murzyńskim znosić bawełnę pod swój dom, a nie do faktorii, handlowiec tak to skomentował: […] ubzdrał sobie, że my, kupcy, naciągamy murzynów i teraz sprzedaż ma się odbywać pod kontrolą urzędową. A w dodatku ten bolszewik ustalił pewną cenę minimalną, poniżej której żaden negr nie ma prawa sprzedać72. Znalazł jednak – jak się okazało – i na to sposób, bowiem przebrał się, wykorzystując sprzedawane w faktorii stare mundury, w ubiór kawaleryjski, postawił na zewnątrz faktorii wagę i „przejmował” tragarzy bawełny, udając komendanta i jego miejsce skupu73. Kolejną nieciekawą postacią był p. Rossé – handlarz i plantator znad jeziora Tingrella, który pobrał w europejskich sklepach AOF towar dla faktorii i spieniężył go syryjskim handlowcom, a następnie zapłacił pilniejsze długi i uciekł z Afryki. Jerzy Giżycki natrafił potem w gazecie paryskiej na in- 72 73 Ibidem, s. 41. Ibidem, s. 42; G. N. Ordon, op. cit., s. 259. �Opowieści znad Nigru... 283 formację, że handlarz założył w Paryżu biuro turystyki łowieckiej, zebrał od klientów pieniądze i zniknął z zebraną gotówką74. Ponieważ wspomniany już ustosunkowany pan Boussak skupywał na wielką skalę bawełnę, nakazano miejscowym mieszkańcom uprawiać tę roślinę kosztem upraw żywieniowych. Ponadto: „[…] przekupieni naczelnicy okręgów wyznaczają arbitralnie wysokie kontyngenty, które ma dostarczyć dane terytorjum”75. Efektem był oczywisty niedobór upraw roślin jadalnych i niedostatek rolników. Gdy w pewnym okręgu zbiory bawełny były zbyt niskie, rolnicy, aby uniknąć represji, dokupywali surowiec w sąsiedniej kolonii z wyraźną stratą finansową76. Rolnicy zmuszani byli do sprzedawania Boussakowi całego zbioru bawełny, a w zamian musieli u niego kupować towary sprowadzane z Francji, w tym imitacje bawełnianych samodziałów77. Świadome działania na szkodę miejscowej ludności były zdaniem Giżyckiego pow­ szechne. Giżycki podkreśla ponadto, że w swoich faktoriach Boussak – tak jak wielu innych handlowców – oszukiwał na wadze. Podróżnik opisuje, że jednym z najczęściej stosowanych metod było „trickowanie” mechanizmu wagi. Dotyczyło to wszelkich towarów, od masła karite po bawełnę. Autor cytuje tekst słynnej depeszy, jaką pan Huchard – uczciwy i broniący interesów miejscowych mieszkańców naczelnik okręgu Boromo – wysłał do gubernatora AOF: Panie Gubernatorze. Mam zaszczyt prosić o udzielenie mi nieograniczonego urlopu wypoczynkowego. Dziś rano ważyłem na wadze rządowej osiemdziesiąt pięć kilo. Dziś popołudniu, na wadze J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 112–113; G. N. Ordon, op. cit., s. 247. 75 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 72. 76 Ibidem, s. 72. 77 Ibidem, s. 76. 74 �284 Anna Nadolska-Styczyńska jednego z tutejszych handlarzy, ważyłem już tylko siedemdziesiąt kilo. Straciwszy piętnaście kilo w przeciągu kilku godzin, uważam się za najgroźniej chorego Europejczyka w kolonji78. Autor tej depeszy był ostatecznie niepopularny zarówno wśród handlowców, jak i urzędników: Ten zacny i prawy człowiek cierpiał nad wyzyskiwaniem murzynów przez nieuczciwych traderów uciekających się bez skrupułów do fałszywych wag i podobnie nieetycznych metod, i buntował się, nie bez racji, przeciw nadmiernie biurokratycznym nawykom administracji kolonialnej79. Jednak także ten uczciwy i dobrze opisywany przez Giżyckiego człowiek nie był w stanie przezwyciężyć miejscowych „układów”. Giżycki opisuje sytuację, gdy przejeżdżając przez teren podległy Huchardowi, zobaczył umęczonych Murzynów budujących drogę oraz: „tu i ówdzie czerwony fez «garda» dozorującego pracowników z nahajem w ręku i krótkim karabinkiem przerzuconym na rzemieniu przez ramię”. Po dotarciu do Boromo dowiedział się, że Huchard dostał taki rozkaz z Kudugu od naczelnika okręgu. Podobno Boussak skarżył się na stan miejscowych dróg, zrujnowawszy je najpierw przejazdami wielkich, bardzo ciężkich platform bawełny ciągnionych przez traktor80. Giżycki wspomina także, że w Bobo-Dioulasso jeden z handlowców chwalił się, iż nie płaci swoim „boyom” należności, bo nakłada na nich liczne kary pieniężne za najrozmaitsze przewinienia i odlicza je z wypłaty. Autor opatruje to uwagą, że nic dziwnego, iż Biali są okradani, skoro są zmuszeni do zatrudniania byłych więźniów, gdyż nikt inny nie chce podjąć się takiej pracy81. Kolejnym wątkiem pojawiającym się w omawianych tekstach są nadużycia pracowników administracji pobierających podarki Ibidem, s. 76. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 114. 80 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 73. 81 Ibidem, s. 14. 78 79 �Opowieści znad Nigru... 285 i żywność w odwiedzanych wioskach w formie darów, inkasując na to znaczne środki przeznaczone na objazdy terenowe. A jeśli nawet płacą, to śmiesznie niskie kwoty wynikające z ustalanych przez siebie stawek82. Giżycki porusza także sprawę istnienia „specjalnego rynku” przeznaczonego dla białych. Określa to jako: […] cyniczny wyzysk okolicznych murzynów, zmuszonych dostarczać na „rynek” administracyjny żywności, drzewa, węgla drzewnego i.t.d. za trzecią, czwartą, czy nawet piątą część ich wartości83. Podobnie krytycznie odnosi się do prac przymusowych, jakie w ramach obowiązującego prawa miejscowi mieszkańcy muszą wykonywać na rzecz administracji kolonii84. Jest to kolejne pole do nadużyć i wykorzystywania robotników do prywatnych celów. Przywołuje tu burmistrza Wagadugu, który wykorzystując więźniów i najemnych robotników, których wynagrodzenie ponoć defraudował, budował sklepy, składy i domy dla nowych towarzystw handlowych. Ponadto „organizował” przy pomocy presji wywieranej na miejscowych wodzach wiosek robotników, których wysyłał między innymi w zabójczy dla nich klimat Wybrzeża Kości Słoniowej85. Giżycki cytuje tu jednego ze swoich bliskich znajomych, który w kontekście tych poczynań wypowiadał się na temat „idjotów” działających w którejś z komisji parlamentarnych, dla których tego typu działania gubernatora są dowodem jego gospodarności i oszczędności86. Problem złego, czasem okrutnego i bezmyślnego traktowania miejscowej ludności był wielokrotnie poruszany na łamach wszystJ. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 124; 206. Ibidem, s. 125. 84 G. N. Ordon, op. cit., s. 304. 85 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 114. 86 Ibidem, s. 126. 82 83 �286 Anna Nadolska-Styczyńska kich trzech opracowań podróżnika. Jednym z wątków są podejmowane przez metropolię i jej urzędników oszczędności, narażające zdrowie i życie Afrykanów. Poruszając problematykę medyczną, autor pisał między innymi: […] służbę sanitarną, jako mało efektowną, traktuje się tu po macoszemu. […] A przecież powinna być najważniejsza, gdyż jedynem prawdziwem bogactwem tego kraju są tubylcy, bez których się tu nigdy do niczego nie dojdzie, jest ich zaś o wiele za mało. Dziesiątkuje je niesłychana śmiertelność dziecięca i różne choróbska, które z braku lekarzy próbują leczyć sami, po dawnemu, zamawianiami i okadzaniam. W Kamerunie, gdzie Francuzi mieli kilka razy mniej lekarzy i czarnych felczerów, aniżeli ich było za czasów niemieckich, śpiączka tak się rozpanoszyła, jak zresztą i we francuskiem Kongo, że aż Liga Narodów się tem zainteresowała i dopiero pod jej presją Francja, z bólem serca, musiała podnieść pobory lekarzy werbowanych do tej ciężkiej, niewdzięcznej i niebezpiecznej roboty i zorganizować jako tako walkę z tą klęską, trzebiącą ludność tubylczą87. Złe wynagrodzenia odbijały się na jakości kadry. Wiele do myślenia dają opisy działań medycznych lekarza o nazwisku Thomas, który zdecydował się na przyjazd do Afryki, licząc na lepsze możliwości kolekcjonerskie, bo był namiętnym zbieraczem znaczków88. Niewiele interesowały go natomiast sprawy zawodowe. Wstrząsający jest także casus lekarza wojskowego, który nie chciał leczyć za darmo, świadomie skazując ludzi (na przykład tubylców) na śmierć89. Wątek zabójczych oszczędności w zakresie służby zdrowia i tragicznych jego konPowyższy tekst autor zamieścił jako własną wypowiedź w przytaczanej dyskusji w Między morzem… na s. 51. Autor istoty problemu poszukuje w totalnym jego zdaniem braku higieny wśród Francuzów i wynikającej z niej niedbałości o zdrowie swoje i innych. Problematyce tej poświęcił także prawie cały rozdział książki Biali i Czarni…, s. 11–16. 88 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 36–38; G. N. Ordon, op. cit., s. 227. 89 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 193. 87 �Opowieści znad Nigru... 287 sekwencji przewija się we wszystkich trzech opracowaniach. Czasem jako fragment rozmowy, czasem opis tragicznych przypadków niekompetencji lekarskich lub braku pomocy medycznej na jakimś obszarze, czasami jako obszerny komentarz, uzupełniony powoływaniem się na innych autorów poruszających te kwestie w odniesieniu do kolonii francuskich90. 5. Zachowania nieetyczne Kolejnym wątkiem dotyczącym bezpośrednio także miejscowej ludności jest sprawa moralności „koloniali”. W książkach jest wiele opisów miejscowych kobiet będących stałymi towarzyszkami życia i matkami dzieci francuskich urzędników oraz uwag dotyczących powszechnych okazjonalnych kontaktów seksualnych Europejczyków z Afrykankami. Giżycki komentował także nadużycia, jakie towarzyszyły kontaktom „koloniali” z miejscową ludnością, wzajemnym powiązaniom, dwustronnym interesom itd.91 Podróżnik przytacza także przykłady zainteresowania żon urzędników walorami afrykańskich młodzieńców oraz wspomina o przypadkach gwałtów i wykorzystywania seksualnego młodych chłopców i dziewcząt92. Nadmienia także między innymi, że wspominany już „Żorż Rogacz”, pozbawiony stałego towarzystwa kobiety, zwykł zatrzymywać podczas swoich wędrówek dowolnie upatrzoną kobietę idącą skrajem drogi i zmuszać ją do czynności seksualnych93. Ibidem, s. 11–16, s. 51. Ibidem, s. 132–133. 92 Ibidem, s. 255; 278–279; 324; G. N. Ordon, op. cit., s. 275. 93 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 39. 90 91 �288 Anna Nadolska-Styczyńska Z kolei Rosjanin Nikołajew, dyrektor jednej z doświadczalnych plantacji, miał zwyczaj wybierania jako stałych towarzyszek dziewcząt przed inicjacją, bowiem starsze, poddane wyrzezaniu go nie interesowały, i który komentował to w sposób następujący: […] w Europie siedziałbym już dawno za kratkami. Jesteśmy jednak na szczęście w Afryce, gdzie nie ma głupich przepisów co do tego, kiedy mężczyzna ma prawo dopomóc dziewczynie do stania się kobietą94. Ponadto Giżycki opisuje też sytuację, w której serdecznie i szczerze rozbawiła tego człowieka tragedia, jaka spotkała jego służącego, muszącego obserwować patroszenie krokodyla, który był jego totemem i wiązał się z tabu polowania95. Giżycki podkreślał także absurd organizowania francuskich uroczystości państwowych obchodzonych w sytuacji kolonialnej. Opisuje groteskową sytuację, gdy administrator opowiadał o zdobyciu Bastylii przedstawicielom ludu Lobi, którym nakazano zostawić w buszu wszelką broń, a porządku pilnowali umieszczeni za węgłem domu uzbrojeni milicjanci, rekrutowani „pośród innych plemion”96. Pisarz boleje także nad poziomem intelektualnym i kulturalnym „kolonieli”. Zwraca między innymi uwagę na prymitywne rozrywki Francuzów, którzy na przykład z okazji święta państwowego (14 lipca) organizowali oprócz pokazów tanecznych konkursy piękności połączone z obmacywaniem kandydatek do tytułu miss. Wspomina także bawiące wyłącznie kolonizatorów zawody wspinania się Afrykanów po namydlonym palu lub wyciąganie przez nich zębami z miski wypełnionej mąką umieszczonych w nich monet97. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 66. Ibidem, s. 70; G. N. Ordon, op. cit., s. 278. 96 Ibidem, s. 42. 97 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 107. 94 95 �Opowieści znad Nigru... 289 Te zabawy powiązane były z powszechnie spotykanymi wówczas poglądami pełnymi etnocentryzmu i rasizmu. Postawy te znajdowały ujście także w innych sferach życia: stosowanym słownictwie, codziennym traktowaniu Afrykanów, w zdziwieniu i lekceważeniu, jakie było reakcją na informację o ludoznawczych zainteresowaniach Giżyckiego. Bardzo dobrym przykładem takich poglądów jest opowieść, którą uraczył Giżyckiego wielokrotnie już wspomniany Georges („Żorż”) Beaumarchand, chwalący stopień wytresowania pewnej czarnej małpy: […] nigdy się nie poniży do podania ręki negrowi. Ha, ha, ha, Tak, panie, to mądra bestja! Mądrzejsza od tego deputowanego, co tu był niedawno. Ten przed każdą murzynką zdejmował hełm w szarmanckim ukłonie: Madame… Madame… Ha, ha, ha… A do pierwszego lepszego parszywego negra mówił: „obywatelu”! Pan sobie wyobraża? Konaliśmy ze śmiechu. Dobrze jednak, że pan deputowany nie długo się tu obijał, boby tym czarnym małpom całkiem we łbach przewrócił98. Wspomniane zwierzę miało między innymi także zwyczaj straszenia dzieci niosących olej, które rzucając się do ucieczki tłukły naczynia z przenoszonym cennym płynem. Powszechne było także porównywanie Murzynów do zwierząt, głównie do wspomnianych powyżej małp. Giżycki opisuje także zabawę „kolonieli” polegającą na straszeniu klaksonem pieszych niosących towary i prowadzących juczne zwierzęta99. Sporo miejsca poświęca też przykładom najzwyklejszego znęcania się na Afrykanami i stosowania wobec nich siły100. Podróżnik zamieszcza w swoich opracowaniach także informacje dotyczące sądownictwa kolonialnego, przytaczając przyIbidem, s. 40. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 218–219; G. N. Ordon, op. cit., s. 332. 100 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 342; G. N. Ordon, op. cit., s. 274, 329. 98 99 �290 Anna Nadolska-Styczyńska kłady licznych pomyłek i niesprawiedliwości, wynikających tak z braku rozeznania w miejscowym prawie zwyczajowym, jak i z braku znajomości języków tubylczych i korzystania z niekompetentnych tłumaczy101. Takie przykłady można by mnożyć. Zakończenie Oczywiście przytoczone opisy ukazujące patologię, przykłady niegospodarności, bezmyślności i nędzy moralnej102 nie są jedynymi wątkami omawianych książek. Autor opisuje w nich przecież swoje spotkania z Afrykanami, zwraca uwagę na ich kulturę, relacjonuje polowania, przygody przeżywane podczas spływu Nigrem, tańce i zabawy organizowane w wioskach z okazji przybycia podróżnych, a także wiele zabawnych sytuacji związanych ze stosunkami międzyludzkimi. Niemniej jednak zawarty w nich ogólny obraz Francuskiej Afryki Zachodniej – państwa kolonialnego, opartego na pracy miejscowej ludności rządzonej w sposób „bezpośredni” – jest przygnębiający i oceniany negatywnie. Może być przykładem wszystkich dobrze znanych i wielokrotnie opisywanych, krytykowanych i potępianych cech kolonializmu. Momentami można nawet odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z tekstami zawierającymi wątki znane nam z opracowań pisanych w kontekście nurtów postkolonialnych103. Jednakże relacje te za101 Porównaj rozdział „Temida pod zwrotnikami”. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 76–85. 102 W opracowaniach podawane są także przykłady zabójstw popełnianych przez Europejczyków i na Europejczykach oraz konfliktów i przemocy w rodzinie. Porównaj: J. Giżycki: Biali i Czarni…, op. cit., s. 170; G. N. Ordon, op. cit., s. 235, 242, 261. 103 Edward Said, pisząc o cechach dyskursu kolonialnego, wymienia między innymi: przeświadczenie o naturalnej wyższości cywilizacji starego świata i prawie do zarządzania obszarami innych kontynentów, czy odmawianie miejscowym �Opowieści znad Nigru... 291 wierają także wiele wątków charakterystycznych dla dyskursu kolonialnego104: pewien dystans do opisywanej rzeczywistości, stosunek pewnej pobłażliwości dla swoistej „dziecinności” tubylców, z czym wiąże się przekonanie o potrzebie sprawowania nad nimi opieki i zagospodarowywania terytoriów zamorskich przez europejskie mocarstwa. Autor ma świadomość tymczasowości swojego pobytu w Afryce. Opisuje świat z perspektywy osoby „spoza” i z wyższej pozycji mieszkańca Europy. Musimy jednak pamiętać, że Jerzy Mikołaj Giżycki pisał swoje książki w latach 30. XX wieku. I chociaż był dość nietypowym dzieckiem swojej epoki, mającym krytyczne spojrzenie na kolonializm i kolonie, jednak przyjmował do wiadomości fakt ich istnienia i chyba nie wyobrażał sobie innej możliwości. Widział natomiast potrzebę przeprowadzenia reform zarządzania podległymi terytoriami: ich dofinansowania, przygotowania odpowiednich kadr i ukrócenia powszechnych nadużyć, w tym złego, nieludzkiego traktowania miejscowych mieszkańców. Jednocześnie uważał, że Afrykanie nie byli już w stanie sami przetrwać w ówczesnym świecie. Interesował się ich kulturą, opisując jej najprzeróżniejsze przejawy i utrwalając je w swoich fotografiach, było to jednak zainteresowanie ludoznawcy opisującego ludzi obcych. Momentami bardzo zmęczonego opisywaną i przeżywaną rzeczywistością. Było to także spojrzenie człowieka wrażliwego na krzywdę ludzi, ale ludzi odmiennych od niego i pozostających niewątpliwie poza obszarem głównego nurtu życia starego świata. mieszkańcom prawa do samostanowienia. Porównaj: E. Said, Orientalizm, Warszawa 2005. Dyskurs postkolonialny poprzez analizy najrozmaitszych form pisarskich wskazuje na zawarte w nich cechy charakterystyczne dla kolonializmu. A. Loomba, Kolonializm/postkolonializm, Poznań 2011. 104 Porównaj między innymi: M. Coetzee, Białe pisarstwo. O literackiej kulturze Afryki Południowej, Kraków 2009; M. L. Pratt, Imperialne spojrzenie. Pisarstwo podróżnicze a transkulturacja, Kraków 2011. �292 Anna Nadolska-Styczyńska Kolonialną Francuską Afrykę Zachodnią Jerzy Mikołaj Giżycki oceniał bardzo krytycznie, ale nie podważał samej idei rządów europejskich na tym kontynencie. Postulował natomiast daleko idące reformy i renegocjacje terytorialne. Daje tym poglądom wyraz pod koniec książki Biali i Czarni…105, zadając pytanie o zasadność posiadania przez Francję tak rozległych obszarów kolonialnych. Sugeruje, że […] najprostsza sprawiedliwość […] nakazywałaby raczej podzielić się trochę z narodami, nie mogącemi wprawdzie pochwalić się takiemi masami złota, jak te, które leżą bezczynnie w podziemiach Banque de France, ale które posiadają natomiast rzeczy może cenniejsze: ludzi młodych duchem i jędrnych ciałem, którzy nie uważaliby pracy na egzotycznych terenach, dających tak wdzięczne pole dla męskiej energji i inicjatywy, za łamiące życie wygnanie106. Bibliografia Giżycki J., Biali i Czarni – fragmenty kolonialne, Warszawa 1934. Giżycki J., Między morzem a pustynią, Warszawa 1936. Giżycki J., Żegluga na Nigrze i Senegalu, „Morze” 1935, z. 12, s. 18–19. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1932: Afryka mówi, nr 14.03, s. 10; Pochodzenie Murzynów, nr 21.03, s. 10; Religia Murzynów, nr 04.04, s. 10; WieW pozostałych opracowaniach brak jest tak wyraźnych deklaracji. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 348. Warto jednak zaznaczyć, że Jerzy Mikołaj Giżycki nie piastował żadnej funkcji w działającej w Polsce Lidze Morskiej i Kolonialnej i polskie marzenia kolonialne skrytykował mocno w omawianych wspomnieniach. Natomiast w kilka lat po powrocie do kraju rozpoczął działalność dyplomatyczną, objąwszy stanowisko konsula tytularnego w Addis Abebie. Jednocześnie w znacznie późniejszych, nieopublikowanych wspomnieniach, Giżycki wyraźnie krytykuje pomysły kolonialne Polski międzywojennej. G. N. Ordon, op. cit., s. 355–356. 105 106 �Opowieści znad Nigru... 293 rzenia i przesądy, nr 11.04, s. 10; W kraju plemienia Habe, nr 18.04, s. 11. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1933: Łowy afrykańskie, nr 23.01, s. 10; Czarna Róża, nr 24.07, s. 8–9; Chwytanie żywcem krokodyla. Fragment z kolonii afrykańskich, nr 14.08, s. 8–9; Rybołówstwo u Murzynów, nr 20.11, s. 8–9. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1934: Bandyci afrykańscy, nr 21.05, s. 14. Iliffe J., Afrykanie. Dzieje kontynentu, Kraków 2011. Ndiaye B., Francaftique. Stosunki francusko-afrykańskie wczoraj i dziś, Olsztyn 2010. Loomba A., Kolonializm/postkolonializm, Poznań 2011. Said E. W., Orientalizm, Warszawa 2005. Styczyńska A., Rola Jerzego Giżyckiego w tworzeniu kolekcji afrykanistycznej Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Kronika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 131–138. Styczyńska A., Wyprawa Ferdynanda Ossendowskiego do Afryki Zachodniej we wspomnieniach jej uczestników, w: M. Głosek (red.), Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane prof. Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 1997, s. 253–264. Więcek A., Kolonializm w Afryce i jego skutki – model brytyjski i model francuski, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 4, s. 79–93. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Opracowania nieopublikowane Nadolska-Styczyńska A., Jerzy Mikołaj Giżycki, w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 5 (w przygotowaniu). Ordon G. N., The Winding Trail (maszynopis), The Polish Library London, 576/RPS, obecny numer: MW 33. �294 Anna Nadolska-Styczyńska Tales from Niger. French West Africa in descriptions of Jerzy Giżycki Abstract Jerzy Mikołaj Giżycki was a Polish traveler, author, passionate ethnographer, photographer and a collector. In the 1920s he traveled across West Africa, working for the French Ministry of Colonies, describing and photographing various administrative and economic institutions of the AOF. The author discusses his depictions regarding these peregrinations, focusing on selected themes that show character and functioning of French West Africa. The materials bring an interesting yet joyless picture of the colonial reality, and at the same time show the author’s attitude to the events and phenomena he depicted. The article deliberately omits narrations regarding ethnic cultures paying special attention to the organization, economy and staff of the French colony. The article uses books written by Jerzy Mikołaj Giżycki, which were supplemented with the text of his unpublished memories. Keywords: French West Africa, Polish travelers, colonialism of the 1920s �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72dece2b91138d971f1da2059685f8f7.pdf cb98eca548fc25815fe6b5c386f195d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6646 Rights Information about rights held in and over the resource Licenacja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6214 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: varia Description An account of the resource Bilad as-Sudan t.6; 197 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Bernardinum Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bilad as-Sudan polityka i kultury �Bilad as-Sudan kultura i polityka �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. �Bilad as-Sudan kultura i polityka Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2016 �Recenzenci: prof. UJ dr hab. Robert Kłosowicz prof. dr hab. Arkadiusz Żukowski Okładka: foto str. 1: J. Różański. foto str. 4: M. Ząbek, Ł. Prus. © Copyright by Jarosław Różański, 2016 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl1 www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-7823-831-7 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin 1 �SPIS TREŚCI KAROL PIASECKI Związki dawnej ludności subsaharyjskiej ze Śródziemnomorzem i Europą. Wybrane aspekty antropologiczne....................................................................... 7 NINA PAWLAK Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej w świadectwach językowych.................................................. 25 MICHAŁ ZĄBEK Polityka zagraniczna Gambii................................................. 53 KRYSTYNA KAMIŃSKA Kilka uwag o sytuacji na pograniczu ówczesnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej w ostatniej dekadzie XX wieku z pozycji quasiinsidera.......................................... 113 JOANNA BAR Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC): geneza i przebieg procesu akcesyjnego............................................ 139 KONRAD CZERNICHOWSKI Akcesja Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) – potencjalne skutki.............. 169 �WOJCIECH TROJAN Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ a Adatem. Metody i dylematy utrzymania pokoju w Afryce na przykładzie Darfuru i Somalilandu.................................. 183 MARIUSZ DRZEWIECKI Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki. Konsekwencje archeologiczne projektów zarządzania wodami Nilu............ 197 �KAROL PIASECKI ZWIĄZKI DAWNEJ LUDNOŚCI SUBSAHARYJSKIEJ ZE ŚRÓDZIEMNOMORZEM I EUROPĄ. Wybrane aspekty antropologiczne Północna Afryka od zawsze stanowiła strefę przejściową pomiędzy tzw. „Czarną Afryką” a „Białą Europą” (rozumianymi oczywiście w sensie odmianowym). Tędy od wieków wędrowały na południe wpływy odmiany białej. To ogólnie znany fakt. Mniej znany jest natomiast problem obecności wpływów czarnej odmiany w Europie w czasach poprzedzających epokę nowożytną. Antropologia historyczna wypracowała już mniej lub bardziej kompletny obraz wpływów antropologicznych idących z południa na północ1, brak natomiast próby całościowego ujęcia afrykańskich Prof. dr hab. Karol Piasecki – Uniwersytet Szczeciński, Wydział Humanistyczny, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej. 1 Porównaj I. Michalski, Remarks about the anthropological structure of Egipt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1958, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, s. 201–237; D. Ferembach, Historieraciale de l’Africa du Nord, w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 90–141; D. Ferembach, Historie raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, München-Wien 1975, s. 142–170; K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, w: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean” �8 Karol Piasecki wpływów antropologicznych w dawnej Europie. Niniejszy artykuł ma za zadanie wypełnić tę lukę. Nie wdając się w historię formowania się współczesnej ludności Wielkiej Odmiany Czarnej, musimy na początek postulować rozszerzenie obszaru naszych rozważań na Przednią i Środkową Azję. Pamiętać bowiem należy, że ludność odmiany czarnej występuje (bądź występowała do czasów nowożytnych) w całym globalnym pasie klimatów gorących2. Dlatego też musimy dodatkowo uwzględnić możliwość migracji przedstawicieli odmiany czarnej do Europy z Azji Zachodniej. Zaciemnia to znacznie obraz, jako że najbliższa droga z północno-wschodniej Afryki do Europy prowadzi przez azjatycki Bliski Wschód i nigdy do końca nie wiadomo, skąd właściwie pochodzą przybysze, czy z Afryki, czy z Azji. Nie należy przy tym traktować Morza Śródziemnego jako nieprzekraczalnej granicy, oddzielającej ludność Afryki i Europy. Pradzieje i współczesność naszego gatunku wyraźnie pokazują, że morze to częściej łączy, niż dzieli ludzi żyjących na jego brzegach. Stąd też na relacje obu wielkich odmian należy patrzeć jak na strefę mieszanej ludności, rozciągającą się od Atlantyku po Indie. Upraszczając problem, możemy go opisywać jako strevol. 2 (2010) fasc. 2, Supplement Series, s. 625–632; K. Piasecki, Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94; tenże: Przemiany struktury antropologicznej ludności Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Dziedzictwo przeszłości, Warszawa 2015, s. 7–30. 2 Brak jej pierwotnie jedynie w Ameryce, choć i tam zdarzała się w czasach przedkolumbijskich infiltracja przedstawicieli czarnej odmiany. Bliższe rozważania dotyczące tego jakże interesującego i kontrowersyjnego problemu pominiemy, odsyłając czytelnika do literatury. Tu poprzestaniemy na stwierdzeniu, że obecność migrantów z Afryki w czasach przedhiszpańskich w wielu regionach Ameryki jest pewna i należycie dowiedziona, choć nigdzie nie zostawiła znacznego, i co ważne, trwałego wkładu w strukturę antropologiczną Amerindian. Na przykład dla Meksyku wykazał ją Andrzej Wierciński (Ananthropologicalstudy on the origin of „Olmecs”, „Światowit” 1972, nr 33, s. 143–174). �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 9 fę ludności biało-czarnej o zmiennej szerokości, która „wędruje” w czasie z południa na północ i odwrotnie, przy czym niekoniecznie wędrówka ta musi być związana ze zmianami klimatycznymi. Dotychczas obecność ludności odmiany czarnej w pradziejach Europy nie była przedmiotem szerszych badań. Dzisiaj po odejściu współczesnej antropologii od klasycznych metod na rzecz badań genetycznych można wręcz odnieść wrażenie, iż od pewnego czasu archeolodzy nie znajdują już w Europie żadnych szczątków ludzkich wykazujących wpływy odmiany czarnej. Stąd też i literatura dotycząca naszego tematu pochodzi w większości sprzed kilkudziesięciu lat. Wydaje się, że odpowiedzialna za to jest obserwowana współcześnie tendencja do umniejszania znaczenia opisywanych tego typu znalezisk3 lub wręcz negowanie ich związków z odmianą czarną. Dla pełnego zrozumienia korzeni współczesnej struktury antropologicznej Europy analiza tych najstarszych wpływów wydaje się mieć istotne znaczenie, zwłaszcza dziś, gdy większość badań w dziedzinie biologii człowieka koncentruje się na szukaniu powiązań genetycznych. Wpływy ludności odmiany czarnej w dawnej Europie można podzielić na dwie chronologiczne warstwy, z których pierwsza obejmuje w zasadzie jedynie archaiczne elementy4 mające w ro- Za pomocą tzw. nowoczesnych metod ustalenie przynależności odmianowej starożytnych szczątków albo jest bardzo trudne, albo wręcz niemożliwe (zwłaszcza gdy neguje się istnienie odmian w obrębie gatunku Homo sapiens). 4 Przez antropologów rosyjskich (patrz. M. M. Gerasimov, Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955) traktowane jako „niezdyferencjowane”, tj. znajdujące się w tej fazie antropogenezy, w której nie nastąpiło jeszcze całkowite wyróż­ nicowanie się współczesnych odmian rasowych. 3 �10 Karol Piasecki zumieniu PSA5 międzyodmianowy6 charakter. Są one efektem obecności składników negroidalnego (inaczej buszmenoidalnego)7 będącego elementem pośrednim pomiędzy odmianą czarną a żółtą i elementu australoidalnego (pośredni czarno-biały). Wpływy te datują się od górnego paleolitu (epipaleolitu) i trwają w zasadzie8 po neolit. Druga warstwa, choć zdecydowanie łatwiej rozpoznawalna, także uchodzi uwadze badaczy. Obejmuje ona ludność afrykańską, która dotarła do Europy w czasach antycznych jako niewolnicy oraz w wyniku późniejszych migracji. Związane z nimi przemiany europejskiej struktury antropologicznej dotyczyły zwłaszcza Półwyspu Pirenejskiego i północnych obrzeży Morza Śródziemnego. Były one wynikiem ekspansji islamu, zwłaszcza tej realizowanej przez plemiona berberyjskie i napływu kolejnych fal afrykańskich niewolników. W tej warstwie mamy do czynienia z młodszymi, typowymi dla czarnej odmiany składnikami: równikowym i sudańskim. Pomimo rekonkwisty i prześladowań muPSA – Polska Szkoła Antropologiczna (A. Wierciński, Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, w: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antro­ pologicznej, „Seria Antropologia” 11, Poznań 1985, s. 19–33. Możemy ją w skrócie określić jako zespół metod, teorii i poglądów naukowych wypracowanych przez polskich antropologów, głównie w okresie międzywojennym (do lat 70. XX w.). Jednym z jej oryginalnych metod jest typologia indywidualna, która zakłada istnienie w obrębie trzech Wielkich Odmian współczesnego człowieka, tj. odmiany białej, żółtej i czarnej, odrębnych elementów rasowych. Ponadto pomiędzy odmianami istnieją także elementy międzyodmianowe. Porównaj także: Pia­ secki K., Problem ras w antropologii, w: Antropologia polityki i polityka antro­po­ logii, M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Warszawa 2011, s. 155–167. 6 Trzeci międzyodmianowy element w Europie – laponoid, jak można było przypuszczać także ma nawiązania afrykańskie, o czym dalej w tekście. 7 Bliższe opisy tego i innych elementów rasowych, patrz: A. Wierciński, Typologia rasowa, w: T. Bielicki (red.), Mały Słownik Antropologiczny, wyd. 2, Warszawa 1976, s. 471–481. 8 W Europie południowo-wschodniej trwały one znacznie dłużej, ale wtedy już bez wątpienia nie miały związku z Afryką. 5 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 11 zułmanów w Hiszpanii, ślady ludności czarnej odmianowo związane z tą drugą warstwą są do dziś zauważalne za Pirenejami. Późniejsza kolonialna i postkolonialna obecność Afrykańczyków w Europie nie jest przedmiotem naszych rozważań. Liczne znaleziska archeologiczne z górnego paleolitu południowej Europy wskazują na obecność ludności negroidalnej. Niejednokrotnie sąsiadują one ze szczątkami paleoeuropidów (kromanionoidów). Stanowiska, na których stwierdzono występowanie odmiany czarnej bądź australoidalnej związane są z dwoma regionami. Pierwszy z nich, związany z negroidem (czyli inaczej buszmenoidem), to południowa Francja, północne Włochy i Półwysep Iberyjski. Jeszcze ponad sto lat temu odkryto na włoskim wybrzeżu w pobliżu Mentony w jednej z jaskiń Grimaldi, zwanej „Grotą Dzieci”, podwójny pochówek pochodzący z górnego paleolitu w warstwie należącej do kultury oryniackiej. Sensacją było to, że jak stwierdził Verneau, obydwa szkielety bez wątpienia reprezentują cechy negroidalne (buszmenoidalne)9. Z tej samej groty pochodzi także znalezisko figurki kobiecej z zaznaczoną steatopygią, tj. silnie otłuszczonymi pośladkami10. Cechy negroidalne ma również czaszka oryniacka z Comb Chapelle w południowej Francji11 oraz inne mniej znane znaleziska z tego terenu. Verneau R., Les Grottes de Grimaldi, t. II. fasc. I, Anthropologie, Monaco 1906, s. 159–200. 10 Jest to adaptacja do sezonowego braku pożywienia występująca wyłącznie u buszmenoida. 11 Michaił Gierasimow uważa, w przeciwieństwie do Hermanna Klaatscha, który znajduje w czaszce z Comb Chapelle cechy australoidalne, że cechy te są pozostałością po neandertalczyku (M. M. Gerasimow, Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955, s. 216–221). Koncepcja Andrzeja Wiercińskiego, iż australoid powstał z nałożenia się form odmiany czarnej na neandertalczyka wykazującego cechy odmiany białej, doskonale godzi te oba poglądy (A. Wierciński, The question of evolutionarytransitionbetween Neandertalsand the recentman, w: Colloque 9 �12 Karol Piasecki Drugi region związany z australoidem12 obejmuje południe Ukrainy i Rosji i północny Kaukaz. Z epipaleolitycznego cmentarzyska Wołoszskoje, położonego 18 km na południe od Dniepropietrowska na Ukrainie13, pochodzą dwie bez wątpienia australoidalne14 czaszki. Bliskie im są pochówki ze stanowiska Markina Gora (Kostenki) nad Donem (obwód woroneski), gdzie także znaleziono pochówek negroidalny pochodzący z późnego paleolitu oraz krymskie znaleziska z Fatma-Koba15 i Murzak-Koba16. Te ostatnie Michaił Gierasimow17 uważa za na tyle archaiczne, aby nie wiązać ich z odmianą czarną, natomiast Debec, Trofimowa i Czeboskarow konsekwentnie uważają je za negroidalne18. International „L’Aurignacien et le Gravettien (Périgordien) dansleurcadreécologique” (supplément), L. Bánesz, J. K. Kozłowski (red.), Kraków 1981, s. 73–84; K. Piasecki, W. Więckowski, Neandertalczycy, „Światowit” nowa seria (2000), t. II, fasc. B, s. 177–185, plansze 38–44. 12 Lub, jak chcą autorzy rosyjscy, z drawidoidem będącym efektem wykrzyżowania się australoida z elementem śródziemnomorskim. 13 Danilenko, który prowadził wykopaliska na tym stanowisku (Danilenko V. N., Vološskijepipaleolitičeskijmogil’nik, „SovetskajaEtnografija” (1955) nr 3, s. 56–61), odnotowuje, że jeden z negroidalnych szkieletów (nr 13) ułożony był na brzuchu, drugi zaś (nr 15) w pozycji skurczonej, bez dłoni i stóp, z ostro zakończoną kościaną tuleją w rejonie miednicy (najprawdopodobniej od strzały). Odbiega to na tyle od naturalnych pochówków, iż można przypuszczać, że najpraw­ dopodobniej obydwa osobniki zostały zabite (T. S. Konduktorova, Antro­ pologijanaselenija Ukrainy mezolita, neolita i epochibronzy, Moskva 1973, s. 11). 14 Debec G. F., Čerepa iż epipaleolitičeskogomogil’nika u s. Vološskogo, „Sovetskaja Etnografija” 1955, nr 3, s. 62–73. 15 Debec g. F., Tardenuaskijkostjak iż navesaFatm’ma-Koba v Krymu, „Antropologičeskij žurnal” 1936, nr 2, s. 43–52. 16 Žirov E. V., Kostjakiiz grota Murzak-Koba, „Sovetskaja Antropologija” 1938, nr 5, s. 179–186. 17 Gerasimow, op. cit., s. 252. 18 Raczej australoidalne. Porównaj G. F. Debec, T. A. Trofimova, N. N. Čebo­ ksarov, Problemy zaselenija Evropy po antropologičeskim danym, w: Proischožde­ niječeloveka i drebneerasseleniečelovečestva, Moskva 1951, s. 425. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 13 Australoidzi przetrwali w ukraińskim mezolicie i neolicie. Gochman, choć nie nazywa odnalezionych w seriach z Nadporoża Dnieprzańskiego i cmentarzyska Wasiliewka II (obwód Dniepropietrowski) nietypowych czaszek australoidalnymi, to wskazuje na ich bliskie podobieństwo z seriami pochodzącymi z północnej Afryki19. Jak łatwo zauważyć, wskazywałoby to na dwie drogi przenikania odmiany czarnej do Europy w tym czasie: z jednej strony przez Gibraltar i Cieśninę Sycylijską, z drugiej zaś z Azji Przedniej i Środkowej. Odpowiadałoby to hipotetycznym szlakom zasiedlania Europy przez pierwszych ludzi. W górnym paleolicie Europy, równocześnie z pojawieniem się ludności buszmenoidalnej (negroidalnej), występują dosyć powszechnie przedstawienia kobiet (figurki, rzadziej rysunki naskalne) z wyraźnie zaznaczonymi cechami negroidalnymi: steatopygią i typową dla buszmenoida fryzurą typu „fil-fil”20. Bardzo długo figurki te, określane jako „Wenus” (najbardziej znane z nich to „Wenus z Dolnych Vestonic” i „Wenus z Willendorfu”) traktowano wyłącznie jako symbol płodności, a ich niewątpliwe cechy buszmenoidalne uważane były za stylizację i typową dla symbolizacji hipermorfię. Dyskusja na ten temat toczona jest praktycznie po dziś, choć wystarczy porównać cechy buszmenoidalne szkieletów z jaskini Grimaldi ze znalezioną tam figurką „Wenus”, aby uznać tego typu spory za bezprzedmiotowe. Rzekoma stylizacja figurek podkreślająca steatopygię wynikała stąd, że twórcy I. I. Gochman, Naselenie Ukrainy v epochumezolita i neolita, Moskva 1966, s. 90, s. 182. 20 Typowy dla buszmenoida rodzaj owłosienia głowy. Włosy rosną oddzielnymi kępkami, skręcając się i przypominając kupki pieprzu usypywane na targach afrykańskich do sprzedaży (fil-fil po arabsku „pieprz”). Skóra pomiędzy nimi pozostaje naga. Gen warunkujący ten typ owłosienia reprezentowany u innych form odmiany czarnej jest efektem wchłonięcia buszmenoidalnego substratu. 19 �14 Karol Piasecki rzeźb obserwowali tę cechę na własne oczy. Szerokie występowanie „Wenusek” uzupełniają kamienne figurki typu Lalinde/ Gönnersdorf, silnie zeschematyzowane i wybitnie stylizowane, z zaznaczonymi wydatnymi pośladkami, znalezione także na terenie Polski21. Niewykluczone jest oczywiście, że część przedstawień, zwłaszcza te najbardziej schematycznie wykonane, nie ma nic wspólnego z buszmenoidami i w rzeczywistości związana była z kultem płodności bądź tylko z kultem kobiecego ciała22. Verneau, który zajmował się badaniami antropologicznymi szkieletów z grot Grimaldi, jako pierwszy powiązał je z ludnością negroidalną. Był też gorącym zwolennikiem łączenia figurek z zaznaczoną steatopygią (i longinymphią) z ludnością buszmenoidalną23. Obie wymienione cechy są właściwe dla współczesnych buszmenoidów, a wśród innych populacji afrykańskich pojawiają się wszędzie tam, gdzie istniał wcześniejszy substrat negroidalny. Bardzo rzadkie zaludnienie Europy w paleolicie umożliwiało egzystowanie obok siebie grup ludności białej odmianowo (paleoeuropejskiej, inaczej kromanionoidalnej) i ludności negroidalnej, która – o czym należy pamiętać – zgodnie z Polską Szkołą Antropologiczną zajmuje pozycję międzyodmianową – biało-żółtą i charakteryzuje się jednocześnie cechami obu odmian. Oczywiście nie można także odrzucić możliwości istnienia grup o mieszanej strukturze antropologicznej. Można sądzić też, iż strefa mieszanej ludności biało-czarnej (w sensie odmianowym), zgodnie z cykla21 Porównaj J. Fedorczuk, B. Bratlund, E. Kolstrup, R. Schild, Late Magda­ lenianfeminine flint plaquettes from Poland, „Antiquity” 2007, nr 81, s. 97–105 oraz artykuł Romualda Schilda Paleolityczne figurki kobiet z Wilczyc, nr w „Arche­ ologii Żywej” nr 4 (44) z 2009 roku, s. 8–11. 22 Porównaj Anna i Jan Budrukiewiczowie, Od Lucy do Wenus, „Archeologia Żywa” 2009, nr 44, s. 12–17. 23 Verneau R., La prétendue parenté des négroides européens et des Boschimans, „L’Anthropologie” 1925, nr 3–4, s. 235–291. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 15 mi klimatycznymi, przesuwała się to bardziej na północ, to na południe. Ale tu musimy podkreślić, że po ustąpieniu lodowców odmiana czarna nadal pojawiała się w europejskim mezolicie i neolicie. Bez wątpienia Cieśnina Gibraltarska stanowiła jedną z głównych dróg prowadzących z Afryki do Europy i wszelkie rozważania na temat rzekomego braku umiejętności nautycznych naszych przodków nie mają tu nic do rzeczy. Już prawie sto lat temu José Mendes Corrêa dowodził obecności negroidalnych form w mezolicie dolnego biegu Tagu24, co oczywiście wywoływało ostre sprzeciwy „autochtonistów” takich jak Vallois i Breuil. Mendes Corrêa porównywał znaleziska portugalskie z negroidami z Grimaldi i stwierdził ich wybitne podobieństwo. Także petroglify z Lewantu iberyjskiego, bardzo przypominające niektóre rysunki saharyjskie, przedstawiają bez wątpienia negroidów, którzy w epipaleolicie i mezolicie zaludniali północną Afrykę. Ciekawe, że nie zauważył tego negujący obecność negroidów w Iberii Gómez-Tabanera25, który na okładce swej książki o pradziejach Półwyspu Pirenejskiego umieścił przerys petroglifów z hiszpańskiego Lewantu przedstawiających sylwetki ewidentnych buszmenoidów. Jeszcze z neolitu szwajcarskiego Sauter wykazuje obecność szkieletów negroidalnych (buszmenoidalnych) na stanowiskach Barmaz sur Collombey (Monthey, Valais) i Chamblandes (Vaud). Prócz typowych cech negroidalnych czaszek szacowana przy użyciu formuły Manouviera-Pearsona dla jednego ze szkieletów żeń- 24 J. Mendes Corrêa, Nouvelles observations surl’Homo taganus, „Revue Anthropologique” 1919, nr 33, s. 570–579. 25 J. M. Gómez-Tabanera, Ethnogenseis of the spanish peoples, Madrid 1966, s. 6–8. �16 Karol Piasecki skich wysokość ciała wyniosła 140,2 cm, co w pełni odpowiada buszmenoidom26. Trofimowa na podstawie badań materiałów z południowej Turkmenii uważa, że pomiędzy V a III tysiącleciem p.n.e. drugim co do znaczenia składnikiem tamtejszej ludności był typ nazywany przez nią „ekwatorialnym” (inaczej „południowo-indyjski”, „drawidyjski” lub „protoaustraloidalny”). Świadczą o tym niezbicie znaleziska ze stanowisk: Kokcza III (okolice Jeziora Aralskiego)27, Wuadil (południowa Kotlina Fergańska)28, Monżukly-Depe (południowa Turkmenia)29. Według niej drawidoid dotarł tam wcześniej z doliny Indusu, choć nie wyklucza, iż może być on pozostałością starej paleolitycznej strefy ludności czarnej ciągnącej się od Afryki przez Azję Przednią, południe Środkowej Azji i Industan30. Indodrawidyjczycy wg Trofimowej31 przetrwali w dolinie Akcza-darii oraz oazach fragańskiej i bucharskiej do połowy II tys. p.n.e, czyli jeszcze dłużej niż buszmenoidzi na zachodzie Europy. Z Kaukazu i jego północnych podnóży także pochodzą znaleziska wiązane z odmianą czarną, choć część ich datowań jest stosunkowo późna. Michaił Gierasimow dokonał analizy czaszki z Gruzji zrekonstruowanej przez E. W. Żyrowa, a przez niego Sauter M.-R., Sur des caracteres negroides chez des neolithiques du Valais (Suisse), w: IIIe Congrès International des Sciences Anthropologiques & Ethnologiques, Bruxelles1948 (1961), s. 205–206. 27 V. V. Ginzburg, T. A. Trofimova, Paleoantropologija Srednej Azii, Moskva 1972. s. 86–88. 28 Ibidem, s. 79. 29 Ibidem, s. 43–44. 30 Trofimova T. A., Naseleniejužnoj Turkmenii i ego peredneaziatskie i južnoindijskiesvjazi v pervobytnyjuepochu po danym paleoantropologii, VII Mežna­ rodnyjkongressantropologičeskich i etnografičeskich nauk, Moskva 1964, [separatum], s. 6–7. 31 V. V. Ginzburg, T. A. Trofimova, op. cit., s. 88. 26 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 17 samego ocenianej jako co najmniej wczesnoneolityczna, a być może nawet wcześniejsza (azylska lub tardenuaska). Czaszka ta bez wątpienia należy do odmiany czarnej, przy czym jej gracylność i wskaźniki czaszkowe wyraźnie wskazują na element negroidalny, a nie australoida. Kaukaz byłby więc najdalej na wschód wysuniętym rejonem występowania buszmenoida32. Północne przedgórza Kaukazu i dolne Naddonie mogły być szlakiem wędrówek form odmiany czarnej na północ. Istnieje wiele poszlak przemawiających za tym, iż w tutejszym substracie antropologicznym do dziś przetrwały wpływy odmiany czarnej33. Z północnego Kaukazu Gorodcov34 wywodzi także kulturę bałanowską (wariant kultury fatjanowskiej), nazwaną tak od Cmentarzyska Bałanowskiego położonego w dolinie środkowej Wołgi (dzisiejsza Czuwaszia). Wśród innych znaleziono tam pięć pochówków, które Gierasimow35 oznaczył jako mieszańców drawidoidalno-europeidalnych (tzw. bałanowski typ B). Wynika z tego, iż w okresie brązu wpływy odmiany czarnej w Eurazji sięgają od Indii na południu po środkową Rosję na północy. Jeśli przyjąć tezę Gorodcowa, to Kaukaz byłby swego rodzaju regionem pogranicznym dla wpływów negroidalnych i drawidoidalnych. Zupełnie odrębnym zagadnieniem jest nowożytna obecność przedstawicieli odmiany czarnej w Gruzji, o której warto wspomnieć, choć wykracza ona poza nakreślone wcześniej ramy czasowe. W kilku miejscach w Adżarii, Abchazji i w rejonie Kutaisi 32 Oczywiście w strefie śródziemnomorskiej, bowiem w niższych szerokościach geograficznych buszmenoidzi sięgają poprzez Andamany do Australii. 33 Gierasimow w cytowanej przez nas rozprawie na mapie na str. 255 rysuje szlak migracyjny typu „drawidoidalnego” idący od stepów Naddonia po dorzecze Oki (drawidoidem nazywa on mieszane formy australoidalno-białe). 34 V. A. Gorodcov, Kultury bronzovojepochiSrednejRossii. OtčetIstoričeskogomuzeja za 1914 g., Moskva 1915. 35 Gierasimov, op. cit., s. 505–513. �18 Karol Piasecki do początków XX w. mieliby przetrwać potomkowie niewolników sprowadzonych tam przed wiekami przez muzułmańskich władców tej krainy. Donoszą o tym liczni podróżnicy, zaś sami adżarscy Murzyni nazywani są tam „Arabami”36. Podobnie potomkowie czarnoskórych niewolników mieli też przetrwać w Abchazji37. Co się stało z nimi po rewolucji, tego nie wiadomo. Prócz elementów antropologicznych należących do odmiany czarnej z Afryki dociera do europejskiego Śródziemnomorza składnik berberoidalny, który uformował się na południowej flance białej odmiany, stąd też swoją charakterystyką zbliża się nieco do form odmiany czarnej. W Afryce Północnej pojawia się on ze wschodu wraz z wczesnymi migracjami datowanymi na okres Przeddynastyczny38 a następnie rozszerza swoje wpływy na południe, docierając także na Wyspy Kanaryjskie. Wraz z kulturą amfor kulistych pojawia się w południowej i zachodniej Europie, gdzie jest względnie liczny. Spotykany jest też w neolicie w środkowej Europie39. Najciekawsze są jednakże jego powiązania z ludnością skrajnie północnej Europy, tj. z Saamami (Lapończykami). Już dawno sugerowano (badania Polskiej Szkoły Antropologicznej) możliwości związków berberyjsko-lapońskich, ale dopiero ostatnie dziesięciolecia wykazały, iż związki takie istnieją i obej- Bradii V. P., NegryBatumskojoblastii i Kutaisskojgubernii, Batumi, 1913. Kovalevskij I. I., Kavkaz. T. I. Narody Kavkaza, Sankt-Peterburg 1914. Chciałbym w tym miejscu podziękować dr Veronice Belyaevoj-Saczuk za udo­ stępnienie materiałów na ten temat. 38 A. Wierciński, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne” 56 (1963), s. 5–80. 39 Porównaj. Z. Kapica, Różnicowanie się składów antropologicznych ludności Kujaw w czasie od neolitu do współczesności na podstawie materiałów z terenu po­ wiatu włocławskiego, „Przegląd Antropologiczny” 1968, nr 2 (34), s. 325–339. 36 37 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 19 mują nie tylko aspekty biologiczne40, ale także językowe41, co w świetle obecności berberoida w mezolicie i neolicie europejskim wydaje się oczywiste. Konkludując, należy stwierdzić, iż dla zrozumienia wszystkich aspektów relacji europejsko-afrykańskich niezbędne jest przyjęcie, iż granicą pomiędzy ludnością obu kontynentów nigdy nie była wyraźna linia ani też wody Morza Śródziemnego, a szeroka strefa mająca mieszaną strukturę antropologiczną. Budując model stosunków antropologicznych na pograniczu odmiany białej i czarnej najlepiej odwołać się do ujęcia gradientowego obrazującego ilościowe relacje pomiędzy tymi dwoma Wielkimi Odmianami w przestrzeni. Z wielu względów jest to utrudnione, bowiem wymaga dysponowania odpowiednim materiałem, tj. seriami antropologicznymi, które można wykorzystać do oceny udziału w nich obu odmian. Stąd też do celów porównań ilościowych użyć możemy jedynie serii pomierzonych zgodnie ze standardem Martina-Sallera z uwzględnieniem cech opisowych istotnych do diagnozy rasowej. Takie serie nie pokrywają ani całego interesującego nas obszaru, ani tym bardziej współczesnej, holoceńskiej historii naszego gatunku. Z konieczności trzeba więc posługiwać się interpolacją, a jest to zabieg niekiedy ryzykowny. Mamy nadzieję, że tego typu analiza zostanie kiedyś przeprowadzona. Tymczasem A. Achilli, C. Regno, V. Battaglia, M. Pala, A. Olivieri, S. Fornarino, C. Magri, R. Scozzari, N. Baburdi, A.S. Santachiara-Benerecetti, H.-J. Bandelt, O. Semino, A. Torroni, Saami and Berbers – An Unexpected Mitochondrial DNA Link, „American Journal of Human Genetic” 76 (2005), s. 883–886. Tytuł artykułu mimowolnie podkreśla brak znajomości klasycznego dorobku antropologii wśród współczesnych badaczy naszego gatunku. 41 A. M. Maloletko, Drevnie narody Sibiri. Etničeskijsostav po danym toponimiki, t. I. Predystoriačeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999, 153–168, s. 213–215. W świetle danych na temat drawidoidów w południowo-wschodniej Europie szczególnie interesujące są uwagi Małoletki na temat wpływów języków dra­ widyjskich w językach saamskich. 40 �20 Karol Piasecki wydaje się, iż nawet tak wyrywkowy materiał paleoantropologiczny, jakim dysponujemy wystarcza, aby mówić o niewątpliwych powiązaniach dawnej ludności Europy z ludnością subsaharyjskiej Afryki. Bibliografia Achilli A., Regno C., Battaglia V., Pala M., Olivieri A., Fornarino S., Magri C., Scozzari R., Baburdi N., Santachiara-Benerecetti A. S., Bandelt H.-J., Semino O., Torroni A., Saami and Berbers – AnUnexpectedMitochondrial DNA Link, „American Journal of Human Genetic” 76 (2005), s. 883–886. Bradii V. P., NegryBatumskojoblastii i Kutaisskojgubernii, Batumi, 1913. Budrukiewicz A., Budrukiewicz J., Od Lucy do Wenus, „Archeologia Żywa” 2009, nr 44, s. 12–17. Danilenko V. N., Vološskijepipaleolitičeskijmogil’nik, „SovetskajaEtnografija” 1955, nr 3, s. 56–61. Debec G. F., Tardenuaskijkostjak iż navesaFatm’ma-Koba v Krymu, „Antropologičeskij žurnal” 1936, nr 2, s. 53–61. Debec G. F., Čerepa iż epipaleolitičeskogomogil’nika u s. Vološskogo, „SovetskajaEtnografija” 1955, nr 3, s. 62–73. Debec G. F., Trofimova T. A., Čeboksarov N. N., Problemy zaselenija Evropy po antropologičeskim danym, w: Proischoždeniečeloveka i drevneepasseleniečelovečestva, Moskva 1951, s. 421–453. Fedorczuk J., Bratlund B., Kolstrup E., Schild R., Late Magdalenian feminine flint plaquettes from Poland, „Antiquity” 2007, nr 81, s. 97–105. FerembachD., Historie raciale de l’Africa du Nord, w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 90–141. Ferembach D., Historie raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 142–170. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 21 Gerasimow M. M., Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955. Gochman I. I., Naselenie Ukrainy v epochumezolita i neolita, Moskva 1966. Gómez-Tabanera J. M., Ethnogenseis of the spanish peoples, Madrid 1966. Gorodcov V. A., Kultury bronzovojepochiSrednejRossii. OtčetIstoričeskogomuzeja za 1914 g., Moskva 1915. Kapica Z., Różnicowanie się składów antropologicznych ludności Kujaw w okresie od neolitu do współczesności na podstawie materiałów z terenu powiaty włocławskiego, „Przegląd Antropologiczny” 1968, nr 34, z. 2. Konduktorova T. S., Antropologijanaselenija Ukrainy mezolita, neolita i epochibronzy, Moskva 1973. Maloletko A. M., Drevnie narody Sibiri. Etničeskijsostav po danym toponimiki, t. I. Predystoriačeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999. Mendes Corrêa J., Nouvelles observations surl’Homo taganus, „Revue Anthropologique” 1919, nr 33, s. 570–579. Michalski I., Remarks about the anthropological structure of Egipt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1958, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, s. 201–237. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, w: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean” vol. 2 (2010) fasc. 2, Supplement Series, s. 625–632. Piasecki K., Problem ras w antropologii, w: Antropologia polityki i polityka antropologii, M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Warszawa 2011, s. 155–167. Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94. Piasecki K., Przemiany struktury antropologicznej ludności Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Dziedzictwo przeszłości, Warszawa 2015, s. 7–30. Piasecki K., Więckowski W., Neandertalczycy, „Światowit” nowa seria 2 (2000) fasc. B, s. 177–185, plansze 38–44. Sauter M.-R., Sur des caracteres negroides chez des neolithiques du Valais (Suisse), w: IIIe Congrès International des Sciences Anthropologiques & Ethnologiques, Bruxelles 1948 (1961), s. 205–206. �22 Karol Piasecki Schild R., Paleolityczne figurki kobiet z Wilczyc, „Archeologia Żywa” (2009) nr 44, s. 8–11. Trofimova T. A., Naseleniejužnoj Turkmenii i ego peredneaziatskie i južno-indijskiesvjazi v pervobytnyjuepochu po danym paleoantropologii, VII Mežnarodnyjkongressantropologičeskich i etnografičeskich nauk, Moskva 1964, [separatum]. Trofimova T. A., Paleoantropologia SrednejAzii, Moskva 1972. Verneau R., Les Grottes de Grimaldi, t. II. fasc. I, Anthropologie, Monaco 1906. Verneau R., La prétendue parenté des négroides européens et des Boschimans, „L’Anthropologie” (1925) nr 3–4, s. 235–264. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne” 56 (1963), s. 5–80. Wierciński A., An anthropological study on the origin of „Olmecs”, „Światowit” 1972, nr 33, s. 143–174. Wierciński A., Typologia rasowa, w: T. Bielicki (red.), Mały Słownik Antropologiczny, wyd. 2, Warszawa 1976, s. 471–481. Wierciński A., Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, w: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antropologicznej, „Seria Antropologia” 11, Poznań 1985, s. 19–33. Žirov E. V., Kostjakiiz grota Murzak-Koba, „SovetskajaAntropologija” 1938, nr 5, s. 179–186. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 23 Związki dawnej ludności subsaharyjskiej ze Śródziemnomorzem i Europą. Wybrane aspekty antropologiczne Streszczenie Artykuł dotyczy wpływów odmiany czarnej wśród ludności dawnej Europy. Od górnego paleolitu, aż po epokę brązu spotykamy w południowej Europie pochówki osobników odmiany czarnej. Na zachodzie są to buszmenoidzi, a na wschodzie australoidzi (drawidoidzi). Wykazano także powiązania genetyczne Saamów i Berberów oraz powiązania języków saamskich z językami czadyjskimi. Wstępna analiza pokazuje powszechność i długotrwałość antropologicznych powiązań subsaharyjskiej Afryki i Europy. Słowa kluczowe: Europa, Afryka, struktura antropologiczna, pradzieje, negroid (buszmenoid), australoid. The connections of ancient subsaharan peoples with Mediterranean and Europe. Selected anthropological aspects Summary Above paperconcerns presence of Black Variety among the population of the former Europe. From upper paleolithic till bronze age and on south Europe territory we still can find individual graves of Black Variety. The negroids (buszmenoids) on the West and australoid (drawidoid) on the East. Genetic connections between Saami and Berbers and linguistic connections between saamis and tchads languageswere also pointed. The preliminary analysis shows the generality and long-lasting relations between sub-Saharan Africa and Europe. Key words: Europe, Africa, anthropological structure, prehistory, negroid (bushmenoid), australoid ��NINA PAWLAK WSPÓLNY OBSZAR KULTUROWY AFRYKI ZACHODNIEJ W ŚWIADECTWACH JĘZYKOWYCH Wstęp Termin Afryka Zachodnia funkcjonuje zarówno w przekazie popularnym, jak i w literaturze specjalistycznej w dość podobnym znaczeniu, choć jest to nazwa umowna określająca tereny położone w Afryce na północ od Zatoki Gwinejskiej i na południe od Sahary. Odnosi się ona do uproszczonego podziału kontynentu według kryteriów geograficzno-politycznych i jej granice są wyznaczone granicami państw, które są do tej strefy wliczane (nie zawsze jednolicie)1. Zachodnia Afryka, identyfikowana na podstawie kryteriów tylko geograficznych, obejmuje obszary zachodniego Sahelu2, a także częściowo tereny lasów równikowych. HiProf. dr hab. Nina Pawlak – Uniwersytet Warszawski, Katedra Języków i Kultur Afryki; główny obszar zainteresowań: języki Afryki, w tym przede wszystkim język hausa. W Afryce Zachodniej położone są następujące kraje: Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Gwinea, Gwinea Bissau, Liberia, Mali, Mauretania, Niger, Nigeria, Republika Zielonego Przylądka, Senegal, Sierra Leone, Togo i Wybrzeże Kości Słoniowej. Niektóre mapy ujmują ponadto Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą. 2 Sahel jest regionem geograficznym wyróżnianym na podstawie wspólnych cech klimatu (z podziałem roku na długą porę suchą i krótką deszczową, 1 �26 Nina Pawlak storycy odwołują się często do obszaru wyróżnianego jako Sudan Zachodni, w którym znajduje odzwierciedlenie wspólnota doświadczeń politycznych i cywilizacyjnych społeczeństw zamieszkujących te tereny3. Przeniesienie konceptu Sudanu Zachodniego na współczesną mapę polityczną, z czym także mamy do czynienia (zwłaszcza w literaturze popularnej), nie uwzględnia faktu, że granice Sudanu Zachodniego w zasadzie nie sięgały krańców kontynentu i miało to ogromne znaczenie dla charakteru zachodzących w nim procesów oraz przekształceń społeczno-politycznych. Wyodrębnianie w Afryce rejonów kulturowych nie ma bezpośredniego przeniesienia na Afrykę Zachodnią; podobnie jak w podziałach językowo-kulturowych należy ona do większego obszaru nazywanego Afryką Subsaharyjską. Wchodzące w jej skład rejony kulturowe wyróżniane w obrębie Afryki Zachodniej uwzględniają przede wszystkim uwarunkowania geograficzno-przyrodnicze, które miały wpływ na wykształcanie się odrębności kulturowych i cywilizacyjnych. Odrębnym obszarem jest więc Sahara, ponadto w strefie identyfikowanej jako Afryka Zachodnia wyróżnia się sawannę zachodnioafrykańską, Wybrzeże Zatoki Gwinejskiej i Sudan Środkowy4. W tych podziałach czynnikiem decydującym o granicach obszaru kulturowego są warunki naturalne, przesądzające o kulturze materialnej, sposobie ubierania się mieszkańców, spożywanych potrawach czy nawet popularnej rozrywce. Współcześnie czynnik ten odgrywa coraz mniejszą rolę, jako że truskawki, sałata czy ziemniaki także w Afryce pokonały już bariery stref klimatycznych, ograniczających ich występowaroślinnością półpustynną i stepową, przechodzącą w sawannę) i rodzajem gospodarki (głównie pasterstwem). 3 M. Tymowski, Sudan Zachodni w XVII–XVIII w., w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki. Do początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 841–844. 4 Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994, s. 15. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 27 nie, a kultura popularna opiera się na tych samych podstawach techniki audio-wizualnej, co gdzie indziej na świecie, tym niemniej można mówić o różnicy stylu życia ludzi zamieszkujących strefy sawanny suchej i lasów tropikalnych i mogą one dotyczyć nawet mieszkańców jednego kraju5. Ten niejednolity pod względem kryteriów i zmieniający się w czasie schemat podziałów wewnątrz Afryki Zachodniej jest jeszcze dodatkowo naznaczony mozaiką etniczną, w której wyróż­niają się społeczności ważne dla przebiegu procesów historycznych całego obszaru. Największy wpływ na kulturowo-cywilizacyjny obraz strefy Sudanu miały społeczności arabsko-muzułmańskie, które w stuleciach poprzedzających kolonizację przyczyniły się do stworzenia systemów politycznych opartych na prawie muzułmańskim6 i powstania regionu o wspólnej kulturze. Kulturowy obraz Afryki Zachodniej ukształtował się jednak głównie poprzez wzajemne relacje społeczności afrykańskich, które odegrały istotną rolę w procesie ekspansji religii muzułmańskiej i misji cywilizacyjnej islamu w tym rejonie Afryki. Wśród takich społeczności wyróżniają się Fulanie7, Wolof, Hausa, Kanuri. Można w pewnym uproszczeniu stwierdzić, że był to przekaz arabskich treści religijnych i kulturowych za pośrednictwem kultur afrykańskich. Ta strategia ekspansji i utrwalania islamu uczyniła z Afryki Zachodniej ogromny teren konwergencji językowo-kulturowej, w której przenikały się wpływy arabskie i regionalizmy kultur dominujących na obszarze. 5 Zob. J. Pawlik, Konflikt Północy z Południem Togo – pozory czy rzeczywistość, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan, napięcia i konflikty, Pelplin 2014, s. 71–90. 6 Zob. M. Ząbek, Historyczna rola społeczności arabsko-muzułmańskich w strefie Centralnego Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan - kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 7–27. 7 Por. J. Różański, Fulbe w strefie Sudanu, Migracje, władza i pieniądze, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 47–64. �28 Nina Pawlak Na wytyczanie granic Afryki Zachodniej istotny wpływ miała ekspansja kolonialna, która z jednej strony przyczyniła się do utrwalenia podziałów według stref wpływów, z drugiej zaś była czynnikiem unifikującym. Europejskie mocarstwa kolonialne (Francja, Wielka Brytania) zorganizowały na podległych obszarach instytucje polityczne, administrację i sądownictwo, które miały swoje korzenie w systemach europejskich. Te procesy dotyczyły całej Afryki. W Afryce Zachodniej od okresu kolonialnego i ustanowienia granic niepodległych państw afrykańskich wyróżniają się przede wszystkim tereny byłych kolonii francuskich, które jeszcze w okresie kolonialnym (1904–1958) były wspólnym obszarem Francuskiej Afryki Zachodniej. System formalnych związków Francji z kontynentem afrykańskim funkcjonuje nadal w ramach Wspólnoty Francuskiej, co sprzyja procesom unifikacyjnym o charakterze politycznym i społecznym. Mimo wielu podziałów, Afryka zachodnia posiada wiele wspólnych cech, które pozwalają na uznanie go za wspólny obszar kulturowy. Artykuł jest próbą pokazania wspólnoty kulturowej w Afryce Zachodniej, której odzwierciedleniem jest słownictwo rozpoznawane jako wspólne dziedzictwo doświadczeń historycznych tego obszaru. Przejawy tej wspólnoty są możliwe do śledzenia w językach, których zasięg obejmuje znaczne obszary i w dużej części pokrywa się. Takim językiem jest między innymi hausa, stanowiący ważne ogniwo w procesie transmisji treści religijnych i kontaktów międzyetnicznych, a także języki europejskie, w tym głównie język francuski, absorbujący terminologię kulturową i zwyczaje komunikacyjne właściwe kulturom afrykańskim. Podstaw do śledzenia wspólnoty kulturowo-językowej Afryki Zachodniej dostarcza jednak przede wszystkim język arabski, będący źródłem wielu zapożyczeń przejętych do języków afrykańskich, a za ich pośrednictwem także do języków europejskich. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 29 Społeczno-polityczne uwarunkowania zjawisk językowych w Afryce Zachodniej Świadectwa językowe poświadczające integrację obszaru Afryki Zachodniej w wymiarze kulturowym wykształciły się w różnych epokach historycznych i mają zróżnicowany profil socjolingwistyczny. Dotyczą one języków rodzimych Afryki Zachodniej, których funkcja komunikacyjna wykracza poza wspólnotę etniczną, ale także tych, które przeniknęły na ten obszar z zewnątrz. Szczególne miejsce zajmuje w tym regionie arabski, który w Afryce na południe od Sahary rozprzestrzeniał się od czasu inwazji islamu8, ale którego ekspansja odbywała się niejako w jego cieniu. O ile w północnej części Afryki podboje religijne szły w parze z podbojami językowymi, o tyle w tzw. Afryce Czarnej sytuacja przedstawiała się inaczej. Główną rolę w procesie islamizacji odegrał tam nie arabski, lecz inne języki, takie jak mandingo, fulfulde, songhai, hausa, kanuri. Arabski na obszarze używania tych języków nie pełnił funkcji języka kontaktowego (lingua franca), był przede wszystkim używany przez uczonych muzułmańskich i tylko w niektórych miejscach osiągnął status języka komunikacji międzyetnicznej, wykształcając dialektalną formę arabskiego znaną pod nazwą hassani, której używa się między jeziorem Czad i Nilem9. Jako język macierzysty używany jest w Sudanie i Czadzie. Jest także rodzimym dla społeczności Szuwa w Nigerii północno-wschodniej. Ponieważ religia muzułmańska przenikała do społeczności afrykańskich głównie poprzez lokalne instytucje władzy i lokalne 8 Po opanowaniu przez Arabów północnego wybrzeża Afryki, w wieku VIII rozpoczęła się ekspansja w kierunku południowym. Islamizacja większości terenów Sudanu Zachodniego postępowała od wieku XIV. 9 B. Heine, Status and Use of African Lingua Francas, München 1970, s. 101. �30 Nina Pawlak języki, najwięcej zapożyczeń arabskich pochodzi z języka religii. Badania słownictwa arabskiego w językach Afryki Zachodniej10 pokazują, że stosunkowo niewiele jest zapożyczeń pochodzących bezpośrednio z klasycznego arabskiego. Może to potwierdzać fakt, że proces przejmowania słownictwa kulturowego (w tym terminologii religijnej) odbywał się za pośrednictwem wielkich języków Afryki Zachodniej (wolof, hausa, songhai, kanuri). Odnotowuje się w nich znacznie więcej form będących adaptacją arabskich pierwowzorów11. Historia Afryki Zachodniej wyróżnia się na tle całego kontynentu dynamiką procesów społecznych i tworzeniem się organizmów politycznych, w których dominującą rolę odgrywały niektóre grupy etniczne. W konsekwencji także ich język poszerzał zakres funkcji komunikacyjnej. Czynnik polityczny miał wpływ na rģozwój takich języków jak malinké, bambara, dyula, wolof, songhai, które były używane w średniowiecznych państwach Sudanu Zachodniego (Mali12, Songhai13); kanuri będącego językiem państwa Kanem-Bornu14; hausa używanego w sułtanacie Sokoto15. W tym kontekście wyjątkowa jest pozycja języka hausa, który był głównym czynnikiem budowania tożsamości etnicznej społeczności Hausa na obszarach nazywanych dzisiaj Hausalandem. Tak S. Baldi, Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. 11 S. Baldi, Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, t. 2, s. 85. 12 Imperium Mali funkcjonujące w okresie od XIII do XVII wieku w środkowym biegu rzeki Niger jest uznawane za strukturę polityczną stworzoną przez lud Mande. 13 Średniowieczne państwo Afryki Zachodniej istniejące od VII do XVI w. 14 Od VIII w. nad jez. Czad istniało państwo Kanem (od XV w. jako Bornu) o silnej władzy centralnej. Jego rozkwit przypadł na XIII w., natomiast największą potęgę osiągnęło w XVI w. za panowania Idrisa III Alauma (1571–1603). 15 Islamski kalifat założony przez Usmana Dan Fodio jako wynik świętej wojny prowadzonej przez Fulanów na początku XIX w. 10 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 31 określa się tereny dawnych miast-państw Hausa (Kano, Katsina, Daura, Biram, Gobir, Zaria i Rano) w północno-zachodniej części dzisiejszej Nigerii, które powstały w VIII–X w. Jako odrębne organizmy polityczne funkcjonowały one do XIX w. Podbite przez Usmana Dan Fodio weszły w skład sułtanatu Sokoto, istniejącego do dziś. Wart odnotowania jest fakt, że w imperium stworzonym przez Fulanów językiem powszechnej komunikacji był hausa, a nie fulfulde. Obok powodów politycznych na wzrost znaczenia tego języka w kontaktach międzyetnicznych miały wpływ także inne czynniki. Hausańczycy w Afryce Zachodniej mieli opinię dobrych handlarzy i gorliwych muzułmanów, stąd ich język był chętnie przyswajany jako lingua franca, a przejmowane za pośrednictwem hausa zapożyczenia z języka arabskiego przenosiły się łatwo do innych języków. Śledzenie w języku hausa zapożyczeń arabskich, których liczba sięga 40% zasobu leksykalnego, mówią o skali penetracji kulturowej, jaka dokonała się po umocnieniu się islamu w Afryce Zachodniej i roli, jaką odegrał język hausa w procesie integracji obszaru poddanego islamizacji. Jeśli chodzi o języki europejskie, w Afryce Zachodniej największe znaczenie mają dwa: francuski i angielski. Od języków obcych i narzuconych stały się one językami afrykańskimi, zostały zaakceptowane przez Afrykanów i włączone do systemu komunikacji wielojęzycznej. Jednocześnie języki te stały się czynnikiem integrującym obszary byłych kolonii i Afryki Zachodniej jako szerzej zarysowanego obszaru kulturowego. Wyjątkową pozycję zajmuje język francuski, któremu w polityce kolonialnej przypisano misję cywilizacyjną. „La France d’outre Mer”, jak nazywano tereny w Afryce, była objęta polityką językową prowadzącą do skonsolidowania posiadłości zamorskich z terytorium europejskim i asymilacji ludności. Dla języków afrykańskich nie było w tym systemie miejsca. Dziś wiadomo, że w tej polityce musiał się dokonać wyłom, którego skutkiem było doce- �32 Nina Pawlak nienie roli języków afrykańskich w programach ukierunkowanych na rozwój tych krajów16 i w szkolnictwie17. Wysoka ranga języka francuskiego i wzrost znaczenia języków afrykańskich w życiu publicznym krajów frankofońskich znalazły odzwierciedlenie w przekształceniach strukturalnych francuskiego używanego w Afryce Zachodniej18. Na obszarach angielskojęzycznych języki afrykańskie miały bardziej sprzyjające warunki do rozwoju. Wsparcie administracji kolonialnej uzyskały zwłaszcza języki szerszej komunikacji. Także angielski po okresie kolonialnym umocnił się jako język oficjalny w takich państwach jak Liberia, Ghana, Gambia, Sierra Leone, Nigeria, Kamerun19. Warto jednak zauważyć, że język angielski Afryki Zachodniej ma swoją specyfikę, która sprawia, że jest rozpoznawany na mapie „Englishes of the World” zarówno na poziomie fonetycznym, jak i strukturalnym. W każdym z krajów, w których ma on status języka oficjalnego, wykształciły się narodowe odmiany, które włączają do normy językowej zapożyczenia z języków lokalnych, nadają nowe znaczenie terminom języka angielskiego lub tworzą nowe, nieznane w języku angielskim z Wysp Brytyjskich pojęcia. Dobrze ugruntowane i poparte licznymi dowodami teorie językowe mówiące o tym, że języki są źródłem informacji o kulturze20 służą także ilustracji postawionej tu tezy, że w Afryce Za16 H. B. C. Capo, Langues africaines pour le developpement durable et la culture de la paix en Afrique, w: K.K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 377–385. 17 M. M. Garba, Les langues nationales au chevet de l’école nigérienne: craintes et espérance, w: Kézié K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 200,3 s. 397–408. 18 B. S. Chumbow, A.S. Bobda, French in West Africa: a sociolinguistic perspective, „International Journal of the Sociology of Language” 2000, nr 141, s. 39–60. 19 Obok angielskiego status języka oficjalnego ma w Kamerunie także francuski. 20 Por. J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 33 chodniej mamy do czynienia z nowym etapem w procesie integracji obszaru jako wspólnoty kulturowej. Na jej charakter ma wpływ fakt, że to w Afryce Zachodniej spotyka się świat cywilizacji arabskiej i świat Zachodu, a rodzime tradycje kulturowe nadają im wymiar lokalny, który staje się elementem wspólnej tożsamości. Słownictwo kulturowe Afryki Zachodniej Świadectwa językowe potwierdzające wspólnotę kulturową Afryki Zachodniej dotyczą głównie leksyki pochodzenia arabskiego. Ze względu na stan badań nad językami Afryki Zachodniej i funkcjonującymi w nich zapożyczeniami arabskimi dobrym źródłem do analizy kontekstu kulturowego tych zapożyczeń jest język hausa. Jeśli chodzi o języki europejskie, przemiany strukturalne dokonujące się pod wpływem substratu afrykańskiego odnoszą się zarówno do francuskiego, jak i angielskiego. W niniejszym opracowaniu przedstawione będą jedynie ich wybrane przykłady potwierdzające procesy unifikacji kulturowej całego obszaru Afryki Zachodniej. Arabska leksyka i frazeologia religijna w językach Afryki Zachodniej Zapożyczenia arabskie są obecne w wielu językach Afryki Zachodniej. Wyrazy lub całe frazy arabskie poddane są najczęściej procesowi adaptacji fonetycznej do języka docelowego, niekiedy zmieniają się cechy gramatyczne wyrazów, a znaczenie różni się od znaczenia oryginału arabskiego, ale są one rozpoznawane poprzez wspólny kod religijno-kulturowy. Jako wyrazy i frazeologizmy pochodzenia religijnego używane są w języku świeckim i występują w podobnych sytuacjach życia codziennego. �34 Nina Pawlak Przykładem jest popularna fraza inshallah [in šā᾿a allāh] ‫ إن شاء هللا‬dosł. ‘jeśli Allah pozwoli’, która w arabskim jest używana z odniesieniem do przyszłych działań. Wskazuje na możliwość spełnienia planów tylko za zgodą Allaha. Jest przykładem adaptacji arabskiego oryginału do języków Afryki Zachodniej w zasadzie z tym samym znaczeniem, chociaż w warstwie fonetycznej (i w konsekwencji w zapisie) występują nieznaczne modyfikacje21: hausa: in shā àllāhù kanuri: ínshállâw songhai: ìnsállà inšaalla, inšaalla wolof: insàllaa, sàllaaw, sàllaaw Inna fraza wa-llāh ‘na Allaha’, ‘dla Allaha’, która w arabskim jest strukturą morfologicznie podzielną, w językach afrykańskich stała się wyrazem niezmiennym, mającym status partykuły modalnej służącej podkreśleniu, wzmocnieniu wypowiedzi albo zapewnieniu jej prawdziwości (‘tak jest’, ‘to jest prawda’): hausa: wallāhi! songhai: wallaahi! allaahi! wolof: wallaay dangaleat: wállày Formuła powitalna (w arabskim oryginale as-salāmu ʿalaikum – ‘pokój niech będzie z wami’) jest powszechnie używana w świecie muzułmańskim Afryki Zachodniej, choć można odnotować Jeśli nie zaznaczono inaczej, przykłady zapożyczeń arabskich w językach afrykańskich są cytowane za: S. Baldi, Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. Przykłady podane są zgodnie z zapisem źródłowym, który przewiduje notowanie długich samogłosek za pomocą kreski poziomej nad samogłoską i tonu (stosuje się odpowiednio znak ̀ dla tonu niskiego i znak ́ dla tonu wysokiego). 21 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 35 pewne modyfikacje, które włączają zakodowane w niej elementy gramatyczne (-wa-, -kum) do formacji niezmiennej: hausa: sàlāmā̀ àlaikùn! kanuri: salámalékum! songhai: salaamuwaleykum! wassalaamaleykum! wolof: salam alekum!; wasalaam! Fraza ta funkcjonuje łącznie z odpowiedzią o tym samym znaczeniu, która w poszczególnych językach jest następująca: hausa: àlaikà sàlāmù (jeśli odpowiada się jednej osobie) àlaikùn sàlāmù (jeśli jest więcej osób) maninka: àlekunsalam songhai: aleykummsalam! aleykumwassalam! waleykummasalam! Współcześnie w świecie muzułmańskim coraz większy zasięg zyskuje krótkie pozdrowienie wywodzące się z arabskiego słowa salām ‘pokój’, w kanuri ma ono postać salâm, w ngizim sàalâm, w songhai salam. Słowo to jest używane zwłaszcza przez młodych, zastępując inne formy pozdrowień. Powstała z tym wyrazem arabska fraza wa-salām (dosł. dla pokoju) jest używana w listach jako zakończenie (hausa wasàlam) i jest grzeczną formułą o znaczeniu ‘to wszystko, to tyle’ poprzedzającą podpis autora listu. Niektóre formuły zapożyczone z arabskiego są w znacznym stopniu fonetycznie przekształcone, a kontekst ich użycia może też się różnić w poszczególnych językach, np. arabski zwrot marḥaban ‘witajcie!’ (etymologicznie z konotacją religijną mającą odniesienie do ‘miłość Pana’) w wielu językach funkcjonuje jako odpowiedź na powitanie, ale według niektórych źródeł22 tyl22 S. Baldi, Dictionnaire…, op. cit., s. 208. �36 Nina Pawlak ko mężczyźni mogą go używać. Przykłady pochodzą z mandinka, bambara, bobo (języka mande z Burkina Faso): mandinka: màrhabaa bambara: màràhàba bɔbɔ: mbāà, màràhàbà W czadyjskim języku mofu-gudur márə́ba jest wyrażeniem życzenia pomyślności, a w songhai ahabaa, będące prawdopodobną kontynuacją frazy arabskiej, jest używane w charakterze pytania ‘co słychać?’. Niektóre popularne frazy języka arabskiego nie mają dobrego zakorzenienia w językach Afryki Zachodniej lub funkcjonują w kontekstach odmiennych od źródłowego. Dotyczy to na przykład arabskiego šukr ‘dziękować’, które jest zastępowane rodzimymi odpowiednikami tego znaczenia. Zapożyczenia arabskie upowszechniły się na terenach zislamizowanych Afryki Zachodniej, ale są one obecne także poza nimi, sięgają południowych krańców geograficznie zarysowanego obszaru, gdzie islam nie jest religią dominującą. Są na przykład obecne w dagbani, języku grupy gur rodziny nigero-kongijskiej z Ghany, także w joruba, używanym na południu Nigerii, a ich głównym źródłem był język hausa23. Śledzenie tych zapożyczeń jest utrudnione ze względu na przekształcenia, jakie się dokonały w ogniwie pośrednim tej transmisji. Na przykład w dagbani alzini ‘duch’ (arabski jinn) przeniknął z hausa àljan ‘dżin’, co także oznacza, że hausa jako pas transmisyjny zapożyczeń arabskich sięgał wpływami dalej niż islam. Do rozprzestrzenienia się języka hausa w Afryce Zachodniej przyczyniły się trasy karawanowe, 23 S. Baldi, On Arabic Loans in Yoruba, w: D. Ibriszimow, R. Leger, U. Seibert (red.), Von Ägypten zum Tschadsee. Eine linguistische Reise durch Afrika, Würzburg 2001, s. 46; S. Baldi, Dagbani basic and cultural vocabulary, Napoli 2005. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 37 które funkcjonowały na południu Nigerii i miały swoje odgałęzienia dalej w Ghanie, Togo, Burkina Faso. Zapożyczenia arabskie w Afryce Zachodniej są świadectwem historycznych wydarzeń i kontaktów międzyetnicznych. Różnorodność form wynika z różnych dróg przenikania leksyki arabskiej do języków afrykańskich, a rozprzestrzenienie niektórych terminów przekracza granice wpływów religijnych i kontaktów bezpośrednich z Arabami. Arabski wyraz ‘āfiya / al‘āfiya) o podstawowym znaczeniu ‘zdrowie’, utrwalił się w wielu językach Afryki Zachodniej w licznych wariantach fonetycznych i funkcjonuje nie tylko jako rzeczownik ‘zdrowie’, ale ma także wiele znaczeń derywowanych, jest też m.in. używany w pozdrowieniach. W hausa ma formę lafiya [lāfiyā̀], w językach Ghany alafiya lub alafiye24, w wolof aafiya ‘pokój’25, w bidiya ᾿aapiyè.26 Inne modyfikacje dotyczą form występujących w językach Togo, Beninu, Burkina Faso. Powitania oparte na formule lafiya odpowiadają frazie ‘Jak się miewasz? Co słychać?’, a odpowiedź (pozytywna) brzmi też zwykle Lafiya. Wspólne słownictwo języków Afryki Zachodniej pochodzi nie tylko z arabskiego i nie tylko hausa był czynnikiem jego rozprzestrzenienia. Ogniwem pośrednim w przenikaniu zapożyczeń były także inne wielkie języki, takie jak mandingo, kanuri, wolof oraz tuareski, który wzbogacił wiele języków afrykańskich słownictwem dotyczącym m.in. sztuki wojennej czy społecznych relacji. Przy24 M. Adam, Hausa influence in Ghanaian languages, w: G. C. Batic, S. Baldi (red.), Selected Proceedings of the Symposium on West African Languages, University of Naples „L’Orientale”, 27–28 March 2014, „Studi Africanistici”, Serie CiadoSudanese 7, Napoli 2015, s. 299. 25 S. Baldi, On Arabic Loans in Wolof: Addenda, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2003, t. 1, s. 18. 26 S. Baldi, Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, t. 2, s. 72. �38 Nina Pawlak kładem jest wyraz talaka, którym określa się biedaka w joruba, gdzie wyraz ten jest zapożyczeniem z hausa. Z kolei w hausa jest to zapożyczenie tuareskie, mające odniesienie do źródłowego taleqque, które oznacza ‘biedną kobietę’27. Zapożyczenia wywodzące się z arabskiego i ważniejszych języków wehikularnych Afryki Zachodniej tworzą szeroki obszar konwergencji, która jest wspólnotą splecioną łańcuchem przekształceń fonetycznych, podobieństwami znaczenia i funkcji komunikacyjnej. Współczesny kanon frazeologiczny języka hausa o pochodzeniu religijnym Hausa ugruntował swą pozycję języka kontaktów międzyetnicznych w Afryce Zachodniej głównie poprzez handel i aktywność religijną. Działalność edukacyjną w szkołach koranicznych prowadzą do dziś hausańscy nauczyciele nie tylko na terenach ojczystych, ale także w całej Afryce Zachodniej. Ten kulturowy profil znajduje odzwierciedlenie w języku. Wyraz malam (z arabskiego mu’alim ‘nauczyciel’) stał się w hausa grzeczną formą adresu (‘Pan’), w innych językach (m.in. w joruba) jest on synonimem Hausańczyka28. Wiele wyrazów i fraz, które pojawiły się w języku po zakorzenieniu się na terenach Hausa islamu29 ma konotację religijną. Nadążając za zmianami kulturowymi język wzbogacał się o terminologię dotyczącą prawa muzułmańskiego, instytucji i rytuałów religijnych. Frazeologizmy religijne przeniknęły także do komunikacji codziennej. Oznaką religijności stało się stosowanie oryginalnych fraz arabskich, które z czasem stały się elemenS. Baldi, On Arabic Loans…, op. cit. W joruba imale jest określeniem muzułmanina (S. Baldi, On Arabic Loans…, op. cit.). 29 Początki islamu na ziemiach Hausa sięgają XIV w., a sprowadzenie wiary przypisuje się misjonarzom z imperium Mali. 27 28 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 39 tami struktury języka. Zarówno komunikacja o charakterze rytualnym (pozdrowienia, życzenia, kondolencje), jak i zwykła konwersacja są w hausa nasycone frazami zawierającymi odwołanie do Allaha. Cechą frazeologii religijnej pochodzenia arabskiego w języku hausa jest stosowanie niektórych fraz w dwóch wersjach językowych. Oryginalny arabski zwrot al-ḥamdu lillāh ‘chwalmy Allaha’, ‘dzięki Allahowi’, który służy do wyrażania zadowolenia, satysfakcji, pozytywnej oceny sytuacji, może być także wyrażony w języku rodzimym. Na przykład po zakończeniu posiłku można powiedzieć Alhamdu lillahi lub Mun gode wa Allah ‘dzięki Allahowi; dziękujmy Allahowi’. W odpowiedzi na pytanie dotyczące konkretnej sprawy mogą być użyte obie wersje, na przykład pytając rolnika o tegoroczne plony, można otrzymać następującą odpowiedź: Daminar bana kam alhamdu lillahi. Mun gode wa Allah. ‘tegoroczna pora deszczowa alhamdu lillahi. Dziękujmy Allahowi’ Frazeologizmy arabskie tłumaczone na język lokalny występują nie tylko w hausa. Także inne języki mają swoje rodzime odpowiedniki, na przykład wa-llāh ‘na Allaha’ w oryginalnej wersji jest partykułą modalną (por. wyżej), w wersji tłumaczonej (don Allah w hausa, Ala kama w bambara30) ma swoje odrębne znaczenie i kontekst użycia charakterystyczny dla każdego z tych języków. Wykształcanie się afrykańskich odpowiedników oryginalnych fraz arabskich jest wspólną cechą języków reprezentujących kultury muzułmańskie. Frazy te są nie tylko tłumaczeniami oryginałów arabskich, ale także strukturami reprezentującymi modele konceptualizacji pojęć wspólne wielu kulturom Afryki Zachodniej. Odpowiednikiem wyrażenia ‘Szczęśliwej podróży’ jest więc Allah ya sa ka sauka lafiya w hausa i Ala ka se ni i ɲuman ye w bambara. 30 D. Konaré, Je parle bien bamanan, Bamako 1998, s. 120. �40 Nina Pawlak Skonwencjonalizowane formuły o proweniencji religijnej używane są w różnych sytuacjach i na różne okoliczności. Na wiadomość o narodzinach dziecka właściwą reakcją jest Allah ya raya ‘niech Allah da jej/mu długie życie’. Z kolei informacji o czyjejś śmierci towarzyszy zwykle zwrot Allah ya ji ƙanta, ya yi mata rahama ‘niech łaska Allaha spłynie na jej duszę’. Dobre informacje są przekazywane z dodatkową frazą mun gode wa Allah ‘dziękujemy Allahowi’. ‘Do widzenia’ ma wiele odpowiedników zawierających dobre życzenia, wsparte prośbą do Allaha o ich spełnienie, m.in. Allah ya kai mu ‘niech Allah nas prowadzi’, Allah ya bar mu tare ‘niech Allah nas nie rozdziela’, Alla ya ba mu lafiya ‘niech Allah da nam zdrowie’. Podziękowanie – oprócz samego wyrażenia ‘dziękuję’ na gode – ma zwykle dodatkową formułę Allah ya saka da alheri ‘niech Allah (to) wynagrodzi’. W niektórych wyrażeniach zaszły daleko idące przeobrażenia semantyczne i funkcjonalne w stosunku do arabskich pierwowzorów pochodzenia religijnego. Wyraz hausa bismilla jest pochodzenia arabskiego i można go bezpośrednio powiązać z frazą Bismillahi-rrahmani-rrahim ‘w imię Allaha miłościwego i łaskawego’, która rozpoczyna ważne wydarzenia lub modlitwę, ale sam wyraz bismilla odpowiada znaczeniowo ‘proszę’ i oznacza zaproszenie do rozpoczęcia posiłku, do rozpoczęcia pracy, jest zachętą do wejścia do pomieszczenia. Wypowiedziany ze wskazaniem miejsca jest zaproszeniem do siadania, a z jednoczesnym podaniem napoju zachętą do jego wypicia. Jest więc słowem podtrzymującym grzeczne rytuały komunikacyjne, a jego formuła uległa daleko idącej sekularyzacji. Podobny proces można odnieść do użycia Madalla, który etymologią sięga oryginału arabskiego o znaczeniu ‘dzięki niech będą Allahowi’31. We współczesnym języku hausa jest to fraza wyraża31 R. C. Abraham, Dictionary of the Hausa language, London 1962, s. 629. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 41 jąca znaczenie ‘Wspaniale!’, ‘Dzięki!’, która jest często używana jako forma aprobaty dla rozmówcy. W połączeniu z partykułą to ‘(więc) dobrze’ czyli To, madalla funkcjonuje jako strategia konwersacyjna pozwalająca na zmianę tematu rozmowy lub na jej zakończenie. Desakralizacja formuł religijnych jest w języku hausa procesem zaawansowanym, który sprawia, że niektóre wyrażenia pochodzenia religijnego stały się zwrotami języka świeckiego i utraciły cechy zwrotów religijnych. Przykładem jest fraza don Allah ‘na Allaha’, która wyraża znaczenie prośby wypowiedzianej z ponagleniem lub niecierpliwością. Taki sens wyrażenia don Allah wykształcił się stosunkowo niedawno i nie można go w żaden sposób wiązać z dyskursem religijnym. W tekście współczesnej powieści Idan So Cuta Ne… (Gdy miłość jest chorobą…)32 wyrażenie to występuje zarówno w dialogach, jak i w relacjach odnoszących się do minionych zdarzeń, np.: Don Allah Salisu kada ka gaya wa kowa abin da ya faru tsakanina da Farida (s. 65). ‘Proszę cię, (dosł. na Allaha) Salisu, nie mów nikomu, co się wydarzyło między mną i Faridą’. Ta nuna masa gidansu ta ce don Allah ya zo (s. 73). ‘Pokazała mu swój dom i nalegała, żeby ją odwiedził (dosł. powiedziała na Allaha, żeby przyszedł’. Formuły o pochodzeniu religijnym, w tym zwłaszcza frazy zawierające odwołanie do Allaha, używane są często w charakterze wykrzykników lub zwrotów wyrażających emocje. Na przykład Allah Sarki! (dosł. ‘Allah jest Władcą/Panem!’) służy do wyrażenia zachwytu ‘Jak pięknie!’ Wayyo Allah! Ka yi mana agaji! ‘O rety! 32 Y. M. Adamu, Idan So Cuta Ne, Kano 1989. �42 Nina Pawlak (Na Boga!) Pomóżcie!’ jest wzmocnieniem prośby o pomoc. We wspomnianej wyżej powieści fraza Allah Sarki służy manifestowaniu uczuć: Allah Sarki Farida, yanzu duk oyayyar da muka yi ta zama mafarki ke nan? (Allah Pan) Farido! Czy ta nasza wielka miłość jest snem? Frazy pochodzenia religijnego są używane powszechnie w tekstach mówionych i pisanych bez konotacji religijnej. We współczesnych powieściach o miłości występują one bardzo często w dialogach z dużym ładunkiem emocjonalności. Pochodzący ze wspomnianej powieści list miłosny jest podpisany Matarka Insha Allahu ‘Twoja przyszła żona’, co dosłownie jest frazą ‘Twoja żona, jak Allah pozwoli’. Podobnie jak w przypadku don Allah i bismilla, formuła religijna jest tu użyta w charakterze środka systemowego do wyrażania znaczenia, a nie jako fraza o funkcji religijnej. Poszerzanie uwarunkowanego kulturowo kontekstu użycia niektórych frazeologizmów religijnych można obserwować na przestrzeni kilku dekad. Formuła powitalna assalamu alaikum w podręcznikach do nauki języka hausa z lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku jest wymieniana jako zastrzeżona dla mężczyzn33, a doświadczenia komunikacji językowej z tego okresu potwierdzają te ograniczenia. Formuły tej nie używali też obcokrajowcy. Dziś norma językowa jest bardziej liberalna i salamu alaikum można usłyszeć już nie tylko od muzułmanów, co w dużym stopniu przyczynia się do upowszechnienia tej formy powitania. Procesowi zeświecczenia formuł religijnych w hausa towarzyszy inne, w swej istocie przeciwne zjawisko. Polega ono na używaniu formuł religijnych nie tylko w tekstach religijnych czy au33 J. R. Cowan, R. G. Schuh, Spoken Hausa, 1976, s. 27. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 43 torskich blogach internetowych, ale także w publikacjach oficjalnych, w tym w tekstach naukowych. W szczególności dotyczy to formuły, którą tradycja muzułmańska nakazuje umieścić po wymienieniu imienia Allaha. W wersji arabskiej jest to formuła subhanahu wa ta᾿ala ‘najbardziej czczony, najwyższy’, występująca często pod postacią skrótu (S.W.T.) W podobny sposób sformalizowane jest użycie w tekście imienia proroka Muhammada (także wymienienie jakiegokolwiek jego epitetu, takiego jak na przykład ‘wysłannik Allaha’). Oryginalna arabska formuła sallahu alayhi wa sallam ‘niech Allah go błogosławi i zapewni mu pokój’, która może mieć postać skrótu (saws, w hausa S.A.W.) jest często zastępowana odpowiednikiem w rodzimej wersji językowej tsira da amincin Allah su tabbata gare shi. Ponieważ teksty specjalistyczne w hausa zawierają często wstęp przywołujący stwierdzenia z Koranu, takie formuły są także w nich obecne. Formuł tych, podobnie jak innych arabskich fraz skonwencjonalizowanych, używa się w funkcji symbolicznej, zaznaczającej religijność nadawcy tekstu, jego więź z islamem i szerzej z kulturą muzułmańską. Kulturowy profil języka hausa jest rozpoznawany poprzez symbolikę religijną. W ten sposób podtrzymuje on tradycje muzułmańskie w Afryce Zachodniej i służy umocnieniu związków świata muzułmańskiego na tym obszarze. Kulturowo uwarunkowane przekształcenia języków europejskich w Afryce Zachodniej Języki europejskie w Afryce Zachodniej mają własne odmiany miejscowe, np. Nigerian English, francais populaire d’Abidjan. Zmiany językowe wynikające z potrzeby przystosowania tych języków do afrykańskich kontekstów kulturowych i ich wymogów komunikacyjnych polegają jednak nie tylko na wykształcaniu się regionalizmów, niektóre z tych przekształceń odzwierciedlają kulturowe cechy wspólne całemu obszarowi. Można wyróżnić �44 Nina Pawlak dwie tendencje w rozwoju języków europejskich w Afryce (w Afryce Zachodniej z odniesieniem do angielskiego i francuskiego): pierwsza dotyczy wzbogacania normy standardowej słownictwem kulturowym obszaru, druga wiąże się z wykształcaniem odmian uproszczonych (tzw. języków pidżynowych), których podstawą jest język europejski. Wszystkie nowo powstałe odmiany włączają zapożyczenia z języków lokalnych, wśród których ogromną część stanowi słownictwo kulturowe i skonwencjonalizowane frazy funkcjonujące w komunikacji o charakterze rytualnym (pozdrowienia, powitania, frazy okolicznościowe, zwroty religijne itp.). W ten sposób języki europejskie stają się jeszcze jednym ogniwem procesu integracji wspólnoty kulturowej Afryki Za­ chodniej. Mimo starań o czystość i strukturalną poprawność francuskiego w Afryce, słowniki narodowych odmian tego języka opracowane w ramach serii Le Français en Afrique34 wskazują na jego przekształcenia pod wpływem języków lokalnych. Analiza porównawcza czterech słowników języka francuskiego: Czadu, Gabonu, Burkina Faso i Wybrzeża Kości Słoniowej35 pozwoliła wyróżnić kilka grup tematycznych, w których ta wspólnota zaznacza się najwyraźniej. Do takich sfer należy administracja i szkolnictwo, religia, lokalne potrawy, relacje rodzinne, rozrywka oraz stroje i inne elementy wyglądu. Słownictwo kulturowe Afryki Zachod34 Le Français en Afrique – La Revue du Réseau des Observatoires du Français Contemporain en Afrique – seria czasopism zainicjowana w 1979 roku, poświęcona sytuacji języka francuskiego w krajach afrykańskich. Poszczególne numery zawierają analizę wariantów języka francuskiego w Afryce w kontekście kontaktów tego języka z językami lokalnymi oraz słowniki wyrazów zapożyczonych lub zaadaptowanych do języka francuskiego używanego w Afryce (http://www. unice.fr/bcl/ofcaf/). 35 E. Zaręba, Słownictwo języka francuskiego w Afryce Zachodniej jako przejaw wspólnego obszaru kulturowego, praca magisterska, Wydział Orientalistyczny UW, Warszawa 2009. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 45 niej, inkorporowane do leksykonu francuskiego, jest w części wspólne dla całego obszaru Afryki Zachodniej, w części zaś pochodzi z języków o zasięgu lokalnym. Terminy Al Hadj (w różnych wariantach fonetycznych także jako Al Hadji, Alhadji, a w wersji odnoszącej się do kobiet jako El-hadja, Hadja)36, qadi (lub gadi)37 oraz griot38 są identyfikowane także poza Afryką, ale ich kulturowy kontekst dotyczy Afryki Zachodniej, natomiast określenie kilich (lub kilichi), które jest nazwą suszonego na słońcu mięsa, przeniknęło tylko do francuskiego używanego w Czadzie (jako zapożyczenie z hausa). Mniej rozpoznawalne są przekształcenia polegające na zmianie znaczenia wyrazów francuskich. Niektóre terminy oddające znaczenie konkretnego pojęcia w języku francuskim stanowią tylko „uogólnienie i przybliżenie tych zagadnień do wyobrażeń europejskich”39. Żeby poprawnie odczytać ich treść, należy odnieść je do afrykańskiego kontekstu kulturowego. Missionaire we wszystkich słownikach interpretowany jest jako „ksiądz katolicki europejskiego pochodzenia”. École des Blancs czy école français oznacza szkołę typu europejskiego, tworzoną jako przeciwieństwo szkół koranicznych. Podobnie termin pain ‘chleb’ jest identyfikowany poprzez składniki, z którego jest przygotowany (pain de banane, pain de manioc, pain d’odika), a nie jako chleb typu europejskiego. Także foufou ma wiele znaczeń odpowiednio do rodzaju potrawy, popularnej w danym regionie – na Wybrzeżu Kości Słoniowej jest to kasza lub kulki z manioku, w Ghanie – purée z bananów. Nazwy lokalne, które stają się wyrazami języka francuskiego dotyczą także afrykańskich struktur społeczno-politycznych. Przykładem Tytuł noszony przez muzułmanów, którzy odbyli pielgrzymkę do Mekki. Stosuje się go przed nazwiskiem. 37 Sędzia sądu muzułmańskiego. 38 Wędrowny muzyk, wykonawca utworów pochodzących z tradycji ustnej. 39 E. Zaręba, op. cit., s. 43. 36 �46 Nina Pawlak jest tradycyjny władca fulański lamido i podległe mu terytorium lamidat, których nazwy w wersji oryginalnej są notowane w słownikach francuskiego z Afryki Zachodniej. Komunikacja ustna w języku francuskim w Afryce Zachodniej odbywa się zwykle z użyciem skonwencjonalizowanych formuł wywodzących się z języków lokalnych. Wyróżniają się różnego rodzaju formuły powitalne i pozdrowienia, które są pochodzenia arabskiego alhamdoulillahi, Bisimillaï, inch’Allah, assalam alekoum! (warto odnotować, że w ich zapisie stosowana jest ortografia francuska). Także wyraz lafiya używany jest w charakterze kulturowego słowa-klucza (jako alafia w Czadzie, lapia w Wybrzeżu Kości Słoniowej). Charakterystyczne jest, że terminologią języka francuskiego, mającą swoje korzenie w religijnych frazach arabskich, posługują się nie tylko muzułmanie, ale także chrześcijanie. Jeśli chodzi o język angielski Afryki Zachodniej, wykazuje on większe zróżnicowanie niż francuski. Najbardziej rozpoznawalna jest nigeryjska odmiana języka angielskiego, którą uznaje się za odrębny dialekt angielskiego (tzw. Nigerian Standard English). Jej osobliwości notowane są na wszystkich poziomach systemowych. Przykładem takich odrębności o charakterze leksykalnym jest wyraz mineral, który odnosi się do napojów typu soft drinks. Na nigeryjski angielski wskazuje academician lub intellectual, który oznacza wykładowcę na uniwersytecie oraz trouble w znaczeniu problemu do rozwiązania. Specyficznym określeniem jest been-to odnoszące się do osoby powracającej z Europy po dłuższym pobycie40. Terminem o konotacjach kulturowych jest senior-wife, czyli pierwsza żona. Wspólnotę językową całego obszaru angielskojęzycznego umacniają przede wszystkim pidżynowe odmiany języka angielskiego, w tym zwłaszcza West African Pidgin i jego regionalna odmiana 40 A. E. Odumuh, Nigerian English, Zaria 1987, s. 69f. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 47 Nigerian Pidgin English. Wykazują one wiele podobieństw strukturalnych, znaczna część słownictwa wywodząca się z angielskiego jest wspólna (np. broda ‘brat, przyjaciel’), podobnie jak terminy nowo powstałe (chop ‘jeść’, ‘jedzenie’). Oprócz pojedynczych wyrazów charakterystyczne dla tego języka są formacje złożone takie jak door-mouth ‘wejście’ (ang. ‘threshold’) czy to be with ‘mieć’ czyli dosłownie ‘być z’, które odwołują się do sposobów konceptualizacji pojęć w językach afrykańskich. Pidgin English przekracza granice dzielące Afrykę na francusko- i angielskojęzyczną, ponieważ jest on zrozumiały na obu tych obszarach, co potwierdza jego regionalna odmiana weskos używana w Kamerunie. Pidgin English integruje też słownictwo z różnych rejonów Afryki Zachodniej, zwłaszcza słownictwo bardziej popularne w językach kontaktowych obszaru. Wyraz wahala etymologicznie sięga arabskiego oryginału wahla, który oznacza ‘zastraszanie’, ‘terror’, ale za pośrednictwem hausa przeszedł do wielu języków Nigerii m.in. joruba, gdzie funkcjonuje w znaczeniu ‘kłopot, trudność’ i z takim znaczeniem został przejęty do Pidgin English41. Podsumowanie Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej definiowany poprzez świadectwa językowe nie pokrywa się z żadnym z wcześniej wyróżnianych regionów geograficzno-przyrodniczych czy politycznych, a jednocześnie łączy je i tworzy continuum cech kulturowych. Obszar ten nie obejmuje Afryki Północnej, dla której Sahara jest naturalną barierą niesprzyjającą jej integracji z południem. 41 S. Baldi On Arabic Loans in Yoruba, op. cit. �48 Nina Pawlak Wspólnota kulturowa w Afryce Zachodniej jest wynikiem doświadczeń historycznych tego obszaru. Jej przejawy najbardziej odzwierciedla słownictwo i frazeologizmy arabskie, które przedostały się do Afryki Zachodniej wraz z umacnianiem się na tych terenach islamu. Praktyka komunikacyjna znacznie poszerzyła ten obszar i frazy arabskie używane są bez konotacji religijnej także poza terenami zislamizowanymi. W ich rozprzestrzenieniu istotną rolę odegrały społeczności afrykańskie, w tym zwłaszcza kupcy Hausa. Współcześnie także języki europejskie uczestniczą w procesie integracji kulturowej Afryki Zachodniej, absorbując terminologię kulturową i zwyczaje komunikacyjne właściwe kulturom afrykańskim. Pojęcie wspólnoty kulturowej Afryki Zachodniej nie oznacza kulturowej unifikacji tego obszaru. Wspólnota identyfikowana na płaszczyźnie językowej przejawia się zespołem reguł komunikacji, które są zrozumiałe dla wszystkich i akceptowane w zachowaniach międzyludzkich. Oznacza to, że wybór między How yu bodi dey?42 a Assalamu alaikum w charakterze formuły powitalnej wynika z różnic strategii konwersacyjnych, a nie barier komunikacyjnych. Bibliografia Abraham R. C., Dictionary of the Hausa language, London 1962. Adam M., Hausa influence in Ghanaian languages, w: Batic G.C & S. Baldi (red.) Selected Proceedings of the Symposium on West African Languages, University of Naples „L’Orientale”, 27–28 March 2014, „Studi Africanistici”, Serie Ciado-Sudanese 7, Napoli 2015, 297–307. ‘Dzień dobry, jak się masz? W Pidgin English por. O. Frąckiewicz, We sabi am. Kurs Nigerian Pidgin English, KJiKA, Warszawa 2015. 42 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 49 Adamu Y. M., Idan So Cuta Ne…, Kano 1989. Baldi S., Dagbani basic and cultural vocabulary, Napoli 2005. Bartmiński J., Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006. Chumbow B. S., Bobda A. S., French in West Africa: a sociolinguistic perspective, „International Journal of the Sociology of Language” 2000, ne 141, s. 39–60. Baldi S., On Arabic Loans in Yoruba, w: D. Ibriszimow, R. Leger, U. Seibert (red.), Von Ägypten zum Tschadsee. Eine linguistische Reise durch Afrika, Würzburg 2001, s. 45–65. Baldi S., On Arabic Loans in Wolof: Addenda, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2003, nr 1, s. 1–22. Baldi S., Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, nr 2, s. 71–87. Baldi S., Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. Capo H.B.C., Langues africaines pour le developpement durable et la culture de la paix en Afrique, w: K.K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 377–385. Cowan J. R., Schuh R.G., Spoken Hausa, Ithaca, New York 1976. Frąckiewicz O., We sabi am. Kurs Nigerian Pidgin English, Warszawa 2015. Garba M. M., Les langues nationales au chevet de l’école nigérienne: craintes et espérance, w: K. K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 397–408. Heine B., Status and Use of African Lingua Francas, München 1970. Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994. Konaré D., Je parle bien bamanan, Bamako 1998. Odumuh A. E., Nigerian English, Zaria 1987. Pawlik J., Konflikt Północy z Południem Togo – pozory czy rzeczywistość, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan, napięcia i konflikty, Pelplin 2014, s. 71–90. Różański J., Fulbe w strefie Sudanu, Migracje, władza i pieniądze, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 47–64. �50 Nina Pawlak Tymowski M., Sudan Zachodni w XVII–XVIII w., w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki. Do początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 841–844. Ząbek M., Historyczna rola społeczności arabsko-muzułmańskich w strefie Centralnego Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 7–27. Zaręba E., Słownictwo języka francuskiego w Afryce Zachodniej jako przejaw wspólnego obszaru kulturowego, praca magisterska, Wydział Orientalistyczny UW, Warszawa 2009. Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej w świadectwach językowych Streszczenie Artykuł dotyczy danych językowych, które są wyrazem wspólnoty kulturowej w Afryce Zachodniej. Świadectwa językowe zaświadczające wspólnotę dziedzictwa kulturowego odnoszą się głównie do słów i frazeologizmów pochodzenia arabskiego o konotacji religijnej. W językach Afryki Zachodniej są one stosowane w komunikacji codziennej nie tylko przez muzułmanów. Zróżnicowanie strukturalne zapożyczeń arabskich i proces ich adaptacji do języków Afryki Zachodniej jest zilustrowany przykładami z języka hausa. Proces integracji kulturowej na obszarze Afryki Zachodniej został także zanalizowany na podstawie języków europejskich w Afryce: francuskiego i angielskiego. Afrykańskie terminy kulturowe, które zostały włączone do leksyki tych języków przyczyniły się do wykształcenia ich regionalnych wariantów w Afryce Zachodniej. Tworzenie się nowych struktur językowych, które szybko zdobywają użytkowników w całej Afryce Zachodniej ilustruje West African Pidgin English. Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej, jaki wyłania się na podstawie danych językowych, przekracza granice regionów historycznych i tworzy continuum kulturowe w obrębie całego obszaru. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 51 Słowa kluczowe: Afryka Zachodnia, obszar kulturowy, słownictwo kulturowe, zapożyczenia arabskie, hausa. The common cultural area of West Africa through linguistic evidence Summary The paper presents language data that are manifestations of the common cultural area in West Africa. Linguistic evidence for a common cultural heritage consists mostly of Arabic words and phrases that have religious connotation. In West African languages, they function in everyday communication and their use is not limited to Muslim societies. Structural variation of the Arabic loan words and the process of their adaptation into West African languages is exemplified by the data from the Hausa language. The process of cultural integration within West Africa is also analyzed on the basis of European languages in Africa: French and English. It is shown that cultural terms or African origin have become incorporated into the lexicon and, as a consequence, have contributed to the development of regional varieties of these languages in West Africa. A manifestation of a newly created language structure that is spreading throughout the area is West African Pidgin English. What is postulated as the common cultural area of West Africa crosses the borders of historical regions and forms a cultural continuum within the whole area. Key words: West Africa, cultural area, cultural vocabulary, Arabic loans, Hausa. ��MICHAŁ ZĄBEK POLITYKA ZAGRANICZNA GAMBII Temat polityki zagranicznej małych państw jest na świecie poruszany wyjątkowo rzadko i to zarówno w sferze medialnej, jak i naukowej. Sytuacja geopolityczna i geoekonomiczna jest determinowana przede wszystkim poprzez działania mocarstw i państw dużych, szczególnie o strategicznym położeniu, takich jak Turcja czy Niemcy, często osiągających pozycję regionalnych liderów i zworników polityki światowej, od których głosu i poparcia zależą działania wielu mniejszych państw, a światowe mocarstwa nie mogą ignorować kroków tych krajów na arenie międzynarodowej. Rzeczywistość ta skazuje średnie, ale przede wszystkim małe państwa na rolę przedmiotów, a nie podmiotów polityki światowej. W przypadku państw o niskim poziomie rozwoju znajdujących się poza gruntownie opisanym światem Zachodu, badania nad ich zachowaniem w sferze międzynarodowej są wyjątkowo skromne. Temat jest zaniedbany przez badaczy stosunków międzynarodowych, co daje szerokie pole do studiów nad tą problematyką. Taki stan rzeczy każe zadać pytanie, jak wygląda sytuacja międzynarodowa wielu takich krajów jak Gambia. Problematyka ta szczególnie zainteresowała mnie podczas podróży do zachodnioafrykańskiej Gambii latem 2013 roku. Jest Michał Ząbek – SGH Warszawa. �54 Michał Ząbek to najmniejsze państwo Afryki na stałym lądzie, otoczone z trzech stron przez dziesięciokrotnie większy Senegal, który oprócz Atlantyku jest jej jedynym sąsiadem. Gambia należy do najsłabiej rozwiniętych krajów na planecie i z praktycznego punktu widzenia nie ma podstaw do istnienia w światowej polityce. Było to podnoszone już w okresie kolonizacji brytyjskiej, która w Gambii trwała ponad trzysta lat i po uzyskaniu przez państwo niepodległości w 1965 roku. Z drugiej jednak strony kraj ten należy do najstabilniejszych w całej Afryce. Uniknął wyniszczających konfliktów wewnętrznych, a co ciekawe, na drodze politycznych negocjacji uchronił swoją niezależność wobec znacznie większego Senegalu, zachowując z tym państwem bardzo dobre stosunki. Zainspirowało mnie to do podjęcia tematu polityki zagranicznej Gambii w okresie prezydentury Yahye Jammeha. Punktem wyjścia stały się następujące założenia: 1. Gambia w okresie rządów Yahye Jammeha poszukiwała i poszukuje metod oderwania się od polityki swej dawnej metropolii, tj. Wielkiej Brytanii; 2. Stabilność i integralność terytorialna Gambii zależy od sytuacji geopolitycznej w regionie Afryki Zachodniej, a szczególnie od relacji z sąsiednim Senegalem, co jest powodem prowadzenia polityki „przyjaźni” wobec państw subregionu Afryki Zachodniej; 3. Prezydent Yahya Jammeh popiera i promuje politykę dużej niezależności państw afrykańskich od światowych mocarstw na forum organizacji regionalnych; 4. Yahya Jammeh prowadzi politykę zacieśniania więzi z tzw. „nowymi potęgami” oraz państwami kontestującymi obecny porządek międzynarodowy; 5. Osobowość dyktatora i jego osobiste przekonania w silny sposób determinują podejmowane kroki w polityce zagranicznej. �Polityka zagraniczna Gambii 55 Podczas analizy wymienionych tez podjąłem badania nad tekstami źródłowymi, do których zaliczają się liczne artykuły prasowe dostępne przede wszystkim w Intrenecie. Korzystałem zarówno z prasy gambijskiej, ze szczególnym uwzględnieniem oficjalnej gazety rządowej „Daily Observer”, jak i mediów o zasięgu międzynarodowym takich jak BBC czy „The New African”. Ważnym źródłem informacji były nieliczne zamieszczone dokumenty i umowy międzynarodowe dostępne na stronach kancelarii prezydenta, gambijskiego MSZ oraz na stronach organizacji międzynarodowych takich jak Unia Afrykańska, ECOWAS i Unia Europejska. Z przykrością muszę stwierdzić, że niska jakość stron prowadzonych przez rząd Gambii nie pozwalała na dostęp do wielu dokumentów oraz innych źródeł informacji przedstawiających sytuację wewnętrzną i międzynarodową Gambii, które znacznie łatwiej było znaleźć w źródłach zagranicznych. Dodatkową trudnością przy badaniu polityki zagranicznej Gambii jest jej niekonsekwencja oraz dość gwałtowne zmiany. Prezydent Yahya Jammeh znany jest z podejmowania dosłownie z dnia na dzień działań, które w przypadku wielu innych państw byłyby poprzedzone wielotygodniowymi, a nawet wielomiesięcznymi przygotowaniami lub wymagałyby wcześniejszego zbadania sytuacji. Mam tu na myśli choćby ogłoszenie wyjścia z Commonwealthu czy, niepoprzedzone żadnymi oznakami kryzysu, zerwanie stosunków dyplomatycznych z Republiką Chińską (Tajwanem). Za nietypowe należy również uznać ogłoszenie partnerstwa strategicznego z Katarem i decyzję, że Katar ma podjąć się budowy nowego lotniska w Bandżulu. Miało to miejsce już podczas pierwszego spotkania 21 listopada 2014 r. prezydenta Gambii z emirem Kataru szejchem Hamidem bin Khalifą al-Thani. Podobnie ogłoszenie Gambii państwem islamskim w grudniu 2015 roku było dla wielu obserwatorów pewnym zaskoczeniem, a nawet wywołało zaniepokojenie wśród sąsiadów i partnerów europejskich �56 Michał Ząbek obawiających się radykalizacji postaw prezentowanych przez Bandżul, co jednak – jak się wydaje – nie nastąpiło. Takie wydarzenia każą częstokroć zmienić całościowe postrzeganie pozycji tego małego państwa na arenie międzynarodowej i niejako „wywracają do góry nogami” wcześniej przyjęte założenia. Niemniej mam nadzieję, że ujęte przeze mnie zagadnienia pozwolą na przedstawienie ogólnego obrazu gambijskiej polityki zagranicznej prowadzonej w ostatnim dwudziestoleciu. Chciałbym, aby to skromne studium mogło stać się punktem wyjścia do szerszych rozważań nad charakterem oraz czynnikami warunkującymi politykę zagraniczną zarówno Gambii, jak i innych małych państw będących na podobnym poziomie rozwoju, a w szczególności państw afrykańskich, których elity polityczne i charakter prowadzonej polityki częstokroć wykazują duże podobieństwo do Gambii. Relacje Gambii z państwami Zachodu Relacje Gambii z Wielką Brytanią Relacje pomiędzy Wielką Brytanią a Gambią, po uzyskaniu przez Gambię niepodległości w 1965 roku, są de facto przedłużeniem tendencji w rozwoju relacji jeszcze z okresu kolonialnego. W latach 1965–1969 Gambia była monarchią parlamentarną, a formalną głową państwa była królowa brytyjska. Należy podkreślić, że prócz oficjalnych silnych więzów z dawną metropolią, takich jak przynależność do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów (Commonwealth), Dawda Jawarę łączyły z dawnymi kolonizatorami stosunkowo bliskie relacje osobiste. Potwierdzeniem tych ostatnich może być przyznanie Dawdzie tytułu szlacheckiego przez królową brytyjską. Można zaryzykować stwierdzenie, że te bliskie relacje z dawną metropolią miały wpływ na „przymykanie oczu” �Polityka zagraniczna Gambii 57 przez Wielką Brytanię na kolejno wygrywane wybory przez Dawdę i jego Ludową Partię Postępu (Peoples Progresive Party – PPP) oraz zaostrzającą się walkę z opozycją. Ze strony gambijskiej ta przyjaźń motywowana była przede wszystkim faktem, iż ok. 80% budżetu tego niewielkiego państwa pochodziło z pomocy zagranicznej, a Wielka Brytania była jednym z głównych donatorów. Brytyjczycy natomiast kładli nacisk na utrzymanie swojej strefy wpływów w Afryce, ale również na powstrzymywanie ruchów socjalistycznych i komunistycznych rozwijających się prężnie w wielu nowo powstałych państwach afrykańskich. Obustronna współpraca była w tamtym okresie przydatna dla obu stron: PPP utrzymywało władzę oraz otrzymywało potrzebne fundusze do rządzenia państwem, natomiast Brytyjczycy posiadali wiernego sojusznika w regionie oraz ewentualną bazę dla swoich działań w Afryce, czy nawet szerzej na Atlantyku. Dowodem jest rok 1982, kiedy to brytyjskie lotnictwo korzystało z lotniska w Bandżulu w czasie wojny o Falklandy-Malwiny. Zmiana władzy w 1994 roku była niemiłą niespodzianką dla Wielkiej Brytanii, która udzieliła nawet azylu zbiegłemu z kraju Jawarze. Brytyjskie władze wraz z Unią Europejską szybko potępiły zamach stanu w Gambii, z drugiej strony nie doszło jednak do zerwania stosunków dyplomatycznych z nowymi, nielegalnymi w świetle prawa międzynarodowego, władzami spod znaku Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC), którym przewodził porucznik Yahya Jammeh. Co więcej, władze brytyjskie, mimo iż początkowo ograniczyły pomoc gospodarczą i wojskową, stosunkowo szybko wycofały się ze swoich decyzji. Znamiennym zdaje się być fakt, że to właśnie firma brytyjska była odpowiedzialna za szkolenie i przygotowywanie wyborów z 26 września 1996 roku, które były pierwszymi po zamachu z lipca 1994 roku. Przez cały czas rządów Jammeha, od roku 1994 do chwili obecnej, następuje jednak powolne, ale trwałe oziębienie stosunków �58 Michał Ząbek dyplomatycznych, wojskowych oraz gospodarczych pomiędzy krajami. Wartość obrotów handlowych w 1995 roku między oboma państwami wyniosła łącznie nieco ponad 32,5 mln dolarów amerykańskich. Jeszcze w roku 2012 wskaźnik ten kształtował się na poziomie ok. 65 mln dolarów1. Należy pamiętać, że wymiana gospodarcza pomiędzy Gambią i Wielką Brytanią, od momentu uzyskania przez Gambię niepodległości w 1965 roku, była wyjątkowo niesymetryczna. Królestwo eksportowało do Gambii praktycznie wszystkie produkty konieczne do utrzymania gospodarki, w tym paliwa, leki, technologie, a nawet częściowo żywność. Ze strony byłej kolonii na Wyspy Brytyjskie trafiały przede wszystkim orzeszki ziemne stanowiące przez cały okres istnienia Gambii średnio ponad 40% eksportu. Ich udział rośnie i w 2012 roku wyniósł ok. 49% wartości eksportu do Wielkiej Brytanii, a jego wartość utrzymywała się na poziomie 5,25 mln USD, co znaczy, że była niższa od tej z 1995 roku (6,8 mln). Na drugim miejscu były owoce tropikalne i niektóre warzywa oraz w mniejszym stopniu nisko przetworzone produkty rybne. Daje się również zauważyć wyjątkowy brak stałości w obrotach pomiędzy oboma krajami. W roku 2010 eksport z Gambii wyniósł nieco ponad 9 mln USD, a dwa lata później spadł o ok. 40%. Od roku 2012 widać również inną ciekawą zależność, a mianowicie fakt, iż 49% sprowadzanej ropy oraz produktów z niej wytwarzanych jest pochodzenia brytyjskiego2. Takie uzależnienie wydaje się być wynikiem rozwoju wpływów brytyjskich koncernów na afrykańskich polach naftowych, z których pochodzi praktycznie sto procent ropy i produktów z niej bezpośrednio wywarzanych w Gambii (takich jak benzyna). 1 Por. The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media. mit.edu/explore/tree_map/hs/export/gmb/show/all/2012/ (dostęp: wrzesień 2014). 2 Tamże. �Polityka zagraniczna Gambii 59 Mimo prób dystansowania się od Wielkiej Brytanii podejmowanych przez Yahyę Jammeha, takich jak pogłębiająca się krytyka Commonwealthu, zakończona wystąpieniem z niego 13 października 2013 roku, Gambia nadal wydaje się być uzależniona w znacznej mierze od pomocy brytyjskiej, która w 2013 roku przekroczyła 3 mln funtów. Związane jest to nie tylko z czynnikami gospodarczymi, ale również chęcią utrzymania władzy i spokoju wewnątrz państwa (przez Gambię między innymi prowadzą szlaki przemytu narkotyków z Ameryki Łacińskiej do Afryki Zachodniej i Europy). Jammeh kontynuuje współpracę z Brytyjczykami w walce z przemytnikami, a także współpracę wywiadowczą w zakresie rozpoznawania ruchów ekstremistycznych, jakie mogłyby pojawiać się wśród muzułmanów w jego kraju. Brytyjczycy mają również znaczący wkład w przygotowanie armii gambijskiej do misji pokojowych, w których państwo Jammeha często i chętnie bierze udział. Daje się to zauważyć dzięki licznym wizytom brytyjskich szkoleniowców w Gambii, odpowiedzialnych między innymi za przygotowanie gambijskiego korpusu do misji pokojowych w Czadzie czy Darfurze3. Kolejnym czynnikiem powodującym, że osłabianie więzi z dawną metropolią jest niekorzystne dla Gambii są turyści. Jak podawały choćby gazety brytyjskie w 2013 roku liczba brytyjskich turystów w Gambii wynosiła ok. 50 tys. i to Brytyjczycy stanowili największą grupę spośród odwiedzających Gambię4. Co więcej, to właśnie mieszkańcy Zjednoczonego Królestwa stanowią już od wielu lat podstawową grupę turystów w Gambii, a Londyn jest Por. Gibraltar Regiment trains Gambians for Darfur deployment, źródło: https://www.gov.uk/government/news/gibraltar-regiment-trains-gambiansfor-darfur-deployment (dostęp: 10.2014). 4 Por. Hirsch Afua, The Gambia: seven facts about the country leaving the Commonwealth, źródło: http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2013/ oct/03/gambia-facts-country-leaving-commonwealth (dostęp: 10.2014). 3 �60 Michał Ząbek jednym z zaledwie kilku miast europejskich, z którego można przez cały rok odlecieć do tego afrykańskiego kraju. Dla państwa, dla którego wpływy z turystyki stanowią wg różnych danych od 16 do 18% PKB, ewentualny spadek liczby turystów mógłby mieć dramatyczne konsekwencje. Z wyżej wymienionych względów wydaje się więc, że wyjście z Commonwealthu było raczej swego rodzaju gestem mającym pokazać gotowość Gambii do poszukiwania nowych strategii międzynarodowych, a nie realnym krokiem mającym na celu głębokie osłabienie relacji z Londynem. Brytyjczycy zdają się być tego świadomi, ale poza wyrażeniem żalu z powodu opuszczenia przez Bandżul Brytyjskiej Wspólnoty Narodów nie podjęli żadnych znaczniejszych kroków, które miałyby Gambię w jakiś sposób ukarać za jej postępowanie. Oba kraje, mimo olbrzymiej różnicy potencjałów, zdają się być sobie potrzebne. O ile dla strony gambijskiej relacje z dawną potęgą kolonialną mają wymiar wręcz egzystencjalny to dla Brytyjczyków, spokojny kraj w tym regionie świata jest fragmentem architektury bezpieczeństwa poprzez kontrolę szlaków przemytu narkotyków oraz posiadanie swego rodzaju sojuszniczej bazy w coraz bardziej niespokojnej Afryce Zachodniej. Relacje Gambii z USA Początków wspólnych relacji Stanów Zjednoczonych i terenów należących do dzisiejszej Gambii można szukać w okresie niewolnictwa, kiedy to znacząca część ludności tych terenów została porwana i sprowadzona do brytyjskich kolonii w Ameryce, a później już do niepodległych Stanów Zjednoczonych. Pewną ciekawostką łączącą historię obu państw jest fakt, iż to właśnie traktat wersalski z 1783 r. kończący wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych, kończył również wojnę siedmioletnią i ustanawiał zwierzchność brytyjską nad obszarem Gambii, wyznaczając ramowe granice jej terytorium. �Polityka zagraniczna Gambii 61 Do drugiej połowy XX wieku nie istniały jednak szersze kontakty pomiędzy brytyjską kolonią a USA. Epizodycznym wydarzeniem był fakt lądowania na lotnisku w Bathurst prezydenta Franklina D. Roosvelta w drodze na konferencję Wielkiej Trójki w Teheranie w 1943 roku. Po uzyskaniu przez Gambię niepodległości rozpoczął się zauważalny proces przejmowania przez USA od Wielkiej Brytanii wpływów w nowo powstałym państwie. W okresie rządów Jawary USA stopniowo stały się największym donatorem pomocy humanitarnej i rozwojowej dla Gambii. Stany Zjednoczone widziały w Gambii korzystnie położony punkt na mapie świata m.in. jako dobra baza na środkowym Atlantyku oraz miejsce, gdzie powstało awaryjne lądowisko dla amerykańskich promów kosmicznych. W tym celu port lotniczy w Bandżulu został gruntownie przebudowany przez Amerykanów, tak by mógł przyjmować promy kosmiczne. Związana historycznie ze światem anglosaskim Gambia wydawała się też być w okresie Zimnej Wojny dobrą przeciwwagą dla socjalistycznych rządów w sąsiednim Senegalu, czy szerzej dla socjalistycznych i komunistycznych tendencji w całym regionie. Mimo wierności Dawdy Jawary wobec USA, przejawiającej się m.in. w tłumieniu jakichkolwiek ruchów socjalistycznych w swoim kraju, Stany Zjednoczone nie podjęły się jego obrony w roku 1994, umożliwiając jedynie schronienie się na swoim okręcie cumującym w tym czasie w porcie w Bandżulu, a dalej zapewniając mu bezpieczną podróż do Senegalu. Po objęciu rządów przez Yahye Jammeha nie doszło do gruntownej zmiany polityki amerykańskiej wobec tego małego państwa. Wprawdzie w latach 2001–2002 Gambia była objęta amerykańskim embargiem na sprzedaż broni oraz sankcjami ekonomicznymi, jednak – jak się wydaje – zmieniająca się na świecie sytuacja geopolityczna, w tym szczególnie pojawienie się islamskiego terro- �62 Michał Ząbek ryzmu w Afryce Zachodniej, doprowadziło do znacznego ocieplenia relacji w późniejszych latach. Relacje handlowe pomiędzy Gambią i USA kształtują się podobnie jak miało to miejsce w przypadku Wielkiej Brytanii i opierają się na sprzedaży nisko przetworzonych dóbr rolnych oraz ryb. W drugą stronę płynie natomiast znacząca ilość wysoko przetworzonych produktów, częstokroć o znaczeniu strategicznym dla istnienia państwa, w tym paliwo oraz wszelkiego rodzaju wyroby przemysłu maszynowego i chemicznego. Należy jednak zauważyć, że w przypadku Stanów Zjednoczonych większą rolę niż w przypadku Wielkiej Brytanii w napływie dóbr ma pomoc świadczona przez agencje rządowe, USAID oraz wszelkiego rodzaju instytucje typu NGO, które sprowadzają do Gambii nawet tak podstawowe produkty, jak tłuszcze roślinne czy zboża. W tym kontekście można wspomnieć choćby akcję z 2012 roku (odpowiedź na nieurodzaje w latach 2011–2012), kiedy to USAID i ambasada USA w Gambii przekazały żywność oraz środki na jej zakup na łączną kwotę opiewającą na pół miliona dolarów co pozwoliło wesprzeć pomocą ok. 428 tys. mieszkańców5. Powracając do problematyki związanej z bezpieczeństwem i współpracą pomiędzy oboma państwami w tej dziedzinie, należy zauważyć znaczny jej wzrost od połowy lat 90. do roku 2013. Rok 2013 jest tu cezurą, ponieważ od 21 sierpnia tego roku nie są prowadzone żadne treningi oraz nie jest udzielana pomoc wojskowa Gambii, a to z powodu rozporządzenia Yahye Jammeha z tegoż dnia, na podstawie którego wydalono z kraju wszystkich amerykańskich wojskowych i policyjnych instruktorów6. Postaram Por. USA Aid agency, źródło: http://www.usaid.gov/crisis/the-gambia (dostęp: 21.08.2014). 6 Por. Gambia Says No More U.S. Military Training, źródło: http://security­ assistancemonitor.wordpress.com/2013/08/21/gambia-says-no-more-u-smilitary-training/ (dostęp: 21.08.2014). 5 �Polityka zagraniczna Gambii 63 się jednak skupić na okresie poprzedzającym to wydarzenie. Gambia, jak już wcześniej wspominałem, od lat 70. stała się areną przerzutu narkotyków z Ameryki Łacińskiej. Amerykańskie władze, podobnie jak Brytyjczycy, prowadząc globalną wojnę z narkobiznesem, wspierały wprawdzie nieznacznie, ale stale wojsko gambijskie i służby bezpieczeństwa. Nie zmieniło się to praktycznie w ogóle po objęciu władzy przez Yahye Jammeha. Od początku XXI wieku do walki z przemytem narkotyków doszło zagrożenie islamskim ekstremizmem i terroryzmem, z którym w Gambii, będącej krajem muzułmańskim, należy się szczególnie liczyć. Wzrost aktywności islamskich terrorystów w regionie Afryki Zachodniej nastąpił od początku drugiej dekady XXI wieku. Taka sytuacja geopolityczna okazała się niezwykle korzystna z punktu widzenia Yahye Jammeha, który zwalczając wszelkie przejawy islamskiego radykalizmu (również środkami pokojowymi, jak promocja tzw. Czarnego Islamu), zaczął otrzymywać w tym celu znaczne wsparcie ze strony USA. Pokazują to wyraźnie statystyki: w roku 2000 liczba amerykańskich wojskowych i policjantów będących instruktorami sił gambijskich wynosiła zaledwie cztery osoby, natomiast w roku 2010 było to już 305 osób. W 2009 roku wg dokumentów Departamentu Stanów USA odbyło się aż 50 sesji szkoleniowych i treningowych dla sił gambijskich7. W tym samym okresie podobny wzrost kształtował liczbę słuchaczy amerykańskich kursów oficerskich, a nawet oficerów wysłanych na szkolenie za ocean, których liczba wyniosła 67 osób, co wydaje się być dość znaczącą liczbą, zważając na to, iż siły zbrojne Republiki Gambii liczą obecnie niespełna 2,5 tys. żołnierzy i oficerów. Ważnym faktem jest również dotowanie znacznymi sumami gambijskich sił zbrojnych przez USA, które rok rocznie od 2007 roku Por. US Secretary of State Sub-Saharian Africa Department, źródło: http:// www.state.gov/documents/organization/155990.pdf (dostęp: 08.2014). 7 �64 Michał Ząbek przeznaczają na ten cel ok. 500 000 USD, co stanowi blisko połowę budżetu armii Jammeha. To wsparcie owocowało dotychczas względną lojalnością przywódcy gambijskiego, który nie wahał się wysłać swoich sił na praktycznie wszystkie misje wojskowe, jakie miały miejsce na kontynencie afrykańskim, a nawet do Kosowa i Afganistanu. Dodatkowo finansowe wsparcie USA dało możliwość dozbrojenia armii gambijskiej w nowy sprzęt i stworzenie, po raz pierwszy w historii Gambii, lotnictwa wyposażonego przede wszystkim w sprzęt zakupiony w krajach byłego ZSRR, głównie na Ukrainie. Faktem jest też chęć zbudowania pierwszej wojskowej uczelni w kraju, co pokazuje, że wieloletni sojusz ze Stanami owocuje znacząco wzmocnieniem sił gambijskich. W tym kontekście bardziej powinno dziwić zerwanie relacji wojskowych z tym, wydawałoby się, kluczowym partnerem. Wydarzenie to należy jednak łączyć z ogólnym trendem w polityce Jammeha wyraźnie zauważalnym po roku 2008, kiedy przywrócił karę śmierci. Mam tu na myśli politykę odsuwania się od Zachodu i poszukiwania partnerów, w tym wojskowych, wśród nowych światowych graczy takich jak: Chiny czy Turcja, które w rozwoju armii gambijskiej odgrywają coraz większą rolę. Relacje Gambia – USA, jak widzimy, mają w znacznym stopniu wymiar jednostronny i opierają się na udzielaniu znaczącego wsparcia Gambii przez Stany Zjednoczone, co nie powinno dziwić zważając na potencjały obu krajów. Ciekawym przypadkiem jest jednak sfera relacji w zakresie obronności, której w powyższym akapicie poświęciłem nieco więcej uwagi. Relacje w tym obszarze wskazują na to, że Stany Zjednoczone poszukują sojuszników nawet wśród takich małych państw, jak Gambia w celu zabezpieczenia swoich interesów w różnych regionach świata. Wydaje się, że fakt praktycznego braku istnienia demokracji w opisywanym przeze mnie państwie, nie ma dla USA większego znaczenia, a prowadzone przez wiele amerykańskich NGO warsztatów na temat �Polityka zagraniczna Gambii 65 demokracji i społeczeństwa obywatelskiego, które nie napotykają większego oporu ze strony Jammeha, tylko dodatkowo legitymizują jego władzę. Podejrzewam, że będzie się tak działo dopóty, dopóki jego rządy nie staną się jawnie antyamerykańskie, a posunięcia polityczne, nie uderzą w jakiś sposób w politykę USA w regionie. Nadchodzące lata pokażą, czy Stany Zjednoczone staną się wrogiem Gambii, czy obecne ochłodzenie jest tylko chwilowe i związane z zawirowaniami w Afryce polegającymi na walce o wpływy pomiędzy wieloma graczami, którzy byli już na tym kontynencie wcześniej, jak i nowymi poszukującymi dopiero swojego miejsca i ewentualnych zysków z inwestycji (również wojskowych) na tym najszybciej rozwijającym się z kontynentów. Relacje Gambii z innymi państwami Zachodu Należy zauważyć, że Gambia stara się rozwijać relacje również z innymi państwami świata zachodniego. Do znaczących partnerów Gambii z tej strefy możemy zaliczyć dodatkowo Niemcy i Hiszpanię. Mimo iż z oboma krajami Gambia utrzymuje stosunki dyplomatyczne od początków swego istnienia, to dopiero nowe rządy od 1994 r. i wprowadzone przez nie zmiany w koncepcji polityki zagranicznej doprowadziły do znacznego ożywienia kontaktów. Rozwój stosunków z tymi krajami i zwiększenie aktywności w świecie cechuje szczególnie drugą dekadę rządów Yahye Jammeha. Mimo pojawiających się coraz częściej haseł mówiących o „oderwaniu się” od Zachodu, Europa i Stany Zjednoczone nadal są podstawowymi źródłami potrzebnej pomocy w szczególności tej, za którą idzie transfer technologii i podniesie poziomu życia mieszkańców. Z tego względu Yahye Jammeh nie mógł się w pełni odciąć od, póki co, podstawowego źródła dóbr i technologii, jakim jest ogólnie pojęty świat zachodni. Również w kwestii bezpieczeństwa państwa utrzymanie dobrych relacji z wciąż wpły- �66 Michał Ząbek wowymi państwami UE czy USA ma kluczowe znaczenie i pozwala na swobodne utrzymywanie korzystnego dla Gambii status quo w regionie. Widoczna jest jednak próba przeniesienia ciężaru relacji z potęg anglosaskich na innych graczy ze świata zachodniego, wśród których szczególne znaczenie odgrywają, ważna ze względu na wymianę handlową i turystyczną, Hiszpania i najpotężniejsze państwo Starego Kontynentu, jakim są Niemcy. Relacje handlowe z Hiszpanią w 2012 roku wyniosły ok. 13 mln USD i mają tendencję rosnącą. Ważnym elementem łączącym oba państwa jest koncepcja polityki opierająca się na wzmacnianiu relacji „północ-południe”. W tym kontekście za kluczowe wydarzenie można uznać rozmowy z marca 2014 roku, kiedy specjalny wysłannik króla Hiszpanii omawiał z Yahye Jammehem i jego doradcami warunki poparcia Gambii dla hiszpańskiej kandydatury na pozycję niestałego członka Rady Bezpieczeństwa w kadencji 2015–20168. Takie kroki podejmowane przez państwo jasno wskazują na odsuwanie się od Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, tym bardziej że Hiszpania znana jest z wielu inicjatyw mających na celu zbliżenie krajów tzw. Południa w innej, niż proponowana przez kraje anglosaskie, formule. Niemcy natomiast są krajem, który od kilku lat zaczyna prowadzić coraz śmielszą politykę na światowej arenie, znacząco wychodząc poza Europę. Widzimy to w aktywnych działaniach niemieckich na rzecz pojednania świata zachodniego z Iranem, zaangażowaniu się w ochronę chrześcijan w Iraku czy rozwijającym się energicznie partnerstwie z Chinami. W wyniku tych zmian w polityce niemieckiej doszło też do zmiany postrzegania Afryki i pogłębienia relacji politycznych oraz gospodarczych z tym kon8 Por. Spain seeks Gambia’s support for UN SC non-permanent Membership, źródło: http://observer.gm/africa/gambia/article/spain-seeks-gambias-supportfor-un-sc-non-permanent-membership (dostęp: 08.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 67 tynentem. Niemcy pozbawione naturalnej strefy wpływów na Czarnym Lądzie postanowiły prowadzić politykę znacznie szerzej zakrojoną, nieukierunkowaną na konkretne kraje czy region, lecz raczej na branże, w których mogą liczyć na uzyskanie przewagi nad swoimi konkurentami z Europy, USA czy Chinami. Nie oznacza to jednak, że nie doszło do pewnego zainteresowania niektórymi krajami. Należą do nich dawne kolonie niemieckie takie jak: Kamerun czy Namibia, ale też państwa niebudzące większego zainteresowania inwestorów z innych regionów. Do tej drugiej grupy zalicza się właśnie Gambia. Niemieckie relacje z tym państwem są w znacznej mierze oparte na dostarczaniu różnorodnej pomocy rozwojowej, w tym technologii. Do największych niemieckich inwestycji należy bezpośrednie zaangażowanie się w projekt Grupy Banku Światowego „Light Africa” poprzez wysyłanie własnych inżynierów i technologii w celu rozbudowy sieci elektrycznej w Gambii. Szczególnym momentem dla relacji gambijsko-niemieckich był 19 czerwca 2012 roku, kiedy podpisano Memorandum of Understanding pomiędzy niemiecką i gambijską izbą handlową (ang. chamber of commerce), mające na celu ułatwienie relacji handlowych obu krajów9. Na bazie porozumienia dwustronnego doszło do zdecydowanie największego wydarzenia handlowego w historii relacji pomiędzy oboma krajami, a mianowicie powołania do życia przez niemieckie linie lotnicze Germania linii Gambia Bird, która stała się natychmiast flagową linią lotniczą tego małego państwa. Linie lotnicze Gambia Bird posiadają na swoim stanie dwa wydzierżawione od Germanii samoloty typu Airbus A-319 i wyjątkowo rozbudowaną siatkę połączeń, jak na swe możliwości, obejmującą aż osiem tras przede wszystkim do miast położonych w ramach wspólnoty ECOWAS, ale również Por. Janneh Bintou Kb., Gambia: Invest Gambia Inks MoU With GGCC, źródło: http://allafrica.com/stories/201206211093.html (dostęp: 9.08.2014). 9 �68 Michał Ząbek do Barcelony i Londynu, z których to miejsc pochodzi największy procent turystów przybywających na atlantyckie wybrzeże Gambii. To posunięcie handlowe nie mogło się obejść bez bezpośredniej zgody Yahye Jammeha, ale również bez wsparcia rządowego strony niemieckiej i jest interpretowane jako poszukiwanie przez Niemcy swego rodzaju bazy wypadowej do prowadzenia polityki w Afryce Zachodniej, a ze strony Gambii jako zdecydowane pokazanie krajom anglosaskim, że Gambia potrafi prowadzić niezależną politykę i umie samodzielnie znajdować partnerów nie tylko pośród krajów Bliskiego i Dalekiego Wschodu, ale również na Starym Kontynencie. Do innych ważnych dla polityki zagranicznej Gambii państw w Europie należy przede wszystkim Królestwo Niderlandów wraz z pozostałymi krajami Beneluksu. Sama Holandia zajmuje drugie pod względem wolumenu obrotów handlowych miejsce wśród europejskich partnerów Gambii, zaraz po Zjednoczonym Królestwie. Tak wysoka pozycja nie przekłada się jednak na podejmowanie działań, które miałyby choćby znamię politycznych posunięć. Podobnie jak wiele innych państw, przyjmuje studentów afrykańskich na swoje uczelnie (w tym i z Gambii). Nie da się jednak zarysować bardziej zdecydowanej linii politycznej w polityce holenderskiej na kierunku Afryki Zachodniej, w której jakąkolwiek rolę odgrywałoby opisywane przeze mnie państwo. Znaczącym partnerem w dziedzinie obronności okazała się, jak już wspominałem wcześniej, Ukraina. Państwo to sprzedało Gambii pojedynczy samolot Su-25 w 2009 r. i zajęło się szkoleniem pilotów oraz obsługi naziemnej. Z podawanych informacji do kolejnego znacznego ocieplenia relacji pomiędzy krajami doszło w roku 2012, kiedy Ukraina podjęła się szkolenia kadry oficerskiej i żołnierzy gambijskich oraz próbowała sprzedać afrykańskiemu partnerowi większe ilości sprzętu produkowanego przez ukraiński przemysł wojskowy. Jednak przedłużające się negocjacje nie zakończyły �Polityka zagraniczna Gambii 69 się przed wybuchem kryzysu na Ukrainie i obecnie nie są kontynuowane, w przeciwieństwie do wymian studenckich, w których biorą udział młodzi Gambijczycy. Podobnie nieregularny charakter mają relacje z Polską, choć są od lat 80. utrzymywane najpierw przez polską placówkę w Dakarze, a obecnie w Rabacie, trudno je nazwać stałymi. Polska nie angażuje się w większym stopniu w projekty pomocowe w Gambii, ani nie posiada z tym państwem stałej wymiany dóbr. Ciekawostką może być fakt otwarcia w 2013 r. oferty Rainbow Tours właśnie do Gambii, co przy braku innych obrotów znacząco ożywiło relacje polsko-gambijskie. Do większego zacieśnienia tych związków przyczyniło się zniesienie wiz dla obywateli Polski do Gambii w ramach unifikacji polityki wizowej Gambii z krajami UE. Podsumowanie Łatwo zauważyć, że mimo prób zmiany sojuszy geopolitycznych, jakie Gambia podejmuje szczególnie w drugiej dekadzie rządów Yahye Jammeha, są one tylko połowicznie przeprowadzane z sukcesem, jeśli chodzi o relacje z szeroko rozumianym Zachodem, a przede wszystkim z krajami europejskimi. Wydaje się, że wynika to przede wszystkim z faktu, iż gros polityki większości państw europejskich, jak również UE jako całości opiera się na relacjach handlowych. Gambia z racji bycia, obiektywnie rzecz biorąc, nieznaczącym rynkiem na mapie Afryki, nie wzbudza tak szerokiego zainteresowania jak pozostałe kraje regionu. Dodatkowo sytuację handlową komplikuje relatywnie niewielka odległość pomiędzy Bandżulem i znacznie większym, a przy tym dającym większe możliwości Dakarem (odległość, którą można pokonać samochodem w mniej niż pięć godzin). To w stolicy Senegalu skupiają się podstawowe instytucje międzynarodowe i handlowe w tym regionie Afryki. Jedyną szansą dla Bandżulu, �70 Michał Ząbek a tym samym Gambii, wydaje się być fakt, iż tradycyjnie więź pomiędzy Francją i Senegalem prowadzi do zamknięcia się tego rynku na wiele podmiotów gospodarczych, również europejskich, ze względu na bardzo silną ochronę przez Francję swoich firm, przedsiębiorstw na terenie Senegalu oraz pozostałych państw Afryki Zachodniej będących dawniej koloniami francuskimi. Wywołana tym niemożność rozwinięcia bardziej złożonych relacji z tymi państwami powoduje, że stabilna politycznie i bezpieczna Gambia może stać się dla niektórych inwestorów swego rodzaju bramą do Afryki Zachodniej. W niniejszym rozdziale chciałem ukazać, że Gambia, mimo buńczucznych zapowiedzi i pełnych oskarżeń wystąpień prezydenta Yahye Jammeha o niekorzystnym wpływie państw Zachodu na rozwój tego państwa, jest nadal od nich uzależniona. Widać jednak, iż starzy kolonizatorzy, czy nawet szerzej, świat anglosaski, zachowywali się zbyt arogancko wobec tego niewielkiego afrykańskiego partnera, będąc pewnym, iż jest on tak dalece związany z Wielką Brytanią, a później również ze Stanami Zjednoczonymi, że nie spróbuje nawet podjąć próby oporu wobec tych państw, nawet jeśli rozwiązania polityczne i gospodarcze przez nie narzucane będą niekorzystne. Yahye Jammeh od początku drugiej dekady swoich rządów coraz bardziej, zarówno w retoryce, jak i praktyce, stara się oderwać od dawnych potęg mających de facto pośrednie panowanie nad jego państwem od czasów uzyskania niepodległości w 1965 roku. Taka postawa daje szansę innym państwom wysoko rozwiniętym takim jak Niemcy lub Hiszpania na wejście na ten niewielki rynek i tym samym uzyskanie w regionie wpływów gospodarczych i politycznych. Wydaje się, że jeszcze długo Gambia pozostanie uzależniona od Zjednoczonego Królestwa i USA, jednak jeśli polityka Bandżulu będzie konsekwentna, uzależnienie to będzie systematycznie słabło na rzecz wpływów innych państw europejskich. Konkludując, moż- �Polityka zagraniczna Gambii 71 na powiedzieć, że zbytnia pewność siebie w poczynaniach w stosunku do Gambii przyczyniła się do utraty kontroli politycznej nad tym państwem przez Wielką Brytanię, ponieważ wywołała realny lęk w elitach rządzących tego małego państwa, co do ich suwerenności szczególnie w ramach polityki wewnętrznej, która była coraz ostrzej krytykowana przez Brytyjczyków i Amerykanów. Tym samym kwestia suwerenności wewnętrznej przyczyniła się do zmiany założeń polityki zagranicznej. Gambia w Afryce Relacje Gambii z Senegalem Relacje gambijsko-senegalskie mają głębokie podstawy historyczne. Związane jest to z oczywistym faktem, iż terytorium Gambii zostało niejako wycięte ze zwartego terytorium Senegalu na bazie wielokrotnie zmienianych umów dwustronnych pomiędzy Wielką Brytanią i Francją, jak również innych aktów o charakterze wielostronnym. Istnienie Gambii zawsze stanowiło swego rodzaju wyzwanie dla jedności terytorialnej Senegalu, a co za tym idzie, znaczące napięcia polityczne, szczególnie w prawie oderwanym od reszty kraju (z powodu Gambii) regionie Casamanca. Co więcej, ludność zamieszkująca oba państwa należy do tych samych grup etnicznych i plemiennych oraz, co ważne, w większości wyznaje islam. Jak widać, wydzielenie szerokiego na 50 i długiego na ok. 200 km pasa wzdłuż rzeki Gambii wraz z zamieszkującą ten teren ludnością wydaje się posunięciem nader sztucznym i każącym zadać oczywiste pytanie o sensowność istnienia dwóch odrębnych organizmów państwowych ukształtowanych w ten sposób. Co więcej, w momencie podjęcia kwestii niepodległości Senegalu naturalnym wydawało się, iż po opuszcze­ niu przez Brytyjczyków swej kolonii dojdzie do połączenia obu �72 Michał Ząbek tych terytoriów choćby ze względów ekonomicznych, ponieważ byłoby rzeczą nieprawdopodobną, aby terytorium Gambii mogło samodzielnie utrzymać się na arenie międzynarodowej, będąc pozbawionym znaczących zasobów ekonomicznych i społecznych. Od 1961 roku powołano komitet pod przewodnictwem prezydenta Senegalu Leopolda Sangohra i szefa rady ministrów Gambii P. S. N’Jie. Ciało to miało podjąć prace przygotowawcze do połączenia obu terytoriów w ramach jednego państwa po opuszczeniu Gambii przez Brytyjczyków. W roku 1964 powstał nawet raport autorstwa H. J. van Mooka pod egidą Narodów Zjednoczonych na temat realnych możliwości i konsekwencji połączenia obu krajów. W pracy tej znalazła się teza o możliwości ustanowienia konfederacji Senegambii jako korzystnej formy koegzystencji. Znaczenie miał jednak, jak to bywało już podczas wcześniejszych prób połączenia obu terytoriów, głos ludności Aku, tj. miejscowych kreoli, którzy wyrazili sprzeciw i ostatecznie Gambia powstała jako samodzielny niepodległy byt na mapie Afryki w roku 1965. Od początku niepodległości Gambia była w znacznej mierze uzależniona od swego jedynego, znacznie większego sąsiada i musiała podjąć z nim współpracę. Pierwszym dokumentem, podpisanym jeszcze w roku 1965, było porozumienie o wzajemnej obronie z Senegalem oraz współpracy wojskowej. W kwietniu 1967 roku podpisano traktat o współpracy, na mocy którego w następnych latach został powołany komitet międzyrządowy i sekretariat ds. relacji senegalsko-gambijskich. Ogółem do roku 1982 podpisano ponad trzydzieści kolejnych umów, które, mimo pojawiających się czasem tarć, dały bazę do szerokiej współpracy i dobrych relacji międzypaństwowych. Po nieudanym zamachu stanu w Gambii z 1981 roku, w którego udaremnieniu znaczącej pomocy udzieliły siły senegalskie, rządy obu państw podjęły decyzję o budowie wspólnego państwa na bazie konfederacji. Trwa- �Polityka zagraniczna Gambii 73 ła ona zaledwie siedem lat (do roku 1989) i upadła w wyniku znacznych różnic w prawodawstwie, rozwoju gospodarczym i konfliktów o realną władzę nad krajem. Rozpad ten był jednak pokojowy i nie doprowadził na szczęście do konfliktu. W styczniu 1991 roku podpisano nowy traktat o wzajemnej przyjaźni i współpracy, który, co ciekawe, uwzględniał część dorobku prawno-zjednoczeniowego Senegambii. Dobre relacje pomiędzy państwami oparte na wymianie gospodarczej i współpracy politycznej trwały do zamachu stanu z 22 lipca 1994 roku. Po objęciu władzy przez Yahye Jammeha i związanych z nim wojskowych, doszło do wzrostu napięcia w relacjach pomiędzy krajami. Senegalskie władze obawiały się, że pochodzący z ludu Dżola Jammeh może chcieć wesprzeć teraz swych pobratymców z Casamanki i przyczynić się do zaognienia tamtejszego konfliktu, zwłaszcza że zaraz po przejęciu rządów przez Jammeha doszło do wzmocnienia armii i gremiów wojskowych. Niemniej do większych napięć nie doszło, nawet po tym, jak schronienia Dwadowi Jawara udzielił właśnie Senegal. Jammeh wiedział i wie do dziś, że nie może pozwolić sobie na jakikolwiek większy spór ze swoim sąsiadem, ponieważ stanowi to bezpośrednie zagrożenie dla Gambii, a tym samym i jego władzy. Ważnym elementem uspokajania sytuacji była wizyta Jammeha 22 września 1994 roku w Dakarze, w czasie której doszło do nieformalnego jeszcze wtedy uznania przez Senegal nowych władz swojego sąsiada oraz zapowiedź chęci utrzymania dobrych wzajemnych relacji. W celu zapewnienia bezpieczeństwa militarnego, poza wzmacnianiem własnych sił, Yahya Jammeh nadał nowe znaczenia relacjom pomiędzy armiami Gambii i Senegalu. Za jego rządów podjęto wielowymiarową współpracę w dziedzinie obronności i zapewnienia bezpieczeństwa na granicach oraz zastosowano szerokie środki budowy zaufania bazujące na wspólnych szkoleniach i podpisanych dokumentach dwustronnych. Budowa �74 Michał Ząbek atmosfery zaufania jest szczególnie ważna dla mniejszej Gambii, ponieważ daje jej kluczowe gwarancje nienaruszalności granic. Kwestia prawidłowej delimitacji granic jest jednak, jak pokazują liczne przykłady na przestrzeni ostatnich lat, pewnym problemem dla obu krajów. W ostatnich kilku latach coraz częstsze są przypadki, w których specjalna komisja do spraw delimitacji granicy jest areną sporu pomiędzy państwami o teoretycznie błahe skrawki ziemi. W 2005 roku doszło nawet do sytuacji, w której Unia Europejska wydała oficjalne oświadczenie wzywające obie strony do unormowania sytuacji granicznej między państwami, w tym do niestanowienia na terenach sporu żadnych form osiedli, które mogłyby tylko utrudnić dialog. Należy pamiętać, że napięcia graniczne o bagna lub fragmenty sawanny używane przez miejscowych pasterzy Fulbe do wypasu bydła nie są korzystne dla obu stron, gdyż – jak zauważono choćby w wyżej wymienionym oświadczeniu UE – odstraszają potencjalnych inwestorów oraz niekorzystnie wpływają na poczucie bezpieczeństwa w regionie, a także mogą zagrozić współpracy obu państw w niestabilnej obecnie sytuacji w Afryce Zachodniej. Z drugiej strony pojawiają się również inicjatywy budujące wzajemne zaufanie i niosące nadzieję na w pełni przyjazne relacje między krajami. Za jedno z ciekawszych wydarzeń można uznać wspólne świętowanie przez mieszkańców miejscowości nadgranicznych tzw. Dnia Pokoju 25 września 2013 roku10. Innym oddolnym projektem mającym na celu uniknięcie przyszłych sporów na granicy państw było wspólne wyznaczenie specjalnego szlaku dla przepędzania bydła, dzięki czemu w przyszłości ma nie dochodzić do incydentów, w których obywatele jednego bądź drugiego państwa znajdą się 10 Por. Celebrating the International Day of Peace at the Senegal-Gambia border, http://www.tostan.org/news/celebrating-international-day-peace-senegalgambia-border (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 75 nielegalnie na terytorium drugiej strony ze względu na prowadzony przez siebie półpasterski tryb życia11. Obroty handlowe pomiędzy państwami w całym okresie rządów Yahye Jammeha znacząco rosły, by wynieść łącznie ponad 92 mln USD w roku 2012, przy obrotach wynoszących 10 mln USD w 1995 roku. Jest to niebagatelny wzrost, mówiący o szybkości i sile rozwoju całego kontynentu i regionu Zachodniej Afryki oraz wzrostu, jaki zanotowały oba państwa. Należy zauważyć, że jest to, można powiedzieć, czysta wymiana handlowa, ponieważ w przeciwieństwie do opisywanych wcześniej relacji gospodarczych z krajami Zachodu nie ma tu miejsca na pomoc rozwojową, której Senegal nie jest w stanie świadczyć swojemu sąsiadowi, gdyż rozwój społeczny i technologiczny obu państw nie różni się znacząco, a przewaga gospodarcza Senegalu wynika przede wszystkim z jego wielkości i posiadanych podstawowych zasobów gospodarczych. W wymianie gospodarczej na pewno podstawowym problemem jest jej struktura, tzn. Gambia eksportuje od początku swego istnienia de facto tylko produkty nisko przetworzone, a do tego łatwo zastępowalne zamiennikami z innych rynków, takie jak żywność i tekstylia. Ze strony Senegalu do państwa Jammeha trafiają samochody, produkty przemysłu wydobywczego oraz mniej zaawansowane technologicznie urządzenia mechaniczne i elektroniczne, co stawia to państwo w relacjach gospodarczych na znacznie lepszej pozycji. Należy także ująć niedoszacowaną, a znaczącą szarą strefę, w ramy której wchodzą imigranci senegalscy, przeważnie z Casamanki, masowo pracujący w miastach Gambii jako kierowcy i drobni handlarze oraz świadczący innego rodzaju usługi. Ponadto nieujmowanym czynnikiem wymiany gospodarczej 11 Por. Establishing long-term peaceful solutions on the Senegalese-Gambian border, źródło: http://www.tostan.org/stories/establishing-long-term-peacefulsolutions-senegalese-gambian-border (dostęp: 09.2014). �76 Michał Ząbek jest przemyt znacznie tańszych dóbr, takich jak żywność z Gambii do Senegalu, co z pewnością, choć nieznacznie, przyczynia się do wzrostu poziomu życia mieszkańców Gambii oraz Senegalu trudniących się tym procederem. Trzeba zauważyć, że wspólne relacje obu państw ze względu na szczególny rodzaj koegzystencji są niezwykle ważne przede wszystkim z punktu widzenia Bandżulu. W tym wymiarze widzimy wiele racjonalnych posunięć strony gambijskiej mających na celu zachowanie dobrosąsiedzkich kontaktów. Funkcjonowanie wielorakich komisji międzypaństwowych, o których wyżej wspomniałem, oraz szeroka wymiana handlowa, a także współpraca w zakresie wojskowości i polityki bezpieczeństwa, wskazują na strategiczne znaczenie relacji senegalsko-gambijskich. Stały wzajemny rozwój handlu oraz współpracy pomiędzy społecznościami żyjącymi szczególnie na granicach obu państw pozwala na optymistyczne spojrzenie na przyszłość wzajemnych stosunków. Oba kraje są politycznie zdecydowane na zachowanie obecnego status quo w tym regionie Afryki i będą wzajemnie się dalej popierać na arenie organizacji międzynarodowych, a szczególnie w ramach ECOWAS-u. W zachowaniu stosunkowo dobrych relacji na pewno pomaga trzeźwa i wyważona postawa przywódców obu krajów i mimo sporadycznych przejawów swoiście pojętej megalomanii, nie widać obecnie żadnych większych napięć między krajami ani nic nie wskazuje na ich powstanie w najbliższym czasie12 . Yahye Jammeh w wywiadzie dla „New African” z października 2013 roku stwierdził między innymi, że teren Casamanki również jest przynależny jego państwu ze względu na łączące ludność Gambii i Casamanki więzy krwi, por. “If you always follow others, you can never lead” – President Yahya Jammeh, „New African” 24.10.2013, źródło: http://newafricanmagazine.com/if-you-alwaysfollow-others-you-can-never-lead-president-yahya-jammeh/ (dostęp: 09.2014). 12 �Polityka zagraniczna Gambii 77 Relacje Gambia – ECOWAS Małe państwa nieposiadające dostatecznych środków na prowadzenie w pełni niezależnej polityki zagranicznej, pozwalającej im na forsowanie swoich celów w bezpośrednich kontaktach z innymi graczami na arenie międzynarodowej, często znajdują na forum organizacji międzynarodowych rzadką możliwość wyrażenia swoich intencji. Podobnie jest w przypadku polityki opisywanego przeze mnie państwa. Gambia od samego początku istnienia widziała szansę dla rozwoju swoich wizji politycznych na forum organizacji międzynarodowych. Powstała 28 maja 1975 r. Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (Economic Community of West African States – ECOWAS) od początku istnienia jawiła się władzom w Bandżulu jako forum, na którym Gambia jako równoprawny partner będzie mogła wyrażać swoje zdanie. Szczególną wartością dla rządu Dwada Jawrry była wizja choćby częściowego uniezależnienia się od swojego wielokrotnie większego sąsiada. Uniezależnienie to rozumiane było przez elity gambijskie jako zmniejszenie zależności ekonomicznej i politycznej od Dakaru. Ponadto widziano na tym forum miejsce, gdzie anglojęzyczne państwa Afryki Zachodniej będą mogły tworzyć koalicje nastawione przeciw grupie państw frankofońskich, wśród których szczególnie ważną rolę zawsze odgrywał sąsiad Gambii. Takie koalicje były niezwykle ważne dla małej Gambii, ponieważ mogły ochronić ją przed niekorzystnymi, z jej punktu widzenia, działaniami politycznymi i ekonomicznymi ze strony Senegalu, od którego była, jak już wcześniej przedstawiłem, zawsze w znacznej mierze uzależniona. Wymienione wyżej przyczyny stały się powodem, dla którego Dawda Jawara zdecydował się na przystąpienie do traktatu z Lagos powołującego do życia ECOWAS. Gambia od początku była aktywnym członkiem organizacji, przyłączając się do wielu inicjatyw, takich jak grupa monitorująca (Economic Community of West African States Monitoring Group �78 Michał Ząbek – ECOMOG), powstała w 1981 roku i będąca wyrazem instytucjonalizacji współpracy w zakresie polityki bezpieczeństwa i wojskowości. Grupa ta stała się de facto zbrojnym ramieniem organizacji, pozwalającym na wysyłanie na tereny konfliktów, które dotknęły państwa regionu, wspólnych sił zbrojnych w celu uspokojenia sytuacji. Na tym forum, mimo skromnych możliwości wojskowych, Gambia od początku była bardzo aktywna, wysyłając choćby niewielkie grupy żołnierzy we wszystkie rejony zapalne. Inną inicjatywą, do której przyłączył się Bandżul, było stworzenie wspólnego paszportu, który przyjęło dziesięć z czternastu państw Wspólnoty. Wspólny paszport poza ujednoliconym formatem dokumentów, pozwala na swobodne przekraczanie granicy bez wizy pomiędzy członkami sygnatariuszami oraz na przebywanie ich obywatelom bez dodatkowych zezwoleń na terenie państwa stron do dziewięćdziesięciu dni. Poza tym Yahye Jammeh po objęciu władzy, podobnie jak jego poprzednik, uznał ECOWAS za jedno z podstawowych forów, na którym jego państwo może osiągnąć swoje polityczne i ekonomiczne cele. Dał temu wyraz już w pierwszych dniach urzędowania, usilnie i skutecznie zabiegając o to, by Gambia nie została wykluczona ze wspólnoty, pomimo tego, że sam przejął władzę w wyniku zamachu stanu, co daje możliwość do wykluczenia jego państwa z prac organizacji. Szczególnym wyrazem polityki mającej na celu możliwie najsilniejsze związanie swoich celów międzynarodowych z polityką organizacji jest Vision 2020, dokument wydany w maju 1996 roku, będący swoistą długoterminową wizją rozwoju politycznego i gospodarczego kraju. Jest to dokument jasno przedstawiający kierunki polityki obrane przez ekipę Jammeha, wśród których jednym z podstawowych jest zwrócenie się ku organizacjom międzynarodowym ze szczególnym uwzględnieniem aktorów regionalnych, tj. ECOWAS i Unii Afrykańskiej. Równie ważnymi celami progra- �Polityka zagraniczna Gambii 79 mu są: stworzenie zorientowanego proeksportowo rolnictwa oraz stworzenie w Gambii regionalnych centrów finansowych, a wszystko to w oparciu o prywatny biznes i wolność handlu zapewnioną właśnie przez korzystne rozwiązania w ramach współpracy międzynarodowej na szczeblu organizacji. Trzeba pamiętać, że 14% wymiany handlowej Gambii było związane w 2008 roku z państwami ECOWAS, wśród których najważniejszymi partnerami była Nigeria i Senegal. Dla porównania wymiana z krajami Unii Europejskiej obejmuje 43% wymiany handlowej tego państwa. Warto jednak zauważyć, że tendencja w handlu z Europą jest spadkowa, natomiast obroty z krajami regionu rosną dość szybko. Ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój Gambii przy jednoczesnym pogłębieniu więzi z ECOWAS jest powołany w 1999 roku Bank Inwestycji i Rozwoju (ECOWAS Bank for Investment and Development – EBID), którego celem jest inwestycyjne wspieranie różnorakich projektów gospodarczych w państwach członkowskich w celu wzmacniania pozycji Wspólnoty na arenie międzynarodowej. Do ważniejszych projektów przeprowadzonych przy wsparciu tej instytucji należy zaliczyć rozpoczęty od 2010 roku program reformy rolnej w Gambii mający na celu scalanie w prywatnych rękach (również na bazie spółdzielni) rozdrobnionego sektora rolnego. Program ten jest związany z polityką ECOWAS, w ramach której regionalne rolnictwo powinno zacząć odgrywać w niedalekiej przyszłości rolę eksportera żywności, jeśli nie na światowe rynki, to z pewnością na całą Afrykę13. Handlowy wymiar współpracy w ramach Wspólnoty widoczny jest także w oficjalnej doktrynie polityki handlowej Gambii, którą ogłoszono w 2011 roku. Stwierdza się tam między innymi, że w ramach 13 Por. ECOWAS Commends Gambia Agricultural Initiatives, źródło: http:// www.nepad.org/foodsecurit y/news/1825/ecowas-commends-gam­ bia%E2%80%99s-agricultural-initiatives (dostęp: 09.2014). �80 Michał Ząbek dywersyfikacji zarówno eksporterów, jak i importerów wszelkiego rodzaju dóbr, Gambia powinna osiągnąć podział, w którym relacje handlowe z żadnym z trzech wymienionych regionów nie powinny przekraczać 30%. Wśród wymienionych regionów były: Unia Europejska, ECOWAS i państwa Dalekiego Wschodu przede wszystkim Chiny, Indie i Singapur14. Osiągnięcie takich wskaźników wymiany handlowej wymaga pogłębienia relacji handlowych i politycznych pomiędzy krajami Afryki Zachodniej, co z pewnością znajdzie swoje odbicie w pracach dyplomatów z Bandżulu na forum tej organizacji. Należy zaznaczyć, że Gambia jest niezwykle aktywnym członkiem organizacji, szczególnie jeśli porówna się jej działania z realnymi możliwościami państwa. Wyraźnie prointegracyjna postawa Gambii została dostrzeżona już w latach 80., kiedy to sekretarzem organizacji w latach 1989–1990 i 1991–1992 został Dawda Jawara. Siły gambijskie uczestniczyły w praktycznie wszystkich misjach ECOMOG, również w tych najtrudniejszych w Sierra Leone, Liberii czy ostatnio w Mali i Czadzie. Gambia zarówno za poprzednich, jak i obecnych rządów zawsze w sposób zdecydowany wspiera integracyjny wymiar organizacji, widząc w głębokiej współpracy gwarancję szeroko pojętego bezpieczeństwa oraz szansę na rozwój jako część większego organizmu międzynarodowego. Taka postawa, jak się wydaje, jest spowodowana ogólną słabością tego państwa jako samodzielnego podmiotu na arenie międzynarodowej. Uzależnienie swoich dalekosiężnych planów od działań w ramach organizacji i w oparciu o sojusze w niej powstałe niesie jednak pewne zagrożenie. Może nim być brak elastyczności w prowadzonej polityce szczególnie handlowej, 14 Por. Ministry of Trade, Regional Integration and Employment: The Gambia Trade Policy 2011, źródło: http://www.gafspfund.org/sites/gafspfund.org/files/ Documents/Attachment%2011%20The%20Gambia%20Trade%20Policy%20 2011.pdf (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 81 jeśliby poziom integracji wzrósł na tyle, by zostały stworzone instrumenty i instytucje podobne do tych w Unii Europejskiej. W takim przypadku podmiotowy gambijski głos stałby się niesłyszalny, gdyż zostałby zagłuszony przez silnych graczy takich jak Nigeria czy choćby Mali. Gambia na forum Unii Afrykańskiej i jej relacje z pozostałymi państwami afrykańskimi Jak zaznaczono w poprzednim podrozdziale, kluczową rolę dla polityki międzynarodowej Gambii odgrywają organizacje międzynarodowe, na których forach państwo to odnajduje pole do przedstawienia swych opinii oraz znajduje partnerów, z którymi buduje koalicje w celu forsowania korzystnych dla siebie zapisów w prawodawstwie międzynarodowym. Gambia stała się członkiem Organizacji Jedności Afrykańskiej, poprzedniczki Unii Afrykańskiej, zaraz po uzyskaniu niepodległości w 1965 roku. Był to czas napięć wewnątrz tej organizacji, których swoistą instytucjonalizacją było powstanie dwóch odrębnych bloków politycznych: „Grupy z Casablanki” i „Grupy z Monrovii”. Pierwsza z nich nastawiona była na promocję panafrykanizmu, a także odwrócenie się od dawnych kolonizatorów, co w efekcie skutkowało w większości przypadków mniej lub bardziej pogłębionym sojuszem z blokiem państw socjalistycznych. W przypadku drugiej grupy nacisk kładziono na podkreślenie znaczenia państw narodowych jako suwerennych podmiotów polityki międzynarodowej w pozostawionych przez kolonizatorów granicach i przy zachowaniu z nimi dobrych relacji. Gambia ze względu na swoje szczególne uzależnienie od Wielkiej Brytanii oraz sympatie elit politycznych tego państwa do dawnej potęgi kolonialnej, znalazła się w Grupie z Monrovii, będąc od początku orędownikiem bliskich relacji z państwami Zachodu. Dawda Jawara i jego gabinet popierał wprawdzie dekolonizację, jednak ostro oponował w roku 1965 �82 Michał Ząbek przeciw jednostronnemu ogłoszeniu niepodległości przez Południową Rodezję. Poza tym rząd w Bandżulu przez większy okres swojej działalności na forum OJA utrzymywał ogólnie przyjętą przez tę organizację linię. W roku 1981 doszło do podpisania w Bandżulu Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów. Dokument ten jest w języku angielskim nazywany również Banjul Charter. W Bandżulu znajduje się także komisja odpowiadająca za przestrzeganie zapisów wyżej wymienionej Karty. Po zmianie władzy w roku 1994 nowe wojskowe, a potem cywilne władze pod kierownictwem Yahye Jammeha kontynuowały politykę nastawioną pozytywnie do projektów zjednoczeniowych, mimo faktu, iż zamach stanu został potępiony przez organizację. Antyzachodnie nastawienie nowych władz w Bandżulu pozwoliło na uzyskanie poparcia ze strony podobnie nastawionych krajów, a w szczególności Libii Muamara Kadafiego. Poparcie to wyrażało się w niezwykle konkretny sposób: po pierwsze Libia bardzo szybko uznała rząd AFPRC pod przewodnictwem Jammeha, a po drugie już w listopadzie 1994 roku przekazała w ramach pomocy finansowej sumę piętnastu milionów dolarów. Yahye Jammeh znajdując poparcie u władcy Libii, naraził się na nieprzychylne opinie w ramach Commonwealthu. Nie spowodowało to jednak zmiany polityki, a wręcz przeciwnie, umocniło Jammeha na stanowisku odejścia od polityki zagranicznej opartej na wasalnej postawie wobec dawnego kolonizatora. W związku z tym w latach 1995–1996 odbył serię podróży do państw arabskich, w tym w ramach tradycyjnej pielgrzymki muzułmanów do Mekki odwiedził Arabię Saudyjską, gdzie spotkał się z miejscowymi władzami i otrzymał pomoc finansową oraz wsparcie polityczne, tym ważniejsze, że Jammeh od początku chciał kreować się na prawego przywódcę muzułmańskiego oraz dążył i dąży do uzyskania statusu lidera świata muzułmańskiego w Afryce Zachodniej. Jednak kluczowe znaczenie na arenie wewnątrzafrykańskiej i światowej �Polityka zagraniczna Gambii 83 miało uzyskanie poparcia ze strony Egiptu. W 1996 roku, podczas obchodów rocznicy zamachu stanu z 22 lipca, Jammeh po raz pierwszy podjął się podsumowania efektów nowej polityki zagranicznej. W swojej mowie wymienił „prawdziwych przyjaciół” Gambii, do których spośród państw afrykańskich zaliczył Libię, Egipt i Nigerię. Gambia, jak już wspomniałem, nie zmieniła jednak zasadniczego kursu w swej polityce nastawionego na podjęcie takich kroków w ramach OJA, aby możliwie zacieśnić współpracę. W listopadzie 1996 roku doszło do wizyty przywódcy gambijskiego w Libii, która była niezwykle długa, jak na standardy dyplomatyczne, ponieważ trwała aż cztery dni. Wizyta była związana z rozpoczęciem działań Muamara Kadafiego na rzecz utworzenia Unii Afrykańskiej, jako nowego bardziej skonsolidowanego wcielenia OJA. Po odwiedzeniu Libii przyszedł czas na wizytę w Algierii, gdzie Jammeh również nakłaniał do reformy OJA oraz budował według swoich planów sojusz muzułmańskich państw w Afryce. To między innymi te wizyty ukształtowały projekt „Vision 2020” w kwestiach polityki międzynarodowej. Od 1996, aż do końca procesu tworzenia Unii Afrykańskiej, Gambia była silnym sojusznikiem Libii we wszelkich negocjacjach dotyczących nowo powstającej organizacji. W ramach relacji wewnątrzafrykańskich Gambia szukała przede wszystkim stronników wśród krajów tradycyjnie muzułmańskich oraz państw anglofońskich. Nie wychodziła jednak w sposób zdecydowany poza swój region, tj. Afrykę Zachodnią, dlatego trudno dostrzec jakiekolwiek bliższe relacje nawet z potencjalnymi sojusznikami takimi jak np. Sudan. Związane jest to z brakiem środków na prowadzenie rozbudowanej polityki zagranicznej i potrzebę utrzymywania relacji z kluczowymi partnerami co powoduje, że polityka państwa jednocześnie może zostać zogniskowana na niewielkiej liczbie przedsięwzięć w polityce zagranicznej. �84 Michał Ząbek Trzeba zauważyć, że Gambia pomimo utrzymywania niezwykle dobrych relacji z przywódcami oskarżanymi o wspieranie terroryzmu, takimi jak Kadafi, czy wprowadzenia antyzachodniej polityki, jest jednym z państw najsilniej wspierających prawa kobiet oraz dzieci i młodzieży na kontynencie afrykańskim. Dodatkowo rozbudowa wojska i służb bezpieczeństwa przyczynia się do efektywnej walki ze wszelkimi przejawami działalności przestępczej i terrorystycznej. Ważnym elementem ukazywania w pozytywnym świetle Gambii jest jej udział w misjach pokojowych oraz starania na rzecz pokojowego zakończenia wielu konfliktów w bezpośrednim sąsiedztwie i na całym kontynencie. Prezydent Jammeh podkreślał wielokrotnie potrzebę istnienia sądownictwa międzynarodowego oraz jego rolę w zachowaniu pokoju i przestrzeganiu prawa międzynarodowego, a właśnie sądownictwo międzynarodowe jest przez wielu przywódców afrykańskich kwestionowane i wskazywane jako element polityki neokolonialnej Zachodu. Jak więc widać postawa Jammeha i jego ekipy na arenie międzynarodowej nie jest jednoznaczna, szczególnie jeśli spojrzy się na postawę innych krajów afrykańskich. Podsumowanie Afryka jest naturalnym i kluczowym punktem odniesienia wszelkich działań w sferze polityki międzynarodowej Gambii. Jak – mam nadzieję – udało mi się pokazać w powyższym rozdziale, uwaga tego małego państwa nawet w swoim regionie nie jest jednolita i można łatwo podzielić ją na trzy oddzielne sfery. Pierwszą jest jedyny sąsiad Gambii – Senegal. Relacje pomiędzy Bandżulem i Dakarem mają zasadnicze egzystencjalne znaczenie dla istnienia Gambii. To przez Senegal płynie większość dóbr, jakie dostarczane są do Gambii i właśnie dobre relacje z tym państwem zapewniają poczucie szeroko pojętego bezpieczeństwa Gambijczyków. Relacje te nie są jednak wolne od incydentalnych napięć �Polityka zagraniczna Gambii 85 i pewnego rodzaju nieufności. Negatywne czynniki związane są bezpośrednio z faktem, iż Gambia jest swoistą enklawą w ramach terytorium Senegalu, a jej granice są pochodną kolonialnej przeszłości i nie mają oparcia w naturalnych granicach etnicznych czy religijnych. Problem ten uwidacznia szczególnie toczący się konflikt w senegalskiej prowincji Casamanca, o którego podsycanie był oskarżany Yahya Jammeh, przede wszystkim z powodu podejrzeń, iż jego rodzina pochodzi właśnie z tego zapalnego regionu. Wydaje się jednak, że Jammeh, podobnie jak jego poprzednik, zachowuje neutralność wobec konfliktu, choć według różnych danych na terenie Gambii przebywa nawet do 10 tysięcy uchodźców z Senegalu. Drugą sferą są działania podejmowane w ramach ECOWAS-u. Organizacja ta ma kluczowe znaczenie dla polityki handlowej i bezpieczeństwa Gambii. Uczestnictwo w zacieśniającej więzy ekonomiczne i polityczne wspólnocie ma przynieść według „Vision 2020” niezwykle wysokie korzyści w postaci budowy zintegrowanego systemu celnego, a nawet walutowego, który sprawiłby, że niewielka gospodarka gambijska stałaby się elementem znacznie większego organizmu gospodarczego, atrakcyjniejszego dla potencjalnych inwestorów. Ponadto w erze rozwoju terroryzmu islamskiego w regionie Afryki Zachodniej, który ma charakter zagrożenia transnarodowego, istnieje coraz głębsza potrzeba współpracy pomiędzy wszystkimi krajami w celu zwalczania go. Misje pokojowe i stabilizacyjne, w których państwo Jammeha uczestniczy niezwykle aktywnie, są wymiernym wkładem w regionalną politykę bezpieczeństwa oraz budują wzajemne zaufanie pomiędzy krajami regionu. Trzecią sferą są relacje z pozostałymi krajami kontynentu. Odbywają się one przede wszystkim poprzez forum, jakim jest Unia Afrykańska, a wcześniej Organizacja Jedności Afrykańskiej. Tu, podobnie jak w Afryce Zachodniej, Gambia realizację swoich in- �86 Michał Ząbek teresów widzi w umacnianiu panafrykańskiej jedności. Dodatkowo forum pozwala na poszukiwanie partnerów mających podobnie negatywny stosunek do świata Zachodu jak prezydent Gambii. Jest to również miejsce formowania jednego z postulatów Jammeha, jakim jest jedność państw muzułmańskich kontynentu. Z tego względu od połowy lat 90., aż do czasu wojny domowej w Libii i obalenia reżimu Muamara Kadafiego, Libia i Gambia pozostawały bliskimi sojusznikami na forum Unii Afrykańskiej. Rozwój tej instytucji jest również konieczny w wymiarze ekonomicznym, tym bardziej, jeśli Gambia miałaby stać się regionalnym centrum finansowym, jak zostało to zarysowane w projekcie rozwoju kraju „Vision 2020”. Kluczowa rola Afryki jako regionu polityczno-gospodarczego jest dla Gambii nie do przecenienia. W oparciu o instrumenty wypracowane we współpracy z pozostałymi krajami kontynentu znaczenie tego kraju może wzrosnąć na arenie międzynarodowej, a rozwój, właśnie w oparciu o Afrykę, jest szansą na wyzwolenie się z ram neokolonializmu, w jaki Gambia, jak wiele innych państw Afryki, jest wpędzana zarówno przez państwa Zachodu, jak i przez Chiny czy Indie, których rola na kontynencie cały czas rośnie. Relacje Gambii z innymi państwami We wcześniejszych rozdziałach starałem się przedstawić zarys relacji Gambii z tradycyjnymi jej partnerami, to znaczy z państwami Zachodu i z afrykańskimi sąsiadami, z którymi państwo to od początku było niejako skazane na kontakty. Rozdział niniejszy poświęcam natomiast analizie zupełnie nowej i bardzo różnorodnej grupy państw, z którymi Gambia utrzymuje intensywne relacje znacznie krócej, za to stosunki te są o wiele bardziej intensyw- �Polityka zagraniczna Gambii 87 ne i wydają się być prawdziwą przyszłością polityki zagranicznej tego małego państwa. Polityka zagraniczna prowadzona po 1994 roku przez ekipę Yahye Jammeha wydaje się być nietypowa w Afryce. Jak pokazałem w poprzednich rozdziałach, nie jest to polityka nastawiona na całkowite odrzucenie relacji z Zachodem, mimo że czytając niektóre wypowiedzi polityków gambijskich i obserwując głośne na arenie międzynarodowej posunięcia, można odnieść właśnie takie wrażenie. Nie dochodzi w ramach tej polityki również do krytyki instytucji międzynarodowych, co jest w ostatnich latach coraz bardziej zauważalne w przypadku takich państw jak np. Sudan ale także Kenia, które w różnoraki sposób próbują budować swoją niezależność wychodząc z ram ustanowionych przez system organizacji międzynarodowych i poza ich instytucjami i jurysdykcją budować swą pozycję na świecie. Gambia natomiast wręcz przeciwnie, wiąże bardzo silnie swój sukces międzynarodowy z sukcesem różnorakich projektów mających na celu konsolidację i koordynację polityk wielu państw na poziomie międzynarodowym. Wśród wspomnianych „nowych krajów” w polityce zagranicznej Gambii szczególną uwagę zwracają: Turcja, Iran Republika Chińska (Tajwan) i Chińska Republika Ludowa. Relacje Gambii z Turcją Relacje Gambii z Turcją należy zaliczyć do najlepszych, jakie Gambia utrzymuje z którymkolwiek państwem na świecie. Turcja uznała niepodległą Gambię już w roku 1965 zaraz po jej powstaniu. Dodatkowo o bardzo silnych relacjach świadczy fakt wzajemnego posiadania ambasad w stolicach obu państw, a w przypadku Gambii nawet dwóch konsulatów honorowych: w Stambule i Izmirze. Jednak aż do okresu budowy nowej koncepcji polityki zagranicznej przez ekipę Jammeha, relacje między państwami �88 Michał Ząbek nie wychodziły poza sferę wzajemnego uznawania się i utrzymywania stosunków dyplomatycznych i konsularnych. Wprawdzie jeszcze za rządów poprzednika obecnego prezydenta rozpoczęto bardziej rozbudowaną współpracę w postaci szkoleń w Turcji dla gambijskich wojskowych, jednak do początków drugiej dekady XXI w. nie doszło do wyjścia obu państw poza współpracę w tym aspekcie. Relacje handlowe i polityczne Turcji nastawionej przez wiele lat na kurs pro-europejski były determinowane przez współpracę z państwami UE, później znaczenia zaczęły nabierać również relacje gospodarcze z pozostałymi krajami europejskimi oraz Bliskim Wschodem. Kierunek afrykański pojawił się w polityce zagranicznej Ankary dopiero pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, jednak bardzo szybko nabrał niezwykłego rozmachu, a Afryka okazała się swoistą „ziemią obiecaną” polityki tureckiej. Szczególnego strategicznego wymiaru nabrał po ogłoszeniu oficjalnej doktryny polityki zagranicznej „Strategicznej głębi” w 2009 roku przez Ahmeta Davutoğlu15. Znaczące i błyskawiczne zmiany zachodzące w rozwoju gospodarczym Czarnego Lądu przyciągnęły w ostatnim dziesięcioleciu wielu inwestorów z państw dotąd prowadzących ograniczoną politykę wobec Afryki. Szeroko zakrojona akcja promocyjna i polityczna, jaką rząd z Ankary podjął praktycznie w całej Afryce, przyniosła wymierne skutki, ponieważ w ciągu zaledwie kilku lat firmy tureckie podjęły współpracę z afrykańskimi partnerami, tworząc rozbudowane sieci powiązań handlowo-politycznych od Mogadiszu po Dakar i od Tunisu po Kapsztad. Stworzenie przez Turkish Airlines siatki połączeń z większością znaczących stolic Afryki, założenie wielu tureckich centrów handlowych oraz budowa elitarnego szkolnic15 Por. Grigoriadis Ioannis N., The Davutoğlu Doctrine and Turkish Foreign Policy, Hellenic Foundation For European and Foreign Policy, Working Paper No 8/2010, 04.2010, źródło: file:///C:/Users/Michal/Downloads/8_2010_ IoGrigoriadis.pdf (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 89 twa tureckiego przeznaczonego przede wszystkim dla dzieci szybko rosnącej klasy średniej w wielu krajach przy jednoczesnych ułatwieniach wizowych wprowadzonych przez Turcję, dają niezwykle korzystne pole do prowadzenia handlu charakteryzującego się masowym eksportem dóbr tureckich na cały kontynent oraz coraz większymi i częstszymi inwestycjami bezpośrednimi, a nawet wzrastającym udziałem inwestycji portfelowych, od których stronią gracze zachodni (do najważniejszych partnerów Turcji w Afryce Subsaharyjskiej należą Sudan, Etiopia, Kenia i RPA). Gambia, mimo że znacząco mniejsza od wymienionych powyżej państw, również okazała się być interesująca dla rządu Recepa Tayyipa Erdoğana i Ahmeta Davutoğlu. Turcja postanowiła wykorzystać dobre relacje pomiędzy państwami (zbudowane na wspólnych szkoleniach wojskowych) do rozpoczęcia ekspansywnej polityki wobec Gambii. Możliwość takiej ekspansji daje stosunkowo słaba sieć powiązań handlowych Gambii z krajami spoza subregionu Afryki Zachodniej i łaknienie zagranicznego kapitału, który jest niezbędny do rozwoju państwa i realizacji ambitnych planów takich, jak „Vision 2020”. Dodatkowo stworzenie stabilnej i silnej władzy w Afryce Zachodniej jest na rękę Turcji zwalczającej światowy handel narkotykami. Poza tym tak niewielkie państwo jak Gambia daje możliwość stworzenia na tyle silnych więzów łączących je z Turcją, że w niedalekiej przyszłości może się stać fragmentem budowanej w Afryce tureckiej strefy wpływów. Dla Yahye Jammeha Turcja wydaje się być również niezwykle dobrym partnerem. Poza napływem inwestycji i środków finansowych, które pozwolą na realizowanie wizji i planów związanych z rozwojem państwa, Turcja jawi się wręcz jako idealny partner dla małego państwa afrykańskiego. Poziom rozwoju gospodarczego i polityczne znaczenie na mapie świata pozwala jej na pozyskiwanie od Turcji koniecznych środków i umożliwia dogodną �90 Michał Ząbek wymianę handlową z krajem niebudzącym, tak jak Iran, kontrowersji na arenie międzynarodowej, a jednocześnie państwem coraz częściej odcinającym się od polityki prowadzonej przez kraje Zachodu. Kolejnym argumentem przemawiającym za współpracą z Turcją jest tradycja dobrej współpracy wojskowej, co ma niebagatelne znaczenie dla Yahye Jammeha jako człowieka wywodzącego się z armii. Na pewno wpływ na ciepłe relacje między krajami ma oczywiście fakt, iż w Turcji dominuje nieradykalny islam sunnicki, popierany również przez Yahye Jammeha, próbującego powstrzymać wszelkie ruchy ekstremistyczne poprzez promocję tradycyjnego tzw. czarnego islamu. W roku 2012 obroty handlowe pomiędzy krajami wyniosły 36 mln USD, przy czym import dóbr z Turcji oraz jej inwestycje to aż 95% tej kwoty. Poza tym ambasador Gambii w Turcji w swoim wywiadzie dla gazety „Zaman” powiedział, że jego rząd liczy na wzrost obrotów w ciągu kolejnego roku do ponad 100 mln USD oraz dywersyfikację dóbr, jakie są przedmiotem handlu pomiędzy obu stronami16. Trzeba zwrócić uwagę na fakt znaczących inwestycji tureckich w Gambii obejmujących wszystkie główne sektory gospodarki państwa, tj. system bankowy, rolnictwo, rybołówstwo, przemysł spożywczy, środki energetyczne oraz rozbudowę służby zdrowia i systemu edukacji. Powstanie w maju 2014 roku wspólnej komisji gospodarczej jest jednym z najważniejszych wspólnych przedsięwzięć obu państw. Jak zauważyli przedstawiciele obu stron biorących udział w uroczystości powołującej do życia tę instytucję w kurorcie Kairaba, komisja ma za zadanie przede wszystkim przyczynić się do promocji handlu i wsparcia inwestorów, szczególnie w zakresie pomocy prawnej. Innym waż16 Por. Turkey and Gambia Cooperate in Peacekeeping Operations, źródło: http://www.todayszaman.com/interviews_turkey-and-gambia-cooperate-inpeacekeeping-operations_322815.html (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 91 nym dokumentem podpisanym latem 2014 r. jest dwustronne porozumienie na temat współpracy w zakresie zdrowia i opieki medycznej. W ramach tego dokumentu (podpisanego 26 sierpnia br.) znajdują się zapisy o szkoleniach lekarzy, wymianie informacji na temat sytuacji epidemiologicznych, transferze technologii medycznych i prowadzeniu wspólnych prac badawczych17. Kolejnym wymiarem kooperacji państw jest podjęta na szeroką skalę wymiana studentów i uczniów szkół średnich, którzy w myśl podpisanych postanowień mają mieć dostęp do uczelni w obu krajach, a w przypadku Gambijczyków również wsparcie finansowe na podjęcie nauki. Za jeden z najciekawszych i znaczących gestów we wzajemnych relacjach należy uznać stworzenie mechanizmu konsultacji pomiędzy ministerstwami spraw zagranicznych Gambii i Turcji18. Ponadto należy również zwrócić uwagę na inwestycje w sferze budownictwa mieszkaniowego i rozwój infrastruktury turystycznej, jakie Turcja podejmuje coraz intensywniej w tym afrykańskim państwie. Jak łatwo zauważyć, szczególnie ostatnie dwa, trzy lata są niezwykle intensywne w obustronnych relacjach między państwami. Podjęte w ramach umów bilateralnych zobowiązania są szczególnie korzystne dla cierpiącej na brak środków kapitałowych i inwestycji Gambii, dodatkowo rozbudowa mechanizmów współpracy politycznej pozwala pokazać Yahye Jammehowi zarówno wewnątrz kraju, jak i za granicą, iż jego państwo liczy się w relacjach z państwami znacznie potężniejszymi. Natomiast współpraca w dziedzinie oświaty i ochrony zdrowia pozwoli na wyciągnięPor. Sanyang Lamin, Gambia/Turkey sign Health Agreements, źródło: http:// www.foroyaa.gm/archives/1209 (dostęp: 10.2014). 18 Por. Relations between Turkey and the Gambia, strona MSZ Republiki Turcji, źródło: http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-the-gambia.en.mfa (dostęp: 11.2014). 17 �92 Michał Ząbek cie Gambii z zapaści cywilizacyjnej 19. Jeżeli nie dojdzie do gwałtownego załamania relacji, co jest typowe dla rządów Jamme­ ha w polityce międzynarodowej, możemy się spodziewać, że zarówno Turcja tworząc swoją strefę wpływów w Afryce, jak i pchnięta do rozwoju Gambia, mogą w sposób znaczący skorzystać na tak ścisłej współpracy. Relacje Gambii z Iranem Do momentu objęcia rządów przez AFPRC w lipcu 1994 roku de facto nie istniały stosunki gambijsko-irańskie. Gambia znajdująca się początkowo w fazie budowy swej państwowości interesowała się jedynie relacjami ze swoimi sąsiadami i dawną potęgą kolonialną. Po 1979 r. doszło natomiast do znalezienia się Gambii w obozie państw stojących w opozycji do wydarzeń rewolucji irańskiej. Jednak zmiana rządów i wielokrotnie już wspominana nowa koncepcja polityki zagranicznej w sposób zasadniczy wpłynęła na wzajemne relacje pomiędzy krajami. Należy jednak zauważyć, że intensywne stosunki pomiędzy Iranem i Gambią nie zostały nawiązane od razu po przejęciu władzy przez Jammeha, a są wynikiem dłuższego procesu zmiany polityki międzynarodowej obu państw. Ze strony Gambii do pogłębienia związków z państwem ajatollahów przyczyniła się polityka odchodzenia od bliskich relacji z państwami Zachodu, którą opisywałem już we wcześniejszych rozdziałach. Natomiast Iran obłożony sankcjami i izolowany na arenie międzynarodowej nie miał innego wyboru niż poszukiwanie nowych rynków zbytu dla swoich towarów i surowców, głównie ropy naftowej. Od połowy pierwszej dekady XXI w. zaczął prowadzić coraz intensyw19 Gambia posiada tylko jeden dostatecznie wyposażony szpital odziedziczony po epoce kolonialnej, który z pewnością nie może sprostać zadaniom z jakimi musi się mierzyć w rozwijającym się państwie. Znajduje się tu też tylko jedna szkoła wyższa University of the Gambia, działająca dopiero od 1999 roku. �Polityka zagraniczna Gambii 93 niejszą kampanię polityczno-gospodarczą w Afryce. Pomiędzy 2005 a 2010 rokiem doszło do wizyt byłego prezydenta Iranu Muhamada Ahamadineżada w trzynastu państwach Afryki, w tym w Gambii (i to dwukrotnie – w latach 2006 i 2009). Ta swoista afrykańska ofensywa Iranu jest zarówno próbą otwarcia dość mocno zamkniętej gospodarki i budowy politycznych sojuszów, jak i reakcją na zmieniającą się sytuację międzynarodową, w której Afryka staje się sceną coraz ważniejszych wydarzeń o wymiarze światowym, szczególnie tych o charakterze gospodarczym. Iran podjął wyzwanie tym intensywniej, że wrogi mu Izrael w tym samym okresie również rozpoczął nasilone działania na Czarnym Lądzie, budując swoją pozycję ekonomiczną i polityczną w tym regionie. Gambia, ze względu na narastające napięcia z państwami Zachodu oraz swoją politykę promocji sojuszu państw muzułmańskich, była naturalnym sojusznikiem działań Iranu, tym bardziej że również sąsiedni Senegal wyraził chęć współpracy z tym państwem. Od 2006 roku związki pomiędzy Gambią i Iranem znacząco się zacieśniły. Współpraca pomiędzy państwami przyjęła charakter wielowymiarowy i przejawia się do dziś we współpracy w takich dziedzinach jak kwestie obronności i współpraca wywiadów, rolnictwo, sprzedaż produktów przemysłu maszynowego i nośników energii (przede wszystkim ropy) oraz rozwoju systemu bankowego. Za największy irańsko-gambijski projekt można uznać projekt modernizacji czy raczej stworzenia regularnego systemu transportu publicznego rozpoczęty w 2007 roku, który miał się oprzeć na maszynach wyprodukowanych właśnie przez irańskie firmy na terenie Gambii, co z pewnością byłoby przykładem niezwykle opłacalnej inwestycji bezpośredniej dla tego małego afrykańskiego państwa. Cały projekt jest przewidywany na wiele lat, a jego wartość oszacowano na 2 mld USD. Należy również pamiętać, że Iran współpracował między innymi z Gambią na forum �94 Michał Ząbek organizacji międzynarodowych, w tym przede wszystkim ONZ. Poparcie Gambii przejawiało się w głosowaniu na forum ONZ przeciwko sankcjom nakładanym na Iran oraz ewentualnym rezolucjom potępiającym Teheran za łamanie praw człowieka lub wzywającym do zakończenia programu nuklearnego, do którego, jak oficjalnie głosiła polityka Gambii, Iran ma pełne prawo. Do gwałtownego pogorszenia się relacji gambijsko-irańskich doszło w roku 2010, kiedy to z Bandżulu zostali wydaleni dy­ plomaci irańscy. Oficjalnej przyczyny tego niezwykle ostrego po­sunięcia rząd Jammeha nie podał. Zarówno miejscowi, jak i za­grani­czni dziennikarze dopatrują się powodów tej decyzji w przechwyceniu przez celników nigeryjskich pod koniec listopada 2010 r. znacznego transportu irańskiej broni na statku francuskim (broń ta miała być skierowana właśnie do Bandżulu). Strona gambijska poinformowała, że broń ta nie miała trafić w ręce władz, a tylko do niewymienionej z nazwy grupy rebelianckiej, która jakoby miała działać przeciw obecnym władzom Gambii. Nieznane są jednak jakiekolwiek ugrupowania, które podejmowałyby walkę zbrojną z obecnymi władzami w Bandżulu, choć w roku 2009 pojawiły się doniesienia o grupach wewnątrz miejscowego establishmentu, które miały być zainteresowane odsunięciem Yahye Jammeha od władzy. Wielu dziennikarzy uważa, że reakcja Gambii na doniesienia, iż to do tego kraju ma płynąć uzbrojenie, była próbą zatuszowania faktu, że państwo Jammeha starało się obejść zakaz importu broni irańskiej, jaki jest częścią sankcji nałożonych na Iran przez ONZ w 2007 roku. Inni natomiast zwracają uwagę na to, że za zerwaniem relacji dyplomatycznych miały stać Stany Zjednoczone, które wywarły nacisk na Gambię, która coraz silniej współpracowała z Republiką Islamską. Bez względu na powód tak gwałtownego oziębienia dotąd bardzo dobrych relacji, stanowiło ono powód do niepokoju dla obu państw. Wraz z wydaleniem dyplomatów zawieszono prowadzone przez �Polityka zagraniczna Gambii 95 Iran programy pomocy rozwojowej oraz wszelką współpracę pomiędzy oboma rządami, a także przedsiębiorstwami z obu krajów. Takie postawienie sprawy musiało być niezwykle bolesne dla Iranu tracącego w tym momencie małego, lecz cennego sojusznika w Afryce20. Tym boleśniejsze, że osłabiało możliwości promocji Iranu jako wiarygodnego kontrahenta w biznesie oraz partnera dyplomatycznego w oczach wielu przywódców afrykańskich. Hussein Abdullahi (ambasador Iranu w Nigerii) w lutym 2011 roku starał się wyjaśnić całą sytuację, jak się wydaje właśnie na użytek polityki prowadzonej przez to państwo na Czarnym Lądzie. Według jego słów transport broni był rzeczywiście przeznaczony do Bandżulu, ponieważ był częścią szerszego tajnego porozumienia podpisanego jeszcze w 2007 roku o dostarczeniu broni do Gambii. Sugerował również, że bardzo ostra reakcja Gambii na wykrycie tego transportu była związana z faktem, iż władze gambijskie uznały, że wykrycie transportu nie jest przypadkowe i ma na celu postawienie tego państwa w złym świetle. Poinformował również, że sytuacja została już wyjaśniona, a obecnie trwają negocjacje nad powrotem do prowadzonej wcześniej bardzo przyjaznej polityki pomiędzy obu krajami. Niestety dla Iranu taka szczerość, zamiast uspokoić przywódców afrykańskich, wpędziła ich w jeszcze większe obawy, a pierwszym z państw, które swój niepokój wyraziło, zrywając relacje dyplomatyczne i wydalając irańskich dyplomatów ze swej stolicy, był Senegal. Sąsiad Gambii wyraźnie zaniepokojony nieoficjalnym wzmacnianiem sił gambijskich przez Teheran poczynił wyżej wymienione kroki już 23 lutego 201121. Co ciekawe, krach polityki irańskiej w Afryce Zachodniej nie skończył się na załamaniu stosunków z państwami 20 Por. Tait Robert, Iran Dealt Losing Hand In Gambia Gambit, źródło: http:// www.rferl.org/content/iran_gambia/2229571.html (dostęp: 11.2014). 21 Por. Mahjar-Barducci Anna, Iran’s Charm Offensive in Africa, źródło: http:// www.gatestoneinstitute.org/1974/iran-charm-offensive-africa (dostęp: 10.2014). �96 Michał Ząbek Senegambii. W kilka tygodni później odkryto w Lagos w Nigerii ponownie transport 130 kg heroiny na statku płynącym z Iranu do jednego z portów europejskich. Taki stan rzeczy doprowadził w krótkim czasie do krachu polityki irańskiej w Afryce Zachodniej, a obecne w dyplomacji Teheranu głosy, iż Iran pozostaje jednym ze strategicznych partnerów dla państw Unii Afrykańskiej oraz o wspólnym przeciwstawianiu się zachodniej dominacji i postkolonializmowi, wydają się być na tym etapie już tylko pustą retoryką. Relacje Gambii z Republiką Chińską i Chińską Republika Ludową Relacje Gambii z oboma państwami chińskimi można uznać za interesujący przypadek jednoczesnej współpracy z dwoma wzajemnie nieuznającymi się państwami. Przy czym uznanie na arenie międzynarodowej jednego z nich oznaczało dotychczas zerwanie z drugim. Gambia utrzymywała relacje dyplomatyczne z Chińską Republika Ludową (ChRL) od grudnia 1974 do lipca 1995 roku, natomiast z Republika Chińską (Tajwanem) od 1968 do 1974 roku i od 1995 do listopada 2013 roku, kiedy to bez wcześniejszych sygnałów zerwała jednostronnie stosunki z Tajpej i ogłosiła jednostronne ponowne nawiązanie relacji dyplomatycznych z Pekinem. Pierwszy okres współpracy z Tajwanem w latach 1968–1974 nie był wynikiem suwerennych decyzji rządu Dawda Jawary, lecz wynikiem systemu relacji międzynarodowych narzuconego przez dawną potęgę kolonialną. Kontakty z Tajwanem były podporządkowane szerszej polityce zwalczania wpływów komunistycznych, na czym szczególnie zależało Wielkiej Brytanii zaniepokojonej rozwojem ruchów socjalistycznych i komunistycznych w wychodzących spod jej władzy kolonii. Dostępne źródła zawracają uwagę, że ani Gambia, ani Tajwan nie odnosiły szczególnych korzyści �Polityka zagraniczna Gambii 97 z oficjalnej współpracy22. Wydaje się, że poza ideologicznym wymiarem relacje w tym okresie nie wpływały na sytuacje obu państw, które koncertowały swe wysiłki na innych regionach i państwach świata. Dodatkowo istnieją przesłanki, że doszło do przestępstw z udziałem inżynierów tajwańskich wysłanych do Gambii w ramach współpracy w dziedzinie rozwoju technologicznego i restrukturyzacji rolnictwa tego afrykańskiego państwa23. Taki stan rzeczy, jak łatwo przypuszczać, nie sprzyjał zacieśnianiu wzajemnych relacji i tworzył podstawy do łatwego ich zerwania. Do takiej sytuacji doszło w grudniu 1974 roku, kiedy Gambia jednostronnie zerwała stosunki dyplomatyczne z Tajpej i 14 grudnia 1974 roku nawiązała je z Chińską Republiką Ludową. Miało to głębsze podstawy niż wspomniana już niska intensywność kontaktów gambijsko-tajwańskich. W latach 70. doszło do zmiany wizerunku obozu komunistycznego wśród państw zrzeszonych w Ruchu Państw Niezaangażowanych. Słabnący nacisk na kwestie ideologiczne, a skupienie się bardziej na „technicznych” warunkach udzielania pomocy powodowało, że dla wielu państw afrykańskich ChRL czy ZSRR stawały się interesującymi partnerami, tym bardziej że wiele z tych państw poszukiwało różnorakich dróg zmniejszenia zależności od byłych potęg kolonialnych. W przypadku nawiązania przez Jawarę kontaktów z Chinami kontynentalnymi ważnym czynnikiem była również presja najbliższego otoczenia międzynarodowego. W roku 1974 praktycznie wszystkie państwa Afryki Zachodniej posiadały już rozwinięte stosunki dyplomatyczne i gospodarcze z ChRL i jednocześnie pod wpływem Pekinu wywierały na Bandżul rosnącą presję zakończenia konPor. Bukhari M. S. Sillah, Mohammed E. Jammeh, AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations the Gambia, s. 11, źródło: http://dspace. africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). 23 Tamże, s. 15. 22 �98 Michał Ząbek taktów z Tajwanem. Dodatkowo zmianie frontów sprzyjało stopniowe ustępowanie nacisku Wielkiej Brytanii i USA (będących w tamtym okresie największymi partnerami Gambii na arenie międzynarodowej) na prowadzenie polityki zwróconej przeciw Pekinowi24. Okazało się, że nawiązanie kontaktów z Chinami kontynentalnymi było rzeczywiście opłacalne. Chińczycy przyczynili się do budowy podstaw prawie nieistniejącej wcześniej infrastruktury drogowej, rozwoju służby zdrowia oraz inwestycji związanych ze sportem i rekreacją, z których największą była budowa stadionu piłkarskiego w Bandżulu, tzw. Stadionu Niepodległości (ang. Independence Stadium). Mimo iż kontakty obu krajów nie należały w przeciągu dwudziestu jeden lat (1974–1995) do bardzo intensywnych, należy uznać je za korzystne, szczególnie dla strony gambijskiej, która uzyskała podstawy infrastruktury, a Gambijczycy na podstawie umowy o kontaktach kulturalnych mogli wyjeżdżać na studia do Chin, natomiast system ochrony zdrowia zyskał dostęp do szkoleń i tanich artykułów medycznych produkcji chińskiej. W ramach całościowych zmian w polityce zagranicznej po zamachu z 22 lipca 1994 roku i objęciu władzy przez AFPRC i Yahye Jammeha, w lipcu 1995 roku doszło do nawiązania ponownych stosunków dyplomatycznych z Republiką Chińską. Należy zauważyć, że jest to już okres gwałtownego rozwoju kontaktów z Chińską Republiką Ludową i pogłębienia się spadku znaczenia Tajwanu na arenie międzynarodowej. Stąd takie zachowanie nowych władz w Bandżulu może zaskakiwać. Ponadto trudno doszukać się innych praktycznych powodów zerwania relacji między państwami w tamtym momencie, tym bardziej że w roku 1995 wy24 Było to związane z ociepleniem relacji na linii Waszyngton – Pekin, które postępowało od początku lat 70. i było osadzone przede wszystkim na rozłamie radziecko-chińskim pogłębiającym się od roku 1958. �Polityka zagraniczna Gambii 99 miana handlowa sięgnęła blisko 55 mln USD, a Chiny były jednym z największych partnerów handlowych Gambii25. Przyjmowana za powód zmiany chęć prostej negacji polityki prowadzonej przez poprzednika wydaje się być jedynym wytłumaczeniem takiego posunięcia. Pekin nigdy nie wydał żadnego oświadczenia na ten temat. Dla Tajpej ruch Gambii w momencie, gdy kolejne państwa odsuwały się od niej, stanowił szansę na podjęcie na nowo wyzwań związanych z budową wpływów w Afryce. Gambia mogła stać się jedną z baz dla rozwoju wpływów politycznych i gospodarczych w Afryce Zachodniej. Władze Tajwanu w ramach nowego początku podjęły się wykonania zobowiązań w zakresie dokończenia lub wykonania inwestycji tożsamych z tymi, które rozpoczęli Chińczycy z kontynentu. Dodatkowo powrócili do zerwanej w 1974 roku współpracy w zakresie transferu technologii i rozwoju rolnictwa. Ze strony Tajwanu pojawiło się znacznie silniejsze zainteresowanie Gambią, niż miało to miejsce we wcześniejszym okresie, kiedy oba państwa utrzymywały wzajemne stosunki. Doszło do wielu wzajemnych wizyt na szczeblu przedstawicieli poszczególnych ministerstw obu krajów, a w latach 2000 i 2009 Yahya Jammeh odwiedził Tajpej, natomiast Ma Ying-jeou prezydent Republiki Chińskiej odbył wizytę w Bandżulu w 2012 roku. Podczas wszystkich wizyt przywódcy nie szczędzili sobie ciepłych słów oraz podkreślali bardzo dobry stan wzajemnych relacji. Ze strony Gambii kluczowym wkładem we wzajemne stosunki było poparcie dla dążeń Tajwanu do uznania na arenie międzynarodowej, w tym przede wszystkim na forum organizacji międzynarodowych, ale także wyasygnowanie niezwykle wysokiej, jak na to małe państwo, kwoty 700 000 USD na pomoc ofiarom tajfunu The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media.mit. edu/explore/tree_map/hs/export/chn/gmb/show/2003/ (dostęp: 10.2014). 25 �100 Michał Ząbek Marakot. Z drugiej strony Gambia otrzymywała przez cały okres znaczące środki w ramach pomocy rozwojowej, inwestycje w infrastrukturę i przemysł lekki, a także znaczące środki na system opieki zdrowia (300 000 USD tylko w 2010 roku) i rozwój policji oraz niesławnej służby bezpieczeństwa26. By przedstawić kilka z wielu inwestycji, jakie Tajwan przeprowadził w państwie Jammeha, wymienię budowę i wyposażenie sieci przychodni w miejscowościach wzdłuż rzeki, ufundowanie studiów ponad 150 studentom z Gambii, stworzenie podstaw do powstania gospodarstw rolnych zajmujących się intensywną produkcją zboża i zwierząt, które mają działać na podstawie spółdzielni zrzeszających miejscowych rolników. Do ważnych inwestycji należy budowa chłodni w Bandżulu oraz elektrowni zaspokajającej potrzeby stolicy i okolic. Należy wspomnieć o pomocy o czysto humanitarnym wymiarze. W latach 2000–2009 Tajwan przekazywał nieodpłatnie co roku ok. 10 tys. ton ryżu. W zakresie współpracy wojskowej Gambia korzystała z niej przede wszystkim w okresie poprzedzającym silny rozwój stosunków z Turcją. Z racji, że Tajwanu nie stać na wspieranie gambijskich sił zbrojnych kwotą przewyższającą 10 000 USD (jest to suma jaką zaoferowała Turcja w roku 2009 i nie jest ona wliczona w koszty szkoleń czy dostaw broni dla armii gambijskiej) relacje te osłabiły się w ostatnich latach. Gambijscy oficerowie (szczególnie chodzi tu o osoby związane ze służbami bezpieczeństwa oraz marynarki) kontynuowali jednak, aż do zerwania stosunków dyplomatycznych, rozpoczęte studia w wojskowych instytutach i uczelniach Tajwanu27. Mimo głoszoPor. Czerewyk Konstantin A., Sowremennye otnoszenija Gambii i Taiwania ot Sojuza do Razrywa, s. 196, źródło: http://www.gramota.net/mate­ rials/3/2015/4-1/52.html (dostęp: 10.2014). 27 Por. Soeters J., Manigart Ph., Military Cooperation in Multinational Peace Operations. Managing cultural diversity and crisis response, Routledge, New York 2008, s. 124. 26 �Polityka zagraniczna Gambii 101 nej głębokiej współpracy pomiędzy krajami, obroty handlowe łącznie w 2009 roku wyniosły zaledwie 400 tys. USD i w następnych latach nie ulegały praktycznie wzrostowi, co przy kwocie ok. 330 mln USD w obrocie handlowym z ChRL w roku 2012 wydaje się kwotą wyjątkowo małą28. Jak już wspomniałem wyżej, relacje handlowe z ChRL były utrzymywane bez względu na brak kontaktów na szczeblu dyplomatycznym. Mimo że dostęp chińskich inwestorów do rynku gambijskiego po zerwaniu relacji dyplomatycznych był znacząco ograniczony poprzez nałożenie na nich obowiązku ubiegania się o specjalne pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie Gambii29, do kontaktów handlowych dochodziło cały czas. Źródłem ich był i jest nadal przede wszystkim obrót pomiędzy przedsiębiorcami gambijskim a Chińczykami działającymi na rynkach sąsiednich państw afrykańskich przede wszystkim Senegalu, Mali i Gwinei Bissau. To właśnie skala tego nie w pełni legalnego obrotu stała się zapewne podstawową przyczyną reorientacji polityki gambijskiej na Chińską Republikę Ludową. Należy dodatkowo zauważyć, że jedyne chińskie przedsiębiorstwo działające w Gambii od roku 2003, czyli COSMOS Industrial Company Limited w ciągu swej działalności dokonało inwestycji wartych 12 mln 700 tys. USD co, jak łatwo zauważyć, jest sumą znacznie większą od tego, co mogła zaoferować strona tajwańska, działająca przede wszystkim za pośrednictwem organów państwa, a nie prywatnych inwestorów30. Widać tu głęboką dysproporcję pomięThe Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media.mit. edu/explore/tree_map/hs/import/chn/gmb/show/2012/ (dostęp: 10.2014). 29 Bukhari M. S. Sillah, Mohammed E. Jammeh, AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations: The Gambia, s. 15, źródło: http://dspace. africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). 30 Ibidem, s. 20. 28 �102 Michał Ząbek dzy możliwościami inwestorów prywatnych i państwowych z ChRL a tymi z Tajwanu. Przedstawione powyżej fakty wskazują, że współpraca z Pekinem z ekonomicznego punktu widzenia opłaca się Gambii bardziej niż podejmowana z Tajpej. Ruch, jaki wykonał 14 listopada 2013 roku Yahye Jammeh, polegający na jednostronnym zerwaniu relacji z Tajwanem i jednoczesnym jednostronnym nawiązaniu relacji z ChRL, wygląda jednakże na niezwykle gwałtowny i mało dyplomatyczny. Co jednak ważniejsze, jak pokazały następne dni, ruch ten był rzeczywiście niepoparty żadnymi ustaleniami z którymkolwiek z państw chińskich. Pekin w kilka dni później poinformował, że nie utrzymuje stosunków dyplomatycznych z Gambią, a o działaniach tego państwa dowiedział się z mediów oraz, że w żaden sposób nie popiera ruchów Gambii na scenie międzynarodowej. Natomiast misja tajwańskiego MSZ z 18 listopada nie przyniosła żadnych efektów i nie doprowadziła do wyjaśnienia sytuacji czy odnowienia relacji. Wydaje się także, że Chiny bardziej skupiły się na budowie wzajemnych relacji z Tajwanem i to relacje ponad Cieśniną Tajwańską będą determinowały kontakty obu państw z Gambią, a nie odwrotnie31. Po roku od tych wydarzeń Gambia nie utrzymuje obecnie relacji dyplomatycznych z państwami chińskimi. Wyjątkowo nieprofesjonalne zachowanie Yahye Jammeha może doprowadzić do utraty przez Gambię i jego rząd wizerunku na arenie międzynarodowej, co już od jakiegoś czasu następuje. Dodatkowo obecnie wydaje się praktycznie niemożliwe odnowienie relacji z Tajwanem, a Chiny kontynentalne również nie wydają się być zainteresowane oczekiwaniem Gambii na podjęcie z nią ewentualnych rozmów na temat wspólnych kontaktów 31 Por. Drun Jessica, China-Taiwan Diplomatic Truce Holds Despite Gambia, źródło: http://thediplomat.com/2014/03/china-taiwan-diplomatic-truce-holdsdespite-gambia/ (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 103 na szczeblu ambasad. Należy również pamiętać o stratach ekonomicznych, które będą niezwykle odczuwalne dla tego niewielkiego afrykańskiego państwa, utrata jednego ze źródeł pomocy rozwojowej i humanitarnej z pewnością spowolni rozwój i postawi pod znakiem zapytania ambitne plany władz w Bandżulu. Podsumowanie Relacje podjęte z „nowymi krajami”, jak starałem się to pokazać w niniejszym rozdziale, stanowią wielką szansę, ale jednocześnie są pełne niepewności. Gambia poszukując nowych inwestorów i politycznych protektorów na arenie międzynarodowej, kieruje swój wzrok nie tylko na wymienione powyżej państwa. Do krajów, z którymi kontakty stają się coraz bardziej intensywne zaliczyć trzeba Kubę, która od roku 2012 zaangażowana jest w budowę pierwszej uczelni medycznej w Gambii czy też Wietnam, który podobnie jak wcześniej Tajwan i Chiny, coraz energiczniej angażuje się w inwestycje drogowe oraz jest jednym z kluczowych dostawców podstawowych dóbr na rynek gambijski. Widać także zacieśnienie kontaktów z Rosją, które opierają się na wspólnej krytyce postkolonializmu, jaki stosują państwa Zachodu oraz na coraz większych inwestycjach Rosjan w sektor turystyczny. W tym kontekście swego rodzaju ciekawostką jest ogłoszenie przez rosyjskiego milionera Antona Bakova chęci utworzenia z Gambii rosyjskiej „kolonii”, a przynajmniej ośrodka, gdzie Rosjanie mogliby bez przeszkód przyjeżdżać w celach turystyczno-rekreacyjnych. Póki co jednak jego plany koncentrują się na budowie hotelu o wysokim standardzie nad Atlantykiem. W działaniach rządu Yahye Jammeha widać jednak niekonsekwencję i brak profesjonalizmu w podejmowaniu relacji z no­wymi partnerami. Wydaje się nie zauważać, że dywersyfikacja źródeł kapitału i inwestycji nie jest jednoznaczna z silnym zaangażowaniem politycznym, czy wręcz emocjonalnym, jakie przywiązuje �104 Michał Ząbek on do relacji dwustronnych, co prowadzi częstokroć do ruchów chaotycznych, jak to miało miejsce zarówno w przypadku chińskim, jak i niefortunnych relacji z Iranem. Wydaje się też, że Jammeh przedstawia postawę nazbyt roszczeniową w stosunku do państw, które są gotowe wejść lub pogłębić relacje bilateralne z jego krajem, co nie sprzyja rozbudowie sieci kontaktów politycznych, gospodarczych i militarnych jego kraju i jednocześnie prowadzi do zamknięcia w ramach kontaktów z państwami Zachodu i Afryki, z których przecież próbuje się uwolnić. Podwyższenie poziomu profesjonalizmu prowadzonych przez Gambię działań w sferze międzynarodowej może jednak dać szansę na przyspieszenie rozwoju najmniejszego państwa Afryki przy równoczesnym uwolnieniu się z kolonialnych i postkolonialnych zależności. Zakończenie Z łatwością można zauważyć, że pozycja i charakter relacji międzynarodowych tego małego państwa afrykańskiego ma swoje wewnętrzne podstawy oparte o trzy filary, tj. położenie geograficzne i kształt granic, spuściznę historyczną oraz osobowość przywódcy. Dwa pierwsze z wymienionych czynników są wyraźnie zaznaczone w polityce praktycznie każdego państwa na świecie i są stałą determinantą polityki wewnętrznej i zagranicznej tak światowych mocarstw, jak i państw niewielkich. W przypadku Gambii zauważalny jest natomiast niezwykle silny czynnik osobowości głowy państwa. Jest to stan niejako typowy dla krajów, w których mamy do czynienia z władzą autorytarną oraz dla takich, w których aparat administracji państwowej jest słaby i silnie uzależniony od bezpośrednich działań szefa. Obie wymienione cechy są charakterystyczne dla opisywanej przeze mnie Gambii. �Polityka zagraniczna Gambii 105 Mimo że również w krajach o wielowiekowej tradycji budowy kadry zawodowej dyplomatów, takich jak np. Rosja czy Turcja, silny przywódca w znacznej mierze kształtuje politykę zagraniczną państwa, to w przypadku Gambii można mówić wręcz o wyeliminowaniu czynnika, jakim jest resort spraw zagranicznych. Stąd brak nazwisk kolejnych ministrów spraw zagranicznych państwa w tekście, gdyż nie wniosłyby niczego do jej treści, ponieważ nie byli oni w żadnej mierze twórcami polityki międzynarodowej Gambii, a co najwyżej wykonawcami woli prezydenta. Już fakt, że na przestrzeni dwudziestu lat rządów Yahye Jammeha było ich dziewiętnastu, a służba najdłużej sprawującego swą władzę w ministerstwie Momodou Lamin Sedat Jobe trwała niespełna trzy lata (1998–2001) i zakończyła się jego emigracją do Szwecji, mówi sporo o braku realnego wpływu urzędników państwowych na kreowanie założeń i celów polityki32. Zmiany na stanowisku szefa dyplomacji tego kraju następują niezwykle często, w skrajnych przypadkach powołani ministrowie nie pełnili funkcji nawet pół roku. Taki stan rzeczy jest w przypadku Gambii charakterystyczny również dla pozostałych resortów. Wydaje się być elementem utrzymywania władzy przez Yahye Jammeha, trzymającego swoich podwładnych w ciągłej niepewności, co poprzez częste zmiany zapobiega powstawaniu ewentualnych koalicji wewnątrz aparatu państwowego wymierzonych w jego osobę. Natomiast kluczowym czynnikiem oddziaływującym na politykę Gambii z zewnątrz jest specyficzny charakter sąsiedztwa z Senegalem. Wielokrotne próby połączenia obu terytoriów zarówno w okresie kolonialnym, jak i po uzyskaniu niezależności, kończyły się zawsze niepowodzeniem. Taka sytuacja zmusza Por. The List of Ministers of Foreign Affairs of States of the World, źródło: http://rulers.org/fm2.html (dostęp: 11.2014). 32 �106 Michał Ząbek szczególnie znacznie mniejszą Gambię do zachowania dobrych relacji ze swym jedynym sąsiadem, ponieważ jest to podstawowy gwarant jej bezpieczeństwa zarówno polityczno-militarnego, jak i gospodarczego. Mimo śmiałych częstokroć ruchów Bandżulu na arenie międzynarodowej, relacje z Dakarem są traktowane priorytetowo i przywódca Gambii nie pozwala sobie na ich antagonizowanie. Napięta sytuacja w południowej prowincji Senegalu – Casamance w połączeniu z powszechnymi podejrzeniami, iż to właśnie z tego regionu wywodzi się prezydent Gambii, dodatkowo wpływa na wzmożoną ostrożność w działaniach podejmowanych wobec Senegalu tak, aby nie wzbudzić jego wrogości. Taka polityka prowadzi do zachowania bardzo dobrych relacji pomiędzy oboma krajami, a jakiekolwiek spory rozwiązywane są szybko, często poprzez system rządowych komisji dwustronnych lub na forum takich organizacji jak ECOWAS i Unia Afrykańska, gdzie Jammeh ma możliwość tworzenia koalicji ze znacznie większymi państwami w celu przeforsowania swojej pozycji w stosunkach z sąsiadem. Widać także, że forum tych organizacji jest miejscem wspierania ruchów i postaw w polityce afrykańskiej stawiających na panafrykanizm przy jednoczesnym zrywaniu sieci zależności z dawnymi potęgami kolonialnymi. Relacje z państwami afrykańskimi kształtuje duże wyczucie i umiejętność forsowania korzystnych rozwiązań. Z wywiadów przeprowadzonych z Jammehem oraz analiz politologicznych daje się wysnuć prosty wniosek, iż głęboka współpraca na kontynencie afrykańskim jest jedną z podstaw szeroko rozumianej polityki bezpieczeństwa Gambii, która nie może pozwolić sobie na osamotnienie w ewentualnym sporze z którymkolwiek z państw afrykańskich, ze szczególnym uwzględnieniem Senegalu. O podobnej delikatności trudno mówić w relacjach tego małego państwa z resztą świata. Yahye Jammeh podejmuje bardzo odważne i nietypowe kroki w stosunku do wielu państw, a wiele �Polityka zagraniczna Gambii 107 z nich zakrawa nawet na miano skandalu międzynarodowego. Do takich sytuacji opisanych w mojej pracy można zaliczyć gwałtowne zerwanie relacji z Iranem czy Tajwanem, co szczególnie w przypadku tego drugiego państwa uznać należy za ruch wyjątkowo nieprzemyślany i mogący nieść długotrwałe osłabienie polityczne, ale także gospodarcze dla Gambii. Podobnie ogłoszenie wyjścia z Commonwealthu bez podania wyraźnych przyczyn wydaje się być ruchem kontrowersyjnym, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę rozmiary i znaczenie pomocy rozwojowej i humanitarnej, jaka płynie do Gambii z Wielkiej Brytanii. Wyraźnie zauważalna niechęć do państw anglosaskich ma oczywiście podstawy w głębokim rozczarowaniu ich polityką uzależniającą częstokroć udzielanie pomocy, szczególnie finansowej, od wypełnienia szeregu procedur demokratycznych oraz przestrzegania praw człowieka. Należy również zauważyć, że wielokrotnie, jak podkreślał nie bez racji Jammeh, trafiają na projekty, które nie są priorytetowe, nie niosą lokalnym społecznościom i państwu wymiernych korzyści. Mam tu na myśli przede wszystkim projekty o charakterze społecznym prowadzone przez liczne organizacje pozarządowe tzw. NGO. Organizacje te wielokrotnie przeznaczają znaczące środki na działania mające promować społeczeństwo obywatelskie, prawa dzieci i kobiet czy mające niewielkie szanse na powodzenie projekty wspierające rozwój swego rodzaju agroturystyki, zamiast skupienia się na potrzebach lokalnych rolników lub wsparciu bardzo słabej służby zdrowia. Negatywny stosunek do Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii nie oznacza jednak jednoczesnego osłabienia relacji ze światem Zachodu. Lukę po nich Jammeh wypełnia współpracą ekonomiczną z Niemcami i Holandią. Państwa te dysponują pożądanym kapitałem i technologiami, a jednocześnie, jak się wydaje, przywiązują mniejszą wagę do rozwiązań ustrojowych, jakie przyjął przywódca Gambii. Odsuwanie się od byłej metro- �108 Michał Ząbek polii i USA kompensują również rozwijające się coraz prężniej kontakty z Turcją, Kubą czy Wietnamem, a przez pewien czas także z Iranem. Państwa te zapewniają stały dopływ koniecznych do funkcjonowania kraju produktów, rozwój technologii, wsparcie systemu ochrony zdrowia, edukacji i wojska, dając poczucie bezpieczeństwa i niezależności od anglosaskiej hegemonii, która cechowała okres postkolonialny od powstania niepodległej Gambii w 1965 r. do zamachu stanu z 1994 roku. Kończąc, mogę powiedzieć na podstawie przeprowadzonych badań materiałów źródłowych i dotychczasowych opracowań oraz własnych obserwacji z pobytu w Gambii w sierpniu 2013 roku, iż polityka zagraniczna tego kraju skupia się na pozyskaniu partnerów i środków w celu prowadzonej na szeroką skalę modernizacji kraju w ramach ogłoszonego w 1996 roku projektu „Vision 2020”. Ma on doprowadzić Gambię do poziomu państwa samowystarczalnego w zakresie gospodarki rolnej, a nawet eksportującego nadwyżki. W sferze ekonomicznej Jammeh ma ambicje przekształcenia Bandżulu w regionalne centrum finansowe i tranzytowe dla towarów mających dotrzeć do Mali czy Gwinei Bissau. Ponadto dalszy rozwój sektora turystycznego ma zapewnić miejsca pracy dla pokolenia eksplozji demograficznej, jakiej kraj doświadcza. Gambia ma być również elementem regionalnego systemu bezpieczeństwa. W tym celu Jammeh posyła swoje wojska na misje w ramach kontyngentów ECOWAS i ONZ w strefę praktycznie każdego konfliktu w Afryce, a nawet poza jej granicami. Zagrożeniem dla częściowej realizacji tych niezwykle ambitnych planów może się jednak stać często nieodpowiedzialna i gwałtowna, wręcz awanturnicza, polityka, jaką prowadzi przywódca Gambii. Brak dobrze wykształconego korpusu dyplomatycznego oraz niezwykle słaba pozycja MSZ nie sprzyja tworzeniu i wzmacnianiu relacji ze znacznie potężniejszymi partnerami. W sytuacji �Polityka zagraniczna Gambii 109 ciągłej niepewności pozycji w Gambii oraz przy braku szczególnych walorów Gambii (brak surowców mineralnych czy znaczących połaci niezagospodarowanej ziemi) mogą wybrać na miejsce inwestycji pewniejszych partnerów z regionu, a szczególnie lepiej rozwinięty i większy Senegal. Wydaje się, że do takiego wniosku doszedł Pekin, który pomimo wyraźnych chęci Bandżulu, nie podjął z nim współpracy po zerwaniu stosunków dyplomatycznych z Tajpej. Taki krok ChRL działającej bez względu na zachowania miejscowych władz w praktycznie każdym państwie afrykańskim może wskazywać na brak chęci podejmowania ryzyka, także wizerunkowego, jakim jest wiązanie się z niepewnym partnerem. Rzutować to może również na relacje Gambii z tak zaangażowanymi obecnie w tym państwie partnerami, jak np. Turcja, która z pewnością musiała zwrócić uwagę na zaistniałą sytuację. Wydaje się, że rozwiązanie problemu wiarygodności Gambii na arenie międzynarodowej leży w gestii samego prezydenta, który powinien podejmować w światowej polityce równie ostrożne i wyważone kroki, jak robi to w polityce regionalnej. Bibliografia Abdoulay S., The Paradox of Third-Wave Democratization in Africa. The Gambia under AFPRC-APRC Rule, 1994–2008, Lexington Books, Plymouth 2009. Abdoulaye S., Gambia: The and Foreign Policy, w: Small States in World Politics. Explaining Foreign Policy Behavior, Lynne Rienner Publishers, Londyn 2003. Bukhari M. S. Jammeh Sillah, Mohammed E., AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations the Gambia, s. 11, źródło: http:// dspace.africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/ Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). �110 Michał Ząbek Celebrating the International Day of Peace at the Senegal-Gambia border, źródło: http://www.tostan.org/news/celebrating-international-day-peace-senegal-gambia-border (dostęp: 09.2014). Czerewyk K. A., Sowremennye otnoszenija Gambii i Taiwania ot Sojuza do Razrywa, s. 196, źródło: http://www.gramota.net/mate� rials/3/2015/4-1/52.html (dostęp: 10.2014). Drun J., China-Taiwan Diplomatic Truce Holds Despite Gambia, źródło: http://thediplomat.com/2014/03/china-taiwan-diplomatictruce-holds-despite-gambia/ (dostęp: 10.2014). ECOWAS Commends Gambia Agricultural Initiatives, źródło: http:// www.nepad.org/foodsecurity/news/1825/ecowas-commends-­ gambia%E2%80%99s-agricultural-initiatives (dostęp: 09.2014). Establishing long-term peaceful solutions on the Senegalese-Gambian border, źródło: http://www.tostan.org/stories/establishing-long-­ term-peaceful-solutions-senegalese-gambian-border (dostęp: 09.2014). Gambia Says No More U.S. Military Training, źródło: http://securityassistancemonitor.wordpress.com/2013/08/21/gambia-says-nomore-u-s-military-training/ (dostęp: 21.08.2014). Gibraltar Regiment trains Gambians for Darfur deployment, źródło: https://www.gov.uk/government/news/gibraltar-regiment-­ trains-gambians-for-darfur-deployment (dostęp: 10.2014). Grigoriadis, I. N. The Davutoğlu Doctrine and Turkish Foreign Policy, Hellenic Foundation For European and Foreign Policy, Working Paper No 8/2010, 04.2010, źródło: file:///C:/Users/Michal/Downloads/8_2010_IoGrigoriadis.pdf (dostęp: 10.2014). Hirsch A., The Gambia: seven facts about the country leaving the Common­ wealth, źródło: http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2013/oct/03/gambia-facts-country-leaving-commonwealth (dostęp: 10.2014). „If you always follow others, you can never lead” – President Yahya Jammeh, „New African” 24.10.2013, źródło: http://newafricanmagazine. com/if-you-always-follow-others-you-can-never-lead-presidentyahya-jammeh/ (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 111 Janneh B. Kb, Gambia: Invest Gambia Inks MoU With GGCC, źródło: http://allafrica.com/stories/201206211093.html (dostęp: 09.08.2014). Mahjar-Barducci A., Iran’s Charm Offensive in Africa, źródło: http:// www.gatestoneinstitute.org/1974/iran-charm-offensive-africa (dostęp: 10.2014). Merdith M., The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, The Free Press, London, New York, Sydney, 2006. Ministry of Trade, Regional Integration and Employment: The Gambia Trade Policy 2011, źródło: http://www.gafspfund.org/sites/gafspfund.org/files/Documents/Attachment%2011%20The%20 Gambia%20Trade%20Policy%202011.pdf (dostęp: 09.2014). Relations between Turkey and the Gambia, strona MSZ Republiki Turcji, źródło: http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-the-gambia.en.mfa (dostęp: 11.2014). Sanyang L., Gambia / Turkey sign Health Agreements, źródło: http:// www.foroyaa.gm/archives/1209 (dostęp: 10.2014). Spain seeks Gambia’s support for UN SC non-permanent Membership, źródło: http://observer.gm/africa/gambia/article/spain-seeksgambias-support-for-un-sc-non-permanent-membership (dostęp: 08.2014). Soeters J., Manigart Ph., Military Cooperation in Multinational Peace Operations. Managing cultural diversity and crisis response, Routledge, New York 2008. Tait R., Iran Dealt Losing Hand In Gambia Gambit, źródło: http://www. rferl.org/content/iran_gambia/2229571.html (dostęp: 11.2014). The List of Ministers of Foreign Affairs of States of the World, źródło: http:// rulers.org/fm2.html (dostęp: 11.2014). The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media. mit.edu/explore/tree_map/hs/export/gmb/show/all/2012/ (dostęp: 09.2014). Turkey and Gambia Cooperate in Peacekeeping Operations, źródło: http:// www.todayszaman.com/interviews_turkey-and-gambia-cooperate-in-peacekeeping-operations_322815.html (dostęp: 10.2014). �112 Michał Ząbek USA Aid agency, źródło: źródło: http://www.usaid.gov/crisis/the-gambia (dostęp: 21.08.2014). US Secretary of State Sub-Saharian Africa Department, źródło: http:// www.state.gov/documents/organization/155990.pdf (dostęp: 08.2014). Foreign Policy of The Gambia Summary The main aim of this article is draft presentation of the forine policy of The Republic of Gambia under rule of Yahya Jammeh with short history description. In the article the author tries to draw full image of foreign relations of this tiny African state. The whole article is divided into geo-political spheres of Gambian foreign policy, so there is part about relations with European and African countries. Moreover some other important directions in Gambian policy are also described. It is worth to underline that such a small countries are focusing on the multilateral relations in the field of international organizations like African Union and Economic Community of West African States. The other goal of this article is to present some of the mechanisms used by small countries on the international arena which are in many cases very similar in other parts of the world. �KRYSTYNA KAMIŃSKA KILKA UWAG O SYTUACJI NA POGRANICZU ÓWCZESNEGO SUDANU I REPUBLIKI ŚRODKOWOAFRYKAŃSKIEJ W OSTATNIEJ DEKADZIE XX WIEKU Z POZYCJI QUASIINSIDERA1 Wprowadzenie Problem granic w Afryce od dawna był przedmiotem interdyscyplinarnych rozważań i dyskusji. Temu zagadnieniu została też poświęcona konferencja zorganizowana w Bamako w 1999 r.2 W ostatnim ćwierćwieczu wyraźnej zmianie uległa narracja dotycząca istoty samej granicy, która przestała być postrzegana jedynie jako linia podziału w aspekcie historycznym, politycznym czy geograficznym. Granica nabrała bowiem bardziej procesualnego charakteru, np. w odniesieniu do relacji transgranicznych. W tym kontekście rewizja granic kolonialnych w Afryce ujmowaDr Krystyna Kamińska – Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Wydział Pedagogiczny. Absolwentka pedagogiki i kulturoznawstwa. Zainteresowania: Afryka – obszar dawnych kolonii francuskich – historia i współczesność. 1 Autorka artykułu przebywała w 1994 r. w Republice Środkowoafrykańskiej przez kilka miesięcy, głównie w Bangi oraz w otulinie parków narodowych przy granicy z Czadem i Sudanem. 2 Des frontières en Afrique du XII au XX ème siècle, Paris 2005, UNESCO. �114 Krystyna Kamińska na współcześnie w kategoriach fragmentaryzacji i integracji z jednej strony dąży do nowego ich nakreślenia i jeszcze większego rozdrobnienia istniejących struktur państwowych, z drugiej natomiast korzysta z różnych prób oddolnego zniesienia już ukształtowanych granic przez społeczności o zbliżonym rodowodzie etnicznym zamieszkujące obszary transgraniczne. „Pogranicza zawsze są czyimiś strefami wpływów, kresami w stosunku do jakiegoś dominującego centrum, mają jednak to do siebie, że z czasem dojrzewają, usamodzielniają się zarówno pod względem kulturowym, jak i politycznym, tworząc nowe centra i nowe pogranicza”3. Być może percepcja konkretnej granicy (której opis ma charakter przyczynkarski) w określonym przedziale czasowym pozwoli na ukazanie wzajemnych relacji Republiki Środkowoafrykańskiej z ówczesnym Sudanem w latach 90. XX wieku w trochę innym świetle. Granica ta nie podlegała i wówczas, i obecnie stałej kontroli, bo rzeczywista linia graniczna nie istnieje, nigdy nie została wyraźnie zaznaczona w terenie, nakreślono ją jedynie na mapie. Obu państw nie rozdziela ani pas ziemi niczyjej, ani ciąg sztucznie utworzonych zapór (np. zasieków). Jedynie wydeptane ścieżki świadczą o przechodzeniu ludzi przez „granicę” na jej północnych i południowych krańcach. 3 M. Ząbek, Sudan. Refleksje na temat podziału państwa i polskich studiów sudanologicznych, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 11. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 115 Granica – kolonialne dziedzictwo Przez lata licząca 1165 kilometrów granica między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem4 rozdzielała nie tylko oba te państwa, ale i dwa odmienne od siebie organizmy państwowotwórcze pośrednio wykreowane przez dawne kraje kolonialne. Granica wyznaczała bowiem zakres strefy wpływów francuskiej i angielskiej metropolii. Wytyczona i zaakceptowana na konferencji w Berlinie w latach 1884–18855 linia graniczna jeszcze na początku XX w. przebiegała od strony dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej po obszarach, które były bardzo słabo rozpoznane przez Europejczyków6. Terytorium noszące od 1903 r. nazwę Ubangi-Szari7, jakkolwiek formalnie stanowiące francuską kolonię8, było wówczas jedynie przedmiotem zainteresowania 4 W 2011 r. w wyniku referendum z południowych obszarów Sudanu utworzono nowe suwerenne państwo Sudan Południowy. Obecnie Republika Środkowoafrykańska graniczy z Sudanem (długość granicy to 483 km) i Sudanem Południowym (długość granicy to 682 km). 5 Wytyczone na konferencji w Berlinie granice na trwałe wpisały się w mapę polityczną Afryki, z jednej strony wyznaczając strefy wpływów państw kolonialnych, a z drugiej stanowiąc podstawę terytorialnych podziałów nowych suwerennych państw w okresie dekolonizacji. 6 Pierwszym Francuzem płynącym po rzece Ubangi był Albert Dolisie na przełomie lat 1887–1888. On też nadał nazwę nowemu posterunkowi, zapożyczając ją z miejscowego języka, w którym oznaczała ona bystrze. Natomiast Michel Dolisie był pierwszym zarządzającym posterunku w Bangi na mocy aktu z 20 czer­ wca 1889 r. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 19–35. 7 Dekret o utworzeniu kolonii Ubangui-Szari (fr. Oubangi-Chari) ze stolicą w Bangi został wydany 29 grudnia 1903 r. 8 Początkowo kolonia była powiązana administracyjnie z Kongiem. Następnie w latach 1904–1914 została wcielona w obręb Czadu i funkcjonowała pod nazwą Ubangi-Szari-Czad. Część ziem leżących na zachodzie w latach 1911–1915 została przyłączona do Kamerunu (wówczas kolonii niemieckiej). Prawo do części ziem Ubangi-Szari rościł sobie także Egipt. �116 Krystyna Kamińska podróżników9. Dopiero w 1910 r. obecny obszar Republiki Środkowoafrykańskiej stał się częścią Francuskiej Afryki Równikowej10, ograniczoną autonomię przyznano Ubangi-Szari (wchodzącej w skład tej federacji) w 1944 r., a w kilka lat później, w 1946 r. nadano tej kolonii status francuskiego terytorium zamorskiego. W ramach wszechogarniającego Afrykę w latach 60. XX w. procesu dekolonizacji Ubangi-Szari jako Republika Środkowoafrykańska11 stała się suwerennym państwem. Niepodległość kraju proklamowano w 1960 r., lecz nadal pozostawał on silnie związany z Francją12. Sprzyjały temu zwłaszcza łączące Francję z jej dawną kolonią związki gospodarcze i militarne. Republika Środkowoafrykańska z jednej strony odgrywała istotną rolę strategiczFrancuskie ekspedycje penetrowały zarówno naturalny szlak wodny rzeki Ubangi, jak i ziemie na północ od równika. W jednej z wypraw w latach 1891–1892 brał udział Jan Dybowski. Wzmianki, które można odnaleźć we francuskiej literaturze przedmiotu, wskazują, że przybył do Bangi 4 października 1891 r. Szybko jednak opuścił tamtejszy posterunek (24 października 1891 r.), by przez prawie rok eksplorować niezbadane wówczas przez Europejczyków ziemie dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 54–57. 10 Federacja francuskich kolonii obejmowała jeszcze obecne terytorium Gabonu, Konga oraz Czadu (od 1920 r.). 11 Oficjalna nazwa państwa (Republika Środkowoafrykańska) została nadana przez Barthélémy’ego Bogandę, deputowanego do Zgromadzenia Narodowego Francji. W 1949 r. założył on ugrupowanie społeczno-religijne Ruch Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN). W 1956 r. został wybrany burmistrzem Bangi. W latach 1958–1959 był premierem autonomicznego rządu Ubangi-Szari. 12 Sprzyjała temu przyjęta przez Francję doktryna polityczna określana mianem françafrique, która dawała możliwość ingerowania (pośredniego i bezpośredniego) w wybrane sfery życia, zwłaszcza polityczno-gospodarczego dawnych kolonii. Françafrique była strategią, która poprzez tworzenie sieci powiązań, przede wszystkim finansowych (z dawnymi koloniami), z jednej strony oferowała pomoc gospodarczą, a z drugiej konsekwentnie nadal umacniała francuskie wpływy. Ch. Josselin, La coopération française et la présence de la France en Afrique, „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne” 2013, t. 4, s. 62. 9 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 117 ną w polityce Francji ze względu na swoje centralne położenie w Afryce (oficjalnie kontyngent wojsk francuskich stacjonował tam aż do 1990 r.), z drugiej zaś specyficzny rodzaj unii monetarnej wiążący oba kraje i wprowadzenie tzw. franka CFA (fr. franc des Communautés Financières d’ Afrique13) jako środka płatniczego, utrudniał prowadzenie samodzielnej polityki wewnętrznej i zewnętrznej tego afrykańskiego kraju. Od początku francuska polityka kolonialna cechująca się swoistym paternalistycznym podejściem do autochtonicznej ludności nie była zainteresowana jakimkolwiek rozwojem gospodarczym podległych jej terytoriów w Afryce. Francja wykorzystywała głównie bogactwo tamtejszych surowców naturalnych i tanią siłę roboczą. Po odzyskaniu w 1960 r. przez Republikę Środkowoafrykańską suwerenności niewiele się zmieniło w jej wzajemnych relacjach z Francją. Przez lata gospodarka Republiki Środkowoafrykańskiej – kraju o powierzchni 622 984 km2 i ludności liczącej około czterech milionów – opierała się głównie na rolnictwie. Na obszarze całego państwa nie było ani jednej linii kolejowej czy sieci utwardzonych dróg14. Ponadto już w pierwszych latach niepodległości na 13 CFA został powołany do życia w 1960 r. Obecnie jest to jednostka monetarna będąca środkiem płatniczym w 14 krajach Afryki. Reguła funkcjonowania CFA pozwala poszczególnym krajom na drukowanie odmiennych banknotów o grafice nawiązującej do ich historii i tradycji (jakkolwiek wszystkie one są emitowane przez Bank w Kamerunie). Zakłada bowiem, że banknoty będące w obiegu w jednym kraju nie mogą być wykorzystywane w innym. Za politykę monetarną wszystkich 14 krajów jest odpowiedzialny zarówno Centralny Bank Państw Afryki Zachodniej (BCEAO), jak i Bank Państw Afryki Środkowej (BEAC), chociaż de facto żadna ich decyzja nie może być podjęta bez zgody Banku Francji. W 1994 r. dokonano dewaluacji CFA o 100%, a w 1999 r. ustalony został jego sztywny kurs do euro, który wynosi 0,655957. 14 Przez lata sytuacja nie uległa zmianie. Rozwinęła się jedynie sieć małych lotnisk (około 50) ze względu na potrzeby stale rosnącej flotylli małych samolotów obsługującej ruch turystyczny, w tym coraz popularniejsze safari. Samoloty �118 Krystyna Kamińska przeszkodzie zainicjowanym w kraju procesom bardziej dynamicznego rozwoju ekonomicznego i większej demokratyzacji życia społecznego, stanęły wewnętrzne walki o władzę toczone w gronie dawnych liderów Ruchu Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN – Mouvement d’Évolution Sociale de l’Afrique Noire)15, organizacji, która bezpośrednio przyczyniła się do uzyskania suwerenności państwowej. Niestabilność wewnętrznej polityki oraz trybalizm nie sprzyjały ani gospodarce kraju, ani wytworzeniu społecznej jedności, co (pośrednio) doprowadziło do narastania trwających przez lata niepokojów społecznych. Wytyczone w okresie kolonialnym granice Ubangi-Szari nie zostały poddane korekcie wraz z odzyskaniem niepodległości w latach 60. XX w.16 Granica z Sudanem sprzed przeszło stu lat pełniły rolę zarówno dostawców towarów, jak i obsługiwały transport pasażerski. W latach 90. XX w. podróżowanie po nielicznych utwardzonych drogach środkami transportu samochodowego było ciągle niebezpieczne nie tylko z powodu licznych rogatek pobierających od podróżnych opłaty za prawo przejazdu, ale przede wszystkim z braku kontroli państwa i jego administracji nad odległymi obszarami kraju. 15 Pierwszy prezydent David Dacko już w 1965 r. został pozbawiony władzy w wyniku zamachu dokonanego pod dowództwem Jeana Bedela Bokassy (swojego kuzyna). Z czasem Bokassa zdobył w kraju dużą popularność, mimo że zawiesił przyjętą jeszcze w 1959 r. konstytucję, a jego rządy stawały się coraz bardziej autorytarne. W 1972 kongres Ruchu Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN) nadał mu tytuł dożywotniego prezydenta. Jednak Jean Bedel Bokassa w swoich dyktatorskich zapędach posunął się jeszcze dalej i ustanowił w Republice Środkowoafrykańskiej cesarstwo. W 1976 r. obwołał się cesarzem Bo­ kassą I i przeszedł na islam. Jego rządy skończyły się wraz z powrotem pierwszego prezydenta. Bokassa został odsunięty od władzy w 1979 r. dzięki francuskiej operacji wojskowej Barracuda. Prezydentura Davida Dacko zakończyła się po dwóch latach, gdy doszło do kolejnego zamachu stanu. Wówczas władzę objął André Kolingba. Podobnie jak jego poprzednicy otoczył się od razu przed­ stawicielami swojej grupy etnicznej oraz zaprowadził rządy autorytarne. 16 Republika Środkowoafrykańska graniczy od północy z Czadem (1197 km), od zachodu z Kamerunem (797 km), od południa z Kongiem (467 km) i Demokratyczną Republiką Konga (1577 km). �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 119 przebiegała dalej wzdłuż obszarów, które już w latach 70 XIX w.17 znalazły się w orbicie angielskich wpływów. Kolonizacja Sudanu (najpierw egipska, a potem angielska) rozpoczęła się w II połowie XIX w. „W roku 1869 prowincja Ekwatoria została oficjalnie włączona do Sudanu, a prawie jednocześnie, bo w 1870 roku, podbity został Dar Fur. W ten sposób Sudan osiągnął granice zbliżone do współczesnych”18. W tamtym czasie zwłaszcza południowe rubieże Sudanu stanowiły dla Anglików dogodną bazę do dalszej penetracji niezbadanej jeszcze centralnej części kontynentu. Wzajemne relacje egipsko-brytyjskie i coraz większa dominacja Wielkiej Brytanii w tym rejonie Afryki spowodowały, że Sudan w 1899 r. stał się egipsko-brytyjskim kondominium, w którym nominalną władzę sprawował Egipt19, ale faktycznie należała ona do Brytyjczyków20. Dopiero proklamowanie w 1956 r. niepodległej Republiki Sudanu znacznie osłabiło wpływ Wielkiej Brytanii na dalsze losy tego nowego, suwerennego kraju. Dawny kolonialny podział Sudanu na rozwiniętą gospodarczo północ i zacofane ekonomicznie południe, który przez okres dominacji angielskiej administracji jeszcze mocniej podzielił społeczeństwo, został powielony w ramach nowotworzonych struktur niepodległego państwa. W efekcie narastające przez lata wzajemne animozje społeczne i doświadczana przez południowy region 17 Terytorium Ekwatorii oraz sułtanatu Dar Fur sąsiadowały z ziemiami Francuskiej Afryki Równikowej. 18 A. Dzhantamirov, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253. 19 W 1821 r. Egipt w wyniku udanego najazdu na obszar Sudanu pod­po­ rządkował sobie zarówno jego dobrze rozwinięte gospodarczo północne tereny, jak i południowe, dopiero stopniowo poznawane i anektowane przez Europejczyków. 20 Od czasu budowy Kanału Sueskiego Egipt coraz mocniej uzależnił się od Wielkiej Brytanii. �120 Krystyna Kamińska kraju asymetria gospodarcza szybko doprowadziły do konfliktu21. Dawne antagonizmy uwidoczniły się bardzo wyraźnie jeszcze w czasach kolonialnych, gdy nagle angielska administracja w 1946 r. dokonała połączenia obu regionów, podporządkowując jednocześnie południe kraju silniejszej gospodarczo i politycznie północy. Owo zespolenie dwóch tak różnych regionów kraju spowodowało naruszenie dotychczasowego kruchego status quo. Narastający konflikt był dodatkowo podsycany przez wyznawców religijnych każdej ze stron. W większości chrześcijańska społeczność południa oraz tamtejsi wyznawcy rodzimych wierzeń (animiści) obawiali się arabizacji i islamizacji. Przedstawiciele południa jeszcze przed proklamowaniem niepodległości kraju, w 1955 r., zażądali własnej reprezentacji politycznej w jego nowym rządzie oraz regionalnej autonomii dla tej części kraju. Wobec niespełnienia tych żądań przez ówczesną władzę rozgorzała tzw. pierwsza wojna domowa. Jakkolwiek porozumienie w Addis Abebie zakończyło trwające od 1955 r. walki, to nie rozwiązało problemu. Po dziesięciu latach działania wojenne zostały wznowione. Konflikt zbrojny nazywany II wojną domową w Sudanie pochłonął w latach 1983–2005 dziesiątki ofiar, głównie przedstawicieli ludności cywilnej. Wzajemne represje z czasów I i II wojny domowej zostawiły na tyle trwały ślad w psychice zamieszkującej w Sudanie ludności, że nawet powstanie w 2011 r. nowego suwerennego państwa nie rozwiązało nabrzmiałej sytuacji. Sudan Południowy nie okazał się gwarantem pokoju w tej części Afryki. W okresie kolonialnym południe Sudanu było administrowane podobnie jak pozostałe kolonie Wielkiej Brytanii w tej części Afryki, np. Kenia czy Uganda. Natomiast północny region Sudanu bliższy był pod tym względem sąsiadującemu z nim Egiptowi i funkcjonował w kręgu kultury arabskiej i dominacji islamu w większości przejawów życia społecznego. 21 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 121 Granica, która dzieli (inny świat kultury, inna dominacja) Odmienne działania administracyjno-prawne nadające ostateczny kształt tak francuskim, jak i angielskim koloniom nie sprzyjały jakiejkolwiek konsolidacji ludności żyjącej na pograniczu obu rozłącznych sfer wpływów. Przeciwnie – granica utrwalała już istniejące różnice i podziały. Każda administracja kolonialna wprowadzała w Afryce inny model „koegzystencji” z ludnością tubylczą. Francuzi byli zwolennikami polityki asymilacyjnej, której towarzyszył (pozorny) brak rezerwy w stosunku do ludności tubylczej, natomiast Anglicy silnie zaznaczali wytworzony przez siebie dystans dzielący ich od autochtonów22. Jednocześnie każdy z tych modeli odcisnął swoje piętno, zmieniając w sposób nieodwracalny życie lokalnych społeczności. Oprócz narzuconej dominacji politycznej ze strony Francji czy Wielkiej Brytanii na podległych danej metropolii obszarach dokonano (zwykle sztucznego) z jednej strony rozdzielenia w miarę jednorodnych skupisk rdzennej ludności, z drugiej natomiast scalenia wielu „niezależnych grup etnicznych, które nie miały wspólnej historii, kultury czy też religii”23. Okres kolonialny nie sprzyjał jakiemukolwiek zbliżeniu ludności żyjącej po obu stronach granicy. Każda z kolonii pisała swoją własną historię. W Republice Środkowoafrykańskiej polityka kolonizacyjna dążyła do zespolenia zamieszkującej na jej obszarze ludności, 22 R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012, s. 214–215. 23 M. Meredith, Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011, s. 17. �122 Krystyna Kamińska chociaż była ona bardzo zróżnicowana pod względem etnicznym24. Wśród licznych zbiorowości zamieszkujących dawniej ten obszar, jedne rozwijały się, inne zaś zanikały. W kraju dominowała ludność grupy etnicznej Banda. Ponadto obok niej występowały duże skupiska ludu Baya-Mandja, Sara i Azande mające inne przypisanie etniczne25. Z tego powodu w Republice Środkowoafrykańskiej występują języki zarówno z rodziny nigro-kongijskiej, jak i nilo-saharyjskiej. Liczbę rodzimych języków szacuje się na ponad 60, w tym istnieje kilka odmian języka u ludu Banda. Wprowadzane przez Europejczyków nazewnictwo poszczególnych grup etnicznych wynikało bądź z wychwytywanych przez nich odmienności językowych, bądź były swoistą kalką określeń używanych przez tubylców w trakcie ich autoprezentacji. Odmienności językowe odegrały istotną rolę w historii i w zróżnicowaniu kulturowym poszczególnych grup etnicznych. Równie ważnym elementem różnicującym poszczególne zbiorowości było ukształtowanie terenu. Licznie wzniesienia: wyżyny Ubangi czy Bogno przyczyniły się zarówno do izolacji poszczególnych grup etnicznych, jak i w dużym stopniu do rozproszenia ich skupisk na tym bardzo słabo zaludnionym obszarze (na którym ludność dodatkowo została zdziesiątkowana przez łowców niewolników). Z kolei w zdecydowanie mniejszym stopniu pod koniec XX w. odczuwane było zróżnicowanie religijne ludności. Największą grupę stanowili zawsze wyznawcy rodzimych wierzeń (animiści), wśród których z czasem zaczęło przybywać chrześcijan, natomiast muzułmanów, głównie Fulanów, było zawsze niewielu (około 5%). Mniejsze liczebnie były społeczności: Dakwa, Togbo, Azande, Sara, Mboum, Monjombo, Ngbaka, Ngbandi, Nzakary, Bomitaba, Ngala, Mpangwe, Kako, Kreish, Laka i Yangéré czy wreszcie Fulanie, a wśród nich Bororo (Wodaabe). Odrębną grupę stanowią Pigmeje Aka i Babinga tworzący niewielkie zbiorowości łowiecko-zbierackie. St. Smith, C. Levasseur, Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. 25 P. Kalck, Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992, s. 65. 24 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 123 W efekcie działań unifikacyjnych podjętych przez francuską administrację26, w tym procesu alfabetyzacji dzieci autochtonów, którym to działaniom towarzyszyła nasilająca się chrystianizacja27, tamtejsza ludność, niezależnie od przypisania etnicznego, zaczęła się posługiwać we wzajemnych kontaktach językiem sango28 (wcześniej języka rodzimego ludu Banda), któremu po odzyskaniu niepodległości nadano status języka urzędowego obok języka francuskiego. Jednak elementem scalającym (wbrew intencjom administracji kolonialnej) była przede wszystkim wszelka aktywność ludności mająca na celu przeciwdziałanie kolonizacji 29. Wszelkie ruchy ludności tubylczej przeciwstawiające się kolonizacji (pośrednio) zmniejszały antagonizmy między poszczególnymi grupami etnicznymi. Inną politykę ludnościową (niż Francuzi w Republice Środkowoafrykańskiej) prowadziła w czasach kolonialnych administracja brytyjska. W Sudanie przede wszystkim zaniechano prób scalenia tak różnych od siebie obszarów Sudanu Północnego i Sudanu Południowego, podjętych jeszcze przez Egipt w latach 26 Już w 1912 r. wydano dekret, w którym zakazywano jakiejkolwiek alfabetyzacji dzieci ludności tubylczej w języku innym niż francuski. Potraktowano więc język jako jeden z instrumentów z jednej strony kolonizacji, z drugiej – unifikacji różnojęzycznych grup etnicznych. 27 W l894 r. została założona misja przez Ojca Prospera Augouarda pod wezwaniem Saint Paul des Rapides. Od tego czasu datuje się też rozpoczęcie procesu skolaryzacji dzieci ludności tubylczej. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 67–68. 28 Jedna z hipotez przyjmuje, że sango (dawniej nazywane dandi) był językiem mediacji jeszcze przed przybyciem Europejczyków, natomiast inna wskazuje, że ten język został wybrany przez ludność tubylczą zamieszkałą wzdłuż rzeki Ubangi do kontaktów z przybyszami z Europy. J. Gerbault, Utilisation des langues et attitudes: la montée du sango. „Bulletin du Réseau des observatoires du français contemporain en Afrique noire” t. 7 (1987–88), s. 25–50. 29 Zbrojne powstanie ludu Baja pod wodzą Kongo-wara wybuchło w 1928 r. Walki trwały aż do 1931 r. �124 Krystyna Kamińska 30. XIX w. Przeciwnie, rozpoczęto działania zmierzające do odcięcia północy od południa kraju poprzez tzw. politykę „closed districts”, by nie dopuścić do zjednoczenia, które mogłoby ponownie wzmocnić ruchy niepodległościowe zainicjowane niegdyś przez Madhiego30. W ten sposób utrwalano już istniejące wewnętrzne zróżnicowanie (etniczne, kulturowe, językowe i religijne31) kraju, które wynikało „z nakładających się od wieków fal migracyjnych ludności o odmiennych cechach fizycznych, językach i kulturach”32. Północ Sudanu w okresie kolonizacji zamieszkiwała głównie ludność arabska, na którą składają się zarówno zarabizowani autochtoni, jak i potomkowie ludów koczowniczych (pasterskich) wywodzący się z Arabii33. Mieszkańcy południa Sudanu byli natomiast o wiele bardziej zróżnicowani. Dzieliło ich nie tylko przypisanie do grupy etnicznej i rodziny, z której wywodził się ich język, lecz także miejsce długotrwałego osiedlenia. Mahdi, będąc przywódcą religijnym, zainicjował w 1881 r. powstanie, którego pośrednim celem było uwolnienie ziem ówczesnego Sudanu, zajętych przez Egipt. Starcia zbrojne przybrały charakter powstania religijno-wyz­ woleńczego. W latach 1881–1891 ugruntowała się władza Mahdiego, a następnie jego spadkobierców. Wielka Brytania coraz mocniej angażowała się w zakończenie rebelii, która była sprzeczna z jej interesami w tej części Afryki. A. Dzhantamirov, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253–260. 31 Islam wraz z podbojem Maghrebu w XVII w. przez Imperium Osmańskie zaczął się szybko rozprzestrzeniać w Afryce dzięki powielaniu mechanizmu włączania obcych w społeczność arabską. Odejście od pierwotnych wierzeń czy chrześcijaństwa dokonywało się poprzez asymilację kulturową, bo „islam tylko w niewielkim stopniu zmieniał życie rodzinne i tradycyjny styl życia miejscowej ludności”. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 88. 32 J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 45. 33 Tamże, s. 51–52. 30 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 125 Przede wszystkim bowiem to uwarunkowania geograficzno-klimatyczne były podstawą narastania odmienności kulturowych34. W Sudanie południowym najliczniejszą grupę etniczną tworzą zbiorowości Dinka, z których najwięcej zamieszkuje w rozproszonych skupiskach z w prowincji Bahr al Ghazal. Mniejsze liczebnie są grupy etniczne Nuerów i Barów. Nie mniej od nich liczna jest także ludność grupy etnicznej Azande, żyjąca w Ekwatorii na pograniczu z Republiką Środkowoafrykańską35 i Ugandą. Znaczące różnice o charakterze społecznym zostały w tej części ówczesnego Sudanu dodatkowo pogłębione nierównomiernym rozwojem gospodarczym kraju. Większość bowiem swoich inwestycji Brytyjczycy lokowali na północy kraju. Dzięki temu zaczęły tam powstawać i rozwijać się silne ośrodki miejskie. Niezależnie od woli Brytyjczyków wspierany przez nich rozwój północnego Sudanu, głównie ekonomiczny, wpłynął na rozprzestrzenianie się języka arabskiego i umocnienie się islamu. Odmienny sposób traktowania przez metropolię obu regionów oraz niemożliwość przenikania wzajemnych treści kulturowych spowodował, że przez lata nasilały się istniejące antagonizmy. Granica, która rozdziela (ludzi i zwierzęta) Zbliżeniu ludności zamieszkującej pogranicze Republiki Środkowoafrykańskiej i dawnego Sudanu nie sprzyjało ani ukształtowanie terenu, ani rozproszone osadnictwo. (Francuska Wśród żyjących w Sudanie Południowym można wyróżnić zbiorowości o niewielkiej liczebności, m.in. Anouak, Bongo, Dadjo, Didinga, Kuku, Lokoya, Longarim, Lugbara, Madi, Mandari, Murle, Ndogo, Nyangatom, Shilluk, Toposa, Uduk, St. Smith, C. Levasseur, Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. Większość grup etnicznych posługuje się językami z rodziny nilo-saharyjskiej. 35 J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, op. cit., s. 53–54. 34 �126 Krystyna Kamińska administracja kolonialna w swoich sprawozdaniach słanych do Paryża podawała, że obszar 170 000 km 2 wzdłuż ówczesnej granicy Sudanu egipsko-angielskiego to całkowite odludzie przez nikogo niezamieszkałe). Nawet po odzyskaniu niepodległości i zwiększeniu mobilności ludności niewiele się na tych obszarach zmieniło. Wypiętrzony obszar wyżynny (powyżej 1300 m n.p.m.) grzbietu, którym biegnie linia graniczna nie ułatwiał kontaktów między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem. W masywie tym brakuje naturalnych przejść pozwalających na swobodne przemieszczanie się ludności. Teren obniża się jedynie na obu krańcach granicy, w tym granicy Republiki Środkowoafrykańskiej z Czadem i Sudanem, oraz przy granicy Republiki Środkowoafrykańskiej z obecną Demokratyczną Republiką Konga i Sudanem Południowym. Wyżyna stanowi naturalną barierę, która prawdopodobnie spowodowała, że po obu stronach wielokilometrowej granicy zamieszkiwały zupełnie ze sobą niespokrewnione grupy etniczne i to w znacznym od niej oddaleniu. Innym uwarunkowaniem geograficznym, które nie sprzyjało zbliżeniu ludności po obu stronach granicy były rzeki biorące swój początek na wyżynie (dzielącej obecnie Sudan i Sudan Południowy od Republiki Środkowoafrykańskiej), które spływały albo po jednej, albo po drugiej stronie granicy. Niektóre z nich nadal mają charakter okresowy, zanikając podczas pory suchej. Owe anomalie (hydrologiczne) utrudniają podjecie jakiejkolwiek aktywności rolniczej na tym obszarze. Obszar na styku granicy Czadu i Sudanu z Republiką Środkowoafrykańską porasta roślinność typowa dla sawanny trawiastej, dalej na południe zmieniając się w sawannę drzewiastą, która przekształca się w las tropikalny na granicy między obecnym Sudanem Południowym, Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Środkowoafrykańską. Prawie cały obszar przygraniczny z Sudanem Południowym jest ciągle �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 127 niezamieszkały36, a większe ośrodki miejskie (z jednej i z drugiej strony granicy) są oddalone od siebie o kilkaset kilometrów. Dodatkowo na obszarze 1700 km2 bezpośrednio graniczącym z obecnym Sudanem (w odległości 90 km od granicy), jeszcze w czasach kolonialnych, bo w 1933 r. utworzono Park Narodowy AndréFelix37. Po odzyskaniu niepodległości przez Republikę Środkowoafrykańską w 1960 r. utrzymano dotychczasowe status quo tego parku. Po drugiej stronie granicy Park Narodowy André-Felix styka się z podobnym parkiem narodowym w Sudanie. Jednak sudański Park Narodowy Radom został założony dużo później (w 1980 r.) i zajmuje mniejszą powierzchnię, aczkolwiek rozpościera się na terenie bardziej zróżnicowanym tektonicznie. Tym co łączy oba parki narodowe jest kłusownictwo osiągające coraz większe rozmiary, wyniszczające głównie tamtejszą faunę. Polowania na dziką zwierzynę stają się też codzienną praktyką ludności zamieszkującej w otulinie obu parków, bo handel mięsem przynosi znaczne profity. Granica, która nie dzieli Na obu krańcach tych bezludnych połaci ziemi ciągnących się wzdłuż środkowej części granicy między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem zamieszkiwały od dawna grupy etniczne, które już w okresie kolonialnym zostały poprzez nią sztucznie podzielone. Na północy, u zbiegu granic Czadu, Sudanu i RepuW Republice Środkowoafrykańskiej prawie nie występuje osadnictwo we wschodniej części prowincji Haute-Kotto i północno-wschodniej Haute-Mbomou. Obie prowincje graniczą z Ekwatorią na terenie Sudanu Południowego. 37 W parku objęto ochroną zarówno faunę, jak i florę, zakazując wyrębu na obszarze sawanny drzewiastej oraz tworząc ścisłe rezerwaty chroniące tamtejszą zwierzynę, w tym słonie, żyrafy, hipopotamy i lamparty. 36 �128 Krystyna Kamińska bliki Środkowoafrykańskiej nieprzyjazny, wyżynny krajobraz powoli łagodnieje wraz z obniżeniem terenu. Na tym właśnie obszarze, po obu stronach granicy obecnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej, zamieszkują niewielkie liczebnie grupy etniczne: Sara oraz Gbaya (określana też mianem Kpala). Ludność Sara zamieszkała w okolicach Baguiro, kultywuje od wieków swoje wojenne tradycje, natomiast Gbaya to społeczność lokalna wyznająca islam i posługująca się językiem Gula. Na tamtym terenie występują też pomniejsze wspólnoty (około 13 tys.) posługujące się językiem Yulu (Youlou). Natomiast na przeciwległym krańcu dawnej granicy z Sudanem (obecnie z Sudanem Południowym), niedaleko granicy z Demokratyczną Republiką Konga (niegdyś z Zairem) rozpościerają się tereny zamieszkałe przez lud Azande. Pomniejsze rdzenne skupiska zbiorowości przynależnych do tej grupy etnicznej są rozsiane zarówno na obszarach znajdujących się w Sudanie Południowym, jak i w Republice Środkowoafrykańskiej. Od dawna zamieszkiwali oni w Sudanie w prowincji Ekwatoria, i w rejonie Mogalla, w dystrykcie Yei. Z kolei w Republice Środkowoafrykańskiej żyją na terenie prefektury Haute-Mbomu w rejonie Obo i Zémio38. Przedstawiciele tej grupy etnicznej albo pozostali wyznawcami rodzimych wierzeń (animiści), albo przyjęli chrześcijaństwo. Azande posługują się językami z grupy adamawa-ubangi należącymi do rodziny nigro-kongijskich. Jakkolwiek wytyczona niegdyś granica rozdzieliła administracyjnie wyżej opisane grupy etniczne, nie brano bowiem wówczas pod uwagę ich wielowiekowego rozmieszczenia przestrzennego, to de facto pozostały one nadal ze sobą zespolone. Ich wzajemnym kontaktom sprzyjały uwarunkowania geograficzne i klimatyczne. Przebiegająca przez rdzenne obszary granica nigdy w sposób naturalny 38 P. Kalck, Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992, s. 92. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 129 nie przedzielała ich ziem. Wytyczona i naniesiona na mapach granica między (Ubangi-Szari), a potem Republiką Środkowoafrykańską i Sudanem miała charakter raczej umowny niż była rzeczywistym pasem granicznym dzielącym oba państwa. Zwłaszcza ludność Azande przenikała przez nią leśnymi (szybko zarastającymi) ścieżkami. Pozorna normalizacja (w Republice Środkowoafrykańskiej) W 1994 r. w Republice Środkowoafrykańskiej panowała jeszcze powszechna euforia. Świętowano kres kolejnych rządów autorytarnych André Kolingby39 i rocznicę pierwszych wolnych wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Wybrany w 1993 r. prezydent Ange-Félix Patassé nie tylko budził społeczne nadzieje na przywrócenie swobód obywatelskich, lecz także był postrzegany jako osoba, której rządy wreszcie doprowadzą do poprawy gospodarczej w kraju. Podjęte przez niego działania naprawcze zredukowały administrację państwową (w 1995 r. przyjęto nową konstytucję). Rzadko słychać było pogłoski, że od miesięcy, które upłynęły od czasu wyborów prezydenckich, administracja państwowa różnych szczebli nie otrzymuje wynagrodzenia. W wolno toczącym się codziennym życiu, czy to w Bangi, czy w oddalonych od niej prowincjach: Vakaga i Haute Kotto zupełnie nie odczuwało się zagrożenia, które mogła przynieść tocząca się od ponad 10 lat za wschodnią granicą państwa wojna domowa André Kolingba dokonał w 1981 r. zamachu stanu. Ustanowił siebie prezydentem kraju oraz wznowił represje wobec wszelkich przejawów demokracji, w tym zawiesił konstytucję i rozwiązał parlament oraz zdymisjonował rząd. Dopiero pod presją międzynarodowej opinii, w tym głównie Francji, przywrócił urząd premiera i zalegalizował system wielopartyjny. W 1993 r. zmuszono go do rozpisania powszechnych wyborów. 39 �130 Krystyna Kamińska w Sudanie. Republika Środkowoafrykańska była skoncentrowana na własnych problemach. Przedstawiciele jej władz nie brali udziału w żadnych uzgodnieniach w sprawie Sudanu i w próbach normalizacji stosunków między oboma zwaśnionymi stronami. Nie przyłączyła się także do inicjatywy przywódców Erytrei, Etiopii, Ugandy oraz Kenii, którzy pod egidą Międzynarodowej Organizacji Rozwoju (IGAD) w 1993 r. podjęli działania w kierunku uśmierzenia walk w Sudanie i wypracowania pokojowego rozwiązania konfliktu. Pozostając ciągle w silnym powiązaniu z francuską polityką zagraniczną, przedstawiciele jej władz nie podejmowali żadnych kroków, by włączyć się w działania krajów będących niegdyś w orbicie wpływów brytyjskich. Francuski kontyngent wojskowy nadal stacjonował w Republice Środkowoafrykańskiej, chociaż oficjalnie francuscy żołnierze opuścili ten kraj cztery lata wcześniej. Francuzi ciągle stanowili też najliczniejszą grupę cudzoziemców. Spore ich grono mieszkało w Bangi jako rezydenci. Od wielu lat polityka dotycząca relacji w stosunkach bilateralnych Francji z krajami utworzonymi w dawnych francuskich terytoriach kolonialnych wpływała w istotny sposób na funkcjonowanie tych ostatnich na arenie międzynarodowej. Doktryna françafrique zapoczątkowana jeszcze przez prezydenta Charlesa de Gaulle’a była kontynuowana (z pozytywnym skutkiem) przez jego następców40. Świadczą o tym późniejsze francuskie interwencje zbrojne41. 40 Objęcie prezydentury przez Valéry’ego Giscarda d’Estainga wprowadziło istotne zmiany w relacjach nie tylko francusko-afrykańskich, ale także Francji i Republiki Środkowoafrykańskiej. O jego relacjach z Jean Bedelem Bokassą wielokrotnie rozpisywała się francuska prasa, bulwersując niejednokrotnie francuską opinię publiczną. Ojciec Valéry’ego Giscarda d’Estainga pełnił funkcję administratora kolonialnego w Ubangi-Szari. 41 Misja Sangaris podjęta podczas wojny domowej czy Barracuda detronizująca Bokassę. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 131 Konflikt w Sudanie jakby nie dotyczył Republiki Środkowoafrykańskiej, chociaż walki toczyły się tuż za sąsiednią granicą. Nawet uchodźcy z Sudanu, szukając schronienia, podążali w innych kierunkach niż ku leżącemu przy ich wschodniej granicy państwu. Z tego względu w Republice Środkowoafrykańskiej nie stworzono obozów dla sudańskich uchodźców, a pomoc humanitarna, która była kierowana do Sudanu (m.in. ze względu na tamtejszą klęskę głodu w 1991 r.), omijała też Republikę Środkowoafrykańską jako pośredni etap dotarcia do granicy, nie traktując go jako kraju tranzytowego. Przedłużający się w kraju kryzys ekonomiczny spowodował, że nawet prezydent wybrany w wolnych wyborach zaczął faworyzować przedstawicieli własnej grupy etnicznej, zmniejszając jednocześnie zakres swobód obywatelskich. Kolejne niepokoje społeczne były już tylko kwestią czasu. Prezydent Ange-Félix Patassé zaczął powracać do dawnych praktyk swoich poprzedników. Utworzone przez niego „formacje milicyjne oparte na członkach grup etnicznych z północy kraju, a także najemnikach libijskich i kongijskich”42 zaczęły zagrażać stabilności wewnętrznej kraju. W tej sytuacji wsparcie, którego początkowo udzielała Francja prezydentowi Republiki Środkowoafrykańskiej, nie zapobiegło w dalszej perspektywie upadkowi państwa. Opis dalszych losów państwowości oraz wojny domowej w Republice Środkowoafrykański nie ma bezpośredniego związku z treścią artykułu (krótki rejestr znaczących wydarzeń zamieszczono w przypisie43). B. Popławski, Republika Środkowoafrykańska. Kryzys i próby jego prze­ zwyciężenia, „Infos. Zagadnienia społeczno-gospodarcze” 2014, t. 9, nr 14 (174), s. 2. 43 W 2003 r. władzę w wyniku kolejnego zamachu stanu objął François Bozizé. W 2005 r. zaczęło rosnąć napięcie społeczne w wyniku starć z przeciwnikami prezydenta, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu wojny domowej, bo wyciszone wcześniej konflikty na tle etnicznym i religijnym znów się odrodziły. 42 �132 Krystyna Kamińska Zamiast zakończenia (perspektywa neokolonialna) Przedstawione poniżej epizody stanowią najlepszą ilustrację z jednej strony postkolonialnych relacji wewnątrzetnicznych, z drugiej natomiast ukrytego świata pogranicza Republiki Środkowoafrykańskiej i ówczesnego Sudanu. Najlepiej oddaje to tytuł artykułu Co pozostało z afrykańskich granic44 autorstwa Anni-Cécile Robert zamieszczonego na łamach „Le Monde diplomatique”. Wówczas na mocy dwustronnego porozumienia między Republiką Środkowoafrykańską a Republiką Południowej Afryki na terytorium kraju pojawiły się obce wojska. W 2013 r. rządzący przez 10 lat prezydent został obalony w wyniku rebelii zapoczątkowanej przez Michela Djotodię. Nowe władze nie miały ani poparcia społeczności lokalnych, ani uznania międzynarodowego. Do Republiki Środkowej Afryki wysłano zbrojny kontyngent, który miał wspierać stabilizację państwa i pomóc w jego normalizacji. Działania podjęte na wniosek Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Środkowej (ECCAS) niewiele jednak pomogły, bo kryzys polityczny nadal się pogłębiał. Michel Djotodia ustanowił siebie prezydentem kraju, mając poparcie grupy rebeliantów Seleka. W 2013 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ autoryzowała rezolucję zezwalającą, by połączone siły Unii Afrykańskiej i Francji rozdzieliły walczące strony. Wsparcia dla francuskiej misji Sangaris udzielił polski kontyngent wojskowy. W 2014 r. Michel Djotodia podał się do dymisji na szczycie Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Środkowej w Czadzie. Oświadczył jednak, że będzie pełnić obowiązki prezydenta do 2015 r. W 2014 r. ustanowiono misję pokojową pod auspicjami ONZ (około 12 tys. żołnierzy). Rozpoczęto proces pokojowy – pełniącym obowiązki prezydenta została Catherine Samba-Panza. W 2016 r. odbyły się wybory prezydenckie. Na urząd prezydenta wybrany został Faustin-Archange Touadéra. 44 A-C. Robert, Que reste-t-il des frontières africaines, „Le Monde diplomatique” (2012), Décembre, s. 14–15. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 133 Epizod I W Safari bierze udział członek rodziny byłego cesarza Bokassy. Społeczność dwóch okolicznych wiosek, z których mężczyźni zostali zatrudnieni do pomocy w obozie (z którego wyrusza się na polowania) nagle porzucają pracę i znikają w momencie, gdy widzą jego przyjazd na teren obozu. Gość (osoba dość młoda, ubrana sportowo, której wysoki wzrost świadczy o przypisaniu do konkretnej grupy etnicznej), wita się ze swobodą Europejczyka (wiadomo, że ukończył studia we Francji) z pozostałymi uczestnikami Safari i, przepraszając, odchodzi do jednego z bungalowów. Gość po 20–30 minutach wraca przebrany w uroczysty strój – długa do ziemi suknia przetykana złotą nicią i czapka przypominająca furażerkę – i siada na werandzie. W tej samej chwili jedną i drugą drogą prowadząca do obozu zbliżają się dwa odrębne korowody złożone z miejscowej ludności. W każdym z nich kroczyli mieszkańcy innej wioski, równie odświętnie ubrani, jak nasz gość, chociaż odziani mniej strojnie. Obie grupy zatrzymały się w niedużej odległości od naszego gościa. Potem każdy z przybyłych po lekkim jego skinieniu zaczynał się z nim witać, oddając mu honor pozycją przypominającą lekki ukłon. Wyraźnie dostrzegalna była hierarchia wśród witających. Najpierw mężczyźni w sile wieku, potem starsi, na końcu kobiety. Wśród witających nie ma dzieci. Nasz gość robi wrażenie osoby nawykłej do takich powitań, zupełnie go nie dziwi sytuacja (nie widać zmieszania na jego twarzy). Po zakończonej ceremonii powitalnej mieszkańcy obu wiosek odchodzą w bardzo radosnym nastroju. Europejczycy są zaszokowani całą sytuacją i lekko zdziwieni. Gość – przeciwnie – sprawiał wrażenie jakby to była dla niego bardzo naturalna sprawa. Zapytany o sytuację, której byliśmy świadkami kilka godzin wcześniej, swobodnie odpowiada, że gdyby odmówił im takiego powitania, po prostu obraziłby całą wioskę. �134 Krystyna Kamińska Epizod II Sąsiedni obóz, w którym również przebywali uczestnicy safari, nagle wypełnił się rozkrzyczanym tłumem obcych ciemnoskórych mężczyzn. Język, którym między sobą rozmawiali, to nie był sango. Błyskawicznie każdemu z Europejczyków wydarto myśliwską broń. Wobec wszystkich napastnicy zachowywali się dość obcesowo, zgromadziwszy ich wcześniej na werandzie, na której jadano posiłki. Nikt nie mógł się nigdzie ruszyć bez obstawy. W stosunku do kobiet byli wyjątkowo niegrzeczni. Efekt zastraszenia był skuteczny – wszyscy biernie poddali się ich rozkazom. Jeden z przybyłych mężczyzn, wspomagany przez mieszkańca obok leżącej wioski (który nieźle władał językiem francuskim, ale był równie przerażony co Europejczycy) łamaną francuszczyzną poinformował, że przyjechali na polowanie i w związku z tym rekwirują samochody. Potem grupa się podzieliła. Większość przybyłych odjechała. Zostali tylko strażnicy z rosyjską bronią automatyczną. Napastników obawiali się nie tylko Europejczycy, lecz także lokalna ludność. Mieszkańcy obu sąsiadujących z obozem wiosek „zapadli się pod ziemię”. Natomiast napastnicy zupełnie nie obawiali się jakiejkolwiek interwencji zbrojnej lub tego, że ktoś przyjdzie z pomocą Europejczykom „uwięzionym” w obozie, a nawet pozwolili na codzienny radiowy kontakt z Bangi. (Jest to wymóg uzasadniany potrzebą bezpieczeństwa, by w sytuacji zagrożenia mogła zostać udzielona pomoc). Dowódca francuskiego kontyngentu odmówił pomocy, ponieważ do jego obowiązków nie należała walka z lokalnymi watażkami. Administracja państwowa tłumaczyła natomiast niemożność przysłania gwardii narodowej z Bangi koniecznością utrzymania w stolicy porządku i radziła zastosować się do rozkazów przywódcy owej uzbrojonej grupy. Brak było jakiegokolwiek zainteresowania losem Europejczyków pod granicą z Sudanem. Przez kilka dni wokół obozu było słychać strzały. Potem nagle ucichły i napastnicy wrócili do obo- �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 135 zu. Wozy były pobrudzone krwią zwierząt, gdzieniegdzie walały się resztki obdartego ze skóry mięsa. Równie nagle jak się pojawili, napastnicy zniknęli. Potem okazało się, że to nie byli kłusownicy, lecz „sudańska partyzantka” uzupełniająca swoje zapasy żywności, ponieważ tereny po sudańskiej stronie zostały już przetrzebione. Jeszcze przez jakiś czas ta i inne grupy uczestniczące w safari znajdowały ślady tamtego polowania. Bibliografia Boulvert Y., Bangui 1889–1989, Paris 1989. Des frontières en Afrique du XII au XXème siècle, Paris 2005. Dzhantamirov A., Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253–261. Gerbault J., Utilisation des langues et attitudes: la montée du sango. „Bulletin du Réseau des observatoires du français contemporain en Afrique noire” t. 7 (1987–88), s. 25–51. Josselin Ch., La coopération française et la présence de la France en Afrique, „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne” 2013, t. 4, s. 59–65. Kalck P., Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992. Mantel-Niećko J., Ząbek M., Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Meredith M., Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011. Popławski B., Republika Środkowoafrykańska. Kryzys i próby jego przezwyciężenia, „Infos. Zagadnienia społeczno-gospodarcze”, 2014, t. 9, nr 14 (174), s. 1–4. Robert A-C., Que reste-t-il des frontières africaines, „Le Monde diplomatique” (2012), Décembre, s. 14–15. Smith St., Levasseur C., Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. Ząbek M., Sudan. Refleksje na temat podziału państwa i polskich studiów sudanologicznych, w: W. Cisły, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012. �136 Krystyna Kamińska Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Kilka uwag o sytuacji na pograniczu ówczesnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej w ostatniej dekadzie XX wieku z pozycji quasiinsidera Streszczenie Granica pomiędzy Republiką Środkowoafrykańską a dzisiejszymi Sudanem i Sudanem Południowym ma ponad 1000 km długości. Została wytyczona jeszcze z czasów kolonialnych i rozdzielała strefy wpływów francuskiej i angielskiej metropolii. Wypiętrzony grzbiet wyżynny, którym biegnie linia graniczna zawsze utrudniał wzajemne kontakty. Brakuje tam naturalnych przejść pozwalających na swobodne przemieszczanie się ludności. Z tego powodu po obu stronach wielokilometrowej granicy zamieszkiwały zupełnie ze sobą niespokrewnione grupy etniczne. Jedynie na południu społeczność Azande żyje po obu stronach granicy. W powiązaniu z wieloletnim oddziaływaniem odmiennych wpływów francuskich i angielskich granica nadal dzieli oba kraje. Być może dlatego wojna tocząca się w Sudanie była prawie niewyczuwalna po stronie Republiki Środkowoafrykańskiej pod koniec lat 90. XX w. Słowa kluczowe: Afryka, Republika Środkowoafrykańska, Sudan, Sudan Południowy, granice, etniczność. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 137 Some remarks on the situation on the borderland of Central African Republic and Sudan in the last decade of the 20th century from the quasi-insider position Summary The boudary between Central African Republic and nowadays Sudan and Southern Sudan is over 1 000 km long. It is dated back to the days of Berlin Conference in 1885, when it limited the areas of interest of colonial France and Great Britain. Easy-to-travel areas (over this frontier) are located only in the far northern and in the far southern part of it. Only in these two sections it comes to merge tribes from CAR and Sudan. These tribes have very different past, but are ethnically similar. However, in 1994, this boundary was still present, the Sudanese Civil War was barely seen on the other side of the frontier. Key words: Africa, Central African Republic, Sudan, Southern Sudan, boundaries, ethnicity. ��JOANNA BAR PRZYSTĄPIENIE REPUBLIKI SUDANU POŁUDNIOWEGO DO WSPÓLNOTY WSCHODNIOAFRYKAŃSKIEJ (EAST AFRICAN COMMUNITY, EAC): GENEZA I PRZEBIEG PROCESU AKCESYJNEGO Wstęp 15 kwietnia 2016 r. prezydent Republiki Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit oraz John Pombe Joseph Magufuli, prezydent Tanzanii, a zarazem przewodniczący szczytu szefów państw i rządów Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC) podpisali traktat akcesyjny. Uroczystość akcesyjna odbyła się w Dar es Salaam (Tanzania)1. Dr hab. Joanna Bar, prof. UP – Instytut Politologii, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Katedra Stosunków Międzynarodowych, historyk i politolog, główne kierunki badań: Afryka Wschodnia. Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ press-releases/20160412/signing-ceremony-treaty-accession-republic-southsudan-east-african-community [29.06.2016], por. także: Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, http://www.eac.int/ 1 �140 Joanna Bar Przyjęcie Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej stało się możliwe w wyniku decyzji podjętej 2 marca tego samego roku na szczycie w Arushy (Tanzania), na którym szefowie państw i rządów na podstawie opinii Rady Ministrów Wspólnoty, zdecydowali przyjąć go jako nowego członka EAC2. Wydarzenia te pomyślnie zakończyły trwający niespełna pięć lat okres akcesyjny, gdyż prezydent Salva Kiir oficjalnie zaczął ubiegać się o członkostwo we Wspólnocie Wschodnioafrykańskiej jesienią 2011 r., w niespełna cztery miesiące po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości. Wspólnota Wschodnioafrykańska, regionalna organizacja międzyrządowa, której członkami, poza Sudanem Południowym, są Burundi, Kenia, Rwanda, Uganda i Tanzania należy do najmłodszych organizacji subregionalnych w Afryce, a zarazem najbardziej zaawansowanych we wprowadzaniu w życie procesów integracyjnych3. Siedziba organizacji znajduje się w Arushy. Traktat założycielski Wspólnoty został podpisany 30 listopada 1999 r., zaś wszedł w życie 7 lipca 2000 r., po ratyfikacji przez trzy państwa założycielskie: Kenię, Ugandę i Tanzanię. W 2007 r. do Wspólnoty przystąpiły Rwanda i Burundi. Głównym celem organizacji jest dążenie do budowy zamożnej, konkurencyjnej, bezpiecznej, stabilnej i zjednoczonej politycznie Afryki Wschodniej, zaś misją: „poszerzenie i pogłębienie integracji ekonomicznej, politycznej, społecznej i kulturalnej w celu poprawy jakości życia mieszkańców sites/default/files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). 2 Joint Communiqué: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/state­ ments/20160302/joint-communique-17th-ordinary-summit-east-african-commu­ nity-heads-state (dostęp: 22.06.2016). 3 Por. W. Lizak, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012, s. 425. �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 141 Afryki Wschodniej poprzez zwiększenie konkurencyjności, wartości dodanej produkcji, handlu i inwestycji”4. Wspólnota promuje cztery filary integracji: unię celną, wspólny rynek, unię monetarną i – w przyszłości – federację polityczną. Protokół o utworzeniu unii celnej został podpisany w roku 2004, unia celna weszła w życie na okres przejściowy w 2005 r., a w pełni obowiązuje od 2010 r. Protokół o utworzeniu wspólnego rynku podpisany został w roku 2009, zaś wszedł w życie w 2010 r.5 Obecnie prowadzone są prace nad wprowadzeniem w życie planów utworzenia Wschodnioafrykańskiej Unii Walutowej (East African Monetary Union, EAMU) – określanej jako trzeci etap integracji EAC. Protokół o jej utworzeniu został podpisany 30 listopada 2013 r. w Kampali (Uganda), podczas 15 szczytu przywódców państw EAC, zaś protokół o utworzeniu wspólnej waluty – na wzór europejskiego euro – oraz wspólnotowego banku centralnego podpisano w grudniu 2013 r.6 24 czerwca 2014 r. Tanzania, jako pierwszy kraj Wspólnoty, ratyfikowała protokół o utworzeniu Wschodnioafrykańskiej Unii Walutowej, rozpoczynając tym samym proces przygotowawczy do przyjęcia jednolitego systemu walutowego, co zostało przewidziane na rok 20247. Cyklicznie opracowywane są wspólne strategie rozwoju gospodarczego, obecnie obowiązuje czwarta z kolei strategia rozwoju, przewidziana na About EAC, źródło: http://www.eac.int/about-eac.html (dostęp: 3.08.2012). Źródło: History of the EAC - Milestones in the EAC Integration Process, http:// www.eac.int/index.php?option=com_content&view=­article&id=44&Itemid =54&limitstart=1 (dostęp: 21.02.2014). 6 M. Świderski, EAC: Nowy etap integracji regionalnej, źródło: http://www. pcsa.org.pl/products/nowy-etap-integracji-wewn%C4%85trz-eac/ (dostęp: 1.04.2014). 7 Tanzania Becomes First Partner State to Ratify EAC Monetary Union Protocol, źródło: http://www.eac.int/index.php?option=com_content&view=­ article&id=1601:-tanzania-becomes-first-partner-state-to-ratify-eac-monetaryunion-protocol&catid=146:press-releases&Itemid=194 (dostęp: 3.07.2014). 4 5 �142 Joanna Bar lata 2011–2016 (The East African Community Development Strategy for the period 2011/12–2015/16)8. Konsolidacja gospodarcza, oprócz unii celnej, wspólnego rynku i unii walutowej, uwzględnia także plany rozbudowy infrastruktury (zwłaszcza w zakresie energetyki), opartej na solidnych założeniach ekonomicznych, która przyczynić się ma do pobudzenia wzrostu gospodarczego krajów partnerskich oraz rozwoju sektora usług (m.in. bankowości, ubezpieczeń). Współpraca z EAC daje nowemu członkowi, uboższemu od swych południowych sąsiadów, wielką szansę rozwoju gospodarczego i stabilizacji politycznej. Sudan Południowy oprócz bogatych złóż ropy naftowej i zasobów wodnych wnosi jednak Wspólnocie pokaźny bagaż problemów politycznych, zarówno konfliktów wewnętrznych, jak i nierozwiązanych problemów międzynarodowych, ze sporami granicznymi z Republiką Sudanu (Północnego) na czele. Dla wielu komentatorów decyzja o przyjęciu Suda­ nu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zwią­zana była z wielkim ryzykiem dla jej stabilności i utrzymania dotychczasowego tempa procesów integracyjnych. Stała się jednak faktem, dlatego też celem niniejszego artykułu jest próba odpowiedzi na pytania o przyczyny i potencjalne skutki tej ryzykownej dla wielu decyzji o tak szybkim zakończeniu procesu akcesyjnego. Prezentowana analiza, skrótowe studium przypadku, dotyczy także historycznych przesłanek współczesnego ciążenia Sudanu Południowego w stronę swych południowych sąsiadów. Proces ten – jak będę się starała wykazać – nie rozpoczął się wraz z uzyskaniem niepodległości w 2011 r., lecz ma swoje źródła w wielowiekowych związkach etnicznych i historii wspólnych kontaktów, 8 4th EAC Development Strategy (2011/12–2015/16) Deepening and Accelerating Integration, August 2011, źródło: http://www.eac.int/news/index. php?option=com_docman&task=doc_download&gid=294&Itemid=70 (dostęp: 15.07.2014). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 143 które, nawiązują do rzeczywiście istniejących powiązań, współcześnie doprowadziły do nowych przetasowań geopolitycznych w regionie. Podstawę źródłową niniejszego tekstu stanowią materiały pozyskane ze źródeł i opracowań zamieszczonych w Internecie, w tym przede wszystkim dane dostępne na oficjalnej stronie Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (http://www.eac.int/) oraz opracowania opublikowane przez Sudan Tribune (http://www.sudantribune. com) – portal redagowany w języku angielskim (od 2011 r. także w języku arabskim) przez zespół niezależnych sudańskich i zagranicznych dziennikarzy i redaktorów, w celu promowania pluralistycznych informacji i otwartej debaty na temat Sudanu9. I. Sudan Południowy – geneza dążeń niepodległościowych i najważniejsze problemy nowo powstałego państwa W VI w. region obu dzisiejszych państw sudańskich poddany był wpływom chrześcijaństwa, a w następnym stuleciu islamu, którego podboje zerwały jego bliskie kontakty z cywilizacją chrześcijańską. Wpływy arabskie zatrzymały się jednak na linii bagien sudd10 uniemożliwiających żeglugę po rozległych rozlewiskach Nilu, włączając trwale północ Sudanu do świata muzułmańskiego i pozostawiając południe w granicach wpływów Afryki Subsaharyjskiej, jej odmiennych kultur i tradycyjnych religii. About Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?page=about (dostęp: 13.07.2016); mimo identycznej nazwy, portal ten nie ma związku z dziennikami o tej nazwie, dystrybuowanymi w Chartumie i Jubie. 10 Por. M. Ząbek, Zróżnicowanie etniczne [w:] J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 34. 9 �144 Joanna Bar Współczesny Sudan Południowy stworzyły trzy historyczne prowincje: Ekwatoria, Bahr El Ghazal, Górny Nil. Żyły tam ludy nilockie: plemiona Dinka, Nuer, Luo oraz mieszkające na pograniczu obu stref, północnej i południowej, plemiona Szylluk11. Wszystkie posiadały podobne cechy rasowe, lingwistyczne i kulturowe; tworzyli je tradycyjni pasterze (pozostawiający rolnictwo w rękach kobiet), którzy rozwinęli umiejętności przetrwania w trudnym klimacie okołorównikowym, z naprzemiennie występującymi suszami i powodziami12. Gdy w 1821 r. Sudan został podbity przez Egipt, w praktyce okupowana była jedynie jego północna część, gdyż bagna sudd jeszcze przez kilka dziesięcioleci stanowiły skuteczną zaporę przed podbojem południa i przekraczane były jedynie przez pojedyncze wyprawy handlarzy niewolnikami, kością słoniową i złotem. Oficjalnie w latach 1899–1955 Sudan stanowił kondominium anglo-egipskie i to właśnie Brytyjczycy wywarli większy wpływ na rozwój jego południowej części niż Arabowie. Północ i południe otrzymały dwa odrębne systemy edukacyjne i administracyjne13. Na północy jako urzędowy obowiązywał język arabski. Na południu – angielski, z uwzględnieniem (na poziomie szkolnictwa podstawowego) języków mniejszości etnicznych. Chcąc chronić prawa mniejszości i zapobiec islamizacji południa, Brytyjczycy utrwalili podziały także w zakresie różnic w rozwoju gospodarczym. Elementy wpływów arabskich likwidowano środkami administracyjnymi, m.in. poprzez zakaz używania arabskich imion i strojów, ograniczano przemieszczanie się ludności14. Akcentując podziały i odmienności grup etnicznych kolonizatorzy sprawili, że ich polityka ponosi przynajmniej częściową odpowiedzialność Tamże, s. 53–54. Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994, s. 103–111. 13 R. Łoś, Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013, s. 35. 14 B. Czyż, Afryka Północno-Wschodnia, Warszawa 1972, s. 106. 11 12 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 145 za wieloletnią wojnę domową w Sudanie, stanowiąc ważną przesłankę konfliktów, które wybuchły w okresie po odzyskaniu niepodległości. Warto jednak pamiętać, iż walki w Sudanie pomiędzy muzułmanami z północy a chrześcijanami i animistami z południa toczyły się jeszcze w okresie przedkolonialnym, gdy Arabowie łapali pasterzy z plemion Dinka i Nuer i sprzedawali handlarzom niewolników. Odzyskanie niepodległości w 1956 r. nie przyniosło Sudanowi pokoju, siłą utrzymywanego dotąd przez Anglików. Sudan wszedł w niepodległość jako największy kraj w Afryce niejednolity zarówno pod względem etnicznym, jak i religijnym. Najprościej ujmując, dzielił się na: arabsko-muzułmańską Północ (70% mieszkańców) oraz chrześcijańskie (5%) i animistyczne (25%) Południe15. W Sudanie obserwowano procesy typowe dla Afryki w okresie postkolonialnym, gdzie nowo powstałe państwa w momencie walki o niepodległość zjednoczone pod hasłami narodowowyzwoleńczymi, po jej zakończeniu najczęściej nie potrafiły zrealizować głoszonych uprzednio haseł demokratycznych – regułą były przewroty, po których władzę obejmowali wojskowi. Prawidłowości te wystąpiły także w Sudanie. Po odzyskaniu niepodległości postulowana jedność została zastąpiona walką o wpływy, zaś kolejne przewroty przyspieszane były problemami ekonomicznymi wynikającymi ze złych decyzji władz. W sumie Sudan doświadczył trzech przewrotów, przedzielonych dwoma krótkimi okresami rządów parlamentarnych. Tzw. problem południa trwał nieprzerwanie przez wszystkie dekady niepodległości, utrudniając rozwój ekonomiczny kraju. W porównaniu z państwami Afryki Subsaharyjskiej w konflikcie sudańskim ważniejsza była kwestia religii niż plemienna. W walkach z południem 15 R. Łoś, Konflikty w Sudanie…, s. 32. �146 Joanna Bar oba czynniki – religijny i plemienny – nałożyły się jednocześnie. Konflikt rozpoczął się w 1955 r. od tzw. incydentu w Torycie (w południowosudańskiej Ekwatorii), protestu przeciw planom przeniesienia tamtejszego garnizonu na północ i zastąpienia go oddzia­ łem muzułmańskim; rozprzestrzenił się wobec niedotrzymania obietnicy stworzenia państwa federalnego oraz prób forsownej islamizacji południa16. Ten etap konfliktu zakończyło porozumienie w Addis Abebie (Etiopia), zawarte w 1972 r. i zakładające utworzenie autonomicznego rządu Regionu Południowego. Lecz gdy w 1978 r. w południowych regionach kraju odkryto złoża ropy, nie dopuszczono południa do udziału w zyskach, zaś rafineria i siedziby firm inwestora – amerykańskiej firmy Chevron – zostały ulokowane na północy17. Nie rokowało to dobrze trwałemu porozumieniu. Druga wojna północy z południem wybuchła w 1983 r., kiedy islamski rząd w Chartumie próbował narzucić w całym kraju prawo islamskie. Praktyczne skutki tej decyzji byłyby bardzo poważne w codziennych stosunkach międzyludzkich. Prawo szariatu uniemożliwia np. sprawowanie stanowiska przełożonego przez niemuzułmanina (ponieważ niewierny nie może sprawować władzy nad wiernymi), zaś ewentualna rezygnacja z jego wprowadzenia jest niemal niemożliwa (gdyż naraża podejmującego tę decyzję o oskarżenie o apostazję). Wojna ostatecznie przerwała nadzieje na rozwój kraju, a przez wielu jest określana jako najdłuższa i największa wojna Afryki, jedna z największych na świecie (2 mln zabitych, 4 mln wypędzonych, w sumie 6 mln ofiar)18. Tamże, s. 38. Tamże, s. 52. 18 The background to Sudan’s Comprehensive Peace Agreement, United Nations Mission in Sudan, źródło: https://unmis.unmissions.org/Default.aspx?tabid=515 (dostęp: 18.07.2016). 16 17 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 147 Rozmowy na temat zakończenia konfliktu prowadzono od 2002 r. Porozumienie zostało podpisane w styczniu 2005 r. w Naivasha (Kenia). Zawarty wówczas kompromis zakładał sprawiedliwy podział miejsc w administracji centralnej, sprawiedliwy podział zysków z ropy naftowej, zniesienie prawa muzułmańskiego na obszarze chrześcijańsko-animistycznego Południa, utworzenie wspólnej armii i Rządu Jedności Narodowej. Dodatkowo, po sześcioletnim okresie przejściowym miano przeprowadzić referendum dotyczące odłączenia bądź autonomii południowych prowincji. Już wówczas przewidywano alternatywę: stworzenie zjednoczonego silnego Sudanu bądź wojnę o władzę w nowo utworzonym niejednolitym etnicznie państwie19. W referendum, które odbyło się w styczniu 2011 r., prawie 99% ludności południa zagłosowało za separacją. Republika Południowego Sudanu została oficjalnie uznana przez wspólnotę międzynarodową pół roku później (14 lipca 2011 r.). Zajmuje obszar 644,329 km kw., zamieszkiwany jest przez 8,2 mln mieszkańców, nie posiada dostępu do morza, graniczy (od północy, zgodnie z kierunkiem ruchów zegara) z Sudanem, Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Środkowoafrykańską. Stolicą nowo utworzonego państwa jest Juba20. Republika Południowego Sudanu została także uznana przez swego północnego sąsiada, jednak fakt, iż na południu znajduje się ponad 80% sudańskiej ropy, a akceptowany przez obie strony podział wspólnej granicy (terytorium spornego dystryktu Abyie) nie został ustalony, stał się przesłanką kolejnych konfliktów i starć zbrojnych. Oba kraje musiały podjąć rokowania także w kwestii warunków, na jakich ropa z południa miałaby nadal płynąć przez Tamże. The World Factbook, Africa: South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/od.html (dostęp: 7.07.2016). 19 20 �148 Joanna Bar rurociąg do portu w Sudanie (północnym), gdzie znajduje się większość rafinerii. Pesymistyczne prognozy przewidujące wybuch walk między Dinkami, Nuerami i Szyllukami o władzę w nowo utworzonym państwie zaczęły się sprawdzać niemal natychmiast. Według danych ONZ już w sierpniu 2011 r. w Sudanie Południowym w walkach plemiennych zginęło ponad 1000 osób, nowe walki wybuchły w styczniu 2012 r. na obszarach przygranicznych21. Konflikt rozpoczął się od rywalizacji polityków, ale przerodził się w wojnę etniczną między zdominowanymi przez Nuerów rebeliantami Rieka Machara a kierowanym przez Dinków rządem prezydenta Salvy Kiira Mayardita. Wojna domowa w pełni rozgorzała na przełomie lat 2013–2014, w praktyce spowodowała upadek państwa, zaś na konflikt wewnętrzny nałożyły się nierozwiązane spory z Sudanem (Północnym). Eskalacja konfliktu nastąpiła w połowie grudnia 2013 r., pretekstem była rzekoma próba zamachu stanu Rieka Machara, zdymisjonowanego w lipcu wiceprezydenta państwa. Mimo że rozmowy na temat konieczności zakończenia walk prowadzono od stycznia, porozumienie pokojowe zostało podpisane dopiero 9 maja 2014 r. w Addis Abebie przez prezydenta Kiira i przywódcę rebeliantów Machara. Przewidywało m.in. natychmiastowy rozejm, utworzenie rządu tymczasowego oraz rozpisanie wyborów. Strony konfliktu ustaliły, że w ciągu 24 godzin od podpisania porozumienia zostaną powstrzymane wszelkie starcia, co pozwoli na wypracowanie stałego rozejmu i dopuszczenie pomocy humanitarnej do najbardziej potrzebujących. Zgodzono się też co do tego, iż rząd tymczasowy – choć nie ustalono wówczas jego składu – da „najlepszą szansę” na doprowadzenie 21 Walki plemienne w Sudanie. Ponad 150 zabitych, pap, 4.01.2012, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/511746,Walki-plemienne-w-SudaniePonad-150-zabitych (dostęp: 18.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 149 kraju do wyborów przewidzianych w przyszłym roku. Uzgodniono także, że w przyszłości opracowana zostanie nowa konstytucja22. Rozmowy na temat zakończenia poszczególnych etapów walk trwały nieprzerwanie od początku konfliktu przy aktywnym zaangażowaniu przywódców państw sąsiednich, zwłaszcza Ugandy i Kenii, zagrożonych jego umiędzynarodowieniem. Do destabilizacji w regionie przyczyniały się także w ostatnich latach walki wewnętrzne w Republice Środkowoafrykańskiej, a także powtarzające się ataki oddziałów wciąż niespacyfikowanej Armii Oporu Pana (Lord’s Resistance Army, LRA) Josepha Kony’ego, wypchniętego z Ugandy na terytoria Demokratycznej Republiki Konga, Republiki Środkowoafrykańskiej oraz właśnie Sudanu Południowego23. Ze względu na fakt, iż granica ugandyjsko-sudańska nie posiada wyraźnie wyodrębnionych granic geograficznych i od zawsze miała charakter peryferyjny, to właśnie stabilna obecnie Uganda, obok Etiopii i Kenii, jest najbardziej zainteresowana przywróceniem pokoju w Sudanie Południowym. Szacuje się, że na przełomie 2013 i 2014 r. w Sudanie Południowym walczyło ok. 2 tys. ugandyjskich żołnierzy, strzegących lotniska i najważniejszych urzędów w Jubie, ochraniających mosty i przeprawy na Nilu. Prezydent Ugandy, Yoweri Museveni, z pewnością jest zainteresowany włączeniem Sudanu Południowego w strefę wpływów Ugandy. Museveni popiera zarazem prezydenta Kiira w sporze z jego głównym przeciwnikiem politycznym Riekiem Macharem, pamiętając Text: Agreement to Resolve the Crisis in South Sudan, Sudan Tribune 10.05.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article50940 [18.05.2016], por. także: South Sudan: Ceasefire comes into effect, http://www. bbc.com/news/world-africa-27359866 (dostęp: 7.07.2014). 23 M. Kurcz, Granica, Transgraniczne migracje i Armia Oporu Pana. Perspektywa Sudanu Południowego i Ugandy [w:] Bilad as-Sudan. Kultury i migracje, (red.) W. Cisło. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. 22 �150 Joanna Bar temu drugiemu, iż w latach 80. i 90. XX w., zgodnie z polityką Chartumu, pomagał ugandyjskim rebeliantom Josepha Kony’ego, ściganego dziś przez Międzynarodowy Trybunał Karny za zbrodnie wojenne24. Polityka prezydenta Museveniego wsparta jest nie tylko doraźnymi interesami politycznymi i gospodarczymi, lecz także historią dotychczasowych kontaktów. O ile bowiem granica bagien sudd w sposób naturalny utrudniała kontakty Sudańczyków z Południa z Arabami z północnej części Sudanu, o tyle brak naturalnej granicy sprzyjał kontaktom z sąsiadami z południa, nawet jeśli rubieże Sudanu miały dla nich charakter peryferyjny. Historia tych kontaktów sprzyjała także inicjatywie włączenia Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Interpretacja tej idei jako oczywistej realizacji wzajemnych interesów ekonomicznych (dotychczasowi członkowie Wspólnoty zyskają na korzystnych cenach południowosudańskiej ropy, Sudan Południowy na partnerskich warunkach jej tranzytu poprzez projektowany rurociąg do portu w Lamu w Kenii) jest jednak zbytnim uproszczeniem. Sudan Południowy bez wątpienia potrzebuje wiarygodnych kotwic geopolitycznych i gospodarczych, zdolnych dopomóc mu w procesach rozwojowych, w rzeczywistości jednak od samego początku procesu akcesyjnego zdawano sobie sprawę z sieci skomplikowanych powiązań, których właściwa interpretacja powinna być rodzajem bilansu wzajemnych zysków i strat partnerów prowadzonych negocjacji, z jednej strony Sudanu Południowego, z drugiej – dotychczasowych krajów członkowskich Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. W. Jagielski, Żandarm znad Nilu. Jak prezydent Ugandy Yoweri Museveni zaprowadza pokój w Sudanie Południowym, PAP, 16. 01. 2014, źródło: http:// konflikty.wp.pl/kat,132874,title,Zandarm-znad-Nilu-Jak-prezydent-UgandyYoweri-Museveni-zaprowadza-pokoj-w-Sudanie-Poludniowym,wid,16335105 ,wiadomosc.html?ticaid=11752a&_ticrsn=5 (dostęp: 7.07.2016). 24 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 151 II. Przebieg procesu akcesyjnego Pomyślny finał procesu akcesyjnego nastąpił pięć lat po jego rozpoczęciu, gdyż chronologicznie pierwsza próba nawiązania współpracy z EAC przez Sudan Południowy miała miejsce 10 czerwca 2011 r., a więc jeszcze przed uzyskaniem niepodległości25. Decyzja ta stanowiła rodzaj kontynuacji starań państwa sudańskiego o akcesję do EAC z okresu przed podziałem, prowadzonych od grudnia 2006 r.26 Nowe rokowania kontynuowane były od września 2011 r. Wówczas jednak organy decyzyjne Wspólnoty zebrane na szczycie w Arushy zdecydowały, iż podmiotem procesu akcesyjnego może być jedynie nowo powstała Republika Sudanu Południowego. Podział spowodował bowiem, iż Sudan (Północny) nie spełniał podstawowego kryterium akcesyjnego – kryterium geograficznego, zakładającego możliwość poszerzenia Wspólnoty jedynie o państwa znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie państw członkowskich EAC. Kryterium to spełnia natomiast Sudan Południowy, graniczący z Ugandą i Kenią. Brak bliskości geograficznej był decydującym, lecz nie jedynym uzasadnieniem podjętej wówczas decyzji. Podniesione zostały także zarzuty dotyczące łamania praw człowieka przez władze w Chartumie (szczególnie wobec mieszkańców prowincji Darfur) oraz nieprzestrzegania uniwer- D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, KonradAdenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www.kas.de/wf/doc/kas_45328-15222-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016), p. 1. 26 Sudan shows interest to join East African Community, Sudan Tribune 6.12.2006, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article19126 (dostęp: 11.07.2016). 25 �152 Joanna Bar salnie uznanych zasad dobrych rządów, demokracji, rządów prawa, praw człowieka i zasad sprawiedliwości społecznej27. Decyzja o rozpoczęciu negocjacji z Sudanem Południowym została podjęta przed corocznym listopadowym szczytem głów państw i szefów rządów EAC, którzy mieli ją ostatecznie zatwierdzić lub uchylić. Szczyt zdecydował jednak o rozwiązaniu pośrednim. Wniosek akcesyjny Sudanu Południowego nie został wprawdzie odrzucony, lecz skierowano go do dalszej analizy w ramach zespołu ekspertów. Zgodnie z komunikatem końcowym szczytu decyzja o uznaniu kryteriów akcesji została przekazana w ręce Rady Ministrów Wspólnoty. Jednocześnie potwierdzono odrzucenie podobnej aplikacji Chartumu28. Choć nie podano bezpośrednich przyczyn odroczenia terminu przyjęcia wniosku akcesyjnego, komentatorzy wskazywali na niezakończony konflikt z Sudanem Północnym, niestabilność polityczną i słabość instytucjonalną młodego państwa oraz zły stan gospodarki29. W lipcu 2012 r. z wizytą w Republice Południowego Sudanu przebywała Komisja Weryfikacyjna EAC, w celu oszacowania poziomu zgodności cech kraju kandydującego z kryteriami określonymi w Traktacie o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (Treaty for Establishment of the East African Community, TEAC). W oparciu o rekomendacje raportu Komisji szczyt głów państw South Sudan “gateway” to North’s entry to East Africa Community, Sudan Tribune 12.09.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). 28 Sudan’s bid to join EAC rejected as South Sudan’s deferred, Sudan Tribune, 30.11.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). 29 East African Community (EAC), Sudan Tribune, źródło: http://www. sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016), por. także: South Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article58208 (dostęp: 11.07.2016). 27 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 153 i szefów rządów EAC w listopadzie 2012 r. zlecił Radzie Ministrów EAC przeprowadzenie negocjacji w sprawie dopuszczenia Sudanu Południowego do procesu akcesyjnego z uwzględnieniem warunków traktatu, dokładnie Artykułu 3 (Membership of the Community) odnoszącego się m.in. do kryteriów ewentualnego przyjęcia nowych członków30. Kryteria te zawierają: „(a) akceptację wspólnoty jak określono w Traktacie; (b) przestrzeganie powszechnie akceptowanych zasad dobrych rządów, demokracji, rządów prawa, praw człowieka i sprawiedliwości społecznej; (c) potencjalny wkład we wzmocnienie integracji w regionie Afryki Wschodniej; (d) bliskość geograficzną i współzależność z państwami partnerskimi; (e) założenie i utrzymanie gospodarki rynkowej; oraz (f) polityk społecznych i ekonomicznych kompatybilnych z [politykami] Wspólnoty”31. Proces ten jednak został kolejny raz wstrzymany pod koniec 2013 r. wobec zastrzeżeń państw członkowskich odnośnie wciąż niskich ocen południowosudańskiego systemu zarządzania, struktur instytucjonalnych, systemu prawnego i kondycji rynku. Nie bez znaczenia była także eskalacja wojny domowej i brak realnych perspektyw jej zakończenia. Wprawdzie jeszcze listopadowy szczyt głów państw i szefów rządów EAC rekomendował przyspieszenie procesu akcesyjnego, by Sudan Południowy stał się członkiem Wspólnoty od kwietnia 2014 r., lecz miesiąc później rozgorzały walki związane z rzekomą próbą zamachu stanu Rieka Machara, 30 EAC Heads of State Meeting 2012. Communiqué of the 10th Extraordinary Summit of EAC Heads of State Held on the April 28, 2012 at Ngurdoto Mountain Lodge, Arusha, Tanzania: Towards a Single Customs Territory, Arusha, Tanzania, 2012 za: D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration… p. 2; Communiqué: 14th Ordinary Summit of EAC Heads of State-November 30, 2012, Sudan Tribune, 5.11.2012, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?article44749 (dostęp: 12.07.2016). 31 The Treaty for the Establishment of the East African Community, EAC Publikaction, Arusha, EAC, 2002, ch. 2, art. 3. s. 11–12. �154 Joanna Bar w praktyce zawieszając negocjacje akcesyjne. Uruchomiono je ponownie w marcu 2014 r. wraz postępami procesu pokojowego (porozumienie pokojowe zostało podpisane 9 maja 2014 r.). W lipcu 2014 r. do Juby ponownie przybyła delegacja EAC z Richardem Seziberą sekretarzem generalnym EAC na czele. Jej celem było przeprowadzenie serii spotkań z politykami sudańskimi na temat szczegółowego określenia kryteriów i zobowiązań niezbędnych do akcesji32. Partnerem do rozmów roboczych ze strony Sudanu Południowego była Komisja Wysokiego Szczebla powołana przez Salvę Kiira w marcu 2014 r.33 W październiku 2015 r. ministerialnemu zespołowi negocjacyjnemu został zaprezentowany końcowy raport z negocjacji roboczych. Po zapoznaniu się jego treścią uznano, że Sudan Południowy spełnia próg dopuszczenia do EAC 34. Tym samym pomyślnie zakończone zostały negocjacje robocze. 2 listopada 2015 r. Sudan Południowy kolejny raz zaapelował o przyjęcie do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej na listopadowym szczycie głów państw i szefów rządów EAC. Przedstawiciele rządu Południowego Sudanu przyznali wówczas, że nie zostały spełnione wszystkie kryteria kwalifikacyjne, że choć kraj otworzył już swoją gospodarkę dla krajów Wspólnoty, wiele pozostaje do narobienia w zakresie zarządzania, demokracji, bezpieczeństwa i praw człowieka. Minister spraw zagranicznych tego kraju, Barnaba Marial Benjamin, argumentował jednak, iż podobne pro32 S. Sudan a step closer to joining East African Community, Sudan Tribune 16.07.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article51694 (dostęp: 11.07.2016). 33 D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration…, s. 2 34 Ch. Data Alemi, J. de Melo, A. R.N. Haas, Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2016/03/ Haas-et-al-2016-Policy-note.pdf (dostęp: 13.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 155 blemy miały Rwanda i Burundi przyjęte do EAC w czerwcu 2007 r., że Sudan Południowy „…ma większe szanse na rozwiązanie swoich problemów szybciej i bardziej efektywnie jako członek EAC”. W kuluarach tych negocjacji akceptowano stan przygotowań; mówiono, iż traktat akcesyjny jest przygotowany do ewentualnego podpisania 30 listopada 2015, w zależności od decyzji polityków35. Ostateczna decyzja nie została jednak wówczas podjęta ze względu na przesunięcie terminu samego szczytu, w związku z odbywającą się wówczas w Kenii i Ugandzie wizytą papieża Franciszka. Termin nowego szczytu został ustalony na 2 marca 2016 r. W międzyczasie przygotowany został projekt traktatu akcesyjnego, zaś prezydent Kiir otrzymał zaproszenie do udziału w planowanym szczycie36. Ostatecznie więc, po oficjalnym przyjęciu sprawozdania Rady Ministrów w sprawie negocjacji dotyczących akcesji Sudanu Południowego, szefowie państw i rządów państw członkowskich Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zebrani na 17. sesji zwyczajnej szczytu w Arushy 2 marca 2016 r. zdecydowali przyjąć go jako nowego członka EAC37. 35 F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push to Join EAC Gains Momentum, The East African, 2.11.2015, źródło: http://allafrica.com/stories/201511090602. html (dostęp: 13.07.2016). 36 Ch. Data Alemi, J. de Melo, A. R.N. Haas, Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2016/03/ Haas-et-al-2016-Policy-note.pdf (dostęp: 13.07.2016). 37 Joint Communiqué: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/statements­ /20­160302/joint-communique-17th-ordinary-summit-east-african-communityheads-state (dostęp: 14.07.2016), D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, Konrad-Adenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www. kas.de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 [http://www.kas. de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016). �156 Joanna Bar Traktat akcesyjny został podpisany 15 kwietnia 2016 r. Podpisy złożyli prezydent Republiki Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit oraz John Pombe Joseph Magufuli, prezydent Tanzanii, a zarazem przewodniczący szczytu szefów państw i rządów Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Uroczystość akcesyjna odbyła się w Dar es Salaam38. III. Najważniejsze wyzwania dla Sudanu Południowego wobec przystąpienia do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej W 2011 r., w momencie uzyskania niepodległości, Sudan Południowy należał do najuboższych państw świata. Do głównych zadań rządu należało usamodzielnienie się od pomocy zagranicznej i prace nad rozwojem ekonomicznym kraju, w którym, jak wyliczały serwisy informacyjne, sieć asfaltowych dróg nie przekraczała 100 km, co dziesiąte dziecko umierało przed pierwszym rokiem życia, prawie połowa społeczeństwa nie miała dostępu do wody pitnej, a mimo żyznych gleb ponad 90% żywności sprowadzana była z zagranicy39. Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ press-releases/20160412/signing-ceremony-treaty-accession-republic-southsudan-east-african-community (dostęp: 29.06.2016), por. także: Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, źródło: http:// www.eac.int/sites/default/files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_ issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). 39 Ostatnie godziny przed uzyskaniem niepodległości, źródło: http://wiadomosci. onet.pl/swiat/ostatnie-godziny-przed-uzyskaniem-niepodleglosci/n9msq (dostęp: 7.07.2016). 38 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 157 Chęć dołączenia do regionalnego „klubu bogatych”, bo takim w powszechnym odczuciu uboższych sąsiadów stają się rozwijające się w szybkim tempie kraje Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, wydawała się wówczas zrozumiałym, choć mało realnym pragnieniem. Potencjalną akcesję interpretowano jako wielką szansę rozwoju ekonomicznego dla nowo powstałego państwa; kraju o bardzo niskich dochodach obywateli, nieposiadającego własnego dostępu do morza, za to z wieloletnim bagażem konfliktów zbrojnych. Za najważniejsze korzyści ekonomiczne, jakie spodziewano się uzyskać na przystąpieniu do Wspólnoty, uznawano wsparcie finansowe dla rozwoju infrastruktury materialnej (hard infrastructure) i niematerialnej (soft infrastructure), uzyskanie większego dostępu do bezpośrednich inwestycji zagranicznych i nowoczesnych technologii, szansę na rozwój przemysłu i rolnictwa, a co za tym idzie, wzrost poziomu bezpieczeństwa żywnościowego40. Liczono na szansę współuczestnictwa w realizacji dużych projektów infrastrukturalnych, w tym w budowie ropociągu oraz nowych rozwiązań komunikacyjnych, co znacząco obniżyłoby cenę transportu, a dzięki temu również eksportu i importu41. „Zakotwiczenie” się przy stabilnym już ponad półtorej dekady bloku regionalnym dawało również nadzieje na uzyskanie pomocy w budowaniu trwałego pokoju. Spodziewano się, że członkostwo we Wspólnocie będzie oddziaływać jako dodatkowa dywidenda po wypracowaniu porozumienia pokojowego, która pomoże w skonstruowaniu niezależnego sądownictwa i instytu- F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push… Lawmakers endorse South Sudan’s EAC membership, Sudan Tribune 23.05. 016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). 40 41 �158 Joanna Bar cji demokratycznych, a zarazem będzie pomocna w przezwyciężeniu niekorzystnych skutków położenia geograficznego42. Po podpisaniu traktatu akcesyjnego rozpoczął się nowy etap współpracy ze Wspólnotą. Warunki akcesji wymagają, by parlament Południowego Sudanu zatwierdził Traktat EAC, harmonizując w ciągu jednego roku prawo krajowe ze wspólnotowym oraz dostosowując przepisy celne i imigracyjne do standardów EAC. Rząd południowosudański winien zaś rozpocząć wdrażanie programów i projektów wspólnotowych, regulując zarazem zbieżność norm, taryf i standardów. Sudan Południowy jest zobligowany do akceptacji głównych, wspomnianych powyżej warunków Traktatu o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej dotyczących demokratyzacji kraju. Jednakże kwestie sprawnego zarządzania w Sudanie Południowym pozostają trudnym wyzwaniem, choć paradoksalnie w tym trudnym powojennym okresie w sprawnym wdrażaniu norm wspólnotowych może pomóc fakt, iż parlament i sądownictwo zmagają się z dominacją egzekutywy. Nie pomoże jednak z pewnością temu procesowi słabe przestrzeganie praw człowieka i wieloletnie konflikty wewnętrzne. Oczywisty jest fakt, że samo uzyskanie członkostwa nie spowoduje nagłego wzrostu gospodarczego, który nie rozpocznie się bez przeprowadzenia żmudnego procesu trwałych i szeroko zakrojonych reform wewnętrznych43. Słabość instytucjonalna oraz 42 South Sudan becomes EAC’s sixth member state, Sudan Tribune, 3.02.2016, źródło: http://sudantribune.com/spip.php?article58197 (dostęp: 21.07.2016). 43 A. Frischtak, South Sudan’s EAC Accession: Legal Obligations and Negotiating Options, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 6, January 2013, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Frischtak-2013-PolicyBrief.pdf (dostęp: 13.07.2016); P. Sauvé, South Sudan’s EAC Accession: Framing the Issues, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 5, December 2012, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Suave-2012-Policy-Brief. pdf (dostęp: 14.07.2016), s. 7. �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 159 ograniczone zasoby kadrowe mogą ograniczać czerpanie potencjalnych korzyści z harmonizacji norm i przyjęcia programów wspólnotowych. Unia celna, wspólne zewnętrzne taryfy celne i wspólny rynek mogą przyczynić się do zysków związanych z otwarciem południowosudańskiego rynku pracy oraz dostępu do nowych technologii. Rząd południowosudański z pewnością skorzysta z wyeliminowania barier pozataryfowych, chociaż prawdopodobnie będzie potrzebował na to o wiele więcej czasu, niż przewidują twarde normy wspólnotowe. Równolegle do pięcioletniego procesu akcesyjnego opracowywane były analizy oceniające bilans potencjalnych zysków i strat dla obu negocjujących stron. Gospodarka południowosudańska uzależniona jest w wielkim stopniu od importu dóbr, usług i kapitału sprowadzanych m.in. z Ugandy i Kenii. Kraje te w zamian otrzymają ułatwiony dostęp do tańszych południowosudańskich produktów rolnych. Ich import stanowi jednak niepożądaną konkurencję dla rodzimych produktów. Znaczenie potencjalnych zysków z uzyskania tańszego dostępu do południowosudańskiej ropy może z kolei ulec zmniejszeniu, jeśli potwierdzą się wysokie oceny złóż odkrytych niedawno w Kenii, Tanzanii i Ugandzie. To tylko przykładowe spośród wielu pytań, na które starano się znaleźć odpowiedź i problemów, którym próbowano przeciwdziałać. Mimo publicznych deklaracji, sens tak szybkiego dążenia do akcesji nie wydawał się jednoznacznie oczywisty nie tylko dla zagranicznych komentatorów, lecz także dla południowosudańskich elit politycznych44. Wprawdzie główny polityk opozycji, Riek Machar, w oświadczeniu z 4 marca 2016 r. zadeklarował, iż z zadowoleniem przyjął wstąpienie swojego kraju do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, lecz jednocześnie wezwał administrację prezydenta Salvy Kiira do zatwierdzenia tej decyzji w referendum. 44 P. Sauvé, South Sudan’s EAC Accession…, s. 1. �160 Joanna Bar Inny przedstawiciel opozycji, Lam Akol, skrytykował decyzję o przystąpieniu do Wspólnoty, obawiając się tego, iż Sudan Południowy stanie się „zwałowiskiem” towarów importowanych z krajów sąsiednich. W mediach społecznościowych pojawiała się krytyka pośpiechu podjętej decyzji, określanej jako „samobójcza”. Powtarzają się obawy o utratę miejsc pracy i masowe przejmowanie najlepszych posad w kraju przez lepiej wykształconych kandydatów z krajów sąsiednich45. Faktycznie, koszty pracy w Sudanie Południowym należą do najwyższych w regionie. Lata konfliktu przyczyniły się do wykształcenia się populacji o niskim poziomie wykształcenia i umiejętności. W perspektywie krótkoterminowej może to stanowić barierę w przyciąganiu pozawspólnotowych inwestycji bezpośrednich. Zamiast inwestować w Sudanie Południowym, firmy zagraniczne będą inwestować w innych krajach Wspólnoty, by jedynie eksportować swoje produkty do Sudanu Południowego, korzystając ze sprzyjającej struktury celnej. Jednak zagraniczna siła robocza może obniżyć krajowe koszty produkcji w trakcie wypełniania „luki umiejętności” i przyczynić się do sukcesu w perspektywie średnio- i długoterminowej46. Doświadczenie Rwandy (przyjętej do Wspólnoty w 2007 r.) wskazuje, iż akcesja może przyczynić się do wzrostu gospodarczego (tym samym do zmniejszenia poziomu ubóstwa) w średniej i długiej perspektywie czasowej. Potencjalne koszty, które pojawią się w perspektywie krótkoterminowej, mogą być złagodzone za pomocą odpowiednich negocjacji i reform wewnętrznych. KorzySouth Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?­ article58208 (dostęp: 11.07.2016). 46 What South Sudan will gain from joining the East African Community, 2.03.2016, The Conversation, źródło: http://theconversation.com/what-southsudan-will-gain-from-joining-the-east-african-community-55592 (dostęp: 23.07.2016]. 45 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 161 stając z doświadczeń Rwandy można obniżyć negatywne skutki akcesji poprzez negocjowanie bardziej elastycznych rozwiązań, w tym dłuższych okresów przejściowych niezbędnych dla implementacji norm wspólnotowych47. Sudan Południowy może się więc nauczyć od dotychczasowych członków Wspólnoty umiejętności negocjacyjnych, które może wykorzystać do poparcia przyszłych polityk potencjalnie korzystnych dla jego rozwoju. Jednak klucz do odblokowania i maksymalizacji korzyści z integracji regionalnej także w tym zakresie leży w reformach wewnętrznych48. Jako najmłodszy kraj na świecie Sudan Południowy znajduje się w fazie rozwoju wielu krajowych praw i polityk. Korzystając ze wzorów, które zostały opracowane, by realizować najlepsze rozwiązania i praktyki, nie będzie musiał dokonywać modernizacji prawa i przepisów w późniejszym okresie. Implementacja prawodawstwa wspólnotowego nie tylko usprawni procesy integracyjne, lecz także wniesie transparentność do przepisów krajowych, co z kolei może być wykorzystane do sprawniejszego przeprowadzenia sprzyjających wzrostowi reform wewnętrznych49. Obecnie (w chwili oddania artykułu do druku) rządy w Sudanie Południowym sprawuje Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (Transitional Government of National Unity, TGoNU). Jego racjonalnie dobrany skład daje nadzieję, że współpraca polityków stworzy narzędzia kontroli i równowagi, potrzebne do rozwoju instytucji niezbędnych zarówno dla pokojowego rozwoju kraju, jak i spełnienia kryteriów wspólnotowych w zakresie „dobrych rządów, w tym przestrzegania zasad demokracji, praworządności, odpowiedzialności, transparentności, sprawiedliwości społecznej, F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push… What South Sudan will gain… 49 Tamże. 47 48 �162 Joanna Bar równości szans i płci, a także uznania, promocji i ochrony praw człowieka i ludów zgodnie z postanowieniami Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów”50. Podsumowanie Wspólnota Wschodnioafrykańska nie jest jedyną organizacją międzynarodową, do której wstąpił Sudan Południowy po uzyskaniu niepodległości. Ustanawiając niezbędne mechanizmy ratyfikacji, stał się członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych (w 2011 r.), Unii Afrykańskiej (w 2011 r.), Międzyrządowej Organizacji ds. Rozwoju (Intergovernmental Authority on Development, IGAD, w 2011 r.)51, Inicjatywy Basenu Nilu (Nile Basin Initiative, NBI w 2012)52 oraz Afrykańskiego Banku Rozwoju (African Development Bank, ADB, w 2015 r.)53. Mimo ogromnych problemów wewnętrznych, władze południowosudańskie od początku istnienia państwa prowadziły aktywną politykę zagraniczną, mającą jak najbardziej korzystnie ulokować kraj w istniejącym układzie geopolitycznym. Przynależność do ONZ i Unii Afrykańskiej wydawała się oczywista. Podobnie akcesja do pozostałych wymienionych ugrupowań zarówno ze względu na wyzwania rozwo­jowe, jak i położenie geograficzne umożliwiające dostęp do ogromnych zasobów Nilu. The Treaty for the Establishment of the East African Community, Art. 6 „Fundamental Principles of the Community”, EAC Publikaction, Arusha, EAC, 2002, roz. 2, art. 6 (d). s. 14. 51 Źródło: http://igad.int/. 52 Źródło: http://www.nilebasin.org/. 53 Źródło: http://www.afdb.org/, por. D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration…, s. 2. 50 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 163 Starania o członkostwo we Wspólnocie Wschodnioafrykańskiej wydawały się najtrudniejszym wyzwaniem, gdyż jeszcze w momencie akcesji Sudan Południowy tak naprawdę w pełni spełniał jedynie kryterium geograficzne dotyczące posiadania wspólnej granicy z państwami członkowskimi. Dążenie do „zakotwiczenia” się do stabilnej organizacji subregionalnej, zrzeszającej południowych sąsiadów było w pełni zrozumiałe zarówno w aspekcie wspólnych więzów historycznych, etnicznych i religijnych, jak i ze względu na potencjalne wymierne sukcesy integracyjne i gospodarcze Wspólnoty. W istniejącym układzie geopolitycznym trudno było także o inny wybór sojuszy, wobec wrogich relacji z północnym sąsiadem i wewnętrznych problemów państw gra­niczących z zachodu. Większe wątpliwości wzbudziła natomiast tak szybko podjęta decyzja Wspólnoty o przyjęciu nowego członka, w sytuacji, gdy nie spełniał on praktycznie żadnych norm ustrojowych, zawartych w Traktacie o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Obawiano się, czy wprowadzenie do Wspólnoty państwa tak niestabilnego politycznie nie wpłynie negatywnie na tempo sprawnie dotąd realizowanych procesów integracyjnych. Faktem pozostaje jednak, że także dotychczasowi członkowie EAC nie zawsze przestrzegają zachodnich standardów dobrego rządzenia i demokracji. Przynależność do Wspólnoty nie zapobiegła próbie zamachu stanu w Burundi w 2015 r.; zarówno w Rwandzie, jak i w Ugandzie prezydenci doprowadzili do zmian w konstytucji, zwiększając liczbę dopuszczalnych kadencji. O przyjęciu Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zadecydowały więc, jak się wydaje, nie kwestie polityczne, lecz potencjalne zyski gospodarcze, m.in. ułatwiony dostęp do południowosudańskich złóż ropy i zasobów wodnych oraz fakt, iż dla krajów Wspólnoty Sudan Południowy stanie się największym rynkiem eksportowym, choć czasowo ograniczonym przez wąskie gardło słabej infrastruktury. Udana współpraca go- �164 Joanna Bar spodarcza ma jednak szansę zaowocować ograniczeniem ubóstwa i rozwojem Sudanu Południowego zarówno pod względem gospodarczym, jak i społeczno-politycznym. To z kolei ma szansę przełożyć się na dobre rządy, rozwój społeczeństwa obywatelskiego i nowej tożsamości narodowej. Ta ostatnia w przypadku Sudanu Południowego, podobnie zresztą jak w wielu innych krajów afrykańskich, nadal pozostaje raczej na poziomie oficjalnej retoryki władz, niż rzeczywistej świadomości obywateli, którzy nierzadko nadal przekładają nad nią tożsamość plemienną, klanową czy rodzinną, zaburzając procesy narodotwórcze. Pozostaje więc mieć nadzieję, iż owocna współpraca Republiki Sudanu Południowego i Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej przyniesie wymierne korzyści dla wszystkich zainteresowanych stron oraz przełoży się na realne polepszenie bezpieczeństwa w regionie oraz podniesienie poziomu życia obywateli. Bibliografia About EAC, źródło: http://www.eac.int/about-eac.html (dostęp: 3.08.2012). About Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?page=about (dostęp: 13.07.2016). Bilad as-Sudan. Kultury i migracje, (red.) W. Cisło. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. Communiqué: 14th Ordinary Summit of EAC Heads of State-November 30, 2012, Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/ spip.php?article44749 (dostęp: 12.07.2016). Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, źródło: http://www.eac.int/sites/default/ files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 165 Czyż B., Afryka Północno-Wschodnia, Warszawa 1972. Data Alemi Ch., de Melo J., Haas Astrid R.N., Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc. org/wp-content/uploads/2016/03/Haas-et-al-2016-Policy-note. pdf (dostęp: 13.07.2016). East African Community (EAC), Sudan Tribune, źródło: http://www. sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). Frischtak A., South Sudan’s EAC Accession: Legal Obligations and Negotiating Options, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 6, January 2013, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Frischtak-2013-Policy-Brief.pdf (dostęp: 13.07.2016). Jagielski W., Żandarm znad Nilu. Jak prezydent Ugandy Yoweri Museveni zaprowadza pokój w Sudanie Południowym, PAP, 16.01.2014, źródło: http://konflikty.wp.pl/kat,132874,title,Zandarm-znadNilu-Jak-prezydent-Ugandy-Yoweri-Museveni-zaprowadza-pok oj-w-Sudanie-Poludniowym,wid,16335105,wiadomosc.html?ticaid=11752a&_ticrsn=5 (dostęp: 7.07.2016). Joint Communique: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ statements/20160302/joint-communique-17th-ordinarysummit-east-african-communit y-heads-state (dostęp: 29.06.2016). Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994. Lawmakers endorse South Sudan’s EAC membership, Sudan Tribune 23.05.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). Lizak W., Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012. Łoś R., Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013. Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Ojok D., Mukhone B., Kamp M., The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, Konrad-Adenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www. �166 Joanna Bar kas.de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016). Oluoch F., East Africa: South Sudan’s Push to Join EAC Gains Momentum, The East African, 2.11.2015, źródło: http://allafrica.com/stories/201511090602.html (dostęp: 13.07.2016). Ostatnie godziny przed uzyskaniem niepodległości, źródło: http://wiadomosci.onet.pl/swiat/ostatnie-godziny-przed-uzyskaniem-niepodleglosci/n9msq (dostęp: 7.07.2016). S. Sudan a step closer to joining East African Community, Sudan Tribune 16.07.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article51694 (dostęp: 11.07.2016). Sauvé P., South Sudan’s EAC Accession. Framing the Issues, Policy brief 52001, International Growth Centre, December 2012, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2015/07/Sauve-2012-Policy-Brief.pdf (dostęp: 29.06.2016). Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/ news-and-media/press-releases/20160412/signing-ceremonytreaty-accession-republic-south-sudan-east-african-community (dostęp: 29.06.2016). South Sudan “gateway” to North’s entry to East Africa Community, Sudan Tribune 12.09.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/ spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). South Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article58208 (dostęp: 11.07.2016). South Sudan becomes EAC’s sixth member state, Sudan Tribune, 3.02.2016, źródło: http://sudantribune.com/spip.php?article58197 (dostęp: 21.07.2016). South Sudan: Ceasefire comes into effect, źródło: http://www.bbc.com/ news/world-africa-27359866 (dostęp: 7.07.2014). Sudan shows interest to join East African Community, Sudan Tribune 6.12.2006, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article19126 (dostęp: 11.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 167 Sudan’s bid to join EAC rejected as South Sudan’s deferred, Sudan Tribune, 30.11.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). Text: Agreement to Resolve the Crisis in South Sudan, Sudan Tribune 10.05.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article50940 (dostęp: 18.05.2016). The background to Sudan’s Comprehensive Peace Agreement, United Nations Mission in Sudan, źródło: https://unmis.unmissions.org/ Default.aspx?tabid=515 (dostęp: 18.07.2016). The Treaty for the Establishment of the East African Community, EAC Publication 1, Arusha 2002. The World Factbook, Africa: South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/od.html (dostęp: 7.07.2016). Walki plemienne w Sudanie. Ponad 150 zabitych, pap, 4.01.2012, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/511746,Walkiplemienne-w-Sudanie-Ponad-150-zabitych (dostęp: 18.07.2016). What South Sudan will gain from joining the East African Community, 2.03.2016, The Conversation, źródło: http://theconversation. com/what-south-sudan-will-gain-from-joining-the-east-africancommunity-55592 (dostęp: 23.07.2016). Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC): geneza i przebieg procesu akcesyjnego Streszczenie W kwietniu 2016 roku Sudan Południowy podpisał traktat o przystąpieniu do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC), regionalnej organizacji międzyrządowej, której członkami są Burundi, Kenia, Rwanda, Uganda i Tanzania. EAC jako jedna z najmłodszych z organizacji subregionalnych w Afryce, należy również do najbardziej zaawansowanych w realizacji celów integracji. Współpraca w ramach EAC stanowi dla Sudanu Południowego poważną szansę na �168 Joanna Bar uzyskanie stabilności politycznej i rozwój gospodarczy. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie etniczno-historycznych związków Sudanu Południowego z południowymi sąsiadami oraz analiza genezy i przebieg procesu akcesyjnego. Słowa kluczowe: Republika Sudanu Południowego, Wspólnota Wschodnioafrykańska. The accession of the Republic of South Sudan to the East African Community (EAC): the origins and the course of the accession process Summary In April 2016 South Sudan signed a treaty of accession to the East African Community, the regional intergovernmental organization whose members are Burundi, Kenya, Rwanda, Uganda and Tanzania. The EAC being the youngest sub-regional organization in Africa, it is also the most advanced in the implementation of the objectives of integration. The cooperation within the EAC, which is dominated by issues of the economic development, is for the South Sudan a great opportunity for its growth. The purpose of this article is to present the historical and ethnic genesis of relationships of Southern Sudan with its southern neighbors and to analyze the origin and the course of the accession process. Key words: the Republic of South Sudan, the East African Community. �KONRAD CZERNICHOWSKI AKCESJA SUDANU POŁUDNIOWEGO DO WSPÓLNOTY WSCHODNIOAFRYKAŃSKIEJ (EAC) – POTENCJALNE SKUTKI Wprowadzenie 16 kwietnia 2016 r.1 decyzją XVII Zwyczajnego Szczytu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (ang. East African Community, EAC) z 2 marca Sudan Południowy wstąpił do EAC jako jej szósty członek, dołączając do Kenii, Tanzanii, Ugandy, Ruandy i Burundi2. Wydarzenie to jest jednym z serii (po akcesji do ONZ i Unii Afrykańskiej (UA), poprzez które to najmłodsze państwo świata preDr Konrad Czernichowski – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Ekonomiczny, Katedra Teorii i Historii Ekonomii; ekonomista, teolog i afrykanista; główne kierunki badań: integracja afrykańska; członek Ruchu „Maitri”. J. P. Mayom, South Sudan Officially Joins EAC, źródło: http://www.gurtong. net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/19061/SouthSudan-Officially-Joins-EAC.aspx (dostęp: 13.08.2016). 2 N. Reporter, South Sudan admitted into EAC, źródło: http://www.nation. co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/996-3100314-acaobi/index. html (dostęp: 13.08.2016). 1 �170 Konrad Czernichowski zentuje się na arenie międzynarodowej jako w pełni suwerenny kraj. Początki liberalizacji handlu w Afryce Wschodniej sięgają 1917 r., kiedy Kenia i Uganda zniosły bariery we wzajemnej wymianie dóbr. Trzy lata później ustanowiono Wschodnioafrykańską Radę Walutową. Od 1948 r. na terenie Kenii, Ugandy i Tanzanii funkcjonowała kolonialna Komisja Wschodniej Afryki (ang. East African High Commission). W 1961 r. zastąpiła ją Wschodnioafrykańska Organizacja Wspólnych Usług (ang. East African Common Services Organisation, EACSO). W 1967 r. prezydenci wyżej wymienionych państw (odpowiednio: Jomo Kenyatta, Milton Obote i Julius Nyerere) postanowili utworzyć Wspólnotę Wschodnioafrykańską, która jednak rozpadła się 10 lat później. Przyczyny rozwiązania EAC były różne. W 1971 r. zamachu stanu w Ugandzie dokonał Idi Amin. Milton Obote znalazł schronienie w Tanzanii. Julius Nyerere nigdy nie uznał Amina za głowę państwa i odmawiał zasiadania z nim przy jednym stole. Amin zaczął ponadto wydalać obcokrajowców, zastępując ich obywatelami Ugandy. W zrozumiały sposób przyczyniło się to do zabicia ducha inte­ gracji. Tanzania i Kenia różniły się z kolei między sobą pod względem ideologicznym. Tanzania po uzyskaniu niepodległości obrała drogę socjalistyczną, a Kenia – chociaż inspirowana socjalizmem afrykańskim – stała się de facto krajem kapitalistycznym i zanotowała dynamiczny rozwój społeczno-gospodarczy. Własność indywidualna była nie tylko dozwolona, ale i promowana. Podział przychodów z podatków i ceł okazał się niesymetryczny. W związku z przewagą eksportu z Kenii najwięcej zyskiwały Tanzania, a przede wszystkim Uganda. Stopniowo zaczęły dominować interesy narodowe i rezygnowano ze wspólnych przedsięwzięć na rzecz państwowych. W ten sposób rozpadły się Wschodnioafry- �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 171 kańskie Linie Lotnicze, a specjalizacja poszczególnych krajów w zakresie usług zamarła3. Do idei integracji w regionie powrócono dopiero pod koniec XX w. W 2001 r. na mocy Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Wschodnioafrykańską z 1999 r. Kenia, Tanzania i Uganda utworzyły nową EAC. W 2005 r. powstała unia celna, a w 2010 r. – wspólny rynek. Od 2007 r. członkami organizacji są Ruanda i Burundi. Wyróżnić można następujące instytucje: Szczyt (składający się z prezydentów państw członkowskich), Radę Ministrów (najważniejszy organ wykonawczy, który tworzą ministrowie poszczególnych rządów odpowiedzialni za współpracę regionalną), Komitet Koordynacyjny (zbierający się przed sesjami Rady Ministrów), Komitety Sektorowe (których spotkania odbywają się ad hoc), Sekretariat z sekretarzem generalnym i jego zastępcami (strzeże on przestrzegania Traktatu EAC), Wschodnioafrykański Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Arushy, Wschodnioafrykańskie Zgromadzenie Ustawodawcze (o większym zakresie kompetencji niż inne zgromadzenia regionalne) oraz instytucje autonomiczne (a wśród nich Komisja Basenu Jeziora Wiktorii, Organizacja Rybacka Jeziora Wiktorii, Wschodnioafrykański Bank Rozwoju i Wschodnioafrykańska Rada Międzyuczelniana)4. W 2015 r. w Sharm El Sheik EAC utworzyła wraz ze Wspólnym Rynkiem Afryki Wschodniej i Południowej (ang. Common Market for Eastern and Southern Africa, COMESA) i Wspólnotą Rozwoju Południo­ wej Afryki (ang. South African Development Community, SADC) 3 A. Okoth, A History of Africa, vol. 2, East African Educational Publishers Ltd. – Ujuzi Books Ltd., Nairobi – Kampala – Dar es Salaam 2010, s. 333–338. 4 Por. K. Czernichowski, Integracja afrykańska – uwarunkowania, formy współpracy, instytucje, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2010, s. 161–165. �172 Konrad Czernichowski Trójstronną Strefę Wolnego Handlu (ang. Tripartite Free Trade Area)5. Znaczenie integracji regionalnej dla Sudanu Południowego Do określenia potencjalnych skutków integracji w ramach EAC niezbędne jest przedstawienie celów, jakie jej członkowie sobie stawiają. Politycznym celem ugrupowania jest umocnienie jego pozycji jako regionalnej wspólnoty gospodarczej w łonie UA. Sudan Południowy, wstępując do tej organizacji, przyczynia się do jego realizacji nie tylko przez fakt, że liczba ludności zamieszkującej teren EAC wzrosła do 162 mln6. Dla niego samego ważniejsze jest jednak wykorzystanie autorytetu EAC do zyskania realnego uznania na arenie międzynarodowej. W ekonomii przez integrację rozumie się proces scalania, usuwania barier między gospodarkami narodowymi, dzięki czemu osiągają one większe korzyści, niż gdyby nie podlegały owej integracji. Za protoplastę integracji gospodarczej można uznać Ottona von Bismarcka, który w 1871 r. zjednoczył 22 kraje, trzy wolne miasta oraz Alzację i Lotaryngię, proklamując Cesarstwo Niemieckie. Jak wielkie to było dokonanie świadczy fakt, że na tym obszarze obowiązywało siedem systemów monetarnych z 32 bankami uprawnionymi do emisji pieniądza, 18 systemów proceduralnych w sądownictwie, wiele różnych zbiorów przepisów regulujących migrację ludności. Bismarckowi udało się znieść większość tych różnic, choć trzeba zaznaczyć, że nie pytano miesz5 COMESA-EAC-SADC Tripartite Free Trade Area Launched, źródło: http:// www.sadc.int/ (dostęp: 11.03.2016). 6 N. Reporter, wyd. cyt. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 173 kańców o zdanie, np. Alzację i Lotaryngię wcielono siłą po wygranej przez Prusy wojnie z Francją. Ponadto dołączył on do powstałego w 1834 r. Niemieckiego Związku Celnego te państwa, które jeszcze do niego nie należały. Przyspieszyło to rozwój ich wymiany handlowej, przynosząc korzyści ekonomiczne. Nastąpił wzrost inwestycji, umocnienie pozycji niemieckich banków na świecie i ogólne ożywienie gospodarcze. To w działaniach Bismarcka na rzecz integracji należy szukać potęgi współczesnych Niemiec7. Procesy dokonujące się w Afryce Wschodniej należałoby w zasadzie nazwać integracją subregionalną8. Wpływa ona na powodzenie integracji ogólnoafrykańskiej, a zarazem jej dynamika jest pośrednim efektem podpisania Karty Organizacji Jedności Afrykańskiej (OJA) w 1963 r.9, po czym nastąpił rozkwit regionalnych wspólnot gospodarczych na całym kontynencie. Sudan Południowy był przy tym historycznie powiązany z regionem, co widać m.in. w liczbie 70 tys. studentów na uczelniach ugandyjskich i kenijskich pochodzących z tego kraju10. Warto zauważyć, że proces integracji w Afryce Wschodniej wyprzedza osiągnięcia UA (następczyni OJA). Stosowane przez EAC środki oraz narzędzia polityki integracyjnej mogą stanowić wzorzec i inspirację dla Zgromadzenia UA. Przypomina to – toutes proportions gardées – integrację subregionalną Beneluksu na tle Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej11. 7 P. Bożyk, J. Misala, Integracja ekonomiczna, Polskie Wydawnictwo Ekono­ miczne, Warszawa 2003, s. 14–22. 8 Integracja subregionalna dotyczy tylko części krajów danego regionu, w tym przypadku Afryki. Por. tamże, s. 43. 9 K. Czernichowski, Integracja…, wyd. cyt., s. 103–136. 10 J. Tanza, South Sudan Official: Country Will Benefit by Joining EAC, źródło: http://www.voanews.com/a/government-says-south-sudan-will-benefit-byjoining-eac/3217788.html (dostęp: 13.08.2016). 11 Por. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 45 i n. �174 Konrad Czernichowski Przez lata wojny w Sudanie przywódca Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. Sudan People’s Liberation Movement, SPLM) John Garang, a po jego śmierci Salva Kiir Mayardit, zabiegał o uznanie na arenie międzynarodowej, dlatego po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości czymś naturalnym było jego przystąpienie do ONZ, UA, Międzyrządowej Organizacji ds. Rozwoju (ang. Intergovernmental Authority on Development, IGAD). Nie mniej istotne były przesłanki do odbudowy i rozwoju kraju przez uczestnictwo w unii celnej oraz wspólne z Ugandą, Kenią, Tanzanią, Ruandą i Burundi przygotowywanie się do utworzenia unii gospodarczo-walutowej w ramach EAC. Bardzo duże znaczenie po dwóch wojnach (1955–1972 i 1983– 2005)12 ma zbudowanie pozycji obronnej. Sudan Południowy już wcześniej korzystał z przychylności Ugandy, która wspierała go nie tylko w uzyskaniu niepodległości, ale także w zwalczaniu Armii Oporu Pana Josepha Kony’ego. Formalne członkostwo w EAC wzmacnia ten sojusz i rozszerza go na cztery inne państwa. W długim okresie na budowanie bezpieczeństwa wpływa zanikanie barier kulturowych. Ma to miejsce w EAC m.in. z tego powodu, że oficjalnym językiem ugrupowania jest suahili. Nie jest on jeszcze powszechnie znany w Sudanie Południowym. Por. K. Czernichowski, Polityczne i ekonomiczne wyzwania przed Sudanem Południowym, w: Dynamika afrykańskich struktur państwowych w wymiarze historycznym, politycznym i społeczno-gospodarczym, pod red. B. Ndiayego i P. Letki, rocznik „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne”, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2011, s. 196. 12 �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 175 Możliwe konsekwencje ekonomiczne dla Sudanu Południowego Integracja w ramach EAC wiąże się dla Sudanu Południowego z ograniczeniem wykonywania suwerenności lub też samej suwerenności. Trudno dziś przewidzieć, czy wstąpienie Sudanu Południowego do EAC przyniesie mu korzyści większe od kosztów i czy stopa korzyści jego i jego partnerów będzie równa. Wiadomo jedynie, że w swoim bezwzględnym ujęciu Sudan Południowy nie zyska tyle, co Kenia, Tanzania i Uganda, których PKB jest wyższe (zob. tabela 1). Potencjalnym skutkiem, bo jedynie taki może być tutaj poddany analizie, jest z całą pewnością osiągnięcie korzyści ekonomicznych przez wszystkich członków EAC po jej rozszerzeniu o Sudan Południowy. Gdyby bowiem którekolwiek państwo miało ponieść z tego tytułu straty, byłaby to integracja o charakterze kolonialnym, na którą żaden suwerenny rząd by się nie zgodził. Jednym z mierzalnych wyników integracji są efekty kreacji i przesunięcia handlu. Kreacja handlu oznacza pojawienie się nowych strumieni handlu (lub ich zwiększenie) między członkami w miejsce dotychczasowej produkcji krajowej, a przesunięcie handlu – pojawienie się nowych (lub zwiększenie dotychczasowych) obrotów handlowych, ale kosztem krajów trzecich (skąd import staje się relatywnie droższy). Potrzeba upłynięcia kilku lat, by przekonać się, czy Sudan Południowy zwiększy wymianę handlową z pozostałymi członkami EAC. Według Wilhelma Röpkego i Béli Balassy najskuteczniejszą metodą integracji regionalnej jest liberalizacja handlu towarami i usługami oraz znoszenie dyskryminacji doświadczanych przez jednostki gospodarcze należące do innych krajów13. W krajach 13 Por. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 18–33. �176 Konrad Czernichowski Tabela 1 Charakterystyka członków EAC (stan na 2015 r.) Państwo Rok przy- Liczba Gęstość PKB Udział stąpienia ludności zaludnienia [mld rolnictwa Udział rolnictwa w ogóle [mln] [osoby/km2] USD] w PKB zatrudnionych Burundi 2007 10,7 417 7,7 39,2% 93,6% (2002) Kenia 2001 45,9 1787 141,9 29,9% 75,0% (2011) Ruanda 2007 12,7 515 20,4 32,6% 90% (2000) Sudan Po- 2016 12,0 19 23,7 - - łudniowy Tanzania 2001 51,0 58 138,5 26,5% 80% (2002) Uganda 2001 37,1 188 79,9 26,3% 40% (2015) Źródło: Opracowanie i obliczenia własne na podstawie: Africa. Burundi, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html; Africa. Kenya, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/ke.html; Africa. Rwanda, źródło: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/rw.html; Africa. South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html; Africa. Tanzania, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html; Africa. Uganda, źródło: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/ug.html (dostęp: 15.07.2016). EAC nie obowiązują wizy14, zatem Sudańczycy Południowi będą bez problemów mogli przemieszczać się do innych krajów organizacji. Chcąc podjąć zatrudnienie, będą musieli uzyskać pozwolenie, jednak dla obywateli tego ugrupowania jest ono bezpłatne. Sudańczycy Południowi znajdą więc pracę przede wszystkim w sąsiedniej Ugandzie, a także w stosunkowo dobrze rozwiniętej Kenii. Jeśli emigracja zarobkowa będzie znacząca, wzrosną też płace przeciętne tych, którzy pozostaną w Sudanie Południowym ze względu na zmniejszenie się nadwyżki podaży pracy nad popytem na nią. Zresztą migracja nie jest niezbędna do osiągnięcia wzrostu płac w omawianym kraju. 14 J. Tanza, wyd. cyt. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 177 Zgodnie z teorią Heckschera-Ohlina kraje bardziej zasobne w pracę sprzedają za granicę towary pracochłonne (co oznacza pośredni eksport pracy), a kraje bardziej zasobne w kapitał sprzedają dobra kapitałochłonne. Wassil Leontief doprecyzował, że eksport dóbr pracochłonnych może występować także jako efekt wyższej wydajności pracy15, ale ten przypadek tu nie zachodzi. W Sudanie Południowym żyje 12 mln ludzi, a gęstość zaludnienia wynosi 19 osób na kilometr kwadratowy i jest najniższa spośród państw członkowskich EAC (por. tabela 1). Koszty pracy są przy tym najwyższe w regionie16. Nie jest to zatem kraj obfity w pracę. Proces integracyjny w ramach unii ekonomicznej, do której EAC dąży, osiągnie stan docelowy, gdy nie tylko koszty pracy, ale także płace w tych samych branżach ulegną wyrównaniu we wszystkich krajach członkowskich. Współczesne teorie handlu międzynarodowego zakładają mobilność czynników produkcji (pracy i kapitału). W takich warunkach o korzyściach z wymiany międzynarodowej (już nie tylko międzygałęziowej, ale także wewnątrzgałęziowej, czyli np. sprzedaży podzespołów) decydują korzyści skali oraz odpowiednia jakość, jakiej oczekują wymagający klienci. Biorąc pod uwagę zasobność Sudanu Południowego w pracę przy niskim na skutek jego wychodzenia z konfliktu stanie technologii, kraj ten może najszybciej i najwięcej (przynajmniej w pierwszym okresie) skorzystać z uczestnictwa w EAC. W tym celu wykorzystać można korzyści skali w wytwarzaniu pośrednich dóbr produkcyjnych. Przeszkodę stanowi także niski stopień komplementarności struktur gospodarczych tych państw17. Dużą część krajowej produkcji P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 18. A.R.N. Haas, What South Sudan will gain from joining the East African Community, źródło: http://theconversation.com/what-south-sudan-will-gainfrom-joining-the-east-african-community-55592 (dostęp: 13.08.2016) 17 P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 19–40. 15 16 �178 Konrad Czernichowski zapewnia rolnictwo, które – za wyjątkiem Ugandy i Sudanu Południowego (dla którego brak danych) – daje zatrudnienie większości mieszkańców (tabela 1). Bariery i ograniczenia stojące przed Sudanem Południowym Najpoważniejsze wyzwanie integracyjne stanowi niewątpliwie tocząca się obecnie wojna domowa w Sudanie Południowym. Kraj ten przyjęto do wspólnoty, mimo że od jej członków wymaga się rządów prawa, demokracji i przestrzegania praw człowieka18. Wszelkie konflikty zbrojne hamują rozwój społeczno-gospodarczy, oddalają od siebie systemy polityczne i wywołują kryzys w niektórych sektorach gospodarki, a także handlu międzynarodowego. Bez skutecznego zaprowadzenia pokoju nie może być mowy o czerpaniu przez państwo korzyści ekonomicznych z uczestnictwa w EAC. Do największych osiągnięć organizacji należą: utworzenie unii celnej, wspólnego rynku i postępy w rozwoju infrastruktury drogowej19, które jednakowoż są w dużej mierze efektem podpisanego w 1985 r. przez Kenię, Ugandę, Ruandę i Burundi Porozumienia Tranzytowego w Korytarzu Północnym (ang. Northern Corridor Transit Agreement, NCTA). Jego zadaniem było zagwarantowanie swobodnego przewozu dóbr z portu w Mombasie do krajów i regionów niemających dostępu do morza, tj. Ugandy, Ruandy, Burundi i Północnego Kivu (fr. Nord Kivu) w Demokratycznej Republice Konga20. Jak wiadomo, transport ma kluczowe J. Tanza, wyd. cyt. Por. K. Czernichowski, Integracja…, wyd. cyt., s. 161–165. 20 The Northern Corridor Transit Agreement, źródło: http://www.ttcanc.org/ page.php?id=12 (dostęp: 19.03.2016). 18 19 �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 179 znaczenie dla rozwoju lokalnych rynków oraz postępów integracyjnych21. Jednak w dalszym ciągu większa część sieci drogowej w Sudanie Południowym jest nieutwardzona. Obok podatków stanowi to główną przyczynę wyższych niż w Ugandzie cen22. Rolnictwo wymaga zmechanizowania. Po spełnieniu tego warunku potencjał produkcyjny kraju może się przekuć na eksport. W stanach Bahr el Ghazal i Greater Upper Nile istnieją dobre warunki do uprawy ryżu. Przyjęcie wspólnej zewnętrznej taryfy celnej będzie się wiązać z kosztami. W przypadku niektórych produktów jest ona bowiem wyższa niż południowosudańskie stawki celne. Podroży to koszty życia dla mieszkańców. Podsumowanie Znaczenie akcesji Sudanu Południowego do EAC można rozpatrywać z punktu widzenia spodziewanych korzyści tego państwa bądź całego ugrupowania. W artykule został przedstawiony ten pierwszy zakres. Do zbadania pozostaje drugi – jak rozszerzenie EAC wpłynęło na jej potencjał i perspektywy. Jeśli chodzi o klasyfikację celów integracji regionalnej według kryterium przedmiotowego, tekst koncentrował się na aspektach ekonomicznych. Jednakże między różnymi celami istnieje sprzężenie zwrotne. Rozwój ekonomiczny pozytywnie wpływa na realizację celów politycznych i społecznych23. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 28. A.R.N. Haas, wyd. cyt. 23 P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 21. 21 22 �180 Konrad Czernichowski Bibliografia Africa. Burundi, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html. Africa. Kenya, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html. Africa. Rwanda, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html. Africa. South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/od.html. Africa. Tanzania, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/tz.html. Africa. Uganda, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html. Bożyk P., Misala J., Integracja ekonomiczna, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003. COMESA-EAC-SADC Tripartite Free Trade Area Launched, źródło: http:// www.sadc.int/. Czernichowski K., Integracja afrykańska – uwarunkowania, formy współpracy, instytucje, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2010. Czernichowski K., Polityczne i ekonomiczne wyzwania przed Sudanem Południowym, w: Dynamika afrykańskich struktur państwowych w wymiarze historycznym, politycznym i społeczno-gospodarczym, pod red. B. Ndiayego i P. Letki, rocznik „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne”, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uni­wersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2011. Haas A.R.N., What South Sudan will gain from joining the East African Community, źródło: http://theconversation.com/what-southsudan-will-gain-from-joining-the-east-african-community-55592. Mayom J. P., South Sudan Officially Joins EAC, źródło: http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/ articleId/19061/South-Sudan-Officially-Joins-EAC.aspx. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 181 Okoth A., A History of Africa, vol. 2, East African Educational Publishers Ltd. – Ujuzi Books Ltd., Nairobi – Kampala – Dar es Salaam 2010. Reporter N., South Sudan admitted into EAC, źródło: http://www.nation. co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/996-3100314acaobi/index.html. Tanza J., South Sudan Official: Country Will Benefit by Joining EAC, źródło: http://www.voanews.com/a/government-says-southsudan-will-benefit-by-joining-eac/3217788.html. The Northern Corridor Transit Agreement, źródło: http://www.ttcanc. org/page.php?id=12. Akcesja Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) – potencjalne skutki Streszczenie Artykuł koncentruje się na potencjalnych skutkach ekonomicznych, jak również na barierach napotykanych przez Republikę Sudanu Południowego przy akcesji do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC). Podkreślono w nim rolę tej regionalnej wspólnoty gospodarczej we współczesnej Afryce. Wśród najważniejszych skutków rozszerzenia EAC wyróżniono liberalizację przepływu towarów, usług, kapitału i pracy, rozwój infrastruktury, zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa. Jak w każdym procesie integracyjnym, pozytywom towarzyszą negatywy: m.in. utrata wykonywania suwerenności i podniesienie niektórych stawek celnych w związku z koniecznością przyjęcia wspólnej zewnętrznej taryfy celnej. Zarekomendowana została dalsza rozbudowa sieci dróg oraz mechanizacja rolnictwa. Słowa kluczowe: Afryka Wschodnia, Sudan Południowy, Wspólnota Wschodnioafrykańska, integracja gospodarcza, wspólny rynek, regionalna wspólnota gospodarcza. �182 Konrad Czernichowski The Accession of South Sudan into the East African Community (EAC) – Potential Effects Summary The article concentrates on potential economic consequences as well as barriers of the accession of the Republic of South Sudan into the East African Community (EAC). The role of this Regional Economic Community in contemporary Africa is emphasized. Among the most important effects of the enlargement of EAC the following were distinguished: liberalization of goods, services, capital and labour, developing infrastructure, stabilizing peace and security. As in each integration process, the positive sides are followed by the negative ones with the necessity of delegating competences and raising taxes on some products due to introduction of the common external customs tarrif as the most important. As recommendation, further improving roads and adding value to agriculture (mechanization) were suggested. Key words: East Africa, South Sudan, East African Community, economic integration, common market, regional economic community. �WOJCIECH TROJAN POMIĘDZY POKOJOWĄ OPERACJĄ HYBRYDOWĄ ONZ A ADATEM. METODY I DYLEMATY UTRZYMANIA POKOJU W AFRYCE NA PRZYKŁADZIE DARFURU I SOMALILANDU Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych na podstawie rezolucji 2228 z 2015 roku dała podstawę – mandat na obecność – operacji Unii Afrykańskiej w Darfurze. Oficjalnie to kod biurokratyczny pod hasłem: Unia Afrykańska – ONZ Operacja Hybrydowa w Darfurze1. Pojęcie operacji hybrydowej pochodzi z 31 lipca 2007 roku, kiedy ustalono, że operacja hybrydowa powinna mieć, jak długo jest to możliwe, charakter „afrykański” oraz źródło finansowania sił zbrojnych powinno pochodzić od państw afrykańskich2. Wyrażenie „zagrożenie hybrydowe” oznacza w wojskowym języku przemieszanie – „amalgamat” – istniejących zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego. Jak tłumaczą to eksperci organizacji NATO, pojęcie hybrydowych zagrożeń oznacza swoisty węzeł gordyjski różnorodnych okoliczności i działań, takich jak terroryzm, migracja, piractwo, korupcja czy konflikty Wojciech Trojan – prawnik UNHCR, Hargeisa. 1 2 African Union – United Nations Hybrid Operation In Darfur (UNAMID). Rezolucja Rady Bezpieczeństwa 1769 (2007). �184 Wojciech Trojan etniczne. Według nowej doktryny źródłem zagrożeń hybrydowych mogą być zarówno aktorzy niepaństwowi, jak i rządowi. Tak rozu­ miane podmioty stosujące metodę „hybrydową” tworzą zagro­żenia wobec swoich przeciwników, w sposób, który oznacza zastosowanie jednocześnie działań konwencjonalnych i niekon­wen­ cjonalnych dla osiągnięcia swojego celu3. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ z 2007 roku zwracała uwagę na ataki na ludność cywilną i pracowników sektora humanitarnego w Darfurze. Dokument potępiał utrzymujące się i powszechne masowe gwałty oraz przemoc seksualną zasługującą na adekwatną odpowiedź „wspólnoty międzynarodowej”. Jak zauważył M. Ząbek, ONZ nie była gotowa do podjęcia interwencji w celu niedopuszczenia do ludobójstwa i „ostateczne nie wydała werdyktu na ten temat, a jedynie dopuściła możliwość dokonania tam zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko pokojowi”4. Nadal aktualne pozostaje pytanie, czy brak adekwatnej reakcji międzynarodowej mógł doprowadzić do scenariusza, jaki miał miejsce w Rwandzie? Raport sekretarza generalnego Narodów Zjednoczonych dotyczący operacji hybrydowej ONZ i Unii Afrykańskiej z 1 lipca 2016 roku analizuje sytuację bezpieczeństwa wewnętrznego w Darfurze. W całym regionie dochodziło do potyczek pomiędzy stronami konfliktu, gdzie wojsko rządowe atakowało wioski podejrzane wspieranie milicji Armii Wyzwolenia Sudanu Abdula Wahida5. Konwoje wojskowe armii sudańskiej wielokrotnie wpadały w zastawione na nie pułapki, w wyniku których dochodziło M. Miklaucic, NATO Capstone Concept cytowany w artykule NATO Countering the Hybrid Threat, 2011, źródło: act.nato.int/nato-countering-the-hybrid-threat (dostęp: sierpień 2016). 4 M. Ząbek, Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w Zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008, s. 31. 5 Sudan Liberation Army/Abdul Wahid (SLA/AW). 3 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 185 w tych rejonach do akcji pacyfikacyjnych wśród ludności cywilnej. W rejonie Guldo i Nertiti wojsko zablokowało uchodźcom wojennym możliwości opuszczenia przez nich terenów objętych walkami6. Dochodziło też do ataków lotnictwa na wsie Galol, Jaro, Dirma i Dasa. ONZ zwróciła uwagę na ataki na uchodźców wewnętrznych ze strony uzbrojonych nomadów, milicji plemiennych oraz kryminalistów, co zostało udokumentowane przez monitorujące sytuację organizacje w Thur East i Hassahissa. Podobnie w Południowym Darfurze ostrzelano 30 kwietnia oraz 7 i 11 maja obóz dla uchodźców wewnętrznych. Na mapie Darfuru, gdzie rejestrowano zabójstwa osób chronionych przez ONZ zapisano przypadki zabójstw w obozach uchodźców wewnętrznych Mujajeria, Al-Neem, Kalma, Al-Salam. Sekretarz generalny wylicza przykłady arbitralnych aresztowań w Południowym Darfurze wśród uchodźców wewnętrznych, gdzie sudański wywiad wojskowy przeprowadził operację specjalną w rejonie Kass. Aresztowano m.in. członków Komitetu Uchodźców oraz reprezentantów starszyzny plemiennej z obozu uchodźców w Thur. Takie same działania i aresztowania miały miejsce w Nyala i Kalma, gdzie bez przedstawiania zarzutów aresztowaniami objęto szejchów wspólnoty uchodźców wewnętrznych. Funkcjonariusze hybrydowej obecności ONZ i Unii Afrykańskiej z dużą dokładnością i starannością wyliczają incydenty, które z narażeniem własnego życia zebrali lokalni pracownicy polowi w Darfurze. Dla zwykłego czytelnika takie raporty mogą wydawać się przejawem profesjonalizmu dyplomacji humanitarnej, jednak z perspektywy uczestnika takich operacji w Czeczenii, Donbasie 6 Opisana sytuacja dotyczy tylko okresu marzec – kwiecień 2016 roku. Szczegółowe dane wojskowe zawarte są w raporcie sekretarza generalnego o hybrydowej operacji Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze, rozdział II Sytuacja bezpieczeństwa, 1 lipiec 2016 roku Sygnatura S/2016/587, Rada Bezpieczeństwa. �186 Wojciech Trojan czy Somalii nie sposób pozbyć się wrażenia bezsilności ONZ. Odpowiedzią na wyliczane naruszenia prawa humanitarnego powinna być „hybrydowa” obecność w Darfurze wspólnoty międzynarodowej reprezentowanej przez swoje agendy i agencje oraz liczny sektor pozarządowy. Z liczby przytoczonych naruszeń można się zorientować, że w istocie w Darfurze, jak i w innych miejscach, gdzie działają podobne mechanizmy „ochrony międzynarodowej”, granice akcji humanitarnej są ograniczone do działań pozornych i nieefektywnych. Jak podkreśla prawnik i specjalistka od praw człowieka Elisabeth Ferris: Ochrona to szlachetne słowo z pozytywnymi skojarzeniami, ale co ono oznacza w praktyce? Czy chodzi tutaj o dostarczanie pomocy humanitarnej dla potrzebujących? Czy może tylko o monitorowanie liczby zgwałconych kobiet? Czy może o zwiększone zaangażowanie organizacji humanitarnych, które nie stanowi zagrożenia dla podstawowych zasad neutralności i bezstronności?7 W klasycznej formule teorii Państwa i Prawa, to państwo jest zobowiązane do utrzymania na swoim terytorium ładu i porządku publicznego. Nieskuteczność w wypełnieniu funkcji porządko­ wej przez władze wykonawcze prowadzi do erozji funkcji ochronnej prawa. Brak respektu dla ustawodawstwa ma ostry przebieg, jeśli prawo przestaje chronić wartości, które są powszechnie poważane i kluczowe: życie człowieka, jego zdrowie, nietykalność osobistą. Anarchizacja stosunków społecznych i erozja państwa na różnych kontynentach, nie tylko w Afryce, doprowadziły wiele społeczności lokalnych do reakcji samoobronnej wobec powszechnego bezprawia. Tam, gdzie zawiodła ochronna funkcja prawa, lukę wypełniają dynamicznie nieformalne struktury egzekwujące poszanowania własnych subkulturowych kodeksów E. G. Ferris, The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings, 2011. 7 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 187 zachowań. Kultura przemocy stanowi habitat dla samoorganizowania się grup samoobrony. Współcześnie można starać się szukać możliwości opanowania sytuacji w „upadłych państwach” w drodze humanitarnych interwencji reprezentujących idee Narodów Zjednoczonych. Wielu działaczy akcji humanitarnych, jak np. Bernard Kouchner (założyciel organizacji Medicins Sans Frontiers) wielokrotnie wypowiadał się za celowością prowadzenia tzw. interwencji humanitarnych. Miało to m.in. miejsce w odniesieniu do interwencji NATO w Kosowie. Podobnie w okresie wojny w Iraku w 2003 roku. Nawoływanie de facto do działań wojennych nie przeszkodziło tej organizacji w uhonorowaniu jej pokojową nagrodą Nobla. Podobną prawidłowość charakteryzującą się wiarą w raporty organizacji i interwencjonizm humanitarny można prześledzić w raportach Human Rights Watch w odniesieniu do zdarzeń w Kosowie czy na Wschodnim Timorze. Trudno liczyć na bezstronność takich reportów, skoro organizacje brane pod uwagę są na liście płac ONZ i ich głównych sponsorów. Zgodnie z Art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych użycie siły dozwolone jest wyłącznie w celach samoobrony. Rozdział VII Karty zezwala jednak w odróżnieniu do Art. 51 na użycie siły, kiedy zostanie ono usankcjonowane zgodą stałych członków Rady (P5). Podkreślić jednak trzeba, że klasyczna definicja wojny nie opiera się na przesłankach humanitarnych. Ta sama interwencja humanitarna stanie się z perspektywy prawa międzynarodowego agresją, jeśli zostanie przeprowadzona poza mandatem Rady Bezpieczeństwa. Tradycja „wojny sprawiedliwej” ulega przed widzami globalnej sieci informacyjnej transformacji wywołanej ambicjami stworzenia nowego, hegemonistycznego porządku geopolitycznego. W tym dążeniu ramy prawne Karty Narodów Zjednoczonych wydają się za ciasne dla efektywności nowych mechanizmów. Stąd Kofi Anan jako sekretarz generalny ONZ za- �188 Wojciech Trojan uważył już w 1999 roku, że dochodzi do erozji tradycyjnie pojmowanego pojęcia suwerenności państwowej. W przeciągu 10 lat od usunięcia żelaznej kurtyny wykształciła się doktryna obowiązku ochrony („responsibility to protect”) określanej także krótko w wojskowy sposób jako R2P8. Doktryna została wprowadzona oficjalnie do dorobku ONZ podczas obchodów 60. rocznicy założenia organizacji. Opiera się ona na tezie erozji istnienia suwerenności westfalskiej, to jest takiej, która kategorycznie zabrania ingerencji sił zewnętrznych w wewnętrzne sprawy państwa. Praktyka dzisiejszych Chin oraz coraz bardziej Rosji w odniesieniu do swojej suwerenności wydaje świadczyć, że koncepcja suwerenności westfalskiej będzie mocno broniona przez państwa niebędące w sferze wpływów Zachodu. Dotyczy to także takich państw jak Sudan. Jak zauważają autorzy dokumentu Nikomu na Ziemi nie zależy, czy przeżyjemy poza Bogiem i czasami UNAMID. Wyzwania utrzymania pokoju w Darfurze9, po 13 latach konfliktu mieszkańcy Darfuru zdają sobie sprawę z ograniczeń wspólnoty międzynarodowej w niesieniu im pomocy i tworzenia warunków dla ich ochrony. Cytując zdanie uchodźcy wewnętrznego, ewentualne usunięcie wojsk operacji hybrydowej ONZ i Unii Afrykańskiej może doprowadzić do kolejnych masowych naruszeń prawa humanitarnego przez władze Sudanu: Rząd chce się pozbyć UNAMID po 8 The Responsibility to Protect, Office of the Special adviser on the Prevention of Genocide, źródło: un.org/preventgenocide/adviser/responsibility.shtlm (dostęp: 10 sierpnia 2016), oraz dokument Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, Implementing the responsibility to protect, A/63/677 z 12 stycznia 2009 roku. 9 No one on the earth cares if we survive except God and and sometimes UNAMID. The Challeneges of peacekeeping in Darfur, International Refugee Rights Initiative, czerwiec 2016. �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 189 to tylko, aby przeprowadzić swoje najgorsze działania – czystki etniczne, ludobójstwo, przesiedlenia. Autorzy dokumentu oceniającego rolę hybrydowych wojsk ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze mają jednak tylko rekomendację zwiększenia wysiłków w dalszym raportowaniu: – Departament Operacji Pokojowych ONZ powinien podnieść poziom swoich czynności monitoringu praw człowieka, aby w ten sposób zapewnić, że wspólnota międzynarodowa ma dostęp do informacji na wysokim poziomie dla podjęcia właściwych decyzji. Informacje te powinny mieć charakter publiczny. We wszystkich tych okolicznościach UNAMID powinien zapewnić warunki, w których przekazana przez nich informacja odpowiadała w pełni rzeczywistości i nie zawierała elementów manipulacji opinią publiczną”10. Jest to czysta deklaracja wiary w humanitaryzm i tylko taki pokój, który jest wymuszony przez instrumenty opierające się na zasadzie interwencjonizmu, czy wręcz, jak uważają niektórzy autorzy, w ramach globalnej platformy neokolonializmu. Niedaleko od ogniska zapalnego w Darfurze położony jest teatr wojny domowej w Somalii, gdzie podobnie jak do Sudanu wysłano żołnierzy Unii Afrykańskiej dla zaprowadzenia porządku i ochrony praw człowieka. 20 lutego 2007 roku Rada Bezpieczeństwa przyjęła rezolucję 1744(2007)13, w której wydano zgodę Unii Afrykańskiej na podjęcie interwencji humanitarnej w Somalii tylko na okres sześciu miesięcy. Oddziały walczyły jednak o przejęcie kontroli nad stolicą Somalii Mogadiszu, do sierpnia 2011 roku ponosząc spektakularne klęski. Misję wojskową po wyparciu amerykańskiej piechoty morskiej wypełniały oddziały wojskowe z Ugandy i Burundii, które zdołały w sierpniu 2011 10 International Refugee Rights Initiative, The challening of Peacekeeping In Darfur, s. 6 raportu: No one on the earth cares if we survive except God and sometimes UNAMID, czerwiec 2016. �190 Wojciech Trojan roku wyprzeć al-Shabaab z centrum miasta. Wcześniej wojska etiopskie w 2006 roku rozbiły umiarkowany ruch Unii Sądów Islamskich w Mogadiszu, który zakończył okres anarchii lokalnych watażków w stolicy. Obca interwencja została odrzucona przez klany somalijskie, które poparły opór młodzieży przyjmującej nazwę al-Shabaab dla swojego ruchu oporu. Interwencje obcych na terytorium Somalii wyzwoliły tylko fanatyzm klanowy i religijny. W roku 2011 Somalię zaatakowały oddziały kenijskie z zada­ niem odbicia portu morskiego Kismayo. Jednocześnie na terytorium Somalii wkroczyły ponownie wojska etiopskie. Wspólnota międzynarodowa wyraziła zgodę na wojskową obecność Ugandy, Dżibuti, Kenii i Etiopii, które objęły sześć sektorów w południowej i centralnej Somalii pod zbiorową nazwą misji AMISOM (Misja Unii Afrykańskiej w Somalii). Mimo tych wysiłków wojskowych al-Shabaab nie został pokonany, a armia państwowa uznawanej oficjalnie Somalii jest najniżej ocenianą w Afryce w rankingu ekspertów wojskowych. Oddziały wojsk interwencyjnych budzą opór społeczny, z którym nie są w stanie sobie poradzić na polu walki. Oddziałom brakuje ducha bojowego i są one bezużyteczne dla wyznaczonych im zadań. Symptomatyczne jest, że wszelkie próby przeniesienia konfliktu na terytorium Somalilandu i Puntlandu, które nie uznają się za część oficjalnie uznawanej Somalii zostały bez trudu odparte przez uzbrojone wyłącznie w lekką broń milicje klanowe. Nie dochodzi też tutaj do takich sytuacji, jak w południowej Somalii, gdzie amerykańska piechota morska, albo później garnizony Unii Afrykańskiej, są dziesiątkowane przez islamistów z al-Shabaab. Siłą, która odgrywa kluczowe znaczenie jest struktura klanowa Somalii. W Somalilandzie i Puntlandzie to klan jest źródłem bezpieczeństwa, a nie misje wojskowe ONZ. Milicja klanowa ma – jak się to określa – morale, esprit de corps i jest gotowa walczyć pomimo braku ciężkiego uzbrojenia oraz wysokiego żołdu, jaki otrzymują żołnierze AMISOM. Dla miej- �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 191 scowej ludności milicja nie stanowi zagrożenia, jakie jest związane z obecnością „niebieskich hełmów”11. W marcu 2016 roku oddziały milicji klanowej Puntlandu i Gal Mudug zatrzymały ofensywę al-Shabaab. Na placu boju zginęło 323 terrorystów, a 156 dostało się do niewoli. Milicja klanowa Puntlandu straciła tylko 20 wojowników. Operacja przeciwko al-Shabaab odbyła się bez żadnego wsparcia dronów czy obcych doradców wojskowych z doświadczeniem hybrydowym z innych teatrów wojennych. Obce misje wojskowe od dziewięciu lat nie potrafią opanować sytuacji, tak jak udało się to w niezależnych obszarach Puntlandu i w niepodległym Somalilandzie. Zwłaszcza Somaliland zasługuje na uznanie za swoje sukcesy na miarę ograniczonych możliwości, jakimi dysponuje ten kraj i pomimo braku uznania wspólnoty międzynarodowej. To tutaj powinni się uczyć eksperci „od terroryzmu”, którzy nie dostrzegają prawdziwych źródeł tego zjawiska. Destabilizacja regionów takich jak Róg Afryki, Irak, Północna Afryka czy Syria odbyła się na zasadzie interwencji w wewnętrzne sprawy suwerennych państw pod hasłem interwencji humanitarnych. Wykładnia odpowiedzialności wspólnoty międzynarodowej za ochronę praw człowieka jest trudna do podważenia w jej założeniach. W istocie jednak rachunek zysków i strat pokazuje, że jest to nowa forma globalnej gry na neokolonialnej szachownicy. Somaliland nie jest szerzej znany przeciętnemu odbiorcy wiadomości, gdyż sukces innych metod niż te, które wpisano w doktrynę ONZ – R2P (responsibility to protect), odebrałby sponsorom ONZ i Unii Afrykańskiej możliwość realizacji własnych celów w podtrzymywanych konfliktach. Scenariusz z Jugosławii, Iraku, Libii, Syrii, Somalii i innych ognisk zapalnych, gdzie były zagrożone pra11 P. Mameli, The Blue Helmets: Sexual Exploitation, Sex Trafficking and Organizational Culture In UN Peacekeeping Operations, źródło: ideajournal.com/ articles.php?id=50 (dostęp: 10 sierpnia 2016). �192 Wojciech Trojan wa człowieka jest stale ten sam. Pod pretekstem humanitarnym wybucha konflikt przynoszący nieproporcjonalnie większe szkody wywołane przez siły mające własne interesy w przeprowadzeniu rekonstrukcji porządku wewnętrznego i regionalnego. Porządek klanowy w Somalilandzie jest udaną alternatywą wobec eksportu idei R2P responsibility to protect czy koncepcji hybrydowej obecności ONZ. Dzięki zastosowaniu tradycyjnych mechanizmów plemiennych w Somalilandzie panuje pokój, a na święta Ramadanu mogli przyjeżdżać bliscy z Europy i Ameryki. Władze Somalilandu bronią swojej suwerenności i nie chcą zostać wcieleni siłą do zjednoczonej Somalii będącej konstruktem polityków zachodnich. Okazuje się, że ich model społeczny sprawdza się w praktyce, czego nie można powiedzieć o objętej wojną południowej Somalii czy Darfurze, gdzie stacjonują w swoich bazach oddziały rozleniwionych żołnierzy Unii Afrykańskiej, którzy nie radzą sobie z oporem radykalizującej się młodzieży. Wkrótce opór wzrośnie po wyrzuceniu z obozów uchodźców somalijskich z Kenii, tysięcy zradykalizowanych potencjalnych wojowników niegasnącego konfliktu w Rogu Afryki. Podobna radykalizacja wśród uczestników konfliktu w Darfurze może doprowadzić do eskalacji konfliktu, gdzie jednym z elementów jego żywotności jest międzynarodowy nieudolny interwencjonizm pod hasłami humanitaryzmu. Jak pisze Maciej Ząbek: „poza tym, pomijając koszty, jakie musiano by ponieść organizując interwencję zbrojną, uzasadnia się brak decyzji w tej sprawie tym, że zachodnia interwencja zbrojna taka jak w Iraku czy Afganistanie nie jest żadnym rozwiązaniem, gdyż spowodowałaby tylko rozszerzenie wojny na cały Sudan, a być może i na sąsiedni Czad”12. Stabilizacja w sferze konfliktów, M. Ząbek, Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008, s. 31. 12 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 193 taka jaką obserwujemy w Somalilandzie, gdzie nie stacjonują żadne wojska hybrydowe, lecz działa prawo zwyczajowe i klanowe mechanizmy tradycyjnego rozwiązywania sporów, podpowiada dobitnie, jakimi metodami takie lokalne konflikty powinny być wygaszane bez udziału nieefektywnych metod, jakie ponoszą fiasko na piaskach kolejnych bitew prowadzonych przez ONZ za pokój. Kończąc, chciałbym podkreślić, że niniejszy artykuł jest głosem w sprawie zwrócenia uwagi ośrodkom władzy międzynarodowej na potrzebę opierania się na know-how tradycyjnych metod rozwiązywania konfliktów, które wymagają jednak wiedzy z dziedziny lokalnej kultury i prawa. Znajomość prawa zwyczajowego – adatu – tradycyjnych kultur pozwoliłaby lepiej zaplanować działania mediacyjne negocjatorom z ONZ. Jest to jednak bardziej złożona materia niż analiza raportów napisanych nawet przez najlepiej opłacanych ekspertów zachodnich, którzy przyjeżdżają na misje rozpoznawcze w rejony konfliktu. Bibliografia Ferris E.G., The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings, 2011. Ząbek M., Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w Zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008. Miklaucic M., NATO Capstone Concept cytowany w artykule NATO Countering the Hybrid Threat, 2011, źródło: act.nato.int/nato-countering-the-hybrid-threat (dostęp: sierpień 2016). Ferris E.G., The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings 2011. The Responsibility to Protect, Office of the Special adviser on the Prevention of Genocide, źródło: un.org/preventgenocide/adviser/responsibility.shtlm (dostęp: 10 sierpnia 2016), oraz document Zgroma- �194 Wojciech Trojan dzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, Implementing the responsibility to protect, A/63/677 z 12 stycznia 2009 roku. No one on the earth cares if we survive except God and and sometimes UNAMID. The Challeneges of peacekeeping in Darfur, International Refugee Rights Initiative, czerwiec 2016. Mameli P., The Blue Helmets: Sexual Exploitation, Sex Trafficking and Organizational Culture In UN Peacekeeping Operations, źródło: ideajournal.com/articles.php?id=50 (dostęp: 10 sierpnia 2016). Between the hybrid UN operation and Adat. Methodology and patterns of the conflict prevention and resolution in Africa. Summary The international community is facing a dilemma how to address the reoccurring humanitarian crisis situations. The massive violations of human rights can enact the mechanism of the humanitarian intervention. The mechanism of the Security Council established after the II World War prevented the doctrine R2P – responsibility to protect – was to become a tool for the military intervention anywhere in the World. The concept of the sovereignty according to the UN was to be abolished to respond to the crimes against humanity and/or widespread war crimes. The Darfur crisis was a typical scenario that should have resulted with such military R2P action under the UN clearance. Instead the proxy hybrid peace keeping operations are being constructed without much success on the ground. The Blue Helmets in Darfur and Somalia cannot ensure any protection as they their presence is not a factor of a real reconsiliation. The traditional conflict resolution methods and the clan justice serve well in Somaliland ensuring the period of peace in the region free from the UN military actions. The Somaliland success without any UN mandated soldier is not a success story reported by the media, as it proved that the traditional law and customs are more effective in comparison to the UN security mechanisms. The protection under the UN agenda is not anymore neutral and impartial as a the �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 195 political power centers hijacked the whole system. More understanding of the local traditions and customs should be required among the UN diplomats to enhance their impact and to avoid mistakes in the field of conflict prevention and resolution. ��MARIUSZ DRZEWIECKI ZATRZYMAĆ NAJDŁUŻSZĄ RZEKĘ AFRYKI. KONSEKWENCJE ARCHEOLOGICZNE PROJEKTÓW ZARZĄDZANIA WODAMI NILU Wstęp Nil przepływa przez wszystkie strefy klimatyczne kontynentu afrykańskiego, zaczynając od lasów równikowych, a kończąc na terenach pustynnych Sahary. Transportuje wody pochodzące z regularnych opadów deszczu w strefie równikowej i na wyżynie Abisyńskiej, do ujścia w Morzu Śródziemnym. Ostatnim dopływem Nilu jest Atbara (Ryc. 1). Dalej, w środkowym i dolnym biegu, na odcinku liczącym 2,5 tysiąca kilometrów najdłuższa rzeka Afryki przecina tereny pustynne, gdzie obok oaz jest jedynym stałym źródłem wody. Na suchym obszarze obejmującym tereny współczesnego Północnego Sudanu i Egiptu, brzegi Nilu zasiedla znaczna części lokalnej populacji. Powstały tam największe miasta regionu, liczne wsie oraz tereny uprawne. Początków intensywnego wykorzystania wód Nilu oraz jego obszarów nadbrzeżnych archeolodzy Dr Mariusz Drzewiecki – archeolog, adiunkt w Instytucie Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, główne kierunki badań: Afryka Północna oraz Bliski Wschód, ochrona dziedzictwa archeologicznego, badania budowli obronnych. �198 Ryc. 1. Zobrazowanie satelitarne doliny środkowego i dolnego Nilu z marca 2005 r. (źródło: NASA, public domain). Mariusz Drzewiecki dopatrują się w okresie neolitu (około 5000– 3000 p.n.e.). Wraz ze schyłkiem epoki kamienia ludność coraz chętniej osiedlała się nad tą rzeką1. Było to zjawisko rozłożone w czasie, połączone ze zmieniającym się powoli klimatem2 oraz gospodarką3. Obszary poza doliną Nilu stawały się zbyt suche dla stałej, większej populacji, co mogło rodzić konflikty, a ludność, która chciała pozostać musiała prawdopodobnie zmienić swój sposób życia. Wszyscy pozostali osadnicy rozpoczęli poszukiwania nowych terenów. W tym samym czasie brzegi Nilu wraz z osuszaniem klimatu stały się bardziej dostępne i dogodne dla stałego zamieszkania. Rozwinęło się rolnictwo i hodowla zwierząt, zatem przybywająca ludność najczęściej pozostała już w dolinie Nilu4. W ten sposób badacze przeszłości tłumaczą widoczny wzrost liczby stanowisk archeologicznych w dolinie Nilu Środkowego, datowanych na okres zaczynający się od neolitu, D. N. Edwards, The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, AbingdonNew York 2004, s. 38–48; S. Salvatori D. Usai, The Sudanese Neolithic revisited, „CRIPEL” 2006, nr 26, s. 329–330. 2 R. Kuper S. Kröpelin, Climate-Controlled Holocene Occupation in the Sahara: Motor of Africa’s Evolution, „Science” 2006, nr 313, s. 803–807. 3 A. J. Arkell, A History of the Sudan. From the Earliest Times to 1821, London 1961, s. 11–15. 4 M. Honegger, Recent advances in our understanding of prehistory in northern Sudan, w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 19–30. 1 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 199 a obejmujący czasy późniejsze, aż do współczesności5. Rozwijające się kolejne królestwa, imperia, ośrodki władzy i państwa posiadały/posiadają swoje centra nad Nilem6. Za przykład mogą tu posłużyć: Kerma, Napata, Meroe, Faras, Dongola, Omdurman, Chartum itd. Zarejestrowano nad Nilem liczne mniejsze i większe osady, niektóre zamieszkiwane przez wiele wieków, na przykład Qasr Ibrim, Dangeil, Meinarti, Banganarti, Berber, Khandaq i inne. W tym czasie poza doliną rzeki, na terenach pustynnych, osadnictwo było rozproszone i często miało charakter czasowy lub okresowy7. Można zatem powiedzieć, że nad Nilem Środkowym obserwuje się koncentrację osadnictwa. W rezultacie współcześni mieszkańcy tych terenów żyją w otoczeniu starożytności i mają z nimi styczność na co dzień8. Rozwój technologiczny sprawił, iż na przełomie XIX i XX wieku zaczęto myśleć o kontrolowaniu najdłuższej rzeki Afryki9. Obecnie wodami Nilu zarządza się w oparciu o umowy międzynarodowe przyznające poszczególnym krajom procent przepłyNa przykład: B. G. Trigger, History and Settlement in Lower Nubia (Yale University Publications in Anthropology 69), New Haven 1965, s. 151; W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 19–20. 6 W. Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 55–56; D. A. Welsby, The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile, London 2002, s. 8–9. 7 Na przykład: R. J. Bradley, Nomads in the Archaeological Record. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan (Meroitica 13), Berlin 1992, s. 24–25; H. Paner M. Masojć, From Old Sennar, Bejrawiya and Fourth Cataract to the Bayuda Desert. Twenty years of Gdańsk archaeologists in Sudan - a short overview, “GAMAR” 8 (2015), s. 23. 8 M. Drzewiecki P. Maliński, Jawgul - a Village Between Towers, „Sudan and Nubia” 2013, nr 17, s. 101–102; A. Osman, The Folklore of Archaeological Sites: A Case Study from Nawri in the Third Cataract region, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. 31–34. 9 T. Tvedt, The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004, s. 25–28. 5 �200 Mariusz Drzewiecki wającej wody10. W XX wieku wypracowano dwa podstawowe sposoby kontrolowania zasobów Nilu: w Północnym Sudanie wody rzeki reguluje się za pomocą zapór na Nilu i sztucznych zbiorników retencyjnych oraz za pośrednictwem systemów irygacyjnych pobierających wodę z rzeki, głównie dla celów rolniczych11. Zasoby wodne najdłuższej rzeki Afryki, choć znaczne, są już w dużym stopniu wykorzystywane12. Pozostaje to w zależności ze wzrostem populacji zamieszkującej dolinę Nilu. Zapotrzebowanie na żywność, energię elektryczną i inne materiały oraz surowce cały czas się zwiększa. W związku z tym powstają napięcia w kwestiach wykorzystania wód Nilu oraz wprowadzane są nowe projekty modernizacji, rozwoju rolnictwa, zabudowy, infrastruktury oraz przemysłu, chociaż ten ostatni stanowi niewielki procent całości13. Jedną z konsekwencji tej ścieżki rozwoju jest zmniejszanie zasobów dziedzictwa archeologicznego. W wyniku budowy tam na Nilu zalewane są słabo zaludnione odcinki doliny, jednak z reguły bogate w pozostałości przeszłości. Rolnictwo i systemy irygacyjne zmieniają krajobraz i usuwają lub niszczą ślady aktywności 10 M. Kimenyi, J. Mbaku, Governing the Nile River Basin. The Search for a New Legal Regime, Washington 2015, s. 33–45. 11 K. Conniff, D. Molden, D. Peden, S. B. Awulachew, Nile water and agriculture. Past, present and future, w: S. B. Awulachew, V. Smakhtin, D. Modlen, D. Peden (red.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Abingdon-New York 2012, s. 14–15. 12 Nile Basin Initiative, State of the River Nile Basin Report 2012, Chapter 2: The Water Resources of the Nile Basin s. 55, źródło: http://nileis.nilebasin.org/ system/files/Nile%20SoB%20Report%20Chpater%202%20-%20Water%20 resources.pdf (dostęp: 7.08.2016). 13 H.-J. Luhmann, The emerging conflict of using Nile water for irrigation purposes, especially between Egypt and Ethiopia, due to the disturbance of the reliability of the arrival of the Monsoon season as triggered by European/Asian brown cloud, w: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L.Menzel, C.-D. Schönwiese, Global Change: Enough water for all?, Hamburg 2007, s. 245–246. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 201 dawnych mieszkańców regionu. Działania skutkujące zniszczeniem dziedzictwa archeologicznego obserwuje się we wszystkich krajach, w których zwiększa się populacja. Można powiedzieć, że jest to zjawisko o skali globalnej, przez co nosi cechy działania nieuniknionego, naturalnego rozwoju współczesnych społeczności14. Szerokie plany modernizacyjne rządu sudańskiego oraz gwałtowny rozwój osadnictwa w dolinie Nilu Środkowego skłaniają do refleksji na temat dotychczasowych działań archeologicznych w tym kraju oraz ich najbliższej przyszłości. W tym kontekście autor artykułu podejmuje poniżej próbę odpowiedzenia na następujące pytania: jak zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Czy w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? Tamy na Nilu i sztuczne zbiorniki wodne a archeologia Od końca XIX wieku dolina Nilu znalazła się pod wpływami brytyjskimi. Rozpoczęto wtedy wprowadzanie w życie projektów kontroli przepływu wody w największej rzece Afryki. Zapory oraz sztuczne zbiorniki retencyjne stanowiły integralną część tej stra- R. Bewley et al., Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project, w: S. Campana, R. Scopigno, G. Carpentiero, M. Cirillo (red.), CAA2015 Keep the Revolution Going. Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods In Archaeology, Oxford 2016, s. 919. 14 �202 Mariusz Drzewiecki tegii15. Zbudowano takowe na wszystkich odcinkach rzeki, od górnego biegu po deltę. Nie inaczej było na terenach nubijskich (obecny północny Sudan i południowy Egipt), gdzie wzniesiono następujące zapory (Ryc. 1): tama asuańska (rok zakończenia budowy: 1902), którą następnie dwukrotnie podwyższono w 1912 i 1933 r.; wysoka tama asuańska (rok zakończenia budowy: 1964) oraz tama Merowe (rok zakończenia budowy: 2009). 15 maja 2012 r. w czasie spotkania w British Museum w Londynie ogłoszono międzynarodowy apel o ratowanie dziedzictwa archeologicznego obszarów zagrożonych przez powstanie kolejnych zbiorników retencyjnych16. Będą one zlokalizowane na obszarze III katarakty Nilu (tama Kajbar) oraz V katarakty Nilu (tama Shereik). Terminy zakończenia prac budowlanych nie są obecnie znane17. Wynika to z braku porozumienia między rządem Sudanu a mieszkańcami obszarów zalewowych18. Na tym samym spotkaniu (w British Museum) przedstawiono także dalekosiężne plany związane z zarządzaniem wodami Nilu. Ogłoszono, że w najbliższym czasie (dokładnych dat nie podano) planowane są budowy kolejnych tam na następujących obszarach: tama Dal (katarakta Dam), tama Sabaloka (VI katarakta Nilu), tama Dagash oraz tama Mograt. Wynikiem ostatecznym będzie ciąg sztucznych zbiorników wodnych ulokowanych na obszarach T. Tvedt, The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004, s. 51–52. 16 Preserve the Middle Nile, Resume from the Sudan Dam meeting at British Museum 15 May 2012, źródło: https://preservethemiddlenile.wordpress. com/2012/05/22/resume-from-the-sudan-dam-meeting-at-bri tish-museum15-may-2012/ (dostęp: 8.08.2016). 17 D. A. Welsby, A first look at the 5th Cataract, „The British Museum Newsletter. Egypt and Sudan” issue 1(2014), s. 29. 18 C. Kleinitz, Archaeology, Development and Conflict: A Case Study from the African Continent, “Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress” vol. 9 no 1 (2013) s. 173–176. 15 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 203 o zróżnicowanej formie terenu i o niewielkiej populacji, na przestrzeni całej doliny Nilu Środkowego. Patrząc na te działania przez pryzmat archeologii, można zauważyć pewną sprzeczność. Z jednej strony powstanie sztucznych zbiorników wodnych powoduje zniszczenie dziedzictwa archeologicznego, z drugiej zaś projekty te poprzedzają zakrojone na dużą skalę archeologiczne prace ratownicze19. Intensyfikacja badań naukowych w rejonach zagrożonym prowadzi do nowych odkryć i rozwoju archeologii jako nauki. W trakcie badań ratowniczych na początku XX w. (pierwsze podwyższenie tamy asuańskiej) koncentrowano się na cmentarzyskach. Przebadano ich łącznie 151, w tym ponad 8000 grobów z różnych epok20. Dzięki tym pracom ustalono sekwencję chronologiczną dla całej Nubii. Pozwoliło to na uporządkowanie i usystematyzowanie informacji o pozostałościach przeszłości. Z nielicznymi wyjątkami nie prowadzono wtedy badań pozostałości dawnych osad21. Największym odkryciem akcji ratowniczych z lat 30. XX w. (drugie podwyższenie tamy asuańskiej) były cmentarzyska w Qustul i Ballana (Ryc. 1). Walter Bryan Emery i Laurence Kirwan natrafili tam na groby władców pochodzące z IV do VI w. n.e.22 W. Y. Adams, A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 48–56. 20 G. A. Reisner, The Archaeological Survey of Nubia. The Report for 1907-08, 2 tomy, Cairo 1910; C.M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1908–1909, Cairo 1912; C.M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1909–1910, Cairo 1915; C. M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1910–1911, Cairo 1927. 21 W. Y. Adams, A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 50–51. 22 W. B. Emery, L. P. Kirwan, The Excavations and Survey between Wadi es-Sebua and Adindan 1929–1931, Cairo 1935; W. B. Emery, The Royal Tombs of Ballana and Qustul, Cairo 1938. 19 �204 Mariusz Drzewiecki O bardzo wysokim statusie zmarłych mogły świadczyć chociażby korony znalezione na głowach osób pochowanych pod gigantycznymi kurhanami (średnica do 70 m). Grobowce były bogato wyposażone. Na podstawie analiz darów grobowych potwierdzono intensywne kontakty tych osób z przedstawicielami Imperium Rzymskiego23. Powstała hipoteza, że byli to przywódcy Nobadów, a jednocześnie foederati, czyli wodzowie, którzy w zamian za różne przywileje oraz podarunki mieli chronić granicy imperium przebiegającej wtedy na wysokości Asuanu (I katarakta Nilu). Akcja ratownicza prowadzona w latach 60. XX w. (budowa wysokiej tamy w Asuanie) została określona jako wielki sukces społeczności międzynarodowej (Ryc. 2)24. Ocalono od zalania m.in. liczne kamienne świątynie. Wszyscy pasjonaci historii słyszeli o wielkiej operacji wycinania i przenoszenia świątyń Ramzesa II w Abu Simbel. Do badań przeszłości Nubii włączyły się wtedy instytucje i naukowcy, którzy wcześniej nie pracowali na tych terenach, także Polacy25. Ich odkrycie katedry w Faras (stolicy średniowiecznego królestwa Nobadii) odbiło się szerokim echem na całym świecie. Katedra została ozdobiona licznymi, bardzo dobrze zachowanymi malowidłami naściennymi przedstawiającymi różne sceny religijne. Polska ekipa uratowała wtedy ponad 120 dzieł sztuki, odcinając je od ścian kościoła w Faras26. Obok odkryć badania ratownicze i przyrost informacji doprowadziły do zwiększenia zainteresowania studiami nad społeczno23 L. Török, Late Antique Nubia. History and archaeology of the southern neighbour of Egypt in the 4th–6th c. A.D. (Antaeus Communicationes ex Instituto Archaeologico Academiae Scientiarum Hungaricae 16), Budapest 1988, s. 52–53. 24 Shehata Adam Mohamed, Victory in Nubia: Egypt, „The UNESCO Courier”, February/March 1980, s. 5. 25 W. Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 81–88. 26 K. Michałowski, Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw 1974. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 205 ściami doliny Nilu Środkowego. Już nie tylko egiptolodzy zajmowali się badaniami przeszłości regionu, co miało widoczny wpływ na sposoby wyjaśniania zmian obserwowanych w materiale archeologicznym27. W ostatnich latach (2009 r.) zakończono akcję ratowniczą w rejonie IV katarakty (budowa tamy Merowe). W przypadku tego obszaru największym zaskoczeniem dla archeologów była sama liczba pozostałości przeszłości28. We wcześniejszych opracowaniach obszar IV katarakty, ze względu na swoją niedostępność, był traktowany jako region peryferyjny, znajdujący się z dala od głównych ośrodków przeszłych cywilizacji. Jednak badania wykazały niezwykłą Ryc. 2. Okładka „The UNESCO gęstość osadnictwa29. ZarejestroCourier” z lutego/marca 1980 r. B.G. Trigger, Reisner to Adams: Paradigms of Nubian Cultural History, w: J. M. Plumley (red.), Nubian Studies: Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Cambridge 1978, s. 225–226. 28 Salah Mohamed Ahmed, An Introduction to the Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond. Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-ParisWalpole, MA 2014, s. 7–8. 29 D. A. Welsby, The Merowe Dam Archaeological Salvage Project, w: W. Godlewski, A. Łajtar (red.), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th Conference of Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 September 2006. Part One: Main Papers (Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2(1), Warsaw 2009, s. 33–47. 27 �206 Mariusz Drzewiecki wano liczne twierdze, galerie rytów naskalnych, cmentarzyska, kościoły itd. Podsumowując, akcje stawiania tam w dolinie Nilu Środkowego z reguły połączone były z rozległymi badaniami archeologicznymi, które powodowały napływ dużej ilości informacji na temat pozostałości przeszłości. Wyjątek od tej reguły stanowi budowa pierwszej tamy w Asuanie (1902 r.). Ogólnie rzecz ujmując, prace ratownicze zakrojone na szeroką skalę skutkowały rozwojem badań oraz zwiększeniem liczby ośrodków i archeologów pracujących w regionie. Zabytki pozyskane w czasie akcji ratowniczych podlegały podziałowi, dzięki czemu w sposób legalny trafiały do muzeów na całym świecie, gdzie znalazły swoje miejsce w galeriach dla zwiedzających30. Mimo korzyści płynących z tego typu projektów, należy zaznaczyć, że środowisko archeologów jednomyślnie rozpoznaje budowę tam i tworzenie sztucznych zbiorników wodnych za projekty uszczuplające i niszczące zasoby dziedzictwa regionu. Z tego powodu prowadzone są intensywne prace, które mają na celu dokumentację zagrożonych zabytków przed zalaniem31, publikowane są apele mające na celu powstrzymanie dalszych tego typu projektów oraz powstają artykuły ukazujące szkodliwe aspekty tych działań32. M. C. De Simone, Nubia and Nubians: the ‘museumization’ of a culture, Leiden 2014, s. 97–98. 31 D. A. Welsby, Dams on the Nile: From Aswan to the Fourth Cataract, „Sudan Studies” 2008, nr 37, s. 5–18. 32 R. Haaland et al. Preserving the Middle Nile (Sudan), „Antiquity” 86, s. 332 źródło: http://antiquity.ac.uk/projgall/haaland332/ (dostęp: 8.08.2016); European Committee for Preserving the Middle Nile, Petition to Stop the Dam in Sudan, „African Archaeological Review” 2012, nr 29/1, s. 1–5; H. HafsaasTsakos, Ethical implications of salvage archaeology and dam building: The clash between archaeologists and local people in Dar al-Manasir, Sudan, „Journal of Social Archaeology” 2011, nr 11/1, s. 49–76; C. Näser, C. Kleinitz, The Good, the 30 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 207 Systemy irygacji, rozwój współczesnego rolnictwa i osadnictwa a archeologia Drugim najważniejszym środkiem pozwalającym na zarządzanie wodami Nilu są systemy irygacyjne. Kanały rozprowadzające wodę rzeczną w dolinie Nilu Środkowego pozwalają na wykorzystywanie dla celów rolniczych obszarów, do których nie docierają wylewy rzeki. Dotychczasowy rozwój kanałów irygacyjnych skutkował zmianami w osadnictwie. Powstawały nowe wsie, a już istniejące notowały wzrost. Ten sposób nawadniania był wykorzystywany od czasów antycznych, jednak w XX w., dzięki mechanizacji i wprowadzeniu nowych upraw, system znacznie się rozrósł33. Zaczęto stosować pompy spalinowe oraz zapoczątkowano wykorzystanie różnorodnych urządzeń mechanicznych na wielu etapach prac rolnych, zaczynając od przekopywania kanałów irygacyjnych, przygotowywania działek pod uprawy, podlewania, zbiorów, a kończąc na obróbce płodów rolnych34. Dzięki takim działaniom rolnictwo oraz ogólniej osadnictwo mogło rozwijać się na coraz większych obszarach, na przykład na terenach, gdzie brzegi Nilu były stosunkowo wysokie, na skraju doliny, na terenach wyschniętych kanałów Nilu, ujść uedów Bad and the Ugly: A Case Study on the Politicisation of Archaeology and its Consequences from Northern Sudan, w: C. Kleinitz, C. Näser (red.), Nihna naˆs albahar – We are the People of the River. Ethnographic Research in the Fourth Nile Cataract Region, Sudan, Meroitica 26 (2013), s. 269–304. 33 Mohamed M. Ahmed Medani, Agriculture in the Sudan: the Need for a „Blend” between Indigenous Knowledge and Modern Technology, w: Mohamed M. Ahmed Medani (red.), Indigeneous Farming Systems, Knowledge and Practices in the Sudan, Khartoum 1994, s. 9–40. 34 W. S. Mann, Large Mechanized Farming in Sudan, „Zeitschrift für ausländische Landwirtschaft” 1975, t. 14/3, s. 238–248. �208 Mariusz Drzewiecki i w większej odległości od rzeki. Mechanizacja pozwoliła również na uprawę cięższych gleb i wykorzystanie miejsc, które ze względu na występowanie dużej ilości kamieni wcześniej były pomi­jane. Przykładem obrazującym możliwości zmechanizowanego rolnictwa jest obszar pomiędzy wsią Sheheinab a Sheikh El-Tayeb (Ryc. 1). Teren ten znajduje się na lewym brzegu Nilu, około 60 km na północ od Chartumu. Jest to odcinek o długości blisko 6 km, a charakteryzują go niekorzystne warunki rolnicze. Z tego względu pola na tym terenie występowały na względnie wąskim pasie o szerokości nieprzekraczającej 700 m od brzegu rzeki. Ziemie dalej od Nilu są usytuowane wyższej, a podłoże jest żwirowo-kamieniste. Jest to obszar, na którym zespół naukowców z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu prowadził powierzchniowe prace archeologiczne w latach 2011 i 2012, dokumentując między innymi pozostałości regularnej budowli obronnej o lokalnej nazwie Hosh el-Kab (stanowisko HK 1) oraz znajdujące się nieopodal twierdzy cztery cmentarze kurhanowe (stanowiska HK 3, HK 8, HK 13 oraz HK 14) o nasypach sięgających 1 m wysokości i średnicy od kilku do kilkunastu metrów (Ryc. 3A)35. Żadne z tych stanowisk nie było nigdy obiektem systematycznych badań naukowych, a twierdza Hosh el-Kab, jako jedyna z nich, jest znana z kilku krótkich wzmianek w literaturze naukowej. Rolnicy używający tradycyjnych narzędzi do przygotowania obszarów pod uprawę unikali stanowisk archeologicznych ze względu na licznie występujące kamienie, różnorodne struktury Ali Elmirghani Ahmed, M. Drzewiecki & P. Maliński, Polsko-sudański projekt naukowy „Fortece Sudanu”. Krajobrazy kulturowe w perspektywie badań archeologicznych i etnologicznych, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 51–82; M. Drzewiecki & P. Polkowski Fortified Sites in the Area of the Fifth and Sixth Cataract in Context: Preliminary Reflections, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 79–92. 35 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 209 Ryc. 3. Zobrazowania satelitarne Hosh el-Kab i okolic: A – z roku 2004 z zaznaczonymi stanowiskami archeologicznymi (budowla obronna HK 1 oraz cmentarzyska kurhanowe HK 3, HK 8, HK 13, HK 14); B – z roku 2013, strzałki wskazują wyznaczone granice pól; C – z roku 2014, strzałki wskazują obszary, na których wyrównano powierzchnię oraz przekopano kanał irygacyjny; D – z roku 2015, strzałka wskazuje miejsce wytyczenia kolejnych obszarów rolnych; E – z roku 2016, strzałka wskazuje obszary, na których wyrównano powierzchnię. �210 Mariusz Drzewiecki utrudniające doprowadzenie wody, zróżnicowanie wysokościowe terenu itd. Dzięki temu stanowiska w okolicy Hosh el-Kab były do pewnego stopnia wolne od zagrożeń. Jednak dzięki ciężkiemu sprzętowi te utrudnienia przestały być przeszkodą. Na zobrazowaniach satelitarnych widoczne jest postępujące przygotowanie terenów Hosh el-Kab i okolic pod uprawę (Ryc. 3). Widać, jak zostały wytyczone pola uprawne (Ryc. 3B, D). Jedno z nich pokrywa cmentarzysko kurhanowe HK 13 (w lewym dolnym rogu). Następnie wydzielone obszary były oczyszczane i wyrównywane, zapewne przy użyciu spychacza/traktora z odpowiednim narzędziem (Ryc. 3C, E). Wszystkie kurhany objęte granicami pola uprawnego ze stanowiska HK 13 zostały w ten sposób zniwelowane. Jednocześnie w wyniku prac irygacyjnych stanowisko HK 3 i twierdza HK 1 zostały uszkodzone. Przez mury z północy na południe przebito główny kanał, którym zapewne będzie dostarczana woda z Nilu do wyżej położonych pól (Ryc. 3C-E). Prace ziemne trwają w okolicy Hosh el-Kab od 2013 r. i z pewnością nie zostały jeszcze zakończone. Wydaje się, że działania te zmierzają do przystosowania całości tych terenów do rolnictwa, co oznacza, że za kilka lat wszelkie ślady po – wydawać by się mogło – solidnych, dawnych konstrukcjach mogą być niewidoczne i częściowo lub w całości zniszczone. Autor artykułu wraz z pojawieniem się w sieci zobrazowań satelitarnych pokazujących zniszczenia stanowisk archeologicznych w okolicy Hosh el-Kab podjął kroki w celu zachowania zagrożonego dziedzictwa archeologicznego. Zawiadomił Sudańską Służbę Starożytności w listopadzie 2015 roku o zaistniałej sytuacji oraz przedstawił zobrazowania satelitarne. Niestety do sierpnia 2016 roku urząd ten nie przedsięwziął żadnych działań. Drugim krokiem było złożenie wniosku o finansowanie projektu badawczego do Narodowego Centrum Nauki, który koncentrując się na zagadnieniu zrozumienia upadku Imperium Meroickiego i po- �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 211 wstania królestwa Alodii, pozwoliłby na przeprowadzenie badań archeologicznych na niszczonych stanowiskach w rejonie Hosh el-Kab. Przykład Hosh el-Kab obrazuje, że nawet solidne i dobrze widoczne w terenie pozostałości wzniesione przez dawne społeczności mogą zostać zniszczone w wyniku działań rolniczych. Z kolei postęp w rozwoju obszarów rolnych w Sudanie jest bardzo szybki, największe przyspieszenie zanotowano w drugiej połowie XX w. i na początku XXI w. Proces mechanizacji jest najbardziej rozwinięty na dużych plantacjach, chociaż od lat 60. XX w. rząd sudański wspiera pożyczkami bankowymi również właścicieli mniejszych gospodarstw36. Aby zobrazować szybkość rozszerzania się areałów rolnych, autor przeprowadził porównanie zobrazowań satelitarnych z 1973 i 2014 r. urodzajnego obszaru basenu Kermy (Ryc. 1, 4). Na starszym zobrazowaniu widać obszary uprawne o łącznej powierzchni około 425 km², na młodszym obrazie tereny te obejmują 845 km². Oznacza to, że w ciągu 41 lat powierzchnia uprawna zwiększyła się w basenie Kermy dwu­krotnie. Powiększanie obszarów uprawnych jest z reguły dobrze przyjmowane przez lokalne społeczności. Rolnicy chronią swoje pola i często archeolodzy nie mają na nie wstępu. Naukowcy często zakładają, że pola uprawne zniszczyły starsze ślady lub, aby utrzymać dobre stosunki z mieszkańcami, unikają prowadzenia prac na terenach uprawnych. Jest to widoczne w wynikach archeologicznych badań powierzchniowych, które zazwyczaj koncentrują się na obszarach pogranicza strefy doliny Nilu i pustyni oraz miejscach nad rzeką, gdzie rolnictwo się nie rozwinęło37. Doprowadziło to do sytuacji, w której tereny o największym potencjale 36 M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 135. 37 A. Osman, D. N. Edwards, The Archaeology of a Nubian Frontier Survey on the Nile Third Cataract, Sudan, Bristol 2012, s. 34. �212 Mariusz Drzewiecki Ryc. 4. Basen Kermy. Tło stanowi zobrazowanie satelitarne obszaru z listopada 1973 r. (satelita Corona, materiały odtajnione w 2002 roku i udostępnione przez US Geological Survey). Brązowy kolor wskazuje obszary uprawne o łącznej powierzchni około 425 km² widoczne na zobrazowaniu satelitarnym. Grafitowy kolor wskazuje obszary uprawne w styczniu 2014 r. (wyznaczony na podstawie zobrazowania dostępnego w Bing Maps), o łącznej powierzchni około 845 km². �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 213 rolniczym, czyli takie, na których w przeszłości mogło koncentrować się osadnictwo, pozostają nieprzebadane lub rozpoznane w niewielkim stopniu przez archeologów. Szybkie powiększanie się powierzchni rolnych w Sudanie powoduje kurczenie się przestrzeni w dolinie Nilu dostępnej dla archeologów. W niedalekiej przyszłości być może kolejne pokolenia archeologów zainteresują się obszarami uprawnymi. Wtedy pojawi się dużo problemów, z którymi zmaga się wiele państw, mianowicie kwestie zezwoleń na pracę w obszarach rolnych oraz problem wynagradzania za naruszanie upraw. Wnioski Budowa tam na Nilu, tworzenie zbiorników retencyjnych i rozwój systemów irygacyjnych powoduje uszczuplenie zasobów dziedzictwa archeologicznego Sudanu. W tym kontekście zaobserwować można koncentrację wysiłków na dużych międzynarodowych akcjach ratowniczych związanych ze spiętrzaniem wód rzeki. Jednocześnie rozwój obszarów rolnych pozostaje z reguły bez nadzoru archeologicznego. Jak zatem zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Sytuacja ta powoduje nierównomierny przyrost wiedzy na temat przeszłości. Obszary zalewowe są obecnie najlepiej rozpoznanymi terenami w dolinie Nilu Środkowego, z kolei regiony, gdzie rolnictwo zajęło znaczne obszary wzdłuż rzeki brakuje takich badań. Jezioro, które powstało w wyniku budowy tamy Merowe w lipcu 2016 r. zajmowało powierzchnię około 715 km². W ramach akcji ratowniczej towarzyszącej temu projektowi rozpoznano oraz przebadano setki stanowisk archeologicznych. Z kolei wspomniane już obszary rolne w basenie Kermy w styczniu 2014 r. obejmo- �214 Mariusz Drzewiecki wały około 845 km². Zajmowały więc większą powierzchnię niż jezioro. Natomiast stan badań tych terenów nie jest satysfakcjonujący. Jedynym obszarem, gdzie prowadzone są systematyczne prace naukowe są pozostałości starożytnej Kermy, która na podstawie obecnego stanu badań jest uważana za ewenement w skali Sudanu i całej Afryki subsaharyjskiej38. W jakiej skali jest to ewenement, a w jakiej wynik braku badań na pozostałych obszarach rolnych basenu Kermy? Pytanie to pozostaje do tej pory bez odpowiedzi. Czy zatem w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? O rozwoju archeologii nie ma mowy w sytuacji, kiedy badania ratownicze nie mają miejsca. Można zatem powiedzieć, że największym zagrożeniem dla archeologii regionu jest niekontrolowane zwiększanie obszarów uprawnych. Wydaje się, że w najbliższej przyszłości archeolodzy chcący badać dawne społeczności doliny Nilu Środkowego będą zmuszeni wypracować metody rozpoznawania stanowisk archeologicznych na obszarach rolnych oraz sposoby współpracy z właścicielami gruntów. Bibliografia Adams W. Y., Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977. Adams W. Y., A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 48–56. Ali Elmirghani Ahmed, M. Drzewiecki & P. Maliński, Polsko-sudański projekt naukowy „Fortece Sudanu”. Krajobrazy kulturowe w perspektywie badań archeologicznych i etnologicznych, w: W. Cisło, D. N. Edwards, The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, AbingdonNew York 2004, s. 17. 38 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 215 J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 51–82. Arkell A. J., A History of the Sudan. From the Earliest Times to 1821, London 1961. Bewley R., Wilson A., Fradley M., Kennedy D., Jennings R., Mattingly D., Mason R., Banks R., Rayne L., Bishop M., Sterry M., Bradbury J., Sheldrick N., Cunliffe E., Zerbini A., Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project, w: S. Campana, R. Scopigno, G. Carpentiero, M. Cirillo (red.), CAA2015 Keep the Revolution Going. Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods In Archaeology, Oxford 2016, s. 919–932. Bradley R. J., Nomads in the Archaeological Record. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan (Meroitica 13), Berlin 1992. Conniff K., Molden D., Peden D. & S. B. Awulachew, Nile water and agriculture. Past, present and future, w: S. B. Awulachew, V. Smakhtin, D. Modlen, D. Peden (red.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Abingdon-New York 2012, s. 5–29. De Simone M. C., Nubia and Nubians: the ‘museumization’ of a culture, Leiden 2014. Drzewiecki M. & P. Maliński, Jawgul - a Village Between Towers, „Sudan and Nubia” 2013, nr 17, s. 101–108. Drzewiecki M., P. Polkowski Fortified Sites in the Area of the Fifth and Sixth Cataract in Context: Preliminary Reflections, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 79–92. Edwards D. N., The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, Abingdon-New York 2004. Emery W. B., The Royal Tombs of Ballana and Qustul, Cairo 1938. Emery W. B. & L. P. Kirwan, The Excavations and Survey between Wadi es-Sebua and Adindan 1929–1931, Cairo 1935. European Committee for Preserving the Middle Nile, Petition to Stop the Dam in Sudan, „African Archaeological Review” 2012, nr 29/1, s. 1–5. �216 Mariusz Drzewiecki Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1908–1909, Cairo 1912. Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1909–1910, Cairo 1915. Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1910–1911, Cairo 1927. Haaland R., Mitchell P., Hafsaas-Tsakos H., Tsakos A., Garcea E. & H.Å. Nordstöm, Preserving the Middle Nile (Sudan), „Antiquity” 86, s. 332, źródło: http://antiquity.ac.uk/projgall/haaland332/ (dostęp: 8.08.2016). Hafsaas-Tsakos H., Ethical implications of salvage archaeology and dam building: The clash between archaeologists and local people in Dar al-Manasir, Sudan, „Journal of Social Archaeology” 2011, nr 11/1, s. 49–76. Honegger M., Recent advances in our understanding of prehistory in northern Sudan, w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 19–30. Kimenyi M., J. Mbaku, Governing the Nile River Basin. The Search for a New Legal Regime, Washington 2015. Kleinitz C., Archaeology, Development and Conflict: A Case Study from the African Continent, „Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress” vol. 9 no 1 (2013) s. 162–191. Kuper R., S. Kröpelin, Climate-Controlled Holocene Occupation in the Sahara: Motor of Africa’s Evolution, „Science” 2006, nr 313, s. 803–807. Luhmann H.-J., The emerging conflict of using Nile water for irrigation purposes, especially between Egypt and Ethiopia, due to the disturbance of the reliability of the arrival of the Monsoon season as triggered by European/Asian brown cloud, w: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L. Menzel, C.-D. Schönwiese, Global Change: Enough water for all?, Hamburg 2007, s. 244–249. Mann W. S., Large Mechanized Farming in Sudan, „Zeitschrift für ausländische Landwirtschaft” 1975, t. 14/3, s. 238–248. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 217 Michałowski K., Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw 1974. Mohamed M. Ahmed Medani, Agriculture in the Sudan: the Need for a „Blend” between Indigenous Knowledge and Modern Technology, w: Mohamed M. Ahmed Medani (red.), Indigeneous Farming Systems, Knowledge and Practices in the Sudan, Khartoum 1994, s. 9–40. C. Näser, C. Kleinitz, The Good, the Bad and the Ugly: A Case Study on the Politicisation of Archaeology and its Consequences from Northern Sudan, w: C. Kleinitz, C. Näser (red.), Nihna naˆs albahar – We are the People of the River. Ethnographic Research in the Fourth Nile Cataract Region, Sudan, „Meroitica” 2013, nr 26, s. 269–304. Nile Basin Initiative, State of the River Nile Basin Report 2012, źródło: http://nileis.nilebasin.org/system/files/Nile%20SoB%20Report%20Chpater%202%20-%20Water%20resources.pdf (dos­ tęp: 7.08.2016). Osman A., The Folklore of Archaeological Sites: A Case Study from Nawri in the Third Cataract region, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. 31–34. Osman A. & D.N. Edwards, The Archaeology of a Nubian Frontier Survey on the Nile Third Cataract, Sudan, Bristol 2012. Paner H. & M. Masojć, From Old Sennar, Bejrawiya and Fourth Cataract to the Bayuda Desert. Twenty years of Gdańsk archaeologists in Sudan – a short overview, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 9–27. Preserve the Middle Nile, Resume from the Sudan Dam meeting at British Museum 15 May 2012, źródło: https://preservethemiddlenile. wordpress.com/2012/05/22/resume-from-the-sudan-dammeeting-at-british-museum-15-may-2012/ (dostęp: 8.08.2016). Reisner G. A., The Archaeological Survey of Nubia. The Report for 1907– 08, t. 1–2, Cairo 1910. Salah Mohamed Ahmed, An Introduction to the Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), w: J.R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond. Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Pub- �218 Mariusz Drzewiecki lications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 5–8. S. Salvatori, D. Usai, The Sudanese Neolithic revisited, „CRIPEL” 2006, nr 26, s. 323–333. Shehata Adam Mohamed, Victory in Nubia: Egypt, „The UNESCO Courier”, February/March 1980, s. 5–10. Török L., Late Antique Nubia. History and archaeology of the southern neighbour of Egypt in the 4th–6th c. A. D. (Antaeus Communicationes ex Instituto Archaeologico Academiae Scientiarum Hunga­ ricae 16), Budapest 1988. Trigger B. G., History and Settlement in Lower Nubia (Yale University Publications in Anthropology 69), New Haven 1965. Trigger B. G., Reisner to Adams: Paradigms of Nubian Cultural History, w: J. M. Plumley (red.), Nubian Studies: Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Cambridge 1978, s. 223–226. Tvedt T., The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004. Welsby D. A., The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile, London 2002. Welsby D. A., Dams on the Nile: From Aswan to the Fourth Cataract, „Sudan Studies” 2008, nr 37, s. 5–18. Welsby D. A., The Merowe Dam Archaeological Salvage Project, w: W. Godlewski, A. Łajtar (red.), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th Conference of Nubian Studies, Warsaw University, 27 August – 2 September 2006. Part One: Main Papers (Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2 (1), Warsaw 2009, s. 33–47. Welsby D. A., A first look at the 5th Cataract, „The British Museum Newsletter. Egypt and Sudan” issue 1 (2014), s. 29. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 219 Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki. Konsekwencje archeologiczne projektów zarządzania wodami Nilu Streszczenie Szerokie plany modernizacyjne rządu sudańskiego oraz gwałtowny rozwój osadnictwa w dolinie Nilu Środkowego skłaniają do refleksji na temat dotychczasowych działań archeologicznych w tym kraju oraz ich najbliższej przyszłości. W tym kontekście autor artykułu podejmuje próbę odpowiedzenia na następujące pytania: jak zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Czy w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? Można zaobserwować nierównomierny przyrost wiedzy na temat przeszłości. Obszary zalewowe, odcinki Nilu, gdzie powstały zbiorniki retencyjne, są obecnie najlepiej przebadanymi terenami w dolinie Nilu Środkowego, z kolei regiony, gdzie systemy irygacyjne i rolnictwo zajęły znaczne obszary wzdłuż rzeki rozpoznanie archeologiczne jest bardzo słabe. O rozwoju archeologii nie ma mowy w sytuacji, kiedy badania ratownicze nie mają miejsca. Można zatem powiedzieć, że największym zagrożeniem dla archeologii regionu jest niekontrolowane zwiększanie obszarów uprawnych. Wydaje się, że przy postępującym rozwoju terenów rolnych w najbliższej przyszłości archeolodzy chcący badać dawne społeczności doliny Nilu Środkowego będą zmuszeni wypracować metody rozpoznawania stanowisk archeologicznych na obszarach uprawnych oraz określić sposoby współpracy z właścicielami gruntów. Słowa klucze: Sudan, środkowy Nil, Nubia, archeologiczne badania ratownicze, ochrona dziedzictwa archeologicznego, analiza zobrazowań satelitarnych. �220 Mariusz Drzewiecki Controlling Africa’s longest river. Archaeological consequences of Nile waters management projects Summary Extensive modernization plans of the Sudan government and rapid development of settlement in the Middle Nile Valley lead to reflection on archaeological research in the country and its immediate future. In this context, the author attempts to answer the following questions: how Nile Middle waters management projects influence the development of archaeological research? Can we talk about the development of archaeology in the context of projects whose side effect is the destruction of archaeological heritage? What implications does it have for the future of this branch of science? We can observe the uneven growth of knowledge about the past. Areas, where dams were build and large-scale salvage operations were conducted are currently the best identified in the Middle Nile valley, while the regions where agriculture covers large territories along the river the research is scarcer. We can’t talk about the development of archaeology in a situation where salvage research is not conducted. In conclusion, one could say that the greatest threat to the archaeology of the region is the uncontrolled increase in agricultural lands. It seems, therefore, that in the near future archaeologists who want to study the ancient communities of the Middle Nile valley will be forced to develop methods to identify archaeological sites in agricultural areas and establish ways of cooperation with local landowners. Key words: Sudan, Middle Nile, Nubia, archaeological salvage projects, protection of archaeological heritage, satellite imagery analysis. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cddf935eec1af4fc1a7a7d5764696a6.pdf ae9c860732dceae39d0fd0f9e452d713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5000 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna Bziukiewicz, Zdzisław Kurpie - współczesność etnografia w Internecie strony www Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4637 Title A name given to the resource Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Waszczyńska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz 1 Strona internetowa www.kurpie.com.pl to jedna z kilku dostępnych w i t r y n poświę­ conych K u r p i o m i Kurpiowszczyźnie. Jej pomysłodawcą i administratorem jest Zdzisław Bziukiewicz - kurpiowski twórca ludowy , obecny na większości imprez folklorystycznych (festynów, jarmarków, przeglądów i t d . ) nie tylko w regionie (uświetniał imprezy organizowane m.in. przez muzea w: Lublinie, Suwałkach, War­ szawie). Jego popularność jest związana z zajęciem, które wykonuje i promuje - bursztyniarstwem , a także osobowością - to człowiek otwarty łatwo nawiązujący kon2 3 1 Artykuł powstał na podstawie analizy strony internetowej w w w . k u r p i e . c o m . p l , oglądanej (regular­ nie) o d połowy lipca do połowy września 2009 r., oraz r o z m o w y ze Zdzisławem Bziukiewiczem, która odbyła się 30 sierpnia 2009 r. w W a c h u (rozmowa nagrana i spisana, znajduje się w archiwum autorki). 2 Zdzisław Bziukiewicz jest członkiem Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h ; w latach 1995-2001 był członkiem zarządu, a w latach 2 0 0 1 - 2 0 0 5 pełnił funkcję wiceprezesa. Z a swoją działalność twórczą z o ­ stał uhonorowany: w 2001 r. przez prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego Srebrnym K r z y ż e m Z a ­ sługi za promowanie kultury,- w 2003 r. nagrodą starosty ostrołęckiego,- w 2005 r. nagrodą Związku K u r ­ piów „Kurpikiem"; w 2009 r. przez ministra k u l t u r y i dziedzictwa narodowego Bogdana Zdrojewskiego nagrodą specjalną za całokształt pracy twórczej, upowszechnianie i popularyzowania k u l t u r y ludowej. 3 Pan Zdzisław zdobywał umiejętność obróbki bursztynu w d o m u rodziców: Stanisława i M a r i i Bziu- kiewiczów. Jak sam powiedział: „wcześniej dzieci na wsi wszystko r o b i l i to, co rodzice,- ale jeśli c h o d z i o pracę w bursztynie, t o reszta [rodzeństwa - K . W ] nie miała tego zamiłowania, bo t o trochę cierpliwoś­ ci trzeba mieć i fantazji, a ja tak o d razu, jak miałem w o l n y czas, t o coś tam robiłem". Podobna informacja znajduje się na w w w . k u r p i e . c o m . p l : „Zdzisław Bziukiewicz [ . . . ] o d swoich rodziców, znanych bursztyniarzy przejął umiejętności i wzory: [ . . . ] Bursztyniarstwem zajmuje się o d najmłodszych lat. Z a ­ czynał o d » p s o c e n i a « r o d z i c o m . W w i e k u 10 lat samodzielnie już obrabiał kolie b u r s z t y n o w e na ko­ łowrotku. [ . . . ] Jest szczery i d u m n y że kontynuuje tradycje rodzinne i regionalne" (Bakuła, Bursztyniarstwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w XIX i XX wieku, 2006, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) . N a stronie W W W można także odnaleźć czarno-białe zdjęcie ojca wraz z informacją o dacie jego śmierci: 26 l u ­ tego 2009 r. W n i k l i w y obserwator dostrzeże też, że na i n n y m zdjęciu przedstawiającym bursztynową klamrę na kapeluszu k u r p i o w s k i m w i d n i e j e czarna przepaska - informująca o żałobie syna i jego r o d z i ­ ny żałobie bursztyniarzy: „odszedł nestor bursztyniarstwa kurpiowskiego", b r z m i podpis. N a temat Stanisława Bziukiewicza można przeczytać także na f o r u m : w w w . k u r p i e . p u n . p l , w tekście napisanym przez o s o b ę o nicku Z i b i i u m i e s z c z o n y m 13 stycznia 2008 r. 163 �Katarzyna Waszczyńska takt, ciekawy świata i ludzi. Przekonałam się o t y m osobiście, kiedy odwiedziłam go w domu, w Wachu . Tam też poznałam jego żonę - Laurę . Potem, kiedy spotykaliśmy się przy okazji imprez regionalnych, zawsze witali się ze mną tak, jakby nasza zna¬ jomość była długoletnia. W a r t o dodać, że przygotowywane przez nich stanowisko przyciąga uwagę, a wokół nich gromadzi się sporo ludzi. Wabikiem jest warsztat bursztyniarza - kołowrotek (nieodłączny element stoiska), na którym pan Zdzisław pokazuje, jak obrabia bursztyn. W z r o k przyciągają także wisiorki i sznury burszty¬ nów, misterne koronki - frywolitki, i zrobiona z nich biżuteria, serwetki, koszulki na jajka kurze, kacze, indycze, strusie. Dopełnieniem zaś są sami twórcy ubrani w trady­ cyjne stroje kurpiowskie, choć czasem z jakimś nowoczesnym dodatkiem, np. oku¬ larami przeciwsłonecznymi, które wprowadzają dysonans do tego sielankowego obrazka, jednak nikomu nie przeszkadzają. M i m o zdobytej już popularności obydwo¬ je zdają sobie sprawę z praw rynku i roli, jaką odgrywa reklama, stąd też nieodłącz¬ nym elementem stoiska jest informacja dotycząca tego, jak można się z nimi skon¬ taktować: adres, numery telefonów komórkowych, a od jakiegoś czasu także adresy stron internetowych: www.kurpie.com.pl i www.frywolitka.pl . Zaciekawiona, zaj­ rzałam na wskazane w i t r y n y Zaczęłam się zastanawiać, dlaczego Zdzisław Bziukiewicz je tworzy, bowiem zawarte w nich informacje nie mają celu wyłącznie promo¬ cyjnego. W a r t o więc zastanowić się nad motywacjami, które kierują działaniami autora, i rolą, jaką te odgrywają. 4 5 6 O b e c n o ś ć Internetu w życiu codziennym sprawia, że niejednemu współczesne¬ mu użytkownikowi trudno sobie wyobrazić, że jeszcze 40 lat temu korzystanie z sieci było ograniczone głównie do środowisk militarnych, akademickich, a potem indu¬ strialnych, aż wreszcie wkroczyło „w naukę i oświatę (nie tylko informatyczną), w ży­ cie polityczne i publiczne, wreszcie w domy i życie prywatne" (Mencwel 2006, s. 350). Internauci są dziś tak samo liczącym się środowiskiem jak telewidzowie, dziennika­ rze, naukowcy i t d . , o których uwagę warto i należy zabiegać . 7 Internet określa się mianem makrosystemu komunikacyjno-informacyjnego, któ¬ rego dwie podstawowe cechy to powszechność i dostępność. Pierwsza z nich od¬ nosi się do wymiaru globalnego i zarazem transgranicznego (Hendrykowski 2005, s. 19). Z kolei druga - przede wszystkim do łamania barier fizycznych, społecznych, 4 Państwa Bziukiewiczów odwiedziłam w ich d o m u (Wach 14) trzykrotnie. Po raz pierwszy w k w i e t ­ niu 2009 r., ostatni - 30 sierpnia 2009 r. 5 Laura Bziukiewicz jest także twórczynią ludową, znaną przede w s z y s t k i m dzięki k o r o n k o m - f r y w o l i t k o m (wykonuje z nich serwety biżuterie, koszulki na jajka, ale t e ż zaintrygowana pomysłem z Koniakowa zrobiła f r y w o l i t k o w e s t r i n g i ) , p o n a d t o maluje techniką batikową jajka, wykonuje k w i a t y bibułkowe. 6 Strona w w w . f r y w o l i t k a . p l należy do L a u r y B z i u k i e w i c z , ale administruje nią pan Zdzisław. Zresztą o b y d w i e strony są połączone i można przechodzić z jednej na drugą. 7 W y s t a r c z y np. przywołać w y b o r y Miss Polski 2009 c z y Miss Supranational, w których także in¬ ternauci w y b i e r a l i swoją miss. 164 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz intelektualnych, czyli d o t y c z y bezpośrednio człowieka. Dzisiaj można powiedzieć, że posiadacz komputera czy komórki jest jednocześnie potencjalnym użytkowni­ kiem Internetu, bez względu na to, do jakiej grupy (np. zawodowej czy wiekowej) należy Także nieznajomość języka angielskiego (choć jest to podstawowy język I n ­ ternetu) nie stanowi t u problemu - można bowiem poruszać się po lokalnych wers¬ jach sieci internetowej lub poznać ogólnie przyjęty uproszczony kod komunikowa¬ nia się . Dostępność oznacza także czytelny dla wszystkich użytkowników model przekazu i obiegu informacji. „Z definicji Internet maksymalnie racjonalizuje nasze myślenie. Stąd bierze się czytelność i łatwa dostępność reguł tworzenia informacji w sieci składającej się na tzw. wirtualny hipertekst" (Burszta 2003, s. 169). 8 Słowem kluczem tego nowoczesnego sposobu komunikowania się jest pismo - w rozumieniu: czynności pisania oraz tekstu. Z kolei korzystanie z zasobów sieci polega przede wszystkim na czytaniu. Andrzej Mencwel zwrócił uwagę na to, że „wiele strukturalnych elementów internetu zostało uformowanych na podobieńst¬ wo elementów kultury druku i wykształconych w niej technik naukowych" ( M e n cwel 2006, s. 372). Przykładem może być lektura „linkowa" (pozwalająca na przechodzenie z jednej strony internetowej na drugą, od jednego tematu do drugiego), która przypomina pracę ze słownikiem lub encyklopedią, a odsyłacze są niczym innym jak adaptacją struktury kartoteki naukowej (Mencwel 2006). Pisanie jest zaś z jednej strony zwią¬ zane z programowaniem, umożliwiającym zamieszczanie gotowych tekstów (po¬ chodzących często z realu, np. książek), a z drugiej określa aktywność użytkownika, który pisząc (np. na forach dyskusyjnych, czatach), współuczestniczy w kreowaniu świata sieci. O b y d w i e te czynności odnoszą się do człowieka, który może być na¬ dawcą lub odbiorcą danej informacji, ale w sieci podział ten nie jest jednoznaczny. Internet jest bowiem „kanałem komunikacji poziomej zarówno typu »jeden do w i e lu«, jak i »wielu do wielu«" (Castells 2003, s. 179). Strona www.kurpie.com.pl jest przykładem komunikacji pierwszego typu, t j . „je¬ den do wielu", choć są na niej także informacje rozpoczynające się od słów: „zapra¬ szamy", „naszym celem" itd., sugerujące t y p drugi, „wielu do wielu". D o t y c z y to jed­ nak tylko wypowiedzi związanych z informacją o prowadzonej przez małżeństwo Bziukiewiczów działalności edukacyjnej czy popularyzującej wiedzę o regionie. Wygląd strony przypomina układ strony gazetowej, podzielonej na sekcje, dla­ tego nazywa się go layoutem. Dominującą kolorystyką www.kurpie.com.pl jest zie­ leń. Być może zamierzeniem administratora było, by w tak prosty sposób p r z y w o ­ łać u odwiedzającego stronę skojarzenia z lasem, puszczą, w której Kurpie mieszka¬ ją, ale mogły być i inne powody w y b o r u takiej kolorystyki. Tytuły tekstów i infor- 8 N a przykład na czatach dominują krótkie f o r m y w y p o w i e d z i c z ę s t o oparte na skrótach z języka angielskiego lub spolszczonych z b i t k a c h słów p o l s k i c h i angielskich, uzupełnionych o e m o t i k o n y symbole e m o c j i ( t w o r z o n e z połączenia znaków i n t e r p u n k c y j n y c h ) . 165 �Katarzyna Waszczyńska macji, będące linkami do nich, zostały zapisane na niebiesko lub fioletowo, sam tekst na czarno. Strona jest ilustrowana kolorowymi zdjęciami autorstwa Zdzisława Bziukiewicza. Są one albo umieszczone bezpośrednio na stronie, albo prowadzą d o nich linki . Jedno z nich, widoczne na stronie, u góry w lewym rogu, przedstawia mężczyznę i kobietę, uśmiechniętych, ubranych w stroje kurpiowskie - to Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie. Według pana Bziukiewicza dzięki temu są rozpoznawalni: „Jak gdzieś jestem w mieście i ktoś podchodzi do stoiska, to mówi, że mnie poznaje z Internetu [śmiech]... Jak ktoś przyjeżdża, to sam mówi, że z Internetu trafia". Umieszczenie zdjęć Bziukiewiczów można traktować również jako podkreślenie, że jest to strona prywatna - nie tylko w kontekście administrowania, jak powiedział pan Zdzisław: 9 N a p o c z ą t k u t o miała b y ć taka nasza o s o b i s t a strona, ż e i s t n i e j e m y . . . no, ale p ó ź n i e j , 10 szczerze mówiąc, m o j a m i ł o ś ć t o h i s t o r i a i t a k p r z y o k a z j i t r o c h ę i n f o r m a c j i z a c z ą ł e m wrzucać,- z n a j o m i etnografowie, h i s t o r y c y coś p o d r z u c i l i i n i e c h c ą c y t y l e się uzbierało. Ostatecznie stała się stroną poświęconą Kurpiom, Puszczy Zielonej - K u r p i o w ­ skiej, ale prezentującą informacje przepuszczone przez filtr - jak ujął to autor: „Jak¬ by było coś, co mi się nie podoba, to nie wrzucam, co jak co, to mam ostatnie zda¬ nie, nie?". Informacje, które można na niej znaleźć, zostały ujęte w kilka podgrup (zacho¬ wuję zapis widniejący na stronie): Sztuka Ludowa kurpi, Kultura Kurpiów, Historia Kurpi, Regionalizm, Folklor kurpiowski, Przyroda Kurpiowska, Bziukiewicz Zdzisław, Ko­ ronka „Frywolitka", Warsztaty etnograficzne, Lekcje regionalne. Oddzielnie, w postaci za­ kładek, znajdują się następujące kategorie: Historia i etnografia, Bursztyn na Kurpiach, Wielkanoc, Boże Narodzenie, Muzeum Kurpiowskie, Skanseny i muzea, Folklor, Blog Kurpie", Forum Kurpie, Agro uBursztyniarza. Informacje i artykuły które można znaleźć w wy¬ mienionych zakładkach, znajdują się także pod linkami umieszczonymi w dwóch kolumnach środkowej części. W pierwszej chwili, po otwarciu strony widać jedynie umieszczone jeden p o d drugim ich tytuły, co sprawia wrażenie gąszczu informacji. Tytuły odsyłają do różnych tematów, nie ma tu porządku, podziału, np. problemo¬ wego. Wspomniane powyżej zakładki są jakby elementem dodatkowym. Prawdopo- 9 W prawej kolumnie strony znajduje się oddzielna zakładka Galeria zdjęć - są t u różne fotografie ze skansenów, z występów kurpiowskich zespołów folklorystycznych, miejscowości odwiedzanych przez Bziukiewicza, a także stare zdjęcia z Kroniki parafii 10 Kadzidło. O tej prywatności strony mogą także świadczyć informacje d o t y c z ą c e r o d z i n y pana Zdzisława, np. dzieci - L i l k i i Pawełka (zdjęcia z przedszkola), fotografia zmarłego ojca; wreszcie t o informacja o n i m samym znajdująca się w zakładce: Bziukiewicz Zdzisław - chociaż zawarte tam informacje są dość ogól­ nikowe i przybrały formę przedstawienia się. 11 Blog Kurpie pozwala wejść na http://kurpiezielone.blogspot.com i według zawartych tam informa­ cji jest rozszerzeniem strony w w w . k u r p i e . c o m . p l . M o ż n a t u dowiedzieć się głównie o udziale pań¬ stwa Bziukiewiczów w imprezach f o l k l o r y s t y c z n y c h i kiermaszach oraz audycjach t e l e w i z y j n y c h . 166 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz dobnie zostały umieszczone na początku tworzenia strony kiedy jej wizja była jesz¬ cze klarowna. Z czasem zaś publikowane teksty wymknęły się spod kontroli, trud¬ no było porządkować informacje według ustalonego wcześniej klucza. Bziukiewicz zresztą przyznaje: W r z u c a m to, c o m n i e interesuje - w s z y s t k o o K u r p i a c h , ja się n i e o g r a n i c z a m d o m a r t w y c h jakiś e t n o g r a f i i , k t ó r ą tam p i s a n o w X I X w i e k u ; to, c o m i się uda i teraz znaleźć, przyroda, w s z y ś c i u t k o . w r z u c a m . Wielość możliwych do wywołania przez kliknięcie informacji, tekstów, umiejsco¬ wienie ich p o d różnymi tytułami zakładek może jednak wynikać z zupełnie innego założenia. Lektura strony internetowej, podobnie jak gazety, może być i bardzo często jest fragmentaryczna, o dowolnej kolejności, sekwencyjna. Jej użytkownik poszukuje określonych informacji, choć dzięki odsyłaczom - linkom, stwarzającym wrażenie potencjalnej współobecności wielu tekstów, często zaczyna rozszerzać swoje poszukiwania, nierzadko odchodząc od ich pierwotnego celu. Stąd umiesz¬ czenie podobnych lub tych samych tekstów w różnych miejscach można uspra¬ wiedliwić. K t o bowiem z odwiedzających stronę czyta ją od początku do końca? J2 >- N U N N U 'S 3 ca 3 o 'N 3 "O N 167 �Katarzyna Waszczyńska G d y b y jednak pokusić się o pogrupowanie prezentowanych na stronie materiałów i informacji, należałoby wyróżnić następujące grupy tematyczne: - pochodzenie, charakterystyka historyczna i etnograficzna Kurpiów; zajęcia Kurpiów, szczególnie zaś bartnictwo i bursztyniarstwo; religia na Kurpiach; gwara i folklor słowny i muzyczny; informacje na temat skansenów i muzeów (kalendarz imprez); informacje na temat zespołów folklorystycznych (historia, repertuar); - informacje na temat miejscowości, gmin i podejmowanych w nich działań na rzecz regionu (kalendarze imprez). Najobszerniejszą jest grupa pierwsza, w której znajdują się fragmenty większych opracowań autorstwa: Adama Chętnika, Oskara Kolberga, Aleksandra Połujańskiego (w sumie 13 tekstów), fragmenty Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu (4 teksty), artykuły etnografów, antropologów, historyków: Krzysztofa Brauna, Urszuli K u ­ czyńskiej, Patrycji Kuczyńskiej, Henryka Syski (w sumie 10 tekstów), relacja ks. A n ­ toniego Brykczyńskiego (1 tekst) . W a r t o podkreślić, że są t u teksty XIX-wieczne, które ilustrują ówczesną wiedzę na temat ludności kurpiowskiej, wprowadzają też w tamtejszy klimat . Z kolei wybrane teksty Oskara Kolberga (z 1886 i 1888 r.) i Ada­ ma Chętnika prezentują opisy etnograficzne, w których można odnaleźć charakte¬ rystykę społeczności kurpiowskiej, jej pochodzenia, zajęć, domostw, świąt rodzin¬ nych, związanych z narodzeniem i śmiercią człowieka. 12 13 Pod względem wiedzy etnograficznej w nich zawartej ciekawe są także cztery teksty pochodzące z Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu (dzisiaj to Zespół Szkół w Wachu) , z lat 1966-1984. Ich autorem był ówczesny dyrektor i nauczyciel his14 12 W a r t o d o d a ć , że a d m i n i s t r a t o r bardzo dba o zaznaczenie autorstwa danego t e k s t u , c z y t e ż f o r m y jego pozyskania (np. można odnaleźć informację o stronie W W W , z której dane materiały z o ­ stały w z i ę t e ) . Tam gdzie brakuje takiej informacji, można wnosić, że autorem lub opracowującym jest Zdzisław Bziukiewicz. 13 „Kurpie, czyli jak ich nazwał K a r o l X I I , chłopi bez butów, są ze k r w i , czyli z r o d u mściwi; p o c h o ­ dzenie ich, jako wygnańców społeczności, poniekąd tę wadę usprawiedliwia,- dzikość w obyczajach, mała chęć do pracy, kradzież i pijaństwo są także w r o d z o n y m i t y c h mieszkańców puszczy wadami [ * O d czasu misji duchownej w e wsi K a d z i d l e w r. 1857 o d b y t e j K u r p i e przestali pić wódkę, przez co stali się m o r a l n i e j s z y m i i p r a c o w i t s z y m i ] " (Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, 1859, t. IV, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) ; „Powiecie m i może, iż słyszeliście o t e m , że k u r p i e t o ple­ mię p o w i e r z c h u t y l k o religijne, a w gruncie zepsute, że panuje między n i m i rozpasanie obyczajów, że się trudnią p r z e m y t n i c t w e m , kradzieżą leśną i t d . Prawda, że tak jest, ale czyż w t y c h okolicznościach, w jakich oni żyją, m o ż e być inaczej? Pamiętajmy, że oni nie mają w pośród siebie dworów, które na Mazurach są tak częste i dają liczne z a r o b k i , że nie widzą n i g d y lepszego gospodarstwa, które c h o ć z w o l n a , oddziaływa jednak d o d a t n i o na gospodarstwa małorolne, że mają t y l k o piaski lub bagna, a więc życie prowadzą w ubóstwie lub nędzy" (Brykczyński, „Biesiada Literacka", 1892, nr 8, s. 119, za: www.kurpie.com.pl). 14 Te same teksty można znaleźć w znajdującej się z lewej strony zakładce Zatrzymaj się w Wachu. 168 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz torii - Józef Siwik. Podjęta przez niego tematyka: założenia miejscowości i jej za¬ siedlenia, zagrody wiejskiej, wnętrza chat czy obuwia, które dawniej noszono, choć odnosi się tylko do Wachu, to jednak pozwala na głębszą refleksję. D o b r y język, wnikliwość obserwacji, szczegółowość godna najlepszego etnografa, ilustracje ry¬ sunkowe - to główne zalety omawianych fragmentów kroniki. Chociaż można się zastanowić, w jakim stopniu owa skrupulatność opisu była efektem talentu, znajo¬ mości rzeczy, a w jakim była wsparta literaturą, np. pracami Adama Chętnika, Anny Kutrzeby-Pojnarowej czy Kazimierza Moszyńskiego - brakuje jednak informacji na ten temat w cytowanych fragmentach. Wreszcie teksty współczesne, w większości pisane przez wieloletnich badaczy Kurpiowszczyzny (Krzysztof Braun; Urszula Kuczyńska). W swoich artykułach nie tyle opisują ludność kurpiowską, ile wskazują na zachodzące w tej społeczności zmiany na elementy kultury umożliwiające budo¬ wanie kurpiowskiej tożsamości regionalnej (widoczna jest t u odmienność współ¬ czesnej refleksji na temat Kurpiów, chociaż nierzadko materiałem porównawczym są prace wcześniejszych autorów, np. Adama Chętnika). W a r t o również wspomnieć o najmłodszej autorce - Patrycji Kuczyńskiej. N a stronie są zamieszczone trzy jej teksty: Czym jest antropologia kultury (trzy części), Po­ trzeba kategorii piękna w kulturze współczesnej (dwie części), Przeglądać się w lustrze sensorycznych doświadczeń dzieciństwa (dwie części). Artykuły te są szczególne, koncentrują się bowiem wokół subiektywnego spojrzenia autorki na kurpiowski świat, z którego pochodzi i do którego należy (w pełni świadomie). M i m o różnych tytułów można w nich odnaleźć tę samą refleksję skoncentrowaną na małej ojczyźnie i obudowaną takimi kategoriami jak: duma z kurpiowskiego pochodzenia, tradycja kurpiowska, poszanowanie wartości rodzinnych i grupowych. Patrycja Kuczyńska pisze je prze¬ de wszystkim jako zdeklarowana Kurpianka, a dopiero potem studentka antropolo¬ gii kulturowej. Ze strony można się także dużo dowiedzieć na temat dwóch zawodów stereoty¬ powo łączonych z Kurpiami, t j . bursztyniarstwa (prezentowana jest historia bursz¬ tynu, jego obróbka, narzędzia, specyfika bursztyniarstwa kaszubskiego i kurpiow¬ skiego) i bartnictwa. Przy okazji tego ostatniego warto wspomnieć nie tyle o arty¬ kułach mu poświęconych, ile o przytoczonym tekście przywileju królewskiego za¬ tytułowanego: Przywilej przez Króla Zygmunta JJJ dnia 20 grudnia 1630 roku bartnikom miasta Nowogrodu udzielony. C h o ć mamy świadomość, że nie oglądamy oryginału, to prezentowana kopia nabiera cech autentyczności w momencie lektury z ekranu kom­ putera. Decyduje o t y m strona formalna tekstu - zachowane cechy językowe staropolszczyzny oraz samo źródło, dzięki któremu możliwa jest jego lektura: w sieci bo¬ wiem nie ma rozróżnienia na „oryginał" i „kopię" - „oryginałem" jest bowiem dany, aktualnie otwarty i przeglądany bądź czytany tekst (Burszta 2003, s. 170). Spośród innych zamieszczonych na stronie informacji warto wspomnieć rów¬ nież o tych dotyczących kurpiowskich zespołów folklorystycznych (m.in. znajdują się t u teksty na temat najstarszego zespołu, t j . Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca 169 �Katarzyna Waszczyńska „Zawady", Zespołu Folklorystycznego „Kurpianka-Cepelia" z Kadzidła, K u r p i o w ­ skiego Zespołu Folklorystycznego „Carniacy" z Czarni) i ich repertuaru (można m.in. zajrzeć do scenariuszy widowiska Król Herod czy Rajby, opracowanych przez Witolda Kuczyńskiego). Znaleźć można także informacje na temat muzeów i skan­ senów w regionie (m.in. M u z e u m Północno-Mazowieckiego w Łomży Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika w Nowogrodzie), ale i poza nim (m.in. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, M u z e u m Budownictwa Ludowego. Park Etnogra­ ficzny w Olsztynku, Klon - żywy skansen pogranicza kurpiowsko-mazurskiego) . 15 Oddzielną grupą są informacje dotyczące gmin i ośrodków kultury. Począwszy od krótkich wiadomości z zakładki Kurpie (znajdującej się po lewej stronie), doty¬ czących ciekawych miejsc w poszczególnych gminach, a skończywszy na ich ofic¬ jalnych stronach. Łatwo jednak zauważyć, że pan Zdzisław współpracuje głównie z trzema: Kadzidłem, Czarnią i Lelisem. Informacje o nich znajdują się w środkowej części strony oraz wśród linków kolumny lewej. Tutaj są umieszczone odnośniki również do innych gmin i ośrodków kultury Kurpiowszczyzny, ale jak pan Bziukiewicz przyznał: Jest p r o b l e m z t y m i d o m a m i k u l t u r y - o n i są tak o p o r n i na takie informacje, t o tak j a k b y i c h nie interesowało, ż e c o ś o n i robią. T r z e b a d o n i c h d z w o n i ć , mailować, żeby p r z y ­ słali jakąś i n f o r m a c j ę [ . . . ] , c i ę ż k i e są te i n s t y t u c j e d o w s p ó ł p r a c y Ponieważ jednak i jemu brakowało informacji o wydarzeniach kulturalnych, odbywających się na Kurpiowszczyźnie, postanowił dodać je do swojej strony: „Bo to było tak, że tu do mnie dzwoniono, mailowano z pytaniami: gdzie, co, więc zacząłem wrzucać te kalendarze imprez". W efekcie na stronie można znaleźć oddzielną za¬ kładkę Kalendarz imprez ludowych na Kurpiach oraz zamieszczone oddzielnie kalenda¬ rze imprez (często już nieaktualne) organizowanych w poszczególnych gminach czy placówkach muzealnych. Są także programy imprez i zaproszenia . 16 Powyższy przegląd pozwala na stwierdzenie, że odwiedzający stronę może na niej znaleźć różne teksty i informacje - od tekstów naukowych po kalendarium i m ­ prez regionalnych i zdjęć wyrobów państwa Bziukiewiczów. I choć zasygnalizowane wcześniej wrażenie gąszczu informacji może zniechęcać użytkownika, to pomysł zebrania „wszystkiego o Kurpiach" jest ciekawy i przyciąga zainteresowanych tą tematyką. Tym bardziej że udostępnienie zebranych materiałów w sieci (warto 17 15 Informacje na temat muzeów i skansenów są powtarzane k i l k a k r o t n i e - można je odnaleźć w każdej z k o l u m n . W prawej k o l u m n i e znajdują się nawet d w u k r o t n i e , p o d hasłem: Galeria zdjęć oraz oddzielnie. W a r t o dodać, że informacje te uzupełniają zdjęcia, c z ę s t o w f o r m i e fotoreportażu. 16 Informacje o imprezach można znaleźć również na w w w . k u r p i e . p u n . p l . 17 N o t a b e n e na stronie ( w w w . k u r p i e . c o m . p l ) zamieszczono następującą informację: „Serwis jest ciągle r o z b u d o w y w a n y C e l e m [jego] jest p r o m o w a n i e i propagowanie k u l t u r y i h i s t o r i i k u r p i o w s k i e j . Zapraszamy d o współpracy w s z y s t k i c h mieszkańców i miłośników K u r p i o w s z c z y z n y " . W a r t o p o d - 170 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz przypomnieć o jej głównych zasadach: powszechności i dostępności) poszerza krąg odbiorców . Pan Zdzisław nie ma wątpliwości, że: „Internet to potęga, jest dużo po­ tężniejszy niż książka, bo bezpośredni... ja robię w tej chwili, przygotowuję, i idzie na cały świat". Pozwala na pozyskanie potrzebnej informacji, często niedostępnej w tradycyjnej formie: 18 W i e l u r z e c z y w b i b l i o t e k a c h nie spotkasz, t y m b a r d z i e j jak mieszkasz w i n n y m r e g i o ­ nie, t o t y m b a r d z i e j nie spotkasz; o K u r p i a c h i u nas w b i b l i o t e k a c h nic nie ma [ . . . ] ; w i ­ d z ę , ż e s p o r o k o r z y s t a z m o i c h s t r o n u c z n i ó w , s t u d e n t ó w - p o t y c h hasłach w i e m ; za­ dają p y t a n i a takie b a r d z i e j szkolne... d u ż o jest tego... I n t e r n e t d u ż o czasu z a o s z c z ę d z a , b o jak jakiś k o n k r e t n y c h i n f o r m a c j i szukasz, n o t o siadasz i t o m o m e n t - z n a j d u j e s z . Należy dodać, że na stronie www.kurpie.com.pl nie ma archiwum, ale zawsze można odnaleźć teksty i informacje już wcześniej poznane lub też sięgnąć do in¬ nych, bez strachu, że zostaną usunięte. Takie działanie administratora pogłębia jed¬ nak wrażenie nieuporządkowania informacji. Równie ważną rolą strony jest promocja działań Zdzisława i Laury Bziukiewiczów. Ich aktywność polega na prowadzeniu warsztatów, lekcji; uprawianiu twór­ czości artystycznej oraz stworzeniu Ośrodka Etnograficznego - Kurpiowskiej Wsi (tworzące się Prywatne M u z e u m Kurpiowskie). Istnieje wiele możliwości uzy¬ skania informacji o prowadzonych warsztatach i lekcjach. Nawet hasło Poznaj historię swoich przodków odnosi się do nich, mimo że można by oczekiwać raczej wiadomoś¬ ci sensu stricto historycznych, pochodzących z archiwaliów czy opracowań nauko¬ wych, albo np. wspomnień mieszkańców Kurpiowszczyzny. Informacja o zajęciach i pokazach jest powiązana z różnymi tematami, ale po kliknięciu otwiera się ta sama strona, zaczynająca się od słów: 19 Z i t a j t a d o nas. W i m i e n i u m o i m i m o j e j ż o n y L a u r y (znanej k o r o n c z a r k i ) zapraszamy na w a r s z t a t y e t n o g r a f i c z n e . [ . ] U b r a n i w t r a d y c y j n y strój k u r p i o w s k i przybliżamy h i s t o r i ę r e g i o n u , jego folklor, o b r z ę d y i z d r a d z a m y t a j n i k i n a s z y c h z a w o d ó w . K a ż d y ma o k a z j ę s a m o d z i e l n i e o b r o b i ć b u r s z t y n l u b w y d z i e r g a ć f r y w o l i t k ę . Jest t o j e d y n a okazja, b y w t y m samym m i e j s c u i czasie p o z n a ć te d w i e u n i k a t o w e w skali k r a j u dzie¬ dziny twórczości ludowej. W t y m krótkim tekście łatwo dostrzec, że autor posłużył się gwarą jedynie w zwrocie powitania („zitajta do nas"), reszta tekstu jest już po polsku. Posłużenie kreślić ostatnie zdanie, w którym a d m i n i s t r a t o r daje sygnał, że nie chce tworzyć m o n o p o l u na posia­ daną wiedzę o K u r p i a c h i zgodnie z w y z n a c z o n y m sobie celem jest g o t o w y rozszerzyć g r o n o autorów zamieszczanych tekstów, informacji, a jednocześnie twórców strony: 18 W zasadzie ich j e d y n y m ograniczeniem jest znajomość polskiego, strona nie ma wersji angielskiej. 19 T w o r c z o ś ć polegająca na w y k o n y w a n i u wyrobów z bursztynu i k o r o n e k - f r y w o l i t e k , które można podziwiać, klikając na zakładki: Galeria wyrobów kurpiowskich, Galeria wyrobów bursztynowych, LauryBziukiewicz, czy na oddzielne l i n k i d o poszczególnych wyrobów. 171 Twórczość �Katarzyna Waszczyńska się gwarą oraz informacja o stroju kurpiowskim (oraz zawarta w innym miejscu tej odsłony informacja o możliwości zjedzenia chleba ze smalcem i wypicia psiwa kozicowego) mają za zadanie podkreślić regionalny charakter spotkań oraz przywiązanie do tradycji. O t o gospodarze są przewodnikami po dobrze znanej i m kulturze lokal¬ nej, którą są gotowi podzielić się z przybyszami. W tekście znajdują się także zwro¬ ty t y p o w o reklamowe, jak: „jedyna okazja" czy „dwie unikatowe w skali kraju dzie¬ dziny", mające podkreślić wyjątkowość oferty i wpłynąć na decyzję o skorzystaniu z niej. 20 21 Poniżej tekstu zaproponowano 11 tematów spotkań. Wszystkie opierają się na dwóch formach przekazu: werbalnym (bezpośrednim - opowieści) oraz manual¬ nym (stworzeniu relacji mistrz - uczeń, w efekcie której wykonuje się koronkę, kwia¬ tek z bibułki, pisankę lub obrabia bursztynowy paciorek). W ten sposób jest prze¬ kazywana wiedza na temat tradycyjnej kultury kurpiowskiej, reklamowany region - Kurpiowszczyzna, a także sam Wach, oraz jest promowana rodzina Bziukiewiczów. Często bowiem takim w i z y t o m towarzyszy rejestracja fotograficzna lub fil¬ mowa, która wraca z gośćmi do ich miejsc zamieszkania i środowisk, ale też znajdu¬ je się na stronie www.kurpie.com.pl - t u zaczyna pełnić funkcję sprawozdania oraz zachęty dla innych. Przywiązanie do regionu państwo Bziukiewiczowie manifestują przez wkładanie stroju kurpiowskiego - są w nim na zdjęciu na stronie głównej W W W , podczas imprez regionalnych czy w czasie warsztatów. Zapytany o wykorzystanie stroju pan Zdzisław powiedział: T o jest b a r d z i e j p o k a z a n i e t e g o s t r o j u , b o p a n i p o w i e m , ż e p i e r w s z e t a k i e w r a ż e n i e . . . g d z i e ś j e s t e m na s t o i s k u , n a w e t t u g d z i e ś w pobliżu, t o n a w e t l u d z i e m i e j s c o w i nie znają s t r o j u m ę s k i e g o : „a g ó r a l e p r z y j e c h a l i " , a jak b u r s z t y n , t o „Kaszub", n o . . . ż e jak s t r ó j , t o górale, p o p r o s t u k u r p i o w s k i strój nie jest z n a n y t o t y l k o t u t a j się mówi, że jest z n a n y . . . p o j e c h a l i d o W a r s z a w y c z y c o ś t a m , t y l k o j e d n o s t k i znają k u r p i o w s k i . . . łowicki, k r a k o w s k i , góralski t o tak, a o K u r p i a c h t o o s t r o ż n i e , n i k t nie p o w i e , ż e t o kurpiowski. A zatem noszenie stroju to sposób na przywrócenie wiedzy o nim, także w śro¬ dowisku lokalnym. W a r t o wspomnieć, że tradycyjny strój ludowy w większości regionów zanikł lub zmeniał się na przełomie X I X i X X w. p o d wpływem mód i napływu materiałów fab¬ rycznych. Po I wojnie światowej funkcjonował głównie w formule organizacji regio20 C o ciekawe, chleb ze smalcem i k i s z o n y m ogórkiem uznawany jest za tradycyjne jadło w w i e l u regionach Polski. R ó ż n i c a polega w zasadzie t y l k o w nazewnictwie. 2 1 W tekście znajduje się sformułowanie „zdradzić t a j n i k i " - które można zinterpretować jako „po­ dzielenie się tajemnicą", co przecież jest możliwe t y l k o z osobami zaprzyjaźnionymi, g o d n y m i zaufa­ nia. C z y jednak sam p r z y j a z d d o W a c h u na warsztaty czy lekcje w y s t a r c z y b y znaleźć się w tej szcze¬ gólnej g r u p i e ? 172 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz nalnych, teatrów ludowych, zespołów folklorystycznych. Podobną funkcję pełnił po I I wojnie światowej, ograniczany jednakże do sfery folkloryzmu. Na Kurpiowszczyźnie nie było inaczej: Ja nie w i e m , c z y jeszcze 20 lat t e m u t o k t o ś t u p r y w a t n i e s t r ó j miał męski, jeszcze nie szyły te k r a w c o w e t y c h s t r o j ó w m ę s k i c h , b y ł y w i ę c te s z y t e w d o m u , a jeszcze nie b y ł o t y c h z a w o d o w y c h k r a w c o w y c h . . . nie b y ł o jeszcze m o d y na stroje [ . . . ] , - stroje szyli g d z i e ś daleko, na z a m ó w i e n i e dla z e s p o ł ó w . P r y w a t n i e n i k t się nie bawił w to. Współcześnie strój regionalny może mieć każdy, ale nosić go można z różnych powodów. Panu Bziukiewiczowi , jak sam twierdził, chodzi o „pokazanie, że to tak i tak wygląda... no co, w garnitur łatwo jest się ubrać, prawda?", chodzi o „zacho¬ wanie od zapomnienia". Wydaje się jednak, że to coś więcej niż edukacja - to również deklaracja przynależności do grupy kurpiowskiej, z dumą bowiem pod¬ kreślał: „Ja jestem Kurpiem, ja zawsze byłem" . Niemniej trudno oprzeć się wraże¬ niu, że strój może być traktowany także jako swego rodzaju „ubiór do pracy" . W pewnym sensie jest on wymagany przez odbiorcę, który jadąc na K u r p i o ­ wszczyznę, oczekuje, że spotka tu Kurpiów w tradycyjnych strojach. To stwierdze¬ nie dotyczy oczywiście określonych sytuacji związanych z lokalnymi festynami czy imprezami regionalnymi. Podczas nich można bowiem z łatwością wyróżnić twór¬ ców ludowych - ci są ubrani w odpowiednie stroje, oraz właścicieli sąsiednich sto¬ isk z zabawkami, ubraniami, jedzeniem i piciem, ozdobami i t d . , którzy są ubrani tak jak odwiedzający. 22 23 24 Innym wyznacznikiem regionalności jest posługiwanie się gwarą. Z b i g n i e w Greń w artykule Śląska lokalność w Internecie (2008) analizuje strony poświęcone Śląs¬ kowi p o d kątem treści oraz wykorzystywania gwary śląskiej. W efekcie wyróżnia 22 Pomijam t u panią Laurę, ponieważ nie jest ona Kurpianką z pochodzenia, chociaż przez swoją działalność twórczą i edukacyjną postrzegana jest w kontekście k u r p i o w s k i m ; wkłada strój kurpiows¬ k i w p o d o b n y c h sytuacjach co mąż. 23 W a r t o wspomnieć, że na a d m i n i s t r o w a n y m przez Zdzisława Bziukiewicza f o r u m d y s k u s y j n y m ( w w w . k u r p i e . p u n . p l ) j e d n y m spośród 14 zaproponowanych d o dyskusji t e m a t ó w jest: Jestem Kurpsiem! (Co to znaczy dla Ciebie. Zaszczyt czy ujma). N i e s t e t y n i k t nie podjął tego wątku. Podobnie zresztą jak większości innych. Według statystyki liczba użytkowników zamyka się w liczbie sześciu, w t y m sam administrator. Z a p y t a n y o t o Bziukiewicz przyznał: „Ja zauważyłem, że t u K u r p i e . . . ludzie nie intere­ sują się t y m " . F o r u m działa o d g r u d n i a 2 0 0 7 r. W zamierzeniu miało być miejscem dyskusji na temat K u r p i i Kurpiowszczyzny, ale także miało być w i r t u a l n y m miejscem spotkań dla t y c h , którzy miesz¬ kają za granicą: „Szczególnie zapraszam Polonię. M o ż e ktoś chce opowiedzieć swoją historię sprzed lat lub podzielić się ciekawą opowieścią" - czytamy w p o w i t a n i u . 24 Pamiętam jedną z w i z y t u państwa Bziukiewiczów. Widziałam wyjeżdżający o d nich autokar z wycieczką. M o j ą uwagę zwróciło to, że b y l i o b y d w o j e u b r a n i w stroje, ale ich dzieci (mają trójkę) już nie. Przy kolejnej wizycie, m i m o że zapowiedzianej, p r z y w i t a l i m n i e w strojach c o d z i e n n y c h („cywilnych"). P r a w d o p o d o b n i e uznali, że jej cel jest bardziej p r y w a t n y niż m a r k e t i n g o w y c z y p r o mocyjno-edukacyjny. 173 �Katarzyna Waszczyńska sześć kategorii stron. W jednej z nich znalazły się strony prowadzone w kodach ofic¬ jalnych (w t y m wypadku w języku polskim, angielskim, niemieckim) z wykorzysta¬ niem kodu lokalnego (w t y m wypadku gwary śląskiej) w celu podkreślenia specyfi¬ ki regionalnej (Greń 2008, s. 435). D o tej kategorii można by również zaliczyć stronę www.kurpie.com.pl. W zasadzie jest ona prowadzona w języku polskim, a gwara kurpiowska jest obecna przede wszystkim w zakładkach Gadki kurpiowskie , Wiersze kurpiowskie i w pojedynczych zwrotach, jak przywoływane już wcześniej powitanie „Zitajta do nas". Oczywiście, w zamieszczonych na stronie tekstach tak¬ że można znaleźć fragmenty w gwarze kurpiowskiej, ale zależne jest to od autorów, a nie administratora. Ten zaś gwary w piśmie nie używa świadomie, tłumacząc: „Nie wiedziałbym, jak to napisać tą gwarą - to byłoby takie gdybanie; bo to później by były jeszcze kolejne punkty zaczepienia dla tych, którym się nic nie podoba, nie?". Kwestia posługiwania się gwarą kurpiowskiej w mowie także nie jest prosta: 25 26 27 Z gwarą t o jest t a k i p r o b l e m , ja g w a r y nie używam, jak ja się u r o d z i ł e m , t o g w a r y tej w zasadzie nie było, b y ł o jakieś tam mazurzenie, p o j e d y n c z e słowa, nie, ale t a k i e j g w a r y to, prawdę mówiąc, na t e j trasie d o M y s z y ń c a 28 t o nie b y ł o już p r z y mnie. A mimo to podczas spotkań warsztatowych stara się używać gwary: P r ó b u j ę t y l k o n i e k t ó r e słowa, t y l k o takie, ż e b y b y ł y zrozumiałe. B o c o z tego, że ja c o ś p o w i e m , jak n i k t nie w i e [ o c o c h o d z i ] . T o raczej trzeba u m i a r k o w a n i e z tą gwarą. Jest parę t a k i c h słów: „zitajta", „chujecki", te n a s z e . . . a t a k t o nie ma sensu. Można powiedzieć, że w ten sposób stara się zwiększyć atrakcyjność spotkań w Wachu, ale też zyskuje lepszy kontakt: Jak taka g r u p a p r z y j e ż d ż a , b i o r ą c przykład t y c h „siurów", n i e ? . a n o r m a l n i e co d o d z i e c i a k a p o w i e s z , a t a k „siur", i już jest d o b r z e , już w e s o ł o , n i e ? C z ę s t o t o się r o b i , ż e b y g r u p a się śmiała, a nie siedziała jak na l e k c j i . 25 Znajdują się t u gadki autorstwa Leszka C z y ż a , W i t o l d a Kuczyńskiego, Jerzego W a s z k i e w i c z a , K u r p i a z Baranowa oraz gadka zapisana przez Adama C h ę t n i k a . 26 A u t o r a m i w i e r s z y znajdujących się na stronie są Marianna Piórkowska i Leszek C z y ż . 27 W c i ą ż trwają prace dialektologów, m . i n . prof. Barbary Falińskiej, która jest autorką opracowania Gwary Mazowsza, Podlasia i Suwalszczyzny, Białystok 2004, ale zapis g w a r y k u r p i o w s k i e j nie jest jedno¬ lity. Współcześnie p o d j ę t o prace nad s t w o r z e n i e m podręcznika d o nauki k u r p i o w s k i e g o , które być m o ż e uregulują tę kwestię. 28 C o ciekawe, w relacji ks. A n t o n i e g o Brykczyńskiego sprzed stu lat można przeczytać: „Gdy przejeżdżając przez Kadzidło, zapytałem dzieci bawiących się w kałuży, w bieliźnie m n i e j białej o d ich włosów, czy w o d a ciepła, a one odpowiedziały » t s i e p ł a « , na p o z d r o w i e n i e zaś chrześcijańskie ode¬ brałem odpowiedź »na sieki sieków«, powiedziałem sobie: o t o p r a w d z i w i Kurpie, bo i m o w a ich tego d o w o d z i " (Brykczyński, „Biesiada Literacka", 1892, nr 6, s. 86, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) . 174 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz Poza t y m tworzy spójny obraz Kurpia - ubranego w strój regionalny posłu­ gującego się gwarą i wykonującego jeden z zawodów charakterystycznych dla Kur¬ piowszczyzny. Ciekawym wątkiem, na który warto zwrócić uwagę, jest także informowanie o mu­ zeum tworzonym w Wachu przez pana Bziukiewicza. Wiadomość ta znajduje się na stronie www.kurpie.com.pl i innych administrowanych przez pana Zdzisława. M u ¬ zeum to jest różnie nazywane. Na forum www.kurpie.pun.pl widnieje nazwa: O ś ­ rodek Etnograficzny - Kurpiowskiej Wsi, w logo muzeum znajduje się napis: Pry¬ watne M u z e u m Kurpiowskie. Wach, a na jednej z pierwszych informujących o mu¬ zeum tablic: Tworzące [się] - Prywatne M u z e u m Kurpiowskie. Różnice w nazwie są jednak drugorzędne, choć to one wywołały burzę w środowisku kurpiowskim, na którą Bziukiewicz reaguje spokojnie: 29 Ja w c z e ś n i e j c z y p ó ź n i e j m a m p l a n z a r e j e s t r o w a ć s w o j e m u z e u m . Ja t u nie r o b i ę śląskiej c z y m a z u r s k i e j [ w y s t a w y ] , w i ę c c z e m u ma się t o t a k nie n a z y w a ć ? A że t w o ­ r z ą c e się? A d a m C h ę t n i k 15 lat t w o r z y ł [ s k a n s e n ] . Zdecydowanie bardziej istotny wydaje się sam pomysł powołania prywatnego muzeum etnograficznego . Pan Zdzisław przyznał: „Szkoda mi tego, że niszczeje, że gnije to wszystko. W zasadzie, zbierając to, zauważam, że w okamgnieniu to wszystko zniknie teraz". W zamieszczonym na stronie ogłoszeniu o powstającym muzeum można zaś przeczytać: 30 N a s z y m c e l e m jest u r a t o w a n i e p r z e d s p a l e n i e m , w y r z u c e n i e m na ś m i e c i l u b o d d a ¬ n i e m na z ł o m o c a l a ł y c h jeszcze e l e m e n t ó w m a t e r i a l n y c h naszej k u l t u r y . Jeśli posia¬ dasz n a r z ę d z i a l u b m a s z y n y r o l n i c z e , s p r z ę t y g o s p o d a r s k i e c z y d o m o w e oraz inne pamiątki związane z n a s z y m r e g i o n e m - p o m ó ż nam w u r a t o w a n i u i c h p r z e d z n i s z ­ c z e n i e m . P o k a ż m y je m ł o d s z e m u p o k o l e n i u ! O s o b y k t ó r e c h c ą nam p o m ó c w t w o ¬ r z e n i u z b i o r ó w i p r z e k a z a ć eksponaty, p r o s z ę o k o n t a k t . Prywatnych muzeów, galerii, wystaw, kolekcji jest coraz więcej, nie tylko w me­ tropoliach. Można powiedzieć, że od kilku lat to zjawisko dosyć powszechne. Z jed­ nej strony jest ono efektem globalizacji, która paradoksalnie wywołuje działania od¬ wrotne, polegające na podkreśleniu wyjątkowości swojego miejsca na ziemi, małej ojczyzny, i wyróżniających ją cech. W a r t o dodać, że mechanizm ten jest wykorzy¬ stywany podczas tworzenia atrakcji turystycznych. Z drugiej zaś wynika z potrzeby 29 Logo muzeum w W a c h u t o biały prostokąt (dwa jego przeciwległe kąty mają kolor zielony), w k t ó ­ r y m znajduje się rysunek sochy ( p o c h o d z ą c y z Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu i p r a w d o p o d o b n i e autorstwa Józefa Siwika). Logo nie pozostawia wątpliwości, że muzeum prezentuje z b i o r y etnograficzne. 30 N a obszarze K u r p i o w s z c z y z n y są następujące j e d n o s t k i muzealne i skansenowskie: M u z e u m K u l t u r y K u r p i o w s k i e j w O s t r o ł ę c e , Skansen K u r p i o w s k i w N o w o g r o d z i e , Z a g r o d a K u r p i o w s k a w K a ­ dzidle, O ś r o d e k E t n o g r a f i c z n y D z i e d z i c t w a K u l t u r o w e g o Kurpiów w Lelisie. 175 �Katarzyna Waszczyńska gromadzenia , otaczania się rzeczami, chociaż nie zawsze uporządkowanymi w ro¬ dzaj kolekcji. 31 Inicjatywa Zdzisława Bziukiewicza jest więc jedną z wielu, a mimo to warto się przyjrzeć temu prywatnemu muzeum. O t ó ż na stronie ogłoszono: otwarcie nastąpiło 1 kwietnia 2009 r. ; na powierzchni 200 m kw. zgromadzono około 1000 ekspona­ tów z takich dziedzin jak (kolejność zgodna z zapisem na stronie): tkactwo, bursztyniarstwo, stolarstwo, szewstwo, plecionkarstwo, wyposażenie domu i gospodarskie, maszyny i narzędzia rolnicze; jest to inicjatywa prywatna, finansowana z własnych oszczędności; zwiedzanie jest bezpłatne. Podczas pobytów u państwa Bziukiewiczów mogłam przekonać się, że liczba 1000 eksponatów jest już nieaktualna. Za każ­ d y m razem pan Zdzisław pokazywał mi, co przybyło, co zmienił, dodał. Nieustan¬ ne powiększanie się zbiorów (zgodnie z hasłem „muzeum tworzące się") pozwala stwierdzić, że Kurpiowszczyzna nie została p o d t y m kątem wyeksploatowana. Po¬ dobnie jest z formą ich pokazania (wystawiennictwem) i wykorzystania w edukacji regionalnej. Goście państwa Bziukiewiczów - przy okazji w i z y t y warsztatów czy lekcji - mogą obejrzeć na wystawie, zorganizowanej w dawnej stodole, przedmioty codziennego użytku, których używali Kurpie, mogą też posłuchać ich historii, a wreszcie mogą tych przedmiotów dotknąć i dowiedzieć się, jak się nimi posługi¬ wać. O p r ó c z wzbogacania zbiorów i rozbudowy pomieszczeń pan Zdzisław ma w planach stworzenie katalogu naukowego zebranych przedmiotów: 32 Z r o b i ę t a k i k a t a l o g i p o t e m b ę d ę szukał t y c h n a z w i w razie czego b ę d ę zmieniał, b o n i e k o n i e c z n i e m o g ę zawsze d o b r z e zapisać, p o z a t y m g d z i e ś p o sąsiedzku m o ż e b y ć i n n a , ale ja b ę d ę szukał t a k i e j o g ó l n e j k u r p i o w s k i e j , czasem i p o l s k i e j t r u d n o z n a l e ź ć . Chce jednak nie tylko stworzyć go w realu, ale także dać możliwość zaglądania do kolekcji użytkownikom sieci. Już pierwsze zdjęcia (42 obiektów) są dostępne na stronie www.kurpie.com.pl, choć jeszcze bez pełnych opisów. Można także obej¬ rzeć fotoreportaż z zakładania osnowy na warsztat tkacki. * Przybliżając aktywność Zdzisława Bziukiewicza (tę wirtualną i tę realną), zastana­ wiałam się nad jego motywacjami. Sam autor w naszej rozmowie podkreślał: 31 „Pewien rodzaj »gromadzenia« wokół j e d n o s t k i i wokół g r u p y - nagromadzenie materialnego »świata«, oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest » i n n y m « - jest p r a w d o p o d o b n i e u n i w e r ­ salny" ( C l i f f o r d 1993, s. 12). 32 W y b ó r daty: 1 k w i e t n i a (prima aprilis), mógł być n i e p r z y p a d k o w y t y m bardziej jeśli weźmie się p o d uwagę brak przychylności w środowisku k u r p i o w s k i m dla aktywności Zdzisława Bziukiewicza: „Pierwsze te strony m o j e jak t y l k o ruszyły, zaczęły chodzić, t o t e ż t o środowisko ostrołęckie miało m i za złe, czemu t o nie oni mają te »kurpie«, ale przecież m o g l i założyć, k t o i m bronił, nie? [ . . . ] tak samo jest z t y m muzeum". 176 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz Szczerze mówiąc, d u ż o dla siebie r o b i ę . [ . . . ] T a k samo i m u z e u m - t o t e ż dla siebie [ . . . ] , w t y m sensie ja r o b i ę t o dla siebie, że ja t o lubię ( n a w e t o d n a w i a ć te r z e c z y i tak d a l e j ) . [ . ] tak, dla s w o j e j satysfakcji, ż e c o ś z r o b i ę i p ó ź n i e j jakoś t o c o ś w y c h o d z i . Z pewnością jest to rozwijanie zainteresowań, pasja - wyraz cech osobowościo­ wych Bziukiewicza, który przyznaje: „Siedzenie nigdy mi nie odpowiadało". Wyda¬ je się jednak, że te działania pozwalają mu także odnaleźć się w otaczającej rzeczy¬ wistości, t y m bardziej że gdy spojrzeć na rodzinę Bziukiewiczów okiem ekonomisty - to mamy do czynienia z rodzinnym biznesem. W biznesie zaś trzeba nie tylko pracować, ale też zajmować się public relations, poszukiwać klientów. Temu służą wszelkie działania promocyjne: informacje w stoisku, noszenie stroju kurpiowskiego, który można tu potraktować jako rozpoznawalną markę (Bziukiewiczów), możliwość obejrzenia na stronie W W W wyrobów (ich reklama), zaproszenia na warsztaty lekcje. W tych działaniach jest jednak i to drugie dno. Robiąc „dla siebie", Zdzisław Bziukiewicz robi to także dla swoich bliskich, a szczególnie dla dzieci. W sposób uznawany za tradycyjny dla przekazywania treści kulturowych, tj. poprzez przekaz międzygeneracyjny (werbalny - opowieści, i pozawerbalny - „bo ja nie bronię i m wchodzić t u [ d o muzeum] bawić się t y m i rzeczami"), uczy ich kultury kurpiow¬ skiej, w której sam wzrastał. M a nadzieję, że „moje dzieci t u mi pomagając [ . . . ] tego bakcyla złapią. [ . . . ] M o ż e trochę będą psocić, ale przy okazji i złapią tego bakcyla - ktoś z nich". C h o ć jednego jest pewien: że wychowanie, które i m daje, pozwoli i m na określenie, że są Kurpiami tak jak ojciec. 33 Działania Zdzisława Bziukiewicza można także rozpatrywać jako kreowanie autorytetu dla społeczności lokalnej, a także dla zainteresowanych Kurpiowszczy¬ zną. Jego aktywność w środowisku, pomysły: warsztatów edukacyjnych, strony in¬ ternetowej czy powołania muzeum kurpiowskiego, powodują, że można uznać go za jednego z przewodników po kulturze kurpiowskiej. Zresztą sam przyznał: S p o r o jest t a k i c h rzeczy, ż e b e z p o ś r e d n i o dzwonią d o mnie. C z y k t o ś tam r o d z i n y w Stanach szuka. n a w e t p o m a g a ł e m p r o f e s o r o w i z U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego, t o właśnie o g w a r ę chodziło, pisał o g w a r z e góralskiej i c h o d z i ł o o te m a t k i chrzestne, t o ja tam w c z e ś n i e j w i e d z i a ł e m , t o pytał, jak u nas n a z y w a l i . t o napisałem - ze d w i e k a r t k i m a s z y n o p i s u k o m p u t e r o w e g o napisałem na t e m a t t y c h c i o t k ó w , s w a t ó w - jak było, jak teraz jest. A czasem są i b z d u r n e t e l e f o n y . . . d z w o n i k t o ś ze S z c z y t n a i mówi: p o w i e d z m i p a n - S z c z y t n o t o są M a z u r y c z y W a r m i a - b o t u w o j n a się dzieje. W wersji wirtualnej takim przewodnikiem jest strona www.kurpie.com.pl. Ze¬ brane t u materiały i informacje pozwalają na poznanie specyfiki Kurpiowszczyzny, zamieszkujących tu ludzi, szeroko rozumianej kultury kurpiowskiej. Strona umożliwia 33 W a r t o dodać, że Zdzisław Bziukiewicz sam jest z wykształcenia t e c h n i k i e m ekonomistą. 177 �Katarzyna Waszczyńska także komunikację z większą liczbą odbiorców, którzy jeśli nie znajdą na niej o d p o ­ wiedzi, mogą zapytać administratora, przesyłając pytanie pocztą elektroniczną, mogą także wymienić się poglądami, podyskutować. Dla samego Bziukiewicza strona jest swego rodzaju oknem na świat, możliwością dotarcia do większej liczby osób. Czasem wystarczy tylko świadomość, „że trochę więcej ludzi będzie wiedziało", a czasem dzięki informacji zaczerpniętej z Internetu „ktoś tam przyjedzie - pochwali, to od razu chce się robić, takie jest coś, nie?". W a r t o dodać, że spośród twórców ludowych Kurpiowszczyzny własną stronę W W W ma na razie tylko Zdzisław Bziukiewicz. G d y zapytałam, dlaczego - o d p o ­ wiedział bez wahania: „Mam, bo to jestem ja [śmiech]". Bibliografia Burszta W.J. 2003 Internetowa polis w trzech krótkich odsłonach, w: Ekran, mit, rzeczywistość, red. WJ. Bur¬ szta, Warszawa, s. 157-175 Castells M . 2003 Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeństwem, Poznań Clifford J. 1993 Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 1, s. 11-16 Greń Z . 2008 Śląska lokalność w Internecie, w: Oblicza lokalności. Ku nowym formom życia lokal­ nego, red. J. Kurczewski, Warszawa, s. 431-441 Hendrykowski M . 2005 Metafory Internetu, Poznań Mencwel A . 2006 Poza adoracją i negacją. Przesłanki antropologii internetu, w: Wyobraźnia antropolo­ giczna. Próby i studia, red. A. Mencwel, Warszawa, s. 349-378 178 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a2a91b22241b3df1d08ad422215648.pdf b7768f6eee21bacf2068ea223ef6dda0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna metodologia badań internetowych informacja cyfrowa wyszukiwanie informacji w Internecie elektroniczne archiwa cyfrowy warszatat badawczy wyszukiwarki internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4636 Title A name given to the resource The Electronic Anthropologist : on sources of information, strategies, techniques and timing of online research/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.148-162 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, T.Matthew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T. Matthew Ciołek Research School of Pacific and Asian Studies (RSPAS) Australian National University, Canberra The Electronic Anthropologist: on sources of information, strategies, techniques and timing of online research 1. Introduction Information of relevance and value to social scientists is scattered - as individual items as well as clusters and collections - across three vast and vastly different habi­ tats of knowledge. The first of them is formed by the overlapping networks of inter­ connected, data-swapping computers. There the information is stored as electronic bits. The second habitat is a great planetary labyrinth of interacting and competing museums, archives, and libraries. This is the physical world where information is stored as tangible objects - books, manuscripts, microfilms, artifacts - and kept on shelves, or in vaults. Finally: there is the boundless archipelago of groups and clus­ ters of people themselves. Researchers, experts, archivists, journalists, court-clerks, shamans, interested laymen, students, librarians, managers, and so forth form the third habitat of knowledge. There the information is stored in biological form, either etched in the memories of people, or created by them afresh. This article is concerned w i t h research uses of the first of those three informa¬ tional environments, that is, w i t h quests for digital pointers and digital contents that are available via the Internet. It represents an abridged extract from an extensive 2009 work entitled "The logistics of effective online information seeking", a re¬ search paper w i t h a number of technical appendices, now available online at www.ciolek.com/PAPERS/logistics-of-online-information-seeking.html address. Earlier studies of information-seeking practices Literature on the uses of the Internet for research purposes tends to fall into five groups: (1) W o r k dealing w i t h types and characteristics of sources of online information (Beck 2008, Blackhurst 2008, C. Harris 2006, R. Harris 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2000b, Zillman 2008). 148 �The Electronic Anthropologist (2) Quality and evaluation of information gleaned online (Alexander & Tate 1999, Blackhurst 2008, Harris 2007, Jacobson 2008, K i r k 1996, Ravia 2004a, Sebek 2007, Smith 2008). (3) Discussions of the most useful information-seeking tools (Bergman 2001, C o hen 2008e, 2008d, Google 2008, Ravia 2008d). (4) Analyses of the finer points of information-finding techniques (Cohen 2008a, 2008b, 2008c, 2008d, Harris 2000, Monash University Library 2004, Overture Services 2007, Ravia 2000a, 2002a, 2002b, 2004b, 2008a, 2008b, 2008c), and finally, (5) Admonitions regarding the pitfalls faced by novices or careless online researchers (Cohen 2008d, Harris 1997, Mississauga Librarians 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2008a). A l l these works are feely accessible on the Internet where they are frequently updated to keep up w i t h technological progress. This type of material does not need to be restated here. Instead, our attention will be focused on the evalutation of me¬ thods of electronic investigation that people can undertake w i t h i n the domain of the Internet. Therefore, the questions posed by this paper are not "what are the best ways to obtain information online?", or "what are the best sources of electronic information?", but rather - "under what methodological circumstances is our online research most likely to succeed?" So it is not an enumeration of tools and opportu¬ nities, but rather a meta-assessment of these. 2. T h e Internet, the electronic environment of information T w o things about the Internet, the electronic environment of information, are im¬ mediately apparent to any observer: its dire lack of organization and its enormous physical size. The Internet is a highly unpredictable and confused place, and the materials it carries are of very uneven quality: Gorman (1995: 34) wrote: T h e net is like a h u g e v a n d a l i z e d l i b r a r y S o m e o n e has d e s t r o y e d t h e c a t a l o g and r e m o v e d t h e f r o n t matter, indexes, etc., f r o m h u n d r e d s of t h o u s a n d s of b o o k s and t o r n a n d s c a t t e r e d w h a t remains... ' s u r f i n g ' is t h e process of s i f t i n g t h r o u g h t h i s dis¬ o r g a n i s e d mess i n t h e h o p e of c o m i n g across s o m e useful f r a g m e n t s of t e x t and images t h a t can b e r e l a t e d t o o t h e r fragments. Tellingly more than a decade later the situation remained unchanged. Thus Beck (2008), w r i t i n g some thirteen years after the initial damning assessment by Gor¬ man, concurs w i t h the earlier criticisms by noting that the Internet continues to be "disorganised, volatile and dynamic. Web sites appear, disappear, move or mutate daily [...] The useful and useless co-exist in cyberspace much as they would and do at a flea market". The other outstanding feature of the N e t is its immense size, and the fact that it continues to grow very quickly In late 1995 the world wide web (which is only one of many component parts of the Internet ) consisted of approximately 300,000 149 �I Matthew Ciołek servers and of 2 million W W W documents (Ciolek 1996:106). This explosive g r o w t h continued unabated for over a decade. Consequently, in mid-2008 there were approximately 175.5 m servers (Netcraft 2008) and over 8 billion web pages (Google 2008). Importantly, all these figures refer only to the information that is visible to stan¬ dard search engines and their data-harvesting "spiders". This is an important ca¬ veat. In addition to the popular surface Web, there is also a massive - approximately 500 times larger than the commonly defined World W i d e Web - and largely unac¬ knowledged constellation of other, i.e. n o n - W W W containers, of electronic infor¬ mation. These other resources remain largely invisible and unknown to Internet users at large, and to the search engines people rely on (Bergman 2001). 3. T h e logistics of online informationn seeking Finding the right information in vast masses of all potentially relevant electronic materials is a complex undertaking. Therefore, it requires a work plan which cor¬ rectly matches the available: (a) research strategies; (b) favoured sources of online information; (c) time available for completion and finally, (d) online research tech­ niques. Each of these four key variables has its idiosyncratic aspects. Let's look at them, one by one: T h e First Logistical Element: Research Strategy Every research operation is based on the researcher's passionate involvement w i t h their questions and answers, as well as w i t h the relevant sources of data and know¬ ledge. These questions, sources, and answers can be unambiguously and directly stated, or not. These are important distinctions, as explicit scholarly questions (as well as explicit definitions of sources of data, and explicit factual answers) are pre¬ cisely those statements which one can argue w i t h and subject to testing and refuta¬ tion (see Popper 1969: 51-53, 1972: 242-244). A t the same time, ill-defined ques¬ tions, sources, and answers form a background intellectual fog which has the poten¬ tial to generate endless future revisions and revolutions to the established frame¬ works of knowledge. Firstly there are Questions, which usually involve the traditional cluster of phrases revolving around such words as "Who?", "What?", "When?", "Why?", "Where?", " H o w ? " , "What If?" and "To W h a t End?" If the researcher states his or her ques¬ tions clearly and explicitly, then we will call them by their generic upper case label "Q". Should they remain at a given stage of investigations implicit, unstated, unarticulated, then they will be labeled here w i t h the upper case character "X". Secondly, there are the Sources that a researcher seeks and uses. Examples of sources are many: a book, database, web site, library, archive, newspaper, field notes, an expert, an interview, and so forth. Naturally, such containers of information 150 �The Electronic Anthropologist whether large or small and whether electronic, analogue, or biological - in order to be of use to anybody need to be: (a) precisely defined, (b) located (i.e. learned about, identified, and found); (c) accessed (i.e. visited, handled, and unlocked), and (d) investigated (i.e. read, critiqued, consulted, verified, etc., etc.). Sources, de¬ pending on whether the researcher defines them explicitly or not, will be labeled here as "S" or "X", accordingly. Thirdly, there always have to be some Answers. These are thoughts and ideas that the researcher pursues and which need to be stated, deduced, discovered, or just postulated on a purely temporary basis. Again, depending on the ontological status of these answers (i.e. depending whether the researcher states them explicitly or only hints at them), they will be accordingly labeled here either " A " or "X". A l l this means that at any moment of any imaginable line of inquiry all investiga¬ tors face a choice between one of the eight theoretically possible research strate¬ gies. Obviously not all of them are used equally often. W h i c h particular research strategy a researcher adopts fully depends on the explicitness and clarity (or other¬ wise) w i t h which he or she has defined their Questions, information Sources, and Answers. A n y of these strategies can be initial, or interim, or final. Moreover, they can be mixed and combined. Above all, they can be interchanged at a moment's notice. - The eight theoretically feasible research strategies are: Confirm - Confirm details of the findings and/or details of the sources; verify and proofread the collected data; find another example of an answer that you already have. The logical structure of this research strategy is denoted by its acronym: Q S A ( = definite Questions, definite Sources, definite Answers). - L i n k - L i n k your research to the correct sources; document the findings estab¬ lished thus far; test earlier findings against new, presently unidentified sources; collect additional answers from new, presently unidentified sources. Logical structure: Q X A . - Deliver - Deliver answers to the explicit research questions; identify the sources, access them and look for answers relevant to the questions; collect new data. Logical structure: QSX. - Chase - Chase the promising sources to get answers to your explicit research questions; look afresh at the range of possible sources and think of new ways of investigating them. T h i n k of new answers that they can yield. Logical structure: - - QXX. Form - Formulate your explicit research question in the light of the temporary findings supplied by the identified sources; look for the existing new questions to be asked of the known sources which have given us the current answers; contest the existing framework of thought and methodology. Logical structure: XSA. M a t c h - M a t c h your tentative inklings, your tentative and conjectural answers w i t h the best questions and the most promising sources; use the answer you 151 �I Matthew Ciołek already have to think of new data sources and new questions you could pose. Logical structure: X X A . - Explore - Explore the located sources to formulate your explicit research ques­ tions; investigate the available materials; t r y inventing a new conceptual frame¬ work. Logical structure: XSX. - M u l l - Examples: M u l l and brainstorm over the best questions, apt conjectures and the likely sources of data; look afresh at everything related to your research; be creative and iconoclastic. Logical structure: X X X . So, for every potential research scenario we have a gloss, a mnemonic label, and a logical skeleton. In the above taxonomy the Confirm strategy is the simplest and quickest. A t the opposite end of the scale rests the hazy, open-minded, time-hun¬ gry M u l l strategy. T h e Second Logistical Element: Online Resources The Internet is a planet-wide archipelago of sources of online information con¬ nected by a lattice of general and directional pointers. These archipelagos of con¬ tainers, contents and connections are furthermore surrounded by a comet's tail of contextual hints, oblique references, tags and metadata (Dublin Core Metadata Ini¬ tiative 2003, National Academy of Sciences 2000). Some of these electronic resources and metadata reside on intranets and other protected sub-sets of the In¬ ternet. However, a great mass of informational resources is freely accessible to any¬ body w i t h access to the N e t . There are no less than nine basic types of online information sources. For specific examples of those nine types of sources, and their online pointers (i.e. URLs) please see "The Electronic Anthropologist" paper at the online address mentioned above. A l l these resources can be summarised as follows: - Databases - Containers of digital information in which data are organised in records, w i t h each record comprising a number of precisely defined numeric, alphanumeric, or image-storing fields. Examples: Bookstore Catalogues and Bibliographies, Dictionaries, Directories of People, Library/Museum/Archive Catalogues, and Telephone Directories. - Search engines - Automatically constructed indices of contents of such resources (see below) as Directories, Repositories, "Flowing" and "Frozen" web­ sites, Collaborations and Gatherings. Search engines make every w o r d and every image in the harvested online documents separately indexed and linked to its exact electronic address w i t h i n the document, and w i t h i n the resource itself, and w i t h i n the Internet as a whole. - Online directories - Manually constructed online bibliographies and catalogues of online resources. Examples: Bibliographies of links and Lists of web directo¬ ries. Users of such directories can access stored information, and suggest adden¬ da, deletions and modifications. 152 �The Electronic Anthropologist - Repositories - Online collections, warehouses, libraries, and archives of substantial and well-formed bodies of digital information. Examples: Bibliographies of Paper Publications, Digitised Books, Digitised Documents, Digitised Images and Documentary Photographs, Digitised Maps and Digitised Periodicals. - "Flowing" websites - Containers of online information whose content, size and scope are heavily influenced by input solicited from or volunteered by their users/readers. The web sites act as small-scale repositories. - "Frozen" websites - Containers of online information whose content, size and scope do not significantly change in response to input from their users. These web sites frequently resemble "flowing" web sites in terms of content and architecture. However, they do not have a policy of either inviting or acting on readers' input. - Collaborations or collaborative environments - Containers of online information whose contents and, to some extent, architecture are either under the control of all, or only some of its readers (such as site administrators, registered co-editors, registered readers/commentators). Examples: Blogs and Wikis. Users of collab¬ orative work environments can access the stored information, as well as add to it, delete from it, edit it, rearrange it, or annotate w i t h a tag or comment. - Gatherings - Two-way online communication systems used for the speedy exchange (i.e. sending and receiving) of digital i n f o r m a t i o n . Examples: Discussion Groups, Chat Rooms, M a i l i n g Lists and information Bazaars. Feeds - One-way manual distribution channels for the sending of news and alerts from a source directly to the readers. Examples: Info/Alert/Update services. Feeds specialise in a great range of content: news, newsletters, updates on events in some organizations, details of new material published on some remote infor¬ mation system. - T h e Third Logistical Element: Work Schedules Researchers always need to consider the amount of time they want to allocate to the business of information seeking, as opposed to other research tasks and writing. Obviously, the amount of time earmarked for completion of the data-gathering stage of research varies from case to case, and from scholar to scholar. For our pur¬ poses, however, it will be useful to distinguish three types of research schedules: - Urgent research - One to be completed swiftly in a relatively short span of time. This span can range from a mere few minutes to a handful of frantic days. - Standard research - A schedule of work that needs to be completed calmly and systematically by some well-defined deadline while there is ample time to carry it out fully and satisfactorily: Normally, such projects last a few weeks, or longer. Sometimes they can stretch for several months. - Long-term - A leisurely open-ended research project; one which has no clearly defined completion date. 153 �I Matthew Ciołek It is only natural that a good researcher spends short periods of time on informa­ tion-seeking tasks that can be performed swiftly and longer periods on tasks that re­ quire ample time for their development and refinement. A very good researcher, how­ ever, has one more logistical skill under his belt. H e can tell in advance which of his re¬ search tasks will be which. Therefore, he or she can plan their commitments accurately. The Fourth Logistical Element: Data-Gathering Techniques Once decisions regarding preferred research strategies, viable resources, and ade¬ quate timetables are taken, but before any of the resources are actually located and accessed, one needs to pause and think about the best approach to the task of data collection itself. Thus Ravia (2008b) advises: T h i n k A b o u t Y o u r Q u e r y ! Seekers d o n o t ' p l u n g e ' i n t o a search o u t of t h e blue. L i k e artists, t h e y visualize the c o r r e c t result before t h e y b e g i n . T h e 'perfect' answer is d r i v i n g t h e i r queries. T h e p e r f e c t answer creates t h e c o r r e c t q u e s t i o n ( s ) . W h a t k i n d of re¬ sults d o y o u w a n t ? [...] T w o skills a seeker needs: h o w t o f o r m u l a t e a q u e s t i o n c o r r e c t ¬ ly and k n o w i n g w h e r e t o l o o k . A n d t h i s means k n o w i n g w h i c h resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. A n d t h i s means y o u must first of all k n o w h o w t o search t h o s e v e r y resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. I n fact each ' p a r t ' of t h e w e b requires a d i f f e r e n t approach. [...] Before e v e n b e g i n n i n g , t h i n k a b o u t y o u r q u e r y : prepare y o u r q u e s t i o n ( s ) f o r t h e p e r f e c t result a n d d e c i d e w h i c h resources y o u w i l l use. In addition, throughout all information-seeking operations, there is the constant need to focus exclusively on the task of finding your target. Fjalar Ravia (2004b), himself an information-seeker extraordinaire, observes: " 'Focus always on your spe­ cific needs. Otherwise, you can spend a lifetime d r i f t i n g through archipelagos of fas­ cinating, but ultimately fruitless links'. I don't need to underline how true this is for Internet searching There are at least ten distinct ways of conducting online research. Each data¬ gathering technique can be applied once only, or in a sequence, as a part of a longer and more complex information quest. Also, one technique can be used at a time, or in bulk, in parallel w i t h each other. The ten online data-gathering techniques are: - Ask - This involves using one's social skills to obtain in the shortest possible time the exact information we seek from experts (either directly, or via mail or email), and to do so w i t h o u t wearing out or antagonising our informants. Typi¬ cally, such exchanges are about addresses/pointers, or commentaries and other metadata regarding online and offline resources relevant to our detailed research question. - Q u e r y - This means quizzing electronic databases for pointers, contents, or metadata for online and offline target resources. Q u e r y works best if the resear¬ cher is thoroughly acquainted w i t h the technical characteristics and informa¬ tional architecture of the interrogated database. 154 �Ihe Electronic Anthropologist - Search - The technique quizzes global or local search engines for details of content and the electronic address of the target information. Search is a very powerful technique, especially when conducted w i t h the aid of judiciously selected search terms (Harris 2000, Ravia 2002b, 2008b). Its correct use also assumes that the researcher is thoroughly focused (yet flexible and adaptive) while work¬ ing w i t h the wide range of variously designed search engines. Throughout all these online investigations, valid or promising results need to be recorded, put into a meaningfully named file, and safely stored. Details of the search engines used also need to be clearly recorded. Furthermore, the dates of the searches as well as details of the search techniques need to be written down. The reason is that searches conducted at various points in time seldom generate identical results: information located on one day will not necessarily be indexed by the search engine at a later date. - Browse - Browsing means keeping in mind well defined questions while surfing the N e t from one online resource to another resource and purposefully exploring its nooks and crannies. Browsing is an activity only superficially similar to web surfing. Browsing is a focused investigation. It aims to achieve concrete intellectual results. Surfing is a mere pastime. - Track - This technique resembles the actions of a detective conducting a criminal investigation. Here a researcher uses all their investigative and navigational skills to identify, in the wide range of online resources, any traces of the existence, nature, contents, and whereabouts of potential target information. Track is a slow-paced, forensic technique, and as such is very similar to Comb. Track makes heavy use of all other information-finding methods, especially Query Search, Browse, and M o nitor. Also, it relies on meticulous record-keeping and on the tricks-of-the-trade. - Comb - The creator of the term 'combing', Ravia, explains: " [ i t is] searching those that have searched [well before you have embarked on your investigations] and are willing to share [...] you lurk around usenet, maillists and messageboards trying to find some authorities in the matters you are seeking. T h e n you use the cumulated knowledge of these savy-people [sic] to jumpstart on your search. [...] the 'combing' approach is useful in order to find treasures hoarded by people that are willing to share what they know and have found" (Ravia 2000a). - M o n i t o r - This technique aims to find in accidentally encountered resources pointers and metadata bearing on the target information. It works best when the researchers keep in mind a series of well-defined questions about the research problem. O n l y then will they be ready to perceive the significance of the snip¬ pets spotted while perusing their mailbox or visiting the N e t on some other er¬ rand. Data gathering through monitoring is accelerated by joining a large num¬ ber of complementary (topic-wise) Gatherings and information Feeds. H o w ¬ ever, such an approach has its downside: it usually results in a heavy overload of irrelevant or low-quality information. 155 �I Matthew Ciołek - Collect input - This is another technique which taps knowledge carried by people. It involves the creation of online questionnaires (published as a web input form, or distributed as email circulars) and making them available to potential online informants (Coomber 1997, Mannion 2008, Sheehan & Grubbs H o y 1999, Ste­ wart 2003, and Zhang 2000). This technique collects data pro-actively It com¬ bines questionnaire design skills w i t h elements of computer programming. - Trigger input - This online research technique requires very good social skills. Trigger is similar to the Ask, Collect input and Invite input (see below) tech¬ niques. A l l of them pursue knowledge that is predominantly stored in biological format, i.e. as human memory However, unlike the other three techniques, it is a ploy; it acquires the target information indirectly. It does so by publishing on¬ line material which intentionally stirs readers and provokes them to express online their passionate comments, arguments, objections, and alternative viewpoints. - Invite input - This method simply encourages readers to supply you w i t h infor­ mation you need. Invite input comprises five consecutive stages. Firstly, the researcher publishes online some preliminary but nevertheless serious and inter¬ esting body of information: data sets, raw materials, or draft conceptual frame¬ works. Secondly, next to the online offering he/she publishes a polite, and not too overbearing invitation for comments, addenda, and corrections. Thirdly, the researcher patiently waits for the possible arrival of useful input. This waiting pe­ riod can stretch for weeks, months, or even years. Fourthly, all readers' input - when received - is p r o m p t l y acted upon. This means that suggested corrections, emendations and additions are immediately implemented. It also means that the party w h o provided the submission is equally p r o m p t l y thanked for their kind advice and assistance. Finally, and critically, in the documentation to the online materials themselves all readers' contributions are fully and publicly acknow¬ ledged online and - again - thanked for. The last stage is the crux of the success­ ful deployment of the Invite technique. W i t h o u t it, the chances that other readers would be inclined to contribute to the researcher's online work, and to translate this inclination into practical activity, are very slim. 4. Six constraints of information seeking None of the above four logistical aspects of online research - the strategies, online resources, w o r k schedules, and data-gathering techniques - ever occurs alone. O n the contrary they always w o r k in concert, as a dynamic system. Together they form six unique combinations, in some of which these variables seem to "work together especially well", that is, when they appear to be supportive of each other, and appear (in the experience of this author) to be productive. The findings are of such com¬ parisons are as follows: Constraint 1: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of nine types of online resources. Our analysis finds that in this context the four 156 �The Electronic Anthropologist most useful online resources are: Search Engines, "Frozen" web sites, and Repositories and Gatherings. Constraint 2: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of nine types of online resources. In this context the three most useful online resources are: Databases, Search Engines, and Gatherings. Constraint 3: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the three most useful data-gathering techniques are: Ask, Query, and Search. Constraint 4: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track, and Invite Input. Constraint 5: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h three types of work schedules. In this context the three most useful research strate¬ gies are: Confirm, Link, and Answer. Constraint 6: the compatibility of the ten types of data-gathering techniques w i t h the use of nine types of online resources. O u r analysis finds that in this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track and Combs. In the same context the three most useful online information resources are: Collaborations, Gatherings, and "Frozen" web sites. Conclusions This study leads to three conclusions: 1. N o t surprisingly, long-term research projects are especially advantageous to a serious student of the world. They enable researchers to make better use of the passive and pro-active data, and knowledge-gathering techniques. A l l the above mentioned people-centric techniques need ample time to start blossoming, and they are definitely w o r t h careful cultivation, and fine-tuning. Ultimately, it is more efficient to be either sporadically or regularly supplied w i t h the factual or theoretical information we need, than to t r y to locate it all by ourselves in a cyber-mangrove forest. However, any advantages we may gain in our work are necessarily always rela¬ tive, and always contextual. Whenever we choose any particular way of doing our research, we are b o u n d to compromise in our selection of suitable research strate¬ gies, or time frames, or sources of information, or data-gathering techniques. To gain an advantage in one area necessarily means losing some advantage in another. 2. Serious online research is a technically and intellectually demanding activity. It involves patient and systematic thinking, long attention spans, heightened atten¬ tion to detail, and the ability to make quick inspired guesses w i t h regard to logical connections between seemingly unrelated bundles of electronic, paper and human pointers and contents. Such a research requires (a) staying perfectly focused on pri¬ mary objectives; (b) keeping systematic and detailed records of operations, so that one does not go in circles or miss a vital step; (c) consulting and mining as many 157 �I Matthew Ciołek information resources as possible. This is because they all store slightly different - in terms of the details and volume of their contents - groups of target informa­ tion, and they do so by using different data architectures and formats. This all means that the actual task of information gathering goes far beyond the rushed, non-reflec­ tive use of any of the well-marketed search engines, or copying off the screen mate­ rials published by the Wikipedias and their cohorts. 3. Voluminous amounts of hitherto untapped and insufficiently tapped high-grade research information is known to exist in the form of memories and notes kept by other people. Gatherings and Collaborative work environments are especially seminal types of online resources. However, to mine them effectively we still need to determine - by observational as well as experimental means - under what exact social circumstances such forms of scholarly interactions are most productive and most informative. It would be good if more attention of anthropologists and social psychologists were to be paid to the social and cultural organisation of the Internet and its academic users. In other words, while at the surface level the Internet appears to be defined mostly by our interactions w i t h the disembodied, cold-headed technology, ulti¬ mately the full research value of the N e t is best realised through multifaceted intel¬ lectual relationships that we can form w i t h other human beings that are contactable online. Seen from this point of view, the modern Internet becomes a virtual bridge which links the three habitats of information. Firstly, the Internet almost instantane¬ ously connects the researcher w i t h the online containers of digital information he or she seeks. Secondly it spans the gap between a res..archer and the pointers to the masses of analogue data preserved in libraries, archives, historical monuments, and museums. Thirdly, the N e t is a superb tool for the closure of the gap between a re¬ searcher and the wealth of skills and wisdom of his or her colleagues, no matter w h o they are, and where they work. Acknowledgments I am grateful to Greg Young for his vigorous skepticism regarding my initial theoretical ideas, and to Olaf and Monika Ciolek for their thoughtful and thus ruthless advice on the subsequent iterations of this paper. References Alexander J.E., Tate M . A . 1999 Web Wisdom: How to Evaluate and Create Information Quality on the Web, London: Lawrence: Erlbaum Associates, Inc. Beck S.E. 2008 Using the Internet for Academic Research, Las Cruces, N M : N e w M e x i c o State University Library. http://lib.nmsu.edu/ital/research.html 158 �Ihe Electronic Anthropologist Bergman M . K . 2001 White Paper: The Deep Web: Surfacing Hidden Value, "Journal of Electronic Pub­ lishing", 7(1), p. 0-0. http://dx.doi.org/10.3998/3336451.0007.104 Blackhurst H . 2008 Internet Anthropologist, Manchester: Intute Virtual Training Suite. http://www.vts.intute.ac.uk/he/tutorial/anthropologist Ciołek T . M . 1996 Todays WWW - tomorrows MMM? The specter of multi-media mediocrity, "IEEE Computer", 29(1), p. 106-108. http://www.ciolek.com/PAPERS/MMM.html Cohen L . 2008a Boolean Searching on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/boolean.html 2008b Checklist of Internet Research Tips, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/checklist.html 2008c Conducting Research on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/research.html 2008d Getting Started: Selecting a Tool for Your Search, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/started.html 2008e How to Choose a Search Engine or Directory, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/choose.html Coomber R. 1997 Using the Internet for Survey Research, "Sociological Research Online", 2(2), p. 0-0. http://www.socresonline.org.uk/socresonline/2/2/2.html http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/courses/fall99/kut241/coomber-article.htm Dublin Core Metadata Initiative ( D C M I ) 2003 History of the Dublin Core Metadata Initiative, Dublin, O H : D C M I . http://dublincore.org/about/history/ Google Inc. 2008 Google Web Search Help, Mountain View, C A : Google Inc. http://www.google.com/support/?ctx=web Gorman M . 1995 The Corruption of Cataloging, "Library Journal", 120(15), p. 32-34 Harris C. 2006 Welcome to the Internet Search FAQ How to Find Information, People, Data, Text, Pictures, Sounds and Almost Anything Else on the Net, London: Charles Harris. http://www.search-faq.com 159 �I Matthew Ciołek Harris R. 1997 Biases Affecting Information Processing, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/infobias.htm 2000 Internet Search Tips and Strategies, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/howlook.htm 2007 Evaluating Internet Research Sources, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/evalu8it.htm 2008 World Wide Web Research Tools, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/search.htm Jacobson T E . 2008 Evaluating Web Content, Albany N Y University Libraries, University at Albany, http://libraryalbanyedu/usered/eval/evalweb/ K i r k E.E. 1996 Evaluating Information Found on the Internet, Baltimore, M D : John Hopkins University, http://www.libraryyjhu.edu/researchhelp/general/evaluating/ Mannion S. 2008 Seeing Tibetan Art Through Social Tags, in Museums and the Web 2008-. Proceedings, Toronto: Archives & Museum Informatics, p. 0-0. http://www.archimuse.com/mw2008/papers/mannion/mannion.html Mississauga Librarians 2008 Research Using the Internet, Toronto: University of Toronto Mississauga Library http://www.utm.utoronto.ca/library/instruction/researchinternet.html Monash University Library 2004 Library Online Tutorials: Internet research with Qoogle Advanced Search, Melbourne: Monash University. http://www.lib.monash.edu.au/vl/google/googlcont.htm The National Academy of Sciences 2000 Organizing Intellectual Access to Digital Information: From Cataloging To Metadata, Washington, D C : The National Academies Press. http://www.nap.edu/html/lc21/ch5.html Netcraft L t d . 2008 Web Server Survey Archives - Netcraft, Bath: Netcraft L t d . http://news.netcraft.com/archives/web_server_surveyhtml NIASLINC n.d. Internet searching-. Find reliable information on the web, including full electronic texts using the Library Catalogue, Search Engines, Directories and Gateways etc., Copenhagen: N I A S Library & Information Centre. 160 �The Electronic Anthropologist http://www.niaslinc.dk/niaslinc/searchguide/searching_internet.asp Overture Services, Inc. 2007 Altavista Advanced Web Search, Sunnyvale, C A : Overture Services, Inc. http://www.altavista.com/web/adv Popper K.R. 1969 1972 Conjectures and refutations: the growth of scientific knowledge, London Objective knowledge: an evolutionary approach, O x f o r d Ravia F. 2000a Searching, combing, klebing, luring, hacking, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan3.htm 2000b Where else to look: usenet / local / regional, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan5.htm 2002a The yo-yo technique and a discussion about search engines depth, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/yoyo1.htm 2002b The synecdochical searching method, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/synecdoc.htm Evaluating results, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/evaluate.htm 2004b Basic must know, Brussels: Web Searchlores. 2004a http://www.fravia.com/basimk.htm 2008a How to access and exploit the shallow deep web, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/deepweb_searching.htm 2008b Short term searching-, tips, Brussels: Web Searchlores. 2008c 2008d http://www.fravia.com/tips.htm Long term searching-, rules and advice, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/longtermsearching.htm Main search engines at searchlores, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/main.htm Sebek R. 2007 Bibliography on evaluating web information, Blacksburg, VA: Virginia Tech U n i versity Libraries. http://www.lib.vt.edu/help/instruct/evaluate/evalbiblio.html Sheehan K.B., Grubbs H o y M . 1999 Using E-mail To Survey Internet Users In The United States-, Methodology And Assessment, "Journal of Computer-Mediated Communication", 4(3), p. 0-0. http://jcmc.indiana.edu/vol4/issue3/sheehan.html Smith A . 2008 Evaluation of information sources, Wellington: Victoria University of Wellington. 161 �I Matthew Ciołek http://www.vuw.ac.nz/staff/alastair_smith/evaln/evaln.htm Stewart S. 2003 Casting the net: using the internet for survey research, "British Journal of Midwifery", 11(9), p. 543-546 Zhang Y 2000 Using the Internet for survey research: A case study, "Journal of the American Society for Information Science", 51(1), p. 57-68 Zillman M . P 2008 Searching the Internet: A Primer, Coral Gables, FL: Virtual Private Library http://WhitePapers.VirtualPrivateLibraryynet/Searching the Internet.pdf 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45d1421982adef744d2dcc8ef5672a95.pdf 8b2089659d90072502251e7a03289dfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4998 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4635 Title A name given to the resource Etnologa kłopoty z globalizacją ; czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.136-147 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Etnologa kłopoty z globalizacją: czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? Antropologowie zajmujący się problematyką globalizacji mają obecnie chwilę przer­ wy O t o bieżąca rzeczywistość: niedawna zapaść w światowym systemie finanso­ w y m , załamanie ekonomiczne, a w ślad za tym, w sferze zjawisk społecznych, kryzys zaufania do podstawowych instytucji społecznych, głód nowych rozwiązań politycz­ nych - wszystko to z bolesną naocznością przekonało sceptyków co do wszechobecności i siły mechanizmów ponadpaństwowych, odsłoniło zarazem negatywne konsekwencje tych „ponadnarodowych" czynników. Dla studiów globalnych jest to więc czas (przejściowo) marny tylko w t y m sensie, że trudno o fascynację zjawis­ kiem, które akurat ukazuje swe ciemniejsze oblicze. Jeśli nawet sytuacja taka nie unieważnia dotychczasowych rozważań teoretycznych, to przynajmniej zmniejsza zapotrzebowanie na takie debaty T r u d n o też proponować czytelnikowi kolejny et­ nologiczny przyczynek do studiów globalnych, oparty na schemacie: „badać lokal¬ nie, interpretować globalnie". A przecież był to sprawdzony - i w gruncie rzeczy całkiem niezły - sposób, w jaki badacz (empiryk, terenowiec) mógł bezpiecznie wypowiadać się na temat tak złożony i wieloaspektowy jak globalizacja. Etnolog przedkładał swoje obserwacje i refleksje co do lokalnego sposobu, w jaki globalny proces przeciska się przez ściśle umiejscowione ucho igielne, czyli wybrane przezeń miejsce akcji. Ten tryb pisania o globalizacji (szczególnie w wydaniu popularyzatorskim i dzien¬ nikarskim) stawał się pewną manierą. Tekst zaczynał się od migawki, która przed¬ stawia barwny przypadek, uderzający kontrastem między egzotyczną lokalizacją a pojawiającym się tam ponadnarodowym elementem kultury: czasem przybywał on z Zachodu, a wtedy treść ta była ultranowoczesna; czasem szokujące zjawisko przybywało z innej, równie egzotycznej plemienności; i wreszcie trzeci wariant: scen­ ka pokazywała plemienność, która zawędrowała do metropolii. Po przykłady w y ­ starczy sięgnąć do znanych publikacji: mogą to być artykuły pioniera-klasyka bada­ nia przepływów ponadnarodowych Ulfa Hannerza (2006, s. 11, 31, 137), programo­ wy wstęp w niedawno wydanej podręcznej antologii tekstów The Anthropology of 136 �Etnologa kłopoty z globalizacją Qlobalization (2005, s. 3-4) czy wreszcie, na rodzimym gruncie, publikacje Walde­ mara Kuligowskiego, niestrudzonego w ukazywaniu globalnego wymiaru dominują­ cych zjawisk współczesnej kultury (2007 i liczne teksty wcześniejsze). Zauważę bez złośliwości, że pewnie to obserwacja tej rodzącej się wtedy maniery skłoniła przed 10 laty Jonathana Friedmana, skandynawskiego antropologa zasłużo­ nego w badaniu społeczno-historycznej infrastruktury procesów globalizacyjnych, do porównania stylu i języka większości publikacji z zakresu antropologii globaliza­ cji d o audycji telewizji C N N . Jego uogólnienie brzmiało: N i e k t ó r e prace na t e m a t g l o b a l i z a c j i są a n a l i t y c z n i e i t e o r e t y c z n i e doniosłe, j e d n a k w i ę k s z o ś ć z n i c h t o j e d y n i e z b i ó r luźnych o p i n i i i refleksji. N a m y s ł n a d g l o b a l i z a c j ą w o b r ę b i e s t u d i ó w n a d kulturą jest b e z t r o s k i i b a z u j e g ł ó w n i e na i n t e l e k t u a l n e j o b r ó b c e p r z e k a z u medialnego, w y n i k ó w poszukiwań w I n t e r n e c i e i p o d r ó ż a c h (Fried¬ man, publ. i n t . ) . Przypomnę jeszcze kilka jego sarkastycznych pytań. C z y świat stał się g l o b a l n y d o p i e r o o d niedawna? C z y dzisiaj w s z y s t k o r z e c z y w i ś c i e jest inne? C z y p r a k t y k i l u b ( p r o s z ę o w y b a c z e n i e ) „kultury" t e r y t o r i a l n e f a k t y c z n i e p r z e s t a ł y i s t n i e ć ? [ . . . ] p o s t ę p t o g l o b a l i z a c j a , t w o r z e n i e g l o b a l n e j w i o s k i , k t ó r a jest tak naprawdę g l o b a l n y m m i a s t e m . Jakie t o e k s c y t u j ą c e ! . . . t y l k o - dla kogo? (Fried¬ man, publ. int.) Ironia tych uwag nie straciła chyba całkiem na aktualności. A zatem wspomnianą na wstępie chwilę przerwy proponuję wykorzystać na re­ fleksję ogólniejszą i przyjrzeć się naszemu dotychczasowemu ujmowaniu globaliza­ cji. C h c ę podzielić się własnymi kłopotami w odbiorze i ocenianiu globalizacji, tak jak jest ona przedstawiana w literaturze antropologicznej. To piśmiennictwo powinno być przecież źródłem inspiracji, wskazówek metodologicznych i pomocą w kształtowaniu osobistej postawy wobec globalizacji. Oczywiście da się t u je za¬ prezentować tylko w skromnej próbce, siłą rzeczy mało reprezentatywnej wobec jego natłoku. Zacznę od zasygnalizowanej dopiero co wątpliwości, w jakim stopniu studia globalistyczne w wykonaniu naszej dyscypliny są czymś nowym, na ile otwierają oczy na to, co nieznane lub niedostrzegane, a ile w nich kontynuacji dawnych etnologicznych aksjomatów albo, co gorsza, oczywistości i banału (ktoś napisał „globanalistyka"). By nie zakwalifikować się t y m i słowami od razu do zrzędliwej ariergardy i nie wpaść w jej ton, podkreślę naprawdę ambiwalentny, dylematyczny charakter tej sy¬ tuacji. Z jednej strony wystarczy przypomnieć, że etnologia od zawsze akcentowa¬ ła globalny dyfuzyjny charakter kultury; z drugiej - czy wobec jakościowej odmien¬ ności dzisiejszych przepływów ktoś miałby prawo kwitować najnowsze odkrycia słowami „to od dawna wiadomo"? 137 �Jerzy S. Wasilewski A przecież to i owo wiadomo. Jak długo już trwa przywoływanie w literaturze etnologicznej owego Lintonowskiego rodowitego Amerykanina, który budzi się w łóż­ ku (wynalazku pochodzącym z Bliskiego Wschodu), w bawełnianej pościeli (wyna­ lazku indyjskim), w piżamie (z C h i n ) , a potem spędza dzień wśród przedmiotów rodem z wszystkich możliwych kultur i kontynentów? Ta pouczająca historyjka ma lat ponad 70, kursowała po podręcznikach etnologii moich lat studenckich, a dziś cytują ją przywoływani Hannerz czy Kuligowski (2007, s. 28-29), teraz w związku ze zjawiskiem globalizacji. Ale nawet jeśli globalizacyjna lekcja nie we wszystkich punktach jest lekcją nową, to nie mam zamiaru dziś jej zbywać - już choćby dlatego, że ja sam (a tylko w swoje piersi się t u biję) wcześniej nie wyciągałem z niej wniosków i ignorowałem ją w swo­ ich badawczych paradygmatach. Jak wyrzut sumienia brzmi cytat z Wyspiańskiego, który przed stu laty usłyszał od chłopa z podkrakowskiej wsi pytanie, czy Chińcyki trzymają się mocno. M n i e ten cytat - zbanalizowany w setkach użyć, aktualnych w różnych czasach z różnych powodów, a dziś szczególnie - służy jako przypo¬ mnienie, że informacja z drugiego końca świata bywała obecna także w środowisku, które wolałem widzieć raczej jako „zakapsułowany" orbis interior. G w o l i wyjaśnienia: pierwsze z trzech ostatnich słów to było ulubione wyrażenie Witolda Dynowskiego, patronującego ze swej pozycji wiekowego dyfuzjonisty kul¬ turowego młodzieńczym próbom mojej strukturalizującej generacji, która z kolei wprowadziła do obiegu łacińskie sformułowanie po t y m słowie następujące. Tyle że dla staromodnego dyfuzjonisty owe kapsuły były tylko oazami względnej izolacji w szerokiej przestrzeni transkontynentalnych wędrówek. Młodzi strukturaliści nie wiedzieli jeszcze, że to globalne przepływy wczesnego kapitalizmu na terenach ko¬ lonialnych prowadziły czasem do powstania takich zredukowanych systemów ple¬ miennych, które zachodnia etnologia (nie tylko strukturalizm) odhistoryzowała, zamroziła i uznała za wzór prostych i chodzących jak zimny zegar społeczeństw bez historii. N i e bez poczucia złośliwej satysfakcji czytam w książce Hannerza (2006, s. 72), z jakim zdziwieniem uświadomił on sobie, że studia nad globalizacją oznaczają pe­ wien powrót do koncepcji o charakterze dyfuzjonistycznym, który to kierunek w an­ tropologii uznawał za dawno pogrzebany Moja schadenfreude bierze się tylko stąd, że sam przeżywam podobne zaskoczenie, widząc, jak zagadnienia, niegdyś przeze mnie odrzucone jako nieinteresujące, wracają dziś w glorii globalistycznej aktualności i at¬ rakcyjności. „Dlaczego Inuici z północnej Kanady zachłysnęli się technologią GPS, rezygnując z wypracowanych przez stulecia sposobów poruszania się po lodowych pustyniach" - pytają Burszta, Czubaj i Kuligowski (2007, s. 49). W pierwszym od¬ ruchu chciałoby się odpowiedzieć serią równie retorycznych pytań: a dlaczego pol¬ scy górale noszą dziś adidasy skoro kierpce sprawdzały się nawet lepiej? A dlaczego Tyrolczycy chodzą do dyskotek, zamiast pięknie jodłować i klepać się w tańcu po łydkach, jak ich dziadowie? A dlaczego lapońscy pasterze reniferów ganiają za zgu138 �Etnologa kłopoty z globalizacją bionymi sztukami helikopterem, zamiast pytać o to sprawdzonych szamanów nojdów? A mieszkańcy kanaryjskiej Gomery - czy nie mogliby nadal używać języ¬ ka donośnych gwizdów zamiast telefonów? A dlaczego chłop białostocki jedzie do żniw na kombajnie, wszak już Kaziuk z Konopielki ustalił, że kosą prędzej, a i snopki wyglądałyby piękniej niż te białe plastikowe bele? Wszystkie takie zagadnienia dyskwalifikowałem przez lata jako należące do nieciekawego dla mnie obszaru stu¬ diów modernizacyjnych, bo w praktyce badawczej oznaczało to trywialne docieka¬ nia nad dojazdowością robo-chłopów do miasta, rolą zlewni mleka w życiu wsi i t d . Ale pochopnie odrzucony bumerang wraca i uderza w głowę, boleśnie przypomi¬ nając, że realiów - nawet tych poziomych, a może ich t y m bardziej - ignorować nie wolno, pod karą zasłużonej dezaktualizacji własnego paradygmatu. Dylemat „globalizacja: nowe zjawisko czy odwieczny fenomen" staje się wyraź­ ny kiedy różni autorzy sięgają do antecedensów historycznych. Podawane są różne cezury czasowe, zawsze zresztą ze świadomością, że mogą one być tylko umowne. Nowoczesna siatka komputerowych łączy? A może raczej o kilka dziesięcioleci wcześniejsza sieć telewizyjna, która wedle proroctw pewnego, skądinąd ultrakatolickiego, wizjonera sprzed ponad ćwierćwiecza miała zmienić świat w globalną wioskę? A dlaczego nie położenie transatlantyckich kabli telegraficznych w poło¬ wie X I X w.? A l b o oświeceniowy pochód rozumu? Kolonialna ekspansja renesanso­ wej, kapitalistycznej Europy? Światowe rozpowszechnienie uniwersalistycznego chrześcijaństwa? Hellenizm, podboje Aleksandra Wielkiego i wszelkie pochody i m ­ perialne? Powstanie rolnictwa przed 12 tysiącami lat? A czemu nie - regressus ad infinitum - wszystkie inne, wcześniejsze i późniejsze wędrówki ludzi i dóbr kultury od wyjścia człowiekowatych z wąwozu Olduvai poczynając? W a r t o pamiętać, po części wbrew Anthony'emu Giddensowi i tylu innym, że kompresja czasu i przestrzeni to zjawisko bynajmniej nie nowe; przypomnieć sobie czasem o istnieniu w dziejach transkontynentalnych przepływów, pomostów i połą¬ czeń, o przemieszczaniu się ludzi, towarów, pieniędzy, informacji, symboli. Wpraw¬ dzie dzisiejsza globalizacja to proces dużo szybszy i bardziej intensywny niż daw¬ niejsze ekspansje, ale ta intensywność to przecież tylko pochodna naszego późnego, zaawansowanego miejsca na krzywej ewolucji gatunku i rozwoju społeczno-kulturowego; wzrastając w porządku wykładniczym, wspina się coraz szybciej w górę, ale jest to stale ta sama krzywa. By tak całkiem nie ignorować przełomowych zmian jakościowych, które zdarzy­ ły się na tej drodze, zaryzykuję tezę, że ciągłemu procesowi globalizacji w dziejach towarzyszą okresy skokowej, wzmożonej „świadomości globalizacyjnej", która wzra¬ sta w momentach wyraźnych skoków - politycznych, geograficznych, cywilizacyj¬ nych. N i e k t o inny, jak rzymski historyk Polibiusz, sformułował zdanie, że „przed¬ tem rzeczy, które działy się na świecie, nie wiązały się ze sobą, [ale od powstania Imperium] wszystkie wydarzenia tworzą jedną wiązkę"; cytuje go też nie k t o inny a klasyk tematyki globalizacji Roland Robertson, który wprowadził to pojęcie do 139 �Jerzy S. Wasilewski obiegu socjologicznego (i który sam zdaje się rzecznikiem takiego właśnie odleg¬ łego datowania początków globalizacji - Robertson 1990, s. 21). Podobny wzrost świadomości odczuwamy dziś, a skłaniają nas do tego zachodzące na naszych oczach, niewyobrażalne jeszcze przed ćwierćwieczem przemiany polityczne (upadek M u ¬ ru, osłabienie pozycji państwa narodowego, rozszczelnienie jego granic, sukcesy uniwersalistycznej idei praw człowieka), deregulacje rynkowe, ułatwienie maso¬ wych przepływów ludzi, towarów, zasobów kapitałowych, nieograniczona potęga Internetu. Antropologiczna dyskusja nad t y m , czy jakieś odległe zjawisko historyczne sta¬ nowiło już przejaw globalizacji czy jeszcze nie, to oczywiście potrzebne ćwiczenie erudycyjno-intelektualne. Świadomość, że uderzające nas swą globalnością feno¬ meny współczesności mają swe analogie w niedalekiej (ale jednak przedponowoczesnej) przeszłości, może też obniżyć gorączkę, z jaką się je prezentuje. O t o przy¬ kład indyjskiego Bangaluru, żyjącego z przekazywania telefonicznie i internetowo informacji i świadczenia usług zewnętrznych (outsourcing) dla całego świata, co - naj­ zupełniej słusznie - przedstawia się jako ukoronowanie dzisiejszej delokalizacji. Ja­ ko szczytowy element owego oderwania podaje się informację - pod robiącym wra­ żenie hasłem Outsourcing Qod - że zachodnioeuropejskie kościoły cierpiące na braki kadrowe i zmuszone do oszczędności, właśnie duchownym w Indiach zlecają od¬ prawianie mszy zamawianych przez wiernych (cena usługi wynosi tylko 1-3 euro zamiast europejskich 50 - Srivastava 2004). Sensacyjność takich doniesień zbled¬ nie jednak, kiedy przypomnimy sobie, że już przed laty polskie kościoły i poje¬ dynczy księża otrzymywali podobne zlecenia (stanowiące zarazem pomoc finanso¬ wą) od parafii niemieckich. A skądinąd w y m o w n y m świadectwem zaiste ponowoczesnej dysjunkcji (Appadurai, 2005) i niekoherencji zjawisk jest dla mnie raczej okoliczność, że w żyjącym z angielszczyzny stanie Karnataka, którego Bangalur jest stolicą, nauka angielskiego w szkołach podstawowych jest od l a t . . . zakazana, a to w obawie przed utratą przez dzieci umiejętności posługiwania się rodzimym języ¬ kiem (Das, publ. int.). Pora na postawienie kolejnej zasadniczej kwestii, w porządku logicznym może nawet pierwotnej wobec pytania o to, czy globalizacja jest zjawiskiem starym czy nowym. Czy ona w ogóle istnieje? W antropologii takiej tezy bodaj nie stawiano (bo koncentracja w badaniu na lokalności i ignorowanie wymiaru globalnego to jed¬ nak co innego niż jego otwarta negacja) i nie mam zamiaru być jej eksponentem. Trzeba jednak pamiętać, że nawet w ekonomii słychać głosy przestrzegające przed przecenianiem globalnego, ponadnarodowego wymiaru produkcji, handlu, przepły¬ wów finansowych, migracji siły roboczej, a więc tych najbardziej oczywistych skła­ dowych. Nazwałbym to na własny użytek teorią 10 procent, za harwardzkim ekono¬ mistą Pankajem Ghemawatem (2007), który w ciągłych polemikach z Thomasem Friedmanem i jego zawołaniem „Ziemia jest płaska" proponuje studzące hasło semiglobalizacji; pokazuje on, że owszem, umiędzynarodowienie zjawisk rynkowych 140 �Etnologa kłopoty z globalizacją jest faktem, ale obejmuje ono tylko owe 10 proc. rynku; cała reszta ma nadal wymiar lokalny czy narodowy. Jeśli zatem można wątpić w istnienie jakiejś istotnej procentowo ekonomii global¬ nej, to t y m bardziej wolno pytać, czy istnieje coś takiego jak kultura globalna. Dy¬ skusja na ten temat będzie czasem przypominać debatowanie, czy szklanka jest w p o ­ łowie pełna, czy w połowie pusta, a i tak skończy się oczywistym kompromisem, że niezależnie od wszelkich ograniczeń globalizacji kultury narodowe i społeczności lokalne podlegają jej działaniu i przechodzą istotne przeobrażenia. Jeśli abstraho¬ wać od politycznego aspektu sprawy, warto przypomnieć przynajmniej dwa najoczywistsze, związane ze sobą mechanizmy, pracujące najefektywniej na rzecz kul¬ turowej uniformizacji świata. Pierwszy to szerzenie się ideologii konsumeryzmu, obejmującej w przybliżeniu tę samą grupę towarów, czy raczej marek; drugi to maso¬ wy medialny przekaz treści kultury przeważnie o charakterze rozrywkowym. W tej sferze dochodzi do znacznego ujednolicenia kulturowego, chociaż niebawem trze¬ ba będzie wprowadzić korektę do takiego uproszczonego obrazu. Ale jeśli stawiam pytanie o istnienie globalizacji, to także dlatego, by nie zapomi¬ nać, że wartość teoretyczna tego pojęcia jest mocno problematyczna. Zwłaszcza krytyczni wobec systemu intelektualiści zachodni traktują je nie jako neutralny ter­ min opisowy ale jako fikcję, stan istniejący tylko w mediach (głównie dzięki Inter­ netowi), jako mit czy „metamit", czasem wręcz „skrypt gwałtu" (Suzanne Bergeron) czy „narrację eksmisji" (Saskia Sassen), zaś w najlepszym razie tylko „projekt" (Pierre Bourdieu), stworzony w istocie przez ponadnarodowy wielkokorporacyjny kapitał dla uzasadnienia i odproblematyzowania zachłannej ekspansji. W szczegóło¬ wych studiach antropologicznych nad działaniami wielkich instytucji finansowych pokazywana jest zresztą fikcyjność, a co najmniej wieloznaczność i rozmyty cha¬ rakter owej domniemanej globalizacji jako ich sztandarowego hasła. Okazuje się ono raczej instrumentem promocji i mobilizacji, narzędziem perswazji i autorekla¬ my, elementem wewnętrznej religii wielkiego banku, a nie spójnym programem, bo nie jest przekładane konsekwentnie na konkretne działania (Ho, 2005). Globalizacja ma więc najwyraźniej swoje - mówiąc językiem Appaduraia - dysjunkcje, rozszcze¬ pienia i nieciągłości, jak wszystko w ponowoczesnym świecie. Wiąże się z t y m pytanie, czy globalizacja jest dobra czy zła, i dla kogo. Utrwala się przekonanie, że jej beneficjentem jest Zachód/Północ (a ściślej: finansowe elity tego obszaru, bo nawet na t y m uprzywilejowanym terenie wzrastają nierówności między bogatymi i biednymi), że dopływ korzyści wynikających z globalizacji do krajów Trzeciego Świata co najwyżej wyrównuje poczynione przez nią szkody, w każdym razie jest wątpliwy lub ograniczony (ochrona zdrowia, walka z głodem, oświata). By jednak obserwacje te nie przerodziły się w orientalizujący dyskurs supremacji (bo mogą wyglądać na dowodzenie wyższości ekonomicznej i technologiczno-intelektualnej Zachodu, składając się na ogólną postawę the West and the rest), uzupełnia się je kontrastowymi przykładami kulturowych importów z dawnych 141 �Jerzy S. Wasilewski kolonii, głównie w takich obszarach jak działalność artystyczna i rozrywka, np. ta¬ niec czy muzyka. W gruncie rzeczy to od postawy politycznej badacza będzie za¬ leżeć, czy przywoływane fakty będzie on interpretował jako przejaw żywotności treści kulturowych peryferii, zajmujących eksponowane miejsce w życiu metropolii, czy też potraktuje je jako kolejny przejaw dominacji korporacyjnego przemysłu k u l ­ tury, i tak decydującego o tym, który z plemiennych artystów będzie się cieszył glo¬ balnym rozgłosem. W przypadku etnologa taki wybór polityczno-aksjologiczny przekłada się na de¬ cyzje co do miejsca badań i obranego przypadku. Trzeba być tego świadomym, bo pewnie nie da się w ogóle oczyścić od przedsądów, jeśli zajmujemy się tematem tak siłą rzeczy upolitycznionym. A skoro już o t y m mowa, zauważę bez przygany dość oczywisty fakt, że na pytanie, czy można badać globalizację, nie zajmując stanowis­ ka politycznego, polscy antropologowie (znów mówię „my", nie „oni") nie śpieszą z o d ­ powiedzią ani t y m bardziej z deklaracjami. A przecież to od tej postawy zależy de­ cyzja, co badać, a na co zamknąć oczy; to ona jest w gruncie rzeczy pierwszą instancją przy - tylko pozornie neutralnym politycznie - wyborze terenu, ona bowiem wy¬ znacza naszą wrażliwość na pewne informacje i czyni ślepym na inne. Pora wreszcie na pytanie do niedawna dyżurne w antropologii, o zasadniczej wa¬ dze: czy globalizacja prowadzi do homogenizacji kulturowej świata, czy raczej d o wzrostu różnorodności w procesie hybrydyzacji, kreolizacji, powstawania nowych lokalnych jakości? T u znów powtarza się sytuacja ze szklanką połowicznie wypeł¬ nioną: kasandryczne proroctwa tych, którzy ubolewają nad grożącym zanikiem od¬ rębności kulturowych, są równoważone autorytatywnymi zapewnieniami Appaduraia i wielu innych, że globalizacja różnicuje, a nie odróżnicowuje. W a r t o chyba zauważyć, że te dwa wielkie a sprzeczne dyskursy są takimi samymi elementami rze­ czywistości społecznej, jak obiektywnie zachodzące w świecie procesy homo- i heterogenizacyjne. Dość oczywisty kompromis dawno temu sformułował Friedman i częs¬ to się jego słowa powtarza: „fragmentaryzacja kulturowa i modernistyczna homoge¬ nizacja to dwa równie konstytutywne trendy rzeczywistości globalnej" (1990, s. 311). Przyglądając się szczegółowym antropologicznym propozycjom w tej kwestii, warto pamiętać o istnieniu pewnego antropologicznego skrzywienia. Jest nim zawo¬ dowe przekonanie, że różnorodność kulturowa jest wartością, że sens i przyszłość antropologii leży także w dokumentowaniu odmienności. C z y takie nastawienie da się jednak pogodzić z neutralnym spojrzeniem na globalizację? M o t y w o w a n y wiarą w wartość odmienności badacz ryzykuje, że jego obserwacje będą dowodzić istnie¬ nia groźnego, unifikującego działania globalizacyjnego walca albo przeciwnie - po¬ stępującej dywersyfikacji jako efektu nałożenia się globalizacji na różne tła lokalne (oba warianty będą zapewne skorelowane z osobistymi uwarunkowaniami badacza, z postawą polityczną na czele). Antropolog za swój zawodowy obowiązek uważa ochronę kulturowej rozmaitości świata - przynajmniej przez jej dokumentację, popularyzowanie wiedzy o niej i sty142 �Etnologa kłopoty z globalizacją mulowanie troski o nią. Ale zarazem d o b r y badacz to taki, który dostrzeże różnice pod poziomem podobieństw, który potrafi pokazać, że ta sama treść globalizacyjna oznacza co innego w różnych adaptujących ją środowiskach. Urządzenia systemu GPS służą Eskimosom d o orientacji w trudnym terenie, wypierając narzędzia i me­ tody tradycyjne (jak piszą cytowani powyżej trzej autorzy), ale już Indianom Z u n i pozwalają - jak ustala ich monografista - na precyzyjniejsze ustalenie granic pól i t y m samym przyczyniają się do lepszego rozwiązywania sporów o ziemię, które zakłócały rewitalizację tubylczego rolnictwa (Cleveland 2000). Brazylijska salsa, importowana przez Zachód i tańczona w wielkomiejskich zbiorowiskach, okazuje się innym zjawiskiem społecznym w Sacramento, gdzie wyraża postawy kosmopo¬ lityczne, innym w Belfaście, gdzie służy segregacji, a innym w Hamburgu, gdzie jest elementem niemieckiego multikulti (Skinner 2007). Najważniejszy przykład to oczywiście sieć McDonald's. Badacze prześcigali się w wychwytywaniu jej lokalnej specyfiki i odmienności recepcji społecznej, mimo wzor­ cowo zestandaryzowanych procedur działania. W Pekinie M c D o n a l d y będą dawały młodym aspirującym yuppies poczucie uczestnictwa w kulturze amerykańskiej czy nawet globalnej, w Moskwie będzie wokół nich tworzona atmosfera „naszości", choćby przez wprowadzenie rosyjskiej kartoszki, zaś dla mieszkańców Hongkongu jakoby liczy się wygoda, niezobowiązujący styl i czystość toalet (Caldwell 2008). Wszystko to są może i trafne obserwacje (pytanie, w jakim stopniu odkrywcze), ale czy zawodowy nawyk przyglądania się przez lupę nie doprowadza do pewnego rozregulowania skali? Skoncentrowany na niuansach antropolog nie przyzna, że choć może nie wszędzie identyczny ale w smaku to jednak nieomylnie... M c D o n a l d . Będzie obstawał, że telefonu komórkowego inaczej używa się w Indiach, gdzie prze­ kazuje się SMS-em długie teksty epickie, a inaczej w Japonii, gdzie jest on obwie¬ szony dyndającymi plastikowymi laleczkami, nawiązującymi do dawnych miniaturo¬ wych dziełek sztuki, przywieszek netsuke, chociaż noszących nowoczesną nazwę maskot; z kolei w Mongolii odnajdzie obyczaj dawania prezentu w postaci zasilenia konta komórki osoby obdarowanej. A zatem globalizacja - powie taki badacz - nie pociąga za sobą homogenizacji, a wręcz przeciwnie: heterogenizuje i stymuluje do wielości. Dla nieantropologicznego obserwatora ważne zaś będzie to, że t u i tam widać takie same telefony, że wszędzie oglądane są te same telewizyjne bajki, że identycznymi symbolami wizualnymi, złotymi łukami McDonalda - nie mówiąc o je­ go sygnałach zapachowych i smakowych - będzie okraszony miejski pejzaż Zachodu i Dalekiego Wschodu. Nie jestem wcale pewien, czy antropologiczna obserwacja zróżnicowanych niuan¬ sów, choć precyzyjniejsza, jest ostatecznie słuszna. Jak bowiem ustalić, czyj punkt widzenia jest t u słuszny, nie wpadając w zamknięte koło ani nie czyniąc z tego wy¬ łącznie kwestii smaku? Przecież przeciwnicy globalizacji będą mieli rację, twier¬ dząc, że obszar tego, co po przejechaniu globalizacyjnego walca zostało stracone czy wyrównane, jest większy albo ważniejszy niż to, co powstało jako nowe; że ele143 �Jerzy S. Wasilewski menty zhomogenizowane, zglajchszaltowane są widoczniejsze i wyrazistsze od lokalnych permutacji. Wyszukiwanie niuansów, powstałych w różnych miejscach po przejściu fali globalizacji, przywodzi mi na myśl - choć obawiam się, że moja metafora nie będzie przejrzysta - precyzowanie w kolejnych obliczeniach cyfr, które znajdują się na coraz dalszych miejscach po przecinku; cóż z tego, że obliczy­ my następną, iluśtysięczną składową liczby pi - i tak nie wzniesie się ona od tego d o wielkości 3,15; standard jest już bezlitośnie ustalony (przez centralę sieci M c D o ­ nald's, oczywiście). Znów warto wspomnieć o rozterkach politycznych czy światopoglądowych, które może przeżywać badacz, oraz o takich właśnie uwarunkowaniach jego badań. Bowiem to od jego postawy politycznej bardziej niż od immanentnych cech rzeczy¬ wistości będzie zależeć, czy zechce akcentować dominację globalizacyjnego prze¬ mysłu kulturowego czy przeciwnie - potęgę małych, a więc pomysłowość konsu¬ mentów owego przemysłu. W pierwszym wypadku narazi się na zarzut ignorowa¬ nia podmiotowości czy sprawczości konsumentów i dokonywanego przez nich „negocjowania znaczeń", albowiem podobno to „podmiot mediuje w procesie globa­ lizacji". W drugim przypadku badacz zgrzeszy niedocenieniem totalizującego efek¬ tu światowego kapitalizmu (nie mówiąc już o t y m , że czyha nań arystokratyczna krytyka bylejakości tych treści). W sumie najbezpieczniej pójść na wyważony k o m ­ promis encyklopedycznego hasła: „Kultura popularna coraz mocniej kreuje global­ ny smak, ale jednocześnie wytwarza krytycznych konsumentów, którzy nie pozwa­ lają jej ostatecznie się zuniformizować" (Boli, Fechner 2001, s. 6 2 - 6 3 ) . Inna postać tej samej zasadniczej niepewności - czy i w jakim stopniu konsekwen­ cją globalizacji jest upodobnienie, a w jakim zróżnicowanie - zawiera się w dwóch często używanych, przeciwstawnych terminach: kreolizacja i bałkanizacja. Te dwa hasła o geograficznym rodowodzie potraktujmy jako składowe następującego dyle¬ matu: w jakiej mierze przeniesienie jednej lokalności w obręb innej zlokalizowanej kultury czy melanżu kulturowego (np. nigeryjskiej plemienności do Londynu) po¬ ciąga za sobą nową jakość kulturową, a na ile jest tylko dodaniem obcego ciała; skoro taki proces nie skutkuje integracją, to można go również nazwać gettoizacją, choć w praktyce odizolowanie kulturowe może mieć dziś jedynie względny charakter. Zilustruję tę wątpliwość konkretnym, celowo wyrazistym przykładem. Londyń¬ ska policja poszukuje dziś d o współpracy antropologów znających realia kulturowe różnych grup etnicznych, by pomóc we właściwej interpretacji przestępstw. O t o np. odnalezienie martwego dziecka z wyciętą wątrobą byłoby interpretowane - gdy¬ by ignorować kontekst kulturowy - jako poszlaka wskazująca na handel organami. Tymczasem, jeśli pojawi się t u jakiś ślad kulturowy, np. kontekst nigeryjski, to znają¬ cy go specjalista może przypuszczać, że kryje się za t y m zlecenie od starszego, cho­ rego Nigeryjczyka, który zgodnie ze starą metodą, nadal podobno praktykowaną, będzie nosił ten organ przyłożony do ciała z nadzieją na wyleczenie własnej wątro­ by (informacja od dr. Kacpra Gradonia). 144 �Etnologa kłopoty z globalizacją Na przeciwległym biegunie można umieścić przykład muzyczny, choćby nigeryjski styl juju, który jest produktem skreolizowanym i nadal podlega kreolizacji. Muzyka to oczywiście w czasach przekazu stechnicyzowanego składnik kultury szczególnie łatwo poddający się globalizacji. Pokonuje międzykontynentalne odległości i przepaście między kulturami (swego czasu tak zapewniał nas chórek We are the World'). Kariera ra­ pu w Japonii albo muzycznych filmów z Bollywood akurat w Nigerii to podręcznikowy przedmiot zainteresowania antropologów globalizacji; na szczęście dostrzegają oni, że „nawet world music nie płynie swobodnie przez świat" (Schade-Poulsen 1997, s. 79). Bo koncentracja na przejawach, nazwijmy to, łatwej kreolizacji może doprowa¬ dzić d o wykrzywienia obrazu globalizacji. Pod wpływem takich przykładów jest ona postrzegana jako proces nieledwie samoistny, jak reakcja chemiczna, jak roz¬ puszczanie i sklejanie. Tymczasem to przecież złożona, konfliktogenna praktyka, w której nie wszystko płynie równie gładko przez świat jak Oda do radości. Z e globa¬ lizacja to proces realizujący się w starciach i tarciach, to niby oczywiste, ale trzeba było dopiero książki p o d takim właśnie tytułem (Tsing 2005), by hasło friction stało się bodaj najatrakcyjniejszym ostatnio pryzmatem, przez który patrzy się na globa­ lizację (przynajmniej w środowisku antropologów harwardzkich - informacja od H e ­ leny Patzer). Tytułowe „tarcie" to metafora opisująca istotę czy raczej całokształt procesów zachodzących na styku społeczności Dajaków indonezyjskiego K a l i mantanu i przybyszów eksploatujących tamtejsze zasoby drewna - oprócz negatyw­ nych elementów są t u także te kreacyjne, które wskazują, że właśnie uciera się nowa jakość. W t y m świetle trzeba przemyśleć zarówno tezy o uniwersalizującym działa¬ niu dobrze naoliwionej machiny globalistycznej, jak i katastroficzne przekonania o zgubności zderzenia cywilizacji. Na koniec ostatnia wątpliwość, którą dzielę się nie bez niepokoju, ma ona bo¬ wiem mało akademicki, acz na pewno nie antyakademicki charakter. O t o wiele teks¬ tów o globalizacji jest zwyczajnie nudnych, a zamieszczone tam migawki są do bólu banalne. Przyznam się, że o taką właśnie „globanalizację" przykładów mam najwięk­ szą ochotę oskarżyć nie kogo innego jak Ulfa Hannerza, przypominając choćby jego obserwacje dotyczące zróżnicowania etnicznego Sztokholmu albo wyliczenie cech składowych miasta kosmopolitycznego (Hannerz 2006, s. 223-236). Wręcz wywo¬ łują we mnie zażenowanie jego obserwacje, że w kioskach dzielnic zamieszkanych przez azjatyckich imigrantów sprzedawane są inne gazety niż w centrum, że widzi się tam inne sklepy i inne marki albo że światowa metropolia musi mieć lotniska, hotele i przemysł r o z r y w k o w o - k u l t u r a l n y . . . („Jakie to e k s c y t u j ą c e ! . . . tylko - dla kogo?" Chyba dla kogoś, k t o tego sam nie miał okazji zauważyć, bo nie ruszał się z miejsca; ale skąd wziąć dziś takiego prostaczka - coraz mniej ich wśród zglobalizowanych badanych, t y m trudniej zatem o nich wśród badających). Miałoby się ochotę krzyknąć, że ten król teoretyzowania jest za skąpo przyodziany. N i e chcę zostać oskarżony o etnologiczny eskapizm - nie uśmiechają mi się cię¬ gi, jakie odebrał (od Kuligowskiego 2007, s. 24) staruszek Lévi-Strauss za okazywa145 �Jerzy S. Wasilewski nie w czasie podróży do Korei zainteresowania wyłącznie archaicznym szamaniz­ mem, a ignorowanie osiągnięć przemysłowych gospodarzy Dlatego zadeklaruję, że na pewno uznałbym za ciekawą próbkę „wiedzy lokalnej" sztokholmskich kioskarzy na temat etnicznych uwarunkowań sprzedawalności prasy albo zrelacjonowane ze znajomością rzeczy „modowe" nastawienia tureckich emigrantek. Antropologowi nie wolno już pisać, że coca-cola i adidasy są sprzedawane na całym świecie, tak sa¬ mo jak pisarzowi, że markiza wyszła o piątej. Jeżeli chce powiedzieć coś poznawczo wartościowego, powinien zapoznać się choćby z konkretnymi strategiami marketin¬ gowymi, przez których świadome, przemyślane, a więc zapewne elastyczne kulturo¬ wo zastosowanie taki efekt rynkowej omnipresence zostaje osiągnięty Ryzykuje wprawdzie wtedy wyjście poza tradycyjny warsztat i zakres z d o b y t y c h na uczelni kompetencji, ale przecież akurat antropologia globalizacji wcale nie każe szewcowi pilnować jego kopyta. Bibliografia Appadurai A . 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z . Pucek, Kra¬ ków Boli J., Lechner EJ. 2001 Globalization and world culture, w: International Encyclopedia of the Social & Behavio­ ral Sciences, red. N . J. Smelser, P B. Baltes, O x f o r d , s. 6261-6266 Burszta W , Czubaj M . , Kuligowski W 2007 My handlarze zadziwienia i agenci miłości. Po Qeertzu, „(op.cit.,)", 2 (35), s. 44-51 Caldwell M . 2008 Domesticating the French fry: Mc Donald's and consumerism in Moscow, w: The An­ thropology of Globalization..., s. 237-253. Cleveland D.A. 2000 Commentary: globalization and anthropology: Expanding the options, „Human Orga­ nization", jesień, http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3800/is_200010/ ai_n8903560 (dostęp 20.04.2010) Das G. (publ. int.) Foreword to Guy Soman's book, Year of the Rooster, http://ccs.in/gdas/?page_id = 72 (dostęp 20.04.2010) Friedman J. 1990 Being in the world: globalization and localization, w : Global Culture. Nationalism, Glo­ balization and Modernity, red. M . Eeatherstone, London, s. 311-328 146 �Etnologa kłopoty z globalizacją (publ. int.) Konflikty rdzenne a dyskretny urok burżuazji, przeł. M . Turowski, www.uni.wroc.pl/~turowski/friedman.htm (Indigenous Struggles and the Discreet Charm of the Bourgoisie, „Journal of W o r l d Systems Research", t. 5, nr 2, s. 391-411, http://csf.colorado.edu/jwsr/5) (dostęp: 20.04.2010) Ghemawat P. 2007 Redefining Global Strategy: Crossing Borders in a World Where Differences Still Matter, Boston Hannerz U . 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków H o K. 2008 Situating global capitalisms: A view from Wall Street Investment Banks, w : The Anthro­ pology of Globalization..., s. 137-164 Kuligowski W. 2007 Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Kraków Robertson R. 1990 Mapping the global condition: Globalization as the central concept, w: Global Culture. Nationalism, s. 15-30 Globalization and Modernity, red. M . Featherstone, London, Schade-Poulsen M . 1997 Which world? On the diffusion of the Algerian rai to the West, w: Siting Culture. The Shifting Anthropological Object, red. K.F Olwig, K. Hastrup, London, N e w York, s. 5 9 - 8 5 Skinner J. 2007 The salsa class: a complexity of globalization, cosmopolitans and emotions, „Identities", t. 14, nr 4, s. 485-506 Srivastava S. 2004 Outsourcing religion, on a wing and a prayer, „Asia Times online", 1 maja, www.atimes.com/atimes/South_Asia/ FE01Df05.html (dostęp 20.04.2010) The Anthropology of Globalization. 2008 T h e Anthropology of Globalization. A Reader, red. J.X. Inda, R. Rosaldo, Malden Tsing A . L . 2005 Friction. An Ethnography of Global Connection, Princeton, O x f o r d 147 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa40dd73ac3344a3bac82bc5d1e145a5.pdf 68a96907f9efbad1bd75d3b177d550dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4997 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna nowoczesność Beduini Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4634 Title A name given to the resource The Invasion of "Jinn" Spirits/ Antropolog wobec współczesności Modernity and the Bedouin Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.121-125 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource jakubowska, Longina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Longina Jakubowska University College Utrecht The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin It was clear to her brothers that Mariam was possessed by a jinni (sing. jinni, pl. jinn). H e r behavior was erratic; one day she was listlessly sitting cross-legged w i t h o u t u t tering a word, and the next getting into agressive fits throwing harangues at anyone w h o passed by in language that was either unintelligible or abusive. She fought w i t h her husband, refused to have sex w i t h him, and was nasty toward her co-wife. Even worse, she was suspected to have spread malignant gossip about her cousin that led to the annulment of a marriage proposal. Fortunately this happened during the summer school vacation - Mariam worked as a special education teacher in town and her odd state was noticed only by her immediate family and neighbors w h o kept it as much a secret as one can in a community where most people k n o w one another. The story of Mariam's misfortune was t o l d to me one warm spring day in hushed voices laced w i t h dread. As the night fell, other stories followed, stories of magic, bewitchment, mystery and fear. Hers was a jinnii of a non-descript nature. The jinn w h o claimed the body of her neighbor d o w n the street had a name, a gender, and a place of origin; the beautiful European jinniya w h o fell in love w i t h h i m was called Janet. Spirit possession was an unexpected turn in my anthropological inquiry A t no previous point in time during the twenty five years of my involvement w i t h a Bedouin community in the Negev desert in Israel had I noted a significant presence of jinn in people's lives. For the next three weeks I was busily collecting stories of their interference. The local M u s l i m cleric and a jinn expert instructed me about their nature, their properties, and the remedies against them and allowed me to witness the means and ways of their exorcism. I remained skeptical throughout my inquiries because the victims were usually educated professionals in the nascent middle class w i t h the ambition to develop a modern and progressive community. The rich anthropological literature interprets the belief in jinn variously as an ar¬ rangement of cultural memory political strategy mental illness, 'folk' logic, or i n d i vidual subjectivity (see Boddy 1989; Bowen 1993; Crapanzano 1980; Siegel 2003; 121 �Longina Jakubowska Gregg 2005; Khan 2006). In this article, I explore the recent encounters of a bedouin community w i t h jinn to show how the stories about their sudden appearance are laced w i t h fear of the perceived disorder in communal and individual relationships. As jinn are believed to thrive on conflict, chaos and uncontrolled emotions, their emergence might be taken is an indicator of the state of the community at the m o ment. Modernization of the bedouin society brought a shift in norms and ambiguity about rules and as such the town became a ripe environment for the jinn to prey on. I suggest that the sudden invasion of the jinn can be attributed to the partial absorp¬ tion of the various discourses of modernity by the community at large as well as by individuals w i t h i n it. M o d e r n i t y came in uneven bundles of components and al¬ though the bedouin culture uses many of these components creatively, some are still misaligned w i t h the social structure to which they are applied. Furthermore, as argued by Appadurai (1996), the repertoire of ideas, images, concepts, and narra¬ tives that move across groups and cultures in the global terrain do so in an unpre¬ dictable fashion. They are mediated by indigenous concepts and practices - in this case the local concepts of health and well being - in the process of which the lines between the rational and the imaginary are blurred. The Bedouin of the Negev, a desert region in the northern Sinai, a pastoral nomadic society dependent on herding sheep, goats, camels and organized along the principles of a segmentary lineage system, became transformed into wage earn¬ ing urban dwellers in the course of the last half a century. The process of their sedentarization was gradual and had already started in the times of the O t t o m a n Empire but it dramatically accelerated in the period following the establishment of the state of Israel in 1948. A t first, tent encampments gave way to corrugated iron and wooden plank shantytowns and later to urban conglomerations of ugly cement buildings. A l t h o u g h currently the majority of bedouin live in towns, shantytowns d i d not completely disappear from the desert landscape. Conscious of the benefits urban centers provide (electricity, schools and health clinics), many others settled in vicinity encircling towns w i t h a ring of slums. The towns are located in desolate corners of the desert far from Israeli population hubs to which they are connected only by a single road. To those w h o do not expect them, they appear rather suddenly like a mirage amidst plastic bags - the scourge of the M i d d l e East - blown hither and thither by the w i n d . As they are built in approximately the same period of time 1 1 I n t h e 1940s, some 75,000 Bedouin inhabited the N e g e v ( M a r x 1967). F o l l o w i n g the establish- ment of Israel, most of t h e m became refugees i n t h e n e i g h b o r i n g Arab countries. T h e Israeli army m o v e d most of the remaining 11,000 b e d o u i n t o a reservation the size of a f r a c t i o n of t h e i r former ter¬ ritory. T h e reservation was r u l e d b y a m i l i t a r y a d m i n i s t r a t i o n , w h i c h s t r i c t l y c o n t r o l l e d the move¬ ments of b e d o u i n b y a system of permits. E x p r o p r i a t i o n of land b y t h e State, t e r r i t o r i a l displacement, and r e s t r i c t i o n on m o v e m e n t eradicated the nomadic and semi-nomadic economy as a result of w h i c h most m e n u n d e r t o o k wage labor i n the e x p a n d i n g Israeli economy: 122 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin (in the 1980s and 90s), there is little that distinguishes one from another. Houses tend to be large enough to accommodate an extended family but their size is de¬ ceptive and does not necessarily indicate prosperity The size of families also tends to be large so it is not uncommon to have a couple of dozen people living under the same roof. W i t h the population of approximately 50,000 - about one-third of the entire bedouin population in the Negev - Rahat is the largest of all the settlements. It is a social mosaic of people of different origins and k i n groups, and predictably a fertile site for communal unrest and conflict. A l o n g a practically complete eradi¬ cation of pastoral nomadism, the settled bedouin experienced a degree of social disruption; urbanity and concomitant new economic configuration had repercus¬ sions for social structure. First, the emergent economic differentiation altered the traditional system of stratification based upon kinship. Some fared better than others and while a few descent groups, individual families, even individuals became pros¬ perous and rose in social status, most became trapped in the cycle of poverty, lack of education and structural underemployment. A m o n g other factors, this new eco¬ nomic differentiation and stratification is responsible for the emergence of new poli¬ tical ideologies. The urban Bedouin, particularly those w h o made it into the middle classes, are in search of a new definition of their identity. This search took them from initial malaise, to a brief experimentation w i t h Palestinian nationalism and most recently to Islamic fundamentalism. Where social change undermined local customs, the resulting vacuum opened the way for a more fundamentalist approach as a counterforce to modernization, westernization, emergent liberalism, but also cultural disintegration. N o t only is the Bedouin absorption of modernity fragmentary but so too is the assimilation of Islamic ideology N o r is it a simple issue. The Bedouin do not have an elaborate spiritual tradition. For a long time they were known among their sedentary agricultural neighbors for their rather rudimental knowledge of Islam and teased for lack of piety Being a M u s l i m increasingly implies a battlefield for contesting and opposing discourses on authenticity tradition, and modernity In the process of contestation surrounding 'authenticity' and 'tradition', certain Isla¬ mic symbols are actively chosen (or imposed) as crucial markers of cultural similar¬ ity w i t h the Islamic world and cultural difference w i t h others. Debates that emerged around the issue of modernization and the meaning of modernity occur in a highly charged political context of conflicting Palestinian and Israeli nationalisms. Many reject westernization and the homogenizing processes inherent in globalization yet they are not positioned outside the structures they so vehemently criticize: they hold government jobs, study at universities, or benefit from state assistance. M o d e r n ity is thought possible on the one hand through skills and scientific knowledge, and devout religious practice on the other, b o t h of which imply a break w i t h past tradi¬ tions. Islam also represents a way of overcoming what the Bedouin label as backward 2 2 In 2009 Rahat became t h e second largest A r a b t o w n i n Israel. 123 �Longina Jakubowska and traditional features of their society while the Islamization of daily life entails the de-beduinization of culture. Bedouin practices, which do not fall squarely in the generic Islamic tradition or contradict it, are discouraged, and the local cultural tradition has gradually been brought into accord w i t h scriptural teaching and Islamisized. This process is visible in the performance of ritual, daily dress (the substitution of the colorfully embroidered thob dress for a plain jilbab), disapproval of the vener-ation of holy men and pilgrimages to the shrines of saints, the denunciation of the use of talismans, etc. N o t only Bedouin material culture but also previous efforts to imitate Israeli architecture have been obscured by a more 'Arabic' style borrowed from the Gulf countries - ornamental Quranic inscriptions, pictures of Hassan al-Banna , decorative sculptures of coffee jugs placed over entrances, and spiraling towerlets. These new artifacts are evident manifestations of the influence of the media broadcasted from the Arab states, pilgrimages to Mecca, and visits to Gaza, the West Bank or Jordan. The new middle class is educated, bilingual, technologically sophisticated and integrated into the Israeli labor market. A l t h o u g h education is not its only formative factor, it has guaranteed a leap in economic and social advancement. This is w h y the retreat into what is called a "traditional" belief system as an explan¬ ation for social ailments is puzzling. 3 In what follows, I provide a short account of jinn from the perspective of Islamic tradition and its local Bedouin interpretation. The jinn have a rank and status in the Islamic universe. The most important textual verification of jinn is found in the Quran in Sura 72, titled Al-Jinn, as well as in prophetic tradition (hadith). The jinn are believed to be creatures made by G o d out of smokeless fire at the beginning of time much in the same way humans were made of clay and angels of light. Like humans, they form communities in the confines of which they conduct their lives: they eat, sleep, marry produce children w h o then go to schools, follow careers, and die. In contrast to humans, jinn are capable of form changing, fast movement, great acts of strength, and long lives. Some are said to be as old as 1000 years. They k n o w no limitations to time or space and can easily move between historical epochs and places. Like humans, they possess free will and are capable of making moral choices; they are drawn to b o t h good and evil and are endowed w i t h emotions and rational faculties. As w i t h the human world, the w o r d of Islam was sent to jinn through the Prophet Muhammad; in other words, jinn preexist Islam. Logically then, they follow different religions; some accepted Islam while others remained faithful to Buddhism, Hinduism, Judaism, Christianity or any other of the multitude of religious be4 ' Hassan al-Banna (1906-1949) was an E g y p t i a n social and p o l i t i c a l reformer and t h e founder of M u s l i m B r o t h e r h o o d , one of t h e largest and most influential 2 0 t h c e n t u r y M u s l i m revivalist organizations. 4 T h e jinn d o n o t exhaust the w o r l d of spirits in Islamic belief. There are also 'afrit, maridin, and the most f r i g h t e n i n g of all, the ghul. 124 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin liefs. They also have names, gender and distinct personalities. Muslims believe that the jinn and humans share the earthly world but lead largely separate lives. W h i l e the jinn are invisible to the human eye (their name derives from the w o r d ijtinan, which means "to be concealed from sight"), they can observe the existence of humans. O n occasion, however, the t w o cross paths whereby the jinn enter the spaces inhabited by humans and often assume surreal forms, commonly appearing as a black dog in the least frightening version and as a two-legged donkey w i t h horns in its extreme version. One should never throw a stone at a black dog lest it might be a jinni in disguise w h o would inevitably seek revenge. In other local traditions, the jinn inhabit dark and deserted places, caves, and graveyards (Padwick 1924; Gregg 2005; Boddy 1989). The Bedouin believe that the creatures have a liking for all things d i r t y and smelly but water in particular; stale stinky water serves as a conduit between the world of humans and that of the jinn. They cherish darkness, which makes dusk and night dangerous times for humans. One has to be mindful about pouring out a bucket of water, or for that matter sweeping the yard at night, lest by mistake it splashes at a jinn lurking in the vicinity. The greatest danger from such disturbance of the jinn is that they may in revenge possess the disturber. To avoid misfortune, one is advised to utter the phrase 'bismillah ' ( i n the name of G o d ) while engaging in any activity that involves d i r t y water, particularly when in contact w i t h a human body, such as taking a bath (hamam), entering a latrine or a toilet. In Bedouin oral trad¬ ition, jinn are never benevolent, always devious and humans are in perpetual danger as jinn can take possession of their body at a w h i m . Jinn do not inspire but seduce to destruction; they 'possess' to destroy and not to make things possible. 5 6 7 Jinn possession can cause a person to have seizures and to speak in incom¬ prehensible tongues. The possessed are unable to think or speak of their own will. Numbness of limbs, a rash on the arms and legs, pulsating veins, stomach or back pain, persistent headache, and nausea can all be signs of possession but so can nightmares, lethargy, or aggressiveness. Jinn are also blamed for women's infertility or reproductive difficulties. N o t all types of disease and illness are attributed to jinn possession. In fact, the Bedouin are not necessarily given to magical thinking and prefer scientific explanations w i t h regard to any abnormal condition. Generally they seek modern treatment by consulting a medical doctor and follow the course of treatment prescribed by h i m . However, if the symptoms do not ease as expected 5 T h e most infamous is a jinniya (female jinn), k n o w n i n N o r t h A f r i c a as Aisha Qandisha w h o t y p - ically appears t o men as an irresistible and ravishing w o m a n . Failing t o notice her camel's (or goat's) feet, t h e y fall under her charm and soon discover themselves t o be i m p o t e n t w i t h any o t h e r w o m a n , i n c l u d i n g t h e i r wife, w i t h o u t Aysha's consent (Crapanzano 1980). 6 N o t unlike i n C h r i s t i a n t r a d i t i o n (see C h r i s t i a n 1996), children i n particular are e n d o w e d w i t h a g i f t of being able t o see the jinn; if one turns around and sees an unusual f o r m and t h e n one turns around again seeing it gone, it probably was a jinn. 7 Precautions are w o v e n i n t o d a i l y customs and etiquettes. 125 �Longina Jakubowska but recur or magnify and an abnormal state of body and mind continues, there is then reason to suspect interference of the spirits. Importantly, although the jinn seem to act in a whimsical and arbitrary fashion, not all people are equally susceptible to possession. The human body serves only as a receptacle for the spirits and indi¬ viduals have a degree of control/agency over the access they grant. True, a person might be at the wrong place at the wrong time and unwillingly provides an opport¬ unity for the jinni to enter his body; nonetheless it is his inner state that makes him a potential v i c t i m . Bodies are vulnerable when they are in a state of discord and disharmony. Thus, in a fashion, an unbalanced person facilitates the descent of the spirits and consequently makes h i m - through actions or emotions - an agent of his own possession. So what was it that caused Mariam's possession? T h e case of Mariam, the merry working woman According to community standards, Mariam married rather late. A t the age of 26, she willingly became the second wife of her maternal cousin A h m a d . Like a number of educated girls - she is a graduate of a Teachers College - she married a man whose education came to an end after only four years at school. She married happily and at the ceremony I attended radiated satisfaction and delight. The couple set¬ tled in a downstairs apartment of Ahmad's house while his first wife occupied the upper floor w i t h the children she had borne h i m . Ahmad's wives kept separate households but cooperated when necessary and in the eyes of the community formed a peaceful union. A t the end of her first year of marriage, Mariam gave b i r t h to Mahmud about the same time that Muhammad was b o r n to the first wife. The passing years cast some doubt at this apparent marital bliss as the first wife became thinner and left the house less often. Three births later Mariam was still cheerful and happily kept me informed about the ins and outs of life in a polygamous family. If someone was to be possessed by a jinni I would have expected it to be the first wife since they are often known to suffer upon their husband's second marriage and therefore I was surprised to hear of Mariam's malady. 8 The jinni might have gone undetected had she not gone on the pilgrimage to Mecca. Indeed, she had delayed the hajj for a long time - allegedly under the influ¬ ence of the jinni - giving such excuses as having to take care of her small children, lack of money or some other problem. Unfortunately the pilgrimage only worsened her state. The jinni is said to have left her at the entrance to Kaaba, the most holy site in Islam, as he had to since jinn cannot bear sacred spaces. Inevitably, he caught up w i t h her later but the experience of the pilgrimage left him unsettled, confused, and aggravated. Consequently, Mariam's behavior deteriorated. She began using 'ugly' words that sow unrest - words that were accusatory of others conducting unseemly deeds, repeatedly expressed desire to die, was often listless as if w i t h o u t 8 For the rising rates of polygamous marriages, see Jakubowska (2005). 126 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin a will of her own and when she came to herself, behaved w i t h o u t the composure required of women, and finally, spoke in a bizarre tongue that could not be under¬ stood. As her fitful state continued and w o r d of Mariam's o d d behavior began to spread, her husband sought family counsel. The family advised h i m to call upon the help of sheikh Aodeh, the exorcist. Mariam, as I knew her, was always a person w h o explored the furthermost limits of social behavior. She had a lively but loud personality and was often outspoken about people and relations in the community. She also had a wide network of female relatives as well as friends w h o m she had met at school and at the college. H e r job made her commute to the other end of town and Mariam usually took her time coming home by making visiting rounds and drinking endless cups of tea on the way She d i d not need to hurry back home as her children were cared for by her cowife and her husband, who was employed in construction, returned home late. Mariam did not keep an ideal house. People thought that her children were not properly looked after and many wondered on what she was spending the money she earned. Her wide social circle provided information on the latest social events in the com¬ munity. She always knew about the most recent developments in marriage proposals, amounts of bride-price paid in marriage, the latest fashion, deaths and illnesses. This information is indeed valuable but needs to be cherished, treated w i t h discret¬ ion, and used wisely. Mariam had difficulties w i t h this; she was a gossip. She talked too much in a society where reputation is sometimes the only possession and breach of trust can have dire consequences. The experience of jinn possession made Mariam a changed person. It also changed the relations in her polygamous family She became mindful of her children, started to spend more time at home and developed a better working relationship w i t h her co-wife w h o cheered up considerably But she remained fearful. Even after the treatment was successfully completed she was afraid of being alone at home and took to reading the Quran frequently W i t h her newly found conscientiousness she instant¬ ly recognized the symptoms of possession in her sister-in-law. T h e case of Sabiha and her mood swings Perhaps for Muhammad, Mariam's brother, the jinn are more real than for others be¬ cause they have brought misery into his house and his family, the family he had de¬ sired more than anything else and had fought long and hard for. It was not easy to marry Sabiha, the girl of his dreams. They were b o r n to related lineages and grew up in houses w i t h i n sight of one another. Usually such a close relationship is an asset when considerating marriage because kinship and physical proximity are believed to promote solidarity, but not in this case. His brothers advised against the mar¬ riage. They had n o t h i n g against the girl but were generally not fond of women in that family One must take a look at the behavior of the mother to k n o w how the daughter will turn out, they said. H e fought w i t h his brothers about marrying 127 �Longina Jakubowska Sabiha and fended off doubts on the part of her family that was equally skeptical about the wisdom of his marriage proposal. Muhammad was at that time a meager construction worker and they had hoped for a better marriage prospect for their daughter w h o was a university student. Sabiha was flattered b y the dedication w i t h which Muhammad pursued her but rather non-committal as is proper for a well-rais¬ ed girl. Finally, he won and married the girl he loved but this was not t o be a match made in heaven. Soon afterwards he became alarmed b y the noticeable difference in her behavior; from a nice girl w h o gladly helped out in the parental household she was changed into an unpleasant woman w h o neglected her duties. She was rigid in bed if she shared it w i t h h i m at all, and was suspected of mistreating their young daughter. There was also the puzzling difference between the way she spoke w i t h him on the phone w i t h sweetness and concern and the way she acted while at home where n o t h i n g pleased her. W h e n at home she looked for an excuse t o fight and was inconsistent w i t h her demands, for example, she insisted on them taking a vacation together, but once they had done so, she refused t o leave the hotel even for a meal. Sabiha cannot explain her own behavior either but something makes her act this way the minute she gets close t o home. For a while i t was thought that her mood swings resulted from the pressure of combining her studies at the university w i t h domestic life but the summer vacation brought no relief. Even then she used any ex¬ cuse to be away from home, leaving the child under the care of her mother-in-law. W h e n she d i d stay at home she wore a rather sour face. Muhammad was desperate. H e considered himself to be a caring husband and a devoted father. There was little he could d o but divorce Sabiha or beat her as her brothers advised him t o do. H e could also send her back t o her father, which he would rather have avoided since he deeply respected his father-in-law but he would have t o unless the sheikh could chase the jinni away. This would not be the first case of jinn possession in his wife's family T h e b o d y of Sabiha's sister was also invaded by a jinni whose presence manifested itself by a persistent rash on her hands that would not go away after medical treatment. Muhammad recalls how her body instantly reacted t o the very presence of the sheikh. First she began t o shake and then went rigid but his intervention helped. Encouraged by this experience, Muhammad fetched the sheikh. Sabiha was asleep at the time and d i d not wake up throughout his administrations, wondering later where the bruises on her body had come from. Her state of mind improved and she felt happier after the treatment; unfortunately for her and Muhammad the effects only lasted about a week-and-a-half, after which she lapsed into her former state. Is this simply a case of unrequited love? The case of a smart girl w i t h ambitions who married a good hearted but not well educated man w i t h w h o m she could not find fulfillment? T h e discourse of love as the driving force behind marriage came t o the Bedouin society as part and parcel of modernization. Marriage used to be regulated b y family politics. A successful match determined access t o pastures, formed 128 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin political alliances, and extended or cemented relations w i t h i n lineage and outside of it. Romantic love, although celebrated in poetry and songs, had little to do w i t h it. As the society individualized and greater pressure was put on fission than on fusion, the notion of romantic love as a prerequisite for marriage gained strength along w i t h the notion of marital compatibility. To the distress of b o t h Muhammad and Sabiha, b o t h discourses are only partially and unequally absorbed. The cases of Mariam and Sabiha should not make the impression that only women, or in particular obstinate young women w h o attempt to shed social conventions, are in danger of jinn possession. Women indeed constitute the majority of victims for a good reason; they occupy a vulnerable position in a patrilineal society and in turn make men vulnerable. T h r o u g h marriage, they provide links between k i n groups that are essential to the formation of networks of mutual assistance. This is the source of their personal empowerment, but also structural weakness. Patriarchal ideology demands from a woman unequivocal dedication to the family of her hus¬ band while emotive attachments oftentimes pull her towards her family of origin. The social bonds they forge are fragile and broken women are caught in the web of conflicting interests and divided loyalties while their intermediary position makes them distrusted by either side. Women's structural liminality is exacerbated among the middle class w i t h its newly acquired model of the individuated nuclear family and the desire for privacy. Unfortunately, this model is awkwardly positioned in a system that makes women ultimately dependent on their male relatives, foremost their fathers and brothers, in the case of divorce, abandonment, or widowhood. Fur¬ thermore, as noted in anthropological literature ( L e w a n d o - H u n d t 1984), Bedouin women are prone to express distress and unhappiness through illness, as illness is a socially legitimate reason to seek and receive attention from others, most notably male family members. It is also clear that the development of women's education and employment is shifting expectations w i t h regard to gender roles and the propriety of women's behavior. In her study of magic practices in Morocco, Kapchan (1996 : 236) states that: i n d i s c u s s i n g magical practices, w o m e n are e x p l o r i n g t h e f u r t h e r m o s t l i m i t s of social behavior, v i c a r i o u s l y e n t e r i n g i n t o p o s s i b i l i t i e s o f f e r e d b y acts of transgression. T a l k of m a g i c stretches t h e l i m i t s of m o r a l license b y e x e r c i s i n g m a x i m a l l i b e r t y i n v e r b a l performance. I suggest that spirit possession among the urban Bedouin performs the same function. It allows women to act according to a different code while dispensing responsibility for d o i n g so. This is, however, not to say that women are the only vic¬ tims as the family saga of spirit possession continues. 129 �Longina Jakubowska T h e case of Najwa's misbehaving husband Najwa married well, a handsome lawyer from a prestigious but traditional Bedouin family. They led a somewhat itinerant life. Yusef worked in a law firm in the city of Beer Sheva and Najwa taught elementary school in Rahat. Life in the city d i d not suit either of them and she felt uncomfortable staying w i t h her in-laws, a polyga¬ mous " o l d fashioned" family so eventually they compromised by renting a house in Najwa's old neighborhood. It took a while before Najwa became pregnant w i t h their first child and then a difficult pregnancy was followed by the premature b i r t h of a baby girl w h o spent the first months of her life in an incubator. A l t h o u g h Najwa's next pregnancy was welcomed, it was followed by a sudden change of be¬ havior in her husband. Yusef avoided her presence, hardly ever spoke to her, refused to share a bed w i t h her, and worst of all began drinking alcohol. Najwa was very concerned. She knew from similar cases that her domestic situation was likely to deteriorate and might end in divorce and that the life of a divorced woman was grim. She approached her brothers w h o appealed to Yusef's conscience, sense of responsibility and Islamic morality Yusef stubbornly refused to listen to anyone and made no attempt at changing his behavior. A t her wits end, Najwa sought the counsel of sheikh Aodeh. As expected, the sheikh detected the presence of a jinni, or rather a female jinniya w h o had fallen in love w i t h Yusef and had possessed his body It was not easy to expel her for she liked Yusef and refused to leave h i m . The sheikh argued that Yusef was a married man and that his wife was concerned. "She should not be", answered the jinniya, there is enough r o o m for four women in Yusef, allud¬ ing to the Bedouin practice of polygamy It was only when the jinniya started using vulgar and sexually suggestive words, some of them in English, 'fuck you' for instan¬ ce, that sheikh Aodeh lost his patience. First, he clutched Yusef's throat and made the jinniya speak in Arabic. She stopped resisting and left Yusef's body peacefully after which Yusef returned to his former good-natured self. Anxiety about impending fatherhood, especially after the distressing experience of the b i r t h of the previous child is interwoven here w i t h sexual temptations and Islamic justifications for male promiscuity. The reference to foreign women is not arbitrary because the town has a growing number of legally sanctioned marriages and even a greater number of clandestine relations w i t h non-Arab women. The rapid influx of Russian Jews in the wave of immigration to Israel that took place in the 1990s found its way also into Rahat. Some Russian women - one can speculate that those w h o found themselves on the margins of the Israeli society - entered into polygynous marriages but by no means are they the only foreigners w h o marry Bedouin. O t h e r European women, including N G O employees and volunteers for example, as well as wives brought from the countries where young men had studied or worked have become part of the community. These women are assigned a greater sexual drive and freedom which are believed to threaten the established sexual mores in the community. Their presence also introduces an element of potential 130 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin competition w i t h indigenous women, to which the jinniya inhabiting Yusef's body alluded. Exorcising jinn Sheikh Aodeh is not afraid of jinn. His power comes from personal charisma and the knowledge of the Quran, which he knows by heart and of which jinn are aware. H e is interested in whether the jinn are killed as the result of his administrations. H e fol¬ lowed special training in exorcism and has recently opened a practice in a nearby mosque, a practice that is solely dedicated to exorcism. His is not the only practice in the area but it is a very successful one. Sheikh A o d e h receives as many patients as he can accommodate in his schedule - 4 or 5 a day Those he cannot treat immedi¬ ately are either put on a waiting list or referred to other sheikhs. Sheikhs vary in their reputation and specialization and command different degrees of authority over the spirits. M i n o r cases of affliction can be treated by sheikhs w i t h less expe¬ rience while more serious ones demand the attention of a powerful healer. Sheikh Aodeh enjoys great respect among humans and jinn alike and some patients choose to wait their turn. In fact, the practice is run like a modern psychotherapy clinic. Appointments are made ahead of time, patients arrive in a small waiting hall to be admitted to the treatment room at the scheduled time, and after completing the therapy exit through a different door, all of which assures confidentiality and privacy The sheikh is proud of the modern way in which he manages the clinic. His clientele consists of members of the emergent middle class and his patients are teachers, ac¬ countants, and businessmen. H e understands their concern for discretion as jinn possession is an indication of mental dysfunction and thus should be hidden from the public eye. If disclosed, it might affect their personal reputation and honor. Once the domain of kin groups, honor in the middle class has been transformed into a personal rather then collective property. The privatization of reputation, along that of material possessions and space, compels to secrecy and withdrawal behind high fences and closed gates. O n the occasion of exorcising Mariam's jinni, Sheikh A o d e h started the exami¬ nation by placing his right hand on the patient's head and reciting the Quran. This procedure can assert the jinni's kind, strength and resolve. As mentioned before, jinn are endowed w i t h different personalities and are differently embedded in a patient's body Each requires different treatment. The sheikh usually puts headphones on the victim's ears and plays Quranic recitations for anywhere between 15 to 60 minutes after which the afflictions usually go away If this fails, he increases the volume and the duration of treatment (up to 3 hours at full volume). This weakens the jinni w h o starts to shake, opens and closes his eyes, and eventually begins to talk for jinn are compelled to speak as the result of having listened to the Quran. The sheikh asks him w h o he is, what his name is, and who sent him. However, it is thought useless to engage in a long conversation w i t h the jinni and the sheikh makes haste. It helps 131 �Longina Jakubowska to convert the jinni to Islam because it is then easier to expel him/her from the victim's body If the jinni still refuses to leave, a more drastic approach is necessary The sheikh strikesthe legs, arms and hands of the v i c t i m w i t h his own hand, a plastic tube, a sandal - the latter hurts the dignity of the jinni and he usually gets resentful of such treatment. In the most difficult cases he might apply electric shocks. Sheikh Aodeh emphasized that the v i c t i m is not conscious of what is happening and does not experience pain. The jinn are known to be physically strong and sometimes it takes a couple of people to pin the victim's body to the ground. In Mariam's case the sheikh d i d not go beyond Quranic recitations. Sensing the strength of the jinni that possessed her, he referred her to a more powerful healer in the West Bank. The jinni caught w i n d of it and - since jinn k n o w the skills of their adversaries well - became afraid. H e started speaking as soon as the four of us (Mariam, her husband Ahmad, her brother Muhammad and me) started driving her to the appointment. Mariam's body went limp and while words came out of her mouth she was not conscious of what she said. The jinni moaned in an o d d voice that was thickened w i t h fear, dreading the encounter w i t h an exorcist and his own inevitable disappearance in t w o hours, which is the time it took to get from Rahat to our desti¬ nation. H e knew every person in the car, private details of interpersonal relations (such as the nickname Muhammad uses to address his sister), and the road we took. Questioned about his identity, he admitted to be a 200 year-old Jew by the name of Tzvi. As jinn are known to lie, Muhammad asked questions. W h o owned the land we were passing through at the moment? A f t e r a minute of concentration, during which Tzvi tried to remember, he answered that it belonged to A b u Zbal (a ficti¬ tious name, such as Jones). Muhammad retorted, ' i t belongs to the Jewish state now'. 'The state is (here a disparaging adjective)', he answered, which brought doubts about his identity, as no Jew would say such a t h i n g about Israel. As Tzvi, if that was really his name, was getting increasingly worried about his imminent de¬ mise he became more aggravated but nonetheless stayed sharp in the ability to ob¬ serve his surroundings. H e detected Muhammad's efforts to record the conversation on a mobile phone, a phone that was hidden from his sight, which made h i m curse and threaten to suffocate Mariam. The atmosphere in the car was tense and we all yearned for the journey to end. Indeed, not all practices are like that of Sheikh Aodeh. U p o n arrival in front of a rather ordinary house in a crowded Palestinian village we were immediately led to the sheikh. We not only had an appointment but we also came from far away and because of it were given special consideration. The yard was teeming w i t h people patients and their relatives and guardians - who, chatting and commiserating, sat in groups prepared for a long wait. Tzvi went quiet and we almost carried Mariam into the house. Ushered into a plain room, we placed her on the only chair that stood in the middle. Just like Aodeh, the sheikh began the session by engaging in a conver¬ sation w i t h the jinni, the details of which I no longer recall being confused by what 132 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin followed. H e r body began shaking, fell of the chair in convulsions, and the men had to pin it to the floor. Once she was immobilized, the sheikh pressed two sticks on Mariam's throat - one in front and one in the back, long enough for the jinni to aban¬ don her body but short of strangling her. A f t e r the pressure on her throat was re¬ leased she v o m i t e d profusely and was t o l d to rest, forget about her experience if she could, remain silent about it if she couldn't and read the Quran as often as possible. W h e n the session ended Mariam looked tired but in control of her b o d y and mind. We discretely left a monetary donation and received further instructions. If the treatment d i d not accomplish the desired effect, the v i c t i m must read the Quran for 40 days and apply olive o i l to the ailing parts of the body, all of which should make the jinni shrink. Alternatively, the v i c t i m must wash her hands, sometimes even her entire body in water mixed w i t h olive oil over which Quranic phrases had been read, or drink the miraculous water from the well of Zamzam. If the jinni still refuses to leave, the treatment must be repeated from the beginning. 9 I am not sure whether the jinni that possessed Mariam is gone forever or whether she can be harmed again. She believes that he might be around, invisible but present. The sheikh who diagnosed the spirit's presence in her body was able to determine that he came from beneath the floor of her bathroom and advised her to destroy it completely and throw the rubbish away. This she d i d . If there is a debate among Islamic clerics regarding the humanitarianism of the methods of treatment applied, it is not noticed in the town. Both victims of posses¬ sion and the witnesses to it insist that the treatment is painless. Methods recom¬ mended by Islamic scholars (Aziz 2001) to exorcise spirits are more gentle: recalling G o d and the frequent recitation of the Quran (dhikr), blowing into the victim's mouth, cursing the jinn and commanding h i m to leave. T h e trouble with jinn W h y all the trouble w i t h jinn? The actions of jinn spirits are invoked to explain a va¬ riety of unusual feelings and behaviors, unexplained ailments, emotional conflicts or disturbed interpersonal relationships. A n y discourse of disharmony is accompanied by the appearance of stories of jinn possession. W i t h a great deal of sociological insight, the Bedouin ascribe the rise of jinn to the problematic relations developing in their community. Perhaps this is the consequence of thoughtless mimicry of the West, unselective modernity, and disjunctures between the environment, economy, culture, and politics in the context of Arab-Jewish relationships. There are anecdotal cases of what I term political jinni, or jinnjehudi, the Jewish jinn who are known for their viciousness and unrelenting hostility towards host bodies. Jinnjehudi are also difficult to exorcise since they refuse to convert to Islam, some say because they find 9 T h e w e l l of Z a m z a m is located i n t h e al-Haram mosque in M e c c a . A c c o r d i n g t o Islamic belief, it contains a miraculously generated and miracle-making water. 133 �Longina Jakubowska it a too difficult and cumbersome religion to practice. The character ascribed to them reflects the perception held by the Bedouin about the larger framework in which they exist, the framework that disembedded them, to use Giddens' term (1990), from an autonomous political self-regulatory system, economic resources, and cultural selfhood. Yet they are not passive recipients of i m p o r t e d ideas and discourses. Like other local communities (Tsing 2000), the Bedouin also draw from the plurality of cultural centers. Interacting w i t h various metropolis (Arab, Israeli, Euro¬ pean), they adopt certain forms and cultural perspectives into personal repertoires internalizing the values allegedly contained in them and indigenizing them one way or another. References Appadurai A . 1996 Disjuncture and Difference in the Qlobal Cultural Economy, i n : Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minnesota Aziz S. 2001 Jinn and Cross-cultural Care, "Journal of the Royal Society of Medicine", v o l . 98(8) Boddy J. 1989 Wombs and Spirits: Women, Men, and the Zar Cult in Northern Sudan, Wisconsin Bowen J. 1993 Muslims through Discourse: Religion and Ritual in Qayo Society, Princeton Crapanzano V 1980 Tuhumi: Portrait of a Moroccan, Chicago Christian W 1996 Visionaries: The Spanish Republic and the Reign of Christ, California. Giddens A. 1990 The Consequences of Modernity, Gregg G. 2005 Stanford The Middle East: A Cultural Psychology, O x f o r d Jakubowska L. 2005 The Paradox of Modernity: Polygyny Among Urban Bedouin, i n : Crosscultural Interdisciplinary Feminist Research: Far to Near East, ed. E. Pakszys, Poznan Kapchan D 1996 Gender on the Market: Moroccan Women and the Revoicing of Tradition, Pennsylvania 134 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin Khan N . 2006 Of Children and Jinn: An Inquiry into an Unexpected Friendship during Uncertain Times, "Cultural Anthropology", vol. 21(2) L e w a n d o - H u n d t G. 1984 The Exercise of Power by Bedouin Women, i n : The Changing Bedouin, eds. E. Marx, A. Shmuelli, N e w Brunswick, pp. 83- 124 Marx E. 1967 Bedouin of the Negev, N e w York Padwick C. 1924 Notes on the Jinn and the Ghoul in the Peasant Mind of Lower Egypt, "Bulletin of the School of Oriental Studies", vol. 3(3) Siegel J. 2003 The Rope of God, Michigan Tsing A . 2000 The Global Situation, "Cultural Anthropology", vol. 15 (3) 135 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcfc4cdf97d774feef4dabb4b50180f8.pdf e74bc8823e0b90289864a9efc79071ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4996 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna globalizacja lokalność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4633 Title A name given to the resource Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.107-120 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Tarkowska, Elżbieta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W SIECI ��Elżbieta Tarkowska Instytut Filozofii i Socjologii PAN Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym Wprowadzenie: czas i kultura współczesna Kategoria czasu - jak chcą niektórzy badacze: „jedna z najbardziej kontrowersyj­ nych kategorii używanych tak w naukach przyrodniczych, jak i społecznych" (Castells 2007, s. 429) - stała się dziś podstawową kategorią interdyscyplinarnego d y ­ skursu dotyczącego społeczeństwa i kultury ich obecnej kondycji i współczesnych przeobrażeń. Różne aspekty czasu i jego zmienne formy pełnią funkcje swoistego pryzmatu, pozwalającego dojrzeć najistotniejsze cechy życia społecznego i kultury O czasie piszą dziś wszyscy lawinowo rośnie liczba badaczy różnych specjalności - socjologów, antropologów, znawców kultury literatury sztuki i innych dziedzin którzy ważnym elementem swoich analiz i koncepcji uczynili czas rozumiany jako zjawisko społeczne i kulturowe lub, inaczej rzecz ujmując, temporalny wymiar życia społecznego i kultury Wystarczy wspomnieć Norberta Eliasa, Niklasa Luhmanna, Pierre'a Bourdieu, Zygmunta Baumana, Anthony'ego Giddensa, Umberta Eco, Paula Virilio, Davida Harveya, Manuela Castellsa, Johna Urry'ego. Ich prace poka­ zują, że w społeczeństwach współczesnych czas odgrywa rolę nieznaną wcześniej w dziejach; opisuje się je jako poddane obsesji czasu (time-obsessed society) (Young, Schuller 1988), jako imperium zegara (Aveni 2001). Mówi się o chronocentryzmie (Elias 1992), despotyzmie czasu (Maclver), tyranii chwili (Eriksen 2003), kulturze przyspieszenia (Bertman 1998); pisze się o współczesnym głodzie czasu (Robin¬ son, Godbey 1999). Można by mnożyć pomysłowe metafory i wyraziste charakte¬ rystyki próbujące oddać wyjątkową rolę czasu w kulturze współczesnej i wyjątkowy status „teraz", chwili, teraźniejszości, pozwalający mówić o kulturze teraźniejszości. Za t y m i wszystkimi określeniami kryją się charakterystyczne dla współczesności zjawiska kompresji czasu i przestrzeni oraz konsekwencje tych zjawisk dla jednos¬ tek i zbiorowości; przemiany statusu teraźniejszości, przeszłości i przyszłości i wy¬ jątkowe miejsce w kulturze współczesnej teraźniejszości; sposoby doświadczania czasu i wpływ na nie nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych, a tak­ że kultury konsumpcyjnej; obsesje czasu, choroby cywilizacyjne związane z pośpie­ chem, przyspieszeniem i nowymi napięciami w zakresie doświadczania czasu, nowe 107 �Elżbieta Tarkowska zagrożenia i propozycje przeciwdziałania i m wpływ zmieniających się doświadczeń i koncepcji czasu na życie społeczne i więzi międzyludzkie; zróżnicowania i podziały społeczne, a także konflikty związane z czasem. ; Tytułowe hasło kultury teraźniejszości wskazuje na problematykę uwzględniającą różne strategie i mechanizmy detemporalizacji, czyli sprowadzania czasu do chwili, do nieustannej zmiany i natychmiastowości. Można to nazwać za Manuelem Castellsem formowaniem się czasu bezczasowego (timeless time) (Castells 2007, s. 432-433). W niniejszym tekście przyjrzę się kulturze teraźniejszości jako zjawisku o zasięgu globalnym, mającemu też lokalne wcielenia, mam na myśli specyficzną polską wer­ sję kultury teraźniejszości. Będzie to zaledwie dotknięcie niektórych tylko aspek¬ tów rozleglej i wielowymiarowej problematyki i zasygnalizowanie niektórych tylko fragmentów wielkiego, interdyscyplinarnego dyskursu. Swój udział ma w nim Anna Zadrożyńska, która badała „czas niezwykły" i „czas codzienny" wówczas, gdy nie było to tak powszechne i tak popularne, jak jest dzisiaj (Zadrożyńska 1985). Fenomen rozszerzonej teraźniejszości i jego uwarunkowania 1 Jak pokazał Stephen Kern (1983), koniec X I X i początek X X w. (okres 1880-1914) był szczególnie istotny, biorąc pod uwagę przemiany sposobów doświadczania i konceptualizacji czasu, ze względu na nagromadzenie w t y m okresie wielu zmian spo¬ łecznych i kulturowych, w t y m innowacji technicznych w zakresie komunikacji mię¬ dzyludzkiej, prowadzących d o głębokich przeobrażeń świata stworzonego przez człowieka . W wytworzeniu nowych ram czasoprzestrzennych istotną rolę odegra­ ły też procesy standaryzacji czasu w skali globalnej. Przyjęcie wspólnych miar czasu (co formalnie dokonało się w 1913 r., a w życiu społecznym związane z t y m procesy trwają nadal) przyczyniło się w zasadniczy sposób d o powstania sieci globalnej ko­ munikacji, w sferze zarówno informacji, jak i transportu (Adam 1995). Globalizacja czasu, w rezultacie rozwoju techniki i nowych technologii, wprowadzenia wielu no­ wych wynalazków i innowacji technologicznych, stała się ważnym czynnikiem umożli¬ wiającym przestrzenną ekspansję w innych dziedzinach życia zbiorowego, czyli dal¬ sze procesy i kolejne fale globalizacji. Ujednolicanie i standaryzacja czasu, pierwotnie ograniczone do kręgu kultury europejskiej i do sfery oddziaływania chrześcijaństwa, wraz z rozwojem nowych środków komunikacji ogarnęły znacznie większe obszary globu. 2 1 Tak tłumaczę t e r m i n the extended present H e l g i N o w o t n y (1994). W książce Phila Macnaghtena i Johna U r r y ' e g o Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie (2005) został on prze­ tłumaczony jako „przedłużona teraźniejszość". W i d o c z n e linearne odniesienie jest t u niepożądane. Udaje się tego uniknąć, używając innego przestrzennego (czas w naszej k u l t u r z e konceptualizujemy i wyobrażamy sobie przestrzennie) określenia, czyli stosowanej t u „rozszerzonej teraźniejszości". 2 Także analizy zebrane w t o m i e z b i o r o w y m Szybko i szybciej pokazują na w i e l u przykładach za­ czerpniętych z X I X - w i e c z n e j k u l t u r y temporalne skutki wprowadzania innowacji komunikacyjnych (por. Siwicka, Bieńczyk, N a w a r e c k i 1996). 108 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym Ważnym procesem dotyczącym interesujących nas tu kwestii jest nie tylko glo­ balizacja czasu (o której pisała Barbara Adam w książce Timewatch, 1995), rozumiana jako wspólne, jednolite narzędzie koordynacji życia zbiorowego coraz większych rzesz ludności i coraz większych części globu, ale także zmieniające się relacje mię­ dzy przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Przemiany te często są interpre¬ towane jako niezamierzone i nieprzewidziane konsekwencje nowoczesnego stosunku do czasu, charakteryzującego się znacznym przyspieszeniem, koncentracją na przy¬ szłości, planowaniem; prowadzą one do zjawisk przeciwstawnych, polegających na rosnącej roli teraźniejszości, pochłaniającej także przeszłość i przyszłość. Feno­ men ten, określony jako rozszerzona teraźniejszość (the extended present), opisany przez Helgę N o w o t n y w znakomitej książce Time. The Modern and Postmodern Experience (1994), jest niewątpliwie jednym z kluczowych, wielkich tematów interdyscyplinar­ nej refleksji nad kulturą współczesną i jej charakterystycznymi cechami, znajdujący¬ mi wyraz w strukturach czasowych. Wystarczy przywołać przykłady zjawisk t e m poralnych, kryjących się p o d takimi określeniami jak: kompresja czasoprzestrzeni, czyli, można powiedzieć, ściśnięcie czasu do teraźniejszości (Harvey 1989); uwspółcześnianie czasu (contemporarisation), czyli włączanie przeszłości i przyszłości do ciągle rozrastającej się teraźniejszości (Young 1988); czy powstawanie globalnej teraźniejszości (Adam 1995). Badacze opisują procesy kształtowania się bliskości (jedności) czasowej w skali globu (the time compact global society) (Fraser 1987), for­ mowania się „czasoprzestrzeni wiecznego teraz i wszechobecnego »tutaj«" (Bau­ man 1998), dominacji „teraz" i kultury teraźniejszości (the nowist culture) (Bertman 1998), a także „kultury absolutnej teraźniejszości" (Agnes Heller 1996); piszą o i m plozji czasu (Ritzer 2001) i o „opętaniu teraźniejszością i bliską przyszłością" (Eriksen 2003). Wyrazistym przejawem dominującej roli teraźniejszości jest specyficzny rodzaj czasu, przez badaczy opisywany jako postlinearny złożony z krótkotrwałych, wyrwanych z ciągu momentów, będący w istocie rzeczy „sukcesją epizodów bez kon­ sekwencji" (Bauman 1998, s. 228), nazwany później przez Zygmunta Baumana cza¬ sem p u n k t o w y m (2006), a przez innych badaczy czasem momentalnym (Macnaghten, U r r y 2005), czasem sprowadzającym się d o chwili, „poszatkowanym w tak drobne kawałki, że prawie nic już z niego nie zostało" (Eriksen 2003, s. 16), czasem błyskawicznym (instant time) i wreszcie czasem bezczasowym (Castells 2007). Opisywane zjawiska są efektem oddziaływania różnego rodzaju czynników, prze¬ de wszystkim rozwoju techniki, nowych technologii komunikacyjnych i informacyj¬ nych, zmieniających zasadniczo (choć często niezamierzenie, a nawet wbrew oczeki­ waniom) środowisko temporalne człowieka, jego doświadczenie czasu i stosunek do niego. Ponadto istotny wpływ ma tutaj rynek, konsumpcja i konsumpcyjny styl ży¬ cia. Sprawy te są dobrze znane i szczegółowo udokumentowane, przypomnę je t u jedynie w zarysie. N o w e technologie i nowe urządzenia techniczne, jak to pokazują liczne analizy, prowadzą do wytworzenia specyficznej kultury przyspieszenia, hiperkultury w ter109 �Elżbieta Tarkowska minologii Stephena Bertmana, polegającej na t y m , by robić coraz więcej w coraz krótszym czasie. Człowiekowi towarzyszy dziś poczucie nieustannej presji czasu i ciągłego jego deficytu, zarówno w pracy jak i w czasie wolnym i życiu prywatnym. „Ludzie spieszą się w pracy - pisał A n t o n i Kępiński w Rytmie życia - dlatego nie­ dbale ją wykonują,- spieszą się w używaniu życia, dlatego jego smaku nie odczuwają; spieszą się w odpoczynku, dlatego nie mogą wypocząć" (Kępiński 1983, s. 134). Co¬ raz większe szybkości, właściwe urządzeniom technicznym, są narzucane znacznie wolniej funkcjonującym organizmom ludzkim, rośnie rozbieżność między tempem środowiska technicznego a szybkością fizjologiczną człowieka, jego możliwościami i ograniczeniami w percepcji nowych bodźców. , W ostatnich kilkudziesięciu latach - pisał przed laty autor Rytmu życia - człowiek przekroczył w niewiarygodny sposób swą szybkość fizjologiczną [ . . . ] . Trudno na razie określić, jak odbija się na ustroju ludzkim życie w środowisku o znacznie wyższych od jego własnych szyb¬ kościach" (Kępiński 1983, s. 134). Późniejsze badania nad użytkownikami komputerów pokazują, że wprowadzana przez te urządzenia częstotliwość, komputerowe przyspieszenie, zmienia nasz sto¬ sunek do otoczenia, wprowadza niecierpliwość i nowe wymagania czasowe. Jeremy Rifkin w napisanej przed 20 laty książce Time Wars. The Primary Conflict in Human Hi¬ story (1987) przypuszczał, że skutki czasowości komputerowej, a zwłaszcza konflikt między czasem biologicznym a czasem społecznym, coraz bardziej dostosowują¬ cym się do czasu komputerowego, może stać się jednym z centralnych problemów (obszarem „wojny") w najbliższej przyszłości. N o w e media, nowe środki informacji i komunikacji prowadzą do technostresu, jak to określa Bertman, powodują napię¬ cia i stresy związane z tempem i szybkością, a także z nadmiarem informacji. Pozy¬ tywnie wartościując zmianę, nowość, nieciągłość, fragmentaryzację, jako zwykłe, oczywiste wymiary rzeczywistości, telefon, telewizja, komputer, Internet przyczy¬ niają się do dominacji teraźniejszości, chwili bieżącej, przyzwyczajają do nieciąg¬ łości i nietrwałości. N o w e technologie, często wprowadzane w celu ułatwienia życia i oszczędzenia czasu, podnosząc standardy wykonywanych czynności lub tworząc nowe potrzeby, stają się źródłem nowych, równie lub nawet bardziej czasochłon¬ nych zajęć, nowych stresów i napięć. Skutki tych procesów są dalekosiężne i odbijają się na wszystkich sferach życia, znajdują wyraz w wartościach, obyczajach, związkach i relacjach między ludźmi, na¬ znaczają je natychmiastowością i chwilowością. Przekształcają ideologię inwesto¬ wania w przyszłość (tak charakterystyczną dla społeczeństwa nowoczesnego nasta­ wionego na rozwój i postęp) w praktykę krótkoterminowych gratyfikacji. Zmieniają rodzinę - jej spójność naruszona zostaje przez kult szybkości i zmiany, który two¬ rzy wiele sił odśrodkowych o działaniu dezintegrującym. Zmieniają tożsamość, pro¬ wadzą do rezygnacji z czasochłonnych zajęć i obowiązków, zniechęcają d o takich cnót jak cierpliwość, stopniowe kształtowanie charakteru czy powolne budowanie więzi międzyludzkich. Zmieniają społeczeństwo i jego system wartości. Jak powia110 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym da cytowany tu wcześniej Bertman, bliskość między ludźmi jest czasochłonna, nie ma na nią miejsca w kulturze przyspieszenia. Drugi zespół czynników współcześnie kształtujących oblicze czasu społecznego, w t y m fenomen rozszerzonej teraźniejszości, to rynek, reklama, kultura konsump¬ cyjna. W konsumpcyjnej hierarchii wartości na plan pierwszy wysuwa się szybkość, zmiana, przyspieszenie. Konsumpcja wymusza przewartościowanie trwania i przemi¬ jania, o czym wielokrotnie pisał Zygmunt Bauman. Trwałość, która przez większą część dziejów ludzkości była wartością, została p o d wpływem konsumpcji wyparta na rzecz przemijania. Podobnie odkładanie na później, gromadzenie, oszczędzanie, które organizowało działania ludzi przez wieki i było podstawą „ducha kapitalizmu", dziś zdezaktualizowało się jako sprzeczne z wymogiem szybkiego zużywania i po¬ zbywania się zużytych przedmiotów, by nabyć nowe, oraz z modelem życia na kre¬ dyt, zadłużania się. Bezpośrednim efektem ekspansji kultury konsumpcyjnej jest zmiana istoty cza¬ su. Czas konsumpcji to czas teraźniejszości, chwili, nieustannej zmiany. „Spektaku¬ larna kariera »teraz«, wywołana rozwojem technologii »ściskania czasu«, wyraźnie współbrzmi z logiką gospodarki nastawionej na konsumenta: konsument powinien być zadowolony w jednej chwili" - pisał Zygmunt Bauman (2000, s. 97). „Teraz" w jego ujęciu to kwintesencja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, konsumpcyjnego nasta¬ wienia do życia. Zmiana, nowość, szybkość, natychmiastowość, ulotność i nietrwałość są wpisane w konsumpcję niejako z istoty rzeczy; charakterystycznym rysem ta¬ kiego społeczeństwa jest nienasycenie, o którym pisał Daniel Bell (1994), i „syndrom niecierpliwości" w ujęciu Zygmunta Baumana (2003, s. 95; 2004, s. 170). K o m p u l sywne, obsesyjne zmienianie to typowa dla konsumpcji strategia zużywania i two¬ rzenia odpadków, to jednocześnie sztuka zapominania tego, co zużyte, wyparte, za¬ stąpione przez nowe i nowsze. Zespół zjawisk temporalnych związanych z kon¬ sumpcją to według badaczy prototyp tego, co dzieje się w innych sferach życia; zmienność, nietrwałość i ulotność odnoszą się do całego życia i kultury, do tożsa¬ mości jednostek, stosunków i więzi międzyludzkich, miłości, etyki, twórczości, pra¬ cy sztuki, stosunku do przyrody i t d . W y t w o r e m kultury teraźniejszości jest „czło­ wiek synchroniczny" (kolejna koncepcja Stephena Bertmana), żyjący tylko w teraź¬ niejszości, pozbawiony związków z przeszłością i przyszłością, nieuwzględniający ani doświadczeń przeszłości, ani przyszłych konsekwencji dzisiejszych działań, co przekłada się na brak trwalszych więzi z innymi. 3 Badacze fenomenu dominującej teraźniejszości dostrzegają wiele jej negatyw¬ nych konsekwencji w różnych sferach życia i w związku z t y m wysuwają propozycje działań naprawczych. Stephen Bertman (1998) proponuje, by poddać kontroli kul¬ turę przyspieszenia, odkryć, że to, co powolne, niekoniecznie jest złe, a to, co szyb- 3 Procesy te opisuje Z y g m u n t Bauman, którego niemal cała twórczość jest wielowątkową w y p o ­ wiedzią na temat czasu w k u l t u r z e i społeczeństwie (por. Tarkowska 2005). 111 �Elżbieta Tarkowska kie, nie zawsze musi być dobre. „Slow is beautiful" - pisze. Wskazuje też na potrzebę odbudowania związków teraźniejszości z przeszłością i przyszłością . Inni badacze wysuwają podobne hasła: „Robić mniej, posiadać mniej i częściej mówić: nie" (Ro¬ binson, Godbey 1999, s. 314). Programy i pomysły naprawcze pojawiają się też w książ­ ce Thomasa H . Eriksena Tyrania chwili (2003). Dostrzega on zgubne konsekwencje pośpiechu i przyspieszenia w wielu aspektach życia człowieka współczesnego: w ży¬ ciu rodzinnym, pracy, polityce, konsumpcji, także w stylu myślenia (Eriksen 2003, s. 7). To, co dzieje się obecnie, interpretuje - podobnie jak inni badacze - jako sferę niezamierzonych konsekwencji rozwoju technologii informacyjnych i komunikacyj¬ nych i pokazuje ich paradoksalne skutki. Tak więc dążenie do większej elastyczności w efekcie zmniejsza elastyczność, większe możliwości w y b o r u ograniczają wybór, a wprowadzenie technik oszczędzających czas ostatecznie prowadzi do zmniejsza¬ nia się zasobów czasu (Eriksen 2003, s. 14, 202). Opis różnych negatywnych kon¬ sekwencji czasu sprowadzonego do chwili (degradacja życia rodzinnego, zjawisko monogamii seryjnej, kult młodości, kryzys przekazywania wiedzy i t d . ) kończy po¬ stulatami w obronie czasu wolno płynącego i wskazaniem potrzeby odpowiednio zorientowanej polityki społecznej. „Powolność potrzebuje ochrony. Potrzebuje wszel¬ kiego rodzaju pomocy państwa, przywilejów społecznych, systemów subsydiów i k w o t " (Eriksen 2003, s. 222). Potrzebna jest też na poziomie jednostek „świadoma kontrola nad własnymi zmianami rytmu upływu czasu" (Eriksen 2003, s. 225). 4 W a r t o tu wspomnieć o innych działaniach i inicjatywach na rzecz czasu wolno płynącego, pojawiających się coraz liczniej, takich jak utworzony w 1999 r. Światowy Instytut na Rzecz Spowolnienia (World Institute of Slowness), propagujący rewo¬ lucję w t y m zakresie, czy jak rozwijający się w ostatnich latach slow movement, obej¬ mujący coraz więcej dziedzin życia (Pańków 2009) . Manuel Castells opisuje Fun­ dację Długiego Teraz (Long N o w Foundation), grupującą kalifornijskich naukow­ ców, artystów, biznesmenów, zainteresowanych długoterminową perspektywą cza¬ su, przeciwstawiających się pojęciu czasu błyskawicznego (instant time). Jedną z ich inicjatyw jest zbudowanie Zegara Długiego Teraz, który rejestrowałby czas przez 10 tysięcy lat - wydawałby sygnały dźwiękowe raz do roku, jeden raz na stulecie i je­ den raz na tysiąclecie (Castells 2007, s. 464-465). 5 Można by podać więcej przykładów inicjatyw w obronie czasu wolno płynące¬ go, w obronie długiej perspektywy czasu, w obronie przeszłości i przyszłości, która winna wzbogacić teraźniejszość. Niektórzy badacze dostrzegają już symptomy zmiany, zwolnienia tempa i zmęczenia przyspieszeniem. Wydaje się jednak, że ra- 4 W a r t o dodać, że c h o ć cała książka Bertmana Hyperculture. TheHuman Cost of Speed jest krytyką szy­ bkości i t y r a n i i „teraz" z p u n k t u w i d z e n i a kosztów l u d z k i c h i społecznych, autor oddaje t e ż sprawied­ liwość p o z y t y w n y m aspektom i konsekwencjom „siły teraźniejszości" (Bertman 1998, s. 191 i n . ) . 5 W Polsce badania na temat tego r u c h u p r o w a d z i Agata Gruszecka, d o k t o r a n t k a Szkoły N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y IFiS P A N . 112 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym cję miał w y b i t n y socjolog czasu, Sebastian de Grazia, który uważał, że podobnie jak długiego okresu, co najmniej 200 lat, potrzebowała nasza cywilizacja, by nabrać przyspieszenia, tak i proces spowolnienia będzie długotrwały (de Grazia 1962, za: Robinson, Godbey 1999, s. 314). Chyba że w sukurs działaniom i inicjatywom p o ­ dejmowanym na rzecz czasu wolno płynącego przyjdzie światowy kryzys ekonomicz­ ny który radykalnie zmieni obecne zasady rządzące życiem społecznym i kulturą i zmusi do głębokiego przewartościowania zmienności i trwania. Jak przypuszcza Zygmunt Bauman, kryzys może wprowadzić rewolucyjne zmiany polegające na zer­ waniu z kluczową dla społeczeństwa konsumpcyjnego zasadą „pozbywania się sta­ rego, żeby nabyć coś nowego". „Moim zdaniem - mówi autor Płynnych czasów - no¬ wością, do której się trzeba będzie przyzwyczaić, będzie odkrycie na nowo wartości trwania" (Bauman 2009). Byłaby to rzeczywiście rewolucyjna, niezwykle głęboka zmiana. W stronę perspektywy lokalnej Zarówno rozwój techniki, innowacje technologiczne, nowe media, jak i sfera kon¬ sumpcji, rynku i reklamy to zespoły zjawisk o charakterze ogólnocywilizacyjnym, działających w skali globalnej. Ale można dostrzec też działanie czynników lokal¬ nych, wzmacniających czy wspomagających, a być może też niekiedy utrudniają¬ cych kształtowanie się zjawisk składających się na fenomen rozszerzonej, dominu¬ jącej teraźniejszości. Tak np. Stephen Bertman, który w swojej koncepcji kultury te­ raźniejszości i człowieka synchronicznego odwołał się do realiów społeczeństwa amerykańskiego i dokładnie przeanalizował rolę zarówno nowych technologii ko¬ munikacyjnych i informacyjnych, jak i konsumpcyjnego stylu życia, dostrzegł jesz¬ cze jedno źródło amerykańskiej obsesji szybkości, fascynacji nowością i zmiennością. Wiązał je z historią społeczeństwa amerykańskiego, ze specyficznym doświadcze­ niem historycznym i społecznym Amerykanów, na które składa się m.in. dziedzictwo migracji do Nowego Świata, a następnie doświadczenie i mit pogranicza, przybiera­ jący ciągle nowe wcielenia (takie np. jak mit podboju kosmosu). Mobilność w prze¬ strzeni sprzyjała pozytywnemu wartościowaniu zmiany, ruchu, nowości i młodości, a jednocześnie miała wpływ na krótką pamięć historyczną. „Jako Amerykanie - pisał Bertman — zawsze byliśmy chronicznymi emigrantami w poszukiwaniu domu; za­ siedlając nowe tereny byliśmy wygnańcami z czasu" (Bertman 1998, s. 30). Również w wypadku społeczeństwa polskiego i charakterystycznego dla niego czasu społecznego można wyodrębnić działanie czynników różnej natury o charak¬ terze zarówno globalnym (nowe technologie komunikacyjne i informacyjne, od¬ działywanie kultury konsumpcyjnej), jak i bez wątpienia lokalnym - chodzi o wpływ specyficznego dziedzictwa i doświadczenia historycznego i społecznego. W efekcie ukształtowało się to, co od wielu lat określam mianem orientacji prezentystycznej Polaków (Tarkowska 1987, 1992) i co jest odpowiednikiem zarysowanej kultury te­ raźniejszości. Jak starałam się pokazać w różnych miejscach (Tarkowska 1992, 1999, 113 �Elżbieta Tarkowska 2004), obecna postać czasu społecznego Polaków jest swoistą wypadkową czterech grup kumulujących się uwarunkowań i doświadczeń, prowadzących w różny sposób do koncentracji na teraźniejszości i do zredukowanej perspektywy przyszłości. Spra¬ wą odrębną, niedotyczącą zresztą tylko polskich realiów, jest towarzyszący wska¬ zanym procesom żywy emocjonalnie zabarwiony stosunek do przeszłości. O w e uwarunkowania t o : po pierwsze, dziedzictwo 45 lat tzw. socjalizmu realnego, wpływ specyficznych uwarunkowań systemowych na zachowania, mentalność, styl życia, poczucie zależności i przymusu oraz braku wpływu na rzeczywistość, po drugie, specyficzne dziedzictwo kulturowe, ze szczególnym uwzględnieniem pewnych ele¬ mentów tradycyjnej kultury chłopskiej, słabości lub nieobecności wartości miesz¬ czańskich, ludowej religijności i tzw. etyki katolickiej, po trzecie, oddziaływanie okresu transformacji, okresu głębokich zmian charakteryzujących się wyjątkową nieciągłością i niestabilnością, przyspieszeniem i nagromadzeniem zmian zacho¬ dzących właściwie we wszystkich sferach życia, doświadczenie „permanencji zmia¬ ny", po czwarte, globalne procesy o charakterze zmian cywilizacyjnych, prowadzące do kompresji czasu, wpływ nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz rynku i konsumpcji, zwiększających i wzmacniających rolę teraźniejszości. Przeprowadzone w końcu lat 80. i początkach 90. analizy, których fundamentem była różnego rodzaju empiria, stały się podstawą twierdzenia o dominacji w Polsce orientacji prezentystycznej, skoncentrowanej na „teraz", ze skróconą, zablokowaną perspektywą przyszłości (Tarkowska 1987, 1992). Tego typu orientacje pojawiają się w sytuacjach zależności i przymusu, politycznego, ekonomicznego czy innego, zredukowana perspektywa przyszłości jest pochodną braku wpływu na teraźniej¬ szość. Poza t y m do podobnych skutków prowadzą sytuacje ograniczające lub uniemożliwiające antycypację dalszego biegu wydarzeń, czyli okresy gwałtownych zmian, naruszających ciągłość czasu i w ten sposób uniemożliwiających przewidy¬ wanie (Nelkin 1970). W powojennej historii Polski widoczne było oddziaływanie obu grup czynników, choć w różnym nasileniu w poszczególnych okresach. Zależności i przymusy natury politycznej charakteryzowały cały okres realnego socjalizmu, z ko­ lei zmiana i niestabilność to trwałe ramy życia społecznego w tej części Europy w któ­ rej dziejach współczesnych widać, jak to kiedyś określił Tadeusz Łepkowski, „coraz więcej zmian, coraz mniej trwania" (1989). W i e l u teoretyków i badaczy systemów komunistycznych wskazywało na nie¬ pewność i nieprzewidywalność warunków działania jako na charakterystyczny ele¬ ment gospodarki centralnie planowanej. „Źródłem niepewności był autorytarny cha­ rakter systemu, stwarzający zarówno możliwości arbitralnych decyzji, jak i nagłych, też arbitralnych zmian tych reguł" (Tarkowski 1994, s. 89). Zniechęcało to do pla¬ nowania lub wręcz je uniemożliwiało, unieważniając t y m samym przyszłość. Poka¬ zuje to wiele ówczesnych badań socjologicznych, m.in. przeprowadzone w 1969 r. międzynarodowe badania porównawcze na temat wyobrażeń roku 2000. W ramach tych badań Polskę zaliczono do grupy krajów o orientacji prezentystycznej, z w y 114 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym raźną dominacją teraźniejszości i niedostatecznym zainteresowaniem przyszłością: dla ponad połowy Polaków (i to młodych Polaków, gdyż respondentami byli ludzie w wieku 15-40 lat) przyszłość nie była przedmiotem większego zainteresowania (Siciński 1975, Ornauer i in. 1976). D o zbliżonych wniosków skłaniały inne badania prowadzone w latach 60., 70. czy 80., pokazujące wysokie miejsce w hierarchii war¬ tości Polaków wartości określanych jako prywatno-stabilizacyjne. Elementy orien¬ tacji prezentystycznej można było znaleźć u przedstawicieli różnych grup i katego¬ rii społecznych: u ludzi starych i młodych, ubogich i dobrze sobie radzących, także w wypowiedziach decydentów różnych szczebli, czyli ludzi, którzy realizowali za¬ planowane działania i przynajmniej teoretycznie powinni mieć poczucie wpływu na rzeczywistość (por. Tarkowska 1992). Myślenie w kategoriach odległych celów wy¬ stępowało w grupach i ruchach alternatywnych, skoncentrowanych na wartościach wymagających długiej perspektywy czasu, takich jak ekologia czy zdrowie (Tarko¬ wska 1991), także wśród opozycji politycznej. Orientacji skoncentrowanej na teraźniejszości sprzyjały też inne czynniki, w t y m specyficzne dziedzictwo kulturowe: tradycyjna kultura chłopska, słabość wartości mieszczańskich, oddziaływanie religii katolickiej. Zarówno działanie tradycyjnej kultury chłopskiej, jak i oddziaływanie systemu komunistycznego przebiegało w p o ­ d o b n y m kierunku, jak to pokazał w jednym z tekstów Zygmunt Bauman: W a r u n k i , w j a k i c h stawia się c z o ł a i r o z w i ą z u j e ż y c i o w e p r o b l e m y w s p o ł e c z e ń s t w a c h k o m u n i s t y c z n y c h , m o ż n a t r a k t o w a ć jako zgeneralizowaną w e r s j ę w a r u n k ó w , z j a k i m i styka się p r z e d i n d u s t r i a l n y chłop. Jeśli jako d o m i n u j ą c ą c e c h ę życia p r z e d i n d u s t r i a l nego c h ł o p a w y r ó ż n i l i ś m y n i e p e w n o ś ć , p o z o s t a j e ona t e ż n a j d o n i o ś l e j s z ą c e c h ą spo¬ ł e c z e ń s t w a k o m u n i s t y c z n e g o , n a s t ę p u j ą c e g o p o s p o ł e c z e ń s t w i e c h ł o p s k i m . T y l e tylko, ż e g ł ó w n e ź r ó d ł o n i e p e w n o ś c i p r z e m i e ś c i ł o się z n a t u r y d o s p o ł e c z e ń s t w a ( B a u m a n 1979, s. 185). Mówiąc o dziedzictwie kulturowym, trzeba też wspomnieć o niedostatku i sła¬ bości w Polsce kultury mieszczańskiej i mieszczańskiego stylu życia, z takimi typo¬ wymi dla niego wartościami jak szacunek wobec czasu („czas to pieniądz"), oszczędza¬ nie z myślą o przyszłych korzyściach, długoterminowe planowanie. Nieobecność wartości, od czasów Maxa Webera wiązanych z etyką protestancką, skłania do po¬ szukiwania wpływu katolicyzmu i związanych z nim wartości. Jak twierdzi autor kon¬ cepcji „etyki katolickiej", konstruktu analogicznego do etyki protestanckiej, wartości z nią związane sprzyjają eksponowaniu teraźniejszości, a nie przyszłości (Dealy 1977). Koncentracji na teraźniejszości sprzyjał także okres transformacji lat 90., odzna¬ czający się głębokimi zmianami w wielu sferach życia, co swego czasu nazwałam permanencją zmiany. Doświadczenie zmienności, nietrwałości, tymczasowości ota¬ czającej rzeczywistości, typowe dla kultury współczesnej w skali globalnej i zasad¬ nicze dla fenomenu rozszerzonej teraźniejszości, w warunkach polskich znalazło dodatkowe wzmocnienie. 115 �Elżbieta Tarkowska Jeśli chodzi o zachodzące w skali globalnej procesy prowadzące do kultury ter¬ aźniejszości, takie jak nowe technologie komunikacyjne i informacyjne czy ekspan¬ sja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, ich oddziaływanie w społeczeństwie pol¬ skim jest widoczne, choć niewątpliwie mają mniejszy zasięg i nasilenie niż w spo¬ łeczeństwach zachodnich czy w społeczeństwie amerykańskim. Coraz liczniejsze prace opisujące oddziaływanie nowych mediów i kultury popularnej wskazują na obecność także w naszych warunkach kultury teraźniejszości. Zróżnicowania i podziały związane z czasem Przedstawiony obraz przemian czasu społecznego, zachodzących zarówno w skali globalnej, w kontekście procesów ogólnocywilizacyjnych, jak i w wymiarze lokalnym, ograniczonym do przypadku polskiego, jest ujęciem uproszczonym, uka¬ zującym tylko jedną stronę złożonych zjawisk. W świecie współczesnym nie wszys¬ cy cierpią na brak czasu, nie wszyscy żyją w pośpiechu, nie dla wszystkich głównym środowiskiem temporalnym jest hiperkultura i rozszerzona teraźniejszość. W zróż¬ nicowanych i podzielonych społeczeństwach nierówności społeczne i ekonomiczne są wzmacniane przez nierówności związane z czasem. W i e l u badaczy czasu zwraca uwagę na to, że współczesne społeczeństwa żyją w dwu rytmach, przy czym żyjący szybciej należą do kategorii uprzywilejowanych, a niepracujący i bezrobotni od¬ czuwają zatrzymanie czasu. „Kurczenie się przestrzeni niweluje wymiar czasu. Miesz­ kańcy pierwszego świata pogrążeni są w ciągłej teraźniejszości, a ich życie jest cią­ giem epizodów higienicznie oddzielonych od przeszłości i przyszłości. Ludzie ci są stale zajęci i ciągle brakuje i m czasu" - pisał Zygmunt Bauman w Globalizacji. Ludzie należący do drugiego świata „są przygnieceni bezużytecznym ciężarem nadmiaru czasu, którego nie mają czym wypełnić. W ich czasie »nic się nigdy nie zdarza« [ . . . ] . Mogą oni jedynie zabijać czas, tak jak on ich powoli zabija" (Bauman 2000, s. 105). Socjologowie czasu, na przykład Helga N o w o t n y czy Gabriela Paolucci, a także ba­ dacze innych specjalności piszą o nowej stratyfikacji związanej z czasem, wskazują na nowy niemający jeszcze nazwy konflikt, wyrażający się w podziale na posiadaczy pracy i bezrobotnych, na przepracowanych i niepracujących, na cierpiących na brak czasu i odczuwających jego nadmiar. Podobny, może nie tyle konflikt, ile głęboki podział społeczny określiłam terminem „nierównej dystrybucji czasu", odnosząc go do zmieniającego się społeczeństwa polskiego pierwszej połowy lat 90. (Tarkowska 1997). W przeciwieństwie do uniformizującego i homogenizującego pod t y m wzglę¬ dem oddziaływania systemu realnego socjalizmu w wyniku reform rynkowych spo¬ łeczeństwo wyraźniej zróżnicowało się i spolaryzowało na żyjących w nowym, przy¬ spieszonym tempie, w nieustannym pośpiechu i odczuwających chroniczny deficyt czasu oraz na tych, którzy z różnych powodów (brak pracy, niepełnosprawność, choroba, starość) odczuwają nadmiar niezagospodarowanego czasu. W okresie PRL ilość czasu wolnego była jednym ze wskaźników stopy życiowej i pozycji społecznej: zasoby czasu do swobodnej dyspozycji były t y m większe, i m 116 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym wyższe miejsce się zajmowało w hierarchii społecznej. Wyższemu poziomowi wy¬ kształcenia czy wyższym kategoriom dochodów towarzyszyły większe zasoby czasu wolnego (Anusz 1981, s. 180; Wnuk-Lipiński 1981, s. 150). Deficyt czasu był na ogół skorelowany z niskimi kwalifikacjami, niskimi dochodami, a także z trudną sytuacją życiową rodzin wielodzietnych lub rodzin z małymi dziećmi wymagającymi opieki. Okres transformacji przyniósł w tej dziedzinie zasadnicze zmiany. W w y n i k u przemian, które istotnie przekształciły czas pracy i czas wolny, zmieniło się też ich miejsce w hierarchii wartości. Wraz z odkryciem czasu jako ekonomicznie wy¬ miernej wartości miejsce czasu wolnego jako wartości cennej i poszukiwanej zajęła praca. W y ż e j ulokowani na drabinie społecznej (ludzie dobrze sytuowani, pracują¬ cy na własny rachunek, ludzie z wyższym wykształceniem) charakteryzuje deficyt czasu, w przeciwieństwie do niższych grup dochodowych, które nie tylko nie od¬ czuwają braku czasu, ale raczej cierpią na jego nadmiar (Tarkowska 1997). Słowo końcowe Posługując się kategorią kultury teraźniejszości, eksponującą element „teraz", przy¬ spieszenie i deficyt czasu, trzeba pamiętać o jej ograniczeniach, czyli o t y m , że są ludzie, zbiorowości czy społeczeństwa, które żyją poza ramami owej kultury. N i e podważa to jednak przydatności tej kategorii jako narzędzia odsłaniającego ważne aspekty kultury współczesnej i życia społeczeństw współczesnych, zarówno w ska¬ li globalnej, jak i w wymiarze lokalnym. Bibliografia Adam B. 1995 Timewatch. The Social Analysis of Time, Cambridge Anusz M . 1981 Wybrane cechy sposobu życia klas i warstw społecznych, w: Warunki życia i potrzeby społeczeństwa polskiego w połowie lat siedemdziesiątych, red. L . Beskid, Z Sufin, Warszawa Aveni A . F 2001 Imperia czasu. Kalendarze, zegary i kultury, przeł. P Machnikowski, Poznań Bauman Z . 1979 1998 2000 2006 Comment on Eastern Europe, „Studies in Comparative Communism", v o l . X I I , nr 2-3 Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, przeł. N . Leśniewski, Warszawa Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa Czas w epoce płynnej nowoczesności, wykład w SWPS 16 października 117 �Elżbieta Tarkowska 2009 Koniec orgii. Z Zygmuntem Baumanem rozmawia Tomasz Kwaśniewski, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 9 lutego Bell D. 1994 Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa Bertman S. 1998 Hyperculture. The Human Cost of Speed, Westport, London Castells M . 2007 Społeczeństwo sieci, przeł. K. Pawluś i in., Warszawa De Grazia S. 1962 Of Time, Work, and Leisure, N e w York Dealy G.C. 1977 Elias N . 1992 The Public Man. An Interpretation of Latin American and Other Catholic Countries, Amherst Time: An Essay, O x f o r d Eriksen T H . 2003 Tyrania chwili. Szybko i wolno płynący czas w erze informacji,przeł. G. Sokół, Warszawa Fraser J.T 1987 Time, The Familiar Stranger, Amherst Harvey, D. 1989 The Condition of Postmodernity. A. Enquiry into the Origins of Cultural Change, Oxford Heller A . 1995 Where are we at home?, „Thesis Eleven", v o l . 4 1 , nr 1, s. 1-18 Kern S. 1983 The Culture of Time and Space 1880-1918, Cambridge Kępiński A. 1983 Rytm życia, Kraków Łepkowski T 1989 Uparte trwanie polskości. Nostalgie. Trwanie. Nadzieje. Wartości, Londyn Macnaghten P, U r r y J. 2005 Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie, przeł. B. Ba¬ ran, Warszawa 118 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym N e l k i n D. 1970 Unpredictability and Life Style in a Migrant Labor Camp, „Social Problems", vol. 17, nr 4, s. 4 7 2 - 4 8 7 Nowotny H . 1994 Time. The Modern and Postmodern Experience, Cambridge Ornauer H . , W i b e r g H . , Siciński A., Galtung J. (red.) 1976 Images of the World in the Year 2000. A Comparative Ten Nations Study, The Hague-Paris Pańków L . 2009 Leniwa niedziela, „Wysokie Obcasy", 31 stycznia Rifkin J. 1987 Time Wars. The Primary Conflict in Human History, N e w York Ritzer G. 2001 Magiczny świat konsumpcji, przeł. L . Stawowy, Warszawa Robinson J.P, Godbey G. 1999 Time for Life. The Surprising Ways Americans Use Their Time, Pennsylvania Siciński A. 1975 Młodzi o roku 2000. Opinie, wyobrażenia, postawy, Warszawa Siwicka D , Bieńczyk M . , Nawarecki A. (red.) 1996 Szybko i szybciej. Eseje o pośpiechu w kulturze, Warszawa Tarkowska E. 1987 Czas w społeczeństwie. Problemy, tradycje, kierunki badań, Wrocław 1991 „Inność" i „obcość" w perspektywie antropologicznej, w: Spontaniczna kultura mło­ dzieżowa. Wybrane zjawiska, red. J. Wertenstein-Zuławski, M . Pęczak, Wro¬ cław 1992 Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipotezy, impresje, Warszawa 1997 Nierówna dystrybucja czasu - nowy wymiar zróżnicowania społeczeństwa polskiego, w: Elementy nowego ładu, red. H . Domański, A. Rychard, Warszawa 1999 Polacy wobec przyszłości i przeszłości. Czas społeczny w okresie realnego socja¬ lizmu i w okresie transformacji, w: Idee a urządzanie świata społecznego. Księga jubileuszowa dla Jerzego Szackiego, red. E. Nowicka, M . Chałubiński, War¬ szawa 2004 2005 Changing social time in post-Communist Poland: Local and global perspectives, „Essays in Arts and Sciences", v o l . X X X I I I , nr 2, zima Zygmunt Bauman o czasie i procesach detemporalizacji, „Kultura i Społeczeństwo", nr 3 119 �Elżbieta Tarkowska Tarkowski J. 1994 Patroni i klienci, Warszawa Wnuk-Lipiński E. 1981 Budżet czasu - struktura społeczna - polityka społeczna, Wrocław Young M . 1988 The Metronomic Society. Natural Rhythms and Human Timetables, Cambridge, Young M . , Schuller T (red.) 1988 The Rhythms of Society, London Zadrożyńska A. 1985 Powtarzać czas początku, Warszawa 120 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/decb8c7b5ac08dccf008860edbe54670.pdf b2c1c9a944709ac9af72a5f28acf0787 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4995 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource film antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4632 Title A name given to the resource Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.90-106 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku. Przypadek filmowy 1 „Antropologia we własnym domu" bywa trudna. Jest t o jednak być może zupełnie inny rodzaj trudności niż te, z którymi borykał się Malinowski i kolejne pokolenia „jego dzieci", prawdziwych badaczy terenowych, w prawdziwym terenie . Te t r u d ­ ności w znacznym stopniu uwydatniła antropologia refleksyjna z jej prymatem etycz­ nego podejścia d o badań etnograficznych (a współczesna antropologia wizualna zapewne jeszcze bardziej wyostrzyła ów problem). Trudność z „antropologią na włas­ nym podwórku" (co może byłoby lepszym tłumaczeniem anthropology at home) wią­ załaby się również, a może nawet przede wszystkim, z niejasnością granic między blis­ kością i oddaleniem, tożsamością i nietożsamością, dystansem i zaangażowaniem... czy też, b y skrócić ciąg opozycji - z tego dystansu niejasnością. N a tę trudność zwrócił ostatnio uwagę W i k t o r Stoczkowski. Relacjonuje on własne doświadczenie związane z przysłuchiwaniem się kolejnym referatom w czasie jednej z sesji etnologicznych. Opisowi i interpretacji odległych zwyczajów i kultur towarzyszyło na­ maszczone zasłuchanie. Podobne skupienie towarzyszyło także referatowi na temat już nam bliski, a mianowicie opisowi pewnych osobliwych praktyk współczesnego 2 3 1 Artykuł powstał na podstawie materiałów z badań finansowanych ze środków na naukę w latach 2008-2009 jako projekt badawczy: Grant Ministerstwa N a u k i i Szkolnictwa Wyższego nr N N 1 0 9 243434. 2 O d w o ł u j ę się t u oczywiście d o commonplace, jakim jest stawianie Bronisława M a l i n o w s k i e g o u p r o ­ gu nowoczesnych badań t e r e n o w y c h . R z e c z y w i s t o ś ć była nieco bogatsza i mniej j e d n o w y m i a r o w a . Artykuł C l i f f o r d a Geertza na temat spuścizny M a l i n o w s k i e g o nosi zabawny ale t e ż m o c n o i r o n i c z n y tytuł: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego ( p o r G e e r t z 2000). „Teren" bywa miejscem r e t o r y c z n i e nadużywanym, usprawiedliwiającym tekst m i m o miałkości sądów, l u b t e ż usprawiedliwiającym p o prostu rację b y t u etnografa (co w gruncie r z e c z y na j e d n o w y c h o d z i ) . 3 Poręczny angielski z w r o t anthropology at home t r u d n o dobrze przetłumaczyć; angielskie home znaczy m . i n . tyle, co „dom" i „kraj o j c z y s t y " - nie c h o d z i t u jednak oczywiście o zamknięcie zainteresowań etnografa w o b r ę b i e własnego d o m u , lecz raczej o zainteresowanie własną kulturą. W p o l s k i m ter¬ minie „własny d o m " t r u d n o , jak sądzę, tę r ó ż n o r o d n o ś ć pomieścić, m o ż e łatwiej byłoby zatem z g o d z ­ ić się na „własne podwórko". O t y m pomieszaniu dawniej znacznie stabilniejszych granic - „być tam, pisać t u " (Geertz 2000) - por. np. C l i f f o r d 2004; a szerzej C l i f f o r d 1997. 90 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku artysty awangardowego, choć owe praktyki (jak i niektóre z tych związanych z od¬ ległymi kulturami) mogłyby zapewne wzbudzić uśmiech wśród tzw. zwykłych lu¬ dzi. Skupienie i powaga zacnego grona ustąpiły jednak, gdy jeden z referentów za¬ czął mówić o kulturze tyleż odległej, co bliskiej, stosunkowo niewinnych zabawach XIX-wiecznej burżuazji związanych z rejestracją na portretach fotograficznych jaś­ niejszych plam, które miały znamionować obecność duchów (bliskich) osób. Kolejne przykłady owych zabaw spowodowały nie tyle nawet przełamanie nastroju powagi, ile roztopienie go w salwach śmiechu. P a t r z ą c na t ę salę, z d a ł e m sobie sprawę - pisze S t o c z k o w s k i - ż e istnieją k u l t u r y ciągle n i e d o s t ę p n e e t n o l o g i c z n e m u z r o z u m i e n i u , b o w i e m o d m i e n n o ś ć k u l t u r o w a , jaka tam się p o j a w i a , n i e k o n i e c z n i e w i ę k s z a niż g d z i e i n d z i e j , p o t r a f i jeszcze nas zaskoczyć, wywołując n i e p o k ó j jednym i zażenowanie, z niechybnych znaków 4 których śmiech jest ( S t o c z k o w s k i 2 0 0 8 , s. 7 0 ) . Zjawiska takie zyskują znamiona groteskowości, zaś dystans kulturowy prze¬ mienia się w dystans hierarchiczny (Stoczkowski wspomina o pojawiającym się od¬ czuciu niższości kulturowej owych innych, choć w zasadzie nam bliskich). Ów dys­ tans bywa również blisko związany z kwestią smaku. Nieco podobnie bowiem da się zapewne zinterpretować zachowanie wyrafinowanego profesora historii sztuki, któ¬ ry w trakcie spotkania seminaryjnego z wyrazem niesmaku i disgustu odstawia, nie¬ mal jakby kalało to rękę, plastikową odpustową figurkę M a t k i Boskiej puszczoną w obieg przez jedną z uczestniczek owego seminarium.. . . 5 Z pewnymi przejawami takiego niejasnego dystansu, ale też w związku z t y m niejasną etycznie sytuacją zetknęliśmy się również przy okazji realizacji filmu Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych . D o wątku związanego z p r o blematycznością badania własnej kultury jeszcze powrócę, teraz chciałbym zaryso¬ wać kilka kwestii związanych z kontekstem powstawania filmu, bowiem, jak się po¬ wiada (np. Heider 1976,- Ruby 2000), jedną z wyróżniających cech dokumentu etnograficznego powinien być komentarz na temat tegoż kontekstu, podjętych de¬ cyzji, rozwiązań itd. Zacznę zatem od tych detali. 6 4 Ba, dość powszechnie cytowana anegdota (najczęściej jednak z p e w n y m dystansem) o Balzaku, który miał się obawiać fotografowania - zdjęcie miało b o w i e m z d e j m o w a ć z niego „warstwy" - wska­ zuje w zasadzie również, że nie bardzo w i e m y jak ową anegdotę traktować (zob. np. Krauss 1978, Sikora 2004). (Wszystkie wyróżnienia w n i n i e j s z y m tekście pochodzą ode mnie.) 5 Było t o pewnie ponad dziesięć lat temu w Instytucie S z t u k i PAN. O s o b ą , która ową figurkę przyniosła, była Joanna Tokarska-Bakir. 6 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Z d j ę c i a : Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Sikora, Karolina D u d e k , montaż: S z y m o n Pietrowski, realizacja: Karolina D u d e k i Sławomir Sikora, 73', © I n s t y t u t E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j , U n i w e r s y t e t Warszawski 2009. „Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w la¬ tach 2 0 0 8 - 2 0 0 9 jako projekt badawczy". 91 �Sławomir Sikora Pomysł filmu zrodził się w trakcie badań terenowych prowadzonych wraz z g r u ­ pą studentów w ramach zajęć laboratorium etnograficznego Wizualność w kulturze w Kolbuszowej (2006-2008) . Już w czasie pierwszego wyjazdu moją uwagę przy¬ kuło bardzo popularne w lokalnym skansenie zjawisko fotograficzno-filmowych sesji dla nowożeńców. Uznałem, że to właśnie film najlepiej zobrazuje owo zja­ wisko, zwłaszcza jego powtarzalność (konwencja póz i miejsc, aranżowanych przez filmowca lub fotografa). Pierwotna idea filmu uległa wkrótce poszerzeniu, obejmu¬ jąc fenomen samego filmu weselnego i roli filmowca (fotografa) w aranżowaniu i strukturowaniu współczesnego wesela (w środowisku małego miasteczka). W o w y m my­ śleniu o filmie niemal od samego początku aktywnie uczestniczyła Karolina Dudek, współautorka filmu, a wcześniej jedna z uczestniczek zajęć . 7 8 Koncepcja filmu dojrzewała powoli w trakcie rozmów i bardziej sformalizowa¬ nych wywiadów prowadzonych z wideofilmowcami. Pierwotne pytania - m.in. czy bohaterem będzie jeden filmowiec (w Kolbuszowej wideofilmowaniem zajmują się co najmniej trzy osoby czy też zespoły), czy powinniśmy zarejestrować kilka wesel, czy wystarczy jedno? - znalazły odpowiedź wraz z postępem prac. W trakcie kolej¬ nych rozmów uznaliśmy, że (przynajmniej wstępnie) głównym bohaterem będzie Sylwia Chorązka, właścicielka rodzinnego zakładu fotograficznego Foto Z o o m . Osoba młoda, zdecydowana, pewna siebie i, można powiedzieć, menedżerska, wkła¬ dająca wiele wysiłku w rozwój firmy, inwestująca w sprzęt, zafascynowana innowa¬ cjami technicznymi, choć jednocześnie wyznająca swą miłość do tradycyjnej analo¬ gowej fotografii czarno-białej (którą, jak przyznaje z nostalgią, niestety od dawna nie ma czasu się zajmować). 9 C h o ć Sylwia zaakceptowała pomysł prawie od samego początku, to jednocześ¬ nie (właściwie do czasu zobaczenia gotowego produktu - naszego filmu) miała też, jak się wydaje, sporo wątpliwości co do finalizacji projektu. Kolejne rozmowy przy¬ bliżały nas do realizacji filmu, choć Sylwia zachowywała swoją silną pozycję, a wielość zajęć (związanych zarówno z prowadzeniem firmy, jak i wychowywaniem małych dzieci) sprawiała, że nie wszystkie spotkania udawało się łatwo zaplanować. Ciekawy zwrot w naszych relacjach (jak najbardziej życzliwych, miłych i popraw¬ nych) wiązał się z pomysłem nakręcenia materiału z fotograficzno-filmowej sesji w skansenie. Towarzyszył nam wówczas (maj 2007 r.) Tomek Saliński, były student 7 L a b o r a t o r i u m prowadziłem z mgr Joanną Bartuszek. 8 W tekście b ę d ę c z ę s t o korzystał z l i c z b y mnogiej, b o w i e m nad większością spraw związanych z założeniami filmu dyskutowałem przede w s z y s t k i m z Karoliną, a także z operatorami - T o m k i e m Salińskim i Jakubem Czerwińskim - oraz montażystą Szymonem P i e t r o w s k i m . N i e znaczy to, że zawsze we w s z y s t k i c h sprawach uzyskiwaliśmy o c z y w i s t y konsensus. 9 Rodzinnego z następujących powodów: 1) firmę założył jej ojciec, 2) zatrudniała ona k i l k o r o członków rodziny, 3) k u l t y w u j e rodzinną atmosferę,- niespokrewnione o s o b y zatrudnione również, jak się wydaje, przejmują takie nastawienie ( o c z y w i ś c i e nie w y k l u c z a t o uwikłania w relację władzy). 92 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku etnologii, który zgodził się uczestniczyć w projekcie jako operator . Ponadpółgodzinny koncert „arii i recytatywów" na temat kamer, sprzętu filmowego, mikrofonów itd., „operowy pojedynek" Tomka i Sylwii (w czasie którego Karolina i ja byliśmy ra¬ czej publicznością) znacząco chyba podniósł w jej oczach nasz status: zaczęliśmy być kimś, nawet jeśli. nadal operowaliśmy słabszą niż jej kamerą . 10 11 Naszym r o z m o w o m z Sylwią (przede wszystkim z nią, choć czasem przysłuchi¬ wali się i m i do nich włączali także inni członkowie rodziny i zespołu) dotyczącym filmowania młodych par towarzyszyło oglądanie fragmentów filmów. Sylwia naj¬ częściej chętnie opowiadała o ewolucji filmowania, nowych nabytkach zakładu, choć, szczególnie w mniej sformalizowanych rozmowach, tematy często się mie¬ szały. Postanowiliśmy zdać się na Sylwię w sprawie wyszukania dla nas odpowied¬ niej pary, która po pierwsze wyrazi zgodę na naszą obecność na weselu, a po drugie będzie w miarę oswojona z kamerami (i ich liczbą). Tą zaproponowaną przez Sylwię parą okazali się Ola i M a r k (ona - wówczas studentka anglistyki i studiów związanych z turystyką, on - Anglik po studiach gas­ tronomicznych). Z młodą parą przed „ich d n i e m " (30 czerwca 2007 r.) spotkaliśmy się jedynie raz w przeddzień uroczystości - przedstawiliśmy siebie oraz nasz pro¬ jekt i zyskaliśmy akceptację młodych. 12 N i e było między mną a Tomkiem rozbieżności co do tego, że w trakcie uroczys­ tości będzie on robił zdjęcia obserwacyjne, polegające na długich i stabilnych ujęciach, starając się uchwycić przede wszystkim filmowców i ich interakcje z młodą parą, jak i pozostałymi gośćmi. Było oczywiste, że nie możemy zakłócać tego dnia państwu młodym własnymi osobami i naszym filmem. W czasie kolejnych dni nakręciliśmy wywiady z Sylwią (która tylko częściowo zajmowała się montażem) i Łukaszem Płochem (głównym montażystą filmu weselnego O l i i Marka), staraliśmy się też przy¬ glądać pracy montażysty i ją rejestrować, zadając czasem pytania o sposób postę¬ powania i ogólnie „filozofię" filmu weselnego. Po obejrzeniu wszystkich materiałów (już w „domu") - dysponowaliśmy materiałem (ślub, wesele) z trzech kamer: Tomka, Sylwii i Łukasza Suszka - uznaliśmy że są one na tyle ciekawe, że to one staną się trzo- 10 W w y n i k u w y j a z d u powstała m . i n . skromna 10-minutowa etiuda ukazująca interakcje pomiędzy f i l m o w c e m , fotografem i młodą parą, a także p o m i ę d z y samymi nowożeńcami, Ewą i M a r k i e m , którzy w t y m p r z y p a d k u , mieli d o owego „rytualnego w y d a r z e n i a " zgoła odmienne nastawienie: z p o w o d u nieco być m o ż e nerwowego, ale t e ż dystansującego, częstego śmiechu (chichotu) pan młody był stale strofowany przez panią młodą (jak się zresztą później okazało, policjantkę). 11 Początkowy etap pracy nad f i l m e m można po trosze uznać za szczególną formę, którą ujmuje angielskojęzyczny t e r m i n „studing u p " . Pojawienie się T o m k a (wraz z jego profesjonalną wiedzą) można uznać za i s t o t n y p u n k t z w r o t n y który wyraźnie wskazuje p r z y n a j m n i e j na wagę, jaką Sylwia w końcu samouk (przynajmniej w d z i e d z i n i e filmu) - przywiązywała do profesjonalizmu (w swoich w y p o w i e d z i a c h bywała t e ż bardzo k r y t y c z n a w o b e c lokalnej k o n k u r e n c j i ) . 12 N a ówczesnym etapie p r o j e k t u nie było jeszcze jasne, c z y podstawą filmu staną się zdjęcia j e d ­ nego czy większej l i c z b y ślubów. 93 �Sławomir Sikora nem filmu . Decyzja zaakceptowania pary „mieszanej" przyszła nam łatwo, po pierw¬ sze dlatego, że jest to teren silnie naznaczony emigracją, a po wtóre, był to okres dużej fali emigracji d o Wielkiej Brytanii i było oczywiste, że przypadek O l i i Marka nie jest odosobniony. 13 O d samego początku było dla mnie jasne, że mocną stroną filmu musi być wizualność, a t y m samym, że powinniśmy starać się możliwie wiele ukazać za pomocą sa¬ mych obrazów. Po kilkukrotnym obejrzeniu materiałów uznaliśmy że chociaż głów¬ nym bohaterem filmu jest Sylwia (i film weselny), to młoda para i sam ślub (wesele) musi być bliskim dla tego pierwszego planu tłem. Jeśli bowiem nasz film nie ma być sfilmowanym wywiadem czy zobrazowaną książką na temat wideofilmowania, to interakcje pomiędzy filmowcem a młodą parą i gośćmi muszą być ważnym jego ele¬ mentem. Chodziło zatem raczej o uchwycenie p e r f o r m a t y w n y c h d e t a l i , a nie sfikcjonalizowanych uogólnień . „Zestaw" interakcji, z którymi ma do czynie¬ nia wideofilmowiec, uczyniliśmy więc podstawowym tematem tego filmu. Dlatego chcieliśmy np. pokazać zestaw pomysłów, które rządzą sesjami w skansenie, choć oczywiście nie jest on t u wyczerpany i, co jasno wynika z zakończenia filmu, podle­ ga ciągłym zmianom. Przynajmniej część pomysłów to produkty chwili (tak np. po¬ jawił się pomysł na naśladowanie znanej sceny z Titanica), co nie znaczy, że nie mo¬ gą być powtarzane. W wielu ujęciach Tomkowi udało się zarejestrować różnorodne interakcje pomiędzy kamerzystami a weselnikami. Wydaje się, że jak najbardziej zasadne może być uznanie, że kamera nie tylko rejestruje, lecz także czasem s t y ¬ m u l u j e i p r o w o k u j e ( t e a t r a l i z u j e ) zachowania weselników. Nasz film próbu¬ je ukazać kilka różnych form interakcji; przejścia pomiędzy tymi formami bywają płynne (pod t y m względem nie ma jasno wyróżnionych kategorii: to widz musi próbować czerpać informacje z różnych poziomów filmowej rzeczywistości). Kamera filmowców weselnych bywa obserwacyjna (choć na różne sposoby); bywa też kreacyjna (również w różnym stopniu): inaczej podczas ubierania państwa młodych (gdzie filmowana młoda para musi dostosować się - najczęściej - do wizji 14 13 W filmie zostały również wykorzystane: jedno ujęcie z dodatkowej „naszej" małej kamery (K. D u ­ dek), zapisy (obserwacja i w y w i a d y ze studia montażowego F o t o Z o o m z czasu montażu filmu, „po weselu" - zdjęcia moje) oraz materiały powstałe już r o k później: długie w y w i a d y nagrane kamerą w i ­ deo z O l ą i M a r k i e m ( d o t y c z ą c e m . i n . wesela i ich percepcji „filmu weselnego") oraz z Sylwią (kame­ ra: Jakub Czerwiński; razem ok. 5 g o d z i n materiału), a także g o t o w y „film weselny" (cudzysłowem b ę d ę oznaczał z m o n t o w a n y w zakładzie F o t o Z o o m „film weselny" O l i i M a r k a ) , k t ó r y otrzymaliśmy po jego z m o n t o w a n i u . (Materiały nagrane w czasie kolejnych w i z y t , przez T Salińskiego, nie weszły już d o filmu - zostały c z ę ś c i o w o wykorzystane d o stworzenia oddzielnego D V D ) . 14 N i e k t ó r e omawiane przez Sylwię szczegóły w kolejnych w y w i a d a c h „mutowały", tak np. p r z y ­ padek szczególny j a k i m było 16 bram w czasie jednego ze sfilmowanych przez nią wesel (Bratkowice), urósł d o reguły która miała na niej wymusić korzystanie z t z w . bennyhilów - c z y l i m o n t o w a n y c h w przyspieszeniu zdjęć z zewnętrzną muzyką zaczerpniętą z serialu Benny Hill i nadającą o w y m scenom g r o t e s k o w y i h u m o r y s t y c z n y wymiar. Ta oczywista przesada, jak sądzę, mogła być w y n i k i e m również właśnie teatralizującej wydarzenia o b e c n o ś c i kamery. 94 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kamerzysty), a inaczej w czasie sesji w skansenie, gdzie rzeczywistość profilmowa zdaje się totalnie kreowana przez filmowca (fotografa), choć często oczywiście przy współudziale państwa młodych i ich świty (por Dudek 2008, 2009a i b). C h o ć nasz film wydaje się podążać za chronologią wydarzeń, to jest też w jasny sposób k o n s t r u k c y j n y . Tę jego konstrukcyjność sygnalizujemy od samego p o ­ czątku, zestawiając kilka wersji historii poznania się młodej pary: zaczerpniętą z go­ towego „filmu weselnego" fotograficzną opowieść (animowany album zdjęć) o t y m , „jak wzrastali, by poznać się i powiązać swe losy", z dwiema dialogicznie splecionymi, „realnymi" wersjami opowieści o poznaniu się w wydaniu O l i i Marka. Scena ta spot¬ kała się z krytyką, z uwagi na to, że nie od początku jest jasne, iż fragmenty z „ani¬ mowanego albumu" są cytatem z filmu weselnego, a nie fragmentem naszego filmu choć są one „wizualnie" wyodrębnione (o czym dalej). Ale miała też ona swoich zwo¬ lenników. Magdalena Zowczak słusznie wskazała tu na trop Cliffordowski, odnosząc to do jego pomysłu na etnografię jako (bliską surrealizmowi) s z t u k ę z e s t a w i a n i a . 1 5 Sądziłem, że rozpoczęcie właśnie przez zestawienie ze sobą kilku początków to dobry pomysł na wprowadzenie ważnych bohaterów, ale przede wszystkim chodzi¬ ło właśnie o podkreślenie już w tej pierwszej scenie faktu, że film składa się z wielu nie zawsze koherentnych materiałów i mimo „realizmu", jest jawnie konstruowany. Dlatego też od samego początku było dla mnie jasne, że obrazy z poszczególnych kamer (i gotowego „filmu weselnego") powinny być konsekwentnie wizualnie w y dzielone ; w trakcie opracowywania szczegółowego scenariusza dla montażysty zdaliśmy sobie sprawę, że nasza kamera nie będzie stale odgrywała nadrzędnej roli kamery obserwacyjnej, lecz czasem będzie kamerą poniekąd równorzędną. Było to po trosze konsekwencją tego, że, jak wspomniałem, obecność filmowca (fotografa) na planie może mieć różny charakter: jawne konstruowanie rzeczywistości (skan¬ sen) czy styl bardziej obserwacyjny - np. w czasie wesela, gdzie filmowiec nie aran16 15 W y p o w i e d ź w czasie pokazu pierwszej pełnej wersji filmu w I E i A K U W (listopad 2008 r.; pokaz ten odbył się wkrótce p o t y m , jak pokazaliśmy f i l m „głównym b o h a t e r o m " i zyskaliśmy ich aprobatę). C h o d z i o znany tekst Jamesa C l i f f o r d a o surrealizmie e t n o g r a f i c z n y m zamieszczony w : C l i f f o r d 2000. 16 T u zarysował się jeden z d r o b n y c h sporów przede w s z y s t k i m z montażystą, który w imię kon¬ sekwencji w montażu skłonny był czasem „fikcjonalizować" owe filmogłosy Etnograficzna wierność była t u dla mnie w a r u n k i e m niezbędnym. Materiały z kamer operatorów „weselnych" (oznaczone na­ pisem R E C : c z e r w o n y m - Sylwia, i niebieskim - Ł u k a s z ) , f r a g m e n t y g o t o w e g o „filmu weselnego" (ujęte w czarną ramkę - efekt pomniejszonego ekranu) oraz materiały z naszych kamer: w czasie ślubu i wesela o p e r a t o r e m był Tomasz Saliński (nieoznaczone d o d a t k o w o ujęcie ze skansenu - Karolina D u d e k ) ; montaż i w y w i a d y nagrane w ciągu k i l k u d n i po weselu zarejestrowałem ja; autorem zdjęć z wywiadów dogranych r o k po ślubie był Jakub Czerwiński. C h o ć szczegółowa informacja dotycząca oznaczenia kamer zostaje w p r o w a d z o n a d o p i e r o w napisach końcowych, t o dla uważnego w i d z a - jak sądzę - d o ś ć jasne stają się (po p e w n y m czasie) owe u m o w n e rozróżnienia. Już na początku filmu kamera T o m k a ujmuje o d tyłu filmującą Sylwię: p o cięciu p r z e c h o d z i m y d o ujęcia z kamery Sylwii z u m i e s z c z o n y m w p r a w y m górnym rogu c z e r w o n y m napisem REC, ujęcia bliźniaczego do tego, które widzieliśmy wcześniej na panelu L C D w kamerze Sylwii. 95 �Sławomir Sikora żuje już „rzeczywistości", co nie znaczy że jest nieobecnym jej obserwatorem. Fil­ mowcy wydają się często i n t e g r a l n ą c z ę ś c i ą s a m e g o w e s e l a . Ich obecność prowokuje różnego rodzaju zachowania weselników; vide m.in. pocałunek złożony w trakcie tańca „na kamerze" (pan z bokobrodami, „najlepszy na Podkarpaciu nauczy­ ciel wuefu") i , niejako w odpowiedzi, przetarcie obiektywu sukienką (starościna), ale też zaaranżowana sesja zdjęciowa rodziny i bliskich. Podporządkowanie nowożeń¬ ców wymaganiom filmowca (fotografa) nie jest też całkowite i bezwzględne, co jas¬ no sygnalizuje zestawienie dwóch bliźniaczych i niewiele oddalonych od siebie w „realu" scen (niespełna pół godziny), kiedy Sylwia prosi nowożeńców (w samocho­ dzie - po mszy i przed domem weselnym), by wykonywali określone „rytualne gesty" do kamery: pokażcie obrączki, pocałujcie się... W pierwszym przypadku para młoda całkowicie podporządkowuje się jej prośbom, w drugim - Ola stawia opór, a profilmowa scena sfilmowana w setce przemienia się w filmową bajkową idyllę (kamera Syl­ wii). Jak widać, nie wszystko w czasie owego obrzędu podporządkowane jest formie, strukturze, filmowcowi/filmowi (co szczególne, ta jedna, moim zdaniem, z mocniej­ szych emocjonalnie scen nie została uwzględniona w samym „filmie weselnym"). W filmie znalazły się wypowiedzi, mogłoby się wydawać, mało znaczące i niespektakularne. Zdecydowanie przeciwstawiłem się np. pomysłowi montażysty żeby skrócić i skondensować wypowiedź Łukasza montażysty która kryje ciekawy para­ doks: powiada on mianowicie (w jawnej sprzeczności z jedną z zamieszczonych w y ­ powiedzi Sylwii), że lubi montować filmy weselne, bo tam n i c s i ę n i g d y n i e p o w t a r z a . Jeśli potraktować tę wypowiedź jako szczerą (a taką, jak sądzę, jest; Łukasz montował wówczas filmy weselne już ponad pół roku), to ów jawny para¬ doks da się wytłumaczyć tylko t y m , że to p e r s p e k t y w a z e w n ę t r z n a pozwala widzieć w większości filmów ślubnych zestaw konwencjonalnych powtórzeń, dla uczestników — a jak widać t a k ż e t w ó r c ó w — film weselny może stanowić na¬ miastkę r y t u a ł u , w którym p o w t ó r z e n i a n i e w y w o ł u j ą n u d y , bowiem czerpią z mocy rytuału angażującego również emocje. Można zatem sądzić, że „fil­ mowcy weselni" (często filmowaniem i montażem zajmuje się ta sama osoba — w t y m przypadku w przeważającej mierze film zmontowany został przez osobę niebędącą na weselu) nie przyjmują całkowicie zewnętrznej perspektywy wobec ślubu (wesela) . 17 Jedna z podstawowych definicji filmu antropologicznego (niewyczerpująca, nie¬ mniej ważna i powtarzana — por. np. Heider 1976; Ruby 2000) powiada, że p o w i ­ nien być on zrobiony bądź aktywnie współtworzony przez antropologa. W tym przy¬ padku film powstał wedle szczegółowego scenariusza (oczywiście stworzonego na podstawie nakręconego już materiału) budowanego przez nas w dużym stopniu 17 O wadze p r z e m i a n y owej zewnętrznej p e r s p e k t y w y w wewnętrzną dla z r o z u m i e n i a i o d c z u c i a , c z y m m o ż e być „życie", w zabawny (choć sfikcjonalizowany) sposób o p o w i a d a f i l m Dzień świstaka (reż. H a r o l d Ramis, 1993). Zapewne „zrozumienie" wagi owej p r z e m i a n y istotne jest również dla uprawiania nauki (por. Heidegger 1977; M i t c h e l l 2 0 0 1 ; Sikora 2 0 0 9 ) . 96 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku zgodnie z chronologią wydarzeń, tak jednak, by przede wszystkim rejestrować waż¬ ne dla ślubnego wideofilmowania elementy obrzędu. Postanowiliśmy obszernie cy¬ tować samych wideofilmowców - co daje namiastkę ich (różnorodnego w końcu) spo¬ sobu posługiwania się kamerą. Naszym celem było również ukazanie tych dwóch odmiennych perspektyw w filmie. Próbie skonstruowania najpierw perspektywy ze­ wnętrznej, a następnie wewnętrznej odpowiada pewne zróżnicowanie narracji w f i l ­ mie. Większą dyscyplinę przyglądania się filmowcom przy pracy widoczną w pierw­ szej części filmu zastępuje równorzędność kamer w późniejszej części wesela. Ta niekonsekwencja jest poniekąd założona i po trosze wymuszona chronologią wesela. W pierwszej części filmowcy weselni zdecydowanie częściej aranżują rzeczywistość, w drugiej po trosze stają się jej uczestnikami. Dwa „numery" taneczne z wesela kon¬ centrują się kolejno na dwóch ważnych sprawach: pierwszy w znacznym stopniu na wspomnianej już interakcji pomiędzy filmującymi a weselnikami (najwyraźniej wi¬ dać to właśnie w Life is life, a także „rodzinnej sesji zdjęć"), w drugim przypadku za¬ leżało nam na ukazaniu sposobu pracy Sylwii w czasie wesela (który zdecydowanie odbiega od tego, co zaprezentowała w skansenie). Pokazując oczepiny i zabawę w cztery krzesła, chcieliśmy oddać atmosferę przenikniętą zabawą, ale też stworzyć namiastkę już niedystansującej kamery - w tych końcowych fragmentach filmu wszystkie trzy kamery traktowane są niemal równorzędnie. Chodziło nam właśnie o pewne zniwelowanie dystansu i zewnętrznej perspektywy patrzenia/obserwacji/śle¬ dzenia. Podejmując takie decyzje, sądziłem, że d z i e ł o e t n o g r a f i c z n e n i e m o ż e b y ć k r ę p o w a n e f o r m ą (por. np. Ruby 2000, Pink 2007; ale warto tu także pa­ miętać o uwagach Barthes'a, np. 1979, na temat fragmentu i całości, by nie wspomi­ nać już o takich klasykach jak Nietzsche) . Zderzenie tych dwóch zabaw na własne potrzeby nazwałem „dekonstrukcją" polskiej seksualności . 18 19 Pośród nowych pomysłów na antropologię (wizualną) można odnaleźć i takie, któ­ re powiadają, że zbliżenie antropologa (antropologii) i badanej kultury (zjawisk, l u ­ dzi) nie wiąże się tylko z tym, że antropolog stara się (zazwyczaj przez dłuższy czas) obserwować daną kulturę i żyć w niej, lecz także z t y m , że to, co (wizualny) antro¬ polog robi - film, fotografie, zapis wideo - jest nie tyle zapisem pewnej zobiektywi­ zowanej rzeczywistości, ile raczej szczególną formą towarzyszenia, w tym przypadku 18 W pamięci miałem też r o z m o w ę z G a r y m Kildeą o jego słynnym Trobriand Cricket. An Ingenious Response to Colonialism (1976). Mówił o rozdźwięku w t y m filmie: pierwsza c z ę ś ć (narzucona przez antropologa: Jerry'ego Leacha) jest bez wątpienia wyjaśniająca ( a n t r o p o l o g i c z n y komentarz z o f f u ) , druga, którą K i l d e a z d e c y d o w a n i e bardziej ceni, t o przede w s z y s t k i m zdjęcia obserwacyjne ( r o z m o ­ wa prywatna w czasie festiwalu filmów N A F A , T a r t u 2004). 19 T r a d y c y j n a oczepinowa gra związana (element rabelaisowsko-bachtinowski) z seksualnością staje się zabawną prowokacją wprowadzającą m . i n . element g r y z (homo)seksualnością. Kontekstualnie pojawia się tam również silnie m o t y w g r y ze stereotypami „rasowymi" (zwycięzcą okazuje się Czarny: vide „his final t a l k " ) . U r z e c z o n y tą sceną — „cztery krzesła" — zdecydowałem się wprowadzić ją prak¬ t y c z n i e w całości d o filmu. 97 �Sławomir Sikora „kategoriom wizualnym" (czy raczej ich nosicielom i realizatorom), t j . tworzeniem platformy (bywała ona nazywana m.in. „trzecią przestrzenią", „trzecim głosem") po­ rozumienia pomiędzy owymi różnymi kategoriami. Tak na przykład uważa Sarah Pink (2007). Można sądzić, że sam pomysł, żeby to za pomocą filmu przedstawić/ukazać taki fenomen kulturowy, jakim jest film (czyli nie sprowadzać opisu do logocentrycznego w y w o d u ) , jest właśnie krokiem w stronę nowego, komplementarnego trakto¬ wania nauki . Pink pisze expressis verbis (co prawda t u w kontekście fotografii, niem¬ niej można jej słowa z powodzeniem odnieść d o inych form tworzenia obrazów): 20 21 F o t o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a m o ż e raczej p r z y c z y n i a ć się d o t w o r z e n i a c i ą g ł o ś c i m i ę d z y kulturą wizualną danej d y s c y p l i n y n a u k o w e j a kulturą i n f o r m a t o r ó w i w s p ó ł p r a c o w n i ­ k ó w badania. W t e n s p o s ó b e t n o g r a f o w i e m o g ą p r ó b o w a ć s t w o r z y ć r e p r e z e n t a c j ę fo¬ t o g r a f i c z n ą o d n o s z ą c ą się d o l o k a l n y c h k u l t u r w i z u a l n y c h , a j e d n o c z e ś n i e z a s p o k o i ć w y m a g a n i a i z a i n t e r e s o w a n i e świata n a u k i ( P i n k 2 0 0 7 , s. 6 6 ) . Takie postępowanie można by uznać właśnie za poszukiwanie wspomnianej „trzeciej przestrzeni", „trzeciego głosu", platformy, na której dochodziłoby do zbli¬ żenia, choć niekoniecznie stopienia, tych dwóch, czasem odmiennych, sposobów widzenia/perspektyw/horyzontów. * Film pokazaliśmy głównym bohaterom dwukrotnie. O d razu po zmontowaniu pierwszej wersji (listopad 2008 r.), oddzielnie młodej parze i „filmowcom". Reakcje O l i i Marka nagraliśmy Oglądanie wiązało się m.in. z bardzo silną reakcją wzrusze­ nia u obojga (w oczach pojawiały i m się łzy). Ich ocena filmu była zdecydowanie pozytywna, choć trudno było wnikliwiej porozmawiać o nim samym. Ola podkreś20 W y p a d a t u pewnie przywołać np. głosy M a r k a Kaminsky'ego (1992), próbującego t e o r e t y c z n i e dopracować pomysły Barbary Myerhoff, czy H o m i Bhabhę (1994), ale nie należy t e ż zapominać o wcześniejszych konceptach Rolanda Barthes'a (np. 1979) odwołującego się m . i n . do Donalda W i n n i cotta, c z y też pomysłach Jeana Roucha wprowadzającego takie pojęcia jak „anthropologie partagée" czy „etnofikcja" (zob. np. Sikora 2005). 21 M i c h a e l H e r z f e l d pisze: „Oglądałem kiedyś nagranie w i d e o z uroczystości weselnych na Krecie. Przejawem etnograficznej nieuczciwości byłoby zlekceważenie takiej elektronicznej ekspansji spo¬ łeczności lokalnych, nie mówiąc o t y m , że zmarnowalibyśmy w t e n sposób szansę z r o z u m i e n i a pro¬ c e s ó w k u l t u r o w e j transmisji i przemian, rozwój t e c h n o l o g i i w i d e o [ . . . ] nie będzie zwalniać t e m p a p o to, b y antropologia mogła dotrzymać mu k r o k u " (2004, s. 407). T o ciekawe, że w trakcie wspomnianej wcześniej dyskusji w I E i A K A n n a Malewska-Szałygin zauwa­ żyła, że oglądając różne wesela „ludowe", zastanawiała się, jak można b y ów fenomen opisać, i że właś­ nie nasz f i l m m ó g ł b y być odpowiedzią na owe poszukiwania. C o r a z częściej pojawiają się głosy, które traktują sprowadzanie a n t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y słowa jako zdecydowaną i nieusprawiedliwioną redukcję, dopominając się o paralelizm słowa i obrazu (ale także podkreślające wagę badania człowie­ ka jako fenomenu cielesno-zmysłowego). C o d o paralelności filmu/wizualności i niesprowadzania an­ t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y czysto słownej, por. np.: Stoller 1992, Taylor 1996, Banks i M o r p h y 1997; M a c D o u g a l l 1998, Pink 2007. 98 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku liła, że w przeciwieństwie do „filmu weselnego" pokazuje prawdę: tak jak rzeczywiś­ cie b y ł o . . . Zapytaliśmy m.in., czy nie chcieliby czegoś usunąć z filmu oraz czy i m czegoś w nim brakuje. Przy okazji tego pierwszego pytania ciekawie wyszła na jaw ich percepcja sesji plenerowej (skansen). Ola wydawała się nie pamiętać, jak wiele było tam scen w pełni aranżowanych. Powiedziała też, że sądziła, iż nasz film będzie „bliżej" samej Sylwii i jej pracy (notabene Sylwia wyraziła dokładnie odwrotny po¬ gląd). Mark stwierdził zaś, że cała sytuacja (skansen) wydawała mu się mocno sztucz¬ na, zapewne także dlatego, że wielu rzeczy, o które go proszono, jak i aranżowanych sytuacji oraz dialogów po prostu nie rozumiał. Oboje zadeklarowali, że nie zgłasza¬ ją pretensji co do tego, by z filmu coś trzeba było usunąć. Po pewnym zastanowie¬ niu Mark powiedział, że jedyną rzeczą, jakiej mu w filmie brakuje, jest krojenie tortu, które w kulturze angielskiej jest jednym ze zdecydowanie ważniejszych mo¬ mentów na weselu, i że wiele osób robi zdjęcia samemu t o r t o w i , jak i „operacjom", które młoda para przy nim wykonuje . 22 Reakcja na pierwszy pokaz filmu w zakładzie Foto Z o o m (gdzie wśród publicz¬ ności z osób bezpośrednio związanych z filmem była Sylwia, Łukasz montażysta i jeden z członków zespołu muzycznego, drugi operator, Łukasz Suszek, w mię¬ dzyczasie został powołany do wojska) była zdecydowanie entuzjastyczna. Pro¬ jekcji towarzyszyły częste wybuchy śmiechu i drobne komentarze. Film oglądany był z dużą uwagą i silnymi emocjami. Łukasz, wyraźnie zadowolony z własnego udziału w filmie, już po jego projekcji powiedział, że wybraliśmy z jego wypowiedzi to, co najistotniejsze. (Ponieważ tytuł filmu jest cytatem z jego wypowiedzi - fraza ta powtarza się zresztą w różnych wariancjach częściej - pytaliśmy również, czy akceptuje wybór i czy przychodzi mu do głowy lepszy tytuł). Sylwia, ewidentnie również wzruszona, powiedziała, że zmontowaliśmy film „delikatnie" (wcześniej wyrażała obawy, że możemy w filmie wykorzystać jakieś jej uchybienia: Sylwia po¬ tknęła się na przykład w kościele i upadł z kamerą na kolana). C o ciekawe, zwróciła od razu uwagę na elementy które mogłyby jej pomóc w reklamowaniu własnej firmy i metod pracy (sceny z montażu, wykorzystanie ekranu komputerowego i t d . ) . To m.in. na jej życzenie po miesiącu urządziliśmy kolejny pokaz filmu (w popra¬ wionej i nieco zmienionej wersji, z ulepszonym dźwiękiem). Projekcję poprzedzała kolacja, a na sali zgromadziło się około 20 osób. Poza wcześniej wymienionymi po¬ staciami z osób zaangażowanych w filmie byli m.in. fotograf i kilka osób z zespołu muzycznego. Był też nowy pracownik w zespole Sylwii, podkupiony telewizji rze­ szowskiej. (To on w znacznym stopniu odpowiedzialny jest za zmiany które zaszły od tego czasu w sposobie realizacji filmów w zespole Foto Z o o m , np. dużo szybszy montaż w scenach ubierania młodej pary, zbliżenia, koncentracja na detalach). O n ' Zdecydowaliśmy się jednak nie wprowadzać sceny z t o r t e m do samego filmu - t o bardziej c z ę ś ć n wesela niż „filmu weselnego" - i umieścić f i l m o w y zapis krojenia t o r t u w z m o n t o w a n y c h „aneksach" d o głównego filmu (oddzielne D V D ) . 99 �Sławomir Sikora też, jak się wydaje, krytycznie odniósł się do naszego filmu, sugerując Sylwii (w roz¬ mowie z nami tego nie uczynił), że nasz film może być chwilami ironiczny wobec ich sposobu filmowania. W czasie późniejszych rozmów z Sylwią (i wyjaśnień) po¬ jawiła się sugestia, że (korzystając również z naszych materiałów) oni sami zmontu¬ ją nowy film (a nawet kilka wersji - w jednym z pomysłów każda z osób montują¬ cych w zakładzie stworzyłaby własną wersję). Po zastanowieniu uznałem, że jest to bardzo ciekawa propozycja, i po konsultacji z nowożeńcami (czy i oni akceptują ta¬ kie rozwiązanie) postanowiłem skorzystać z tej intrygującej badawczo możliwości kontynuacji i poszerzenia naszego projektu. Coraz częściej w antropologii wizualnej takie „kolaboracje" uznaje się za ciekawy pomysł na rozszerzanie i zintensyfikowa¬ nie badań, a także dogodne pole obserwacji i negocjacji związanych z omawianiem funkcjonujących i akceptowanych kategorii wizualnych (por. np. Ruby 2004, Pink 2007). Jest to z pewnością jeden ze sposobów ucieczki od zewnętrznej perspekty¬ wy - choć t u oczywiście owo zapośredniczenie jest piętrowe: oni obserwują młodą parę i gości, my zaś ich. Niestety na razie ta nowa faza projektu nie doszła jeszcze do etapu realizacji. Zmiana percepcji filmu przez Sylwię wskazuje na inne (niż zasugerowane na wstę¬ pie) niebezpieczeństwa związane z badaniem bliskiej kultury. Współczesna antropo¬ logia wizualna bywa nadzwyczaj wyczulona na etyczne wymiary jej uprawiania. Ilisa Barbash i Lucien Taylor zauważają, że „problemy etyczne pojawiać się będą wbrew nawet naszym najlepszym intencjom. Mogą się pojawić nawet po skończeniu filmu, gdy film jest już pokazywany" (Barbash i Taylor 1997, s. 49; por. też Ruby 2004 i Pink 2007). Jak widać, to niebezpieczeństwo nie ominęło także naszego filmu. W a r t o jednak jeszcze nieco bardziej ogólnie odnieść się do zasygnalizowanej na początku problematyczności badania kultury bliskiej. Paradoksalnie bowiem owa bliskość może przekładać się na dystans wobec oglądanego zjawiska. Sporadycznie - ale jednak - pojawiły się (mówię o etnologach) głosy mówiące o uczuciu skrępo­ wania w czasie oglądania filmu. W jednej z wypowiedzi sugerującej m.in. skrócenie scen rozgrywających się w skansenie (warto dodać, że idzie o głos tzw. terenowca), znalazło się również wyznanie mówiące o pewnym skrępowaniu łączącym się z oglą¬ daniem scen związanych z negliżowaniem zachowań i konwencji. Jak mi się wydaje, niektóre z tych odczuć i komentarzy można wiązać ze zjawiskiem, o którym pisał W i k t o r Stoczkowski, a mianowicie z trudnością odnalezienia (właściwego) dystan¬ su, kiedy ów „przyrodzony" etnograficzny dystans znika. Kiedy owi inni są inni, choć jednocześnie poniekąd tacy sami jak m y . . . . C o powiedzielibyśmy na przy23 23 C o ciekawe, Stoczkowski (2008) nie pisze o e t y c z n y c h problemach związanych z badaniem własnej kultury, podkreśla t y l k o fakt niemożności odnalezienia „właściwego" e t n o l o g o w i dystansu. Z taką postawą można oczywiście również polemizować. Dzisiejsza antropologia nie zawsze w dys­ tansie znajduje receptę na właściwe podejście ( p o r np. Behar 1996; C l i f f o r d 2000; Rosaldo Sikora 2009). 100 1993; �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kład, gdyby filmowiec weselny w filmie (o nim) opowiadał nam m.in. o t y m (i zostało to również pokazane), że depiluje się i barwi siwe włosy (głowa, wąsy, klatka pier¬ siowa) przed swoim występem, czy nie zostałoby to potraktowane jako akt przynaj­ mniej zbyt daleko idącej wiwisekcji? Takie sceny w filmie o ślubowideofilmowaniu w Indiach budzą co najwyżej uśmiech, ale na pewno nie uczucie skrępowania . Et¬ nograficzny dystans pozwala pokazać i oglądać więcej. Kiedy on znika, znika rów¬ nież, a przynajmniej staje się niepewny, umożliwiający ów dystans relatywizm (na¬ wet jeśli nazwiemy go antyantyrelatywizmem), który z kolei pozwala na powstrzy¬ manie się od wartościowania. Ale t y m samym, jak sądzę, nasz film odegrał rolę pa¬ pierka lakmusowego pozwalającego badać samych etnologów, ich niepokój wobec badania własnej kultury . Czy nie dlatego uciekają oni „dalej", gdzie ludzie szla¬ chetniejsi, a kultury mniej skalane (odległość w przestrzeni bywa też przekładana na dystans czasowy zob. Fabian 1983)? Ironizuję nieco, ale niektóre wypowiedzi mogą budzić właśnie takie refleksyjne zakłopotanie związane z wartościującą reak¬ cją samych etnologów (dotyczącą samego przedmiotu filmu). Paradoksalnie zatem etnograficzna bliskość pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do akce­ ptacji różnicy i wiedzie, przynajmniej czasem, d o przekładania owej różnicy na sąd smaku. Ale pojawia się t u również bardzo silnie to (obecne i niebezpieczne w fil¬ mie), co moglibyśmy nazwać zewnętrzną perspektywą . W tym, co uznaje się za za¬ letę antropologii wizualnej: pokazywanie człowieka żywego (choć nie z krwi i koś¬ ci), w całej jego zmysłowości, skrywa się też jej trudność, która wiąże się z problematycznością ukazywania wizerunku konkretnych osób, właśnie uczynienia z innych zawsze po trosze spektaklu, przedmiotu oglądu (co nieodmiennie nastręcza pro¬ blemów etycznych) - niemożność (a przynajmniej niełatwość) ucieczki w uogól24 25 26 27 24 Por. Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, realizacja: Damaris Lüthi, U l r i c h Grossen¬ bacher, 1997. C h r i s t o p h e r Pinney zauważa z kolei, że ważnym e l e m e n t e m w filmie z wesela h i n d u s ­ kiego jest „skanowanie" kamerą leżącej „w pełnym r y n s z t u n k u " panny młodej (makijaż, biżuteria, ubranie): detaliczne p o w o l n e f i l m o w a n i e c z ę s t o w zbliżeniu w s z y s t k i c h o w y c h e l e m e n t ó w - to ciekawy przykład o b e c n o ś c i „spektaklu" (którego „przedmiotem" - w a r t o podkreślić - jest kobieta) w o b r ę b i e innej k u l t u r y (Pinney 1997). 25 Być m o ż e byłaby t o szczególna odmiana oikofobii, o której w nieco i n n y m kontekście pisał Roger Scruton (1995). 26 W y p o w i e d z i , które utyskiwały na „zanikanie obrzędowości i t r a d y c j i " , również się pojawiły: D o ­ tyczyło t o np. i n s t r u k c j i przekazywanej matce panny młodej p r z e d p r z y w i t a n i e m n o w o ż e ń c ó w na progu d o m u weselnego. Z a b a w n y m k o m e n t a r z e m d o tego m o ż e być n o w y f i l m U l r i k i O t t i n g e r Koreański kufer ślubny (2009 r.) o weselu koreańskim, gdzie osób „wspomagających" (instruktaż i p o m o c ) ceremonię jest całkiem sporo - i nikt się t e m u nie d z i w i , c h o ć dbałość o to, b y garnitur ojca pana młodego c z y panny młodej się nie marszczył (bo jakże b y t o wyglądało na zdjęciach), d o p r a w d y zadziwia. 27 Ten p o d e j m o w a n y już p r z y n a j m n i e j o d czasów Heideggera i Foucaulta (a wywodzący się o d Kartezjusza) problem zewnętrznej perspektywy, uprzedmiatawiającego zewnętrznego spojrzenia, świata jako obrazu, świetnie zestawia i na ciekawych przykładach konceptualizuje T i m o t h y M i t c h e l l (2001; por. t e ż Sikora 2009). 101 �Sławomir Sikora niającą i idealizującą abstrakcję. Ten dylemat towarzyszył nam praktycznie od sa¬ mego początku w myśleniu o filmie i wydaje się, że wraz z jego zakończeniem nie odszedł do lamusa. Istnieje tu jeszcze wewnętrzna opozycja: pokazywanie człowieka, który mówi, jest zdecydowanie łatwiejsze niż pokazywanie go „po prostu". Czasem jednak, jak sądzę, jest to pochodną błędnego mniemania, że kiedy ktoś mówi, to zawsze zdaje sobie sprawę z tego, co robi. To chyba nie zawsze najsłuszniejsze założenie. Bibliografia Barbash I . , Taylor L. 1997 Cross-Culture Filmmaking. A Handbook for Making Documentary and Ethnographic Films and Videos, Berkley Los Angeles, London Banks M . , M o r p h y H . 1997 Introduction, w: Rethinking Visual Anthropology, red. M . Banks, H . M o r p h y N e w Haven, London Barthes R. 1979 Wykład, 1996 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Warszawa przeł. T Komendant, „Teksty", nr 5. Behar R. 1996 The Vulnerable Observer. Anthropology That Breaks Youur Heart, Boston Berger J., M o h r J. 1982 Another Way of Telling, N e w York Bhabha H . , Burgin V 1994 Visualizing Theory, w: Visualizing Theory. Selected Essays from VA.R 1990-1994, red. L. Taylor, N e w York, London Clifford J. 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge, London 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antro­ pologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I , red. M . Kempny E. Nowicka, Warszawa Dudek K. 2008 Od rytuału do spektaklu - mediatyzacja obrzędów weselnych (praca licencjacka—ar­ chiwum I E i A K U W ) 2009 Wedding Films: Media and Rituals, referat wygłoszony w ramach sesji Ritual To­ day, UJ, Kraków 25—27 czerwca 2009 r. 102 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku b.d.w. Qlobalny kontekst lokalności — filmy weselne, w: Różne kultury, różne globalizacje, red. W .Kuligowski, A . Pomieciński Fabian J. 1983 Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, N e w York Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Warszawa Heidegger M . 1977 Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, w: Budować, mieszkać myśleć: eseje wybrane, wyb., oprac. i wstęp K. Michalski, Warszawa Heider K . G . 1976 Ethnographic Film, Austin Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kaminsky M . 1992 Myerhoffs „Third Voice": Ideology and Qenre in Ethnographic Narrative, „Social Text", nr 33 Krauss R. 1978 Tracing Nadar, „October", 5, Summer MacDougall D. 1998 Transcultural Cinema, red. L. Taylor, Princeton Mitchell T. 2001 Egipt na wystawie świata, przeł. E. Klekot, Warszawa Pink S. 2007 Doing Visual Ethnography. Image, Media and Representation in Research, Lon¬ don Pinney C h . 1997 Camera Indica. The Social Life of Indian Photographs, London Rosaldo R. 1993 Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis (with a new introduction), Bos¬ ton Ruby J. 2000 Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, Chicago, London 2004 Mówić do, mówić o, mówić z albo mówić przy, przeł. K. Kosińska, „Kwartalnik Filmowy" nr 47—48, jesień—zima 103 �Sławomir Sikora Scruton R. 1995 Oikofobia i ksenofilia, przeł. A . Depowska, w: Narody i stereotypy, red. T Walas, Kraków Sikora S. 2004 Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2005 Jean Rouch: twórcze łączenie przeciwieństw, „Czas Kultury" nr 3 - 4 2009 Odwrócone spojrzenie albo antropologizacja antropologii, w: Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów, red. A . Pomieciński, S. Sikora, Poznań Stoczkowski W. 2008 Poszerzenie pola etnologii. Od pseudonauki do nauki, czyli jak przekształcić zjawiska Kultury w zjawiska kulturowe, w: Francuska antropologia kulturowa wobec proble­ mów współczesnego świata, red. A . Chwieduk, A . Pomieciński, Warszawa Stoller P 1992 The Cinematic Qriot. The Ethnography of Jean Rouch, Chicago i London Taylor L . 1996 Iconophobia. How anthropology lost it at the movies, „Transition", nr 69 Filmografia Dudek K., Sikora S. 2009 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Zdjęcia: Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Si­ kora, Karolina Dudek; montaż: Szymon Pietrowski; 73', © Instytut Etno­ logii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Warszawski Leach J., Kildea G. 1976 Trobriand Cricket: An Ingenious Response to Colonialism, University of California L u t h i D , Grossenbacher U . 1997 Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, Szwajcaria Ottinger U . 2009 Koreański kufer ślubny, N i e m c y Ramis H . 1993 Dzień świstaka, U S A 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dcc8ad0de93db10c247a5b57c1962ee.pdf e9c342dc79ed95cbca6b6ebddce664f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Zadrożyńska, Anna reprezentacja Holocaust Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4631 Title A name given to the resource O niemożliwym przedstaweiniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstaweiniach Kryzys reprezentacji/Antropolog wobec wspólczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.77-89 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksimowska, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agata Maksimowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kryzys reprezentacji. O niemożliwym przedstawieniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstawieniach A c c o r d i n g t o t h e w i f e of t h e o f f i c i a l , t h o s e w h o w i t n e s s i t faint d e a d away o v e r c o m e b y t h e g r a n d scale of t h e i l l u s i o n . For a m o m e n t t h e m a g i c i a n stands, a f i e l d of Jews at his feet, t h e n n o t h i n g . [ . . . ] T h e t r a i n is e m p t y T h e m a g i c i a n stands alone on t h e p l a t ­ f o r m . N o t h i n g remains b u t t h e t r a d i t i o n a l p u f f of smoke. T h i s t r i c k he p e r f o r m s , p u f f after puff, t w e n t y - f o u r h o u r s a day ( E n g l a n d e r 2 0 0 0 , s. 4 0 ) . Uczynienie kryzysu reprezentacji tematem tego artykułu nie ma na celu analizy przyczyn i charakteru rzekomego kryzysu ani t y m bardziej oceny tego, czy mówie­ nie o „kryzysie" jest w ogóle uzasadnione. Odniesienie się d o tak radykalnie posta­ wionej sprawy jest raczej inspiracją do przyjrzenia się t y m zagadnieniom metodo­ logicznym - w obrębie historii i nauk społecznych - które dotyczą sposobu rozu¬ mienia praktyk r e p r e z e n t a c j i . Już w samym słowie „reprezentacja" ukazuje się nam funkcjonalna dwoistość te­ go pojęcia. Jest to zarazem „re-prezentacja", czyli p o n o w n e u o b e c n i e n i e rze­ czy jak i „reprezentacja", czyli p r z e d s t a w i e n i e rzeczy (a nawet, co najlepiej w i ­ dać w przypadku reprezentacji politycznych, jej p r z e d s t a w i c i e l s t w o ) . Powtór­ ne uczynienie rzeczy obecną Paul Ricoeur łączy z operacją przypominania, wska­ zując jednak na drugi aspekt tej operacji - wytworzenie idei danej rzeczy w umyśle. Z jednej strony chodzi t u bowiem o przywołanie rzeczy nieobecnej (np. minionej) za pośrednictwem jej „reprezentanta", „przedstawiciela", który ją zastępuje, a z dru¬ giej strony o zakrycie operacji zastępowania przez podkreślenie obecności rzeczy zastępującej, która zaczyna wypierać rzeczywistość rzeczy reprezentowanej (Ricoeur 2007, s. 252). Podobnie pisze o t y m Frank Ankersmit, nazywając reprezenta­ cję substytutem nieobecnego przedmiotu (Ankersmit 2006a, s. 62). Ricoeur pyta o zastosowanie w humanistyce kategorii reprezentacji, traktowanej jako zarówno obiekt, jak i zabieg, i podkreśla dialektyczny charakter obu jej wymia¬ rów (objawiający się w relacji między wizualną obecnością a realną nieobecnością; 77 �Agata Maksimowska Ricoeur 2007, s. 314-315). Problemem, który w t y m kontekście poruszają obaj autorzy to sposób, w jaki kategoria reprezentacji stosowana jest w historii (Ricoeur 2007, s. 252). Według Ankersmita zadaniem historii jest dostarczanie „reprezentacji przeszłości, które najlepiej spełniają funkcję tekstowych substytutów prawdziwej, choć nieobecnej przeszłości" (Ankersmit 2006a, s. 62). Ale i w jego interpretacji reprezentacja historyczna ma ambicję całkowitego zastąpienia oryginału, zlikwido­ wania faktu „przedstawiania", wprowadzenie nieodróżnialności przedmiotu repre¬ zentacji i samej reprezentacji (Ankersmit 2006a, s. 62). O kryzysie reprezentacji w historiografii poważnie zaczyna się mówić, kiedy h i ­ storycy podejmują próbę zmierzenia się z doświadczeniem Holocaustu. Temat Shoah okazuje się „papierkiem lakmusowym dla k r y t y k i dyskursu historycznego" (Klein 2004, s. 49). Dyskusje zmierzają przede wszystkim w dwóch kierunkach - jeden z nich to rozważania nad etyczną dopuszczalnością reprezentowania, nad uprawnieniem tekstowego i wizualnego „przedstawicielstwa" rzeczywistości Zagłady Najbardziej znana wypowiedź to oczywiście często cytowane i wyłączone z oryginalnego kon­ tekstu słowa Theodora A d o r n o dotyczące barbarzyństwa, którym jest pisanie poezji po Auschwitz (Adorno 1981, s. 34). Użycie jedynie słów: Holocaust, Shoah, Auschwitz, zamyka możliwość dowolnej interpretacji i krótko wskazuje na bezsensowność pretensji reprezentacji do bycia przedstawicielką i substytutem rzeczywistości Zagłady oraz wzywa do milczenia i pustki. Drugi kierunek dyskusji nad pisarstwem o Shoah dotyczy przede wszystkim nie¬ wykonalności zabiegu reprezentowania i z góry przewidywanej niedoskonałości re¬ prezentacji. Daje tu o sobie znać świadomość losów Mapy którą stworzono, aby mo­ gła idealnie odwzorować (zarazem jednak pokryć i zakryć) Cesarstwo. G d y Mapa okazała się jednak bezużyteczna, zaczęła się rozpadać (Borges 1982, s. 87). Nie¬ zdolność do reprezentacji Zagłady to niezdolność nie tylko do zastąpienia oryginału, ale również do zatuszowania samej operacji zastępowania, gdyż demaskuje je groza rzeczywistości jako takiej. W obu przypadkach pojawia się kwestia niemożliwości stworzenia spójnej, do¬ kładnej i nadającej sens przeszłości relacji o Holocauście. N i e można opisać owych zdarzeń w sposób, który dostarczałby nam jakiejś prawdy o świecie, pomagał go zrozumieć czy też, jak pisze Jonathan Webber (2007, s. 74), był na tyle koherentny aby zaspokoić teraźniejsze tożsamościowe potrzeby wspólnoty Niemożność zinte¬ growania narracji o Holocauście pokazuje zarówno epistemologiczną naturę kry¬ zysu reprezentacji, jak i kontrowersje etyczne, które wzbudza sam zabieg reprezen¬ tacji. Rozważania, kładące nacisk na problem epistemologiczny koncentrują się na ogra¬ niczeniach metodologicznych w opisie rzeczywistości, która nie daje się zamknąć w narracji. Jak pisze Saul Friedlander, gromadzenie wiedzy na temat Holocaustu nie idzie w parze z lepszym jego rozumieniem (Domańska 2006, s. 18). 78 �Kryzys reprezentacji W wymiarze etycznym mówi się o tym, że reprezentacja jako zabieg zastępowania, unieobecniania rzeczywistości i powoływania na jej miejsce rzeczy reprezentującej (czyli owego „substytutu") grozi całkowitą autonomią języka odsuwającego w narracji na dalszy plan doświadczenie (Ankersmit 1997, s. 84). Autorski i konstruktywistyczny charakter relacji o przeszłości nadaje historykowi prawo kształtowania tej prze­ szłości w każdy sposób językowo dostępny Z powodów etycznych jednakże nie da się mówić o Holocauście w sposób np. satyryczny czy ironiczny (Ankersmit 1997, s. 85). Tego typu problem skutkuje apelem o powstrzymanie się od głosu - chodzi o wyeli­ minowanie możliwości powstania relacji fałszywej, która świadczyłaby na korzyść sprawców zbrodni (Ankersmit 1997, s. 86). Takie stanowisko w swej zradykalizowanej formie zakłada, że tak jak „Holocaust jest niemożliwy-do-opisania", tak zadanie historyka Holocaustu jest „niemożliwe-do-wykonania" i nie powinien on w ogóle zajmować się reprezentacją historyczną tego tematu, lecz pozostawić go jego ofia¬ rom (Ankersmit 1997, s. 86). Oddanie głosu świadkom-ofiarom jest na pewno próbą przezwyciężenia wspom­ nianego kryzysu, jednakże zakłada rezygnację z reguł właściwych dyskursowi histo­ rycznemu. Relacje ocalałych są w większości, jak pisze Jonathan Webber, z punktu widzenia historyka niewiarygodne, gdyż nie jest on wyposażony w narzędzia po¬ zwalające na analizę źródeł dostarczonych przez, jak ich nazywa autor, „uninformed informants". Dużo bardziej przygotowany do tego zadania byłby zdaniem autora, etnograf, gdyby jego przedmiotem zainteresowania stały się rytuały spotkań z oca­ lonymi, pozwalające ich aktorom spełniać „święty obowiązek pamiętania". Być m o ­ że właśnie etnograficzne zbliżenie się do doświadczenia ocalałych sprzyjałoby pró¬ bie zamknięcia reprezentacji i usensownienia przeszłości, nie bezpośrednio, przez konstrukcję spójnej narracji, ale za pomocą obserwacji kulturowych procesów ra¬ dzenia sobie z pamięcią (Webber 2007, s. 74-75). Takie podejście może jednak zostać ponownie zakwestionowane przez stano¬ wisko, o którym pisze Maria Janion. Autorka powołuje się na Jean-François Lyotarda, który stwierdził, że Zagłady nie da się opowiedzieć nawet jako doświadczenia osobistego, a prawomocne jednostkowe świadectwo Holocaustu mogłoby pocho¬ dzić jedynie z ust tego, k t o w jego w y n i k u zginął (Janion 2001, s. 392). Wszelka inna próba (Janion odnosi się do twórczości literackiej) grozi estetyzacją elementów te¬ go, co w całości pozostaje nieprzedstawialne, praktyką znajdującą walor artysty¬ czny w samej trudności wypowiedzi (Janion 2001, s. 403). Być może jednak rytualna praca „uninformed informants" jest szansą przezwy¬ ciężenia kryzysu reprezentacji. M o ż e to właśnie terapeutyczne zaangażowanie się ofiar jest jedynym warunkiem reprezentacji rzeczywistości Holocaustu. Najlepiej widać to na przykładzie, proponowanej przez Ankersmita, „strony zwrotnej" w pisar¬ stwie historycznym, które jest wówczas „pisaniem się" przez autora. „Ja" nie pisze tekstu, lecz „pisze się" w tekście. Ankersmit wywodzi to z rozważań Haydena W h i te'a (dokonującego zwrotu wobec swych wcześniejszych pism) nad sposobem 79 �Agata Maksimowska zmniejszenia dystansu między językiem a rzeczywistością i udzielenia przeszłości większej władzy nad przedstawieniem. Sposób ten zakłada wyrażenie przeszłości jako doświadczenia traumy przez ofiarę tej traumy-świadka. Świadek nie musi mil¬ czeć, ale dzięki pisarstwu może ożywić zastygłą w traumie przeszłość, powtórnie jej doświadczyć, a następnie przyswoić ją i zintegrować w swoim „ja". Jest to pod¬ wójna praca nad reprezentacją i rzeczywistością zarazem, praca, która pozwala re¬ prezentacji stać się częścią rzeczywistości - pisząc, piszący staje się sam sobą, jego język nie jest transcendentnym narzędziem, lecz jako część zjawiska reprezentowa­ nia, zatraca się w użyciu (Ankersmit 1997, s. 86). Cenna jest uwaga Kleina, że takie podejście do pisarstwa historycznego, wykorzystujące dorobek psychoanalizy, nie przyjmuje jej w redukcyjnym wydaniu hermeneutyki podejrzenia, lecz traktuje ją jako leczący dyskurs (Klein 2004, s. 49). Konsekwencją prób radzenia sobie z kryzysem reprezentacji jest wprowadzanie kategorii psychologicznych do sposobu mówienia o przeszłości. Taką kategorią jest pamięć, która, jako „miękka wiedza", nie pretenduje do obiektywności, nie zawłasz¬ cza rzeczywistości ani nie zastępuje jej. Przez związek z doświadczeniem indywidual¬ nym sprawia wrażenie bliższej człowiekowi, przewiduje udział jego głosu (zwłasz¬ cza uprzednio wykluczonego) w relacji na temat przeszłości (Domańska 2005, s. 8). Dzięki psychologizacji reprezentacja pozornie zaczyna zmieniać swoją relację wo¬ bec rzeczywistości - nie przykrywa jej słowami, lecz chce stać się jej ontologicznie równa. Powtórne przeżycie rzeczywistości w reprezentacji to już nie obecność wa­ runkowana przez nieobecność, ale obecność w obecności. O p o d o b n y m problemie pisze Frank Ankersmit na przykładzie dwóch pomników Holocaustu w Yad Vashem, z których jeden ma spełniać funkcję czysto referencyjną - znaku, który nie jest zdolny do uniesienia treści (gdyż nie da się stworzyć reprezentacji ikonicznej Holocaustu) - a drugi oferuje możliwość reprezentacji przez wskazanie na do¬ świadczenie grozy Holocaustu, wywołanie skojarzeniowej reakcji neurotycznej. Pierwszy t y p pomnika prawie zrzeka się reprezentacji, natomiast drugi, za pomocą operacji metonimicznej, która nie wnika w znaczenie przeszłości, pragnie ją zna¬ czeniowo „otoczyć" poprzez kreację nowego, lecz wreszcie porównywalnego, do¬ świadczenia (Ankersmit 2006b, s. 166). W obliczu niemożności zrozumienia pojawia się zatem rezygnacja ze spójności, reprezentacyjności na rzecz osiągnięcia reakcji emocjonalnej. Maria Janion wspo¬ mina o t y m zjawisku następująco: N a s t ę p u j e t u t a j z n a m i e n n e p r z e s u n i ę c i e s e n s ó w . N i e i d z i e o z r o z u m i e n i e , k t ó r e jest c e l e m h e r m e n e u t y k i , a nieraz ona zawiodła, jak w i d a ć c h o ć b y na p r z y k ł a d z i e p r ó b G a d a m e r a z r o z u m i e n i a p o e z j i Paula Celana. L e c z o w s p ó ł c z u c i e , k t ó r e s t a n o w i p o d ­ stawę t r a g e d i i , o w y s o k ą l i t o ś ć i g r o z ę , k o n i e c z n y składnik t r a g i c z n e j katharsis (Ja¬ n i o n 2 0 0 1 , s. 4 0 5 ) . 80 �Kryzys reprezentacji Empatyczne podejście niesie ze sobą innego rodzaju zagrożenia o charakterze etycznym. Współczucie, empatyczna postawa historyka wobec przeszłości i Inne­ go może nie tylko pomóc zmniejszyć dystans między reprezentacją a rzeczywistoś¬ cią, przez uznanie uczuć świadka za warunek umożliwiający pracę, lecz także wy¬ woływać relację przeniesieniową - polegającą na zawłaszczeniu przez autora do¬ świadczeń ofiary (LaCapra 2006, s. 129). Dominick LaCapra widzi dla tej sytuacji nowe rozwiązanie, które zachowuje po¬ trzebę empatii, ale ustanawia wymogi obiektywności rozumianej jako „próba prze¬ ciwdziałania nieuchronnym (a niekiedy zmuszającym do myślenia lub cennym p o d względem heurystycznym) procesom projekcji" i proponuje krytyczną refleksję i „przepracowanie własnego uwikłania w badane problemy" (LaCapra 2006, s. 157). Sposoby radzenia sobie z niedostępnością przedmiotu badań, z jego nieopisywalnością i chęć zwrócenia się k u innym dyskursom mają swoje źródło w epistemologicznym charakterze kryzysu reprezentacji. Chęć przywrócenia głosu t y m , za których mówić nie czujemy się moralnie uprawnieni, zwrócenie uwagi na praktyki re¬ prezentacyjne dążące d o obiektywizacji i zastąpienia rzeczywistości z jednej strony, a z drugiej próba odnalezienia drogi do rzeczywistości przez odwołanie się do na¬ rzędzi psychoanalitycznych (emocji, doświadczenia, terapii) są związane z etycz¬ nym wymiarem owego kryzysu. Jeżeli jednak miałabym wskazać najcenniejszy, moim zdaniem, wkład owych dy¬ skusji do metodologii badań i pisarstwa o przeszłości, to byłoby nim owo wezwanie do autorewizji. Refleksywność, zwrotność metodologiczna, którą z Ankersmitowską stroną zwrotną łączy uświadomiona relacja „ja" z tekstem, pozwala na ciągłą krytykę aktywności mówienia o rzeczywistości - mającej na celu zarówno jej opisa¬ nie, jak i zaangażowanie w pracę emocjonalną. , J u t a j w s z y s t k o jest zabronione, nie z jakichś u m o t y w o w a n y c h p r z y c z y n , t y l k o d l a t e ­ go, ż e właśnie w t y m c e l u o b ó z z o s t a ł s t w o r z o n y " ( L e v i 1996, s. 3 1 - 3 2 ) . Błąd k o n c e p c j i , k t ó r ą t u r o z w a ż a m y polega w s u m i e na t y m , ż e b i e r z e ona p o d uwagę t y l k o p r o j e k t y i n t e l e k t u a l n e , n i e u w z g l ę d n i a j ą c p r o j e k t u egzystencjalnego, który p o l a r y z u j e ż y c i e k u o k r e ś l o n e m u - n i e o k r e ś l o n e m u c e l o w i , k t ó r e g o w c a l e sobie nie p r z e d s t a w i a m y i k t ó r y r o z p o z n a j e m y d o p i e r o w t e d y g d y g o osiągamy ( M e r l a u - P o n t y 2 0 0 1 , s. 4 6 7 ) . Kryzys reprezentacji nie jest pochodną jedynie epistemologicznej i etycznej nie­ zdolności do przedstawienia Holocaustu, lecz jest szerszym zjawiskiem dotyczą­ cym k r y t y k i w łonie metafizyki zachodniej. Krytyka ta związana jest z rewizją kon­ cepcji odwzorowywania się świata idei w porządku świata rzeczy i łączy się z zagad¬ nieniem władzy. 81 �Agata Maksimowska Niewyczerpująca się refleksja nad nieopisywalnym to nie tylko dyskurs mówiący 0 dylematach współczesnych, niemających możliwości ucieczki od tego, że ich i n ­ telektualną kondycję kształtuje świadomość Shoah. To także dyskurs na temat wa­ runków zaistnienia Shoah jako takiego, rozważania nad możliwościami uznania pewnej reprezentacji świata za naturalną i podmiotowego jej ucieleśnienia po to, aby Shoah się dokonało. W analizie zjawiska władzy której częścią są praktyki reprezentacyjne, nie chciała­ b y m wprowadzać rozróżnienia, które pokaże, że władza należy do „rzeczywistości jako takiej" i ukrywa się za maską reprezentacji. Raczej interesuje mnie sposób kon¬ struowania relacji między podmiotami działającymi. Tworzenie reprezentacji chciałabym uznać za rodzaj takiej relacji. W eseju Podmiot i władza Michel Foucault analizuje stosunki władzy jako oparte na antagonizmie przeciwstawnych strategii (panowania i oporu) (Foucault 1998, s. 176). Stosunki władzy ujawniają się w odbywającym się każdego dnia tworzeniu p o d m i o t u - przykuwaniu jednostki do określonej tożsamości (w t y m właśnie dzia­ łaniu objawia się dwuznaczność słowa „sujet" - zarazem poddanego, jak i p o d m i o ­ tu). Jednostka staje się podmiotem/poddanym za pomocą zarówno stosowanych wobec niej metod uzależnienia i kontroli, jak i umożliwiania jej formowania swej tożsamości (Foucault 1998, s. 177). Współczesne państwo sprawuje władzę właśnie dzięki jednoczesnemu użyciu technik zarówno totalizujących, jak i indywidualizu¬ jących (Foucault 1998, s. 178). C o ciekawe, władza nie jest jednak narzucana społeczeństwu z zewnątrz, tkwi w samej naturze relacji społecznych. W t y m modelu wolność jest przesłanką wła­ dzy jej ciągłym wyzwaniem - władza i wolność warunkują się nawzajem, znajdując się we wzajemnym związku agonalnym (Foucault 1998, s. 185-188). M u s i bowiem istnieć możliwość działania, możliwość oporu, aby władza mogła się urzeczywis¬ tnić przez relację kierowania - wyznaczania poddanym pola możliwości działania. Władza nie jest formą przemocy - to forma wpływania pewnych działań na inne. Zakładając możliwość oporu, k r y t y k i i ucieczki, władza ustanawia własną granicę 1 możliwość jej zmiany (Foucault 1998, s. 190). A ponieważ, jak już wspomniałam, sprawowanie władzy odbywa się również przez produkcję podmiotowości, walka z władzą nie jest jedynie walką z dominacją czy eksploatacją, ale z samą podmioto¬ wością (Foucault 1998, s. 178). W a r t o zauważyć, że podobnie jak kwestie pozycji jednostki w dyskursie, na co wskazuje Dieter Freundlieb, krytyczny wobec Michela Foucaulta i jego ujęcia dy¬ skursu, również odnoszenie się do praktyk dyscyplinujących jest zdeterminowane przez już istniejące możliwości. Takie antyhumanistyczne stanowisko zakłada, że wszelka sprawczość, a zatem i opór wobec władzy jest pochodną dynamiki elemen¬ tów struktury i przewidzianych przez nią pozycji, a nie wynika z aktywności ludz¬ kiej (Freundlieb 1994, s. 167-168). N i e ma tu miejsca zarówno na przypadkowość, jak i na możliwość wpływu jednostki na zmianę relacji (Freundlieb 1994, s. 177). 82 �Kryzys reprezentacji Zanim przejdę d o omówienia możliwości sprawczości i oporu wobec stosun¬ ków władzy, chciałabym pokazać parę przykładów wiążących się z wyznaczaniem kierunku działania tych, nad którymi władzę się sprawuje. W dziedzinie studiów nad kolonializmem pokazał to Edward Said w książce na temat orientalizmu (1991). Podejmując temat sprawowania władzy przez tworzenie określonego typu podmio¬ tów (orientalczyków), koncentruje się on na sposobie sprawowania władzy, który jest zarazem sposobem reprezentacji nazwanym przez niego orientalizmem. O r i e n talizm polega, według Saida, na epistemologicznym rozróżnieniu między Orien¬ tem a Zachodem, które ma swoje skutki w dalszym wytwarzaniu skonstruowanej różnicy w praktyce za pomocą instytucji zajmujących się zarządzaniem Orientem i studiami nad nim. Podstawowym zabiegiem orientalizmu jest, po pierwsze, prze¬ kształcenie „pustych kategorii geograficznych" (Said 1991, s. 176) w b y t y a po dru¬ gie, uczynienie mieszkańca O r i e n t u przedmiotem studiów, czyli zamknięcie go w ramie (równie pasującym określeniem byłby być może „pojemnik" Mitchella; M i ¬ tchell 2001), która go reprezentuje. Owa rama, jako sposób reprezentacji orientalczyka, jest znów reprezentacją w podwójnym znaczeniu tego pojęcia: jest zarówno jego uobecnionym przedstawieniem, jak i jego przedstawicielstwem, które za niego „mówi". W ten sposób zostają mu przypisane pewne stałe i typowe cechy z „natury rzeczy" różniące go o d Europejczyka (Said 1991, s. 7 4 - 7 8 ) . Przekształcanie ele­ mentów rzeczywistości za pomocą reprezentacji w b y t y o określonej i na stałe przy¬ pisanej tożsamości jest praktyką esencjalizującą, która służyć może produkcji róż¬ nicy i ustalaniu stosunków władzy Równie inspirująca wydaje się analiza Timothy'ego Mitchella, który opisuje „no­ wy porządek" dyktujący reorganizację wsi w Egipcie w połowie X I X w. Autor poka¬ zuje kolonizacyjne mechanizmy dyscyplinujące, które nie są ekspansywne, lecz po¬ legają na nowym ustrukturyzowaniu produkcji (Mitchell 2001, s. 6 2 - 6 4 ) . Cechą „nowego porządku" jest samo porządkowanie - „wprowadzanie porządku tam, gdzie go brak, i systematyzowanie tego, co nieciągłe" (Mitchell 2001, s. 6 8 - 6 9 ) . Tym ra¬ zem przypomina to jednoczesne zawieranie się w pojęciu „reprezentacji" tego, czym „jest", i tego, co „czyni". „Nowy porządek" to praktyka wytwarzania „ze-stawu", praktyka wytwarzania ta¬ kiej reprezentacji, która przekształca powierzchnię neutralną w powierzchnię nace¬ chowaną, zamkniętą, ograniczoną i całościową, w to, co Mitchell nazywa „pojem¬ nikiem". Przestrzeń zostaje zapełniona „pojemnikami" dającymi się znakomicie za¬ rządzać (służą przechowywaniu, można je dowolnie zestawiać, liczyć itp.) (Mitchell 2001, s. 79). Umożliwia to również czytelność: w ten sposób reprezentowana rzecz (w t y m wypadku wieś w Egipcie) zyskuje esencję - jest teraz zdefiniowana, czytel¬ na, ma stały, możliwy d o umysłowego ogarnięcia skład (Mitchell 2001, s. 80-81). Takiemu ustrukturyzowaniu przestrzeni, pozwalającemu na sprawowanie kontroli i k i e r o w a n i e ruchem tych, którzy się w niej znajdują - czyli temu, co Foucault na¬ zywa „władzą mikrofizyczną" - towarzyszy dyscyplina umysłu. Jest ona wprowa83 �Agata Maksimowska dzana przez instytucję szkoły i ma na celu nauczenie jednostek odpowiedniej zasa­ dy reprezentacji, która pozwoli na zmianę w sposobie odbioru świata (Mitchell 2001, s. 155). Autor pokazuje przekształcenie dynamicznej, zorientowanej na relację, płynnej gry różnic symboliki domu kabylskiego przed reformą w strukturę, w której różnice dyktowane są odpowiedniością planu i rzeczywistości (Mitchell 2001, s. 87-88). W ten sposób zestawia dwa światopoglądy - jeden (świat „nowego porządku"), w którym króluje reprezentacja, i drugi (świat zastany) funkcjonujący bez rozdziele­ nia na oryginał i reprezentację, ideę i materialną realizację (Mitchell 2001, s. 99-101). Wprowadzenie „nowego porządku" - nowego t y p u odbioru świata - to zarazem umacnianie zachodniego sposobu patrzenia na „świat jako wystawę". Następuje t u typowa dla reprezentacji operacja zakrywania oryginału przez jego przedstawienie, a właściwie ich zamiana - świat jest o tyle rzeczywisty, o ile jest postrzegany jako obraz rzeczywistości, rzeczywistość zaś tylko wtedy jest światem, kiedy może być uznana za realizację jego obrazu (Mitchell 2001, s. 103). Komentując powyższe zagadnienia, Fernando Coronil koncentruje się na sa¬ mym procesie umysłowego konstruowania tożsamości i proponuje zastąpić termin „orientalizm" terminem „okcydentalizm". Wskazuje, że praktyki orientalistyczne to przede wszystkim te, które odzwierciedlają okcydentalizm - zachodni sposób kon¬ struowania siebie jako „Zachodu". Są to tak naprawdę działania, które bez względu na to, jaką „inność" tworzą, polegają na stosowaniu określonego typu kategoryzacji. Zdaniem autora krytyka orientalizmu skupia się z reguły na deficytach w zachod¬ nich reprezentacjach Wschodu, podczas gdy istnieje potrzeba podjęcia k r y t y k i tych koncepcji Zachodu, które stanowią źródło wspomnianych reprezentacji. W żaden sposób okcydentalizm nie jest jednak odwróceniem orientalizmu, czynnością, za pomocą której O r i e n t przedstawia Zachód. Powstanie takiej relacji nie jest możliwe, gdyż warunkiem zaistnienia orientalizmu jest konstrukcja, za po¬ mocą której ustanawiana jest hegemonia Zachodu. Muszą istnieć nierówne relacje początkowe, aby powstał dyskurs, który stwarza „siebie" i „innego" w ramach tego samego systemu kategoryzacyjnego. Krytyka okcydentalizmu to przede wszystkim zwrócenie uwagi na nierówne relacje władzy, które są źródłem obu reprezentacji - Wschodu i Zachodu, a które współcześnie łączą dominację porządku neoliberal¬ nego z określonym typem konstruowania różnicy (np. reprezentacja Wschodu zmie¬ nia się wraz z ekspansją kapitalizmu i demokracji liberalnej). Jest to także zwrócenie uwagi na reprezentację jako sposób istnienia władzy, który zakrywa pierwotnie nierówne relacje, przypisując stworzone przedstawienia rzekomo naturalnym atry¬ butom reprezentowanych zbiorowości. W końcu jest to zwrócenie uwagi na rela¬ cyjną naturę reprezentacji (Coronil 1996, s. 567). Możemy również zaobserwować stosowanie podobnych, naturalizujących wy¬ tworzoną różnicę, zabiegów poznawczych wobec zjawisk zachodzących w Polsce. Michał Buchowski, który także odchodzi od dosłownego traktowania orientalizmu, 84 �Kryzys reprezentacji aby zdefiniować go szerzej jako sposób myślenia występujący w różnych lokalnych odmianach, pisze m.in. o „społecznej orientalizacji wewnętrznej". Taką formę przyjmuje „orientalizm po polsku" - styl myślenia stosowany przez uczestniczą¬ cych w promowaniu „transformacji" członków elit społecznych wobec własnych współobywateli (Buchowski 2006, s. 466). W tej reprezentacji główną rolę odgrywa dawna dychotomia socjalizm - kapitalizm, która służy wytworzeniu różnicy spo¬ łecznej, jasnemu odgraniczeniu klasy ludzi, którym „z własnej w i n y " nie powiodło się w procesie przemian ustrojowo-gospodarczych i którzy nie wyzwolili się z ko¬ munistycznej przeszłości. Różnica powstająca za pomocą promowania obrazu r o ­ botników i rolników jako biernych, nieelastycznych i niemoralnych szybko zaczyna być naturalizowana zarówno przez twórców tego porządku, jak i jemu poddanych. Robotnicy i rolnicy są pokazywani w mediach w sytuacjach konfliktu, jako określone typy ludzkie, nienoszące żadnych oznak indywidualizmu, pozbawione wpływu na rzeczywistość. Jednocześnie przeciwstawia się owych reprezentantów homo sovieticus ludziom kapitalizmu - energicznym, o wysokiej pozycji społecznej, odnoszą­ cym sukcesy reprezentantom nowej klasy średniej (Buchowski 2006, s. 467-469). Tymczasem, jak pisze autor, ludzi przedstawianych w mediach jako bierne i rosz¬ czeniowe ofiary obciążającej je mentalności nie należy lekceważyć i traktować jako pozbawionych podmiotowej sprawczości. Codzienne praktyki, podczas których na równi z innymi nadają kształt transformacji jako jej aktywni uczestnicy, a nie bierni beneficjenci czy obserwatorzy niejako nieuniknionego teleologicznego procesu, powinny również stać się przedmiotem analiz (Buchowski 2006, s. 475). W a r t o jed¬ nak zauważyć, że dominujący sposób reprezentowania zakłada dążenie do ustano¬ wienia i zachowania niezmienności stosunków władzy, która w ten sposób pragnie zająć pozycję wobec ewentualnego oporu przez wykreślenie mu granicy A ponie¬ waż sprawowanie władzy jako kierowanie zakłada uwewnętrznienie przez jednostki zdefiniowanej dla nich tożsamości, w ramach określonych możliwości działania, ak­ tywność opisanych przez autora podmiotów mieści się w porządku władzy Sprawczość wspomnianych przez Buchowskiego jednostek jest więc dlatego niezauważana, że jej sens konstytuuje się wobec dominującej reprezentacji. Tylko radykalna zmia­ na, jeśli pozostaniemy przy modelu Foucaulta, będąca rezultatem walki i ponowne określenie relacji hegemonicznej przez zwycięzcę może ujawnić nowe możliwości, które dostarczą p o d m i o t o m pozytywnych tożsamości. Ponieważ Buchowski pokazuje udział ekspertów w tworzeniu legitymizujących reprezentacji, warto wskazać również na podobne konstrukcje antropologiczne. Podejmujący ten temat George C. Bond i Angela Gilliam również analizują tworze¬ nie „ich" w procesie tworzenia „siebie", które służy ustanowieniu relacji władzy. Warto zauważyć, że w t y m wypadku tworzenie „siebie" jest tworzeniem się w kate­ goriach profesji: antropolog tworzy się jako ekspert dzięki konstrukcji możliwego przedmiotu badań. Ten sposób reprezentacji zawsze kończy się na przywłaszczeniu „innych" i podwójnej fabrykacji - antropolog stwarza „obcego", a następnie go bada 85 �Agata Maksimowska jako fakt naturalny co skutkuje problemem metodologicznym - antropologowi za­ czyna brakować narzędzi do interpretowania własnych konstrukcji. Zagubiwszy się w dążeniu do idealnej reprezentacji, antropolog przestaje zauważać zasady konstru­ kcji, co pogrąża go w fałszywej sytuacji pustki etnograficznej teraźniejszości (Bond, Gilliam 1994, s. 13). Reprezentacje antropologiczne dzielą losy map, które zawsze ukazują jedynie pewien moment rzeczywistości - gdyż, tak jak przestrzeń, świat re­ lacji społecznych ciągle się zmienia (Coronil 1996, s. 54). Reprezentacja, która chce być mapą absolutną i zakrywa własne ufundowanie w relacjach władzy jako element tej władzy staje się znaturalizowana, nieodporna na rewizję i ostatecznie uprawom¬ ocniona przez powołujący ją d o życia autorytet (np. instytucję). M i m o podejmowania prób zakwestionowania esencjalistycznych konstrukcji an¬ tropologom trudno również uciec od idei Zachodu jako punktu odniesienia swoich analiz (Bond, Gilliam 1994, s. 19). Na przykład, demaskując zachodnie praktyki re­ prezentacji uwidaczniające się w kolonizowaniu Egiptu, Mitchell stwarza obraz o d ­ rębnej antyreprezentacyjnej metafizyki (w której nie ma rozdzielenia na ideę i reali¬ zację, a znaczenia są immanentne w stosunku do świata), charakterystycznej dla przedkolonialnego Egiptu. W ten sposób utrwala on różnicę - postulując istnienie dwóch odrębnych bytów o odmiennych metafizykach Zachodu i Wschodu ( C o r o ­ nil 1996, s. 7 1 - 7 2 ) . Zjawisko to Bond i Gilliam nazywają negatywnym esencjalizmem i przypisują je także walkom o udzielenie prawa do wypowiedzi dotychczas niemym na gruncie antropologii aktorom społecznym (jest to przykład dyskursów insurekcyjnych; Domańska 2005, s. 8). Zdarza się bowiem, że wbrew antyesencjalistycznym intencjom już przez samo zarysowanie dychotomii Zachód - nie-Zachód tworzy się późniejszy podział (Bond, Giliam 1994, s. 20-21). Czy zatem w ogóle możliwa jest antropologia postorientalizująca? Autorzy wy¬ mienionych artykułów przedstawiają pewne strategie, których celem jest nie tylko krytyka treści reprezentacji i ujawnienie różnic, ale również krytyka samego zabiegu reprezentowania jako uobecniania-zastępowania. Buchowski w swoim tekście (2006, s. 477) proponuje „antropologię post-kulturową", która nie traktuje kultur jako b y t y lecz uwzględnia udział antropologa w ich konstruowaniu i zachęca do ciągłego problematyzowania zaistniałych kategorii „my i „oni". Jeżeli uznamy reprezentację za przejaw wytwarzania podmiotów/podda¬ nych, takie problematyzowanie oznacza problematyzowanie każdej zaistniałej kon¬ figuracji władzy. Fernando Coronil proponuje z kolei „antropologię transkulturową", która wska¬ zuje na różnice, lecz nie uważa ich za efekt istnienia stałych i niezmiennych kulturo¬ wych całości, lecz traktuje jako wynik działań historycznych. Takie podejście mówi o odmienności, lecz nie służy jej wytwarzaniu, nie ma bowiem na celu ani „potwierdza­ jącej Nas obiektywizacji", ani „kwestionującej Nas egzotyzacji" (Coronil 1996, s. 73). Jak widać, rozwiązaniem wydaje się nie tylko stworzenie warunków do powsta¬ nia kolejnej reprezentacji kwestionującej sposób konstruowania dotychczasowych 86 �Kryzys reprezentacji przedstawień i ich związku z określonym typem władzy lecz także zakwestionowa­ nie charakteru reprezentacji jako takiej. W t y m wypadku kryzys reprezentacji nie tylko wiąże się z impasem epistemologicznym czy wymogiem etycznym, lecz ujawnia swój bardzo aktualny wymiar polityczny To zwrot od p r z e d s t a w i a n i a - u o b e c n i a n i a - z a s t ę p o w a n i a do reprezentacyjnej cechy p r z e d s t a w i c i e l s t w a . To założenie o możliwości aktywnej, jawnej identyfikacji z reprezentującą nas tożsa¬ mością, w której się rozpoznajemy. To również przyjęcie możliwości wyrażania tej tożsamości poprzez sprawczość w realnej konfrontacji w jej afektywnej formie . I, w końcu, to uznanie, że „inność" to nie odrębny byt - opisywany z większą lub mniejszą metodologiczną wrażliwością - ale przede wszystkim wyzwanie, jak pisze Renato Rosaldo: „To understand is not to forgive. Just because you come to terms w i t h how something works in another culture doesn't mean you have to agree w i t h it; it means you have to engage i t " (Rosaldo 2000). 1 Bibliografia Adorno T.W. 1981 Cultural criticism and society, w: Prisms (Studies in contemporary German social thought), Cambridge, Mass., s. 17-34 Ankersmit FR. 1997 2006a Język a doświadczenie historyczne, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 81-88 Pochwała subiektywności, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Domańska, Poznań, s. 55-83 2006b Pamiętając Holocaust: żałoba i melancholia, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Do¬ mańska, Poznań, s. 163-184 Bond G.C., Gilliam A . 1994 Introduction, w: Social Construction of the Past: Representation as Power, red. G.C. Bond, A. Gilliam, London, N e w York, s. 1-22 Borges J.L. 1982 Powszechna historia nikczemności, Warszawa Buchowski M . 2006 1 The Specter of orientalism in Europe: from exotic other to stigmatized brother, „Anthropological Quarterly", nr 79(3), 463-482 Por. M o u f f e 2008. A u t o r k a pisze o konieczności w p r o w a d z e n i a koncepcji p o l i t y c z n e j k o n f r o n ­ tacji jako ciągłej agonicznej d y n a m i k i zamiast koncepcji p o l i t y k i jako zderzenia esencjalistycznych form identyfikacji. 87 �Agata Maksimowska Coronil F 1996 Beyond occidentalism: toward nonimperial geohistorical categories, „Cultural A n t h r o ­ pology", v o l . 11, nr 1, s. 5 1 - 8 7 Domańska E. 2005 O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (Ku historii nieantropocentrycznej), „Roczniki dziejów społecznych i gospodarczych", t. LXV, s. 7-23 2006 Wprowadzenie: Pamięć, etyka i historia, w : Pamięć, etyka i historia, red. E. Domań­ ska, Poznań, , Poznań, s. 13-27 Englander N . 2000 For the Relief of Unbearable Urges, N e w York, London Foucault M . 1998 Podmiot i władza, „Lewą Nogą", nr 9, s. 174-192 Freundlieb D. 1994 Foucaultts theory of discourse and human agency, w: Reassessing Foucault: Po­ wer, Medicine and the Body, red. C. Jones, R. Porter, London, N e w York, s. 152-180 Janion M . 2001 Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencjalne, Warszawa Klein K . L . 2004 O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", r. LVII, nr 3-4, s. 42-56 LaCapra D. 2006 Psychoanaliza, pamięć i zwrot etyczny, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Domań­ ska, Poznań, s. 127-162 Levi P. 1996 Czy to jest człowiek, Warszawa Merleau-Ponty M . 2001 Fenomenologia percepcji, Warszawa Mitchell T 2001 Egipt na wystawie świata, Warszawa Mouffe C h . 2008 Polityczność, Warszawa Ricoeur P. 2006 Pamięć, historia, zapomnienie, Kraków 88 �Kryzys reprezentacji Rosaldo R. 2000 Of headhunters and soldiers: separating cultural and ethical relativism, „Issues in Ethics", nr 11 (1) Said E. 1991 Orientalizm, Warszawa Webber J. 2007 Making sense of the past: reflections on Jewish historical consciousness, w: Indentity and Networks: Fashioning Gender and Ethnicity across Cultures, red. D F Bryceson, J. Webber, N e w York 89 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/704b26eaa2314c8951278710565cd7cc.pdf 42060a6d8e35633b45a7a72d6f2b15b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4993 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna etnologia Europy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4630 Title A name given to the resource Czy etnologia Europy jest w Polsce "dziedziną deficytową"?/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.63-76 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? Określenie etnografii/etnologii Europy mianem „dziedziny deficytowej" kilkakrotnie, w różnych okresach, pojawiało się w rodzimych publikacjach. W taki sposób na p o ­ czątku lat 60. X X w. nazwał ją W i t o l d Dynowski, posłużywszy się językiem ekonomii, który definiuje „dziedziny deficytowe" jako „niewykazujące właściwej prężności roz­ wojowej" (Dynowski 1963, s. 15). Oprócz „studiów nad kulturami ludowymi Europy" do kategorii tej zostały zaliczone badania kultur tzw. ludów pierwotnych (Dynowski 1963, s. 17-18). Tak określono m.in. społeczności, czy - jak byśmy dziś powiedzieli - grupy etniczne (w szerokim rozumieniu tego terminu), zamieszkujące państwa w y ­ zwalające się z kolonializmu lub kraje postkolonialne. Znamienne, a zarazem zgodne z ówczesnym duchem czasu jest to, że rozważaniom nad badaniami ludów pierwot¬ nych poświęcono w artykule znacznie więcej miejsca niż studiom europejskim. Dynowski wskazał na niedostatek prac teoretycznych w polskiej etnografii, a tak­ że na dysproporcje między zakresem studiów nad rodzimą kulturą ludową i jej zmia­ nami a badaniami pozapolskimi oraz między „studiami nad kulturami ludowymi Euro­ py a t y m i , które są prowadzone w innych krajach europejskich" (Dynowski 1963, s. 16-17, 26). Przypomniał ponadto o konieczności łączenia badań etnograficznych z praktyką , uwzględniania „długotrwałych procesów historycznych" w studiach nad współczesnością, ustosunkowania się d o dorobku poprzedników, systematycznego pogłębiania wiedzy, śledzenia na bieżąco osiągnięć różnych szkół, nurtów i kierunków badawczych etnografii, utrzymywania jak najściślejszych związków rodzimej nauki z nauką światową, tworzenia warunków dla rozwoju nauk humanistycznych (w t y m także etnografii) oraz prowadzenia etnograficznych badań terenowych w jak najszer­ szym zakresie i gromadzenia materiałów źródłowych (Dynowski 1963, s. 20-27). 1 Uwagi te pozostają aktualne. Czy i w jakim stopniu zmieniła się natomiast sytua­ cja etnografii/etnologii Europy w Polsce? Czy pozostała ona „dziedziną deficytową"? 1 W p r z e c i w n y m p r z y p a d k u - jak twierdził c y t o w a n y przez D y n o w s k i e g o Bronisław M a l i n o w s k i - stają się one „»bezcelową rozrywką umysłową«" ( D y n o w s k i 1963, s. 21). 63 �Iwona Kabzińska Na początku lat 70. X X w. Anna Zadrożyńska, nawiązując d o tekstu Witolda Dynowskiego, opublikowała artykuł zatytułowany Nowa dziedzina deficytowa - etno­ grafia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Zwróciła w nim uwagę na zbyt wąskie spojrzenie badaczy (nie tylko polskich) na kultury ludowe poszczególnych krajów europejskich, brak odniesień do szerszego kontekstu. „Nigdy prawie - podkreśliła - nie prowadzi się rozważań nadających problematyce szczegółowej charakteru egzemplifikacji procesów dziejących się na całym terytorium Europy i zrozumia­ łych tylko w ujęciu całościowym, tłumaczących jednocześnie prawidłowości, jak i wyjątkowe wypadki w kulturze Europy" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 207). Poszukując przyczyn takiej sytuacji, Zadrożyńska wskazała m.in. na uwarunko¬ wania historyczno-polityczne i ekonomiczne, odmienne dla wschodnich i zachod¬ nich obszarów Europy, i podkreśliła, że wpłynęły one na zakres i charakter badań etnograficznych. Przypomniała, że wiele krajów zachodnich prowadziło politykę kolonialną, istniała więc możliwość, a zarazem potrzeba, podjęcia badań nad spo¬ łeczeństwami pierwotnymi oraz sformułowania związanych z nimi koncepcji teore¬ tycznych i metodologicznych. N a marginesie znalazły się za to badania „prawidło¬ wości rozwoju i przemian kultury w społecznościach europejskich". Pozostawiono je geografii i ekonomii (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 208). Można powiedzieć, że przeciwnie niż w Europie Zachodniej, uwaga badaczy związanych z jej częścią środkową i wschodnią skierowana była „do wewnątrz". Inte­ resowała ich przede wszystkim kultura ludowa mieszkańców poszczególnych krajów leżących na tych obszarach kontynentu, zachodzące t u zmiany, relacje między kul¬ turą ludową i kulturą elitarną. Rezultaty badań, podobnie jak na Zachodzie, wyko­ rzystywane były do celów ideologiczno-politycznych (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 209) . Zapewne ze względu na ówczesną cenzurę Zadrożyńska nie wspomniała o ekspansjonistycznej polityce rosyjskiej i wykorzystywaniu do jej celów wyników badań et­ nograficznych prowadzonych na terenach, które znalazły się w granicach imperium. 2 W artykule zostały wymienione wybrane nurty etnografii europejskiej: badania nad kulturą ludową, osadnictwem wiejskim, gospodarką, etnogenezą, dziejami kul¬ tury materialnej, studia z zakresu etnomuzeologii, prace atlasowe, nurt historyczny. Wskazano również na, niezwykle ważne dla rozwoju całościowych badań nad Euro¬ pą, próby wyjścia poza obręb studiów nad rodzimymi kulturami, nawiązania systema¬ tycznej współpracy między poszczególnymi etnografiami narodowymi oraz opra¬ cowania ujęć o charakterze syntetyczno-porównawczym . Tego t y p u ujęcia są naj¬ bardziej cenione przez badaczy zajmujących się etnologią Europy, a ich tworzenie stanowi jeden z celów, do jakich zmierza ta subdyscyplina. Wspomnianymi przez 3 2 W i ę c e j na temat związków badań nad r o d z i m y m i k u l t u r a m i z sytuacją polityczną krajów E u r o p y Środkowej i W s c h o d n i e j zob. np.: B o b r o w n i c k a 1995. 3 O „zalążkach syntetycznej myśli w dociekaniach nad k u l t u r a m i E u r o p y nowożytnej" zob. t e ż : Trojan 1990; 1991; 1994. 64 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? Annę Zadrożyńska przykładami takich prac są: Atlas der Völkerkunde Richarda Karutza, wydany w 1925 r., oraz opublikowana rok później książka Illustrierte Völkerkunde, pod redakcją Georga Buschana. Znalazł się w niej m.in. tekst austriackich badaczy Michaela i Arthura Haberlandtów na temat etniki europejskiej oraz artykuł poświę­ cony ludom pochodzenia indoeuropejskiego (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 211) . 4 O konieczności systematycznej współpracy między różnymi ośrodkami w za­ kresie badania kultur europejskich oraz podejmowania ponadnarodowych inicjatyw badawczych dyskutowano m.in. podczas międzynarodowych kongresów etno­ graficznych. Pierwszy z nich (Kongres Sztuk Ludowych) odbył się w Pradze w 1928 r. Jego uczestnicy zastanawiali się również nad możliwościami ujednolicenia stano­ wisk teoretycznych oraz opracowania wspólnej terminologii, która byłaby stosowana w etnograficznych badaniach europejskich. Realizacja tych postulatów w praktyce okazała się bardzo trudna, m.in. ze względu na znaczne różnice między poszcze­ gólnymi etnografiami narodowymi. Odczuwalny był ponadto „brak chociażby jednej zwartej koncepcji dotyczącej kultury Europy". Z tych powodów etnografia tej części świata znalazła się na bocznym torze „w stosunku do badań i teorii wypracowanych w odniesieniu do społeczeństw plemiennych" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212). Niezwykle ważnym działaniem, służącym współpracy międzynarodowej, było (i jest) publikowanie specjalistycznych wydawnictw o dużym zasięgu. Na początku X X w. ukazywała się seria prac pt. „Wörter und Sachen", a w okresie międzywojen­ nym - pismo „Laos" (Trojan 1990, s. 65). W 1937 r. opublikowano pierwszy numer czasopisma „Folk-Liv" (działalność redakcji przerwała wojna). O d 1967 r. nieprzer¬ wanie wychodzi „Ethnologia Europaea". Pismo utrzymuje bardzo wysoki poziom, a autorami zamieszczanych w nim artykułów są znakomici badacze, reprezentujący różne ośrodki naukowe. W okresie, w którym ukazał się artykuł A n n y Zadrożyńskiej, w poszczególnych krajach europejskich dominowały studia monograficzne oraz badania atlasowe. Co¬ raz silniejsza była jednak potrzeba „uzgodnienia stanowisk teoretycznych", wielo¬ aspektowego spojrzenia na kultury Europy oraz opracowania jednolitej terminolo¬ gii, ze względu nie tylko na współpracę międzynarodową, lecz także na zmieniający się zakres dotychczas używanych pojęć. Możliwości prowadzenia systematycznej wymiany doświadczeń i stałej współpracy badawczej między różnymi ośrodkami europejskimi były jednak ograniczone (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212-213) . Bra5 4 Mieczysław Trojan uważa, że prace te „cechuje elementaryzm, pominięcie uwarunkowań społecz­ nych, ograniczenie się do analizy przeżytkowych f o r m u chłopstwa [ . . . ] . Z czynników h i s t o r y c z n y c h , które zdeterminowały charakter kultur europejskich, wyeksponowano: indoeuropeizację, oddziaływanie cywilizacji klasycznych, chrystianizację. Podkreślono wpływ korzystnego środowiska naturalnego, wymieszania rasowego ludności, położenia geograficznego i znaczenie rolnictwa w życiu gospodar¬ c z y m " (Trojan 1990, s. 75). M i m o pewnych braków książka jest ważnym k r o k i e m w stronę kompleksowe¬ go spojrzenia na Europę, jej historię i kulturę, kształtowanie się mozaiki etnicznej i wiele innych zjawisk. 5 D e c y d u j ą c e były w t y m p r z y p a d k u względy zarówno finansowe, jak i ideologiczne. 65 �Iwona Kabzińska kowało szerszych ujęć, które nie byłyby jedynie syntezą „kultury poszczególnych narodów czy krajów" europejskich, „zbiorem dowolnych monografii czy opisem krajo­ znawczym poszczególnych części Europy" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 213). Zau­ ważalny był niedostatek opracowań uwzględniających związki między makro- i mikro­ strukturą, ogólniejszy kontekst badanej rzeczywistości (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212). Tego rodzaju prace zaczęły się pojawiać wraz z rozwojem badań, którym przy¬ świecało hasło: beyond the community. Dostrzeżono konieczność odejścia od ahistorycznego spojrzenia na społeczności lokalne i podjęcia studiów nad funkcjonowa¬ niem różnego rodzaju grup w warunkach rosnącej industrializacji, urbanizacji, coraz większej mobilności mieszkańców kontynentu, centralizacji, biurokratyzacji życia, zmian wartości (więcej zob.: Boissevain 1975, s. 9-17). „Przedmiotem" badań etnolo¬ gii/antropologii kulturowej były już nie tylko społeczeństwa pierwotne, niezachodnie, kultury egzotyczne itp., lecz także coraz częściej kultury z których wywodzili się (i wywodzą) poszczególni badacze, w t y m kultury europejskie (Boissevain 1975, s. 11). Badacze spod znaku beyond the community patrzyli na Europę i tworzące ją państwa jak na połączoną licznymi więzami całość, wskazywali na występujące t u podobień¬ stwa i różnice. Interesowały ich np. relacje między poszczególnymi krajami i na¬ stępstwa tych relacji, stosunki między mniejszościami etnicznymi i narodowymi a rządzącą większością, funkcjonowanie centrów i peryferii, wpływ transformacji politycznej i ekonomicznej na losy poszczególnych społeczności, ich kulturę, życie codzienne (Beyond the Community.. .1975). Takie podejście do badań nie jest dziś ni¬ czym niezwykłym. W latach 70. X X w. oznaczało jednak zdecydowaną zmianę spo¬ sobu widzenia Europy i jej mieszkańców przez etnologów/antropologów kultury. 7 Europa znalazła się w centrum zainteresowania etnologów/antropologów kultu¬ ry po I I wojnie światowej. Zadecydowało o t y m wiele czynników, głównie o chara¬ kterze politycznym i ekonomicznym. Niezwykle istotna była utrata kolonii przez kraje zachodnie. Oznaczało to m.in. brak dostępu do terenów, na których wcześ¬ niej można było bez przeszkód prowadzić badania. Bardzo ważna okazała się także kwestia ekonomiczna. Z e zrozumiałych względów znacznie tańsze było prowadze¬ nie badań w najbliższym sąsiedztwie niż organizacja dalekich, egzotycznych wy¬ praw, np. do N o w e j Gwinei , t y m bardziej że wiele państw znajdowało się w t r u d ­ nej sytuacji finansowej. Z tego m.in. powodu ze sponsorowania badań wycofały się liczne osoby prywatne i instytucje (więcej zob.: Boissevain 1975). 8 W Europie toczyła się też dyskusja o konieczności, możliwościach i zakresie jej integracji. Wskazywano jednocześnie na zmianę miejsca Europy i jej kultury w świe- 6 Badania ograniczały się przede w s z y s t k i m d o krajów zaliczanych d o E u r o p y Z a c h o d n i e j . 7 Z w r ó c o n o m . i n . uwagę na relacje między państwami zamożnymi i u b o g i m i leżącymi w zachod­ niej części k o n t y n e n t u europejskiego. 8 Pod t y m względem nic się nie zmieniło i zapewne jeszcze długo nie z m i e n i . 66 6 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? cie, w stosunkach z innymi kontynentami, zwłaszcza z Ameryką Północną (więcej zob.: Toynbee 1991). W etnografii polskiej przykładem studiów europejskich są - wspomniane przez Annę Zadrożyńską (1970, s. 213) - rozważania teoretyczne nad problematyką europejską (Witold Dynowski), badania nad pograniczem słowiańsko-germańskim (Tadeusz Wróblewski) oraz nad Polską i Słowiańszczyzną . W y n i k i tych prac, zda¬ niem autorki, mogłyby być z powodzeniem wykorzystane w studiach nad Europą (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 213). Osiągnięcia te jednak, jak się okazało, były zbyt skromne, by można było zrezygnować z określenia etnografii Europy mianem „dzie¬ dziny deficytowej". Co więcej, Zadrożyńska uznała tę subdyscyplinę za „chyba najbardziej deficytową [w] polskiej etnografii" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214). Zadecydował o t y m : brak studiów teoretycznych, trudności z prowadzeniem ba¬ dań terenowych poza granicami własnego kraju i gromadzeniem oryginalnych ma¬ teriałów, braki kadrowe oraz problemy z wymianą informacji i wyników badań w skali międzynarodowej (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214) 9 1a Autorka informuje o, szczególnie znaczącym dla syntezy dotyczącej Europy, programie wykładów z etnografii kontynentu europejskiego przeznaczonym dla studentów trzeciego i czwartego roku etnografii. Został on „opracowany przez warszawski ośrodek uniwersytecki [ . . . ] [był też] konsultowany [ . . . ] ze wszystkimi innymi ośrodkami uniwersyteckimi w Polsce, a ponadto z prof. Tokariewem ze Związku Radzieckiego" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 213). Program ten zawierał c z ę ś ć d o t y c z ą c ą m o ż l i w o ś c i zastosowania d o t y c h c z a s już i s t n i e j ą c y c h t e o r i i d o r o z ­ ważań i t ł u m a c z e n i a p r o c e s ó w e u r o p e j s k i c h , [ . . . ] c z ę ś ć o m a w i a j ą c ą zasadnicze t y p y m a k r o - i m i k r o s t r u k t u r E u r o p y o r a z p o d s t a w o w e p r o c e s y m a j ą c e w p ł y w na u k s z t a ł ­ t o w a n i e się o b e c n e g o o b r a z u E u r o p y - etnicznego, językowego, k u l t u r o w e g o . O b e j m[ował] w i ę c c a ł o ś ć p r o b l e m a t y k i tak z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o r i i , jak i przestrzennego t ł u m a c z e n i a z j a w i s k na t e r y t o r i u m E u r o p y ( Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z 1970, s. 2 1 3 - 2 1 4 ) . Wspomniany program ukazywał przede wszystkim możliwości prowadzenia sze¬ roko zakrojonych studiów europejskich , o ich realizacji nie mogło być jednak mowy. Brakowało bowiem „specjalisty mogącego pokusić się o ujęcie całości tej problema¬ tyki nawet przy dowolnej egzemplifikacji każdego zagadnienia" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214). Sytuacja ta uniemożliwiła również, rzecz jasna, utworzenie zespołów badawczych złożonych z etnografów zajmujących się problematyką europejską. 11 9 10 W p r z y p a d k u t y c h badań nie p o d a n o nazwisk badaczy. Poprawiła się za t o sytuacja badań pozaeuropejskich, przede w s z y s t k i m dzięki podjęciu system¬ a t y c z n y c h prac etnograficznych w M o n g o l i i , k i e r o w a n y c h przez W i t o l d a D y n o w s k i e g o . P r ó b ę pod¬ sumowania osiągnięć ekspedycji mongolskiej podjęłam w j e d n y m z artykułów (Kabzińska 2 0 0 0 ) . 11 Szkoda, że nie został on przedstawiony szczegółowo. Informacje te zainteresowałyby z pewnoś­ cią nie t y l k o osoby które prowadziły badania w latach 70. X X w . , ale też badaczy, których aktywność z a w o d o w a przypadła na okresy późniejsze (również współczesnych). 67 �Iwona Kabzińska Niemal w ćwierć wieku od ukazania się artykułu A n n y Zadrożyńskiej etnogra¬ fia/etnologia Europy ponownie określona została - t y m razem przez Mieczysława Trojana - jako „dziedzina deficytowa" (Trojan 1994, s. 5). Stwierdził on ponadto, że „w naszej dyscyplinie etnografia Europy nie zyskała nigdy należnego [jej] miejsca" (Trojan 1990, s. 65), a „zainteresowanie ludami i kulturami naszego kontynentu nie było w etnografii polskiej wystarczająco eksponowane i programowo propagowane, jak w krajach niemieckojęzycznych" (Trojan 1994, s. 81). Zdecydowanie lepiej, w porównaniu z Polską, badania nad kulturami Europy rozwijały się w Niemczech, Austrii, Szwecji, Szwajcarii, w Wielkiej Brytanii, ZSRR i na Węgrzech (Trojan 1990, s. 65). Problematyka europejska była jednak obecna w rodzimych badaniach. Reprezentowały ją: 1) monografie tematyczne poświęcone obrzędowości, życiu rodzinnemu, wierzeniom; wśród nich były również prace oparte na materiałach porównawczych (Stanisław Ciszewski, H e n r y k Biegeleisen, Adam Fischer, Jan Stanisław Bystroń); 2) badania nad Słowiańszczyzną (Kazimierz Moszyński, Jan Czekanowski, Adam Fischer); 3) studia „dotyczące kompleksów kulturowych, głównie [ . ] nad pasterstwem karpackim (K[azimierz] Dobrowolski, B[ronisława] Kopczyńska-Jaworska). Zajmowano się też strefami kontaktów w środ¬ kowej Europie, a szczególnie pograniczem polsko-niemieckim, sztuką ludową, na¬ rzędziami, w mniejszym stopniu innymi tematami. Istotnych zdobyczy myśli etnologicznej - twierdzi Trojan - należy szukać w d o r o b k u K. Dobrowolskiego (teoria zderzenia kulturowego, model chłopskiej kultury tradycyjnej), K. Moszyńskiego (kierunek ewolucjonizmu krytycznego, określenie metod w etnografii historycznej), a poniekąd również w badaniach atlasowych" (Trojan 1994, s. 81-82). N i e można też pominąć „zainteresowań odległymi rejonami Europy: Półwyspem Iberyjskim (E. Fran¬ kowski), Irlandią (S. Czarnowski), Łotwą (K. Pietkiewicz)" (Trojan 1994, s. 82, przyp. 259). Ponownie można zadać pytanie: czy wobec tych osiągnięć etnologia Europy w Polsce zasłużyła na uznanie jej za „dziedzinę deficytową"? Z informacji podanych przez Trojana wynika, że o takiej ocenie zadecydował m.in. brak „prac o charakte­ rze propedeutycznym, jak np.: historycznego wprowadzenia d o problematyki zróż­ nicowania etnicznego i kulturowego naszego kontynentu czy też publikacji, która za­ wierałaby zwięzłe »portrety etnograficzne« poszczególnych krajów" (Trojan 1994, s. 213). Brakowało ponadto prac zawierających rozważania na tematy terminolo¬ giczne oraz teoretyczno-metodologiczne, ukazujących zarazem „doświadczenia pozapolskich środowisk badawczych" (Trojan 1994, s. 5). Lukę tę w znacznym stopniu wypełniła książka Mieczysława Trojana pt. Wprowa­ dzenie do etnologii Europy. Orientacje, problemy, założenia badawcze (1994) . Można w niej 12 12 W t y t u l e książki jest m o w a o e t n o l o g i i Europy, a nie o etnografii tego obszaru, jak w e wcześniej¬ szych artykułach W i t o l d a D y n o w s k i e g o i A n n y Zadrożyńskiej. Fakt ten jest odzwierciedleniem zmian w podejściu d o badań nad kulturą, znajdujących wyraz m . i n . w nazwie dyscypliny, oraz większego otwarcia polskiej nauki na Z a c h ó d . D z i ś , jeszcze bardziej integrując się z Z a c h o d e m , coraz częściej 68 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? znaleźć m.in. podstawowe informacje o historii subdyscypliny informacje na temat zastosowania najważniejszych etnologicznych koncepcji teoretycznych i metodo¬ logicznych w badaniach europejskich, charakterystykę zainteresowań kulturami europejskimi w takich krajach jak Austria, Szwecja, N i e m c y Francja, Szwajcaria, Węg­ ry Jugosławia, Rosja i Związek Radziecki, Polska i „środowisko anglo-amerykańskie" oraz omówienie wybranych prac dotyczących budownictwa, pasterstwa, obrzędo¬ wości dorocznej, życia rodzinnego (Trojan 1994; zob. też: Trojan 1990; 1991; 1998). Trojan wydzielił cztery zasadnicze fazy w rozwoju etnologii Europy: „1. W k o m ¬ ponowanie jej w ramy historycznych badań kultur całego świata, 2. Zajmowanie się zespołami językowymi i monotematycznymi studiami porównawczymi (głównie pierwsza połowa obecnego stulecia, 3. Internacjonalizacji dyscypliny i rozproszenia wysiłków badawczych, 4. Poszukiwania wspólnego języka i prób syntez (ostatnie la¬ ta)" (Trojan 1994, s. 28-29). „Schemat ten - podkreślił autor - ujawnił się [ . . . ] w wie¬ lu wariantach i w odmiennej skali zarówno w poszczególnych krajach, jak i w kon¬ kretnych tematach" (Trojan 1994, s. 29). Wymieniając powody, dla których jeszcze na początku lat 90. X X w. etnologia Europy pozostała „dziedziną deficytową", Trojan wspomniał m.in. o braku publika­ cji materiałów źródłowych ukazujących zróżnicowanie kultur europejskich (Trojan 1994, s. 213). Już w 1995 r. ukazała się praca zatytułowana Ludy i kultury Europy w re¬ lacjach Polaków, pod redakcją Trojana, wypełniająca częściowo i tę lukę. Zamieszczo¬ no tu kilkadziesiąt relacji polskich podróżników, reprezentujących rozmaite środo¬ wiska, którzy podczas swoich wojaży po krajach europejskich obserwowali życie codzienne miejscowej ludności, podstawowe zajęcia, gromadzili informacje o wierzeniach, obrzędach, sztuce, kulinariach i innych dziedzinach kultury dostęp¬ nych ich poznaniu (obserwacja, rozmowy). Relacje zgromadzone w książce ukazują mozaikę etniczno-kulturową Europy X I X w. i początku X X w., pozwalają też czy¬ telnikom na dokonanie porównań prezentowanych kultur (ściślej: ich elementów). Konfrontacja treści relacji zamieszczonych w książce z informacjami zawartymi w in¬ nych źródłach, pochodzących z różnych okresów, umożliwia śledzenie zmian. Pra¬ ca może więc być przydatna we współczesnych studiach etnologicznych. Mieczysław Trojan, podobnie jak uczynił to wcześniej W i t o l d Dynowski, przy­ pomniał o obowiązku ustosunkowania się d o d o r o b k u poprzedników w pracach badawczych (dotyczy to także osób zajmujących się „zgłębianiem problematyki kultur ludowych w wymiarze europejskim"), popularyzacji polskich prac poza gra¬ nicami kraju (publikowania w języku angielskim), udziału polskich naukowców posługujemy się t e r m i n e m „antropologia k u l t u r o w a E u r o p y " lub „antropologia europejska". Z m i a n a ta w i d o c z n a jest w e w s z y s t k i c h krajach, które p r z e d 1989 r. tworzyły t z w . b l o k w s c h o d n i . N o w a nazwa s t o p n i o w o w y p i e r a t e r m i n y używane dotychczas na określenie r o d z i m e j etnografii/etnologii, bez względu na relacje między ich zakresami pojęciowymi. Jednocześnie znakomicie koresponduje z pub¬ likacjami w języku angielskim, w których prezentowane są w y n i k i badań nad kulturami europejskimi (Hann, Sarkany Skalnik 2005, s. 5; zob. StudyingPeoples... 69 2005). �Iwona Kabzińska w międzynarodowych kongresach, regularnej współpracy z europejskimi ośrodkami badawczymi i systematycznej wymiany doświadczeń (Trojan 1994, s. 141, 213). Stwierdził też, podobnie jak Anna Zadrożyńska, że wiele prac polskich badaczy za­ sługuje na wykorzystanie w studiach europejskich i wprowadzenie d o międzynaro¬ dowego obiegu. D o t y c z y to zwłaszcza studiów regionalnych oraz opracowań po¬ święconych kulturze ludowej i jej wybranym dziedzinom (pasterstwo, rolnictwo, folklor) (Trojan 1994, s. 213). Jako przykład pracy mającej „duże znaczenie dla badań ogólnoeuropejskich" Trojan wymienił sześciotomowe Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, wspomniał zarazem ogólnie o „innych opracowaniach dotyczących Kar­ pat" (Trojan 1994, s. 141). Zabrakło natomiast informacji o działalności Międzyna¬ rodowej Komisji do badania Kultur Ludowych Karpat i Bałkanów . Brakuje również wzmianki o udziale polskich badaczy w pracach nad Europejskim Atlasem Etnogra­ ficznym (na ten temat patrz: Bohdanowicz, Sokołówna 1980), a także o współ­ uczestnictwie polskich naukowców (w latach 70. X X w.) w ogólnoeuropejskim pro­ gramie badań nad kulturą rodzin europejskich. Nosił on tytuł Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w nowoczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych i był realizowany pod kierunkiem pracowników związanych z Europejskim Centrum Koordynacji Ba¬ dań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych, z siedzibą w Wiedniu (więcej zob.: Bednarski, Jasiewicz 1985). Inicjatywy te zasługują na uwagę, chociaż nie udało się w pełni osiągnąć ich celów. Stanowią jednak przykład prób podjęcia, tak ważnych dla etnologii Europy studiów o charakterze syntetyczno-porównawczym na dużą skalę. 13 W pracy Trojana nie znalazłam informacji o książce Jana Bujaka Zabawki w Euro­ pie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań (Bujak 1988). Jest ona znaczącym krokiem w dziedzinie badań nad europejskimi zabawami i zabawkami, ich historią, zachodzą¬ cymi zmianami, zapożyczeniami kulturowymi, a zarazem próbą syntetyczno-porównawczego ujęcia badanej problematyki. Zainteresowanie polskich etnologów/antropologów kultury badaniem kultur euro­ pejskich wyraźnie wzrosło po 1989 r. Przedmiot p o d nazwą etnografia/etnolo¬ gia/antropologia kulturowa Europy znajduje się w programach wielu uczelni wyż¬ szych. Prowadzone są też (równocześnie lub wyłącznie) zajęcia na temat wybranych obszarów naszego kontynentu, np. Słowiańszczyzny, Bałkanów, lub/i określonych problemów rozpatrywanych w skali europejskiej, takich jak: integracja i dezinte¬ gracja, kwestie etniczne, migracje, badania z zakresu antropologii współczesności, antropologii transformacji, antropologii wizualnej, antropologii śmierci, globaliza¬ cja i wiele innych. W większości ośrodków etnologicznych (nie tylko uniwersyteckich) są realizo­ wane systematyczne badania terenowe obejmujące m.in. wybrane obszary dawnego Związku Radzieckiego, Bałkanów, Europy Środkowej (na temat tych badań zob.: Kab- 13 Materiały ukazujące niektóre efekty prac K o m i s j i można znaleźć w „Etnografii Polskiej" (1961, t. 5; 1962, t. 6; 1981, t. 25, z. 2; 1989, t. 33, z. 1 - 2 ) ; zob. też: G o d y ń - W r z e s i e ń 2005. 70 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? zińska 2003; 2004). Niewiele osób prowadzi pogłębione prace badawcze w Euro­ pie Zachodniej . Nadal brakuje projektów prac i publikacji o charakterze syntetyczno-porównawczym. Większość badaczy, ze zrozumiałych powodów, koncentruje się na wybranych obszarach Europy, szukając odpowiedzi na interesujące ich pyta¬ nia. Podobnie wygląda sytuacja w innych krajach europejskich. 14 Takie badania mają jednak duże znaczenie poznawcze. Przynoszą m.in. informa¬ cje dotyczące problematyki etnicznej, tożsamości, obrzędowości rodzinnej i do¬ rocznej, folkloru, wierzeń, zmian w różnych sferach kultury, w t y m - w życiu co¬ dziennym mieszkańców badanych obszarów, ukazują funkcjonowanie różnego ro¬ dzaju pograniczy, relacje między t y m , co „nowe", i t y m , co - być może na zawsze - przemija, społeczno-kulturowe efekty zmian systemowych i zjawiska występują­ ce w świecie rządzonym przez „nową ekonomię". Jest w nich uwzględniana najczęś­ ciej perspektywa historyczna. Badacze przy t y m nie tylko korzystają z dorobku his¬ toryków i źródeł archiwalnych, lecz także prowadzą prace terenowe, na podstawie których można np. mówić o sposobach postrzegania i interpretowania różnych wy¬ darzeń dziejowych przez mieszkańców badanych obszarów, o splataniu się wielkiej i małej historii (lokalnych społeczności, rodzin, jednostek), przeżywaniu dziejów własnej grupy odniesienia (etnicznej, narodowej), pamięci o nich. Badania prowadzone przez polskich etnologów na wybranych obszarach Europy umożliwiają ponadto dokumentację wielu zjawisk i procesów społeczno-kulturo¬ wych, śledzenie zachodzących t u zmian, ukazanie zróżnicowania kontynentu euro¬ pejskiego np. pod względem etnokulturowym, religijnym, społecznym, podjęcie próby zrozumienia innych kultur i charakterystyki relacji między nimi. Można więc śmiało powiedzieć, że osiągają one najważniejsze cele etnologii/antropologii kul¬ turowej Europy (na temat tych celów zob. np.: R o t h 1996, s. 6, 8. 10; Lófgren 2001; Trojan 1991, s. 4 7 - 5 0 ) . Spróbujmy podsumować to, co zostało powiedziane na temat etnografii/etnolo­ gii Europy jako „dziedziny deficytowej", i odpowiedzieć na pytanie postawione w ty¬ tule artykułu. M o i m zdaniem nie można obecnie mówić o etnologii/antropologii kulturowej Europy jako dyscyplinie „niewykazującej właściwej prężności rozwojo¬ wej". Świadczą o t y m przede wszystkim badania podejmowane przez polskich et¬ nologów w różnych krajach europejskich, na różnego typu pograniczach, oraz liczne publikacje ukazujące wyniki prac badawczych. N i e istnieją też obecnie głębokie dysproporcje między badaniami naszego kontynentu i studiami pozaeuropejskimi . 15 W badaniach europejskich, również w tych, które są prowadzone w Polsce, do¬ minują ujęcia typu case studies oraz studia regionalne (uwzględniające najczęściej 14 N a szczególną uwagę zasługują pionierskie badania A g n i e s z k i C h w i e d u k przeprowadzone wśród A l z a t c z y k ó w ( C h w i e d u k 2006). 15 O p r ó c z badań p r o w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach E u r o p y realizowane są również badania terenowe w A m e r y c e Południowej, A z j i , A f r y c e , a także - Australii i O c e a n i i . 71 �Iwona Kabzińska szersze tło, procesy zachodzące w wymiarze europejskim i globalnym, perspektywę historyczną). Z b y t małe zainteresowanie rodzimych badaczy wzbudzają jednak kwe¬ stie teoretyczne i metodologiczne. Dzięki Internetowi nie ma dziś problemów z wymianą informacji i prezentowa¬ niem wyników badań poza najbliższym środowiskiem, prowadzeniem naukowych dysput, przekazywaniem i wyszukiwaniem danych bibliograficznych. Barierę w prowadzeniu badań na większą skalę stanowią fundusze . Ograniczają one nie tylko możliwości realizowania prac terenowych, ale też udziału w konferencjach, zakupu literatury, bezpośrednich kontaktów z badaczami reprezentującymi różne ośrodki. Bariera finansowa nie jest jednak nie do pokonania (oczywiście, d o pewnej wysokości). Istnieje wiele możliwości ubiegania się o tzw. granty krajowe i między¬ narodowe, współpracy z partnerami zagranicznymi, wyjazdów stypendialnych. Z tej drogi zapewne będzie korzystało coraz więcej osób, zwłaszcza jeśli wyjdziemy z obecnego kryzysu ekonomicznego, odczuwalnego również w sferze nauki. 16 Anna Zadrożyńska kończy swój artykuł wnioskiem: „Europa - kontynent naj¬ bliższy, pozostaje nadal nieznana. Kontynent nie do zbadania i nie do zrozumienia" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214). Dziś można powiedzieć, że Europa została w du¬ żym stopniu poznana. Wciąż też pogłębia się wiedza o niej i poszczególnych kultu¬ rach europejskich, związkach między nimi, zmianach, którym podlegają. Systema¬ tycznie rośnie liczba badań i publikacji poświęconych temu kontynentowi. Europa staje się również bliska, coraz bardziej dostępna dzięki podróżom, mediom, kon¬ taktom osobistym między t y m i , którzy już „tam" byli, i t y m i , który dopiero wybie¬ rają się w poznane przez innych miejsca. N i e jest to już także kontynent „nie do zbadania i zrozumienia". Między innymi dzięki studiom etnologicznym, podej¬ mowanym także przez rodzimych badaczy, dysponujemy ogromnym zasobem in¬ formacji, które pozwalają nam wypowiadać się na temat różnorodnych zjawisk kul¬ turowych występujących w Europie, mechanizmów zachodzących tu zmian, ich na¬ stępstw i t d . Zdajemy sobie przy t y m doskonale sprawę z tego, że nie możemy po¬ znać w pełni ani tego kontynentu, ani żadnej z jego kultur, tak samo jak nie możemy poznać do końca drugiego człowieka, a nawet samego siebie. W trudnej do określenia przyszłości doczekamy się zapewne licznych publikacji 0 charakterze syntetyczno-porównawczym, będących efektem prac prowadzonych w skali europejskiej. Znaczący udział w ich powstaniu mogą mieć polscy etnologo¬ wie, już teraz szczycący się poważnym dorobkiem. N i k t już dziś chyba nie uważa prac syntetycznych za „niezbyt atrakcyjne, uwikłane w rozwiązywanie przestarzałych 1 mało efektywnych problemów (geneza wytworów, etniczny wymiar zróżnicowania kulturowego) i stojące na uboczu inspirujących orientacji teoretycznych" (o takim podejściu d o tego rodzaju badań pisze Trojan 1990, s. 65). Przypuszczam, że ich 16 Zjawisko t o występuje również w krajach zamożnych, c h o ć inna jest jego skala w porównaniu z krajami, które nie mogą być zaliczone do tej grupy. 72 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? niedostatek wynika przede wszystkim z przerażającego wielu z nas ogromu pracy, jaką należałoby podjąć, by doprowadzić do powstania takich syntez, uwzględniają¬ cych zasoby źródeł ze wszystkich krajów Europy Brakuje także specjalistów, a być może również czasu. Wszyscy dziś żyjemy pod jego presją, spieszymy się coraz bardziej. O d naukowców wymaga się szybkich, spektakularnych efektów, a nie żmudnej, wieloletniej pracy nad jednym zagadnieniem, wymagającej w dodatku og¬ romnych środków finansowych oraz znakomitej organizacji i koordynacji działań różnych osób i placówek badawczych. Na początku lat 90. X X w. słaby rozwój „syntetycznych rozważań z zakresu etnografii Europy" był, jak zauważył Trojan, m.in. skutkiem niedostatku niezbęd¬ nych informacji, istnienia barier językowych oraz nadmiernego skupienia się na bada¬ niach regionalnych lub „ograniczonych do własnego terytorium narodowego" (Tro¬ jan 1994, s. 66). Niektóre z tych trudności udało się pokonać, choćby za sprawą nowoczesnych możliwości komunikowania się oraz upowszechnienia się języka angielskiego, który stał się lingua franca współczesnej Europy a w jakiejś mierze rów¬ nież świata. Występująca w wielu krajach koncentracja na badaniach regionalnych i prowadzonych na terenie własnego kraju wynika nie tylko z zainteresowań bada¬ czy lecz także ze względów praktycznych (mniejsze koszty w porównaniu z praca­ mi prowadzonymi w odległych krajach). N i e można też skupić się wyłącznie na po¬ znawaniu kultur innych kontynentów. Znajomość kultury własnego kraju (grupy etnicznej, narodu) jest niezbędna, a wyniki dotyczących jej badań mogą być wyko¬ rzystane w studiach o charakterze syntetyczno-porównawczym. 17 Być może kiedyś powstanie słownik etnologii Europy, na którego brak wskazy¬ wał Trojan, zawierający wyjaśnienia najczęściej używanych w tej subdyscyplinie ter¬ minów, informacje o w y b i t n y c h reprezentantach tej gałęzi etnologii, notatki o waż¬ niejszych wydawnictwach ciągłych, monografiach wsi, muzeach, jak również dane na temat poszczególnych regionów (Trojan 1994, s. 213). Zostanie też zapewne opracowana międzynarodowa bibliografia etnologii Europy (Trojan 1994, s. 213) . 18 Obserwacja rozwoju rodzimych badań etnologicznych dotyczących kontynentu europejskiego i stopniowej likwidacji braków dostrzeżonych w minionych latach przez (wspomnianych tu) Witolda Dynowskiego, Annę Zadrożyńską i Mieczysława Trojana prowadzi do wniosku, że udało się pokonać wiele ograniczeń mających wpływ na postrzeganie etnologii Europy jako „dziedziny deficytowej". Jej „prężność 17 Pamiętam z d z i w i e n i e jednego z mongolskich kolegów, k i e d y dowiedział się, że interesują mnie zachowania ludyczne i rola, jaką odgrywają one w k u l t u r z e M o n g o l i i . Próbował dociec, dlaczego nie badam tego t y p u zachowań we własnej kulturze. Przyznam, że t r u d n o m i było podać argumenty, które b y go w pełni przekonały. R o z m o w a ta dała m i jednak powód d o refleksji nad przyczyną w y b o r u określonych t e m a t ó w badawczych i koniecznością dostrzegania nie t y l k o „egzotycznych k u l t u r " , ale również k u l t u r y najbliższej geograficznie. 18 Istnieje również plan opracowania międzynarodowej bibliografii publikacji poświęconych róż¬ n y m k u l t u r o m i obszarom naszego k o n t y n e n t u (na t e n temat zob.: R o t h 1996, s. 10). 73 �Iwona Kabzińska rozwojowa", zaawansowanie i rozwój badań europejskich pozwalają mieć nadzieję, że istniejące jeszcze niedociągnięcia zostaną z czasem usunięte. C h o d z i przede wszystkim o brak studiów o charakterze syntetyczno-porównawczym w skali euro¬ pejskiej oraz o niedostatek rozważań teoretycznych i metodologicznych. Termin „dziedzina deficytowa", stosowany wobec etnologii Europy w Polsce, stopniowo przechodzi do historii dyscypliny może być jednak użyty na określenie innej dziedziny, zdaniem badaczy „niewykazującej właściwej prężności rozwojo¬ wej". Posłużyłam się nim, np. omawiając stan badań etnologicznych nad sportami ludów Azji (Kabzińska 1991). M i m o upływu czasu sytuacja w tej sferze badań nie zmieniła się w sposób widoczny. C z y na miano „deficytowych" zasługują inne subdyscypliny etnologii/antropologii, zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami? Jeśli tak, to jakie? Bibliografia Bednarski J., Jasiewicz Z . 1985 Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wy¬ niki, „Etnografia Polska", t. 29, z. 1, s. 4 5 - 5 1 Beyond the Community... 1975 Beyond the Community. Social Process in Europe, red. J. Boissevain, J. Friedl, The Hague Bobrownicka M . 1995 Narkotyk mitu, Kraków Bohdanowicz J., Sokołówna W 1980 Etnograficzne prace atlasowe w Europie, „Etnografia Polska", t. 24, z. 2, s. 139-158 Boissevain J. 1975 Introduction: towards a social anthropology of Europe, w: Beyond the Community..., s. 9-17 Bujak J. 1988 Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków Chwieduk A . 2006 Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Poznań Dynowski W 1963 Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia Polska", t. 7, s. 15-27 Godyń-Wrzesień M . 2005 Zarys historii Międzynarodowej „Lud", t. 89, s. 237-251 Komisji do badania Kultury Ludowej w Karpatach, 74 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? Hann C h . 1994 After communism: reflections on East European anthroplogy and the 'transition, „Social Anthropology", v o l . 2, nr 2, s. 229-249 Hann C h . , Sárkány M . , Skalnik P. 2005 Introduction: continuities and contrasts in an essentially contested field, w: Studying Peoples..., s. 1-20 Kabzińska I . 1991 Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191 2000 2003 2004 W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mongolii, w: Polskie opisywanie świata, red. A. Kuczyński, Wrocław, s. 233-249 Mniejszości etniczne i narodowe Europy Środkowo-Wschodniej końca XX i początku XXI wieku - nowy przedmiot zainteresowań humanistyki, „Rocznik Wschodni", nr 9, s. 129-153 Polskie badania etnologiczne przełomu XX i XXI wieku na terenach byłego Związku Radzieckiego i ich znaczenie dla etnologii Europy, w: Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka - badacze - znaczenie, red. Z . Ja­ siewicz, Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, nr 12, Poznań, s. 31-44 Kutrzeba-Pojnarowa A. 1981 Polskie potrzeby badań porównawczych nad historią kultur ludowych Europy, w: Pol¬ skie badania obcych kultur ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 4 1 - 4 7 Lófgren O. 2001 European ethnology in the jungles of „the new economy", w: Times, Places, Passages. Ethnological Approaches in the New Millennium, 7th SIEF-Conference, Budapest, April 23-28, 2001, red. R. Kiss, A . Paladi-Kovacs, Budapest, s. 11-23. R o t h K. 1996 European ethnology and intercultural communication, „Ethnologia Europaea", vol. 26, nr 1, s. 3-16 Studying Peoples. 2005 Studying Peoples in the Peoples Democracies. Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, red. C. Hann, M . Sárkány, P. Skalnik, „Halle Studies in the Anthro¬ pology of Eurasia", v o l . 8, Münster Tishkov V A . 2001 The Anthropology of Russian Transformations, w: Times, Places, Passages. Ethnologi­ cal Approaches in the new Millennium, 7th SIEF-Conference, Budapest, April 23-28, 2001, red. R. Kiss, A . Paladi-Kovacs, Budapest, s. 55-78 75 �Iwona Kabzińska Toynbee A.J. 1991 Cywilizacja w czasie próby, Warszawa Trojan M . 1990 1991 1994 1995 1998 Zarys rozwoju problematyki badawczej w zakresie etnografii Europy, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2, s. 6 5 - 8 4 Drogi i bezdroża w etnologii Europy, „Etnografia Polska", t. 35, z. 2, s. 3 5 - 5 9 Wprowadzenie do etnologii Europy. Orientacje, problemy, założenia badawcze, W r o ­ cław Ludy i kultury Europy w relacjach Polaków, Wrocław Between Ethnography of Europe and Anthropology of Europe, w: The Task of Ethno­ logy/Cultural Anthropology in Unifying Europe, red. A. Posern-Zieliński, Po­ znań, s. 4 9 - 5 7 Zadrożyńska-Barącz A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2, s. 207-214 76 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcd93ee91afe22b3e99f1a0cb01985a2.pdf d9e65e3829e924f91365a7c3eff51081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna kazirodztwo - aspekt medialny kazirodztwo - aspekt antropologiczny tabu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4639 Title A name given to the resource Przekraczanie granic tabu / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mirosława Drozd-Piasecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Przekraczanie granic tabu Wprowadzenie D o napisania tego tekstu skłonił mnie piękny jubileusz pracy naukowej mojej pier­ wszej opiekunki akademickiej i przyjaciółki, Pani Profesor Anny Zadrożyńskiej. Te­ matu i inspiracji dostarczyła mi zaś lektura Piętna Ervinga Goffmana, uważającego, że zjawiska anomii, dewiacji, wszelkie ingresje społecznych kanonów i norm są zna­ komitym polem do wręcz klinicznej obserwacji procesów społecznych. Przedmiotem moich rozważań jest szeroko opisywany i komentowany w środ¬ kach masowego przekazu przypadek ujawnienia wykorzystywania seksualnego i wię¬ zienia własnej córki przez mieszkańca wsi pod Siemiatyczami. Zanim przejdę do antropologicznej analizy materiałów, głównie zamieszczanych w dziennikach „Ga­ zeta W y b o r c z a " i „Rzeczpospolita", przybliżę merytoryczny kontekst tego zja¬ wiska, które klasyfikuję w obrębie tabu. Termin „tabu" określa klasyczną kategorię etnologiczną. Została ona rozpozna¬ na i opisana już u zarania dziejów tej dyscypliny w latach 80. i 90. X I X w., a w trak¬ cie kolejnych lat badań była naświetlana, poszerzana oraz uściślana z coraz liczniej¬ szych punktów widzenia. Prace nad tabu prowadzili najwybitniejsi przedstawiciele światowej etnologii . Jego zakres rozumiano szerzej (odnosząc go do zakazów wszel­ kiego rodzaju) i węziej (do zakazów w poszczególnych dziedzinach kultury np. za­ bójstwa i kazirodztwa, Freud), kazirodztwa (Lévi-Strauss) lub też w powiązaniu z innymi prawami i normami. Jednak zawsze znaczyło ono szacunek dla wartości ważnych społecznie, a nawet było uważane „za decydujący moment w przejściu ga­ tunku ludzkiego ze stanu natury do stanu kultury" (Buchowski, 1987, s. 344). 1 Ostatnio w nauce podkreśla się, że tabu dotyczy: r z e c z y w y j ą t k o w y c h , n i e n o r m a l n y c h , f o r m p o ś r e d n i c h m i ę d z y d w o m a stanami o d p o ­ w i e d n i o sklasyfikowanego p r z e z c z ł o w i e k a Universum, 1 podzielających cechy dwóch W t y m miejscu przytoczę, w porządku c h r o n o l o g i c z n y m , najbardziej znane nazwiska uczonych, którzy wnieśli największy wkład w badanie tego zjawiska k u l t u r o w e g o : James G. Frazer, R o b e r t R. M a r e t t , Z y g m u n t Freud, A l f r e d R. R a d c l i f f - B r o w n , Franz B. Steiner, E d m u n d Leach, M a r y Douglas, Claude Lévi-Strauss, M e y e r Fortes. 207 �Mirosława Drozd-Piasecka odrębnych kategorii (sacrum i profanum, n a d p r z y r o d z o n e g o i ziemskiego), g a t u n ­ ków, f o r m , a t a k ż e r z e c z y n i e n a z w a n y c h , nieuporządkowanych i „ p o m i e s z a n y c h " [ . . . ] służy w i ę c zarazem jako n a r z ę d z i e p o r z ą d k o w a n i a p o j ę ć o ś w i e c i e ( B u c h o w s k i 1987, s. 3 4 4 ) . 2 Problem kazirodztwa niejednokrotnie podejmował w swoich badaniach Bro­ nisław Malinowski (Malinowski 1980, s. 97-606; 1987). Było ono dla niego jednym z kardynalnych zakazów społecznych . W badanej przez niego społeczności melanezyjskiej ojciec nie podlegał ograniczeniom egzogamicznym, bowiem nie był krew¬ nym swoich dzieci. Jednak obcowania ojca z córką bardzo surowo zabraniano, a „wykrycie kazirodztwa sprowadziłoby niechybną śmierć na winowajców, którą musieliby zadać sami sobie przez popełnienie samobójstwa w taki sposób, jak tego wymagał zwyczaj" (Malinowski 1987, s. 600) . Malinowski formułuje hipotezę, że: „Potężne tabu wzmacnia prawdopodobnie pokusę do kazirodztwa przez ten pociąg, jaki zakazany owoc zawsze wywoływał, wywołuje i będzie wywoływać u istoty ludzkiej" (1987, s. 605) . 3 4 5 Odwołam się jeszcze do zaproponowanej przez Malinowskiego wykładni kultu¬ rowej tego zjawiska: K a z i r o d z t w o jako n o r m a l n y s p o s ó b z a c h o w a n i a nie m o ż e i s t n i e ć w ś r ó d l u d z i , g d y ż nie d o p o g o d z e n i a jest z ż y c i e m r o d z i n n y m i z d e z o r g a n i z o w a ł o b y j e g o n a j b a r d z i e j f u n d a m e n t a l n e zasady ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). M u s i b y ć zakazane, [ . . . ] jest o n o nie d o p o g o d z e n i a z u s t a n o w i e n i e m p i e r w s z y c h p o d s t a w k u l t u r y . W k a ż d y m r o d z a j u c y w i l i z a c j i , w k t ó r y m z w y c z a j , m o r a l n o ś ć i p r a w o z e z w o l i ł y b y na k a z i r o d z t w o , r o d z i ­ na n i e m o g ł a b y nadal i s t n i e ć ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). R o z p a d ł a b y się i nastąpił c a ł ­ k o w i t y s p o ł e c z n y chaos i b r a k m o ż l i w o ś c i k o n t y n u o w a n i a t r a d y c j i k u l t u r o w e j [ . . . ] . P o d s t a w o w y w z ó r w s z y s t k i c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h , n o r m a l n y stosunek d z i e c k a d o m a t k i i ojca z o s t a ł b y z n i s z c z o n y ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). Ż a d n e s p o ł e c z e ń s t w o n i e m o ż e i s t n i e ć w t a k i c h w a r u n k a c h ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). I n s t y n k t seksu musi z o ­ 6 s t a ć w y e l i m i n o w a n y ze s t r u k t u r y w s z y s t k i c h t y c h s e n t y m e n t ó w [ . . . ] jest n a j t r u d n i e j ¬ szy d o k o n t r o l i [ . ] Pokusa k a z i r o d z t w a została w i ę c w p r o w a d z o n a p r z e z kulturę, p r z e z k o n i e c z n o ś ć u s t a n o w i e n i a trwałych, z o r g a n i z o w a n y c h p o s t a w [ . ] w e wszyst¬ k i c h s p o ł e c z e ń s t w a c h l u d z k i c h p r z y p o m o c y jednej z n a j w a ż n i e j s z y c h 2 We współczesnej e t n o l o g i i polskiej obszerne s t u d i u m o tabu w i e r z e n i o w y c h związanych z antro­ pologią symboliczną napisał Jerzy Sławomir Wasilewski (2010 3 i najpo- [1989]). D o t y c z y ł on egzogamii, c z y l i zakazów seksualnego obcowania i małżeństwa w o b r ę b i e tego sa¬ mego klanu totemicznego, poddziału klanu, a jeszcze surowszych wobec dwojga ludzi mających wspól¬ ne pochodzenie genealogiczne. 4 Postępowanie takie miało zaniknąć wraz z napływem misjonarzy i urzędników rządowych. 5 Uważał on, że w rozwiązaniu tego p r o b l e m u m o ż e być, d o pewnego stopnia, p o m o c n a psycho¬ analiza. 6 „Alternatywny t y p kultury, z którego w y k l u c z o n e jest k a z i r o d z t w o , jest jedynie z g o d n y z istnie­ niem organizacji społecznej i k u l t u r y " ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). 208 �Przekraczanie granic tabu w s z e c h n i e j s z y c h n o r m . N a w e t wówczas, jak t o u k a z a l i nam p s y c h o a n a l i t y c y , tabu k a ­ z i r o d z t w a straszy c z ł o w i e k a p r z e z c a ł e ż y c i e ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186) . 7 Według Claude'a Lévi-Straussa: Z a k a z k a z i r o d z t w a jest [.. J . n o r m ą w y z n a c z a j ą c ą k a ż d e m u m ę ż c z y ź n i e z b i ó r k o b i e t , z k t ó r y m i nie w o l n o m u z a w r z e ć m a ł ż e ń s t w a ani m i e ć s t o s u n k ó w seksualnych [ . . . ] , n o r m a ta jest u n i w e r s a l n a ; nie z n a m y ani j e d n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m b y ona nie o b o w i ą z y w a ł a ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 5 2 4 ) . Generalny problem dotyczący zakazu kazirodztwa polega na ustaleniu - pisze Lé­ vi-Strauss za Marcelem Maussem - „jakie głębokie i powszechne przyczyny sprawia­ ją, że we wszystkich społeczeństwach i wszystkich epokach istnieje jakaś reglamenta­ cja stosunków między płciami" (Lévi-Strauss 1970, s. 526). Zdaniem tego uczonego: Z a k a z k a z i r o d z t w a nie ma ani ź r ó d e ł c z y s t o k u l t u r o w y c h , ani ź r ó d e ł c z y s t o n a t u r a l ­ n y c h ; nie jest t a k ż e m i e s z a n k ą r ó ż n o r a k i c h s k ł a d n i k ó w c z ę ś c i o w o z a p o ż y c z o n y c h o d n a t u r y a c z ę ś c i o w o - o d k u l t u r y S t a n o w i o n p o d s t a w o w e p o s u n i ę c i e , dzięki k t ó r e m u , p r z e z które, a z w ł a s z c z a w k t ó r y m d o k o n u j e się p r z e j ś c i e o d n a t u r y d o k u l t u r y [ . ] stanowi więź między istnieniem b i o l o g i c z n y m i istnieniem społecznym człowieka [ . ] o g r a n i c z a się d o u t w i e r d z e n i a w d z i e d z i n i e i s t o t n e j dla p r z e ż y c i a g r u p y wyż¬ s z o ś c i tego, co s p o ł e c z n e , n a d t y m , c o naturalne; tego, c o z b i o r o w e , n a d t y m , co i n d y ­ w i d u a l n e ; o r g a n i z a c j i n a d p r z y p a d k o w o ś c i ą [ . . . ] . „zakaz k a z i r o d z t w a jest nie t y l e n o r m ą , k t ó r a zabrania ż e n i ć się z matką, siostrą l u b córką, ile n o r m ą , k t ó r a k a ż e o d ¬ d a ć m a t k ę , s i o s t r ę l u b c ó r k ę komuś i n n e m u . Jest o n w swej i s t o c i e n a k a z e m o f i a r o w y ­ w a n i a d a r ó w " [ . . . ] k a z i r o d z t w o nie jest p r z e s t ę p s t w e m p r z e c i w naturze, lecz p r z e c i w społeczeństwu, p o w o d u j e b o w i e m nieuchronnie, g d y zaczyna występować często, z e r w a n i e więzi s p o ł e c z n e j , p o n i e w a ż p o p e ł n i e n i e g o p r z e r y w a p r o c e s w y m i a n y k o b i ­ et, dzięki k t ó r e m u s p o ł e c z e ń s t w o r e p r o d u k u j e n i e u s t a n n i e swój b y t ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 526, 529, 531). Wydarzenie Rekonstrukcja wydarzeń została sporządzona na podstawie doniesień obu dzienni­ ków z kilku kolejnych d n i . W y p o w i e d z i poszczególnych dziennikarzy niejedno¬ krotnie znamionowało zaangażowanie emocjonalne przejawiające się w nadużywaniu przymiotników w opisach i ocenie zaistniałych wypadków. Będę starała się sprowa­ dzić je do poziomu rzeczowej narracji i tylko w nielicznych przypadkach, uzasad¬ nionych rozważaniami natury antropologicznej, przywoływać wypowiedzi reporte¬ rów nacechowane emocjami. Gazety odnotowały że we wtorek 2 września 2008 r. d o komendy Policji w Sie­ miatyczach przyszła 21-letnia kobieta (Alicja B.) z matką (Teresą B.), mieszkanka 7 W i e l e „zwyczajów, idei i wzorów społecznych narzuconych mężczyźnie przez kulturę jest w y ­ raźnie związana z jego wartością dla rodziny, z jego użytecznością dla gatunku" (Malinowski 1987, s. 188). 209 �Mirosława Drozd-Piasecka pobliskiej wsi Grodzisko. Powodem jej przybycia było doniesienie na własnego ojca (45-letniego Krzysztofa B.), że: „przez ostatnie 6 lat więził ją, groził śmiercią, wielo­ krotnie gwałcił" („Rzeczpospolita", 09.09.08, s. 1). Urodziła mu dwóch chłopców, jeden obecnie ma dwa i pół roku, drugi - półtora. Starszego we Wrocławiu, młod­ szego w Siemiatyczach (Rz. 09.09.08, s. 1). Przy obu porodach towarzyszył jej oj¬ ciec, który przedtem przygotowywał ją d o odpowiedzi na ewentualne pytania i ka¬ zał mówić, że ojciec dzieci jest nieznany „Pod jego presją zostawiła dzieci w szpitalu i zrzekła się do nich praw" (Rz. 09.09.08, s. 4) rodzicielskich, przekazując maluchy do adopcji („Gazeta Wyborcza", 09.09.08, s. 4). Zeznania obu kobiet w komendzie (określane jako rozmowa - G W 09.09.08, s. 4, Rz. 09.09.08, s. 1) trwały kilka godzin. Wynikało z nich, że ojciec zgwałcił ją pierw­ szy raz, kiedy skończyła 14 lat. Potem wielokrotnie zmuszał ją do współżycia, zamy¬ kał na wiele dni w pokoju i zabierał klamkę. Kobieta nie była jednak przetrzymy¬ wana w zamknięciu przez cały czas. Chodziła do szkoły Skończyła gimnazjum p o d Wrocławiem. Mieszkali wówczas w Pasikurowicach, niewielkiej wsi p o d Wrocła­ wiem, gdzie Krzysztof. B. miał warsztat samochodowy Kiedy zbankrutował, jeździł do pracy za granicę, a następnie zlikwidował warsztat i całą rodziną przenieśli się w 2006 r. d o Grodziska p o d Siemiatyczami, w jego rodzinne strony Po relacji Alicji i jej matki funkcjonariusze pojechali na wieś, by aresztować K r z y ­ sztofa B. N i e było go w domu. Policja zarządziła ogólnokrajowe poszukiwania. Z a ­ trzymany został dopiero trzy dni później, w piątek, w Siedlcach. Prawdopodobnie chciał uciec do Włoch. Na podstawie zeznań obu kobiet Krzysztof B. został aresz¬ towany na trzy miesiące, na wniosek sądu w Siemiatyczach, p o d zarzutem gwałtów, w t y m na małoletniej córce, gróźb, rozboju, więzienia własnej córki „ze szczególnym udręczeniem" ( G W 09.09.08, s. 4). G d y b y potwierdziły się zarzuty rozboju, grozi¬ łoby mu 15 lat więzienia. Według nieoficjalnych danych podczas przesłuchań Krzy¬ sztof B. tłumaczył, że to on jest ofiarą Alicji, która miała go prowokować i zmuszać do odbywania z nią stosunków seksualnych. „Kiedy chciał się przeciwstawić, groziła mu, że zgłosi na policji, iż została przez niego zgwałcona" ( G W 09.09.08, s. 4). Zanim obie kobiety zgłosiły się na policję, Krzysztof B. zmusił córkę do wspól¬ nego wyjazdu do Belgii, gdzie znalazł pracę. W Brukseli też miał gwałcić Alicję. Zde¬ cydowała się uciec. Wróciła do Polski i schroniła u swojego chłopaka we wsi M i e r z y nówka, skąd została przez ojca zabrana ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 09.09.08, s. 1). 8 Prokurator rejonowy w Siemiatyczach, Mirosław Zoch, mówił: „W nocy ojciec wyważył drzwi domu, wpadł do środka, sterroryzował mężczyznę siekierą, a córkę wywlókł z łóżka i wywiózł do swojej matki. Towarzyszyli mu dwaj mężczyźni, którzy potem pilnowali dziewczynę" ( G W 10.09.08, s. 4). Jednym z nich był brat Krzysztofa B., któremu również postawiono zarzuty ale nie został aresztowany „Prokuratura przesłuchała też w charakterze świadka Teresę B. - matkę Alicji. Jeżeli 8 C h ł o p a k A l i c j i wiedział o gwałtach, ale ani ich, ani napadu nie zgłosił p o l i c j i . 210 �Przekraczanie granic tabu zajdzie potrzeba, skierujemy sprawę do sądu rodzinnego i nieletnich pod kątem zbadania wykonywania przez nią władzy rodzicielskiej" (Rz. 09.09.08, s. 1). Rów¬ nocześnie policja szukała dwójki dzieci, które Alicja miała urodzić Po złożeniu zeznań kobiety wróciły do domu. Nigdzie nie pracowały „bo mąż i oj¬ ciec na to nie pozwalał". Policja zaoferowała i m pomoc psychologiczną, gmina i są¬ siedzi pomoc rzeczową. Dotąd obie deklarowały chęć pozostania we wsi, podjęcia pracy oraz rozpoczęcia „życia na nowo", ale jednocześnie bały się rozprawy w są¬ dzie, gdzie trzeba będzie „z nim stanąć twarzą w twarz" ( G W 09.09.08, s. 4) . Alicja miała twierdzić, że po ujawnieniu faktów policji czuje się silniejsza psychicznie ( G W 10.09.08, s. 4). 9 W tym samym czasie dziennik „Fakt" opublikował drastyczne wyznanie dziewczy­ ny Opatrzył je zdjęciem z podpisem: „Spowiedź córki bestii z Podlasia. Gwałcił mnie mój ojciec" . Sprawę opisują światowe media. Zarówno brytyjska bulwarówka „The Sun", jak i poważne serwisy C N N i BBC mają jedno skojarzenie: z Austriakiem Josefem Fritzlem, który przez 24 lata więził w piwnicy i gwałcił córkę (Rz. 10.09.08, s. 6; G W 10.09.08, s. 4). 10 Reakcje Po tych doniesieniach prasowych różne środowiska społeczne, głosami dziennika¬ rzy zaczęły zadawać liczne pytania, na które nie zawsze od razu znajdowano odpo¬ wiedzi. Podstawowe z nich to: Dlaczego Alicja wcześniej nie krzyczała, że dzieje się jej krzywda? Dlaczego nie reagowała matka, najbliżsi, sąsiedzi, autorytety lokalne i powołane do takich spraw instytucje? Na pierwsze z nich A l i c j a nie chciała odpowiadać. Wyjaśniła, że zdecydowa­ ła się w końcu pójść na policję, „bo coś w niej pękło", długo o t y m myślała, że tak nie można żyć. Ojciec „powiedział, że stracimy życie, jeśli to ujrzy światło dzienne" ( G W 09.09.08, s. 4). W przetrwaniu pomagały jej książki z biblioteki w Grodzisku i muzyka discopolowa. W odpowiedzi na drugie pytanie m a t k a (Teresa B.) mówi: „Nie mogłyśmy nic zrobić, bo mąż nie opuszczał nas na krok. Cały czas był w domu. Terroryzował nas" (Rz. 09.09.08, s. 1). Zeznaje w wywiadach, że od dawna wiedziała o wszystkim, że córka była dwa razy w ciąży z jej mężem, a dzieci, które urodziła, zostały w szpitalu, nie interesowała się dalej ich losem. Reagować nie mogła, bo obie były zastraszane, że jeśli prawda wyjdzie na jaw, to stracą życie. N i e wiedząc, co robić, po prostu po9 Te informacje nie są w pełni dokładne, b o w i e m relacje medialne pełne są nieścisłości i r o z ­ bieżności. 10 O b u r z y ł o t o psychologów. Z d a n i e m jednego z nich: „Media p o w i n n y dać święty spokój tej d z i e w c z y n i e ! Bo pokazując ją w t a k i m kontekście, dają jej wyraźny sygnał: jesteś ważna t y l k o dlatego, że cię z g w a ł c o n o [ . . . ] . Z a kilka d n i tej sprawy w mediach nie będzie. A l e d z i e w c z y n a straci szansę na kontakt ze zdrową częścią swojej o s o b o w o ś c i . T o samo d o t y c z y jej 11-letniego brata. M a m nadzieję, że nie p r z e c z y t a m jego wyznań, że słyszał, jak ojciec gwałcił jego siostrę" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 211 �Mirosława Drozd-Piasecka godziła się z t y m . Na policję poszły dlatego, że „tego było już po prostu za dużo. Córka nie mogła tego nerwowo i psychicznie wytrzymać" (Rz. 09.09.08, s. 4). Za¬ chowanie to, określane przez śledczych słowami: „nie sprostała roli matki", jest tłuma¬ czone „syndromem sztokholmskim", kiedy poszkodowani uzależniają się psychicznie od oprawcy do tego stopnia, że zaczynają mu nawet pomagać. Zatem na wiele py¬ tań w tej sprawie będą musieli odpowiedzieć psychologowie ( G W 09.09.08, s. 4). S p e c j a l i ś c i , psycholodzy i seksuolodzy uważali „że gehennę kobiety można było zakończyć wcześniej. Jednym z powodów, dla których takie sprawy mogą trwać, jest ludzka obojętność. Sąsiedzi, rodzina, wreszcie lekarze odbierający poród musieli coś niepokojącego zauważyć. Zawsze, gdy są podejrzenia, że dochodzi do wykorzystywania seksualnego, powinniśmy, nawet anonimowo, zawia¬ domić policję" (Rz. 09.09.08, s. lub ludzi zajmujących się przemocą domową - z ośrodków pomocy społecznej czy centrów pomocy rodzinie. Zwracali również uwagę na funkcjonujący u nas stereotyp „nie mówić nikomu, co się dzieje w domu", który zakorzenił się również w niektórych, głównie katolickich, mediach nawołujących, żeby wszystkie problemy rozwiązywać w rodzinie ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 10.09.08, s. 6). Potwierdza to komentowana krytycznie przez „Gazetę Wybor¬ czą" publikacja zamieszczona w „Naszym Dzienniku" . 12 Psycholog, Agnieszka Widera-Wysoczyńska z Uniwersytetu Wrocławskiego, za¬ stanawiała się: „Może milczenie matki wynikało także z poczucia winy, że nie zgło¬ siła sprawy organom ścigania" (Rz. 10.09.08, s. 6), bowiem i m dłużej trwa wykorzy­ stywanie, „tym trudniej potem przyznać się do wiedzy na ten temat" (Rz. 10.09.08, s. 6). Przy t y m zawsze jest jakiś powód złamania zmowy milczenia. Praktyka psy¬ chologiczna wskazuje jednak, że „typowym zachowaniem matki w rodzinie kazi- 11 Psychologowie udzielali też i n f o r m a c j i t e c h n i c z n y c h o s y m p t o m a c h molestowania d z i e c i w rodzinie. Pisali, że można uchwycić kilka cech charakterystycznych kazirodczego w y k o r z y s t y w a n i a dziecka, m . i n . częste z m i a n y miejsca zamieszkania, oddalenie o d dalszej rodziny. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u „ o b e c n o ś ć ojca p r z y p o r o d z i e i w czasie w i z y t u ginekologa, b ę d ą c e rzadkością w p o l s k i m społeczeństwie,- porzucenie nauki po gimnazjum, podczas g d y obowiązek szkolny w Polsce jest do 18 ro­ k u życia" ( G W 09.09.08, s. 4 ) . Pedagodzy zwracali uwagę, że „dziwne" zachowania d z i e w c z y n y mo¬ gło być przez otoczenie tłumaczone zmianami organizmu w okresie dojrzewania. 12 D o t y c z y ona recenzji książki Grzegorza Kasdepkego p t . Mam prawo! Czyli nieomal wszystko, co powinniście wiedzieć o prawach dziecka, a nie macie kogo zapytać, która ma trafić d o kanonu lektur klas I V - V I szkoły p o d s t a w o w e j . A u t o r k a recenzji stara się wykazać, że w i e d z a zawarta w tej publikacji daje dzie­ c i o m „wolność do zła". „»Takie książki zaburzają rozwój psychoseksualny dzieci [ . . . ] dowiadują się one, że mogą zostać sprzedane, uprowadzone za granicę, albo wykorzystane seksualnie«. [ . . . ] A u t o r ­ ka tekstu jest z d u m i o n a , że książka omawia art. 34 k o n w e n c j i praw dziecka, który b r z m i : » N i k t nie m o ż e wykorzystywać cię seksualnie«. »Po co zwracać uwagę d z i e c i na dewiacje seksualne? C z y prob¬ lematyka seksualności - w d o d a t k u m o c n o zaburzonej - jest n o r m a l n y m kręgiem zainteresowań uczniów szkoły podstawowej? [ . . . ] p o d e j m o w a n i e t a k i c h t e m a t ó w jest niedopuszczalne i m o ż e być niebezpieczne«. C z y bardziej niebezpieczne niż to, co się działo w Siemiatyczach?" - pyta z kolei publicystka „Gazety W y b o r c z e j " ( G W 15.09.06, s. 2). 212 �Przekraczanie granic tabu rodczej jest wyłączenie się. Matka nie chce wiedzieć, że coś dzieje się jej dziecku, być może się boi, bo sama jest ofiarą przemocy. Czasem nawet sama przekonuje dziecko, że nie powinno nic mówić: bo nie będziemy mieli gdzie mieszkać, bo się nie utrzymamy" ( G W 09.09.08, s. 4). Psycholog z Fundacji Dzieci Niczyje, Maria Keller-Hamela, tłumaczyła, że prawdopodobnie zadziałał w t y m przypadku „powta¬ rzający się schemat" wychowania matki w patriarchalnej rodzinie podporządko¬ wanej silnemu ojcu . 13 Potwierdzał tę diagnozę seksuolog Stanisław Dulka w dzienniku „Metro". Uza¬ sadniając psychologiczną postawę matki Alicji, powiedział m.in.: M i a ł e m d o c z y n i e n i a z w i e l o m a p o d o b n y m i p r z y p a d k a m i i n i g d y nie z d a r z y ł o się, że¬ b y matka n i e wiedziała, c o się d z i e j e w s y p i a l n i córki. M a t k i wiedzą, ale tolerują. Cza¬ sami w y g o d n i e j i m p r z y m y k a ć o k o na to, c o r o b i mąż [ . . . ] . Z n a m p r z y p a d k i , że m a t k i same podsuwały córki s w o i m m ę ż o m [ . . . ] . Potrafiły usprawiedliwiać k a z i r o d z t w o - b o t o b y ł s p o s ó b na i c h agresję a l b o z a t r z y m a n i e i c h w d o m u . . . W m a w i a ł y sobie, ż e sko¬ r o mąż nie bije, t o c ó r c e nie dzieje się aż taka k r z y w d a . [ . ] A k c e p t o w a ł y k a z i r o d z t w o , b o b y ł y przekonane ż e najważniejsza jest r o d z i n a i dla u t r z y m a n i a jej r a z e m czasem trzeba c o ś p o ś w i ę c i ć . W t y m w y p a d k u c ó r k ę . M a t k a A l i c j i podkreślała, ż e musiała się t r o s z c z y ć o jej m ł o d s z e g o brata, a o j c i e c b y ł j e d y n y m ż y w i c i e l e m r o d z i n y P r o s z ę t e ż p a m i ę t a ć , że u nas k a z i r o d z t w o t o o g r o m n e tabu. W i e l e r o d z i n w o l i , ż e b y już [ . . . ] o j ­ ciec sypiał z córką, niż ż e b y t e n sekret w y s z e d ł na j a w " ( „ M e t r o " , 1 2 - 1 4 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . M i e s z k a ń c y d o l n o ś l ą s k i e j w s i P a s i k u r o w i c e , jak utrzymują: „do­ skonale pamiętają rodzinę B., ale niechętnie o niej opowiadają [ . . . ] oni z nikim się nie przyjaźnili, rzadko wychodzili do wioski, a i do nich prawie nikt nie zaglądał. 13 „Zawsze była uczona, że ma słuchać głowy r o d z i n y która jest w d o m u najważniejsza. W e włas­ n y m małżeństwie t e ż jest bierna, zależna, czuje się słaba. A jej mąż podsyca tę słabość. [ . . . ] Systema¬ t y c z n i e obniża jej poczucie wartości. Powtarza jej, że jest śmieciem, że na nic dobrego nie zasługuje. O g r a n i c z a k o n t a k t y ze światem [ . . . ] Uzależnia ekonomicznie. K o b i e t a nie zechce odejść, bo jest przekonana, że sobie nie p o r a d z i . Bo k t o naprawi zlew, k t o przyniesie pieniądze? Tymczasem mąż kreuje się na wszechmocnego. Mówi, że ma z n a j o m y c h w p o l i c j i , prokuraturze, nawet w mediach. M a t k a b o i się konsekwencji ujawnienia sprawy. Jest przekonana, że g d y powie, będzie jeszcze gorzej. I w m a w i a sobie, że przecież nie ma idealnych mężów. N i e k t ó r z y piją codziennie, a jej t y l k o o d świę¬ ta [ . . . ] g o d z i się na gwałcenie własnego dziecka, jest przekonana, że nie ma wyjścia, więc oddala o d siebie tę prawdę [ . . . ] . W o l i stawać po stronie silniejszego, c z y l i męża, w t e d y wydaje jej się, że p r o b ­ lemu nie ma. [ . . . ] Staje się jego wspólnikiem, czuje się współodpowiedzialna za to, co się stało, że w którymś m o m e n c i e zawiodła jako matka i żona. A l e sama jest ofiarą i t o redukuje jej poczucie winy: C h r o n i p o z y t y w n y wizerunek swojej rodziny. Panicznie b o i się jej rozpadu, bo w y c h o w a n o ją tak, że rodzina ma być raz na całe życie, że trzeba nieść swój krzyż. Bywa, że ma poczucie ulgi, b o nie musi już zaspokajać seksualnych potrzeb męża [ . . . ] Spotkałam się też z t a k i m p r z y p a d k i e m , że matka p r o ­ wadziła pijanego męża d o łóżka córki, bo t y l k o ona potrafiła go uspokoić" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . N i e chroni swojego dziecka, b o „może co innego r o z u m i e przez ochronę. D l a niektórych ochrona t o t y l k o zapewnienie d z i e c k u dachu nad głową i jedzenia. [ . . . ] A l e t e ż bardzo c z ę s t o matka czuje złość na córkę. [ . . . ] Bo nie w i d z i w niej córki, ale kobietę, konkurentkę, która zabiera jej m ę ż c z y z n ę . Zwłasz­ cza g d y mąż zaczyna ją zaniedbywać, a córkę obsypuje prezentami" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 213 �Mirosława Drozd-Piasecka Z y l i jak niewidzialni. [ . . . ] Ich dawny d o m stoi na uboczu, przy polnej drodze" ( G W 10.09.08, s. 4). Krzysztof B. przed przeprowadzką na Podlasie popadł w długi, a jego mały warsz¬ tat samochodowy zbankrutował. Dawni sąsiedzi twierdzą, że policja często go od¬ wiedzała, ale nie z powodów rodzinnych. „Ponoć na lewo auta robił. O n w ogóle taki cwaniaczek był. Miał taką gębę, że » c o t o nie ja!«. We wsi na na Krzysztofa B. mó­ wili »Scigany« albo »Dezerter« , bo w młodości uciekł z wojska i ukrywał się w domu przyszłej żony. Był jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny" ( G W 10.09.08, s. 4), która nie korzystała ze świadczeń społecznych. Według sąsiadów wolał, „żeby baby w domu siedziały: Wychodziły tylko co d o sklepu po zakupy" ( G W 10.09.08, s. 4). Alicja zakończyła edukację na gimnazjum . Dziewczyna i jej brat byli bardzo skryci, nawet zahukani. „Ktoś głośniej krzyknął, t o aż się kulili" ( G W 10.09.08, s. 4). Kiedy sprawa wyszła na jaw, bowiem napisały o niej gazety, mieszkańcy wiedzieli, o kogo chodzi. „Bo coś z nimi było nie tak, tylko nie wiedzieliśmy co. O n pijany nie chodził. Czyści byli, zadbani. G d y b y t o była typowa patologia, toby się człowiek mógł domyślać. A tak?" ( G W 10.09.08, s. 4). 14 S ą s i e d z i z G r o d z i s k a byli wzburzeni doniesieniami medialnymi. Mówili, że to dramat, że przeżyli szok. „Zeby chociaż tego drania porządnie za to ukarali" ( G W 10.09.08, s. 4). Twierdzili, że niczego nie zauważyli, żeby córka była w ciąży: też nie. „Rodzina niby normalna, ale ten ojciec jakiś taki b y ł . . . " (Rz. 09.09.08, s. 4). Przyjechał d o Grodziska „z żoną, córką i synem zamieszkał na końcu wsi. Pracował dorywczo, czasem pomagał blacharzom w warsztatach samochodowych. Czasem do sklepu przychodził sam, czasem zakupy robiła żona [ . . . ] . D o alkoholu go nie ciąg­ nęło" (Rz. 09.09.08, s. 1). Po dłuższej dyskusji niektórzy jednak przyznają, że coś podejrzewali, „bo niby po co ojciec córkę codziennie o godz. 21 d o lasu prowadził? - pytała jedna z kobiet" ( G W 10.09.08, s. 4). W ł a d z e i a u t o r y t e t y l o k a l n e wobec możliwych zarzutów zaniedbania swo¬ ich obowiązków przyjmują a priori postawę pełną rezerwy, a nawet obronną. Za¬ stępca sołtysa mówił, że znał mężczyznę przelotnie. Spokojny był, ale nie miał tutaj przyjaciół. Wymiana zdań między nimi kończyła się na „dzień dobry". Podobnie konstatuje wójt Grodziska (gminy): rodzina ta t o typowi przyjezdni, którzy nie u t r z y m y w a l i z b y t w i e l u k o n t a k t ó w z sąsiadami [ . . . ] . Z a i n t e r e s o w a ł o nas to, ż e n i g d z i e n i e pracują, n i e zgłaszają się p o zasiłek, a p r z e c i e ż z c z e g o ś muszą ż y ć [ . . . ] . 14 Wicedyrektorka szkoły w Siedlcu, gdzie uczyła się Alicja, twierdziła, że była „przeciętna jak wiele. Spokojna, małomówna [ . . . ] . D z i e w c z y n k a nie wagarowała i nie sprawiała kłopotów w y c h o w a w c z y c h . Chodziła t e ż na zajęcia wyrównawcze. [ . . . ] miała kłopoty z nauką [ . . . ] w y c h o w a w c z y n i chodziła nawet do nich d o domu, żeby ją poduczyć matematyki [ . . . ] nic niepokojącego nie zauważyła. [ . . . ] Pamięta, że matka kontaktowała się ze szkołą, ale sporadycznie" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . M o w a jest t u o okresie g i m n a ­ zjum, a d o pierwszego gwałtu doszło, g d y dziewczyna miała 14 lat, czyli p o d koniec gimnazjum, a zatem to, co się działo w rodzinie, mogło być jeszcze nieuchwytne dla szkoły Potem Alicja przerwała naukę. 214 �Przekraczanie granic tabu N i e p o k o j ą c e sygnały [ . ] d o c h o d z i ł y o d p e w n e g o czasu d o p r a c o w n i k ó w miejs¬ c o w e g o ośrodka p o m o c y s p o ł e c z n e j (Rz. 09.09.08, s. 1). Ich syn p r z y c h o d z i ł d o szkoły zaniedbany brakowało m u przyborów, w i ę c zaczęliśmy m u p o m a g a ć (Rz. 09.09.08, s. 4 ) . Podczas w i z y t y w i c h d o m u p r a c o w n i k socjalny nabrał p o d e j r z e ń , ż e w tej r o d z i n i e m o ż e dziać się c o ś n i e d o b r e g o (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 1). K i l k a razy sugerował córce, b y p o ­ rozmawiała z policją. D ł u g o nie dawała się przekonać, ale w i d a ć w k o ń c u się odważyła (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . N a u c z y c i e l e przypominają sobie, że drugi poród Alicji zbiegł się w czasie z kłopotami w szkole jej młodszego brata, Janka, który wówczas był agresywny, zdarzały mu się drobne kradzieże, nie potrafił się zintegrować z klasą, miał słabe oceny. Dyrektorka szkoły, do której chodzi Janek, przyznała, że: na p o c z ą t k u r o k u szkolnego dowiedziała się, że w r o d z i n i e B. są jakieś p r o b l e m y . Mieszkańcy Mierzynówki słyszeli awantury. C h ł o p i e c nie miał p o t r z e b n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Porozmawiałam z n i m i p o raz pierwszy, o d k ą d g o z n a m , w y z n a ł c o ś z ł e g o o s w o i c h r o d z i c a c h . Powiedział, ż e t a t o chce i c h o p u ś c i ć . Był w y r a ź n i e z m a r t w i o n y ( G W 10.09.08, s. 4 ) . K s i ą d z Marek Laszuk (z zespołu szkół w Grodzisku), który znał Janka, a spora¬ dycznie widywał też Alicję i jej matkę, tłumaczył, że uważa, iż to delikatna sfera ży¬ cia, w którą ingerencja może być źle odebrana - a nie miał podstaw, aby interwenio­ wać. Kategorycznie stwierdził: „niczego nie podejrzewałem" ( G W 10.09.08, s. 4). L e k a r z e , którzy odbierali w Siemiatyczach kolejny poród z kazirodczego związ­ ku, utrzymywali, że „nic nie wskazywało na patologię. [ . . . ] Alicja zgłosiła się do iz­ by przyjęć z bólami porodowymi. Przyszła z matką i ojcem" ( G W 10.09.08, s. 4). W z a c h o w a n i u p a c j e n t k i i jej r o d z i c ó w lekarze nie zauważyli n i c n i e p o k o j ą c e g o . - N i e o d p o w i a d a ł a k o n k r e t n i e na p y t a n i a [ . ] . Powiedziała [ . ] ż e zna t y l k o imię ojca dzie¬ cka, [ . . . ] ale nie w e r y f i k o w a l i , c z y mówi prawdę, t y l k o c z u w a l i n a d prawidłowym p r z e b i e g i e m p o r o d u . L e k a r z t o nie p o l i c j a n t (Rz. 10.09.08, s. 6 ) . Z w y w i a d u m e d y c z n e g o d o w i e d z i e l i ś m y się o p o p r z e d n i e j ciąży. Podali, ż e d z i e c k o z m a r ł o w p i e r w s z y m t y g o d n i u życia z p o w o d u w a d y serca [ . . . ] . W czasie c i ą ż y nie badała się i n i e c h o d z i ł a na w i z y t y k o n t r o l n e , ale p o r ó d p r z e b i e g ł d o b r z e , d z i e c k o i matka byli z d r o w i . [ . ] M a t k a zrzekła się o d r a z u p r a w d o dziecka, p o d p i s u j ą c o d p o w i e d n i d o k u m e n t . Jako p o w ó d podała, że nie ma na jego u t r z y m a n i e . Poprosiła o u m i e s z c z e n i e n o w o r o d k a w d o m u d z i e c k a ( G W 10.09.08, s. 4 ) . Sąsiedzi i autorytety lokalne nie reagowali. M i m o że plotkowano o kłopotach tej rodziny i coś podejrzewał opiekun społeczny milczeli, ponieważ, jak utrzymują psy­ cholodzy: „Ludzie nie chcą dostrzegać kłopotów sąsiadów, nie chcą się angażować w ich problemy, bo w wielu przypadkach wstydliwe konflikty rodzinne dotyczą ich samych" (Rz. 10.09.08, s. 6). Ojciec przeprowadzkami próbował zacierać ślady 215 �Mirosława Drozd-Piasecka przestępstwa. Sąsiedzi się zmieniali, mogli więc niczego nie zauważyć. Tym bardziej że wygląd ani zachowanie sprawców takich przestępstw nie są odrażające. W r ę c z przeciwnie, cechuje ich zawsze ponadprzeciętna u m i e j ę t n o ś ć w y w i e r a n i a wpływu na i n n y c h [ . ] m o ż e p r z e k o n a ć i n n y c h , ż e t o dzie¬ c i ę c y w y m y s ł a l b o z e m s t a n a s t o l a t k i . [ . ] P o t r a f i w m ó w i ć d z i e c k u , że tak musi b y ć , ż e c o k o l w i e k o n o z r o b i , n i c się n i e z m i e n i a l b o b ę d z i e jeszcze g o r z e j , ż e r o z b i j e o n o r o d z i n ę [ . . . ] ż e w s z ę d z i e je z n a j d z i e [ . . . ] . O f i a r a t a k i e g o c z ł o w i e k a n i c nie mówi, b o sama siebie o b w i n i a za w s z y s t k o , c o się d z i e j e ( G W 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . Z w r o t w zainteresowaniach prasy losami Alicji i jej rodziny wywołała reakcja p r e z e s a R a d y M i n i s t r ó w , Donalda Tuska. Spowodowała ona dyskusję, w któ¬ rej uczestniczyli politycy wszystkich opcji, wybitne autorytety prawne, medyczne i społeczne. Premier na temat molestowania córki przez ojca powiedział w wywia¬ dzie dla T V N 24, że jest świadomy tego, iż jego zdanie spotka się z krytyką organi¬ zacji broniących praw obywatelskich, ale: „nie sądzę, by wobec takich indywiduów można było stosować nazwę człowiek". I dalej: „chciałbym, by w Polsce wprowadzo¬ no kastrację chemiczną nie na życzenie, ale jako element wyroku" ( G W 10.09.08, s. 2). Tę bardzo emocjonalną wypowiedź cytowały wszystkie media. To stanowisko premiera zbiegło się z oczekiwaniami społecznymi, poczuciem sprawiedliwości zwykłych obywateli. Popularność PO wzrosła od razu o 10 proc. ( G W 26.09.08, s. 8) . C o więcej, spowodowało porozumienie ponad podziałami partyj­ nymi - za kastracją pedofilów byli przedstawiciele wszystkich ugrupowań politycz­ nych. W opinii Przemysława Gosiewskiego pozwoli ona na „trwałe wyeliminowanie zagrożenia ze strony pedofilów" ( G W 26.09.08, s. 8), bowiem „ciągle mówi się o pra­ wach przestępców. A gdzie prawa ofiar? Gdzie bezpieczeństwo i zdrowie dzieci? Mamy prawo stosować środki, które zabezpieczą społeczeństwo" ( G W 19.09.08, s. 1). 15 O wystąpieniu premiera f e l i e t o n i ś c i , d z i e n n i k a r z e pisali różnie . Jego wypowiedź odwróciła ich uwagę od samego zbrodniczego faktu i przeniosła ją na 16 15 O g ł o s z o n a przez „Gazetę W y b o r c z ą " ankieta mająca odpowiedzieć na pytanie „Co zrobić z pe¬ dofilami?" dała następujące w y n i k i : p r z y m u s o w o kastrować fizycznie (wycinać jądra) - 33 proc.,- p r z y ­ musowo kastrować chemicznie (zmuszać do brania leków) - 24 proc., karać tylko więzieniem - 15 proc., b e z t e r m i n o w o zamykać w szpitalach p s y c h i a t r y c z n y c h - 13 proc.,- dać wybór: kastracja chemiczna al­ bo więzienie - 8 proc. (PBS D G A dla „Gazety", badanie telefoniczne 12 września, próba reprezentatyw­ na 500 o s ó b ) ( G W 13-14.09.08, s. 2). Z n a c z ą c e , że za fizyczną kastracją opowiedziało się aż 40 proc. mężczyzn wśród których najwięcej było osób z wykształceniem średnim oraz ludzi młodych do 24. ro¬ k u życia. 16 P i o t r Pacewicz uważał np., że: „premier poleciał t a b l o i d e m " , podczas g d y mógł wykorzystać tę sytuację do edukacji społeczeństwa, np. zaapelować, b y obywatele ujawniali takie p r z y p a d k i , b y z n i k ­ nęła zasłona w s t y d u , która sprawia, że k o b i e t y cierpią w milczeniu. A l e „dużo lepiej sprzedają się wrzask oburzenia i odbieranie człowieczeństwa bestii w ludzkiej skórze". Premiera poparł wicepre¬ mier G r z e g o r z Schetyna, który powiedział, że jego z d a n i e m konsekwencje p o w i n n a ponieść również matka A l i c j i . Z d a n i e m Pacewicza wicepremier p o w i n i e n przeczytać wstrząsający w y w i a d w „Fakcie" 216 �Przekraczanie granic tabu pole dyskusji oraz polemik formalno-prawnych, medycznych i politycznych. Po¬ wstały podstawowe problemy definicyjne: K t o to jest pedofil? K i m są pedofile? Lekarze s e k s u o l o d z y byli zgodni, że jest to osoba dotknięta parafilią, czyli odczu­ wająca pociąg seksualny do dzieci. Wśród skazanych za przestępstwa seksualne w o ­ bec dzieci około 10 proc. stanowią pedofile. Dla reszty dziecko było zastępczym obiektem seksualnym z racji jego uległości i łatwości wykorzystania - mówił A n ¬ drzej Depko, wiceprezes Polskiego Towarzystwa M e d y c y n y Seksualnej: 17 N i e p o r o z u m i e n i e m jest m ó w i e n i e o n a d m i e r n y m p o p ę d z i e s p o w o d o w a n y m w y s o ¬ k i m p o z i o m e m h o r m o n ó w p ł c i o w y c h . P r z y c z y n ą p e d o f i l i i n a j c z ę ś c i e j jest b o w i e m p s y c h i k a , a s p r a w c a m i c z y n ó w p e d o f i l n y c h m o g ą b y ć r ó w n i e ż m a j ą c y za n i s k i p o p ę d , t y l e ż e długo nierealizowany. T o są p r o b l e m y zaburzonej o s o b o w o ś c i , a nie h o r m o n ó w , k t ó r e trzeba l e c z y ć m e t o d a m i p s y c h o t e r a p e u t y c z n y m i , czasem t e ż p s y c h i a t r y c z n y ­ m i . B l o k o w a n i e h o r m o n ó w m o ż e b y ć u ż y t e c z n e d o o b n i ż e n i a napięcia, ale t y l k o w t e ¬ dy, k i e d y j e d n o c z e ś n i e c z ł o w i e k p o d d a j e się d o b r o w o l n i e p s y c h o t e r a p i i . Jeżeli nie b ę d z i e miał ś w i a d o m o ś c i , ż e p o s t ę p u j e źle, i c h ę c i p o p r a w y - g d y t y l k o p r z e s t a n i e b r a ć leki, p o w r ó c i d o s w o j e g o p r o c e d e r u . O g r a n i c z e n i e się d o p o d a w a n i a środka blo¬ k u j ą c e g o p r o d u k c j ę t e s t o s t e r o n u w s y t u a c j i , g d y c z ł o w i e k jest p o z b a w i o n y w o l n o ś c i i nie ma w p o b l i ż u d z i e c i , na k t ó r y c h m ó g ł b y r e a l i z o w a ć swój p o p ę d , nie jest n a w e t p ó ł ś r o d k i e m ( G W 2 6 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . Taka wykładnia rodziła kolejne pytania natury medyczno-prawnej, w których pierwiastek etyczny odgrywał rolę pierwszoplanową. Koncentrowały się one na za¬ kresie dopuszczalności stosowania, zgodnego z prawem i etyką lekarską, leczenia przymusowego, czyli bez przyzwolenia pacjenta (w t y m przypadku kastracji chemicznej) oraz rozważaniach, na ile taka terapia jest karą, a na ile zabiegiem lecz¬ niczym. Wypowiadały się na ten temat najwybitniejsze autorytety z Teresą B. Jej spowiedź odsłania, jak powstawał p a t o l o g i c z n y układ kazirodczej rodziny,- jego szan­ taże, pychę („jesteście moją własnością"), bicie żony („uderzył mnie w twarz", „rzucił mną o ścianę"), córki („pasem, nawet g d y była z n i m w ciąży"), syna,- bierność sąsiadów ( G W 11.09.08, s. 2). M o n i k a O l e j n i k , dworując sobie z kolegi, ripostowała: „Piotr Pacewicz wraz z całą Polską zamarł, kie¬ d y premier zaproponował w p r o w a d z e n i e »kastracji c h e m i c z n e j « dla pedofilów. » T o straszne«, pre¬ mier demokratycznego kraju mówi »kreatura« i »indywiduum« o gwałcicielu córki i w y k l u c z a go z grona l u d z i . [ . . . ] Pacewicz [ . . . ] jest p r z e c i w n i k i e m tak surowej kary dla pedofilów, bo przecież oni mają t e ż prawa" ( G W 12.09.08, s. 24). Redaktor Pacewicz rozczula się nad losem Teresy B. „Z prze­ jęciem przeczytał w » F a k c i e « jej w y z n a n i a [ . . . ] . Szkoda tylko, że nie mówi, że wtedy, k i e d y jej mąż gwałcił córkę, oglądała sobie telewizję. [ . . . ] M o ż n a się dziwić, dlaczego Pacewicza oburza, iż wice¬ premier Schetyna powiedział, że matka p o w i n n a ponieść odpowiedzialność. T o nie są sporadyczne p r z y p a d k i , panie redaktorze. D l a t e g o m o ż e w a r t o potrząsnąć nie t y l k o ojcami gwałcicielami, pedofi¬ lami, ale całym społeczeństwem i r o d z i n a m i , żeby nie ukrywały z b r o d n i w o b e c własnych d z i e c i [ . ] potrząsnąć dziennikarzami, żeby w imię taniej sensacji nie pokazywali t w a r z y d z i e w c z y n y która i tak już ma s t y g m a t " ( G W 12.09.08, s. 24). 17 Sprawa p e d o f i l i i wróciła z całą ostrością na łamy prasy w następnym r o k u (2009). T y m razem bezpośrednim p o w o d e m było aresztowanie przez Szwajcarów reżysera Romana Polańskiego, które¬ mu prokuratura amerykańska postawiła zarzut uprawiania seksu z nieletnią. 217 �Mirosława Drozd-Piasecka Joanna Meder, p s y c h i a t r a z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, była zdania, że przepisy nie mogą zmusić lekarzy do przymusowego podania środka blokującego popęd, bo o konieczności jego zastosowania decydują lekarze, a nie ko¬ deks karny ( G W 26.09.08, s. 9). Lekarz jest bowiem od leczenia. N i e poda pacjen­ towi preparatu, który staje się środkiem represji, a nie lekiem. I w dodatku może za¬ szkodzić. Wszelkie terapie są podejmowane dla dobra pacjenta . 18 Zbigniew Lew-Starowicz, krajowy konsultant w zakresie seksuologii, przyznał, że jako lekarz sam miałby moralne opory przed aplikowaniem komuś takiego środka bez jego zgody Podawanie preparatów chemicznych bez jednoczesnego stosowania psychoterapii nie jest bowiem zgodne z zasadami sztuki lekarskiej, czasowo pozba¬ wia możliwości płodzenia, a więc okalecza. Chociaż zastrzegał, że gdyby miał d o czynienia z osobą, co do której ma pewność, że jeśli wyjdzie na wolność, to będzie stanowić stałe zagrożenie, bo nie jest w stanie zapanować nad swoim patologicz¬ nym popędem, to jego opór mógłby osłabnąć ( G W 12.09.08, s. 9). Dyskusja zaczęła się od przypadku „potwora z Siemiatycz", ale - zdaniem Lwa-Starowicza - akurat on raczej nie byłby zakwalifikowany do takiej terapii, choćby dlatego, że nie jest re¬ cydywistą. „Nie można też wykluczyć, że pod presją opinii publicznej dochodzi¬ łoby do nadużyć w orzekaniu o przymusowej kastracji, tak jak to się dzieje np. przy ubezwłasnowolnieniach" ( G W 12.09.08, s. 9). Opinie p r a w n i k ó w zwracały uwagę, że podstawowym problemem jest to, że polskie prawo i standardy międzynarodowe zakazują leczenia kogokolwiek wbrew jego w o l i . Rodziło to pytania natury legislacyjnej o zakres i formalne stosowanie przymusu. Według byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego i współtwórcy kon¬ wencji bioetycznej Rady Europy prof. Marka Safjana: 19 Jeżeli uznajemy, ż e w p r z y p a d k u „kastracji" f a r m a k o l o g i c z n e j c h o d z i o o b r o n ę społe¬ c z e ń s t w a p r z e d j e d n o s t k ą , t o w t e n s p o s ó b m o ż n a r o z p o c z ą ć dyskusję n a d s t o s o w a ­ n i e m k a r y śmierci c z y t o r t u r ( G W 11.09.08, s. 4) skoro u z n a m y za l e c z e n i e p o z b a w i a ¬ nie p o p ę d u seksualnego, t o dlaczego nie s t o s o w a ć w o b e c a g r e s y w n y c h p r z e s t ę p c ó w l o b o t o m i i ? ( G W 19.09.08, s. 7) L e c z e n i e nie m o ż e s ł u ż y ć d o b r u s p o ł e c z e ń s t w a . Z a w s z e musi s ł u ż y ć leczonej osobie. Inaczej w r ó c i m y np. d o p r z y m u s o w e j steryliza¬ cji o s ó b c h o r y c h p s y c h i c z n i e , k t ó r ą jeszcze w latach 70. s t o s o w a n o w S z w e c j i (GW 19.09.08, s. 1). W tej s y t u a c j i p o w s t a j e p y t a n i e , c z y r z e c z y w i ś c i e m a m y d o c z y n i e n i a z l e c z e n i e m , c z y m o ż e już z karą c i e l e s n ą ? T o b y ł o b y złamanie p o d s t a w o w y c h p r a w p r z y s ł u g u j ą c y c h k a ż d e m u człowiekowi n i e z a l e ż n i e o d tego, jak b a r d z o złe c z y n y po¬ p e ł n i ł ( G W 19.09.08, s. 4 ) . 18 Poza t y m żaden lekarz nie zaryzykuje „ciągania po sądach" za s p o w o d o w a n i e uszczerbku na z d r o w i u ( G W 26.09.08, s. 9 ) . 19 Z wyjątkiem c h o r o b y psychicznej, upośledzenia umysłowego lub też np. u t r a t y przytomności, k i e d y t o c h o r y nie m o ż e wyrazić na leczenie zgody. Ponadto terapia bez z g o d y zainteresowanego musi mieć na celu wyłącznie d o b r o pacjenta, a nie jego r o d z i n y czy otoczenia. Żaden przepis polskiego prawa karnego nie pozwala na podanie p r z e m o c ą środka, który nie służyłby r a t o w a n i u z d r o w i a czy życia ( G W 19.09.08, s. 1). 218 �Przekraczanie granic tabu Odmiennego zdania był Andrzej Rzepliński, sędzia Trybunału Konstytucyjnego. Były członek zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka uważał, że dobro dziecka jest zawsze ważniejsze od przestępcy (Rz. 11.09.08, s. 2). W przypadku pedofilii re¬ cydywistów kastracja farmakologiczna lub trwałe odcięcie od społeczeństwa są je¬ dynymi skutecznymi metodami zapobiegania tego rodzaju patologii. Skazany do¬ konuje w y b o r u : albo godzi się na bardzo „długą odsiadkę", albo wychodzi szybciej za cenę kastracji (Rz. 11.09.08, s. 2; G W 12.09.08) . 20 Zwolennik przymusowej kastracji chemicznej, r z e c z n i k p r a w o b y w a t e l s k i c h Janusz Kochanowski, uważał, że polskie prawo już dziś ją dopuszcza, bowiem: A r t . 72. K o d e k s u k a r n e g o s t a n o w i , ż e z a w i e s z a j ą c w y k o n a n i e kary, sąd m o ż e z o b o ¬ w i ą z a ć skazanego d o szeregu z a c h o w a ń , np. d o p o d d a n i a się l e c z e n i u , oddziaływaniu t e r a p e u t y c z n e m u o r a z i n n e m u s t o s o w n e m u p o s t ę p o w a n i u w okresie próby. T o ze¬ zwala na n a ł o ż e n i e p r z e z sąd o b o w i ą z k u zażywania p e w n y c h ś r o d k ó w , k t ó r y c h dzia¬ łanie określamy p o t o c z n i e m i a n e m k a s t r a c j i f a r m a k o l o g i c z n e j ( G W 12.09.08, s. 9 ) . Zresztą przymusowo kastruje się chemicznie w wielu krajach i w Polsce też moż¬ na - dodaje. M i n i s t e r s p r a w i e d l i w o ś c i Z b i g n i e w Ćwiąkalski podkreślał, że kwestią dyskusyjną pozostaje, czy kastracja chemiczna jest okaleczeniem ( G W 11.09.08; Rz. 11.09.08). Należy dyskutować jedynie nad farmakologiczną formą redukcji po¬ pędu płciowego u skazanych pedofilów. Możliwe jest już podawanie im środków „na siłę z zastosowaniem przymusu bezpośredniego w trybie przewidzianym dla osób chorych psychicznie" ( G W 26.09.08, s. 8). Jednak nie przyjmiemy rozwiązania, któ­ re naruszyłoby przepisy UE, standardy i konwencje międzynarodowe. Okaleczenie jest sprzeczne z prawem polskim , a art. 156 kodeksu karnego za przestępstwo uzna¬ je pozbawienie człowieka możliwości płodzenia. I dodał, że już dziś jest przepis 21 20 Z d a n i e m profesora Rzeplińskiego należy również dokładnie przeanalizować doświadczenia duń­ skie z lat 70. N a j p i e r w zastosowano tam kastrację farmakologiczną, a później l o b o t o m i ę . O k a z a ł o się b o w i e m , że t o nie narządy płciowe, lecz mózg o d p o w i a d a za popęd seksualny. Z a t e m sama kastracja nie wystarczy, żeby powstrzymać pedofila recydywistę przed krzywdzeniem dzieci (Rz. 11.09.08, s. 2). 21 Konstytucja RP w art. 40 zakazuje poddawania ludzi t o r t u r o m oraz okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu t r a k t o w a n i u i karaniu. U ż y c i e środków c h e m i c z n y c h dla osiągnięcia zamierzonych skutków represyjnych mieściłoby się w granicach pojęcia „kara cielesna". Wyobrażamy ją sobie c z ę s t o jako o b c i ę c i e ręki. Napiętnowanie r o z p a l o n y m żelazem, biczowanie, kastrację za p o m o c ą skalpela itp. U s t a w o w e w p r o w a d z e n i e kastracji chemicznej jako jednej z kar m o g ł o b y doprowadzić do jej sprzecz¬ ności z konstytucją. Dlatego p o l i t y c y P O t w i e r d z i l i , że być m o ż e trzeba będzie zmienić konstytucję. W związku z t y m Piotr W i n c z o r e k (prawnik konstytucjonalista) pyta: „co z konwencją o ochronie praw człowieka i p o d s t a w o w y c h wolności, której Polska jest stroną i która zawiera p o d o b n e (art. 3) posta­ nowienie? [ . . . ] G d y b y jednak [ . . . ] ustawowe wprowadzanie kary kastracji środkami c h e m i c z n y m i sta­ ło się dopuszczalne, t o dopuszczalne byłoby również stosowanie i n n y c h p o d o b n y c h kar. N i e wątpię, że części naszych o b y w a t e l i bardzo b y się t o spodobało, zwłaszcza g d y b y kary takie w y k o n y w a n o publicznie, ale c z y tego właśnie Platforma O b y w a t e l s k a chce naprawdę?" (Rz. 15.09.08, s. 15). 219 �Mirosława Drozd-Piasecka w kodeksie karnym mówiący, że skazanego za przestępstwo seksualne, u którego biegli stwierdzili „zakłócenie czynności psychicznych o podłożu seksualnym, można bezterminowo umieścić w zamkniętym zakładzie leczniczym" ( G W 12.09.08, s. 9). „Zresztą ostatecznie o konieczności przymusowego podawania tego czy innego le¬ ku będą decydować lekarze. To jest ich odpowiedzialność. M y tylko formułujemy odpowiednie p r z e p i s y " ( G W 19.09.08, s. 1, 4). Zatem, jak uważał Andrzej Rzepliński, przystąpić do zmiany prawa można dopiero potem, a nie p o d wpływem emocji związanych z ostatnią tragedią w Siemiatyczach. Kolejnym, sygnalizowanym już wcześniej pytaniem medycznym, ale i etycznym i prawnym zarazem, było ustalenie: w jakim stopniu kastracja chemiczna jest me¬ todą leczniczą, a w jakim karą, metodą represyjną? Ze słów premiera Donalda Tus¬ ka wynikało, że pedofile nie są w istocie ludźmi i nie zasługują na ludzkie potrak¬ towanie, zatem chodziło o ich ukaranie, i to jak najdotkliwsze, a nie oddziaływanie terapeutyczne podjęte z nadzieją skutecznego wyleczenia. Jeśli chemiczną kas¬ trację traktować nie jako procedurę medyczną, ale jako element kary, to pojawia się inny problem: czy można wprowadzać karę upośledzenia normalnego funkcjono¬ wania organizmu? Na związane z t y m pytania odpowiedź powinni dać specjaliści z dziedziny medycyny i farmakologii. „Dopiero po nich głos mogą zabrać prawni¬ cy" - mówił konstytucjonalista Piotr Winczorek (Rz. 15.09.08, s. 15). 22 Część mediów dowodziła, że jeśli słowa premiera o przymusie rozumieć tak, „jak to się dziś w świecie rozumie", to wystarczy - jak zrobili to ostatnio Brytyjczy¬ cy - wprowadzić „chemiczną kastrację", oprócz działań psychoterapeutycznych, jako standardową terapię przestępców seksualnych. N i e trzeba zmieniać konstytucji ani konwencji międzynarodowych. Po co więc stwarzać problemy, skoro są prostsze i równie skuteczne środki ochrony społeczeństwa? Premierowi nie chodziło zatem o ochronę potencjalnych ofiar, ale o zemstę (co sugerowały tabloidy rzucając hasło: „Wykastrujmy potwora"), mimo że „potwór z Siemiatycz" nie kwalifikowałby się d o „chemicznej kastracji" p o d przymusem. Z pewnością potrafi on kontrolować swój popęd, tylko nie chce. Dla takich jest więzienie, a nie leczenie. A poza t y m Krzysz¬ tof B. zagraża głównie córce, więc skuteczniejszym środkiem będzie zakaz zbli¬ żania się do niej ( G W 13-14.09.08, s. 2). 22 Poseł M a r e k Balicki (SdPL - N o w a L e w i c a ) , były minister zdrowia, z z a w o d u psychiatra, razem z posłami D e m o k r a t y c z n e g o Koła Poselskiego oraz profesorami prawa M a r i a n e m Filarem i Janem W i dackim skierowali stosowną interpelację d o premiera ( G W 19.09.08, s. 1). Uzasadniali ponadto, że przymus bezpośredni oznacza praktycznie, że k i l k u sanitariuszy unieruchamia d e l i k w e n t a i podaje mu zastrzyk. Jeśli przyjąć, że zagrażał z d r o w i u i n n y c h , t o można d o w o d z i ć , że kastracja chemiczna jest taką właśnie „niezbędną czynnością leczniczą" - tłumaczy Balicki. A l e jako lekarz nie zgadzał się z ta­ ką interpretacją. Poza t y m jaki sens ma podawanie na siłę „kastrującego" środka osobie, która i tak jest uwięziona i nikomu nie zagraża? T o nie leczenie, t y l k o kara, a lekarze nie są o d w y m i e r z a n i a kar ( G W 19.09.08, s. 1). 220 �Przekraczanie granic tabu Jednoznacznie oceniła stanowisko premiera Magdalena Środa, e t y k z Uniwer­ sytetu Warszawskiego: „Prymitywna zemsta, a nie kara" (Rz. 11.09.08) . Pomysłu na to, jak wprowadzić do prawa polskiego przymusową kastrację che¬ miczną, tak aby była zgodna z konstytucją i standardami międzynarodowymi, na ra¬ zie nie było. W y p o w i e d z i i podpowiedzi natomiast - niezliczone. Poszukując roz¬ wiązań, wysuwano przykłady innych krajów, mające świadczyć o tym, że społeczeń¬ stwa bez wątpienia akceptują tego rodzaju walkę z pedofilią . Odnotowywano, że kastracja chemiczna jest programem eksperymentalnym w terapii przestępców se¬ ksualnych w wielu krajach (np. Francji, Szwecji czy Włoszech), ale najczęściej pod¬ czas odbywania kary i zawsze za zgodą skazanego. Jej kontynuacja bywa też czynni¬ kiem, od którego zależy zwolnienie warunkowe. 23 24 Podnoszono, że popularniejszym sposobem kontrolowania przestępców seksual¬ nych są elektroniczne obroże pozwalające policji monitorować miejsce pobytu ska¬ zanego. W północnoamerykańskim stanie Luizjana np. sąd może nakazać noszenie takich obroży dożywotnio. Były też propozycje tworzenia jawnych komputerowych rejestrów, by każdy mógł sprawdzić, czy w jego okolicy mieszka recydywista skazy¬ wany za przestępstwa seksualne . W Wielkiej Brytanii i Francji istnieją państwowe rejestry przestępców seksualnych, ale dostęp do nich mają tylko organa ścigania i w y ­ miar sprawiedliwości. W 2000 i 2001 r. brytyjska bulwarówka „News of the W o r l d " opublikowała zdjęcia i nazwiska skazanych za pedofilię. Dwie osoby z listy popeł25 23 Kontynuując, powiedziała: „jestem p r z e c i w k o kastracji, nawet w jej najbardziej humanitarnej, farmakologicznej formie, tak jak jestem p r z e c i w k o karze śmierci, t o r t u r o m , chłoście, d y b o m i obcina­ niu kawałków ciała za mniejsze lub większe przestępstwa. Być m o ż e te f o r m y kary są skuteczne, w i d o ­ wiskowe i zwiększają p o z i o m sympatii dla jej propagatorów, ale są nieludzkie. Okrucieństwo, m o r d , gwałt, molestowanie zasługują na surową karę i z psychologicznego p u n k t u w i d z e n i a potrzeba kary proporcjonalnej d o z b r o d n i jest zrozumiała, ale nie z p u n k t u w i d z e n i a standardów naszej c y w i l i z a c j i ! T o myślenie p r y m i t y w n e , w kategoriach Kodeksu Hammurabiego. C z y chcielibyśmy, aby państwo dys­ ponowało t a k i m i karami? Sadzę, ze n i k t poważny nie chciałby żyć w t a k i m państwie. Pan premier też nie, po co więc wygłasza takie głupstwa? G d y b y rzeczywiście pomysł kastracji pedofilów udało mu się zrealizować, trzeba b y wykastrować znaczną c z ę ś ć męskiej p o p u l a c j i . Bo pedofilów, w m e d y c z ­ n y m sensie tego słowa, m o ż e nie jest z b y t w i e l u , ale osób molestujących własne d z i e c i - sporo. Tylko m y o t y m niewiele wiemy: C y w i l i z o w a n e państwo dysponuje narzędziami p o l i t y c z n y m i , p r a w n y m i , a zwłaszcza e d u k a c y j n y m i i nie musi uciekać się do kastracji" (Rz. 11.09.08, s. 2). 24 W H i s z p a n i i premier José Luis Zapatero przedstawił projekt reformy prawa karnego, w którym „sędziowie skazujący terrorystów oraz pedofilów o p r ó c z kar bezwzględnego więzienia będą m o g l i orzekać d o d a t k o w o aż 20 lat ograniczenia wolności po o d b y c i u kary. C z y l i skazani za takie przestępstwa będą musieli stale zgłaszać się na policję, nosić urządzenia pozwalające śledzić ich miejsce p o b y t u . Pedofile zaś mogą być poddawani farmakologicznej, c h o ć - d o b r o w o l n e j , kastracji. [ . . . ] D l a pedofilów oraz rozpowszechniających pornografię dziecięcą ma powstać specjalny rejestr kryminalny, tak żeby w i n n i m o g l i być natychmiast i d e n t y f i k o w a n i i b y nie m o g l i być z a t r u d n i a n i d o pracy z dziećmi i nie¬ l e t n i m i " ( G W 12.09.08, s. 11). 25 W różnych krajach były pomysły aby wprowadzić je p r z y m u s o w o (np. w 2005 r. domagała się tego szwedzka policja), ale je zarzucono. Takie prawo jako p i e r w s z y wprowadził stan N e w Jersey W 1998 r. sąd najwyższy S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h uznał je za zgodne z konstytucją. 221 �Mirosława Drozd-Piasecka niły w wyniku jej opublikowania samobójstwo. Podobną akcję przeprowadziła włos­ ka gazeta „Libero" ( G W 10.09.08, s. 2). Zdaniem opozycji zapowiedź premiera o wprowadzeniu przymusowej kastracji chemicznej przestępców seksualnych to niezwykle skuteczny zabieg PR-owski, wyłącznie chwyt propagandowy, który nie spełni ani roli leczniczej, ani prewencyj¬ nej ( G W 26.09.08, s. 9). Ta deklaracja wywołała kakofonię wypowiedzi urzędników starających się dostosować do „woli politycznej" szefa rządu. Istotą tej woli było po¬ kazanie, że premier jest z narodem przeciw zwyrodnialcom. Premier zrobił wraże¬ nie, „wstrzelił się w nastrój chwili". Zyskał satysfakcję elektoratu, uwierzono mu, że zrobi się porządek ze zboczeńcami (Rz. 13-14.09.2008, s. 13). Teraz jego urzędnicy zamiast ustalić z nim, co to znaczy „przymusowa", opowiadają, „co i m ślina na język przyniesie" . Były też wypowiedzi specjalistów jednoznacznie wskazujące na nie¬ kompetencje i pochopne, „emocjonalne" lub propagandowe zaangażowanie się pre¬ miera w artykułowaniu takiego stanowiska. 26 W związku z toczącą się dyskusją byli prezesi Trybunału Konstytucyjnego: M a ­ rek Safjan, Jerzy Stępień, Andrzej Z o l l , wystosowali list do premiera. Uznali w nim za absolutnie niezbędne przypomnienie kilku podstawowych tez odnoszących się do najważniejszych standardów prawnych przemilczanych lub deformowanych w d y ­ skusji publicznej. Uważali, że spowoduje to wysoce negatywne konsekwencje dla kształtowania się świadomości prawnej obywateli, kierunku debaty a być może - już w nieodległej przyszłości - również dla działań ustawodawczych państwa. Przy¬ pomnieli wykładnię i istotę tzw. praw podstawowych , ich uniwersalny charakter. Podkreślili: 27 N i k t nie m o ż e b y ć p o z b a w i o n y o c h r o n y s w y c h p r a w p o d s t a w o w y c h - b e z w z g l ę d u na to, k i m jest [ . . . ] jak w i e l k i e p o t ę p i e n i e w y w o ł u j e jego z a c h o w a n i e w p o w s z e c h n e j opinii publicznej [ . . . ] . Każda nawet z p o z o r u niewielka i ograniczona do absolutnych wyjątków relatywizacja standardów praw człowieka oznacza w istocie zakwestiono¬ w a n i e całej f i l o z o f i i o c h r o n n e j p r a w u n i w e r s a l n y c h , na k t ó r e j jest z b u d o w a n a nasza w s p ó ł c z e s n a d e m o k r a t y c z n a k u l t u r a p r a w n a i p o l i t y c z n a . S t a n o w i ć b ę d z i e t a k ż e syg¬ nał dla p e w n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a d o d o m a g a n i a się c o r a z b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h ś r o d k ó w represji i dążenia d o p o d p o r z ą d k o w a n i a i n t e r e s o w i państwa i s p o ł e c z e ń s t w a w s z e l k i c h p r a w j e d n o s t k i ( G W 15.09.08, s. 5 ) . W zakończeniu zwrócili się z prośbą d o premiera: 26 Szef gabinetu premiera Sławomir N o w a k powiedział w Radiu Z E T , że rząd w t y m celu z m i e n i konstytucję i prawo międzynarodowe. A minister z d r o w i a Ewa Kopacz - że premier już kilka g o d z i n o d wyrażenia swojej w o l i co do kastracji dostał o d p o w i e d n i projekt ustawy. W t y m samym czasie m i ­ nister sprawiedliwości informuje, że p r o j e k t u nie ma, bo trwają prace studyjne. 2 7 W szczególności prawo d o : poszanowania p r z y r o d z o n e j i nienaruszalnej godności, d o życia, d o ochrony integralności cielesnej, d o decydowania o samym sobie, ale także p r a w o d o rzetelnego sądu i do respektowania i n n y c h f u n d a m e n t a l n y c h gwarancji proceduralnych. 222 �Przekraczanie granic tabu o z a j ę c i e j e d n o z n a c z n e g o s t a n o w i s k a p o t w i e r d z a j ą c e g o w o l ę i z d e c y d o w a n i e rządu RP aby k o n t y n u o w a ć d o t y c h c z a s o w ą linię p o s t ę p o w a n i a w sprawach o c h r o n y p o d s t a ­ w o w y c h p r a w c z ł o w i e k a ( G W 15.09.08, s. 5 ) . Po kilkudniowej dyskusji spowodowanej wystąpieniem Donalda Tuska prze­ wodniczący klubu PO Zbigniew Chlebowski oznajmił, że rząd nie wprowadzi przy­ musowej kastracji jako kary dla pedofilów. T y m samym media straciły zainteresowa­ nie kazirodczym przypadkiem, którego ofiarą była Alicja B. Po kilkunastu miesią­ cach sprawa ustawy o pedofilii i jej karalności wróciła na łamy prasy ale t y m razem w kontekście dyskusji o samym akcie prawnym jej dotyczącym. Uważam, że sprawa powinna stanowić przedmiot odrębnego zainteresowania antropologów. Uwagi końcowe Przedstawiony materiał można interpretować z kilku stron naukowego poznania, adekwatnie do zainteresowań różnych dyscyplin (np. społecznych, humanistycznych, medycznych), biorąc także p o d uwagę zastosowania praktyczne, aplikacyjne. Pod¬ stawowe wątki, które t u się pojawiają, t o : - - Medyczne zidentyfikowanie, określenie oraz propozycje leczenia kazirodztwa ze wskazaniem wszystkich (również społecznych i kulturowych) „za" i „przeciw" każdej z form podejmowanych terapii. Umiejscowienie kazirodztwa w polskim i międzynarodowym prawie c y w i l n y m , karnym oraz kodeksie etycznym . Współczesne media. Rola ich języka i sposobów obrazowania w kształtowaniu ocen, norm, postaw (dodatkowo stymulowanych tendencją mediów do przed¬ stawiania sensacji), dotyczących zdarzeń bezpośrednio relacjonowanych i inter¬ pretowanych (w t y m przypadku kazirodztwa). Dodać należy, że terminowi „kazirodztwo" poświęcone są osobne portale internetowe, serwisy informacyjne i komentarze. Podobnych sytuacji jest t u opisywanych wiele. C o więcej, dominu­ ją wśród nich relacje nie z dużych miast, ale ze wsi i małych miasteczek, co już sa¬ mo w sobie jest znakomitym polem do analiz i interpretacji antropologicznych. 28 - - Z punktu widzenia antropologii społecznej i kulturowej można się zastanawiać, na ile wartości i normy w zakresie kazirodztwa, o których pisali Bronisław M a l i ­ nowski i Claude Lévi-Strauss, są aktualne, trwałe, uniwersalne. Odnosząc je do analizowanej rodziny i społeczności lokalnej, można rozważać okoliczności i wa¬ runki zmienności owych n o r m , a także zróżnicowanych postaw. - Przedstawiony przypadek można rozpatrywać jako strukturę złożoną z określo¬ nych wątków i elementów, z których każdy można odnieść do założeń oraz metodologii konkretnych prądów postmodernistycznej i wcześniejszej antropo- 28 N a l e ż y t u pamiętać, że wiąże się z t y m także p r o b l e m p r z e m o c y w rodzinie, jej p r z y c z y n oraz skutków psychologicznych, społecznych (w t y m legislacyjnych), k u l t u r o w y c h . 223 �Mirosława Drozd-Piasecka logii kulturowej oraz interpretować zgodnie z nimi. M a m t u na myśli m.in: kon­ cepcję interakcji społecznych Ervinga Goffmana, którą można zastosować d o interpretacji relacji Alicji B. z całym jej otoczeniem, pamiętając o perspektywie piętna i wykluczenia. Łączy się z nią perspektywa pozytywnych i negatywnych grup odniesienia Theodora M . Newcomba (1962), Manforda H . Kuhna (1972) lub Marka Ziółkowskiego (1981). Podobne podejście badawcze można by zas¬ tosować do sytuacji ojca Alicji. - Można także spojrzeć na problem z punktu widzenia wywodzących się od teorii Emila Durkheima koncepcji patologii, anomii, dewiacji społecznej czy alienacji lub transgresji w ujęciu Michaiła Bachtina. - Odrębna analiza to socjologiczno-antropologiczne spojrzenie na władzę, biorą¬ ce za punkt wyjścia np. ustalenia Maxa Webera. Przytoczyłam kilka tylko propozycji możliwych analiz zaistniałego wydarzenia. Jest ich oczywiście znacznie więcej. Uważam, że wszystkie one przybliżają nas d o poznania i zrozumienie współcześnie zachodzących procesów społecznych i ich konsekwencji. Bibliografia Buchowski M . 1987 hasło „tabu", w: Słownik etnologiczny. Terminy podstawowe, red. Z . Staszczak, Warszawa-Poznań Goffman E. 2007 Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk Kuhn M . H . 1972 The reference group reconsidered, w: Symbolic Interaction. A Reader in Social Psycho¬ logy, red. J. Manis, B. Meltzer, Boston Lévi-Strauss C. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa Malinowski B. 1987 1980 Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, w : Dzieła, t. 6, Warszawa Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji, w: Dzieła, t. 2, Warsza¬ wa Newcomb T M . 1962 Kształtowanie postaw jako funkcja grup odniesienia, w: Zagadnienia psychologii spo¬ łecznej, red. A. Malewski, Warszawa 224 �Przekraczanie granic tabu Wasilewski J.S. 2010 Tabu, Warszawa Ziółkowski M . 1981 Znaczenie - interakcja - rozumienie. Studium z symbolicznego interakcjonizmu i socjo­ logii fenomenologicznej jako wersji socjologii humanistycznej, Warszawa Źródła „Gazeta Wyborcza" Ćwiąkalski Z . 19.09.2008 Kastracja - leczenie, a może kara?, ze Z b i g n i e w e m Ćwiąkalskim rozmawia Ewa Siedlecka, nr 220, s. 7 Depko A. 26.09.2008 Przymus kastracji nie ma sensu, z Andrzejem Depką rozmawia Ewa Sied¬ lecka, nr 226, s. 9 ES 11.09.2008 Chemiczna kastracja pozostaje tylko hasłem, nr 213, s. 4 12.09.2008 PO w potrzasku kastracji, nr 214, s. 9 Grochal R. 15.09.2008 Po kilkudniowej dyskusji rząd już wie, kogo kastrować, nr 216, s. 5 Keller-Hamela M . 10.09.2008 KrzysztofB. z Siemiatycz to nie „polski Josef Tritzl", z Marią Keller-Hamelą rozmawia D o m i n i k Uhlig, nr 212, s. 4 Klimowicz J. 09.09.2008 Mówił: mam do niej prawo, nr 211, s. 1 Klimowicz J., Czajkowska A . 10.09.2008 AlicjaB chce uciec od piekła, nr 212, s.4 Klimowicz J., Więcko W 09.09.2008 Sześć lat piekła AlicjiB., nr 211, s. 4 Lew-Starowicz Z . 12.09.2008 Kastracja leczy czy kaleczy, ze Zbigniewem Lwem-Starowiczem rozma­ wia Ewa Siedlecka, nr 214, s. 9 Olejnik M . 12.09.2008 Litościwy Pacewicz, nr 214, s. 24 Pacewicz P. 11.09.2008 TabloidTusk, nr 213, s. 2 225 �Mirosława Drozd-Piasecka Siedlecka E. 10.09.2008 Tusk: kastrować pedofilów, nr 212, s. 2 13-14.09.2008 Kastracyjne pomieszanie, czyli ile przymusu w przymusie, nr 215, s. 2 19.09.2008 Przodownicy kastracji, nr 220, s. 1 26.09.2008 PiSprzelicytowuje PO: pedofilia do konstytucji, nr 226, s. 8 Stasiński M . 12.09.2008 Hiszpania też dyskutuje o kastrowaniu pedofilów, nr 214, s. 11 Uhlig D 15.09.2008 „Nasz Dziennik" chroni polską rodzinę przed prawdą o molestowaniu, nr 216, s. 2 Zmarzlik J. 09.09.2008 Ojciec w takiej rodzinie może pozornie robić dobre wrażenie, z Jolantą Zmarzlik rozmawia D m i n i k Uhlig, nr 211, s. 4 „Rzeczpospolita" Bravo P. 13.09.2008 Kastracja języka, nr 8116, s. 13 Nieśpiał T 09.09.2008 Przez sześć lat więził i gwałcił własną córkę, nr 8112, s. 1 09.09.2008 Podlasie zszokowane tragedią, nr 8112, s. 4 10.09.2008 Boimy się dostrzegać kłopoty sąsiadów, nr 8113, s. 6 Nieśpiał T , G m y z C. 10.09.2008 Dlaczego nikt jej nie pomógł, nr 8113, s. 6 Subotić M . 11.09.2008 Przymusowa kastracja pedofilów tylko lekami?, nr 8114, s. 4 Środa M . , Rzepliński A . 11.09.2008 Czy należy kastrować pedofilów, nr 8114, s. 2 Winczorek P 15.09.2008 Osobliwe pomysły Platformy, nr 8117, s. 15 226 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffeaeb528a9d635e0bab80da2d1eb228.pdf d62e4cf1e83171c1d7c3449b06d45ae1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5001 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna potwory - aspekt antropologiczny monstra - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4638 Title A name given to the resource Kilka uwag o monstrach i potworach/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.184-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOBEC CIELESNOŚCI ��Piotr Kowalski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Kilka uwag o monstrach i potworach Chłopi w karczmie, niepomni na rozgrywające się obok nich dramatyczne wydarze­ nia, pełne egzystencjalnego napięcia, od czasu do czasu podnoszą się znad kufli i dzielą sensacyjnymi doniesieniami. C H Ł O P I Ł o ń s k i e g o r o k u , p r z e d samą wiliją, k r o w a c o ś mówiła d o M a r c i n a . C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , p o s z e d ł M a r c i n d o o b o r y a k r o w a powiedziała d o niego w e d l e ż ł o ba: „ N i e jest d o b r z e , M a r c i n i e " . C H Ł O P I I I C o nie jest d o b r z e ? C H Ł O P I T a k ż e samo i M a r c i n ją zapytał: „ C o nie jest d o b r z e , k r o w o ? " . A k r o w a na t o : „A tak, w o g ó l e t o n i e jest d o b r z e " - i t y l k o siano jadła. M a r c i n jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ł , b o myślał, ż e m o ż e co w i ę c e j p o w i e . S t o i , a ona nic, t y l k o siano je. Postał g o ­ dzinę, p o s t a ł i d w i e , aż g o n o g i zabolały i w y s z e d ł ( M r o ż e k 1983, s. 3 3 ) . W kolejnej chwili przytomności, gdy ockną się z prawdziwie metafizycznej nie­ mocy wspomną o t y m , że Maciejowi zaskroniec wpadł do barszczu. Chłop p o ­ wiedział wtedy że nie będzie więcej jadł, i rzeczywiście nie jadł. Za czas jakiś przy¬ pomina i m się też niezwykłe zdarzenie: C H Ł O P I Z a s i ę jeden był silny okrutnie. C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , zadziwił c i się o n raz, aż się za g ł o w ę złapał... C H Ł O P I I I T o i co, ż e się złapał za g ł o w ę ? N i e d z i w o t a . C H Ł O P I Poczekajcie k r z y n ę . Z ł a p a ł c i się o n , a jako ż e s i l n y b y ł o k r u t n i e , głowa m u w r ę k a c h została. C H Ł O P I I M u s i w s z y i b y ł słaby C H Ł O P I W s z y i b y ł słaby ale za t o w r ę k a c h silny C H Ł O P I I I S i l n y m t e ż nie jest d o b r z e . . . ( M r o ż e k 1983, s. 5 8 ) . Głęboka prawda, cała mądrość ludu zdaje się objawiać w tych krótkich porusze­ niach ducha, które każą przerwać chłopom bezdenną medytację swojego losu. Po­ tęga ludowych przemyśleń jest porażająca - krowy gadają, jako że są wiedzące, choć 181 �Piotr Kowalski barany zapewne wiedzą więcej, niedobrze silnemu, bo ręce może silniejsze ma od szyi. M i m o wszystko zatroskanie krowy sytuacją świata czy bezgłowy korpus m o ­ carza nie okazują się faktami na tyle elektryzującymi, żeby przynieść pijącym otrzeźwienie i zmusić do podjęcia jakiejkolwiek działalności. N i e m o c chłopskich bohaterów stanowi manifestację, jak pisywał Witkacy zaniku uczuć metafizycz­ nych - oznacza więc zgodę na oczywistość świata, niemożność dostrzeżenia cze¬ gokolwiek poza t y m , co naskórkowo doświadczane, poniechanie trudu rozumienia. Spłaszczenie obrazu świata tłumaczy bierność, brak emocji, gotowości do zdziwie­ nia, tego niezbędnego warunku człowieczeństwa . W zaniku ciekawości, wygaśnię­ ciu odkrywczego i poruszającego zdumienia zobaczyć można symptomy tendencji generalnych - oto przyczynek do charakterystyki sposobu bytowania „jednowy­ miarowego człowieka" , którego poznawcze i egzystencjalne problemy komplikują się jeszcze bardziej w kontekście ponowoczesnej presji obrazów, luster i ekranów. C h o ć na razie dramat nierozróżnialności tego, co jest rzeczywistością, i jej przed­ stawień zdaje się nie dotykać codziennego życia, to jednak dyskretnie, acz skutecz­ niej symulakry zawłaszczają coraz większe obszary doświadczenia. Gadająca kro¬ wa, zaskroniec w zupie czy bezgłowy siłacz może być medialną ciekawostką, ale przecież nie źródłem zadumy nad dziwnością istnienia. 1 2 * G d y w X V I w. kolekcjonerzy zaczynali tworzyć gabinety osobliwości, ich zaan­ gażowanie i pasja były symptomem zjawiska znacznie poważniejszego: zmiany sto­ sunku do Wszechświata, nowej definicji człowieka i jego miejsca w Kosmosie, a więc najpierw - w naturze. Natura może powoływać do istnienia różne dziwaczne formy, trafiają się pomyłki, w y b r y k i czy nieudaczności. To one są atrakcjami w gabinetach osobliwości, w któ­ rych kolekcjonerzy zaspokajając swoją ciekawość i żądzę posiadania, układają w ga¬ blotach, w szafach i na półkach okazy fauny i flory, minerały, pozostałości po dawnej kulturze, szczególne miejsce rezerwując dla zdumiewających kuriozów. Niejedno¬ krotnie w kolekcjach znajdowały się słoje z potworkami zanurzonymi w konserwu¬ jących płynach. Okazy zwyczajne i te, które kwestionują normę, są po to, by ukazać 1 Tę starą formułę, prowadzącą d o refleksji o potrzebie poznania i doświadczenia metafizycznego, przypomniał w swej naukowej, i jednocześnie głęboko humanistycznej, pracy Erich F r o m m : „Jeżeli prawdą jest, że z d o l n o ś ć d o dziwienia się jest początkiem mądrości, t o prawda ta stanowi smutny ko­ mentarz d o mądrości współczesnego człowieka. Przy w s z y s t k i c h zaletach wynikających z osiągnięcia wysokiego stopnia literackiej i powszechnej edukacji - utraciliśmy ów dar dziwienia się czemukol­ w i e k " ( F r o m m 1972, s. 25). Książka, jak i inne ważne dzieła amerykańskiego psychoanalityka - co w a r t o pamiętać - powstawała w czasach pierwszej powojennej debaty o k r y z y s i e wartości, zagroże­ niach ze strony k u l t u r y masowej, niebezpieczeństwach społeczeństwa d o b r o b y t u i t d . 2 Tytuł głośnej książki H e r b e r t a Marcusego stał się skrótową prezentacją egzystencjalnych zagro­ żeń, jakie niesie ze sobą nowoczesna cywilizacja i rozwój k o n s u m p c j o n i z m u (Marcuse 1991). 182 �Kilka uwag o monstrach i potworach wielobarwność świata; ich gromadzenie i prezentacja, wymagające poukładania eksponatów, jednocześnie ujawniają tęsknotę za porządkiem, za taksonomią, której przyznać wypada rangę podstawowej zasady organizującej świat. Tym, co wypełnia gabloty gabinetów osobliwości, są przede wszystkim żmudnie gromadzone okazy, reprezentujące klasy, grupy, gatunki roślin, zwierząt, rodzaje mi¬ nerałów i t d . Atrakcją szczególną pozostawać będą curiositates, rzeczy dziwne, zaska¬ kujące przez to, że nie udaje się ich ulokować w którymkolwiek miejscu kolekcji. C h o ć bowiem nad wszystkim panuje idea taksonomii, to przecież kolekcjoner za¬ wsze „interesuje się przede wszystkimi wydarzeniami, rzadkimi, a nawet wyjątkowy­ mi epizodami, które według niego tworzą historię" (Pomian 2001, s. 70). T y m samym istotą kolekcjonerskiego stosunku do świata jest z jednej strony jego uprzedmioto¬ wienie, z drugiej zaś zachłanne zawłaszczanie przez zbieracza i nasycanie znacze¬ niami wynikającymi z jego doświadczenia czy taksonomicznych przeświadczeń: T a k kolekcjoner, jak i ocalający je [dawne k u l t u r y ] etnograf m o g l i b y się u b i e g a ć o ostat­ nie miejsce w ś r ó d o b r o ń c ó w „prawdy r z e c z y " . A u t e n t y z m [ . . . ] w y t w a r z a się b o w i e m w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej ( C l i f f o r d 2 0 0 0 , s. 2 4 6 ) . Curiosum to przedmiot, zjawisko czy zdarzenie, które manifestuje się szczególnie dobitnie w działaniach kolekcjonera, albo ogólniej - w ramach wyobrażenia o po¬ znawczych powinnościach i perspektywach człowieka. Poszukiwanie osobliwości, jakie stanowić mogłyby atrakcyjne eksponaty z coraz częściej w X V I I w. udostęp¬ nianych prywatnych zbiorów, wpisuje się w ogólną tendencję epoki - o t o tworzy się formacja nazywana „kulturą ciekawości". Podejmowane wówczas próby opisania i poznania świata wynikają z dostrzeżenia zbyt wielkiej liczby faktów, które nie pa¬ sują d o ustabilizowanego wcześniejszego obrazu świata. Ciekawość definiuje się wówczas jako pasję, która bywa ryzykowna, bo zmusza do przekraczania granic po¬ znania, naruszenia standardów, a nawet naruszania podziałów na dyscypliny pozna­ nia i gatunki pisarstwa. W wypowiedziach ówczesnych uczonych wyraźnie rysują się konsekwencje ciekawości: to emocjonalne pobudzenie i fascynacja, to zdumienie, które wstrzymuje oddech i wywołuje wypieki na twarzy.. .(Kenny 2004, s. 41-47). Curiosum odpowiada ciekawości, ale na poziomie poznawanej rzeczywistości - to w niej samej przecież tkwią źródła poznawczych pasji, które wywołują wątpliwości etyczne i religijne: czy taka ciekawość nie wiedzie do postaw niebezpiecznych i grzesznych? C z y skupienie na curiosum, na czymś, co samym swoim skandalicznym istnieniem każe wziąć w ironiczny cudzysłów dogmatyczne prawdy o świecie, nie prowadzi do kwestionowania spraw o wiele istotniejszych? Niedorzeczności natury owe poszukiwane, gromadzone i chętnie opisywane raritates, przez swe nieoczekiwane, niemożliwe istnienie prowokują d o poszukiwania ukrytego ładu, innego niż ten, który znany jest z doświadczenia i rutyny codziennoś¬ ci, ale też odmiennego od wizji sankcjonowanej przez naukę i Kościół. Naruszenie 183 �Piotr Kowalski porządku, dziwaczny w y b r y k natury porządek ten poddaje szczególnie spektaku¬ larnej próbie odporności. Skandal istnienia monstrów wymaga uporu w poszukiwa­ niach zasad, które w ich obliczu zdają się ulegać niebezpiecznej erozji. By takie oswo­ jenie umożliwić, żeby przywrócić pewność i spokój, potrzeba ładu spełniającego się w dostojnym rytmie regałów i gablot. Ratujące spokój i bezpieczeństwo rutyny codzienności estetyzowanie tego, co budzi najgłębszy, paraliżujący lęk, musi być operacją ustanawiania dystansu, odsu¬ wania źródła grozy, zamiany powodu przerażenia w przedmiot ciekawości, w rzecz nadającą się do oglądania, podziwiania, a nawet pogardliwego odrzucenia. Z cza­ sem proces estetyzowania i kolekcjonerskich zabiegów taksonomicznych doprowa¬ dzić też może do ukształtowania skutecznej ochronnej techniki marginalizowania zagrożeń, usuwania groźnej obcości. A b y się nie bać, że niesie z sobą ryzyko rozsa¬ dzenia bezpiecznego porządku świata, trzeba ten nośnik obcości wyprowadzić po¬ za obszar ekumeny. „Klasyfikacja" bywa poręcznym chwytem, by pozbyć się tego, co może zranić, przerazić, dotknąć, bo jest zbyt bliskie, namacalne i tkwi w samym centrum życia obserwatora. Taksonomie gabinetów osobliwości tkwią w t y m samym stosunku do świata, w którego ramach powstawały wielkie systemy porządkujące cały Kosmos - Systema Naturae (1735) Karola Linneusza jest niezwykłym dziełem pewności, że można cały świat: rośliny i zwierzęta, umieścić w precyzyjnie skategoryzowanym systemie. Taką samą siatką objąć można także i człowieka, porządkując rasy występujące na świe¬ cie. O p t y m i z m poznawczy twórców „wielkich narracji", jakimi są naukowe systema¬ tyki, nie powinien przesłonić ich możliwych, dwuznacznych konsekwencji. Różni¬ cowanie świata, wytyczanie rodzajowych granic służy też nazbyt często do budowa¬ nia hierarchii, układania „eksponatów" wedle „naukowych" taksonomii, spod których wyglądają także decyzje aksjologiczne. * Staropolscy pamiętnikarze i kronikarze zapisali w swych dziełach niezwykły obraz świata i historii. W ich zapisach można odnaleźć wydarzenia istotne w planie historycznym - najbliższej okolicy, księstwa, państwa, czasem Europy czy świata. N o t a t k i o nich sąsiadują z tym, co dotyczyło prywatnych doświadczeń autorów, ro¬ dzinnych perypetii, urodzin, chorób, ślubów, zgonów... Nierzadkie bywały infor¬ macje innej zupełnie natury: T e g o ż r o k u p o jesień u G a b r i e l a Sałtyska, półrolnika w e w s i C i ś c u w farze m i l o w s k i e j , W e r o n i k a żona j e g o urodziła t r o j e d z i e c i , samych s y n ó w j e d n y m u r o d z e n i e m . Z k t ó ­ r y c h d w u o k r z c z o n o , a t r z e c i n i e ż y w y u r o d z i ł się. Z a K r a k o w e m zaś t e g o r o k u 1727 dnia 23 k w i e t n i a w e w s i N i e d ź w i e d z i u z a g r o d n i c z k a urodziła d w u c h ł o p c z y k ó w z s o b ą z r o ś n i ę t y c h o j e d n y c h w n ę t r z n o ś c i a c h i sercu, co z n a c z y ł j e d e n p ę p e k i prążka s p o ­ jona, a te l e d w o o k r z c z o n o , j e d n e m u W o j c i e c h e m , a d r u g i e g o Jerzem. A te w z i ę t o ja­ ko j e d n o m o n s t r u m d o A k a d e m i e j K r a k o w s k i e j i n a p u ś c i w s z y s p i r i t u v i n i dla dalszej 184 �Kilka uwag o monstrach i potworach k o n s e r w a c y j e j [ i ] o d m a l o w a w s z y , z a c h o w a n o . Z n o w u t e g o ż r o k u 1727 d n i a 7 czerw¬ ca m i e s z c z k a k r a k o w s k a urodziła płód, k t ó r e miało g ł o w ę c z ł o w i e c z ą a t w a r z świnią, kły w i e l k i e , usta szerokie, w nosie d z i u r e k nie było, płuca na w i e r z c h u p r z y r o s ł e ; za¬ l e d w i e okrzczone, umarło. A t o z tej o k a z y j e j p r z y d a ł o się, że w t y m d o m u w y m a l o w a ­ n y b y ł Z y d na świni j a d ą c y i tak z a p a t r z y w s z y się żona, t a k i e urodziła p o d o b i e ń s t w o ( K o m o n i e c k i 1987, s. 5 6 6 ) . Kronikarz w jednej notatce zgromadził informacje o serii podobnych, bulwersu¬ jących zdarzeń, podobnych do tych, które nie były w stanie obudzić Mrożkowskich chłopów. Wiadomości o monstrach poruszały żyjących w świecie, w którym nie było miejsca na przypadkowe zdarzenia - choć niektóre notatki nie zostały opatrzone komentarzem, to jednak rozpoznanie sensu ostatniego ze zdarzeń wyraźnie poka¬ zuje, że poszukiwanie znaczenia było zadaniem nie tylko poznawczo, ale także eg¬ zystencjalnie istotnym. A tropów interpretacyjnych jest wiele - najprostszym jest odwołanie do przeświadczenia o skutkach zapatrzenia się przez kobietę ciężarną. Monstrum było przerażające, bo budziło inne jeszcze skojarzenia - ta hybryda ludzko-zwierzęca nie miała dziurek w nosie, co było jednym z symptomów demonicz¬ nych koligacji. Z y d na świni i diabelskie elementy potwora otwierają kolejne moż¬ liwe drogi poszukiwania znaczeń. O funkcji podobnych zapisów wiele mówi poetyka pamiętników i kronik, która pozwala na zestawienia ich z działaniami kolekcjonerów. I tak nawet „portrety ludzi, ich psychologia, refleksja filozoficzna, wreszcie tło opisowe są w nich słabiej r o z w i ­ nięte w porównaniu z pierwszorzędnym znaczeniem rejestracji zdarzeń" (Rytel 1962, s. 62). To zdarzenia wraz z okolicznościami (Michałowska 1970, s. 160-161) były zbierane przez pisarzy - są niczym przedmioty w gablotach gabinetów osobliwości. To kolekcjonowanie zdarzeń wydaje się dobrze tłumaczyć jako przedłużenie myśle¬ nia w ramach kultury oralnej, której liczne ślady znajdują się w prozie pamiętnikar¬ skiej i kronikarskiej (Kowalski 2006) - to przecież dzięki zapamiętanym zdarze¬ niom przechowywane są w tamtej kulturze prawdy i informacje społecznie ważne (Assmann 2008, s. 5 3 - 5 4 ) . * C o znaczą owe zapisy, uwaga poświęcana i m przez tych, którzy przede wszyst¬ kim pisują o historii lokalnej i wielkiej bądź prowadzą księgę przypadków swoich i najbliższej rodziny? Jakie były kształty potocznego imaginarium w tamtej dobie, jakie mechanizmy rządziły ówczesnymi procedurami tłumaczenia świata, według jakich standardów nadawano sens elementom rzeczywistości - przedmiotom, zja¬ wiskom, postaciom itd.? Dwie lekcje świata wydają się szczególnie ważne: z jednej strony to wyobrażenie religijne, w którym za pomocą pojęcia grzechu tłumaczy się wszelkie anomalie po¬ jawiające się w świecie i nadaje i m sens albo kary albo signum zbliżających się klęsk. Z drugiej strony działają już mechanizmy kultury ciekawości, którą wiązać trzeba 185 �Piotr Kowalski z taksonomicznymi nadziejami ówczesnych uczonych. C h o ć myśl naukowa nieko­ niecznie inspiruje myślenie potoczne, to jednak wyrasta na gruncie pewnych stan­ dardów wyobrażeniowych, jakie w potoczności są dostępne, poza t y m zaś historia naturalna obecna była w kulturze europejskiej od wielu już wieków. Załamanie koniunktury ekonomicznej, klęski żywiołowe, plagi, wojny i wszelkie inne czynniki prowadzące do utraty poczucia bezpieczeństwa często wiodą do kryzy­ su świadomości. Swoją dramatyczną rolę odegrał także Kościół, w którego działaniach propagandowych, zwłaszcza w czasach kontrreformacji, szczególnie w nauczaniu w poetyce „kaznodziejstwa strachu", wizje eschatologiczne, w zamyśle dyscyplinują­ ce, raczej pogłębiały lęk i dezorientację. W dyskursie ówczesnej pedagogii często pojawiały się rzeczy dziwne i straszne. Wykładnia niezwykłych zjawisk i anomalii w y ­ dawała się nietrudna do wyprowadzenia: to grzech spowodował chaos i pomiesza¬ nie w naturze. S k o r o na tej z i e m i jest t y l u s z a l e ń c ó w , iż z a m ę t , j a k i t u panuje, s t a n o w i j a k b y z a p o ­ w i e d ź p o m i e s z a n i a w p i e k l e - k t ó r e jest m i e j s c e m chaosu par excellence - c ó ż d z i w ­ nego, że m a m y uczucie, j a k b y n a t u r a l n y p o r z ą d e k świata t a k ż e stracił „ z d r o w y " r o z s ą ­ dek? G r z e c h c z ł o w i e k a r o z c i ą g n ą ł się na naturę, k t ó r a za p r z y z w o l e n i e m B o ż y m i dla p o u c z e n i a g r z e s z n i k ó w zdaje się o g a r n i ę t a „dziwnym s z a l e ń s t w e m " . Pozwala ona so­ b i e na „tysiąc działań s p r z e c z n y c h m i ę d z y s o b ą l u b n i e p o d o b n y c h d o siebie". R ó ż n o ­ r o d n o ś ć o b r a c a się w n i e d o r z e c z n e „mieszaniny": m a c i o r a „oprosiła się", w y d a j ą c na świat w i e p r z k a o l u d z k i m o b l i c z u ; t o z n o w u m a m y r y b ę o ł b i e lwa i p ł a c z ą c ą jak c z ł o ­ w i e k . Te p o t w o r n o ś c i są ilustracją g r z e c h u . ( D e l u m e a u 1994, s. 196; z o b . t a k ż e S c h i n ­ d l e r 2 0 0 2 , s. 3 7 2 - 4 4 9 ) . Monstra opisywano od dawna - nowożytni komentatorzy do wykorzystania mie­ li dzieła różne - od przekazów mitologicznych po uznane dzieła naukowe i kompen­ dia symbolograficzne. Sięgano d o Arystotelesa, czytywano Pliniusza. Monstra i be­ stie zadomowiły się w wyobraźni średniowiecznej, kiedy stopniowo, dzięki pracy Kościoła, dokonywało się głębokie przekształcenie bóstw pogańskich i ich ikono¬ grafii w demony w przedstawienia szatanów i ich popleczników . Monstra, potwory hybrydy z zoologii mitologicznej, z obszaru zaświatów, istot związanych np. z ry¬ tami inicjacyjnymi, przesunięto do demonologii i związano z grzesznymi pokuszeniami, z działaniami diabła albo czarownic, wymierzonymi przeciwko człowiekowi. Monstra mitologiczne nie miały aksjologicznego nacechowania - potwory w chrześ¬ cijańskiej wizji świata mają już jednoznacznie negatywne wartościowanie. Bywają przedstawiane jako konsekwencje grzechu, np. jako efekt bestialstwa, seksualnego po¬ łączenia człowieka i zwierzęcia. Trwałość połączeń monstrualności - animalności - be¬ stialstwa - demoniczności i t d . wciąż czeka na swojego badacza. 3 3 O roli zwierzęcych i h y b r y d y c z n y c h wcieleń w wyobrażeniach czarownic i szatana zob. G i n z b u r g 1991, s. 182-204. O popularnej ikonografii demonów z m o t y w a m i zwierzęcymi zob. W a r d i Steeds 2008. 186 �Kilka uwag o monstrach i potworach Łączenie monstrualności i demoniczności, a następnie grzeszności pozwoliło na dodanie kolejnych wyobrażeń, znaczeń i połączeń, co nasilało się szczególne w mo¬ mentach społecznych, politycznych i egzystencjalnych kryzysów, w które w Europie obfitowały wieki X V I I i X V I I I . I nie jest łatwe, a może nawet jest niewykonalne zwe­ ryfikowanie poruszających wypadków, o których wiele mówiono i pisano w pełnych grozy i oburzenia broszurach. Czy stało się tak naprawdę, że urodziły się dzieci bez głowy? Czy relacje świadków są wiarygodne, czy też należą do argumentacji polityczno-propagandowej? Czy widziano takie przerażające monstra, czy też wyobraże¬ nie było na tyle sugestywne, że spodziewano się je zobaczyć? O t o np. Anglia około 1640 r. żyła doniesieniami o przyjściu na świat dziecka bez głowy. W jarmarcznych drukach i politycznych pamfletach przedstawiono historię kobiety, która dziecko takie powiła. Opowiadano o katoliczce, której zwyrodniałe obyczaje i grzeszne życie zostało napiętnowane zdumiewającym porodem. Kato¬ licy odpowiedzieli opowieścią o zbrodniach protestantów, zdziczeniu obyczajów, których skutkami są kolejne monstra. W ferworze publicznej awantury na rycinach przedstawiających przywódców religijnych prezentuje się ich z ogonami i innymi zwierzęcymi atrybutami. Opowieści o bezgłowych noworodkach służyły tworzeniu „sugestywnego obrazu kobiecego szaleństwa, błędów katolików i koneksji z czarow­ nicami" (Crossy 2004, s. 53). Podejmowały „problem kontroli nad wyzwalającymi się kobietami w czasie, kiedy patriarchalna dyscyplina, podobnie jak inne formy au­ torytetu, wydawały się rozsypywać" (Crossy 2004, s. 54). Konflikty społeczne, woj¬ na wyznaniowa i monstrualność pozostawały w ścisłym związku. C h o ć za każdym razem miały precyzyjnie zdefiniowanego zwyrodniałego wroga, to łączyły je wspól¬ ne wyobrażenia na temat kobiecej niesforności i podatności na demoralizację. Monstra pojawiające się w dyskursie publicystycznym były sugestywnymi figu¬ rami diagnozy stanu świata i społeczeństwa. Służyły wskazywaniu przykładów spo­ łecznej patologii, upadku religijności i wykroczenia poza naturalny porządek. Pisa¬ rze, prezentując w popularnych broszurach monstrualne noworodki i znajdując oparcie w standardach normalności, traktowali je jako „znaki tego, że to świat stanął na głowie". „Związek między monstrualnymi istotami a monstrualnymi zachowaniami" (Cro­ ssy 2004, s. 48) wydawać się musiał sprawą „naturalną", wpisaną w porządek świata. To, co kulturowe i społeczne, podlegało więc somatyzacji - obyczaje i ciało, cieles¬ ność, biologiczność znajdowało się na jednej płaszczyźnie dyskursu. Monstrualność, poza kontekstem myśli mitycznej, gdzie była wpisana w porządek zaświatów (więcej: Kowalski 2000), stawała się argumentem politycznym, już na poziomie zmetaforyzowanych sensów słów i obrazów. W Nowych Atenach ks. Benedykt Chmielowski rozdział zatytułowany O innych cudownych i osobliwych ludziach w świecie 4 4 W ten sposób m o n s t r u m stawało się e l e m e n t e m m i t o l o g i z a c j i w r o z u m i e n i u Barthes'owskim, jako zamiana porządku n a t u r y i k u l t u r y (Barthes 2000). 187 �Piotr Kowalski to jest o Anacephalach alias bez głowy, o Cynocephalach alias psią głową mających i o innych dzi­ wnej formy ludziach wypełnił informacjami o t y m , że N a g ó r a c h i n d y j s k i c h znajdują się l u d z i e z głowami p s i e m i i g ł o s e m p s i m , alias szcze­ k a n i e m . [ . . . ] W M o s k i e w s k i m zaś państwie, w k r a j u L u k o m o r a d o S a m o i e d y i należą­ c y m koło r z e k i T a c h n i n l u d z i e się znajdują obrośli o psiej głowie, r y b a t a k ż e w r z e c e w s p o m n i a n e j łowi się g ł o w ę , g ę b ę , nos, o c z y r ę c e l u d z k i e mająca, jako t a m e c z n i k r a j o p i s y światu oznajmują; w t e j ż e k r a i n i e na z i m ę l u d z i e zamierają, si c e r d e n d u m . [ . . . ] L u d z i e na P ó ł n o c n y c h Insułach się z n a j d u j ą c y t a k w i e l k i e u s z y mają, ż e c a ł e ciało, k i e d y t e g o p o t r z e b a pokrywają, co r o z u m i e m c z y n i ą o d s ł o t y i w i a t r ó w tej z a ż y w a j ą c o d n a t u r y s o b i e p o z w o l o n e j o p o ń c z y a l b o [ . . . ] takową się przykrywają kołdrą b ę d ą c zawsze n a g i e m i ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 9 1 - 9 5 ) . Dyskredytując przedstawicieli obcych nacji czy polityków, przypisuje się i m hybrydyczne formy rozpoznaje animalne właściwości, obdarza epitetami, które mają źródła często alegoryczne i sprawdzają się w gestach odrzucenia. Przekonujące musiały być epitety sugerujące rzeczywistą monstrualność opozycji, parlamentu, przedstawicieli Kościoła i t d . Propagandowe mieszanie porządków i używanie w nauczaniu czy socjalizacji stereotypowych wyobrażeń z przesunięciem semantycznym oznacza uczenie pożądanego widzenia rzeczywistości, z ich pomocą wdrukowuje w podświadomość pewne metody interpretacji świata, uczy dostrzegania czegoś i uruchamiania podej¬ rzliwości wobec innych. Interpretacja monstrualności w ramach myślenia magicznego, religijnego, prze¬ niesiona do debaty politycznej współistniała z „kulturą ciekawości". Kolekcjoner¬ skie taksonomie są jednym z przykładów takich zabiegów porządkujących, u któ¬ rych podstaw leży przeświadczenie o istnieniu takiego porządku i o konieczności lokowania każdego przedmiotu czy zjawiska w odpowiednim miejscu siatki takso¬ nomicznej. Fascynujące zbieraczy curiositates nie mają zatem znamion cudowności, lecz raczej okazują się ekstremalną próbą falsyfikowalności porządku taksonomicz¬ nego. W pamiętnikach i kronikach zobaczyć można swoiste kolekcje, których jednost¬ kami katalogowymi są zdarzenia. Kolekcjonuje się przypadki mogące być świadect¬ wem naruszenia ładu świata, który został nie tylko rozpoznany opisany i zadekreto¬ wany w naukowych systematykach, lecz także sprawdzony w praktykach życia codziennego. * Pisarskie decyzje rozstrzygają o t y m , co pozostanie w społecznej pamięci jako informacja znacząca, powiązana z prawdami istotnymi dla społeczności, czy może nawet świata. Piszący nadaje rangę zdarzeniom: spośród tego, co działo się w da¬ nym roku, wybiera jedynie kilka, czasem kilkanaście istotnych, jego zdaniem, zda188 �Kilka uwag o monstrach i potworach rzeń-opowieści. Takie raritates na tyle go poruszają, że chce, by pozostały w zaso¬ bach pamięci potomnych, by świadczyły o t y m , ile ważnych spraw rozgrywało się w okolicy, w której mieszkał. Poświęcone zdarzeniom mikronarracje są wyodręb¬ nionymi jednostkami tekstowymi: to informacja wydzielona akapitem, podobieńst¬ wem inicjalnych słów (np. wskazaniem czasu, nawet dnia tygodnia) i umieszczona w serii podobnych akapitów-wyliczeń. Jak w muzealnej gablocie - ma swój indeks, chronologię, ale najczęściej także nie ma dalszego ciągu. Bywa i tak, że dziejopis chce ten dalszy ciąg ustalić - próbując się z klasyfikacją, musi wykroczyć poza po¬ rządek historii naturalnej. Czytać należy wszak uważnie Księgę Stworzenia, by uchwycić nie tylko boski plan, harmonię tego, co w Naturze, ale pamiętając o do¬ świadczeniu alegorezy i wciąż atrakcyjnych praktykach różnego w proweniencji prognostykarstwa, szukać znaczeń, przesłań, które zakodowane zostały w t y m , co w spektakularny sposób naruszało normę. Wykroczenie poza porządek, złamanie ta¬ ksonomii skupia uwagę obserwatora: to, co odmienne, zawsze jest bogate w treści - trzeba tylko odnaleźć nie zawsze jawne przesłania tego, co przyciągnęło wzrok. T e g o ż r o k u [1705 - P K . ] 7 J u n i i w d z i e ń Ś w i ę t e j T r ó j c e u M a t i a s z a S t a n k o w i c z a , m i e s z c z a n i n a ż y w i e c k i e g o kokosz a l b o k u r a wysiedziała jaj 13, z k t ó r y c h j e d n o kur¬ c z ę w y k l u ł o się o d w u pyskach, a o t r z e c h o k a c h , c z e m u się d z i w o w a n o . K t ó r e mon¬ s t r u m wyjawiło się, b o k o n t r y b u c j a s z w e d z k a nastąpiła n i e z n o ś n a na m i a s t o i w s i , c o t e ż i księża musieli o n ę p ł a c i ć i u s p o k o j a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 9 9 ) . Monstrualność poddaje próbie ład potocznego doświadczenia. Pojawia się wszak tak blisko świata codziennego, że trudno ją odesłać d o zoologicznych cieka¬ wostek. Ptak o dwóch głowach jest anomalią przeczącą rutynie życia, szokuje i każe spodziewać się nadejścia rzeczy najgorszych. Jeszcze większą grozę budzić musi potwór urodzony z kobiety: ludzkie dziecko okazuje się nie-ludzkie, hybrydyczne, bestialskie. Jego pojawienie się wprawia w ruch ustabilizowane wyobrażenie o świe¬ cie, destrukturalizuje ład, potwierdzony przez wiekowe doświadczenie i automa¬ t y z m potocznych przyzwyczajeń. Jednocześnie fascynacja relacjami o potworach ujawnia uporczywie tkwiącą w człowieku skłonność d o igrania z niebezpieczeń¬ stwem, sięgania do spraw, tematów, wyobrażeń, które bywają nocnymi koszmarami, ale równie często - są materią plotek czy sensacyjnych doniesień. Już wówczas: W y o b r a ź n i ę c z y t e l n i k ó w gazet p o d s y c a ł y niewątpliwie c z ę s t e w i a d o m o ś c i o n a r o d z i ­ nach jakichś p o t w o r k ó w i l u d z k o z w i e r z ę c y c h d z i w o l ą g ó w . W 1723 r. „ze L w o w a " n a ­ deszła np. p o g ł o s k a , ż e „W Ż u b r z e j w s i [ . . . ] mila stąd m o n s t r u m k r o w a w p u ł [!] c z ł o ­ w i e k a , w p u ł [!] ciele urodziła". N a t o m i a s t z W o ł y n i a dotarła w i a d o m o ś ć , „że t a m J e y m ś ć Pani Ł ą k o w i e c k a starościna k i j o w s k a miała p o r o d z i ć p u ł człeka, puł b y d l ę c i a , t o m o n s t r u m ż y j ą c trwało 3 n i e d z i e l e z w i e l k i m p o d z i w i e n i e m i z j a z d e m s z l a c h t y i r ó ż n y c h l u d z i na d z i w , samy J e y m o ś ć Pani starościna p o p o r o d z e n i u t y l k o t y d z i e ń 189 �Piotr Kowalski żyła". I n f o r m o w a n o t e z o l i c z n y c h t e g o r o d z a j u p r z y p a d k a c h w i n n y c h krajach. „ G a z e t t y C u d z o z i e m s k i e " z 1720 r. z całą p o w a g ą d o n o s i ł y m . i n . , ż e w L i z b o n i e „pewna b i a ł o g ł o w a p i e r w s z y m p o r o d z e n i e m wydała na świat c z w o r o d z i e c i , d r u g i m zaś 7 sy¬ nów, z k t ó r y c h p i ę c i o r o p o k r z c i e świętym umarło, a d w o j e jeszcze ż y j ą " [ . . . ] Jako r z e c z g o d n ą u w a g i s y g n o w a ł np. w a r s z a w s k i k o r e s p o n d e n t w i a d o m o ś ć , iż „w bliskoś­ ci K r a k o w a u r o d z i ł o się n i e d a w n o m o n s t r u m m a j ą c e n o g i 4, r ę c e 3, g ł o w ę 1 , a t w a ­ r z y 2. N a jednej s t r o n i e 2 oka, na d r u g i e j j e d n o , w środku czoła, ale o d w ó c h z d r z e n i cach o c h r z c z o n e p o d kondycją, ż e bliźnięta, u m a r ł o w g o d z i n ę . G ł o w a d o A k a d e m i j p r z y w i e z i o n a , c o n s e r v a t u r i n S p i r i t u V i n i et ex i n d y c i l i s , d o c h o d z ą , ż e t o bliźnięta były" (Maliszewski 2001, 179-180) . 5 Świadectwo gazet jest ważne: ich szeroki jak na ówczesne możliwości komunika¬ cyjne obieg, rola informacji pochodzących z obiegu ustnego wskazują, że odpowia¬ dały ówczesnej potocznej mentalności i swoim autorytetem jej standardy dodatko¬ wo wspierały. Szansa pojawienia się anomalii jest równa na każdym obszarze - to wszak kwestia przypadku w świecie przyrody Inną sprawą jest uwaga poświęcana i m przez ów¬ czesnych; nie do końca rozstrzygalne może być to, czy zdarzenia takie rzeczywiś¬ cie miały miejsce, czy też w kronikach czy pamiętnikach notowano to, o czym się wówczas mówiło, co wzbudzało społeczne emocje i niepokoje. M o ż e to były tylko pogłoski, może późniejsze „ustalenia" poczynione wobec faktów nieszczęsnych, które wymagały zinterpretowania? Może wreszcie pisano i mówiono o tym, co p o ­ jawiło się w prasie, w informacjach przywiezionych z daleka, o czym mówiła stugębna plotka? Może widziano to, o czym wiedziano, że zobaczyć się powinno? Kronikarz czy pamiętnikarz, notując znane sobie - jak często się zastrzegają au­ torzy - z autopsji fakty i to, o czym wówczas chętnie rozprawiano, dokumentuje tę dwuznaczną i ryzykowną ciekawość, która kazała poszukiwać bulwersujących do¬ niesień, plotek i pogłosek. To ona zmuszała do wsłuchiwania się w doniesienia o dzi¬ wach przyrody, o monstrach, potworach, które pojawiają się niedaleko bezpieczne¬ go, codziennego życia. Niekiedy nie są to nawet szczególnie przerażające swoją fi¬ zyczną nienormalnością przypadki, lecz serie dziwnych zdarzeń; taka powtarzal¬ ność czegoś, co mieści się na skraju normalności, poddaje szczególnej próbie gra¬ nice dopuszczalnych „niedorzeczności" natury Tak jest np., gdy rodzą się bliźnięta. Zdarza się to nieczęsto, ale takie porody uwagi nie wymagają. Zupełnie inaczej, gdy to, co rzadkie, powtarza się regularnie. Kiedy w rodzinie bliźnięta rodzą się wielo¬ krotnie, trzeba już się zacząć nad t y m bardzo poważnie zastanawiać. O coś wszak może t u chodzić, o czymś mają te zdarzenia powiedzieć: 5 „W Italii pojawiło się m o n s t r u m - pół człowiek, pół wół. N a czole ma j e d n o oko, a o b o k uszu rogi. Pojawiło się, jak mówią, nie wcześniej niż p r z e d d w o m a miesiącami" ( R u d o m i c z 2002, s. 198). Spo­ śród obfitości w i d z i a n y c h miejsc z wyraźnym u p o d o b a n i e m ówcześni sarmaccy wędrowcy podają informacje o p o t w o r k a c h , k u r i o z a c h i relikwiach. Przykładem m o ż e być pamiętnik Jakuba Sobies­ kiego (1991). 190 �Kilka uwag o monstrach i potworach D n i a 3 l i s t o p a d a [1717] A g n e s k a K a l f a s i o n k a t u z Ż y w c a r o d z i c z k a w S t o p n i c a c h w P o d g ó r z u się w y d a w s z y za syna sołtysiego, p o p o ł o g u umarła, z r o d z i w s z y d w o j e bliźniąt, a p r z e d t e m t e ż miała i p o r o d z i ł a p o r z ą d k ą d w a r a z y p o d w o j e bliźniąt. C o się d z i w o w a n o , ż e p o t r z y r a z y j e d n o p o d r u g i m t o się stało. A te w s z y s t k i e pomarły, t y l k o j e d n o zostało. Z n o w u p r z y d a ł o się t e ż na M i l o w c e u M a c i e j a Szabla, ż e D o r o t a S z c z o t k o w n a , mał¬ żonka jego troje bliźniąt porządką porodziła, a t y l k o b y ł między n i e m i syn jeden. T a k ż e w m i e ś c i e Ż y w c u p r z y g o d z i ł o się W e r o n i c e Gniłkowej, mieszczce żywieckiej ( C h m i e ­ l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 5 0 0 ) . W mitologii bliźnięta nie budzą dobrych skojarzeń (więcej: Kowalski 1998, s. 28-29), ale - sądząc po zapisach XVIII-wiecznego kronikarza - w mniemaniu p o ­ tocznym nie było już śladów podejrzeń o demoniczne koneksje, nie ma też niepoko¬ ju o „naturę" każdego z narodzonych dzieci. Niepokoić zaczynają dopiero dziwne zbiegi okoliczności, gdy zdarzenie możliwe, lecz rzadko spotykane, powtarza się nazbyt często. Seria identycznych, uporczywie powracających raritates, wywoływała wiele niespokojnych myśli i podejrzeń u ludzi zazwyczaj skoncentrowanych na ocze¬ kiwaniu znaków i cudownych ingerencji. Inne przypadki o wiele większe wywołują zdziwienie i emocje, być może niosą także ze sobą zagrożenia (bądź ich zapowiedzi), o jakich nawet nie śni się wścibskim spektatorom. Nawet skupieni na swojej prywatności pamiętnikarze odnoto¬ wują wiadomości, których bohaterowie chcieliby je skrzętnie ukrywać: Pani B u n i a t o w i c z o w a urodziła p r z e d w c z e ś n i e syna [ . . . ] na s k u t e k uniesienia się g n i e w e m . U s z y i twarz dziecka były p o d o b n e d o zajęczych. Niemowlę żyło przez t y d z i e ń całkowicie b e z j e d z e n i a c i e r p i ą c ciągle na epilepsję. M ó w i ą , że B u n i e w i c z o w a poślubiła swego k r e w n e g o p o śmierci p i e r w s z e g o męża. N i e chciała ona, ż e b y l u ­ d z i e oglądali o w o c tego p o ł o g u , a n a w e t starała się z a t a i ć g o ze w z g l ę d u na o b o w i ą z e k c h r z t u ( R u d o m i c z 2 0 0 2 , s. 179). Zapewne lęk przed gawiedzią i komentarzami na temat wdowy musiał powodować kobietą, że nie chciała przyznać się do swojego nieszczęścia. Niekiedy jednak spięt¬ rzenie potworności bywało tak wielkie, że musiało przyciągać powszechną uwagę: T e g o ż r o k u [1710] przydawały się r ó ż n e d z i w o w i s k a i p r z y p a d k i . N a p r z ó d w e w s i U s o ł a c h o w c a p o r o d z i ł a p i ę c i o r o jagniąt j e d n y m r o d z a j e m . U M a r c i n a Łabusa w Sop o t n i na Ś r e d n i m k r o w a urodziła c z w o r o cieląt, b ę d ą c jako s z c z e n i ę t a , t r o j e b y ł o ż y ­ w y c h , a c z w a r t e nieżywe,- a te p r z e d z i w n i e b e c z ą c , p o z d y c h a ł y ; k t ó r e d o z i e m i e za¬ kopano. Z n o w u na d w o r z e o b s z a r s k i m k r o w a urodziła c i e l ę o d w u g ł o w a c h żywe, a t o k a z a n o z a k o p a ć . W K r a k o w i e zaś w miesiącu l u t y m na S z c z e p a ń s k i e j u l i c y n a r o d z i ł o się d z i e c i ę , m a j ą c e d w i e g ł o w y z jednej szyje w y c h o d z ą c e , t a k ż e r ę c e i n o g i p o d w ó j ¬ ne, k t ó r e b y ł y spojone a l b o z r o ś n i o n e j e d n a w drugą. Z k t ó r y c h g ł ó w jedna r a n o umarła, a d r u g a p o południu. A t o r o z p r u w s z y z n a l e z i o n o w n i m d w o j e w n ę t r z n o ś c i , a t y l k o j e d n o serce. K t ó r e m o n s t r u m d a n o o d m a l o w a ć i na r a t u s z u k r a k o w s k i m na w i d o k l u d z i o m p r z y b i t o . C o t o b y ł o p r o g n o s t y k i e m r o z d w o j e n i a w Polsce panów, 191 �Piotr Kowalski b ę d ą c k r ó l ó w d w ó c h u k o r o n o w a n y c h , o c o w o j n y z [ s ] p u s t o s z e n i e m w Polsce były. A na t o d z i e c i ę sam c a r o w i c m o s k i e w s k i patrzał, k t ó r y w K r a k o w i e r e z y d o w a ł i d o ca­ ra ojca swego kazał o d m a l o w a n e o d e s ł a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 4 1 ) . Szokować musiała seria bulwersujących wypadków z udziałem zwierząt, i jeszcze to potworkowate dziecię, którego zadziwiające kształty kazano utrwalić na odesła¬ nym do Krakowa obrazie. Zainteresował się nim sam carewicz i swoim zdumieniem zapragnął podzielić się z carem-ojcem - wszystkie te utrwalone zdarzenia układają się w przerażający inwentarz raritates, które zdarzyły się tylko w jednym roku, i to w niezbyt odległych od siebie miejscach. Wszystkie zdają się wpisywać w porządek natury, ale obfitość przypadków i to, że jeden z nich d o t y c z y człowieka, nadwerę¬ żają pewność oczywistego i wszechogarniającego działania praw natury Czy jest to już powód, by rozważać tę kwestionowaną oczywistość, czy sięgnąć do prognostykarskiej lektury świata, a może szukać jeszcze innego klucza lekturowego? D z i waczność nie jest jedynie problemem estetycznym, stwierdzeniem możliwych po¬ myłek w świecie natury. W kulturze tamtej d o b y jest przede wszystkim poważnym zadaniem semiotycznym. Monstra są dla kronikarza, a zapewne także dla jego współczesnych, „niedo¬ rzecznością natury" bądź znakiem, ostrzeżeniem przed nadciągającymi katakliz¬ mami. Pisarz jednak w przykuwającym uwagę zdarzeniu nie upatruje już kary wyko­ nanej na osobie czy społeczności. W dokumentacji wieków dawniejszych, od śred¬ niowiecza począwszy, w kalectwie, monstrualności, a nawet trądzie widziano kon¬ sekwencje złamania nakazów boskich, działanie przeciw moralnemu i kosmicznemu porządkowi. Odbywanie stosunków seksualnych w czasie, gdy kobieta była nieczys­ ta - jak powtarzały to liczne dokumenty soborowe - ujawniało się np. ciężkimi cho¬ robami dzieci . Tej semiotyki znaków cielesnych dziejopis jednak nie stosuje - to interesujące, jako że skądinąd nieobce mu było nakładanie lektury zdarzeń jako prog¬ nostyków i tych samych zdarzeń jako już dokonanej oceny tego, co miało miejsce, to zaś z kolei traktowane było przez niego i współczesnych jako zapowiedź następ¬ nych wypadków. 6 Narodziny monstrualnego cielaka mogły okazać się złowieszczym prognosty¬ kiem śmierci dwojga ludzi, ale pisarz nie wiąże już zapowiedzi przyszłych zdarzeń z winą, grzechem tych, których wieszczba dotyczyła: T e g o ż r o k u [1698] w miesiącu m a r c u w l i p o w s k i m f o l w a r k u k r o w a urodziła cielę, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , a o c z t e r e c h n o g a c h , p o c z y m k r o w a zaraz z d e c h ł a i c i e l ę 6 Przykładem m o ż e być o b j ę c i e tabu k o b i e t y miesiączkującej - o d b y w a n i e z nią stosunków seksu­ alnych kończyć się miało szczególnie niebezpieczną nieczystością (mówi o t y m już Stary Testament, Kpł 20, 18). Złamanie tabu miało prowadzić do p o c z ę c i a istot kalekich, trędowatych, epileptyków, dzieci dotkniętych k a l e c t w e m (por. np. Zaremska 1986, s. 119). 192 �Kilka uwag o monstrach i potworach za nią p o d n i u j e d n y m . K t ó r e m o n s t r u m t o wyjawiło, ż e u r z ę d n i k Jan K o z i e ł n a z w a n y z T r z e b i n i e t e g o ż d w o r u p r ę d k o umarł, a żona j e g o zasię p o n i m w n i e d z i e l c z t e r y umarła i c ó r k a jej także, U r s z u l a . A t ę s k ó r k ę z t e g o c i e l ę c i a d a n o d o kuśnierza w y p r a w i ć i d o K r a k o w a o n ę panu p o s ł a n o ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 6 7 ) . G d y rodzi się dziecko, które jest i dziewczynką, i chłopcem jednocześnie, gdy pomieszane zostają seksualności, podstawowa zasada taksonomicznego ładu, „dzi­ wowanie się ludzi" jest reakcją najłagodniejszą z możliwych: T e g o ż r o k u [1709] d n i a 15 marca Jana Pruskiego, falbierza ż y w i e c k i e g o żona narodziła d z i e c i ę , k t ó r e miało d w o j e p r z y r o d z e n i a , m ę ż c z y z n y i b i a ł e j g ł o w y ale w i ę c e j na m ę ż ­ c z y z n ę p o k a z o w a ł o . A t e m u d a n o imię J ó z e f na k r z c i e świętym, c z e m u się l u d z i e d z i ­ w o w a l i . A t o b y ł o u m a r ł o w d z i e ń ś w i ę t y c h Filipa [ i ] Jakuba A p o s t o ł ó w ( C h m i e l o ­ w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 4 ) . Spotkanie z bestią, monstrum, które zdaje się należeć d o świata człowieka (zro¬ dzone przez kobietę, przypomina swoim ciałem człowieka), wystawia na ciężką pró¬ bę potoczne wyobrażenie o sensowności świata, jego harmonii i celowości każdego z elementów. W takich sytuacjach pojawić się muszą pytania dramatyczne o samego człowieka, jego szczególną pozycję we wszechświecie itd. Monstrum jest zbyt ludz­ kie, by nie prowokować pytań podstawowych ani nie prowadzić d o poczucia po¬ mieszania, lęku, a nawet światopoglądowego kryzysu. T e g o ż r o k u [1709] i n O c t o b r o mense w K ę t a c h niewiasta jedna urodziła d w o j e d z i e c i j e d n y m p o r o d z e n i e m : j e d n o b y ł o martwe, a d r u g i e m o n s t r u m , mając g ł o w ę wielką i n i e foremną, a j e g o cielsko miało k i e l k a o g o n ó w . Po k t ó r y m p o r o d z e n i u w k i e l k a d n i taż niewiasta umarła ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 8 ) . Pojawienie się w ekumenie potwora, który w jakiś sposób lokuje się wśród istot ludzkich (bądź na ryzykownie otwierającej się ku transgresji granicy), wprowadza poruszenie w codziennym bytowaniu. Ostatecznie trzeba zastanawiać się nad t y m , co w doświadczeniu potocznym znajduje się poza obszarem refleksji, przyjmowane powszechnie, jakby przezroczyste w swojej oczywistości. Takie pytania pociągają za sobą kolejne: o gwarancje bezpieczeństwa bycia w t y m oswojonym, t j . pozna¬ nym i przewidywalnym, świecie, gdzie takie rzeczy mogą się jednak wydarzyć. Sama obecność monstrum prowadzi do zawieszenia pewności na temat obowiązywania oczywistych, przez pokolenia wypracowanych taksonomii, może wręcz obnażyć ich kruchość, zakwestionować adekwatność opisu rzeczywistości; obnaży wątpliwą prawdę o t y m świecie budowaną na przeświadczeniu, że owa taksonomia jest nie tylko scjentystyczną konwencją, lecz przede wszystkim zasadą samego bytu. Mon¬ strum, zniekształcony fizycznie potwór czy ludzka bestia, szalony morderca, wariat - wszystkie te przypadki to swoiste epistemologiczne (a dalej - aksjologiczne) 193 �Piotr Kowalski skandale w doświadczaniu świata. G d y monstrualność ujawnia się zbyt blisko domeny zwyczajnej społeczności, pojawia się też niepokój dotyczący istoty po¬ rządku moralnego. Takie zdarzenie godzi w same podstawy wizji świata, która od lekcji Biblii, powtórzonej i ugruntowanej przez myśl chrześcijańską w najwcześniej¬ szych czasach, a dodatkowo argumentowanej w refleksji humanistycznej, ustawia człowieka poza przyrodą. Człowiek, stworzenie boskie, jest wszak ponad resztą na¬ tury, która oddana mu została we władanie. Odrębność człowieka uzasadniano na wiele sposobów - jednym z nich jest opinia o harmonijności, symetryczności, funk­ cjonalności ludzkiego ciała. Kierujący się rozumem, wyprostowany i sprawny czło­ wiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boże; zwierzęta zaś - choć też są dziełem Boga - tych walorów są pozbawione. Jeżeli „składność członków" albo ro¬ zum nie są właściwością jednostki, to jej miejsce wśród ludzi, albo przynajmniej jej wartości, muszą budzić poważne wątpliwości: S ą p r z y c z y n y s k ł a d n o ś c i a u s t a w i e n i a w s z y t k i c h c z ł o n k ó w c z ł o w i e c z y c h , tak t e ż t u b ę d ą w y p i s a n y z n a m i o n a o s o b l i w i e k a ż d e g o członka, c o sie t y c z ę d o b r o c i a l b o z ł o ś c i p r z y r o d z e n i a , aby k a ż d y m ó g ł w i e d z i e ć , z k i m ma t o w a r z y s z y ć a l b o k o g o sie chronić, t y m o b y c z a j e m , jako w y s z e j napisano ( r o z u m i e j m i e d z y t y m i ludźmi, k t ó r z y są z w i e ­ r z ę c y t o jest, k t ó r z y się nie r o z u m e m , ale z m y s ł y t y l k o sprawują) ( A n d r z e j z K o b y l i n a 1893, s.126). G d y więc właściwości konkretnego człowieka nie odpowiadają wyobrażeniom na ten temat, pojawia się pokusa wykluczenia, albo przynajmniej zmarginalizowa¬ nia kogoś, k t o w ten sposób przeczy porządkowi świata. W kodeksach prawnych, ale i w praktyce sądowej do X V I I I w., można znaleźć przyzwolenie na ekstermina¬ cję potworów, które - dla zniesienia ewentualnych wątpliwości - nie są traktowane w kategoriach ludzkich. Bartłomiej Groicki dopuszczał wręcz zabijanie potworkowatych dzieci, pisząc, że uwolnieni od kary za mężobójstwo mają być ci, k t ó r z y zabijają d z i e c i d z i w n i e się r o d z ą c e , nie w e d l e w y o b r a ż e n i a l u d z k i e g o , ale na kształt jakiej b e s t y j e k . A l b o w i e m i t a k i e nie mają b y ć chrzczone, ale zarazem zadaw i o n e abo k t ó r y m k o l w i e k o b y c z a j e m mają b y ć zatracone. K t ó r e t o d z i w n e r o d z e n i e [ . . . ] p o s p o l i c i e się f i g u r u j e w ż y w o c i e m a t k i z zapatrzenia jakiej b e s t y j e k a z z a m y ś l e ­ nia o niej czasu p o c z ę c i e ( G r o i c k i 1953, s. 213). W Kronice Jazowskiej, z podkarpackiej wsi Jazowsko, o zarazie, która pustoszyła zie­ mie polskie w 1708 r., można przeczytać informację pełną niepokoju i przerażenia: R o k u t e g o p o w i e t r z e m o r o w e nie t y l k o w K r a k o w i e , ale i w W i e l k i e j Polszcze, w M a z o [ w ] s z a c h , w W a r s z a w i e , c i r c u m c i r c a W a r s z a w y w S ę d o m i e r z u etc., etc., etc. w i e l ­ k i e panowało. W k t ó r y m p o w i e t r z u l u d z i e szaleli, j e d e n d r u g i e g o c z ł e k c z ł e k a na p o t ­ k a n i u z ę b a m i kąsali i o k r u t n i e r o z d z i e r a l i . P o w i e t r z e m w t y m ż e r o k u u m a r ł o w L i m a ­ n o w e j l u d z i 75, na K a n i n i e i z x i ę d z e m plebanem u m a r ł o l u d z i t a k ż e p o w i e t r z e m 33, w S t r o n i u u m a r ł o l u d z i 7. W i n s z y c h miejscach i w s i a c h t u koło nas b l i s k i c h , z łaski 194 �Kilka uwag o monstrach i potworach B o g a n a j w y ż s z e g o t u koło nas w g ó r a c h nie b y ł o p o w i e t r z a , za c o n i e c h b ę d z i e B o g u w i e c z n a chwała, t y l k o t o na K a n i n i e , w S t r o n i u , w L i m a n o w e j , w S o w l i n a c h , w Jodłow¬ n i k u etc. (Kronika Jazowska 1971, s. 2 0 9 ) . Ludzie zamieniają się w dzikie bestie, niczym zwierzęta z kłami i pazurami rzu¬ cają się na siebie. Niemożliwa staje się komunikacja, zawieszone zostają zasady rzą¬ dzące człowieczym światem. Zaraza, wtargnięcie szaleństwa w granice ekumeny, zamienia ją w zaświaty, w krainę śmierci i odwróconych wartości. C i , którzy ulegną temu obłąkaniu, sytuują się na zewnątrz, w obszarze transgresji, poza światem co¬ dzienności. Taki też był przypadek nieszczęsnego Piotra Riviere'a, przedstawiony przez M i chela Foucaulta, czy opisanej przez uczonego sytuacji ludzi uznanych za chorych umysłowo, za szalonych „w dobie klasycyzmu" (Foucault 1987). Opowieść o nich staje się świadectwem szczególnego doświadczenia historii: oto bowiem bohate¬ rem relacji nie jest już władca, postać eksponowana i przyciągająca spojrzenie i w ten sposób organizująca społeczną przestrzeń. T y m razem jest to ktoś nieważny, z lu¬ du, ale za to znany z bezpośrednich spotkań bądź możliwy d o wskazania przez roz¬ poznawalność realiów znanych z codzienności. Wykładnikiem takich sytuacji jest też niezatarta w kronikarskich notatkach oralność dawnych przekazów, które trak¬ towały o podobnych zdarzeniach. Residua ustności poświadczają także obecność w tekście szczególnego typu wyobraźni, która chętnie wspierała się na fizycznym konkrecie i była jednocześnie stabilizowana przez legendowe przekazy wizji świata. N a r r a c j e te b ę d ą o d g r y w a ł y rolę p o ś r e d n i k a m i ę d z y t y m , c o p r y w a t n e , a t y m c o g o d ­ ne pamięci, m i ę d z y c o d z i e n n o ś c i ą a h i s t o r y c z n o ś c i ą . P o ś r e d n i c t w o t o w y m a g a doko¬ nania t r z e c h z a s a d n i c z y c h o p e r a c j i . To, co l u d z i e w i d z i e l i własnymi o c z y m a , i d o t ą d przekazują s o b i e z ust d o ust, w s z y s t k i e te o b i e g a j ą c e g r a n i c e w s i c z y okręgu o p o w i a s t k i , k i e d y stają się c z y m ś n i e z w y k ł y m , o p o w i a d a n e są k a ż d e m u - uniwersal¬ nie t r a n s k r y b o w a l n e i w r e s z c i e g o d n e d r u k o w a n e g o p a p i e r u [ . . . ] . R ó w n o c z e ś n i e nar­ racja z m i e n i a status; t o już nie wątpliwa p l o t k a [ . . . ] , t o n o w i n a ustalona raz na zawsze w e w s z y s t k i c h k a n o n i c z n y c h s z c z e g ó ł a c h [ . . . ] . Przez co nareszcie wieś c z y u l i c a o k a ­ zują się [ . . . ] twórcami h i s t o r i i [ . . . ] . W s z y s t k i e te o p o w i a d a n i a mówią o h i s t o r i i b e z panów, z a l u d n i o n e j a u t o n o m i c z n y m i i s z a l e ń c z y m i w y d a r z e n i a m i , o w y r a s t a j ą c e j p o d p o z i o m e m w ł a d z y h i s t o r i i , k t ó r a b ę d z i e p o t y k a ć się o p r a w o ( F o u c a u l t 2 0 0 2 , s. 2 2 5 ) . Ludzka bestia, gdy swoją obecnością, a jeszcze bardziej - swoim destrukcyjny­ mi, dzikimi czynami wkracza w domenę utrwalonego, odwiecznego (a więc - oczy¬ wistego i przezroczystego) porządku, narusza jego stabilność i budzić musi naj¬ gorszy strach: lęk przed groźbą destrukturalizacji codziennego środowiska, oswojo­ nego świata potoczności. Tremendum wyłaniające się z obecności monstrum, aby nie rozsadziło usilnie chronionego ładu, przekształcić trzeba w informację sensacyjną, curiosum, któremu „ludzie się dziwowali". Mityzacja dystansu do potwora, tzn. operacja 195 �Piotr Kowalski przekładu tego, co kulturowe, na to, co naturalne , jest jednak ledwie pierwszym krokiem, jaki trzeba poczynić, by uporać się z jego monstrualnością. M o n s t r u m jest przecież w istocie skandalem w porządku i ontycznym, i etycznym. Rozwiązaniem ostatecznym problemu jest eksterminacja. Wcześniej dokonuje się operacji znacznie trudniejszej: eliminuje się potwora z obszaru ekumeny w sposób o wiele bardziej radykalny niż jego uśmiercenie. Usuwa się ten egzystencjalny filozoficzny i estetycz¬ ny skandal, pokazując, że bestia czy wszelkie - nawet ludzkie - monstrum do po¬ rządku ludzkiego nie należy. Po tej interpretacyjnej operacji, która wspiera się na autorytecie „oczywistych", ówczesnych reguł taksonomicznych, skandal zostaje w pewnym stopniu zażegnany - ładowi świata, zagrożonemu gwałtowną erozją wy¬ wołaną przez pojawienie się symptomu chaosu, przypadkowości, przywrócić moż¬ na nadwątloną pewność. Takie odruchowe wykluczenie przekonać ma o t y m , że właściwie nic szczególnego się nie stało - monstrum nie należy przecież do świata człowieka, jest nie-ludzkie, dzikie i obce, można więc powrócić do wyjaśnienia go w porządku natury i przyjąć do wiadomości jego nieprzewidywalność i dzikość. To w nim wszak mieszczą się również rozmaite dziwactwa i niedorzeczności. W taki to sposób zobaczyć można, dlaczego kategoria monstrualności jest tak istotna dla dyskursu najszerzej pojętej władzy - jest jej poręcznym i zawsze skutecznym orę­ żem (Crossy 2004). 7 Najprościej monstrualność wskazać na poziomie wyglądów, kształtów i form. G d y jednak podejrzliwym spojrzeniem na otaczający świat czujnie śledzi się to, co ukryte, gdy wydobywa się prawdziwe i istotne znaczenia zawarte w pozornie bła¬ hych i zwyczajnych nawet zdarzeniach, gdy umysł wdrożony jest do lekcji alegorezy bądź wytrwałego odczytywania Księgi Natury, wychwytywania znaków i pro¬ gnostyków, człowiek nie może dać się uwieść temu, co zewnętrznie powabne, albo poprzestawać na śledzeniu tego, co ohydne. Monstrualność objawić się może we wszelkich działaniach, które naruszają ład świata - społeczny i moralny porządek społeczny który jednak ma swoją legitymizację o wiele bardziej zasadniczą: w bos¬ kim porządku kosmicznym. W krajach E u r o p y Z a c h o d n i e j p o n o ć jeszcze w X V I I I stuleciu zdarzało się wytaczanie formalnych p r o c e s ó w zwierzętom, zakończonych w y r o k a m i skazującymi na karę śmierci c z y n a w e t e k s k o m u n i k i . T a k daleko p o s u n i ę t a odpowiedzialność karna z w i e r z ą t była - jak się w y d a j e - o b c a p r a w u m i e j s k i e m u w Polsce. N i e m n i e j jeszcze s z e s n a s t o w i e c z n i pisarze t e g o prawa w s p o m i n a l i p o d w p ł y w e m Starego Testa­ mentu o u k a m i e n o w a n i u wołu, k t ó r y z a b i ł b y człowieka, p r z y t a c z a l i t e ż b e z k r y t y c z n i e przepis p r a w a saskiego n a k a z u j ą c y ś c i n a n i e z w i e r z ą t z n a j d u j ą c y c h się w m i e j s c u z g w a ł c e n i a k o b i e t y . J e d n o c z e ś n i e t w i e r d z o n o j e d n a k , ż e z w i e r z ę nie m o ż e p o p e ł n i ć 7 M i t w Barthes'owskim znaczeniu jest skuteczną operacją przeniesienia porządków: k u l t u r o w e standardy, np. o b c o ś c i , zostają zamienione w kategorie naturalne (a nawet somatyczne), i o d w r o t n i e to, co naturalne, zyskuje rangę rozstrzygającego a r g u m e n t u - to, co zgodne bądź niezgodne z naturą (zob. Barthes 2000). 196 �Kilka uwag o monstrach i potworach p r z e s t ę p s t w a , „ponieważ r o z u m u nie ma i gwałtu u c z y n k i e m s w y m nie c z y n i " . Póź¬ niejsi a u t o r z y z a j m u j ą c y się p r a w e m m i e j s k i m b y l i z n a c z n i e b a r d z i e j k o n s e k w e n t n i . P r z y t a c z a l i jeszcze co p r a w d a w s p o m n i a n e n o r m y m ó w i ą c e o z g ł a d z e n i u z w i e r z ą t o b e c n y c h p r z y z g w a ł c e n i u . S t w i e r d z a l i j e d n a k , że w i c h czasach p r a k t y k u j e się t y l k o spalenie w r a z ze sprawcą s o d o m i i s t w o r z e n i a , z k t ó r y m ó w c z ł o w i e k d o p u ś c i ł się s p r z e c z n e g o z naturą w y s t ę p k u ( z n o w u w y r a ź n y w p ł y w Pisma Ś w i ę t e g o ) ( M i k o ł a j ­ c z y k 1998, s. 23). Za zachowania szczególnie odrażające, bo naruszające boski porządek, uważano sodomię. Zagrożona była karą najwyższą - była przecież występkiem przeciw na¬ turalnemu porządkowi świata. Tak sprawę traktowała Biblia, ale podobne prze¬ świadczenia zapisane są w tradycjach odleglejszych - obcowanie ze zwierzęciem prowadzi wszak do bestialstwa, do mieszania tego, co ludzkie, z t y m , co zwierzęce, a więc oddzielone i ulokowane w innym porządku. Broniąc się przed zarzutami sodomii, podsądni odwoływali się do tego, że jednak ostatecznie nie doszło d o sek¬ sualnego spełnienia, a więc zasłaniali się t y m , że nie sprowadzili ryzyka spłodzenia potwora, ludzko-zwierzęcej hybrydy: N p . w 1758 r. oskarżony twierdził, iż „z głupości m o j e j dopuściłem się g r z e c h u z krową, ale p ł o d u swego w k r o w ę nie w p u ś c i ł e m " [ . . . ] . I n n y o s k a r ż o n y o takież p r z e s t ę p s t w o twierdził: „członek swój miałem w c z ł o n k u tej kobyłki, ale nic nie w y s z ł o ze m n i e " [ . . . ] . Sąd k r a k o w s k i odrzucał te tłumaczenia, nie w i a d o m o jednak, c z y wynikało t o z o d m i e n ¬ nej i n t e r p r e t a c j i p o j ę c i a d o k o n a n i a , c z y p o p r o s t u nie dawał o n w i a r y o s k a r ż o n y m . Z a u w a ż m y b o w i e m , ż e J. C z e c h o w i c z o d r ó ż n i a ł c u d z o ł ó s t w o d o k o n a n e („ze s k u t ­ k i e m " ) o d takiego, k t ó r e g o s p r a w c y „immissione seminis consumatur nie w y p e ł n i l i " [ . . . ] , a w 1688 r. w D o b c z y c a c h o d n o t o w a n o s k r u p u l a t n i e , iż s o d o m i t a d o k o n a ł swego c z y ­ nu „z u k o n t e n t o w a n i e m c i e l e s n y m , alias cum polubione" ( M i k o ł a j c z y k 1998, s. 4 8 ) . W dawnych systemach karnych sodomia obejmowała wszelką aktywność seksual¬ ną niezgodną z naturą, a więc zarówno bestialstwo, czyli spółkowanie ze zwierzęta¬ mi, jak i homoseksualizm. G d y sprawy takie stawały przed sądem, ławnicy nie mu¬ sieli nawet rozważać szczegółowo motywów postępowania sprawców - z w y r o d niałość wynikała z podszeptów szatana czy była znamieniem opętania, owładnięcia przez demony, które pragną zniszczyć boski porządek (Kaczor 2005, s. 156) . A b y 8 8 D l a Komonieckiego p r z y p a d k i te są tak bulwersujące, że opowiadając o n i c h , zapomniał powie¬ dzieć o karze, jaka spadła na homoseksualistę-zbrodniarza: „ [ . . . ] Michał Kucharczyk wójt oszczadnicki komornicę swoje jeszcze brzemienną o k r u t n i e zabił z tej okazyjej, że on był styran albo mieszaniec, t o jest męskie i białogłowskie miał p r z y r o d z e n i e w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A t e n , c h o ć żonę miał, z nią nie przestawał, t y l k o sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w n i m się kochał, a t e n pachołek nad wolą jego ożenił się i została z n i m praegna[n]s. O n zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego k u o w c o m i tam o k r u t n i e z owczarzem zabił" (Kronika Jazowska 1971, s. 4 5 7 ) . W a r t o jednak zwrócić uwagę na przesunięcia w znaczeniach i ocenach bestialstwa w zależności o d t y p u k u l t u r o w e g o dyskursu. W myśli m i t o l o g i c z n e j takie sytuacje prowadziły najczęściej do powsta- 197 �Piotr Kowalski podobne orzeczenia sądowe nie budziły żadnych wątpliwości, zdarzenia takie wstęp­ nie wymagały intelektualnego, mentalnego zmarginalizowania - grzech sodomii na¬ zywano w średniowieczu peccatum mutum: niemy grzech, ponieważ uważano, że jego grozy nie można wyrazić słowami. A b y rozwiązać kryzys, który objął ład społecz¬ nego świata, należało dokonać zabiegu przesunięcia zbrodniarza z obszaru kultury do świata dzikości, usytuować poza społecznością. Czyniąc z niego bestię, łatwiej było utrzymywać dotychczasowe wyobrażenie porządku, które musiałoby być nad¬ werężone, gdyby potwór był jednym z nas. Istotę nie-ludzką następnie należało rzeczywiście wyeliminować, bo tak jak wilk, niedźwiedź i inne dzikie zwierzę za¬ grażała podstawom moralnego i kosmicznego ładu (rudymentarnego podziału ta¬ ksonomicznego na ludzi i zwierzęta): D i e 4 Julii w e ś r o d ę S t a n i s ł a w U r b a s z P i e t r z y k o w i c o p o r u b s t w o a l b o u c z y n e k s p r o ś ­ n y b e s t y j a l s k i z k l a c z ą w Ż y w c u p o d j u s t y c j ą spalon; k t ó r e g o J ę d r z e j D y b e k z Pewle w w i e r b i n a c h p i e t r z y k o w s k i c h z a s t a ł i p r z e d sądem jego pokonawszy, ś w i a d e c t w e m p o p r z y s i ą g ł . O k t ó r y m w y s t ę p k u w Ż y w c u jeszcze nie słychano. Przy k t ó r y m t e g o ż d n i a zaraz M a r e k W o j c i u r a z S z c z e r k u , c z ł o w i e k stary o rabunek S k o c z o w a miastecz¬ ka w Śląsku e g z e k w o w a n , b ę d ą c m u ręka o d c i ę t a i na p r ę d z e p r z y b i t a , a p o t y m ś c i ę t i ć w i e r t o w a n (Kronika Jazowska 1971, s. 4 4 8 ) . 9 Spalenie było karą przewidzianą przez kodeksy karne, ale też głęboko osadzoną w myśleniu, w którym wina była jednocześnie grzechem, a lęk przed jej nierozliczeniem wynikał z obawy o nieunikniony gniew i słuszną pomstę Boga. W dodatku te­ go rodzaju występek - zgodnie ze strukturami myślenia magicznego obecnymi w synkretycznej religijności d o b y staropolskiej - sprowadzał rytualną nieczystość na całą społeczność. „Spalenie delikwenta (wypalenie ogniem zbrodni) było symbolicznym aktem przywrócenia spowodowanego przezeń naruszenia porządku rzeczy (na za¬ sadzie: przestępstwo sprzeczne z naturą może implikować zmianę biegu rzeczy)" (Ka¬ czor 2005, s. 306). W y b ó r miejsca egzekucji, której poddawano i sprawcę, i zwie¬ rzę, także nie mógł być przypadkowy: D n i a 12 l i p c a w p o n i e d z i a ł e k w K ę t a c h o b e s t y j a l s k i e u c z y n k i z k l a c z a m i , k r o w y i ko¬ z a m i , j e d e n p a r o b e k ze w s i zginął. K t ó r e g o na g r a n i c y k o b i e r n i c k i e j ś c i ę t o i na stosie d r e w spalono. C z y n i ą c za g ł u p i e g o siebie (Kronika Jazowska 1971, s. 5 6 9 ) . nia groźnych h y b r y d ( c h o ć b y Leda i łabędź), w t r a d y c j i chrześcijańskiej w subtelnych i alegorycznych przedstawieniach sprawy przedstawiają się inaczej - nie wskazując na akt seksualny, przedstawia się b o w i e m skomplikowane przesłania, wymagające radykalnego odejścia o d naturalistycznej lektury (jak np. w scenach zwiastowania, w których j e d n o r o ż e c składa na łonie Panny swój r ó g ) . W późniejszych przedstawieniach dominują jednak o b r a z y grzeszności i p o t w o r n y c h skutków zbliżenia człowieka i zwierzęcia (zob. Dekkers 2000). 9 Księgi sądowe w t y m też r o k u odnotowały p o d o b n y przypadek: „Wołek z suskiego państwa także o p o r u b s t w o z krową spalon w Suchej, a krowę psi poszarpali" (Szczotka 1952, s. 9 9 ) . 198 �Kilka uwag o monstrach i potworach Na granicy, na miedzach, pod lasem chowano samobójców, to było też miejsce pochówku wszelkich nieczystych zmarłych, których ciała mogłyby skalać poświę¬ coną ziemię, bądź nawet przez tę ziemię mogłyby nie zostać przyjęte. Granica jest obszarem niczyim o nieredukowalnie przejściowym charakterze (Kowalski 1998); w t y m miejscu przejścia mogły dziać się rzeczy różne, tam też przebywały duchy tych, którzy nie byli ani martwi, ani żywi... Za granicą rozciąga się obszar natury - zwierząt, bestii i wszelkiej dzikości, właściwy dla tych, którzy swoimi czynami sa¬ mi postawili siebie w obszarze transgresji, poza ekumeną. Podobnie traktowano kazirodztwo. Incest naruszał podstawowe normy życia społecznego, którego taksonomia miała zaczepienie w boskim, kosmicznym ładzie. Warto pamiętać o t y m pomieszaniu argumentacji religijnej i społecznej (cywilno¬ prawnej): w wielu wypadkach bowiem za czyn kazirodczy uznawano także stosun¬ ki seksualne między ojczymem a pasierbicą, a więc sytuację, kiedy nie zachodziło pokrewieństwo biologiczne. Najczęściej karą było powieszenie mężczyzny i ścię¬ cie kobiety, a następnie spalenie ich ciał: D n i a 11 l i p c a [1716] w s o b o t ę była egzekucyja p r z e z sąd m i e j s k i żywiecki na I g n a c e g o Szuffa z Z a b ł o c i a , w z g l ę d e m w y s t ę p k u k a z i r o d z t w a , ż e m a j ą c ż o n ę , z A n n ą b r a t a swego r o d z o n e g o c ó r k ą c i e l e s n o ś ć p o p e ł n i ł . Z a co ś r ó d r y n k u ś c i ę t i miał b y d ź spalon, ale iż u p r o s z o n o p o t y m , u Ś w i ę t e g o K r z y ż a k o ś c i o ł a p o g r z e b i o n . P r z y k t ó r y m A d a m S z c z o t k a b y ł i n l o c o s u p p l i c i i ś c i ę t i ć w i e r t o w a n , ż e z o j c e m S z c z o t k i alias M a ­ d e j e m p o r a b u n k a c h c h o d z i ł ; k t ó r e g o b y ł b r a t z d r a d l i w i e na spaniu w lesie zabił, a o n o d niego u c i e k ł (Kronika Jazowska 1971, s. 4 8 4 ) . Ochronna funkcja lokowania monstrum w porządku natury i traktowania p o t w o ­ ra jako zdarzającego się przypadku jej niedorzeczności nie wyczerpuje listy sposo¬ bów podchodzenia do podobnych dramatycznych zdarzeń. Zawieszenie norm co¬ dziennego życia, destrukturalizacja zwyczajnego, dobrze oswojonego środowiska człowieka budzi najgłębsze egzystencjalne lęki, ale też pozwala na podjęcie trudu poszukiwania znaczeń, przesłań faktu, który swoją odrębnością musiał szczególnie wyraziście objawić się obserwatorom. T e g o ż r o k u [1708 - P K . ] dnia 26 A u g u s t i w n i e d z i e l ę Petronela S k o r u p i o n k a a K a s p r a F o r n a l i k a k u c h a r z a małżonka, p o r o d z i w s z y t e g o ż dnia c ó r k ę R o z a l i ę n a p r z ó d , a p o t y m jakąś wielką b a n i ę s k ó r y t w a r d e j i g r u b e j z siebie z wielką b o l e ś c i ą z a l e d w i e p o z b y ł a . K t ó r ą b a n i ę r o z e r ż n ą w s z y w e środku jej b y ł o m o n s t r u m a l b o d z i w o w i s k o p o d o b n e d o córki, b e z g ł o w y i rąk, t y l k o t u ł ó w z n o g a m i , w jednej n o d z e d w a palce, a w d r u g i e j trzy, a k ę d y miała b y d ź szyja i głowa, t o jakieś włosiska w y r o s ł e były. Z czego t r z e c i e g o d n i a umarła, a t o m o n s t r u m z a k o p a n o d o z i e m i e (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 2 ) . Były też zdarzenia z innego porządku: o t o coś niepokojącego rozgrywało się w przyrodzie i to, co oglądano na niebie i wokół siebie, nie mogło być przecież jedynie 199 �Piotr Kowalski nieszczęśliwym zrządzeniem przypadku: „Tegoż roku i miesiąca w ogrodach niegdzie róża, a w sadach jabłonie i gruszki miejscami kwitnęły czemu [się] lud p o ­ spolity dziwował" (Kronika Jazowska 1971, s. 323). Prawdziwe zaniepokojenie, a mo¬ że nawet emocje silniejsze budziły przede wszystkim uporczywie pojawiające się wówczas znaki na niebie: T e g o ż r o k u d i e 24 S e p t e m b r i s w e d n i e s ł o ń c e i miesiąc w n o c y k u pełni nabierający się, t e g o ż d n i a i n o c y o b o j e c z e r w o n a w o j a k o b y k r w a w e w e m g l e t y l k o świeciły się, p r z e m i e n i a j ą c się różnie, c z e m u się l u d z i e d z i [ w o ] w a l i . C o p o t y m z n a c z y ł o krwawą w o j n ę w Polsce, s z w e d z k ą i m o s k i e w s k ą , k t ó r a przypadła i jej b i t w y dzień d i e 9 m e n sis O c t o b r i s , iż w i e l e w o j s k a z o b u s t r o n padło, s z w e d z k i e g o króla i m o s k i e w s k i e g o cara, k t ó r z y się o K o r o n ę polską b i l i (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 3 ) . G d y takich niecodziennych zdarzeń przytrafia się zbyt wiele, nie można już poprzestać na tłumaczeniu anomalii, które także i w Księdze Stworzenia mogły się niekiedy pojawiać. Nagromadzenie przypadków pozbawia pewności siebie, rozbra­ ja skuteczne procedury praktycznego rozumu, przede wszystkim zaś - kwestionuje stosowalność wygodnej formuły tłumaczącej: przypadku. Trzeba znaleźć jakieś inne wytłumaczenie, wykroczyć poza to, co przynosi codzienne, zwykłe życie w świecie natury. N i e wystarczy ono, trzeba - patrząc na to, co jeszcze niedawno wydawało się poddawać tej lekturze - szukać klucza gdzie indziej, wybrać inną poetykę lektu¬ ry, inaczej spojrzeć na świat. Można w jednym spojrzeniu uruchomić doświadcze¬ nie poszukiwań w świecie alegorii, otworzyć procedury alegorezy, które prowadzą do odkrywania głębszych przesłań o świecie i życiu. M o ż e jednak być i tak, że same zdarzenia, zwłaszcza zaś ich serie, utworzą sugestywny przekaz prognostykarski: T a k ż e przeszłego r o k u [1721] p o d l e tej w s i na U s o ł a c h przydało się, że u niejakiego na¬ zwanego Bosego, zarębnika, poroniła żona jego K o c z o n i a n k a dziecię, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , c z t e r e c h r ę k a c h i n o g a c h a o j e d n y m tułowiu, a g d y b y d o swego czasu przy¬ szło, b y ł a b y go nie urodziła, ale ż e niewczesne i n i e ż y w e było, z a l e d w i e g o z siebie pozbyła. [...] Z n o w u t e g o r o k u za C i e s z y n e m c i e l ę t a się urodziły g o ł e b e z sierci i k u r z ę w y l ę g ł o się z jaja o n o g a c h c z t e r o c h . [ . . . ] W p i e r w s z e d n i miesiąca maja w Państwie Ś l e m i e ń s k i m w e w s i O c z k o w i e w farze r y c h w a l d s k i e j u K a z i m i e r z a K o l a n k a , p o d d a n e g o pańskiego, u r o d z i ł o się c i e l ę b e z o c z u , nie m a j ą c ź r z e n i c , t y l k o dołki w m i e j s c u o c z u , i tak ślepe t y l k o było. C o t e ż j a g n i ę t a m ż e się p r z e d t y m t a k i e urodziło. [ . . . ] D n i a 29 maja w pią­ t e k w m i e ś c i e Ż y w c u P i o t r o w i Gielacie, słudze w ó j t o w s k i e m u n a r o d z i ł się s y n z A g neski, małżonki jego, k t ó r y i dziąseł nie miał, t a k ż e nos c u d o w n i e płaski miał, a z n i e g o jako i n d y k o w i z a k r ę c o n e mięsisko wisiało. A t e m u na k r z c i e d a n o imię Jan. K t ó r y nie p o ż y w a j ą c p i e r s i , zaraz na d r u g i dzień u m a r ł (Kronika Jazowska 1971, s. 5 3 9 ) . M o n s t r u m poddaje próbie standardy kultury. Paradoksalnie jak długo postrzega się monstrum jako monstrum, gdy dziwi się, napotykając curiosum, tak długo kultura jest trwała i w sytuacjach zapowiadających kryzys potrafi uruchamiać mechanizmy 200 �Kilka uwag o monstrach i potworach ochronne. O w e nieszczęsne istoty, swoją obecnością wprowadzające dramatyczną konfuzję, trzeba ulokować na granicy ludzkiego świata, nieopodal N a t u r y na drodze prowadzącej w zaświaty - ale ten ruch, być może barbarzyński z punktu widzenia doświadczeń współczesnego człowieka, był konieczny, aby trwać mógł ład, dająca bezpieczeństwo pewność kształtów i taksonomii. Taki sposób traktowania p o t w o ­ rów i cudowności, wykorzystywany często w debacie politycznej , wyjaśnia też osob­ liwy fenomen obfitości monstrów w pewnych szczególnych momentach historycz­ nych. W czasach kryzysów zdaje się ludziom, że do tej pory nigdy jeszcze nie poja¬ wiło się tak wiele potworności i cudowności. Astrolog Maksymiliana I stwierdził 10 w 1508 r.: C z y t a m y ż e w czasach n a s z y c h p r z o d k ó w p o k a z a ł o się na niebie i na z i e m i m n ó s t w o rzeczy c u d o w n y c h , że c z ę s t o w i d z i a n o p o t w o r n e stworzenia. C z y ż jednak epoki, w k t ó r y c h o w e c u d o w n e zjawiska miały miejsce, m o g ą r ó w n a ć się z n a s z y m i czasami, jeśli c h o d z i o c z ę s t o t l i w o ś ć w y d a r z e ń t e g o r o d z a j u i o z d z i w i e n i e , jakie b u d z ą ? . F a k t e m n i e p o d w a ż a l n y m jest to, ż e t r u d n o b y ł o b y z n a l e ź ć e p o k ę , w k t ó r e j t y l e z a d z i ­ w i a j ą c y c h c u d o w n o ś c i z a j m o w a ł o b y ś m i e r t e l n i k ó w , ile dzisiaj. Luter, p r z y g o t o w u j ą c w W a r t b u r g u kazanie na a d w e n t , b y ł t e g o samego zdania: W o k r e s i e d z i e s i ę c i u l u b d w u n a s t u lat w i d z i e l i ś m y i słyszeliśmy t a k i e w i a t r y i g r z m o ­ t y - nie l i c z ą c n a w e t tego, co p r z y j d z i e p ó ź n i e j - ż e t r u d n o m i u w i e r z y ć , b y d a w n i e j jaka epoka słyszała w i a t r y i g r z m o t y t a k w i e l k i e i l i c z n e . . . A l b o w i e m nasze czasy w i ¬ dzą j e d n o c z e ś n i e , jak s ł o ń c e i k s i ę ż y c tracą swój blask, jak spadają gwiazdy, l u d z i ogar¬ nia t r w o g a , a w i e l k i e w i a t r y i w o d y r y c z ą s t r a s z l i w i e . W s z y s t k o t o następuje jedno¬ cześnie. Tak z a t e m widzieliśmy również k o m e t y a n i e d a w n o w i e l e k r z y ż y spadło z nie¬ ba i w t y m czasie p r z y b y ł a d o nas n o w a , niesłychana c h o r o b a , c h o r o b a F r a n c u z ó w ( D e l u m e a u 1994, s. 199). G d y z różnych powodów - kryzysu politycznego, gospodarczego, głodu, nara¬ stającego bandytyzmu, kataklizmów, zarazy itd. - świat wyskoczył ze swoich kolein, gdy rozum usypia, rodzą się demony T r u d n o rozstrzygać - czy najpierw są potwo¬ ry, potem zaś groza egzystencjalnego doświadczenia, czy też raczej jest odwrotnie - gdy wzrasta lęk, mnożą się monstra wszelakie. * Może przyczyny naturalne wyjaśniają poszczególne przypadki, ale sądzono, że mają one innego jeszcze reżysera. Wyjaśnienia wymagają radykalnie odmiennej her¬ meneutyki, w której przywołać trzeba apokaliptyczny zwierzyniec, bestie wielkie i małe, które w eschatologicznych sytuacjach dopełniają wyroków boskich. To na¬ rzędzie wymierzania kary ale też sposób na komunikację - zżerające kapustę gąsie­ nice, gdy namnożą się nadmiernie, co tłumaczy się racjonalnie, są złowieszczą zapo- 10 Z o b . np. ikonografię związaną z diabłem, zwłaszcza g d y pojawiała się ona w kontekście p o l e m i ­ k i p o l i t y c z n e j bądź w y z n a n i o w e j (di N o l a , 1997, zob. także: Basista, 2007, Dziechcińska 1976). 201 �Piotr Kowalski wiedzią tego, co nieuchronnie nadchodzi. Język biblijnych skojarzeń łączy się z figu¬ rami myślenia magicznego. Gąsienice, motyle, ćmy, rojące się robactwo wpisane było w porządek zaświatowy, związane z negatywnie wartościowaną transgresją: zmrok, ciemność, cisza i piekielny zgiełk, brak porządku, a więc wszystko to, co ulokowane było w sferze granicznej i po drugiej stronie granicy ekumeny (Kowalski 1998). Zmiany w przyrodzie zwiastują plagi, pomór, nieszczęścia wszelakie. Śmierć zapo¬ wiadana jest przez to, że „psy spuszczając pyski ku ziemi zaczynają wyć, krety ryją ziemię, wznosząc kopce niby mogiłki, sowy huczą nocą przeraźliwie, wiatr kopie wydmy niby groby" (Biegeleisen 1929, s. 290). W kulturze ludowej d o X I X w. prze¬ trwały potwierdzone wcześniejszymi zapisami potoczne przeświadczenia, że „na¬ mnożenie się robactwa, gadziny z ogonami jak u raków [ . . . ] , niezwykła obfitość żab, szczurów, komarów, motyli i much, które się z gniłości, nie nasienia rodzą, biegun¬ ki, czerwonki, wrzody i plamy [ . . . ] mnogość grzybów" (Giedroyć 1899, s. 75; cyt. za: Sznajderman 1994, s. 25) . Krajobraz czasów zarazy wygląda przerażająco - py¬ tanie, jakie warto stawiać, dotyczy tego, jak był on konstruowany w konkretnych przypadkach - czy z wiarą, że symptomy nieubłaganie ujawniają to, co się stanie, czy raczej jako metaforyczny, a może alegoryczny obraz służący do opisu narasta¬ jącego klimatu grozy? Czy rozmnożone robactwo przeraża, bo zapewne zeżre kapustę, czy jest groźbą spełniającej się właśnie apokalipsy, choćby tylko małej, doraźnej kary będącej ostrzeżeniem przed sprawami poważniejszymi? 11 * Monstra w staropolskim dyskursie znaczą przez odniesienia do magicznego modelu świata, myślenia religijnego o grzechu i karze czy w kategoriach boskich signów. Niemniej ważne są także zdroworozsądkowe, potoczne wyobrażenia o p o ­ rządku świata. W kulturze ciekawości monstra stanowią frapujący przykład „niedo¬ rzeczności natury", to curiositates, których samo istnienie musi zdumiewać ludzi; t y m samym weryfikuje granice wytrzymałości taksonomicznego porządku, który wciąż wydaje się wystarczający do tłumaczenia świata. Z czasem etykieta monstrualności zacznie służyć za wygodny argument w dyskursie władzy albo przynajmniej społe­ czeństwa broniącego samego siebie przed zwątpieniem w to, czy aby na pewno jest dobrze urządzone. Początek X X w. przyniesie medykalizację wyobrażeń o potworach, powoła na¬ wet specjalną dyscypliną badawczą - teratologię, która podobnie jak teratogenia, służyć musi s p r a w i e g ł ę b s z y c h u o g ó l n i e ń w zakresie m o r f o l o g i i zwierząt. Bez t e g o b y ł y b y one t y l ­ ko „ c i e k a w o s t k ą " naukową, nie o w i e l e p r z e w y ż s z a j ą c ą g ł ę b i ę p i e r w s z e g o lepszego „ p a n o p t i c u m " z k i e p s k i m p r e p a r a t e m c i e l ę c i a o d w ó c h g ł o w a c h i sfałszowaną f o t o g r a - 11 D o kanonu europejskich wyobrażeń weszły już zapisy z książek: Defoe 1993; Pypes 1966. 202 �Kilka uwag o monstrach i potworach fią „braci s y j a m s k i c h " . O b i e te n a u k i są c z ę ś c i a m i składowymi m o r f o l o g i i i w r a z z in¬ n y m i jej d z i e d z i n a m i s ł u ż y ć mają c e l o w i n a j g ł ę b s z e m u tej gałęzi badania - ogólnej p r z y r o d n i c z e j f i l o z o f i i k s z t a ł t u ( T u r 1927, s. 9 ) . Medykalizacja ma swoje filozoficzne i światopoglądowe konsekwencje, ale za¬ nim potwory zostaną sprowadzone do rangi medycznych okazów, w potocznym my¬ śleniu i tak straszyć będę monstra, o których nie wiadomo, czy nie pochodzą z de¬ monicznego nadania, albo przynajmniej nie są efektem grzechu. Zapewne lękiem będzie napełniać inne jeszcze podejrzenie, które choć stare w samym sformułowa¬ niu, zyska nową interpretację: monstrualne wyglądy, potworność członków, zosta¬ je na zawsze skojarzona z potwornością, zwyrodnieniem obyczajów. O t o dlaczego tak bardzo musiał przerazić bohater Milczenia owiec, Hannibal Lecter - bo nie moż¬ na było w nim poznać monstrum. Zanim jednak przyjdzie nam przerazić się na dobre, zawsze trzeba mieć nadzie¬ ję, że może uda się, jak udało chłopom, coś skosić lub zaorać w całkiem normalnym, naszym świecie. N i e gubiąc przy t y m umiejętności dziwienia się. Bibliografia Andrzej z Kobylina 1893 Qadki o składnościach członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. 1535, Kraków Assmann J. 2008 Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa Basista J. 2007 Propaganda religijna w przededniu i pierwszych latach angielskiej wojny domowej, Kraków Barthes R. 2000 Mit dzisiaj, w: Mitologie, przeł. A. Dziadek, Warszawa Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Lwów Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, t. 1, Lwów 203 �Piotr Kowalski Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa Crossy D. 2004 Lamentable, strange, and wonderful. Headless monsters in English Revolution, w : Mon­ strous Bodies / Political Monstrosities in Early Modern Europe, red. L. Lunger Knoppers, J.B. Landes, London Defoe D. 1993 Dziennik czasów zarazy, przeł. J. Dmochowska, Londyn Dekkers M . 2000 Dearest Pet. On Bestiality, London, N e w York Delumeau J. 1994 Qrzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XJJJ-XVJJJ w., przeł. A . Szy­ manowski, Warszawa D i Nola A . M . 1997 Diabeł. O formach, historii i kolejach losu Szatana, a także o jego powszechnej a złowro­ giej obecności wśród wszystkich ludów, od czasów starożytnych aż po teraźniejszość, przeł. I . Kania, Kraków Dziechcińska H . 1976 W krzywym zwierciadle. O karykaturze i pamflecie czasów renesansu, Wrocław Foucault M . 1987 2002 Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, przeł. H . Kęszycka, Warszawa Morderstwa, o których głośno, w: Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował moją matkę, moja siostrę i brata mego.... Przypadek matkobójcy zXJXwieku, przedstawił M . Foucault, przeł. T Komendant i G. Wilczyński, Gdańsk Fromm E. 1972 Zapomniany język.. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, przeł. J. Marzęcki, Warszawa Giedroyć F 1899 Mór w Polsce w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa Ginzburg C. 1991 Ecstasies. Deciphering the Witches Sabbath, Chicago Groicki B. 1953 Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego w Koronie Polskiej, Warsza¬ wa 204 �Kilka uwag o monstrach i potworach Kaczor D 2005 Przestępczość kryminalna i wymiar sprawiedliwości w Gdańsku w XW-XVJJ3 ku, Gdańsk wie­ Kenny N . 2004 The Uses of Curiosity In Early Modern France and Germany, O x f o r d Komoniecki A. 1987 Chronografia albo Dziejopis żywiecki, Żywiec Kowalski P. 1998 hasła: Bliźnięta, Granica, Cisza/Hałas, Ćma, Grzyb, Mrówka, Mysz, Noc, w: Leksykon. Znaki świata. Omen - przesąd - znaczenie, Wrocław-Warszawa 2000 Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie. Krwiożercze bestie i erozja symbolicznej interpretacji, Kraków 2006 O porządkowaniu przestrzeni, znakach i pisaniu kroniki, w: Literatura i wiedza, red. W Bolecki i E. Dąbrowska, Warszawa Kronika Jazowska 1971 Kronika Jazowska, „Teki Archiwalne", t. X I I I Maliszewski K. 2001 Komunikacja społeczna w kulturze staropolskiej. Studia z dziejów kształtowania się form i treści społecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej, Toruń Marcuse H . 1991 Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemy­ słowego, przeł. S. Konopacki i in., Warszawa Michałowska T. 1970 Między poezją a wymową. Konwencje i tradycje staropolskiej prozy nowelistycznej, Wrocław Mikołajczyk M . 1998 Przestępstwo i kara w prawie miast Polski południowej XVJ-XVJJ] wieku, Katowice Mrożek S. 1983 Indyk, w: Wybór dramatów, Kraków Pomian K. 2001 Zbieracze i osobliwości. Paryż - Wenecja XV3-XVJJ3 wiek, Lublin Pypes S. 1966 Dziennik, przeł. M . Dąbrowska, Warszawa Rudomicz B. 2002 Efemeros, czyli diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672, cz. 1: 1656-1664, przeł. W Froch, Lublin 205 �Piotr Kowalski Rytel J. 1962 „Pamiętniki" Paska na tle pamiętnikarstwa staropolskiego. Szkic z dziejów prozy narra­ cyjnej, Wrocław Schindler N . 2002 Ludzie prości, ludzie niepokorni. Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, przeł. B. Ostrowska, Warszawa Sobieski J. 1991 Peregrynacja po Europie [1607] i Droga do Baden [ms], cław oprac. J. Długosz, Wro¬ Szczotka S. 1952 Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 15S9-17S2, Lubin, Łódź Sznajderman M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa Tur J. 1927 Potwory i ich rozwój. Zarys teratologii i teratogenii, Warszawa Ward L., Steeds W 2008 Demony. Wizje zła w sztuce, przeł. E. Romkowska, Warszawa Zaremska H . 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XJV-XV3 206 w, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6cdc0a217365337922ce26458bb65b3.pdf 6f2cc69c18a2a33beedfb722ece140e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5670 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource genocyd zwrot kulturowy stosunki międzynarodowe ludobójstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5270 Title A name given to the resource Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych Description An account of the resource Kultura w stosunkach międzynarodowych, tom 1 : Zwrot kulturowy, red. nauk.Hanna Schreiber i Grażyna Michałowska, s.252-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KULTURA w stosunkach międzynarodowych _ tom 1 Z w r o t 4 k u l t u r o w y redakcja naukowa Hanna Schreiber Grażyna Michałowska wuw Ąę, m ł ^Sj^A^jB^ * ^ �KULTURA w stosunkach międzynarodowych �KULTURA w stosunkach międzynarodowych tom 1 Zwrot kulturowy redakcja naukowa Hanna Schreiber Grażyna Michałowska wuw Warszawa 2013 �Recenzent Teresa Łoś-Nowak Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redakcja Ewa Pajestka-Kojder Redakcja techniczna Zofia Kosińska Indeks Michał Zgutka Projekt okładki i stron tytułowych Ańńa Gogolewska Ilustracja na okładce © Michał Krakowiak/iStockphoto.com Skład i ł a m a n i e Logoscript ISBN 978-83-235-1108-3 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 Publikacja sfinansowana ze ś r o d k ó w na badania statutowe 2012 W y d z i a ł u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, u l . N o w y Swiat 4 w w w . w u w . p l ; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy W U W : tel. +48 22 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 D r u k i oprawa: �| Spis treści Hanna Schreiber, Grażyna Michałowska, Wprowadzenie. Zwrot kulturowy w stosunkach międzynarodowych 7 I. Kultura w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h Anna Wojciuk, Kultura w teoriach stosunków międzynarodowych 25 Franciszek Gołembski, Proces formowania kultury politycznej w e wspołczesnych stosunkach miedzynarodowych 43 Bolesław Balcerowicz, Kultura w sferze wojskowości - od kultury strategicznej do zwrotu kulturowego 61 I I . Kultura w praktyce s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h Aleksandra Jarcżewska, Kultura a gospodarka - kulturowe aspekty oddziaływania na gospodarkę 77 Stanisław 99 Bieleń, Kultura w negocjacjach miedzynarodowych Dorota Heidrich, Kulturowe aspekty powstawania i funkcjonowania organizacji miedzynarodowych 120 Justyna 141 Nakoniecżna, Kultura w tworzeniu reputacji paśstwa I I I . Kultura w swiecie konfliktow Wiesław Alicja Liżak, Kulturowe uwarunkowania konfliktow Fijałkowska, Imperializm kulturowy 159 178 �6 Spis tresci I V . Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa miedzynarodowego Bogusław Lackoroński, Kultura w tworzeniu prawa miedzynarodowego publicznego - zwyczaj oraz ogolne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane 195 Agnieszka Bieńcżyk-Missala, Kulturowe uwarunkowania tworzenia i przestrzegania uniwersalnych praw człowieka 214 Grażyna Michałowska, polityki genderowej 231 Prawne, polityczne i kulturowe uwarunkowania Hanna Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo k u l t u r o w e kulturobojstwo: niedokośczony czy odrzucony projekt prawa międzynarodowego? 252 Patrycja 275 Grżebyk, Kultura a rozliczanie zbrodni międzynarodowych Bibliografia 293 Indeks osob i postaci 313 �Hanna Schreiber Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe kulturobójstwo: niedokoóczony czy odrzucony projekt prawa międzynarodowego? Nowe koncepcje wymagają, nowych pojęć. Pod pojęciem „ludobójstwo" rozumiemy zniszczenie narodu lub grupy etnicznej. To nowe słowo, stworzone przez autora, aby nazwac dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie rozwoju, zostało ukute z greckiego słowagenos (rasa, plemie) i łacióskiego cide (zabijanie), w nawiazaniu do powstania takich słow, jak tyranobójstwo, zabójstwo, dzieciobójstwo i t d . Mówiąc ogoólnie, ludobóojstwo niekoniecznie oznacza natychmiastowe zniszczenie narodu, z wyjatkiem sytuacji, w której dokonywane jest przez masowe morderstwo wszyst­ kich c z ł o n k ó w grupy. M a raczej oznaczac skoordynowany plan r ó ż n o r o d n y c h działaó, majacych na celu anihilację grupy samej w sobie. Celem takiego planu byłaby dezintegracja instytucji politycznych i s p o ł e c z n y c h , kultury, języka, u c z u ć na­ rodowych, religii i podstaw ekonomicznej egzystencji grup narodowych, a także zniszczenie b e z p i e c z e ó s t w a osobistego, wolnosci, zdrowia, godnosci, a nawet zycia jednostek należacych do takich grup. Ludobójstwo jest wymierzone przeciwko grupie narodowej jako całoósci, a działania wymierzone saęprzeciwko jednostkom nie jako p o s z c z e g ó l n y m osobom, ale jako c z ł o n k o m grupy narodowej . 1 2 1 Podkreslenia w całym tekscie, jesli nie wskazano inaczej, H . Schreiber. R. Lemkin, Genocide, w: tenże, Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington 1944. Do kwietnia 2013 r. nie powstał przekład na jezyk polski tego najwazniejszego dzieła autorstwa Rafała Lemkina, które wpłyneło na pózniejszy kształt prawa miedzynarodowego w zakresie miedzynarodowego prawa karnego i kryminalizacji najcięzszych zbrodni, stad tez w tekscie wykorzystywane jest tłumaczenie najistotniejszego rozdziału z tej książki (rozdz. 9: Genocide), przygotowane na potrzeby debaty z okazji 70. rocznicy powstania w getcie warszawskim i opublikowane w materiałach do debaty jako druk okolicznoósciowy (tłum. H. Schreiber, A. Bieóczyk-Missala, w: Muzeum Historii Żydów Polskich, Trzy razy pod prąd: Karski, Ringelblum, Lemkin. Historia a prawa człowieka. Debata publiczna 20 kwietnia 2013, War­ szawa 2013, s. 32-49). Trwaja prace przygotowawcze do całosciowego tłumaczenia tego dzieła z inicjatywy Instytutu Stosunkow Miedzynarodowych UW. Wydanie przekładu planowane jest na 70. rocznicę pierwszego wydania Axis Rule... przypadająca na rok 2014, w ktorym bedziemy rownoczesnie obchodzic 55. rocznicę smierci Rafała Lemkina. 2 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo... 253 T y m i s ł o w a m i rozpoczyna się najważniejszy r o z d z i a ł w p r z e ł o m o w e j pra­ cy napisanej przez Rafała Lemkina i opublikowanej w Stanach Zjednoczonych w 1944 roku: Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress. Pracy, dzięki której s p o ł e c z n o s ć miedzynarodowa zyskała okresienie na to, co W i n s t o n C h u r c h i l l n a z w a ł „ z b r o d n i a bez 3 i m i e n i a " . Dzis m o ż n a p o w i e d z i e c , ż e choc ta zbrodnia ma od ponad 60 lat wreszcie imie, to autor imienia tej crime of crimes 4 pozostaje - bezimienny. Nieznany jest w zasadzie w Polsce poza w ą s k i m gronem badaczy, m i ę d z y 5 i n n y m i p r a w n i k ó w i s o c j o l o g ó w zajmujących sie problematyka l u d o b ó j s t w a , nie jest t ł u m a c z o n y na jezyk polski, w literaturze swiatowej jego obecnosc jako p e ł n o w y m i a r o w e j postaci znana jest dzieki nielicznym publikacjom. Jak pisze jeden ze znanych badaczy mysli Lemkina i koncepcji ludobojstwa, A n t h o n y D i r k Moses, literatura na temat Lemkina m i m o pewnych sporadycznych przed6 sięewzięec „jest nadal w powijakach" . Potwierdza to, jesli chodzi o grunt polski, 7 Ryszard S z a w ł o w s k i . W y n i k a to prawdopodobnie t a k ż e z tego, że jego do¬ robek w tej dziedzinie jest do dzisiaj nieopublikowany chocby nawet w postaci praktykowanych przeciezż w t y l u wypadkach posmiertnych publikacji w rodzaju 8 „dzieł zebranych" . Popularnosc zas tematyki ludobojstwa związana z jego 3 W przemowieniu radiowym z 24 sierpnia 1941 r. Za: J.T. Fussel, «A crime without a name». Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word «genocide», http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (dostęp: 10 I 2013). Okreslenie autorstwa samego Lemkina, ktore pojawia sie w jego niepublikowanej autobiografii „Totally Unofficial Man". Jej zredagowane fragmenty zamieszczone s a w : S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers ofGenocide Studies: Confronting Mass Death in the Century ofGenocide, Westport 2002, s. 383. Na temat tej publikacji zob. przyp. 9. Por. wybrane ostatnie polskie publikacje w tym temacie: L.M. Nijakowski, Rozkosz zemsty. Socjologia historyczna mobilizacji ludobójczej, Warszawa 2013; K. Wierczyóska, Pojęcie ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałow karnych ad hoc, Warszawa 2010; D. Dróżdz, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Warszawa 2010. W ostatniej z wymienionych publikacji szczegołowo przeanalizowane sa problemy terminologiczne związane z okresleniami grup chronionych na mocy Konwencji z 1948 r. (s. 140-162). A.D. Moses, Raphael Lemkin, culture, and the concept of genocide, w: D. Bloxham, A.D. Moses (red.), The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford-New York 2010, s. 20. W Polsce ukazała sięe do tej pory tylko jedna, bardzo dobra ksiaęzżka w całoósci poóswieęcona szerokiemu wpływowi myósli i koncepcji Lemkina, jednakżzewjeęzyku angielskim, co nie sprzyja jej odbio¬ rowi i popularyzacji tematyki poza wąskim srodowiskiem naukowym: A. Bieóczyk-Missala, S. Dębski (red.), Rafał Lemkin. A Hero of Humankind, Warszawa 2010. Na 14 tekstow tylko 4, nie liczaęc wsteępu autorstwa redaktorow, napisane saę przez polskich autorow zajmujaęcych sięe w więekszym lub mniejszym stopniu Rafałem Lemkinem: R. Szawłowskiego (od wielu lat pracuje nad pełna biografia Lemkina), M . Kornata, A. Rotfelda i Z. Kędzie. R. Szawłowski, Rafał Lemkin (1900-1959) - polski prawnik twórca pojęcia «ludobojstwo»,w: R. Ignatiew, A. Kura (red.), Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN,t. 2, Warszawa 2008. Całosc dorobku Lemkina pozostaje w maszynopisach i notatkach zgromadzonych przede wszystkim w trzech instytucjach: 1) 7 pudeł w Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives (AJA), zlokalizowanych na Hebrew Union College w Cincinnati, 4 5 6 7 c 8 �254 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego doniosłoscia powoduje, że tradycyjnie „ s u k c e s ma wielu ojcow" i m n o ż a s i ę „pionierzy badan nad ludobojstwem" . A przecież pionier był jeden i to w ł a s n i e dzieęki trwajaęcemu do ostatnich dni zżycia zaangazżowaniu polskiego prawnika żzydowskiego pochodzenia, Rafała Lemkina, ta zbrodnia, uznawana dzis za najcieęzższaę, jakaę możzna popełnic na grupie narodowej, etnicznej, rasowej czy religijnej, obarczona najwieększym ł a d u n k i e m nie tylko prawnym, ale rowniezż politycznym i moralnym, pojawiła sięe w prawie mięedzynarodowym i swiadomosci społecznosci mięedzynarodowej. Co nie znaczy, żze pojawiła sieę dzięeki Lemkinowi jako zjawisko - sam pisze o niej, ż e s a to „dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie". Celem niniejszego artykułu jest zbadanie ewolucji, jakaę przechodziła definicja pojęcia „ l u d o b o j s t w o " (ang. genocide, fr. genocide, niem. der Genozid) pod kaętem kwestii kulturowo-tozżsamosciowych w dyskusjach nad k s z t a ł t e m Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 1948 rok u , wskazanie, jak widział jaę pierwotnie Rafał Lemkin, oraz pokazanie w s p o ł c z e s n y c h kontekstow (Deklaracja Praw Ludow Tubylczych z 2007 r . ) , w jakich pojawia sieę pojeęcie ostatecznie z oficjalnej definicji ludobojstwa wykluczone, a mianowicie cultural genocide. Pojęecie to proponujęe t ł u m a c z y c we w s p o ł c z e s n y m kontekscie jako kulturobojstwo (szerzej w tej kwestii - zob. nizżej punkt „ K u l t u r o b o j s t w o w Deklaracji Praw Ludow Tubylczych"). Tam gdzie pojawia sie ono w swoim pierwotnym kontekscie historycznym, badó pozostawiam je w postaci cultural genocide (gdy przedstawiana jest koncepcja Lemkina), badó t ł u m a c z ę d o s ł o w n i e jako ludobojstwo kulturowe (gdy opisy9 1 0 Ohio. Sa to materiały z lat 1942-1959 podarowane tej instytucji w dwoch czesciach: przez kuzyna Rafała Lemkina, Roberta Lemkina, w kwietniu 1965 r. i uzupełnionych przez donacje Rabbiego Davida Sapersteina z Union of American Hebrew Congregations w listopadzie 1983. Materiały te nie sa dostepne on-line; 2) 12 pudeł, przekazanych w 1975 r. do American Jewish Historical Society, głownie z lat 1944-1952 - przeniesione w 2001 r. w momencie zmiany głownej siedziby AJHS z Massachusetts do Nowego Jorku. Więeksza czeęsc tej kolekcji, w tym takze fragmenty przywoływanej tutaj, nigdy nie opublikowanej „The History of Genocide", jest dosteępna on-line przez stroneę AJHS; 3) 5 pudeł zmikrofilmowanych materiałow, obejmujaęcych lata 1946-1959, podarowanych przez przyjaciela Rafała Lemkina, Alexandra Gabriela, New York Public Library (dalej: NYPL), Archives and Manuscripts Division w 1982 r. Materiały te nie saę dosteępne on-line. Żob. S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers of Genocide Studies... Autorzy opisujawe wprowadzeniu, jak rozpoczęeli prace nad publikacjaę: „Na poczaętku zaczeęlismy od wynotowania nazwisk tych, ktorzy napisali najwczesniejsze i najbardziej znaczaęce prace dotyczaęce teorii ludobojstwa, i wsrod nich znalezli się Lemkin, Charny, Kuper, Fein, Horowitz i Cohn". Wsrod ostatecznie 35 autorow uznanych za „pionierow" znajduje sięe Lemkin, jednak tylko on swojaę niestrudzonaę pracaę i zaangazżowaniem w kwestięe karania ludobojstwa doprowadził do jego kryminalizacji (co ostatecznie sami autorzy przyznajaę we wprowadzeniu do fragmentu jego autobiografii). Konwencja ONŻ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 9 grudnia 1948 r. ratyfikowana przez Polskę ustawa z 18 lipca 1950 r., opublikowana w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z 1952 r., nr 2, poz. 9. Dalej w tekscie: Konwencja z 1948 r. 9 1 0 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo... 255 wany jest kontekst dyskusji nad t y m pojeęciem przy redagowaniu Konwencji z 1948 r . ) . zbadanie historii obecnosci tego pojecia w prawie miedzynarodow y m ma pomoc w udzieleniu odpowiedzi na pytanie t y t u ł o w e : czy jest to niedokonczony, a więec majaęcy szanseę w przyszłosci na powrot w ramach prawnych projekt prawa mieędzynarodowego, czy teżz jest to projekt odrzucony. Jesli zas odrzucony, to w jakiej sferze stosunkow mieędzynarodowych, a w jakiej pozostaje nadal aktualny, obecny czy wreęcz odgrywa pierwszoplanowaę roleę. U zrodeł - kultura jako klucz do koncepcji ludobójstwa w mySli Rafała Lemkina Aspekt kulturowy funkcjonował jako centralny w koncepcji ludobojstwa stworzonej przez Rafała Lemkina. Centralny, gdyżz m i m o wyodręebnienia w osobnaę kategorięe przewija sieę t a k z ż e w s r o d pozostałych aspektow ludobojstwa: politycznego, społecznego, religijnego, ekonomicznego i moralnego, ktorych więekszosci los podzielił, zostajaęc z ostatecznej definicji konwencyjnej wyłaęczony (zachował sięe jedynie aspekt religijny). Tymczasem w swoim najwazżniejszym i jedynym opublikowanym dziele: Axis Rule in Occupied Europe, Lemkin rozwijał swojaę wizjeę ludobojstwa nasteępujaęco: Ludobojstwo ma dwie fazy: pierwsza - zniszczenie narodowych w z o r ó w ż y c i a grupy poddanej opresji; druga - narzucenie narodowych s p o s o b o w ż y c i a opresora. To narzucenie moz e zostac dokonane na grupie represjonowanej, ktorej pozwolono zostac na danym terytorium lub na całosci terytorium, po u s u n i ę c i u z niego do­ tychczasowej ludnosci i jego kolonizacji jednostkami przynalezacymi do narodu opresora . ż 11 Ż n a m i e n n e jest, zże nie znajdujemy w t y m opisie kwestii dzisiaj po¬ wszechnie uznanej za oczywistaę i kluczowaę w dyskusji nad ludobojstwem: fizycznej eksterminacji ludnosci. Ż a m i a s t tego mowa jest o narodowych wzo¬ rach życia (national patterns), ktore bezposrednio odsyłaja nas do kwestii kul¬ tury. Przyjrzyjmy sięe zatem d o k ł a d n i e wszystkim wymienionym przez Lemkina „ t e c h n i k o m ludobojstwa na rozżnych polach", ktore stały sieę w trakcie prac nad Konwencjaę z 1948 roku wyrozżnikami grup poddanych ludobojstwu. Polityczne W zgodzie z politykaę narzucania narodowych wzorow niemieckich, zwłaszcza na te¬ renach inkorporowanych, okupant zorganizował system kolonizacji tych terenóow. 1 1 Por. przyp. 2. Wszystkie pozostałe fragmenty - jesli nie zaznaczono inaczej - pochodzaę z rozdz. 9 z Axis Rule..., w tłumaczeniu H . Schreiber i A. Bienczyk-Missali. �256 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego Ż w ł a s z c z a w zachodniej Polsce zostało to przeprowadzone na ogromnaę skaleę. Lud¬ no s c polska została wysiedlona ze swoich domow w celu stworzenia miejsca za¬ mieszkania dla niemieckich osadnikow, ktorych przywieziono z panstw bałtyckich, centralnych i wschodnich dystryktow Polski, Besarabii i z samej Rzeszy. Rzeczy i domy nalez aęcy do Polakow zostały przydzielone niemieckim osadnikom; z eby zacheęcic ich do osiedlenia sieę na tych terenach, osadnicy otrzymali wiele przywilejow, zwłaszcza w postaci zwolnien podatkowych. ż ż Kwestia kolonizacji i okupacji terytorialnej była Lemkinowi bliska i dobrze znana, gdyżz i n t e r e s o w a ł sięe historiaę kolonizacji Hispanoameryki. S t u d i o w a ł pisma zarowno najsłynniejszego obroncy Indian, Bartolomego de Las Casasa, jak i Francisca de V i t o r i i . Ten pierwszy był wręcz jego bohaterem: jego „imie p r z e t r w a ł o przez stulecia jako jednego z najbardziej godnych podziwu i najodwazżniejszych oręedownikow ludzkosci, jakich znał s w i a t " . Wiedza Lemkina i pogłeębione studia nad czasami kolonizacji miały niewaętpliwy w p ł y w na koncepcjęe ludobojstwa, ktorej podstawowymi elementami były podboj terytorialny i okupacja, majaęca postac kolonizacji . Tytuł jego ksiaężzki Axis Rule in Occupied Europe (Rzady p a m t w Osi w okupowanej Europie) rowniez wskazuje na kwestie okupacji terytorialnej jako kluczowaę dla jego koncepcji ludobojstwa. Nieodłaęcznym jej elementem była zmiana struktury demograficznej, choc niekoniecznie przez masowe morderstwa, ale na przykład przez wywoz ludnosci rodzimej i osadzenie na terytorium ludnosci narodu opresora, co nazywał wprost „kolonizacjaę". Słowo to nie pojawia sięe przypadkowo w tym kontekscie - jego celowe użzycie, uwzglęedniwszy studia prowadzone przez Lemkina takżze przy okazji pracy nad „The History o f Genocide", jest oczywiste. Ludobojstwo to technika oku¬ pacji, zasadzajaęca sieę na kolonizacji i podboju, ktore saę w Europie czasowdrugiej wojny swiatowej „dobrze znanaę praktykaę w nowoczesnej formie rozwoju": 12 13 Wrogi narod pod kontrolaę Niemiec musi zostac zniszczony, zdezintegrowany lub osłabiony w rozny sposob na całe dziesieciolecia, ktore maja, nadejsc. W ten sposob narod niemiecki w okresie powojennym miałby sięe znalezc w sytuacji przewagi 1 2 R. Lemkin, „Spain Colonial Genocide", AJHS, P-154, pudło 8, folder 12. Ża: A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 26. Jednoczesnie nalezży zauważzyc, co czyniaę historycy badajaęcy czasy kolonizacji i wiedzeę 0 jej prawdziwym obliczu panujaęcaęw owczesnej Europie, zże poglaędy Lemkina w tym zakresie nie do konca odbiegały od powszechnie reprezentowanych w jego czasach. Nie był przeciw¬ nikiem kolonizacji w ogole, ale potęepiał jej brutalnaę formęe. W „pokojowej kolonizacji" widział szansęe na „podniesienie rozwoju cywilizacyjnego" ludow tubylczych. Oburzał sieę belgijskimi praktykami ludobojczymi w Kongu, o ktorych głosno było w Europie za sprawaę E. Morela 1 R. Casementa, potepiał ludobojstwo na Herero w latach 1904-1908 przeprowadzone przez Niemcow, ale rownoczesnie wierzył, żze krol Leopold jest pełen dobrej woli do zaprzestania rzezi i „uczynienia tubylcow szczęesliwymi". W tym sensie Lemkin był takzże - przy całej jego wielkosci - dzieckiem swojej epoki. Por. D.J. Schaller, Raphael Lemkin's view on European colonial rule in Africa: between condemnation and admiration, „Journal of Genocide Research" 2005, t. 7, s. 531 i nast. 1 3 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 257 biologicznej nad innymi narodami europejskimi. Ponieważ narzucenie polityki ludobojstwa jest bardziej destrukcyjne dla narodow niż obrazenia doznane podczas walki, narod niemiecki będzie silniejszy od podbitych narodow po wojnie, nawet jesli niemiecka armia zostanie pokonana. W tym sensie l u d o b ó j s t w o jest n o w ą techniką okupacji, której celem jest wygranie pokoju, n ą w e t jesli w o j n ą sąmą w sobie zostąje przegrąną. Kolejne techniki ludobojstwa rownieżz odwołujaę sięe w swej istocie do kwestii kultury. Społeczne W strukturze społecznej narodu, będącej istota jego rozwoju n ą r o d o w e g o , okupant usiłował wprowadzic takie zmiany, ktore osłabiłyby jego n ą r o d o w e , duchowe ząsoby. Centralnym p u n k t e m tych atakow była inteligencja, p o n i e w a ż to w ł a s n i e ta grupa w szczegolnosci z a p e w n i a ł a narodowe przywodztwo i o r g a n i z o w a ł a opor przeciwko nazyfikacji. Jest dosc znamienne, że Lemkin prezentuje bardzo konkretna wizje kultury, ujawniajaęcaęsięe w ł a s n i e w takich fragmentach. K u l t u r a jest dla niego przede wszystkim tym, co nazywamy „ k u l t u r a wyzsza", produktem inteligencji, bedacej depozytariuszem „ n a r o d o w y c h , duchowych zasoboów". Potwierdza to takżzeinny, niepublikowany do tej pory w jęezyku polskim fragment rozważzanó Lemkina: Całe nasze dziedzictwo kulturowe powstaje dzięki wkładowi wszystkich narodow. Najlepiej mozemy to zrozumiec, kiedy uswiadomimy sobie, jak zubozona byłaby nasza kultura, jesliby ludziom skazanym przez Niemców, takim jak Zydzi, nie pozwolono stworzyc Biblii lub dac życia Einsteinowi, Spinozie; jesliby Polakom nie dano możliwosci dania swiatu Kopernika, Chopina, Curie; Grekom Platona i So¬ kratesa, Anglikom Szekspira, Rosjanom Tołstoja i Szostakowicza, Amerykanom Emersona i Jeffersona, Francuzom Renana i R o d i n a . 14 Potwierdza to takzże opis technik ludobojstwa w zakresie kultury, przed¬ stawiony w Axis Rule..., wskazujacy w zasadzie wyłącznie na k u l t u r ę wysoka przejawiajaęcaę sieę w działalnosci kulturalnej, dziełach literatury czy zabytkach: Kulturowe Na terenach inkorporowanych lokalnej ludnosci ząkązuje s i ę u z y w ą n i ą jej w ł ą s n e g o jezyką zarowno w szkole, jak i w druku. [...] Co wiecej, na terenach Polski polskiej młodziezy odebrąno m o ż l i w o s ć studiowąnią sztuk wyzwolonych i została ona skierowana przede wszystkim do szkoł zawodowych. Okupant najwyrazniej jest przekonany, że studiowanie sztuk wyzwolonych mozerozwijac niezaleznapolska myslnarodowaę, i w ten sposo b przygotowuje polskaęmłodziezż do roli wykwalifi¬ kowanych robotnikow, ktorych będzie m o ż n a zatrudnic w niemieckim przemysle. 1 4 Memorandum from Raphael Lemkin to R. Kempner, 5 V I 1946, United States Holocaust Memorial Museum, R. Kempner Papers (RS 71.001); cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin...,s. 29. �258 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego W celu zapobieżzenia wyrażzaniu ducha narodowego za posrednictwem mediow, wprowadzona została óscisła kontrola wszelkiej działalnoósci kulturalnej. Wszyst¬ kie osoby zajmujaęce sięe malowaniem, rysowaniem, rzezbieniem, muzykaę, literaturaę czy teatrem saęzobowiaęzane uzyskac licencjeę na kontynuowanie swojej działalnosci. Kontrola w tych dziedzinach dokonywana jest przez w ł a d z e niemieckie. [...] zwłaszcza na terenie Polski zniszczono narodowe zabytki, a zawartoósóc bibliotek, archiwoów, muzeóow i galerii sztuki z o s t a ł a wywieziona. W 1939 Niemcy spalili wielkaę bibliotekeęŻ ydowskiego Seminarium Teologicznego w Lublinie, w Polsce [Jesziwat Chachmej Lublin, Uczelnia Męedrcow Lublina - przyp. t ł u m . ] . Ż o s t a ł o to opisane przez Niemcow nastęepujaęco: „Dla nas zniszczenie Talmudycznej Akademii, ktora była uznana za największa. w Polsce, było powodem do szczegolnej dumy... Wyrzucilismy na bruk zawartosc wielkiej biblioteki talmudycznej i przewiezli smy ksiaężzki na rynek. Potem podpalilismy je. Ogien u t r z y m y w a ł sieę przez 20 godzin. Ż ydzi lubelscy zebrali sieę w o k o ł i gorzko płakali. Ich płacz niemal nas zagłuszył. Wtedy wezwalismy grupęe żzołnierzy i ich p e ł n e radosci okrzyki zagłuszyły płacz Żydow". ż ż Jednak centralne znaczenie k u l t u r y dla technik ludobojstwa wcale nie znika na innych polach. Jej zniszczenie jest wsteępem do zniszczenia narodu jako całosci, chocby stosowane metody przejawiały sieę w sferze ekonomii, religii czy moralnosci: Ekonomiczne zniszczenie podstaw zycia ekonomicznego grupy narodowej musi prowadzic do uposledzenia jej rozwoju, a nawet do jej regresu. O b n i ż e n i e s t a n d a r d ó w zycia prowadzi do trudnoósci w s p e ł n i a n i u wymogóow natury kulturowo-duchowej.Co więecej, codzienna walka d o s ł o w n i e o kromkeę chleba i o fizyczne przetrwanie mozże utrudniac myslenie z a r ó w n o w kategoriach o g ó l n y c h , jak i narodowych. Religijne W Luksemburgu, gdzie ludnosc jest głownie katolicka, a religia odgrywa w a ż n a role w ż y c i u kraju, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, okupant p r ó b o w a ł osłabiac naro¬ dowe i religijne w p ł y w y . Dzieci powy zej czternastu lat m o g ł y zgodnie z prawem zrzec sięe przynalezżnosci religijnej, co u ł a t w i a ł o okupantom angazżowanie takich dzieci wyłaęcznie do pronazistowaskich organizacji młodziezżowych. [... ] Podobnie w Polsce, poprzez systematyczne grabiezże i niszczenie mienia koóscielnego i przeósladowanie duchownych, niemieckie w ł a d z e okupacyjne daęzżyły do zni¬ szczenia religijnego przywoództwa narodu polskiego. ż Moralne W celu osłabienia duchowego oporu grupy narodowej, okupant stara sięe stworzyc atmosferęe moralnego upodlenia w ramach tej grupy. Żgodnie z t y m planem, psychicz¬ na energia grupy powinna byóc skoncentrowana na podstawowych instynktach i powinna zostaóc odwroócona od myóslenia moralnego i narodowego. Dla realizacji tego planu wazżne jest, aby chęec osiaęgnięecia taniej, osobistej przyjemnosci zastaępiła pragnienie zbiorowych uczuc i i d e a ł o w o p a r t y c h n a w y z ż s z e j moralnosci. �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 259 Poza aspektem fizycznym i biologicznym ludobojstwa we wszystkich pozostałych kultura pojawia sieę jako atakowany nosnik tożzsamosci i spojnosci danej grupy, „mysli narodowej", jęezyka, religii, wartosci i moralnosci. Jednak to w ł a s n i e te dwie: fizyczna i biologiczna, z dziewieęciu technik ludobojstwa wymienionych przez Lemkina z d o m i n o w a ł y nasze dzisiejsze rozumienie tego pojeęcia i u k i e r u n k o w a ł y dyskusje nad ostatecznym k s z t a ł t e m definicji ludobojstwa w Konwencji z 1948 roku. Kolejnym bardzo ciekawym z r o d ł e m , na podstawie ktorego możzna zrekonstruowac poglaędy Lemkina na kwestięe ludobojstwa, jest fragment jego zapiskow pt. „The Concept o f Genocide i n A n t h r o p o l o g y " . W częesci zaty¬ t u ł o w a n e j „Znaczenie cultural genocide" Lemkin pisze: 15 16 W definicje ludobojstwa zostało włóczone cultural genocide. Może powstac pytanie, czy uprawnione jest właęczenie ataku na kulturęe per se w definicjeę koncepcji, ktora w szczegolnosci dotyczy destrukcji grupy społecznej (destruction of a social group). [... ] Jesli kultura danej grupy jest brutalnie niszczona, grupa sama w sobie podlega dezintegracji, a jej członkowie albo muszaę zostac wchłonięeci przez innaę kulturęe, co jest procesem nie majacym granic i bolesnym, albo podlegaja rozpadowi osobowosci i , byc moze, fizycznej zagładzie. [...] Z tego w z g l ę d u jest oczywiste, ze zniszcze¬ nie symboli kulturowych jest ludoboójstwem, poniewaz zakłada zniszczenie funk¬ cjonowania [grupy jako takiej - przyp. H.S.] i w ten sposob zągrążą istnieniu grupy społecznej, którą istnieje przecież zą sprąwą łączącej ją w s p ó l n e j k u l t u r y . ż 17 Takie z kolei podejscie do kwestii kultury Lemkin zawdzieęczał studiowa¬ n i u dzieł innego wielkiego Polaka, robiaęcego owczesnie zawrotnaę kariereę w s w i e c i e anglosaskiej nauki - B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o . Z a r o w n o jego nowatorska owczesnie metoda „obserwacji uczestniczaęcej", zakładajaęca prze¬ bywanie wsrod badanej grupy przez dłuzższy czas, jak i wnioski dotyczaęce koniecznosci funkcjonalnego i całosciowego traktowania wszelkich przejawow kultury znajdujaę odzwierciedlenie w tekscie Lemkina, ktory miejscami do Malinowskiego bezposrednio sieę o d w o ł u j e . Rozwijajaęc kwestieę cultural genocide, Lemkin zdecydowanie odrozżniał jaę od zachodzaęcych w inny sposob zmian kulturowych, w t y m zwłaszcza dyfuzji kulturowej, ktorej poswieęcił osobny fragment swoich rozwazżan. 18 19 1 5 Za udostęepnienie mi skanu tego dokumentu, pozostajaęcego w niedostęepnych on-line archiwach NYPL, dzieękujęe serdecznie Dirkowi Mosesowi. R. Lemkin, „The Concept of Genocide in Anthropology", NYPL, pudło 2, folder 2. Fragment ten pochodzi z lat 1946-1959. Zachowujeę oryginalnaę terminologięe, chcęe bowiem przesledzic mysl Lemkina bez obarczania jej na samym poczaętku rozważzan znaczeniami wynikajaęcymi z zaproponowanego w niniejszym tekscie polskiego tłumaczenia pojeęcia. R. Lemkin, „The Concept of Genocide ...",s. 2. Chodzi tu zwłaszcza o wydanaę w 1944 r. posmiertnie A Scientific Theory ofCulture. W Polsce wydana jako B. Malinowski, Szkice z teorii kultury, tłum. H . Buczynska, Warszawa R. Lemkin, „The Concept of Genocide...". 1 6 1 7 1 8 1 9 �260 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego Cultural genocide jest procesem mniej lub bardziej gwałtownym, co oznacza, że nie nalezży go mylióc ze stopniowymi zmianami, ktoórym kultura możze podlegaóc. Takie stopniowe zmiany zachodza za sprawa, ciaęgłej i powolnej adaptacji kultury do nowych sytuacji. Nowe sytuacje wynikajaę zas ze zmian fizycznych, kreatywnej energii w obreębie danej kultury i w p ł y w o w zewneętrznych. Bez nich kultura stałaby 20 20 sieę statyczna . T y m zatem, co odrozżnia dyfuzjeęodcultural genocide, jest sposob, w jaki przebiegajaę te procesy: podczas gdy dyfuzja jest w mysli Lemkina co do zasady d ł u g o t r w a ł y m i raczej spontanicznym procesem przejmowania obcych element o w kulturowych, cultural genocide wcale nie musi oznaczac obecnosci nowych elementow w danej kulturze, mozże natomiast oznaczac osłabienie grupy tak, aby uczynic jaęmożzliwie najbardziej bezbronnaę w obliczu czekajaęcej jaę fizycznej eksterminacji. Tam gdzie cultural genocide stanowi jedynie wstęep do fizycznej eksterminacji, nie powinno byc problemu w odrożznieniu go od dyfuzji . 21 Bardzo wyraznie w t y m fragmencie widoczna jest szeroka koncepcja l u dobojstwa, w ktorej centralne miejsce zajmuje niszczenie kultury, bęedaęce wstęepem, krokiem poprzedzającym ewentualna fizyczna likwidacje grupy jako takiej. Potwierdza takaęwłaósnie wizjęe nie tylko zresztaę ten fragment, ale i poczaętek rozdziału 9 z Axis Rule... , przywołany na poczaętku niniejszego a r t y k u ł u . 22 Ludobojstwo kulturowe w dyskusjach nad Konwencja z 1948 roku 11 grudnia 1946 roku - dzięeki jednomyóslnemu przyjeęciu przez Ż g r o m a dzenie Ogoólne O N Ż zaproponowanej przez Lemkina, działajaęcego jako totally unofficial man , rezolucji nr 9 6 / I w Lake Success - rozpoczyna sie dwuletni okres prac nad konwencjaę. Sama rezolucja w swoich pierwszych słowach, skreóslonych reękaę Rafała Lemkina, wskazuje, żze: 23 2 0 Tamzże, s. 3. Tamzże, s. 4. Podejóscie Lemkina do kwestii kultury ujawniajaę takżze jego szeroko zakrojone studia przygotowawcze do nigdy nie opublikowanego dzieła, mogaęcego byóc kolejnym opus magnum Lemkina - „ T h e HistoryofGenocide" (Historia ludobóojstwa). Wielokrotnie przedkładany kilku wydawnictwom projekt ksiaęzżki ukazujaęcej ludoboójstwo w kontekóscie historycznym: od starozżytnoósci przez okres ósredniowiecza ażz do czasóow nam wspóołczesnych, w wielu miejscach odsłania ogromne znaczenie, jakie Lemkin przypisywał kwestii ludobóojstwa kulturowego. Takim mianem okreóslono Lemkina w artykule wsteępnym do niedzielnego wydania czasopisma „New York Times" z 20 X 1957, pt. The Crime of Genocide. Taki tytuł nadał pózniej swojej nieopublikowanej autobiografii Rafał Lemkin (w archiwach w kilku wersjach). 2 1 2 2 2 3 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 261 Ludobojstwo stanowi odmowęe prawa do istnienia całym grupom ludzkim, tak jak zabojstwo jest odmowaę prawa do zżycia indywidualnej istocie ludzkiej; taka odmowa prawa do istnienia wstrzaęsa sumieniem człowieka, powoduje wielkie strąty dlą ludzkoósci w k w e s t i ą c h w k ł ą d u kulturowego i innych, r e p r e z e n t o w ą n y c h przez te grupy ludzkie, jest rowniez sprzeczna z prawem moralnym oraz z duchem i celami Narodow Zjednoczonych. ż Jak zwraca uwageę W i l l i a m Schabas, to pierwsze zdanie rezolucji, napisane przez Lemkina, m o g ł o przesaędzi c de facto opozniejszym węezższym rozumieniu pojęecia ludobojstwa: jesli bowiem porownane zostało ono do zabojstwa poje¬ dynczego człowieka (homicide), przeprowadzonego na masowaęskalęe n a g r u p i e ludzkiej, to na pierwszy plan wysuneęło sieę znaczenie wymiaru fizycznego . Pozniejsza mowa o utracie w k ł a d u kulturowego danej grupy pojawia sieęzatem wkontekscie ludobojstwa fizycznego - jako jego skutek - i nie sugeruje możzliwosci działan wymierzonych tylko i wyłaęcznie w kultureę danej grupy jako majaęcych aspekt ludobojczy . I w t y m kierunku rozwinęeła sięe rowniezż dyskusja nad kwestiaęludobojstwa kulturowego w tekscie głownym konwencji, m i m o żzedokumenty z prac przygotowawczych do konwencji swiadczaę wyraznie o długiej walce Lemkina na rzecz utrzymania koncepcji ludobojstwa kulturowego, sam zas Lemkin w Memorandum w sprawie Konwencji napisał wprost: „Ludobojstwo kul¬ turowe jest najwazżniejszaęczęesciaę konwencji" . Tylko zatem jego determinacja sprawia, zże ludobojstwo kulturowe powraca jeszcze w drugiej wersji projektu. 24 25 26 W pierwszej wersji z maja 1947 roku, przygotowanej przez sekretariat O N Z (Secretariat draft), proponowana definicja ludobojstwa mia ła nasteępujaęcaę postac: Artykuł I : Definicje I . [Grupy chronione] Celem niniejszej Konwencji jest zapobiezżenie niszczeniu grup ludzkich ze wzglęedow rasowych, narodowych, jezykowych, religijnych lub politycznych. II. [Działania kwalifikowane jako ludobojstwo] W rozumieniu niniejszej Konwencji pojęcie „ludobojstwo" oznacza działania kryminalne skierowane przeciw jakiejkolwiek z wyzej wymienionych grup ludzkich badó powstrzymanie ich trwania lub rozwoju. Takie działania składajaę sięe z: 1. [Ludobojstwo fizyczne] Powodowanie smierci członkow grupy lub naruszanie jej zdrowia lub integralnosci fizycznej przez: a) masakry grup lub egzekucje jednostek; lub b) stworzenie w a r u n k o w ż y c i a , w ktorych, przez brak własciwych warunkow miesz­ kaniowych, odziezy, żywnosci, higieny i opieki zdrowotnej lub przez nadmierna p r a c ę b a d ó fizyczny wysiłek, m o ż e dojsc do osłabienia albo smierci jednostek; lub 2 4 2 5 2 6 W.A. Schabas, Genocide in International Law. The Crime ofCrimes, Cambridge 2000, s. 152. Tamże. Cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 37. �262 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego c) okaleczenia i eksperymenty biologiczne przeprowadzane z powodoów innych nizż lecznicze; lub d ) pozbawienie wszelkich ósrodkoówdożzycia przez konfiskateę własnoósci, grabiezż, redukcjeę pracy, pozbawienie mieszkania i ósrodkoów dosteępnych dla innych mieszkanócóow danego terytorium. 2. [Ludobóojstwo biologiczne] Ograniczenie urodzenó przez: a) sterylizacjeę i/lub przymusowaę aborcjęe; lub b ) segregacjeę płci; lub c) przeszkody w zawieraniu małżzenóstw. 3. [Ludobójstwo kulturowe] zniszczenie elementow charakterystycznych grupy przez: a) przymusowe przekazywanie dzieci do innej grupy; lub b ) przymusowe i systematyczne wypęedzanie jednostek reprezentujaęcych kulturęe danej grupy; lub c) zakaz uz ywania jeęzyka narodowego nawet w rozmowach prywatnych; lub d ) systematyczne niszczenie ksiaęzżek wydrukowanych w jeęzyku narodowym lub dzieł religijnych baędóz zakazywanie nowych publikacji; lub e) systematyczne niszczenie zabytkóow historycznych lub religijnych baędóz ich użzywanie niezgodnie z przeznaczeniem, zniszczenie lub rozproszenie dokumentóow i obiektóow 0 wartoósci historycznej, artystycznej lub religijnej i obiektóowuzżywanych do celóow kultu religijnego . ż 27 W drugiej wersji, dyskutowanej jeszcze w kwietniu 1948 roku (Ad Hoc Committee draft), czytamy: Artykuł I : [Ludoboójstwo jako zbrodnia prawa mieędzynarodowego] Ludoboójstwo jest zbrodniaę prawa mieędzynarodowego niezalezżnie od tego, czy p o p e ł n i o n e jest w czasie pokoju czy w czasie wojny. Artykuł I I : [Ludobóojstwo fizyczne i biologiczne] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludoboójstwo oznacza ktoórykolwiek z nastęepujaęcych czynóow, dokonany w zamiarze zniszczenia grup narodowych, rasowych, religijnych lub politycznych z powodóow natury narodowej baędóz rasowej, ze wzglęedu na przekonania religijne czy tezż polityczne poglaędy grupy: 1. Żabóojstwo członkoów grupy. 2. Osłabienie fizycznej integralnoósci członkóow grupy. 3. Narzucenie członkom grupy ósrodkoów lub warunkoówżzycia ukierunkowanych na spowodowanie ich ósmierci. 4. Narzucenie ósrodkoów, ktoóre majaę na celu wstrzymanie urodzin w obreębie grupy. Artykuł I I I [ Ludobóojstwo kulturowe] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobóojstwo oznacza roównieżz jakikolwiek celowy czyn popełniony z zamiarem zniszczenia jęezyka, religii lub kultury grupy narodowej, rasowej lub religijnej z powodoów narodowych lub rasowych lub przekonaón religijnych jej członkóow, taki jak: 1. Żakazanie użzywania jęezyka grupy w zżyciu codziennym lub w szkołach baędózw druku 1 rozpowszechniania publikacji w jęezyku grupy. 2 7 U N Secretariat, Secretariat Draft. First Draft of the Genocide Convention, V 1947, U N Doc. E/447, tłum. H . Schreiber. �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 263 2. Niszczenie lub uniemozżliwianie korzystania z bibliotek, muzeow, szkoł, zabytkow historycznych, miejsc kultu lub innych instytucji kulturalnych i obiektow g r u p y . 28 W wersji ostatecznie przyjęetej 9 grudnia 1948 roku, definicja w art. 2 Konwencji została mocno okrojona: Artykuł I I . W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobojstwem jest ktorykolwiek z nastęepujaęcych czynow, dokonany w zamiarze zniszczenia w całosci lub częe sci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich: a) zabojstwo członkow grupy; b) spowodowanie powazżnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członkow grupy; c) rozmyslne stworzenie dla członkow grupy warunkowżzycia obliczonych na spo¬ wodowanie ich całkowitego lub częe sciowego zniszczenia fizycznego; d) stosowanie srodkow, ktore majaę na celu wstrzymanie urodzin w obręebie grupy; e) przymusowe p r z e k ą z y w ą n i e dzieci członkóow grupy do innej grupy. Dlaczego ludobojstwo kulturowe z n i k n ę ł o z projektu Konwencji? Szczegołowaę historięe debaty nad definicjaę ludobojstwa rekonstruuje mięedzy i n n y m i W i l l i a m Schabas na podstawie oficjalnych dokumentow O N Z . Jesli chodzi 0 kwestięe ludobojstwa kulturowego, nalezży zauwazżyc,zże od samego poczaętku w z b u d z a ł a ona kontrowersje, niektore zas delegacje, na przykład delegacja Kanady, jako g ł o w n e swoje zadanie postawione przez ministerstwo spraw zagranicznych miały niedopuszczenie za wszelkaę cenęe do jego pozostania w ostatecznym tekscie Konwencji, łaęcznie z nakazem g ł o s o w a n i a przeciwko przyjeęciu całej Konwencji, gdyby ich postulat nie został uwzglęedniony . Przeciwne idei ludobojstwa kulturowego były od samego poczaętku Stany Zjednoczone oraz Francja (pozniej dołaęczyła do nich więekszosc panstw, oręedownikami tej idei były tylko Polska, Zwiaęzek Radziecki, Wenezuela, Syjam, Chiny 1 Liban), ktore zwracały uwageę, zże ta kwestia powinna zostac przeniesiona na grunt debaty dotyczaęcej praw człowieka i ochrony mniejszosci .Pozniej pojawił sięe w zwiaęzku z t y m postulat, by zamiast w Konwencji znalazła sięe onawtekscie rownolegle opracowywanej i przyjęetej dzien pozniej, 10 grudnia 1948 roku, Po¬ wszechnej Deklaracji Praw Człowieka, do czego ostatecznie rowniezż nie d o s z ł o . Podnoszono argument, zże nazbyt szeroka definicja zagroziłaby woli przyjeęcia ipozniejszej możzliwie najwięekszej liczbie panstw ratyfikujaęcych Konwencjeę, upo¬ wszechniła sieęrowniezż niesprawiedliwa i powierzchowna opinia delegata Danii, 29 30 31 2 8 Ad Hoc Committee Draft, Second Draft of the Genocide Convention Prepared by the Ad Hoc Committee of the Economic and Social Council (ECOSOC), meeting between April 5, 1948 and May 10, 1948, U N Doc. E/AC.25/SR.1 to 28, tłum. H . Schreiber. W.A. Schabas, Genocide..., s. 184. Tamże, s. 180-181. Tamzże, s. 180 i 183. Szczegołowo historięe teę przedstawia J. Morsink, Cultural genocide, the Universal Declaration, and minority rights, „Human Rights Quarterly" 1999, t. 2 1 , nr 4. 2 9 3 0 3 1 �264 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego ktoóry stwierdził, zże „uwzgleędnienie w tej samej konwencji kwestii masowych morderstw i zamykania bibliotek óswiadczy o braku logiki i p r o p o r c j i " . O ile niektoóre argumenty wydajaę sieę z r o z u m i a ł e , to juzż p r z y w o ł y w a n e przez częeósóc krajoów inne argumenty uzasadniajaęce odrzucenie ludoboójstwa kul¬ turowego - w kontekóscie wiedzy o stosowanych przez nie praktykach wobec ludnoósci tubylczej - zwiastujaę, trwajaęce do dziós, problemy z uporaniem sięe przez społecznoósóc mięedzynarodowaęz taę „politycznie wybuchowaę" kwestiaę . Szwecja przyznała sięe wprost do obaw, zże chrystianizacja Laponóczykoów możze spowodowaóc w przyszłoósci oskarzżenia pod jej adresem o ludobóojstwo kultu¬ rowe. Brazylia ostrzegała, zże niektóore mniejszoósci mogaęuzżywaóc tego argu¬ mentu w oporze wobec „całkowicie normalnej asymilacji". Nowa Ż e l a n d i a podnosiła, zże w sytuacji pozostawienia pojęecia ludoboójstwa kulturowego oskarżzeniom o nie podlegaóc beędzie m o g ł a nawet Rada Powiernicza O N Ż , któora przecieżz wyraziła opinieę, izż „istniejaęca struktura plemienna stanowi przeszkodeę w politycznym i s p o ł e c z n y m awansie tubylczych mieszkanócóow". Żgodziła sięe z jej argumentacjaę Republika P o ł u d n i o w e j Afryki, zwracajaęc uwagęe na niebezpieczenóstwo art. 3 w sytuacji, w ktoórej byłby on stosowany wobec „prymi¬ tywnych i zapoóóznionych g r u p " . Ż dzisiejszej, bogatszej o proóby rozliczenó postkolonialnych perspektywy mozna powiedziec - m i a ł y racje! Te w ł a s n i e „prorocze" przewidywania odzywaja się dzisiaj ze zwielokrotniona moca i arty¬ k u ł o w a n e saę przez „ n a t u r a l n i e zasymilowane" grupy „barbarzynócóow" . 32 33 34 35 Jedynym zatem ósladem wskazujaęcym na długaę debateę nad kwestiaę obecnoósci cultural genocide, jaki p o z o s t a ł w Konwencji z 1948 roku, jest fragment definicji ludoboójstwa zawarty w art. 2 pkt e, ktoóry moówi o „ p r z y m u s o w y m przekazywaniu dzieci członkoów grupy do innej grupy". Jak zauwazża Schabas, punkt ten został dodany do Konwencji w efekcie „spóoóznionej refleksji, bez konkretnej dyskusji czy jego rozwazżenia" , co uprawnia stwierdzenie o jego nieco przypadkowym znalezieniu sieę w definicji głoównej ludoboójstwa . T y m 36 37 3 2 M . Lippman, The drafting of the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime ofGenocide, „Boston University International Law Journal" 1985, nr 3, s. 45. Problemy tak dużze, żze kolejny akt mięedzynarodowy, należzaęcy w dodatku do soft law Deklaracja Praw Ludóow Tubylczych - zostanie przyjeęty po blisko 30 latach debaty nad tym, czy w ogóle powinien zostac uchwalony. Szerzej zob.: H . Schreiber, Międzynarodowa ochrona kultury i dziedzictwa kulturowego ludów tubylczych, „Stosunki Międzynarodowe - International Relations" 2007, t. 35, nr 1-2; taz, Ludy tubylcze jako nowy aktor współczesnych stosunków międzynarodowych i miedzykulturowych, w: G. Piwnicki, S. Mrozowska (red.), ]ednostka-społeczeńistwo-panistwo wobec mega trendow współczesnego 'swiata, Gdaósk 2009; taż, Globalizacja i azjatyckie ludy tubylcze, w: J. Nakonieczna, K. Zajączkowski (red.), Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach miedzynarodowych, Warszawa 2011. Ża: W.A. Schabas, Genocide..., s. 184. Żob. nizżej „Praktyki kulturoboójcze - wybrane formy i przykłady". W.A. Schabas, Genocide... , s. 175. Obrazuje to takzże wynik głosowania nad tym punktem definicji: 20 głosoów „za", 13 „przeciwko" przy azż 13 wstrzymujaęcych sieę (tamzże). 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 265 bardziej że p u n k t ten pojawia się na wniosek Grecji dopiero w koncowym etapie prac, juzż po decyzji o wykluczeniu z definicji ludobojstwa kulturowego. Delegacja Grecji u z a s a d n i a ł a to tym, żze choc wiele panstw sprzeciwiło sięe uwzgleędnieniu ludobojstwa kulturowego w tekscie Konwencji, to niekoniecz¬ nie sprzeciw ten dotyczył kwestii „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia d z i e c i " . Potwierdza to t a k ż e wyjatkowo jednomyslna - w tej konkretnej sprawie opinia trzech ekspertow skonsultowanych w kwestii celowosci obecnosci kwe¬ stii ludobojstwa kulturowego w tekscie g ł o w n y m (dwoch opowiedziało sie za jego odrzuceniem, z wyłaęczeniem kwestii przymusowego przenoszenia dziec i ) . Punkt e, pozostając zatem reminiscencja wykluczonego ostatecznie cultural genocide, jest rownoczesnie uznawany - mięedzy i n n y m i przez Komisjeę Prawa M i ę d z y n a r o d o w e g o - za element ludobojstwa biologicznego . Należzy zauwazżyc,zże przymusowe przekazywanie dzieci z jednej grupy do drugiej ma jednak zdecydowanie wymiar nie tylko biologiczny - fizycznie odbiera danej grupie szanse na przetrwanie (w sytuacji, w ktorej dochodzi dodatkowo np. do wstrzymania dalszych urodzen w obręebie grupy baęd z mor¬ derstw rodzicow) - ale takzże kulturowy, przez przymusowaę asymilacjeędo zwyczajow, wartosci i jęezyka, k t o r y m i posługuje sięe grupa dominujaęca . Choc sprawa ta pojawia sieę zwłaszcza w kontekscie dzieci wywodzaęcych sieę z ludow tubylczych zamieszkujaęcych tereny skolonizowane, nie nalezży zapominac,zże plan „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia dzieci" (zw. rabunkiem dzieci) został zrea¬ lizowany przez I I I Rzeszeę takzże na terenach Polski jako czeęsc Generalnego Planu Wschodniego. Na podstawie w i e l u rozżnych zrodeł ocenia sieę, żze o g o ł e m wywieziono z Polski ok. 200 tys. dzieci, ktore zostały uznane za „ w a r t o s c i o w e rasowo" i godne poddania procesowi germanizacji, nierzadko po zamordowa¬ n i u ich rodzicow. Po wojnie u d a ł o sieę odnalezc jedynie ok. 30 tys. d z i e c i . 38 3 9 40 41 42 3 8 Tamzże. Tamzże. Przeciwko temu punktowi wypowiadał sie m.in. polski prawnik Manfred Lachs, podnoszaęcy, zże sformułowanie „przenoszenie" (transfer) mozżerownieżz oznaczac ewakuacjęe dzieci z terenu działan wojennych. Z kolei Platon Morozov zauwazał, że „nie ma nikogo, kto mogłby podac jakikolwiek historyczny przykład zniszczenia grupy przez przenoszenie dzieci" (tamzże). Akurat ten ostatni argument juzż w czasach debat nad Konwencjaę nie był trafiony, obawy zas i s p r z e c i w p a n s t w stosujaęcych praktyki przymusowego przenoszenia dzieci odbieranych ludnosci tubylczej w Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii w kwestii pojęecia ludobojstwa kulturowego potwierdzajaę argument przeciwny. W tej sprawie zob. dalsze częesci niniejszego artykułu. D. Nersessian, Rethinking cultural genocide under international law, „Human Rights Dialogue", wiosna 2005. Por.: R.Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci polskich w latach 1939-1945, Katowice 1960; tenze, Na rozkaz i bez rozkazu. Sto i jeden wybranych dowodow hitlerowskiego ludobójstwa na dzieciach, Katowice 1968. M.in. tej kwestii dotyczył takze proces RuSHA (United States of America v. Greifelt et al.). 3 9 4 0 4 1 4 2 �266 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego Kulturobojstwo w Deklaracji Praw Ludów Tubylczych M i m o odrzucenia w roku 1948 pojęecia ludobóojstwa kulturowego z definicji prawnej ludobóojstwa, we wspóołczesnych dyskusjach nad rolaę kultury dla zachowania tozżsamoósci okreóslonej grupy, a wieęc dla jej przetrwania jako takiej, kwestia cultural genocide bardzo czeęsto sieę pojawia. Choóc powszechnie t ł u m a c z y sięe ten termin na jęezyk polski właósnie jako ludoboójstwa kulturowe, proponujęe dla uniknięecia zamęetu zwiaęzanego z utrwalonaędzięeki Konwencji z 1948 roku definicjaę ludobóojstwa (kładaęcaę nacisk na fizyczne aspekty zniszczenia grupy ze wzglęedoów narodowych, etnicznych, rasowych, religijnych) - posługiwanie sieę w kontekóscie prowadzonej debaty politycznej nowym pojęeciem „kulturobóojstwo", ktoóre w jęezyku polskim bezpoósrednio wskazuje na mozżliwoósóc „zabicia kultury" bez koniecznoósci fizycznej eksterminacji jej depozytariuszy. Podstawo¬ wa konotacja pojęecia „ludobóojstwo kulturowe" wskazuje bowiem na domnie¬ mane „zabijanie członkoów grupy ze wzglęedoów kulturowych". Choóc taka eksterminacja mozże „kulturobóojstwu" towarzyszyóc, to jednak nie musi byóc jego celem - czego dowodzaę przykłady historyczne. Wręecz przeciwnie, utrzymanie przy życiu „nizszej rasy" dla celow niewolniczych czy quasi-niewolniczych m o ż e byóc w interesie grupy faktycznie dominujaęcej, ktoóra jednoczeósnie bęedzie zwalczaóc wszelkie przejawy odręebnoósci kulturowej grupy podbijanej jako noósnika samoóswiadomoósci i wieęzi grupowych. Innymi słowy - grupa pozbawiona integrujaęcej jaę własnej kultury jest łatwiejsza do podporzaędkowania, degradacji i zaakceptowania roli słuzżebnej wobec grupy panujaęcej (niekoniecznie dominujacej liczebnie). Godząc sie z faktem odrzucenia szerokiej, Lemkinowskiej koncepcji ludobóojstwa w akcie prawa mięedzynarodowego, jakim jest Konwencja z 1 9 4 8 roku, niesposóobpozostaócgłuchym na - niekiedy wręecz dramatyczne przejawy walki z trwajaęcymi praktykami kulturoboójczymi baędóz konsekwencjami tych praktyk, trwajaęcymi co najmniej tak długo, jak żzycie ludzi, któorzy ich doóswiadczyli. Prawo do zżycia we własnej kulturze jest bowiem rozwinięeciem prawa podstawowego - samego prawa do zżycia - gdyzż nawet fizyczne przetrwanie danej grupy nie gwarantuje jej istnienia jako takiej, jeósli jej c z ł o n k o w i e nie mogaę rozwijaóc sieę przez własnaę kulturęe i we własnej kulturze. Pojęecie to raz jeszcze w swojej oryginalnej formie jako cultural genocide próobowało zatem „wkroczyóc"dojeęzyka prawnego i pojawiło sieę w projekcie Deklaracji Praw Ludoów Tubylczych z 1994 r o k u . 4 3 W art. 7 tego projektu zilustrowana jest wzajemna zalezżnoósóc prawa do żzycia z prawem do zachowania własnej kultury. Pojeęcie kulturobóojstwa zostaje zroównane z pojeęciem etnocydu: 4 3 Pojawia sięe jednak w ciaęgu tych 50 lat pod innymi nazwami w innych aktach prawnych - zob. „Podsumowanie". �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 267 Ludy tubylcze majaękolektywne i indywidualne prawo do tego, by nie byc podmiotem etnocydu (ethnocide) i kulturobojstwa (cultural genocide), właęczajaęc w to zapobieganie krzywdom i naprawienie krzywd wyrzaędzonych w wyniku: a) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich integralnosci jako ludowodreębnych albo ich wartosci kulturowych czy to zsamosci etnicznej; b) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow; c) jakiejkolwiek formy transferu ludnosci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest złamanie lub podwazżenie jej praw; d) jakiejkolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych sposobowz ycia za pomocaęsrodkow administracyjnych, ustawowych czy innych; e) jakiejkolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko t y m l u d o m . ż ż 44 W ostatecznej wersji Deklaracji, przyjęetej rezolucjaęZgromadzenia Ogolnego O N Z 13 wrzesnia 2007 r o k u , art. 7 o t r z y m a ł następujące brzmienie: 1. Członkowie ludow tubylczych majaę indywidualne prawo do zżycia, integralnosci fizycznej i duchowej, wolnosci i bezpieczenstwa. 2. Ludy tubylcze majaę kolektywne prawo do zżycia w wolnosci, pokoju i poczuciu bezpieczenstwa jako grupy odręebne i nie mogaę byc celem żzadnego aktu ludobojstwa ani żzadnego innego aktu przemocy, właęczajaęc w to przymusowe przekazywanie dzieci członkow grupy do innej g r u p y . 45 Dosc znamienne jest to, zże w koncowej wersji Deklaracji pojęecia etnocydu i kulturobojstwa juzż sieę nie pojawiajaę. Wyliczenie praktyk p o z o s t a ł o niezmie¬ nione, zrezygnowano jedynie z pojęec ponownie budzaęcych opory i niezadowo¬ lenie panstw. Pojęecia etnocydu i kulturobojstwa z o s t a ł y zastaępione pojęeciami przymusowej asymilacji i niszczenia k u l t u r y . Ostatecznie definicje te, poza samaę nazwaę w niezmienionej formie, znalazły sieę w art. 8, ktorego poczaętek b r z m i nastęepujaęco: 1. Ludy tubylcze oraz jednostki majaęprawo do tego, by nie byc poddane przymusowej asymilacji lub niszczeniu ich kultury (forced assimilation or destruction of their culture). 2. Panstwa powinny zapewnic efektywne mechanizmy zapobiegania oraz zadoscuczynienia za: a) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich integralnosci jako ludow odręebnych albo ich wartosci kulturowych czy tożzsamosci et¬ nicznej; b) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow; c) jakiekolwiek formy transferu ludno sci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest złamanie lub podważzenie ich praw; 4 4 U . N . Doc. E/CN.4/Sub.2/1994/56, tłum. H . Schreiber. U . N . Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Rezolucja 61/295, przyjeta na 107 posiedzeniu plenarnym Zgromadzenia Ogolnego ONZ, tłum. H . Schreiber. 4 5 �268 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego d ) jakiekolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych sposobóowżzycia za pomocaęósrodkóow administracyjnych, ustawowych czy innych; e) jakiekolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko tym ludom. W Preambule Deklaracji postanowiono jeszcze dodaóc,zże wszelkie doktryny, polityki i praktyki głoszaęce wyzższoósóc lub opierajaęce s i e ę n a wyzższoósci jednych ludóow lub jednostek nad innymi ze wzglęedu na pochodzenie narodowe, roózżnice rasowe, religijne, etniczne lub kulturowe saę rasistowskie, naukowo fałszywe, prawnie niewazżne, moralnie godne poteępienia i społecznie niesprawiedliwe. Przedstawione w art. 8 możzliwe działania wskazujaę na złozżone i wielo¬ rakie, majaęce częesto zwiaęzek z oficjalnaę politykaę panóstwa, zachowania, któore mogaę doprowadzióc do unicestwienia tozżsamoósci kulturowej i przez to - uni¬ cestwienia grupy jako takiej. Ż a g ł a d a nasteępuje przez deetnizacjeę, dekulturacjęe i dezintegracjeę struktury społecznej oraz właęczenie członkoów danej grupy do społeczenóstwa dominujaęcego . Jak pisze Aleksander Posern-Żielinóski, działa¬ nia praktyczne prowadzaęce do etnocydu wystęepujaę zazwyczaj w trzech głoównych postaciach, obejmujaęcych: 1) aspekt kulturowy sensu stricto (zaplanowana eliminacja wartoósci autochtonicznych i narzucenie wartoósci k u l t u r y dominujaęcej, przerwanie mieędzypokoleniowego przekazu tradycji, dyskredytacja autorytetoów); 2) aspekt terytorialny (translokacja, marginalizacja terytorialna, ekologiczna degradacja terenóow); 3) aspekt s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y (margi¬ nalizacja s p o ł e c z n a na skutek integracji grupy z gospodarkaę społeczenóstwa dominujaęcego, połaęczona ze zjawiskami patologii s p o ł e c z n e j ) . 46 47 Ż takaę definicjaę zgodna była roówniezż wizja Rafała Lemkina, ktoóry w przy¬ pisie pierwszym do rozdziału 9, komentujaęcym wprowadzenie słowa „ludobóojstwo" (genocide), stwierdza: ż ż Inny termin, jaki mo ze zostaóc uz yty na okreóslenie tej samej idei, to etnocyd, składajaęcy sięe z greckiego słowa ethnos - naróod, i łaciónskiego słowa cide . 48 Najczęeósciej działaniom t y m towarzyszy takżze depopulacja, któora jeósli jest planowana i ukierunkowana na ten właósnie cel (fundamentalne znaczenie ma działanie z zamiarem), nosi znamiona klasycznego ludobójstwa. O ten argu¬ ment rozbijajaę sięe tezż próoby nazwania praktyk stosowanych wobec ludóow tubylczych ludoboójstwem. Najbardziej znane i udokumentowane dotyczaę ple¬ m i o n aborygenóskich w Australii, Inuitoów z Kanady, plemion indianóskich ze Stanoów Żjednoczonych i Samoów z Norwegii, ale nie zaweęzżajaę sięe tylko do nich. Brak możliwosci udowodnienia zamiaru zniszczenia tych grup (mimo dosko4 6 Por. A. Posern-Żielióski, Etnocyd, w: Ż. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogiolne, Warszawa-Poznaón 1987, s. 87. Tamżze, s. 88. Por. przyp. 2. 4 7 4 8 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 269 nale udokumentowanych praktyk wypełniajaęcych p u n k t e definicji z Konwencji 1948 roku: „ p r z y m u s o w e przenoszenie dzieci c z ł o n k o w grupy do innej gru¬ py"), w t y m fiasko proby o d w o ł a n i a sieę do takiego w ł a s n i e argumentu w słyn¬ nym raporcie australijskim „Bringing Them H o m e " , powoduje, że obecnie ludy te duzżo cheętniej sięegajaę po pojeęcie kulturobojstwa - majaęce stanowic „łagodniejszaę wersjeę" definicji ludobojstwa. 49 Praktyki kulturobojcze - wybrane formy i przykłady 50 S ł y n n y m p r z y k ł a d e m praktyk k u l t u r o b o j c z y c h było odbieranie aborygenskim m a t k o m przemocaę ich dzieci pod h a s ł e m „ t w o r z e n i a szans rozwoju", ktore m i a ł o ukryc ideeę wynaradawiania z rodzimej k u l t u r y („absorpcja biologiczna" praktykowana do 1970 r . ) . Dzieci te nazwano „ u k r a d z i o n y m pokoleniem", Stolen Generation , a choc kultury aborygenskiej nie u d a ł o sieędo konca zniszczyc, to jednak trwajaęce blisko 200 lat praktyki kulturobojcze (wykraczajaęce daleko poza wspomnianaę t u p r z y k ł a d o w o politykeę przymusowej asymilacji dzieci) d o p r o w a d z i ł y do depopulacji i głęebokiej dezintegracji ple¬ m i o n aborygenskich. Gdy w 1988 roku Australia swięetowała „ 2 0 0 lat A u s t r a l i i " (liczone od poczaętkow brytyjskiego osadnictwa w 1788 r . ) , Aborygeni m o w i l i o „ 2 0 0 latach n i e w o l n i c t w a " . Dopiero 13 lutego 2008 roku d o s z ł o do histo¬ rycznego gestu - nowo zaprzysieężzony premier Kevin Rudd wypowiedział sło¬ wo, na ktore czekały setki tysieęcy Aborygenow: „ p r z e p r a s z a m y " . 51 52 53 Podobny gest wykonano poł roku pozniej, w czerwcu, w Kanadzie, ktorej rzaęd s t o s o w a ł bardzo podobne praktyki: przemocaęodbierał rodzinom i n u i c k i m 4 9 Por. R. Van Krieken, Cultural genocide reconsidered, „Australian Indigenous Law Review" 2008, t. 12, wyd. specj., s. 76-81. Nagłosnionym w 2002 r. filmem opowiadajaęcym o tych wydarzeniach pt. Polowanie na króliki w rezyserii Philipa Noyce'a. Według szacunkow Australijskiego Biura Statystycznego (ABS) z 1994 r. 1 na 10 aborygenskich dzieci zostało w ten własnie sposob „przymusowo przekazanych". Co ciekawe, po raz pierwszy zaczeęto o tym publicznie mowic dopiero po ogłoszeniu wyroku w sprawie ziemi Melanezyjczyka Mabo w 1992 r. (wypowiedz owczesnego premiera Keatinga, przepraszajaęcego za „ignorancjeę i uprzedzenie", ktore doprowadziły do odbierania matkom ich dzieci). W 1995 r. Prokurator Generalny Australii wszczął w tej sprawie sledztwo (The National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from Their Families), ktore zakonczyło się w 1997 r. wydaniem raportu pt. „Bringing Them Home Report of the National Inquiry". Z kolei 26 stycznia, ktory nazywany jest oficjalnie „Dniem Australii", Aborygeni nazywaja „Dniem Załoby", „Dniem Inwazji" badź „Dniem Przetrwania", o ktore od tego dnia musieli walczyc z białymi osadnikami. Za: Australia Day - Invasion Day, http://www.creativ espirits.info/aboriginalculture/history/australia-day-invasion-day#toc1 (dostep: 10 V 2013). Szerzej: H . Schreiber, Pojednanie międzykulturowe w Australii?, http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,65,Pojednanie_miedzykulturowe_w_Australii.html (dostep: 12 I 2013). 5 0 5 1 5 2 5 3 �270 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego ich dzieci (ich liczbe szacuje sie na ponad 100 tys.) i u m i e s z c z a ł je w specjal¬ nych s z k o ł a c h z internatem (residential schools), prowadzonych pod nadzorem Koóscioła protestanckiego, gdzie posteępowała wymuszona akulturacja (okreóslana jako „resocjalizacja" dzieci indianóskiego pochodzenia) przez blisko 200 (od ok. 1800 do 1980 lat 5 4 r . ) . 23 maja 2005 r o k u z o s t a ł o zawarte porozumienie w sprawie w y p ł a t y odszkodowanó dla ofiar tego systemu szkolnictwa oraz do¬ szło do p o w o ł a n i a Komisji Prawdy i Pojednania, monitorujaęcej d z i a ł a n i a i dokumentujaęcej wydarzenia w tej kwestii, co ostatecznie z o s t a ł o zatwierdzone przez rzaęd 10 maja 2006 roku. Komisja Prawdy i Pojednania z o s t a ł a oparta na 5 5 juzż funkcjonujaęcych modelach takich Komisji w Afryce (Sierra Leone, R P A ) . Doóswiadczenia zwiaęzane z t a k i m i praktykami s p o w o d o w a ł y właęczenie do p r e a m b u ł y Deklaracji słóowo uznaniu prawa rodzin i społecznoósci tubylczych do wzięecia odpowiedzialnoósci za wychowanie, kształcenie, edukacjeę i dobre samopoczucie ich dzieci w sposóob zgodny z pra¬ wami dziecka. Innego pod wzgleędem instytucjonalnym przykładu metod rozwiaęzania napięeóc na linii panóstwo-lud tubylczy dostarcza Norwegia. Kroól Harald V podczas oficjal¬ nego otwarcia w 1997 roku Sóamediggi (parlamentu narodu Samoów), powiedział: Panóstwo norweskie powstało na terytorium dwóoch narodóow - Samoów i Norwegóow. Historia ludu Samoów jest nierozerwalnie zwiaęzana z historiaęNorwegóow. Dzisiaj w imieniu p a ó s t w a wyrażamy nasz żal, że z powodu twardej p a ó s t w o w e j polityki norwegizacji naród S a m ó w spotykała niesprawiedliwosC . 56 Polityka Norwegii wobec S a m ó w (ktorzy zamieszkuja takze tereny Finlan­ 5 7 dii, Szwecji i Rosji) z m i e n i a ł a sie stopniowo od lat 50. X X w i e k u . R ó w n i e ż 5 4 J.J. Llewellyn, Dealing with the legacy of native residential school abuse in Canada: Litigation, ADR, and restorative justice, „University of Toronto Law Journal" 2002, t. 52(3). W szkołach dochodziło na masowa skale do wykorzystywania seksualnego indianóskich dzieci, a z racji braku odpowiedniego dofinansowania placoówek takzże do przymusowej, cieżzkiej, fizycznej pracy, ktoóra miała pomóoc w ich utrzymaniu. Nie trzeba dodawaóc,żze poziom edukacji w tych placoówkach był żzaden, bo edukacja najczeósciej ograniczała sie do wyrugowania rodzimego jezyka, kultury, zwyczajoów i duchowoósci. W niektóorych placoówkach ósmiertelnoósóc wósróod dzieci wynosiła 50 proc. (por. http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-recon ciliation-saganash-paul-martin.html [dostep: 26 IV 2013]). O działalnoósci Komisji w Sierra Leone zob. M . Płachta, Jak pogodziic sprawiedliwoisic retrybutywną ze sprawiedliwością restytucyjną? Międzynarodowy Trybunał Krany a komisje pojednania narodowego i amnestie, „Ius et Lex" 2003, nr 1, s. 97-126; w RPA zob. F. Hale, Komisja Prawdy i Pojednania w RPA - potencjalne i realne możliwosci. Teoria a rzeczywistosc, tamze, s. 143-160. Ża: oficjalna strona Ambasady Norwegii w Polsce: http://www.amb-norwegia.pl/ AboutNorway/policy/Ludno/population/sami/policy/ (dostep: 10 I I I 2013). W 1956 r. Ministerstwo Edukacji i Spraw Koscioła wyznaczyło komisje, ktora miała zajaó sie problemami Samow. Sporządzony w 1959 r. raport komisji wniosł propozycje nowej linii politycznej, ktoóra stanowiła całkowite odejóscie od dotychczasowej polityki norwegizacji 5 5 5 6 5 7 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 271 w N o r w e g i i s z k o l n i c t w o s ł u z ż y ł o do systemowego rugowania kultury Samóow. W 1974 roku utworzono Fundusz Rozwoju Samoów, a dwa lata póoózniej przyjeto Porozumienie w sprawie H o d o w l i Reniferóow. W latach 80. X X wieku powstał Komitet Praw Narodu Samóow oraz Komitet Kultury Samóow. Konsekwencja tego było przyjecie ustawy o utworzeniu Samediggi oraz ustawy regulujacej status prawny Samoów. Pierwsze wybory do Sóamediggi odbyły sie razem z wyborami do parlamentu norweskiego we wrzeósniu 1989 roku, a pierwsze posiedzenie zgromadzenia S a m ó w oficjalnie otworzył krol Olaf 7 paódziernika 1989 roku. W 2000 roku parlament norweski u s t a n o w i ł fundusz dla Samoów, któorym zarza dza Sóamediggi. Pienia dze z funduszu przeznaczane sa na działania majace wspieraóc rozwoójjezyka, kultury i stylu zżycia Samoów, a takzże byóc zbiorcza kompensacja za szkody i niesprawiedliwoósci, jakie spotkały Samoów w w y n i k u norwegizacji. Mozżna stwierdzióc,zże stworzenie mechanizmoów rozliczania sie z przeszłoóscia we wszystkich krajach, w ktoórych ludy tubylcze wreszcie zaczynaja zabieraóc głos w debacie publicznej, jest po prostu konieczne. H a s ł o „nigdy wiecej" (never again) stało sie bowiem przewodnim motywem rozliczenó z dra¬ matyczna przeszłoóscia nie tylko krajoówdózwigaja cych sie z dyktatur wojsko¬ wych (Ameryka Łacióska) czy dziedzictwa k o m u n i z m u (Europa r o d k o w o -Wschodnia), ale takżze w tych, w któorych doszło do fundamentalnej zmiany w postrzeganiu praw ludzi (mniejszoósci narodowych czy ludóow tubylczych) do tej pory zżyja cych na marginesie oficjalnego żzycia społecznego. Pojawiła sie koncepcja prawa do prawdy, okreóslanego jako nowy kom¬ ponent praw człowieka i konstruowanego na podstawie jużz istnieja cych norm, takich jak obowia zek zabezpieczenia wolnoósci słowa i obywatelskiego prawa do poszukiwania informacji, obowiązek udostepniania informacji i przeprowa­ dzania postepowania w sprawach dotyczących n a r u s z e ó praw c z ł o w i e k a . W jego óswietle przeproszenie i w y p ł a t a odszkodowanó za kulturobóojcze praktyki stosowane wobec ludnoósci tubylczej w przeszłoósci sa niezbednym warunkiem realizacji idei „sprawiedliwoósci kulturowej" oraz podstawa procesu pojednania miedzykulturowego. Jednym ze ósrodkóow prowadza cych do zapewnienia sprawiedliwoósci restytucyjnej dla ofiar praktyk kulturoboójczych moga sie staóc Ko¬ misje Prawdy i Pojednania . ó 58 59 i asymilacji. Na podstawie stworzonych zalecenó w latach 1962-1963 Ministerstwo przedstawiło raport do Stortingu, któory stał sie podstawa pierwszej, obszernej debaty parlamentarnej na temat fundamentalnych zasad mających kształtowac norweska polityke wobec ludnosci Samoów. Ża: http://www.amb-norwegia.pl/facts/sami/sami/sami.htm (dostep: 20 I 2007). G. Skapska, Law, rights and democracy after totalitarianism, w: A. Soeteman (red.), Pluralism and Law, Dordrecht-Boston 2001, s. 155 i nast.; zob. także J.E. Mendez, An Emerging Right to Truth: Latin America Experiences,Ońati 1999. Takżze w Australii w 1991 r. powstała na mocy uchwały parlamentu taka Komisja Council for Aboriginal Reconciliation. Jej mandat nie był jednak ograniczony tylko do spraw Stolen Generation, ale obejmował cały proces pojednania ludóow tubylczych Australii z białymi 5 8 5 9 �272 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego Podsumowanie W czesci rozdziału poswieconego ludobojstwu w Axis Rule..., zatytuło¬ wanej „ R e k o m e n d a c j e na przyszłosc" zostały s f o r m u ł o w a n e wazżne zdania, pozwalajaęce nam doprecyzowac wizjęe kultury w mysli Rafała Lemkina: Swiat reprezentuje tylko tyle kultury i intelektualnego wigoru, ile wykreujaę wchodza.ce w jego skład grupy narodowe. [...] Konsekwencja zniszczenia narodu jest utrata jego przyszłego wkładu w rozwojswiata. [...] Wsrod zasadniczych czynnikow, ktore wyznaczyły p o s t ę p cywilizacyjny, znajduja się poszanowanie i uznanie narodowych cech i właSciwoSci, wniesionych przez różne narody do Światowej kultury cechy i własciwosci, ktore jak pokazano, stanowia w k ł a d panstw słabych militarnie i ubogich w zasoby gospodarcze i nie powinny byc mierzone w kategoriach potęegi i dobrobytu" . 60 Przywiaęzanie Lemkina do idei rozżnorodnosci kulturowej i wizji panstw wielokulturowych, szanujaęcych mniejszosci zżyjaęce w ich granicach, było silnie zakorzenione w jego tozżsamosci Polaka patrioty i Z yda z pochodzenia. Dobrze podsumowuje tęe sytuacjeę A n t h o n y D i r k Moses: ż Lemkinowi bliski był ekumeniczny kosmopolityzm. Bęedaęc polskim patriotaę i adwo¬ katem wszystkich kultur, nigdy nie wyrzekł sięe swojego zżydowskiego dziedzictwa czy korzeni kulturowych. Jego tożsamosc żydowska nie był jednak gra. o sumie zerowej. Zawsze wymieniał ludobojcze przesladowania Z ydow przez nazistow jednym tchem z masowymi mordami Polakow chrzescijan, Romow czy innych ofiar. Kluczowe było jego przywiaęzanie do pojęecia „duchowej narodowo sci", koncepcji, ktoraę mozżna odnalezc rownie dobrze w zrodłach zżydowskich, co u Herdera . ż 61 Choc cultural genocide (ani jako ludobojstwo kulturowe, ani jako kulturobojstwo) nie jest osobnaę kategoriaę uznanaę przez prawo mięedzynarodowe, jego czesciowe uwzględnienie w definicji ludobojstwa w punkcie e Konwencji z 1948 ro¬ ku jest wyraznym dowodem na to, zże przynajmniej pewne okreslone jego przejawy saę prawnie uznane za niedopuszczalne. To samo dotyczy Deklaracji Praw Ludow Tubylczych, ktora, uwzgleędniajaęc opis praktyk kulturobojczych w punktach a-e w art. 8, m i m o rezygnacji z nazwania tych praktyk zbiorczym okresleniem kulturobojstwa badź etnocydu, wskazuje na to, ż e j e s t o n o de facto w t e j własnie for¬ mie inkryminowane pod kategoriaę przymusowej asymilacji i niszczenia kultury. Choc p o z o s t a ł e wiaężzaęce instrumenty w dziedzinie praw człowieka, zda¬ w a ł o b y sieę, milczaę na ten temat, rowniezż skupiajaęc sięe na podstawowych osadnikami. Jej mandat zakonczył sięe w 2000 r. przedstawieniem rzaędowi Australian Declaration Towards Reconciliation oraz Roadmap for Reconciliation, atakzże powołaniem w jej miejsce organizacji społecznej Reconciliation Australia (http://www.reconciliation.org.au/). Por. przyp. 2. A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 24. 6 0 6 1 �H. Schreiber, Cultural prawach, takich jak prawo to przeciezż pozostaje art. i Politycznych , ktory od w dziedzinie zapewnienia Mięedzynarodowego Paktu z tego samego r o k u : 62 genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 273 do żzycia, do sprawiedliwego saędu czy zakaz tortur, 27 Mieędzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich 1966 roku wyznacza standard zobowiaęzan panstw prawa do zżycia we własnej kulturze, oraz art. 15 Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych 6 3 Artykuł 27 MPPOiP W Panstwach, w ktorych istnieja mniejszosci etniczne, religijne lub jezykowe, osoby naleza.ce do tych mniejszosci nie moga byc pozbawione prawa do w ł a s n e g o życia kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz p o s ł u g i w a n i a sie w ł a s n y m jęezykiem wraz z innymi c z ł o n k a m i danej grupy. Artykuł 15 MPPGSiK 1. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę prawo kazżdego do: a) udziału w żzyciu kulturalnym; b) korzystania z osiaęgnięec postęepu naukowego i jego zastosowan; c) korzystania z ochrony interesow moralnych i materialnych, wynikajaęcych z wszelkiej tworczosci naukowej, literackiej lub artystycznej, ktorej jest autorem. 2. Kroki, ktore Panstwa Strony niniejszego Paktu podejmaę w celu osiaęgnięecia pełnej realizacji tego prawa, powinny o b e j m o w a ć Środki n i e z b ę d n e do ochrony, rozwoju i upowszechniania nauki i kultury. 3. Panstwa Strony niniejszego Paktu zobowiaęzujaę sięe do poszanowania swo¬ body koniecznej do prowadzenia badan naukowych i działalnosci tworczej. 4. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę korzysci, jakie wynikajaę z popie¬ rania i rozwijania kontaktow mięedzynarodowych i w s p o ł p r a c y w dziedzinie nauki i kultury. Ochrona prawa do zżycia we własnej kulturze w rozżnych formach rozpro¬ szona jest w zapisach takżze innych aktow prawa mięedzynarodowego, na przykład w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (art.1), Konwencji ramowej o ochronie mniejszosci narodowych (art. 5), Europejskiej Karcie Jeęzykow Regionalnych i Mniejszosciowych , a ponadto w deklaracjach, na przykład w Deklaracji Praw OsobNalezżaęcych do Mniejszo sci Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Jęezykowych, przyjęetej przez Zgroma¬ dzenie Ogolne O N Z w 1992 roku. Pojawia sięe rownieżz w o r z e c z n i c t w i e mieędzynarodowych t r y b u n a ł o w k a r n y c h . 64 65 66 67 6 2 Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167. Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 169. Dz.U. z 1969 r., nr 25, poz. 187. Dz.U. z 2000 r., nr 22, poz. 209. Dz.U. z 2009 r., nr 137, nr 1121. Por. np. zdanie odreębne seędziego Mohamada Shahabuddeena w 2004 r. w sprawie Krstica (Case No. IT-98-33-T), saędzonego przed Mieędzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Byłej Jugosławii. 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �274 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego Mozżemy zatem mowic nie tyle o „ o d r z u c e n i u " koncepcji zakazujaęcej cultural genocide przez prawo mieędzynarodowe, ile o jej „cichej obecnosci". Choc jej obecnosc w sferze prawa mięedzynarodowego jest cicha, bo rozproszona pod i n n y m n a z w a m i , i wydaje sieę niezwykle m a ł o prawdopodobne, aby cultural genocide znalazło sięe w katalogu zbrodni mięedzynarodowych, to jużz w sferze politycznej przejawia sięe zdecydowanie „ g ł o s n o " . Jest wprost a r t y k u ł o w a n a przez p o t o m k o w kulturowo wykorzenionych ludow tubylczych. Kulturobojstwo zajmuje jedno z centralnych miejsc w debacie dotyczaęcej rozliczen z kolonialnaę przeszłosciaę byłych imperiow kolonialnych. Ten „ n i e d o k o n c z o n y " projekt prawa mięedzynarodowego znajduje dzis swoje „ d o k o n c z e n i e " i do¬ powiedzenie w debacie publicznej i argumentacji politycznej. Niewaętpliwie pozostaje rownieżz j e d n y m z kluczowych z perspektywy postkolonialnej zagadnien, wykraczajaęc ro wnoczesnie daleko w swej istocie poza dyskurs kolonialny. Z pewnosciaę nie z n i k n i e z dziedziny s t o s u n k o w m i ę e d z y narodowych, a jego ciaęgła obecnosc w prawnym i politycznym dyskursie od ponad 70 lat mozże takzże oznaczac,żze w przyszłosci znajdzie własciwaę dla siebie, odreębnaę formeę w sferze prawa mięedzynarodowego. Jak zauwazżył na p r z e s ł u c h a n i a c h w kwietniu 2013 roku przed kanadyjskaę Komisjaę Prawdy i Pojednania były premier Kanady (2003-2006), Paul Martin: „Trzeba wreszcie nazwac rzeczy po imieniu. Musimy w koncu zrozumiec,zże to, co działo sięe w szkołach z internatami, było użzyciem systemu edukacji do kulturobojstwa [oryg. cultural genocide] - i t y m to w ł a s n i e było. Kanadyjczycy majaę prawo znac p r a w d e " . Nazwanie tych praktyk „zwykłym" niszczeniem kultury badź przymusowaę asymilacjaę w kontekscie dramatycznych cierpien tysieęcy ludzi nie jest, jak widac, takzże dzisiaj wystarczajaęce: ani w sensie politycznym czy moralnym, ani prawnym. 68 69 6 8 Co spowodowało, zżeniektorzy badacze mowiaę o „wyłaęcznie retorycznej sile" argumentu ludobojstwa kulturowego (por. A. Xanthaki, Indigenous Rights and United Nations Standards: Self-Determination, Culture and Land, Cambridge 2007, s. 114; takze A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 39). Jak zauwazża Moses, niestety wszystko, co nie spełnia dzis wymogow konwencyjnie waęsko rozumianej definicji ludobojstwa, „schodzi z radaru mięedzynarodowej opinii publicznej" (tamżze, s. 41). CBC News, Paul Martin accuses residential schools of «cultural genocide», h t t p : / / www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-reconciliation-saganash-paul-mar tin.html (dostep: 26 IV 2013). W trakcie tych przesłuchan jeden ze swiadkźw, odebrany swojej rodzinie z ludu Cree, Saganash, powiedział: „Nigdy nie beędęe normalny. I zżadne dziecko, ktore zostało wysłane do szkoły z internatem, nie beędzie twierdzic,żze jest dzisiaj normalne. To niemożliwe" (tamze). 6 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055f9040e0088abdf392e0f33dcde0f8.pdf 1e654fc192527091a5cecf87ff437017 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5061 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego / Publikacje zbiorowe (ksiązki) Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziedzictwo kulturowe Kulturní dědictví �BIBLIOTHECA ETHNOLOGIAE EUROPAE CENTRALIS REDAKTORZY SERII: ZYGMUNT KŁODNICKI I JÍŘÍ LANGER VOL. I Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim Kulturní dědictví jako klíč k identitě česko-polského pohraničí na Těšínském Slezsku �Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim Kulturní dědictví jako klíč k identitě česko-polského pohraničí na Těšínském Slezsku Pod redakcją Haliny Rusek, Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Cieszyn – Katowice – Brno 2010 �Redaktorzy tomu: Halina Rusek, Agnieszka Pieńczak, Jacek Szczyrbowski Recenzent: Zygmunt Kłodnicki Tłumaczenia na język czeski: Jan Kubiczek, Jan Kajfosz Tłumaczenie na język angielski: Agata Cienciała Projekt okładki: Zygmunt Kłodnicki, Agnieszka Pieńczak Na okładce wykorzystano zdjęcie kołowrotka wykonane przez Dariusza Łyżbickiego Koordynatorzy projektu: prof. dr hab. Halina Rusek (Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie), Bogdan Jakubek (Kongres Polaków w Republice Czeskiej) Publikacja współfinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Těšínské Slezsko / Projekt je spolufinancován z prostředků Evropského fondu pro regionální rozvoj (ERDF) prostřednictvím Euroregionu Těšínské Slezsko – Śląsk Cieszyński ISBN 978-83-60431-52-8 Wydawca Offsetdruk i media sp z o.o. 43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48 Druk i oprawa: Offsetdruk i media sp z o.o. 43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48, tel. 33 857 70 90, e-mail: biuro@om5.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eb4bdb57852338aa36e5bcc47a8da5e.pdf d015b0d79f5cebcdddaac0787438fe35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5446 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5063 Title A name given to the resource Predmluva / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s.10-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Předmluva Na obou stranách hranice - kulturní dědictví a identita Těšínského Slezska Když vyslovujeme „Těšínské Slezsko”, ne vždy mluvíme o stejné věci. Pro dějepisce má tento název jiný význam než pro zeměpisce, ještě odlišně jej chápe sociolog, etnograf, etnolog nebo antropolog. Co tedy znamená Těšínské Slezsko /polsky „Śląsk Cieszyński“/? Máme na mysli nezvykle krásný region, jak je všeobecně označováno těšínská země? Tak krásný a lidem přívětivý kousek země, který před 1200 lety natolik uchvátil tři polská knížata Leszka, Bolka a Cieszka, že se z důvodu svého setkání radostně rozhodli založit město Cieszyn /česky „Těšín“/? A co znamená název Těšín? Spanilé město kdysi nazývané Malou Vídní? To krásné Těšínské Slezsko a jeho hlavní město Těšín jsou už minulostí, mýtem. Není jedno Těšínské Slezsko a jeden Těšín – a to už 90 let, protože tehdy byl region po dlouhých přích rozdělen mezi dva státy Polsko a Československo, které nebyly s podmínkami rozdělení spokojené. I když z pohledu zeměpisu a dějepisu můžeme mluvit o jednom Těšínském Slezsku nyní se rozkládajícím na obou stranách polsko-české hranice, tak přece jenom kulturní ukazatelé nařizují, abychom mluvili o dvou těšínských zemích, které určité vlastnosti spojují, ale mnohem více je toho dělí. Po rozdělení těšínské zemi se název Těšínské Slezsko dochoval pouze pokud jde o polskou stranu regionu. Na české straně se mluví o českém Slezsku nebo Těšínsku, avšak kousek této části Slezska zahrnující dva okresy obydlené velkými seskupeními Poláků, je nazýván hlavně v Polsku Záolším /polsky „Zaolzie“/. Těšínská země vždy byla považována za „pohraničí”. Vždy se rozprostírala a i dnes se rozprostírá na pomezí států, národů, kultur a náboženství, co se odráží v současném charakteru země, který byl utvářen polskými, českými, německými, slovenskými, rakouskými a dokonce i maďarskými vlivy. V zeměpisném i společenském prostředí tohoto pohraničí dochází neustále ke kulturním střetům, pronikání kulturních hodnot a vzorů z jedné skupiny do druhé, výměny způsobu života a také často k rivalitě mezi těmito způsoby, hodnotami a vzory. V důsledku procesu směšování se kultur po mnoho staletí se na Těšínském Slezsku uformovala specifická kultura se synkretickými vlastnostmi, která obsahuje různé prvky – kdysi byly „cizí“ a nyní jsou adoptované do domácí kultury a jsou tedy „vlastní“. Stalo se tak i přes skutečnost, že polsko-česká hranice táhnoucí se středem regionu byla vždy nepřístupnou hranicí – až do začátku 90tých let XX. století to byla hranice uzavřená, neprodyšná, což znamenalo, že její překročení patřilo k vyjímečným situacím a vyžadovalo překonání četných překážek. Dlouhá léta izolace způsobily, že se dvě strany hranice – Poláci a Češi – od sebe �Předmluva 11 odvrátily a po několik desítek let nemohla být o jakékoliv spolupráci na česko-polském pohraničí vůbec řeč. Někdy se říká, že hranice nejenom dělí, ale také určitým způsobem spojuje dva společenské a kulturní organismy. Avšak polsko-česká hranice po několik desítek let pouze rozdělovala, její přísnost účinně vedla k přerušení dřívější kulturní jednoty této části Slezska, jehož obyvatelé sice nyní zkoušejí – i když ještě zatím dost nesměle a s určitým odstupem od sebe – vázat tyto potrhané nitě, ale musí se smířit s faktem, že návrat k dřívější jednotnosti Těšínského Slezska není možný. Na obou stranách hranice se vytvořily odlišné společnosti s různými systémy hodnot, normami a způsoby života. Pouze v jazyku a těch životních oblastech, které odkazují na tradici, je možno objevit dozvuky někdejší jednoty. Stávající procesy probíhající na polsko-českém pohraničí a jejich dynamika jsou závislé na mnoha různorodých faktorech z minulosti i přítomnosti. Jejich podrobná klasifikace není možná, ale lze se pokusit určit podmíněnosti, které můžeme vzít v potaz jako ty, které v největším rozsahu ovlivňují to, co se nyní odehrává na všech etnických, národnostních a státních pohraničích, včetně polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. Tyto podmíněnosti vyplývají jak ze situace, v jaké fungoval v minulosti a funguje nyní tento region, tak i ze situace, v jaké se nachází současný svět. 1. Obyvatelé Těšínského Slezska žijí v několika dimenzích pohraničí. Zaprvé bydlí na pohraničí mezi dvěma státy a národy, takže v prostoru, ve kterém dochází k pronikání kulturních vzorů, systémů hodnot, životních způsobů a stylů z jedné strany hranice na druhou. Zadruhé, každý den žijí v oblasti náboženského pohraničí, které vyplňují vzory originální, hlavně katolicko-evangelické náboženské kultury. Na Těšínském Slezsku žije několik desítek tisíc luteránů – nejpočetnější společenství luteránů v Polsku. Pouze zde je možno najít vesnice, kde mezi obyvateli převažuje většina osob protestantské víry v jejich četných obměnách. 2. Složitost vlivů tohoto druhu způsobuje, že totožnost obyvatelů pohraničí je taková, jako jejich kultura: složitá, nestejnorodá, sestavovaná z bohatého materiálu, a navíc neustále obnovovaná v takovém rytmu, v jakém se mění a vyskytují nové společensko – kulturní procesy na pohraničí. Na pohraničích se vytváří druh člověka pohraničí se specifickým společenským povědomím a jednotkovou identitou. Sdílí kulturní život dvou nebo více společenství. Někdy mění národní příslušnost1. Je to člověk jakoby vnitřně roztržený, který se často nedokáže rozhodnout mezi různými způsoby života, který však v socializačním a výchovným procesu získává dovednosti svobodného pohybu ve dvou nebo více kulturách, vybírání si z nich různých prvků pro konstruování své identity. Kulturní valence lidí pohraničí, čili jejich pocit zvláštní blízkosti s národní kulturou a jednoduchost používání jejich obsahů a vzorů jak v každodenním životě, tak i v situacích výjimečných2, se stává dvojitá a ani jejich národní identita není sourodá. Použijeme-li metaforu, takoví lidé vždy žijí na hranici, vždy se pro někoho stávají jiní, často cizí a vystavení na odlišnost a cizost ostatních. Takže se objevil nějaký „nový“, bezpochyby „cizokrajností“ poznamenaný člověk obdařený novou identitou – nesourodou, složitou, zformovanou dvěma stranami nějaké hranice. 1 2 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46. A. Kłoskowska: Kultura. V: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 12 3. Neustálé se mění společenská a kulturní souvislost, ve které se formuje národní identita současných společenství, což se zejména projevuje v pohraničních oblastech, mnohdy multikulturních. Kdysi byla identita člověka závislá na příslušnosti k určité větší skupině a byla uzavřená v rámci příslušnosti k nějaké třídě nebo národu. Dnes je tato identita uvolněná a multidimenzní, neboť se oslabila síla ovlivňování dědictvím, tradicemi, naopak se posílil pohyb lidí, kteří se určitým způsobem uvolnili od poměrně homogenních společenství, ve kterých byly kulturní vzory předávány z generace na generaci. Tradiční ukazatelé naznačující kam směřujeme ztratily význam a současný svět nám poskytuje velice široký výběr možností kým být, jak tvořit sebe sama a stavět svou identitu3. 4. Dochází k rychlým proměnám významu a funkce hranice. Tento proces se výrazně projevuje zejména v Evropě. Zde hranice – obzvlášť mezi státy, které jsou součástí Evropské unie – výrazně ztrácejí svou přísnost, stávají se čím dál tím více otevřené a tím pádem pořád méně nepropustné. Schengenská smlouva, kterou podepsalo v roce 2007 také Polsko a několik jiných států včetně České republiky, dává hranicím přímo symbolický charakter. Takový charakter přijala také polsko-česká hranice. Už tři roky se stává jakoby neviditelná, což znamená, že ji lze překročit aniž by si člověk uvědomil, že přechází z jedné strany na druhou. Zvláštním znakem Střední a Východní Evropy je vznik během posledních let několika nových hranic, kolem kterých se vytvářejí nová pohraničí. V případě Polska se jedná o změny na východním pohraničí po rozpadu Sovětského Svazu a na jižním pohraničí po rozpadu Československa. Zvýšil se počet center působících na tyto oblasti, a co je s tím spojeno, paleta hodnot, kultur a vzorů chování. 5. Na Těšínském Slezsku se zintenzivňují přeshraniční procesy. Přeshraničnost je zde široce chápána jako veškerá mezinárodní komunikace mezi různými státy a národy, ale také kulturami přes jejich hranice. V prostoru evropských pohraničí se objevovaly nové institucionální formy přeshraniční spolupráce ve formě euroregionů. Po několika letech fungování těchto euroregionů, které spoluutvářelo Polsko je možno konstatovat, že dosáhly úspěchu – byly splněny základní cíle, jaké si kladli zástupci lokálních a regionálních samospráv, především v rozsahu vypracování společných postupů řešení problémů a překonávání méně rozvinutých oblastí a obtíží charakteristických pro periferní oblasti. Euroregiony organizují a podporují spolupráci nejenom na hospodářské, ekonomické úrovni, ale také na úrovni společenské a kulturní. Pozorování života na pohraničích dovoluje vyvodit závěr, že euroregiony rozhodně zvýšily dynamický rozvoj těchto oblastí a prolomily jejich periferní charakter. Na polsko-českém pohraničí působí pět euroregionů a jedním z nich je založený v roce 1998 Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské Slezsko”, který zahrnuje 60 polských a českých obcí a jehož sídla se nacházejí v Těšíně a Českém Těšíně. Polské a české kanceláře Euroregionu řídí fondy mikroprojektů, o které se mohou ucházet všechny příhraniční bezpříspěvkové organizace, které mají právní subjektivitu. Přeshraničnost přítomná stále více na Těšínském Slezsku spočívá také v tom, že obyvatelé obou stran hranice odvážněji vcházejí se svými obchody a potřebami na tu druhou stranu hranice, zároveň reagují bezchybně a rychle na potřeby jejich obyvatelů. 3 A. Giddens: Sociologia. Warszawa 2004, s. 53. �Předmluva 13 Na druhé straně nejen nakupují, ale také hledají práci, zakládají firmy, pronajímají a dokonce i kupují byty, využívají služby atd. Toto je výsledkem několika let trvání otevřené hranice, ale především členství obou států v Evropské unii a vstupu v roce 2007 do Schenghenské zóny. Tak jako to určují základní pravidla obsažená v úmluvách zakládajících Evropská společenství, dochází na polskočeské hranici k volnému pohybu osob, kapitálu i zboží. Existuje také volnost poskytování služeb, což stále více využívají obyvatelé Polska a Česka, nejenom z příhraničních regionů. 6. Mnoho badatelů spojuje současné, náhlé proměny příhraničních regionů s procesy obecně nazývanými „globalizačními“. Pokud se podíváme na kritéria globalizace, která jsou určovaná znalci této problematiky, najdeme potvrzení dané závislosti. Ve společensko – kulturní oblasti globalizace se sebou přináší neustále rostoucí pohyb lidí, kteří se svobodněji přenášejí z jednoho společenství do druhého a z jedné kultury do jiné. Identita jednotek a společenských skupin se stává vzhledem k tomu plynulá a multidimenzní, poněvadž dochází k oslabení síly ovlivňování společensko – kulturního dědictví a tradičního, mezigeneračního odkazu kulturních vzorů chování. Hlavními hesly globalizace se staly: svoboda, různorodost, pluralita, mnohovýznamnost, lokálnost, souhlas s multidimenzním člověkem. Současně dochází k zesílení procesu globalizace, neboli vzájemného pronikání toho, co je lokální a univerzální, chápané také jako proces ochrany lokální kulturní či etnické identity. V důsledku globalizačních procesů – podle tvrzení znalců této problematiky, v multikulturních společenstvích, jako je třeba Těšínské Slezsko, se obzvláště výrazně projevuje problematika identity jednotek a společenských skupin, které každý den žijí v místě styku dvou nebo více kultur, v neustálém kontaktu s „odlišným“. Členové multikulturních společenství neustále obcují s kulturou částečně odlišnou od jejich vlastní, ve své identitě integrují – často nevědomky – vzory té druhé kultury, které pak realizují v každodenním životě. Současnost Těšínského Slezska jako regionu státního, národního a kulturního pohraničí formovaly vlivy z minulosti – originální kulturní dědictví této země. Právě to může být klíčem k vytvoření obrazu, osobité mozaiky individuálních a hromadných, veřejných identit této oblasti. Stojí proto za to najít odpovědi na otázky: jaké vlastní, individuální portréty a obrazy své společnosti budují obyvatelé Těšínského Slezska na obou stranách polsko-české hranice? Co znamená být těšínským Slezanem, jaké vlastnosti a životní vzorce o tom rozhodují? Jakými postoji se charakterizují obyvatelé těšínské země vůči minulosti svého regionu a jeho tradici? Jakým způsobem dochází k rodinnému předávání regionálních tradic a jaké instituce se o toto předávání zajímají, obzvláště ve vztahu k mladé generaci? Tyto otázky si položili badatelé ze Slezské univerzity, Katedry etnologie a vzdělávacích věd nacházející se v Těšíně a z organizace Kongres Poláků v České republice. Rozhodli se společně vytvořit projekt Kulturní dědictví jako klíč k identitě obyvatel polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. U příležitosti 1200 let Těšína, který získal akceptaci, a v souvislosti s tím finanční prostředky pro uskutečnění z Evropského fondu regionálního rozvoje (EFRR) prostřednictvím Euroregionu „Śląsk Cieszyński – Těšínské Slezsko“. Výsledkem těchto výzkumů je tento svazek – soubor zajímavých příspěvků, které zahrnují různorodé oblasti života polsko-českého pohraničí a mají �14 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví svůj původ v různých oblastech vědy a které jsou spolehlivým základem pro poskytnutí odpovědí na problémové otázky. Program rozborů vedených etnology, antropology, historiky, sociology, pedagogy, politology a jazykovědci zahrnoval tuto problematiku: - kulturní kapitál měst pohraničí, - identita obyvatel Těšínského Slezska na obou stranách hranice, její projevy, podmíněnosti a proměny, - současné reminiscence minulosti: konfliktů, sporů a antipatií, - etnické stereotypy, - náboženská diferenciace těšínské země jako specifický rys její multikulturnosti, - mezikulturní vzdělávání na Těšínském Slezsku a jeho výhled do budoucna, - kultura pohraničí. Tradice a lidové umění jako společné dědictví rozdělení země. Předáváme Čtenářům důležitou publikaci. Na jedné straně ukazuje všechny směry, motivy a oblasti, v jakých těšínské vědecké prostředí spolu s partnery z jiných středisek v Polsku a České republice vede v poslední době výzkumy v rozsahu minulosti, přítomnosti a procesů proměn polsko-českého pohraničí na Těšínském Slezsku. Na straně druhé může být tato publikace zdrojem solidních vědomostí, podpořených empirickými výzkumy, týkajících se různých oblastí života obyvatel hranicí rozděleného Těšínského Slezska, a také toho, co si oni samí myslí o sobě, o svých sousedech z té druhé strany a jak si představují budoucnost své malé vlasti. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b12a26dc3c211cfb29d14810ed6ffaa.pdf fa40fe12e82db1467dc49342973fc28c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5445 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5062 Title A name given to the resource Przedmowa : po obu stronach granicy - dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przedmowa Po obu stronach granicy – dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego Kiedy mówimy „Śląsk Cieszyński”, nie zawsze mówimy o tym samym. To, co kryje się pod tą nazwą dla historyka, nie oznacza tego samego, co Śląskiem Cieszyńskim nazywa geograf, a jego rozumienie nie pokrywa się z rozumieniem tej nazwy przez socjologa, etnografa, etnologa czy antropologa. Co zatem kryje się pod nazwą Śląsk Cieszyński? Czy mamy na myśli region o szczególnej urodzie, jak powszechnie mówi się o ziemi cieszyńskiej? Tak piękny i przyjazny ludziom, że, jak głosi legenda, 1200 lat temu trzej polscy książęta Leszko, Bolko i Cieszko, zachwyceni tym skrawkiem ziemi i szczęśliwi z powodu swojego spotkania, postanowili założyć miasto Cieszyn? A co kryje się pod nazwą Cieszyn? Urodziwe miasto nazywane niegdyś Małym Wiedniem? Ten piękny Śląsk Cieszyński i jego stolica Cieszyn są już przeszłością, mitami. Nie ma jednego Śląska Cieszyńskiego i jednego Cieszyna, i tak jest od 90 lat, kiedy region ten, po długich sporach, został podzielony pomiędzy niezadowolone z warunków tego podziału dwa kraje: Polskę i Czechosłowację. Choć z punktu widzenia geografii i historii możemy mówić o jednym Śląsku Cieszyńskim rozciągniętym obecnie po obu stronach granicy polsko-czeskiej, to jednak wskaźniki kulturowe nakazują mówienie o dwóch ziemiach cieszyńskich, które pewne cechy łączą, ale jeszcze więcej dzieli. Po podziale ziemi cieszyńskiej nazwa Śląsk Cieszyński zachowała się tylko w odniesieniu do polskiej strony regionu. Po czeskiej stronie mówi się, česke Slezsko lub Těšinsko, natomiast skrawek tej części Śląska obejmujący dwa powiaty zamieszkałe przez duże skupiska Polaków, przyjęto nazywać – głównie w Polsce – Zaolziem. Ziemi cieszyńskiej zawsze można było przypisać termin „pogranicze”. Zawsze leżała i także obecnie leży na styku państw, narodów, kultur i religii, co daje się zauważyć we współczesnym jej obliczu, które ukształtowały wpływy polskie, czeskie, niemieckie, słowackie, austriackie, a nawet węgierskie. W przestrzeni geograficznej i społecznej tego pogranicza nieustannie dochodzi do zderzenia kulturowego, przenikania wartości i wzorów kulturowych z jednej grupy do drugiej, wymiany sposobów życia, a często także do rywalizacji pomiędzy tymi sposobami, wartościami i wzorami. W wyniku tego wielowiekowego procesu mieszania się kultur wykształciła się na Śląsku Cieszyńskim kultura specyficzna, o synkretycznym charakterze, zawierająca różne pierwiastki - niegdyś „obce”, a obecnie zaadoptowane do rodzimej kultury i już „swoje”. Stało się tak pomimo faktu, że granica polsko-czeska, biegnąca przez środek regionu, zawsze była granicą trudną; aż do początków lat 90. XX wieku była to �6 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví granica zamknięta, szczelna, co oznaczało, że jej przekraczanie należało do sytuacji wyjątkowych i wymagających pokonania licznych utrudnień. Długie lata izolacji spowodowały, że dwie strony tej granicy – Polacy i Czesi – odwróciły się od siebie i przez kilkadziesiąt lat o współpracy w jakiejkolwiek postaci na pograniczu polsko-czeskim trudno było mówić. Czasami mówi się, że granica nie tylko dzieli, ale także w jakiś sposób łączy dwa organizmy społeczne i kulturowe. Jednak granica polsko-czeska przez kilkadziesiąt lat tylko dzieliła, jej ostrość doprowadziła skutecznie do przerwania dawnej jedności kulturowej tej części Śląska, którego mieszkańcy co prawda próbują obecnie – choć jeszcze dosyć nieśmiało i z pewnym do siebie dystansem – zawiązywać te pozrywane nici, ale muszą zmierzyć się ze świadomością, że powrót do dawnej jedności Śląska Cieszyńskiego jest niemożliwy. Po obu stronach tej granicy wytworzyły się dwa odrębne społeczeństwa z odmiennymi systemami wartości, normami i sposobami życia. Tylko w języku i tych płaszczyznach życia, gdzie przywołuje się tradycję, dają się odkryć echa dawnej jedności. Współczesne procesy przebiegające na pograniczu polsko-czeskim i ich dynamika zależą od wielu różnorodnych czynników z przeszłości i teraźniejszości. Ich wyczerpująca klasyfikacja nie jest możliwa, ale można pokusić się o wskazanie tych uwarunkowań, które zdają się w największym stopniu wpływać na to, co obecnie dzieje się na wszystkich pograniczach etnicznych, narodowych i państwowych, w tym na pograniczu polsko-czeskim na Śląsku Cieszyńskim. Uwarunkowania te wynikają zarówno z sytuacji, w jakiej funkcjonował w przeszłości i funkcjonuje obecnie ten region, jak i z sytuacji, w jakiej znalazł się współczesny świat. 1. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego żyją w kilku wymiarach pogranicza. Po pierwsze mieszkają na pograniczu pomiędzy dwoma państwami i narodami, a więc w przestrzeni, w której dochodzi do przenikania z jednej strony granicy na drugą wzorów kulturowych, systemów wartości, sposobów i stylów życia. Po drugie na co dzień żyją w przestrzeni pogranicza religijnego, które wypełniają wzory oryginalnej, głównie katolicko-ewangelickiej kultury religijnej. Na Śląsku Cieszyńskim żyje kilkudziesięciotysięczna, najliczniejsza w Polsce społeczność luteran. Tylko tu można znaleźć wsie, gdzie wśród mieszkańców przeważają wyznawcy protestantyzmu w licznych jego odłamach. 2. Tego rodzaju złożoność wpływów powoduje, że tożsamość mieszkańców pogranicza jest taka jak ich kultura: złożona, niejednorodna, budowana z bogatego materiału, a ponadto nieustannie rekonstruowana w takim rytmie, w jakim zmieniają się i pojawiają nowe procesy społeczno-kulturowe na pograniczu. Na pograniczach wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i tożsamości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych społeczności. Czasami zmienia przynależność narodową1. Jest to człowiek jakby rozdarty wewnętrznie, nie potrafiący często dokonać wyboru pomiędzy różnymi sposobami życia, ale jednak nabywający w procesie socjalizacji i wychowania umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach, wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości. Walencja kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości z kulturą narodo1 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46. �Przedmowa 7 wą i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno w życiu codziennym jak i sytuacjach wyjątkowych2, staje się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie jest jednorodna. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją na granicy, zawsze dla kogoś stają się innymi, często obcymi i wystawionymi na inność i obcość innych. Pojawił się zatem jakiś „nowy”, nieodwołalnie naznaczony „cudzoziemskością”, człowiek obdarzony nową tożsamością – niejednorodną, złożoną, ukształtowaną przez dwie strony jakiejś granicy. 3. Zmienia się nieustannie kontekst społeczny i kulturowy, w którym kształtuje się tożsamość narodowa współczesnych społeczeństw, co szczególnie uwidacznia się na pograniczach, czyli w przestrzeniach niejednorodnych, często wielokulturowych. Niegdyś tożsamość człowieka zależała od przynależności do jakiejś większej grupy i była zamknięta w ramach przynależności do danej klasy czy narodu. Dzisiaj tożsamość ta jest płynna i wielowymiarowa, osłabła bowiem siła oddziaływania dziedzictwa, tradycji, wzrosła natomiast ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolnili się od względnie homogenicznych społeczności, w których wzory kulturowe przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne drogowskazy pokazujące dokąd zmierzamy straciły na znaczeniu, a współczesny świat daje nam niespotykanie szeroki wybór możliwości kim być, jak tworzyć siebie i budować własną tożsamość3. 4. Dokonują się szybkie przemiany znaczenia i funkcji granicy. Proces ten szczególnie wyraźnie zaznacza się w Europie. Tu granice – zwłaszcza pomiędzy krajami wchodzącymi w skład Unii Europejskiej – wyraźnie tracą swoją ostrość, stają się coraz bardziej otwarte, a tym samym coraz mniej szczelne. Układ z Schengen, do którego w 2007 roku przystąpiła Polska i kilka innych krajów, w tym Republika Czeska, nadaje granicom wręcz symboliczny charakter. Taki charakter przybrała także granica polsko-czeska. Od trzech lat staje się jakby niewidoczna, co oznacza, że można ją przekraczać nie uświadamiając sobie faktu przenoszenia się z jej jednej strony na drugą. Rysem szczególnym Europy Środkowo-Wschodniej jest powstanie w ciągu ostatnich kilkunastu lat kilku nowych granic, wokół których tworzą się nowe pogranicza. W przypadku Polski oznacza to zmiany na wschodnim pograniczu po rozpadzie Związku Radzieckiego, oraz na południowym, po rozpadzie Czechosłowacji. Zwiększyła się liczba centrów oddziałujących na te obszary, a co za tym idzie, wachlarz wartości, kultur i wzorów zachowania. 5. Na Śląsku Cieszyńskim intensyfikują się procesy transgraniczne. Transgraniczność rozumiana jest tu szeroko jako wszelkie komunikowanie międzynarodowe pomiędzy różnymi krajami i narodami, ale też kulturami ponad ich granicami. W przestrzeni europejskich pograniczy pojawiły się nowe formy instytucjonalnej, transgranicznej współpracy w postaci euroregionów. Po kilkunastu latach działalności tych euroregionów, które współtworzyła Polska, można stwierdzić, że osiągnęły one sukces – zostały zrealizowane podstawowe cele, jakie stawiali sobie przedstawiciele lokalnych i regionalnych władz samorządowych, przede wszystkim w zakresie wypracowania wspólnych metod rozwiązywania problemów oraz przezwyciężania niedorozwoju i uciążliwości charakterystycznych dla obszarów peryferyjnych. Euroregiony organizują i wspierają współpracę nie tylko na płaszczyźnie gospodarczej, ekonomicznej, 2 3 A. Kłoskowska: Kultura. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. A. Giddens: Socjologia. Warszawa 2004, s. 53. �8 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví ale także społecznej i kulturalnej. Obserwacja życia na pograniczach pozwala wysunąć wniosek, iż euroregiony zdecydowanie zdynamizowały te obszary i przełamały ich peryferyjny charakter. Na pograniczu polsko-czeskim działa pięć euroregionów, a jednym z nich jest powołany w 1998 roku Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské Slezsko”, który obejmuje 60 polskich i czeskich gmin i którego siedziby mieszczą się obecnie w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Polskie i czeskie biura Euroregionu zarządzają funduszami mikroprojektów, o które mogą występować wszystkie przygraniczne organizacje non-profit posiadające osobowość prawną. Transgraniczność, obecna coraz powszechniej na Śląsku Cieszyńskim, polega także na tym, że mieszkańcy obu stron granicy coraz śmielej wkraczają ze swoimi interesami i potrzebami na tę drugą stronę, reagując jednocześnie bezbłędnie i szybko na potrzeby jej mieszkańców. Po tej drugiej stronie nie tylko robią zakupy, ale także poszukują pracy, zakładają firmy, wynajmują, a nawet kupują mieszkania, korzystają z usług itp. Jest to wynikiem kilkunastu lat trwania otwartej granicy, ale przede wszystkim członkowstwa obu państw w Unii Europejskiej i wejścia w 2007 roku do strefy Schengen. Tak jak określają to podstawowe zasady zawarte w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie, przez polsko-czeską granicę swobodnie przepływają osoby, kapitał i towary. Istnieje też swoboda świadczenia usług, z czego coraz częściej korzystają mieszkańcy Polski i Czech, nie tylko z przygranicznych regionów. 6. Wielu badaczy wiąże współczesne, gwałtowne przemiany regionów przygranicznych z procesami ogólnie nazywanymi globalizacyjnymi. Jeżeli przyjrzymy się głównym wyznacznikom globalizacji, wskazywanych przez znawców tej problematyki, znajdziemy potwierdzenie owej zależności. W sferze społeczno-kulturowej globalizacja niesie ze sobą nieustannie wzrastającą ruchliwość ludzi, którzy coraz swobodniej przenoszą się z jednej społeczności do drugiej i z jednej kultury do innej. Tożsamość jednostek i grup społecznych staje się wobec tego płynna i wielowymiarowa, bowiem słabnie siła oddziaływania dziedzictwa społeczno-kulturowego i tradycyjnego, międzypokoleniowego przekazu kulturowych wzorów zachowania. Sztandarowymi hasłami globalizacji stały się: wolność, różnorodność, pluralizm, wieloznaczność, lokalność, zgoda na człowieka wielowymiarowego. Jednocześnie nasila się proces glokalizacji, czyli wzajemnego przenikania tego, co lokalne i uniwersalne, rozumianej także jako proces ochrony lokalnej tożsamości kulturowej czy etnicznej. W wyniku procesów globalizacyjnych, jak twierdzą znawcy tej problematyki, w społecznościach wielokulturowych – takich jak Śląsk Cieszyński – szczególnie wyraźnie uwidacznia się problem tożsamości jednostek i grup społecznych, które na co dzień żyją na styku dwóch lub więcej kultur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Członkowie społeczności wielokulturowych trwale obcują z kulturą częściowo odmienną od własnej, integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, wzory tej drugiej kultury, realizując je w codziennym życiu. Teraźniejszość Śląska Cieszyńskiego jako regionu pogranicza państwowego, narodowego i kulturowego ukształtowały wpływy z przeszłości – oryginalne dziedzictwo kulturowe tej ziemi. To ono może być kluczem do stworzenia obrazu, swoistej mozaiki indywidualnych i zbiorowych, społecznych tożsamości tej przestrzeni. Warto zatem poszukać odpowiedzi na pytania: jakie portrety własne, indywidualne oraz swojej społeczności budują mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego po obu stronach gra- �Przedmowa 9 nicy polsko-czeskiej? Co to znaczy być Ślązakiem cieszyńskim, jakie cechy i wzory życia o tym rozstrzygają? Jakie postawy wykazują mieszkańcy ziemi cieszyńskiej wobec przeszłości swojego regionu i jego tradycji? W jaki sposób dokonuje się rodzinny przekaz tradycji regionalnych oraz jakie instytucje zajmują się tym przekazem, zwłaszcza w odniesieniu do młodego pokolenia? Pytania te postawili sobie badacze z Uniwersytetu Śląskiego, Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji umiejscowionego w Cieszynie oraz z Kongresu Polaków w Republice Czeskiej. Postanowili wspólnie stworzyć projekt pt. Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200 lecie Cieszyna, który uzyskał akceptację, a w związku z tym środki finansowe na realizację z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Tĕšínské Slezsko. Rezultatem podjętych badań jest niniejszy tom – zbiór interesujących, obejmujących różnorodne sfery życia pogranicza polsko-czeskiego i mających swoje korzenie w różnych dziedzinach wiedzy – przyczynków, które stanowią rzetelną podstawę do udzielenia odpowiedzi na pytania problemowe. Program badań, prowadzonych przez etnologów, antropologów, historyków, socjologów, pedagogów, politologów i językoznawców obejmował zagadnienia: - kapitał kulturowy miast pogranicza, - tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy, jej przejawy, uwarunkowania i przemiany, - współczesne reminiscencje przeszłości: konfliktów, sporów i animozji, - stereotypy etniczne, - zróżnicowanie religijne ziemi cieszyńskiej jako szczególny rys jej wielokulturowości, - edukacja międzykulturowa na Śląsku Cieszyńskim i jej perspektywy, - kultura pogranicza. Tradycja i sztuka ludowa jako wspólne dziedzictwo podzielonej ziemi. Oddajemy do rąk Czytelników ważną publikację. Z jednej strony pokazującą wszystkie kierunki, wątki i pola, w jakich cieszyńskie środowisko naukowe, wraz z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, prowadzi w ostatnim czasie badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. Z drugiej strony niniejsza publikacja może stanowić źródło rzetelnej wiedzy, popartej badaniami empirycznymi, dotyczącej różnych dziedzin życia mieszkańców podzielonego granicą Śląska Cieszyńskiego, oraz tego, co oni myślą o sobie, o swoich sąsiadach z tej drugiej strony i jak wyobrażają sobie przyszłość swojej małej ojczyzny. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b1e36b0f79ebe7d3a1d3e91d0c34f5f.pdf 1d24abb8b545fb348735660447195419 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5447 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Cieszyn Silesia cultural heritage Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5064 Title A name given to the resource Introduction ; on both sides of the border - the cultural heritage and identity of Cieszyn Silesia/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s. 15-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Introduction On both sides of the border – the cultural heritage and identity of Cieszyn Silesia When we say “Cieszyn Silesia”, we do not always talk about the same. What is concealed in this name for a historian would not mean the same for a geographer, whose understanding of Cieszyn Silesia does not agree with what that name tells a sociologist, ethnographer, ethnologist or anthropologist. Thus, what does the name Cieszyn Silesia entail? Do we mean a region of particular beauty, as the area of Cieszyn is commonly recognized? So beautiful and friendly to people that 1200 years ago three Polish princes, Leszko, Bolko and Cieszko, infatuated with this piece of land and happy with their meeting, decided to establish the town of Cieszyn? And what does the name Cieszyn mean? A pretty town used to be called Little Venice? That beautiful Cieszyn Silesia and its capital city Cieszyn belong to history and are just myths. There is no one single Cieszyn Silesia and one Cieszyn. This has lasted for 89 years, since (after long disputes) the region was divided between two countries: Poland and Czechoslovakia, which both were dissatisfied with the conditions of this split. Although from the point of view of geography and history, one Cieszyn Silesia should be discussed (now stretching on both sides of the Polish-Czech border), the cultural determinants force distinguishing two Cieszyn areas, which are linked by some features but separated by even more. After the division of the region, the name Cieszyn Silesia survived only in reference to the Polish side. On the Czech part, the name česke Slezsko or Těšinsko is applied and the piece of the part of Silesia which comprises two counties inhabited by numerous Polish population is usually called (mainly in Poland) Zaolzie. The Cieszyn area has always been referred to by the term “borderland”. Unchangeably, it has been situated in a place where different countries, nations, cultures and religions meet. This can be easily noticed in its contemporary image, which has been shaped by Polish, Czech, German, Slovak, Austrian, and even Hungarian influences. What ceaselessly occurs in the geographical and social space of this borderland is the cultural clash, the interpenetration of cultural values and patterns, the exchange of lifestyles, and quite frequently – the rivalry of these styles, values and patterns. The centuries-old process of melting cultures has generated a specific culture in Cieszyn Silesia – of syncretic character and comprising various elements, which once were “alien” but currently are adapted to the native culture as the “own”. This has taken place despite the fact that the Polish-Czech border, running through the middle of the region, has always been a difficult frontier. Until early nineties of the 20th century �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 16 it was a tightly closed border – crossing it was an exceptional situation and required overcoming numerous difficulties. Many years of isolation resulted in complete drifting away of both the bordering sides – Poles and Czechs, and it was impossible to notice any cooperation in the Polish-Czech borderland. It is often mentioned that the border does not only divide but can also link two social and cultural organisms. However, for several decades the Polish-Czech border could only divide and its rigorous nature brought about the discontinuation of the earlier cultural unity of this part of Silesia. Nowadays, its inhabitants are making attempts (still rather shy and timid) to tie these torn threats together. Still, they must face the awareness that the return to the former unity of Cieszyn Silesia is impossible. Two separate societies with different values, norms and lifestyles have been formed on both sides of the borderline. The echoes of the previous integrity may only be found in the language and in these areas of life where tradition is often brought back. Contemporary processes which take place in the Polish-Czech borderland and their dynamics depend on various present and past factors. Exploring these determinants in depth is not feasible; however, it might be tempting to indicate the most influential factors which seem to determine the current situation in all ethnic, national and state borderlands, including the Polish-Czech one in Cieszyn Silesia. These determinants result both from the situation in which the region has been functioning and from the worldwide situation. 1. The residents of Cieszyn Silesia live in several dimensions of the borderland. Firstly, they live in the borderland between two countries and two nations – in the space where cultural models, value systems and ways of life diffuse from one side of the border to the other. Secondly, they lead their daily life in the space of religious borderland, which is filled with the models of original, mainly Catholic and Evangelical religious culture. Several dozen thousand Lutherans live in the area of Cieszyn, making it the biggest Evangelical community in Poland. Only here villages can be found where Protestants (from different Protestant rites) prevail among the inhabitants. 2. Such complexity of influences makes the identity of borderland people the same as their culture: complex, heterogeneous, shaped out of rich material, and constantly reconstructed in the same rhythm in which changes occur or new sociocultural processes appear in the borderland. In border areas, the type of borderland man with a specific social consciousness and individual identity is created. Such man shares the cultural life of two, or more, different societies and sometimes changes the nationality1. These are people torn apart inside, often unable to choose out of many different ways of life, but acquiring (through socialization and upbringing) the ability to move freely in two or more cultures, as well as the skill of selecting out of these cultures the elements for constructing their own identity. Cultural valency of borderland people (their feeling of particular closeness with national culture and the ease in applying its 1 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie…, s. 46. �Introduction 17 contents both in everyday life and in exceptional situations2) becomes dual and even their national identity is not homogeneous. Speaking metaphorically, such people always live on the borderline, they always become others, frequently alien, for someone, and exposed to the unlikeness and strangeness of others. Thus, the “new” man has appeared, irrevocably marked with “alienage” and possessing a new identity – heterogeneous, complex, shaped by two sides of the border. 3. The social and cultural context in which national identity of modern societies is shaped is constantly changing, which is particularly visible in borderlands – heterogeneous and multicultural spaces. In the past, the individual’s identity depended on belonging to a bigger group and was closed within the membership of a particular class or nation. Nowadays, this identity is fluctuating and multidimensional as the influence of the heritage and tradition weakened and people’s mobility increased. This was triggered by the liberation of people from relatively homogeneous societies, in which cultural models were handed down from generation to generation. Traditional lodestars indicating our way in life have lost much of their significance and the contemporary world offers us an extremely wide choice of possibilities of who to be, how to create one’s own self and how to shape one’s identity3. 4. Rapid transformations in the significance and function of the border are taking place nowadays. This process seems to be particularly intensive in Europe. Here and especially among the member countries of the European Union, the borders substantially lose their sharpness, become more and more open and, in this way, less and less tight. The Schengen Treaty (which Poland, the Czech Republic, and some other countries joined in 2007) gives the borders almost a symbolic character. This has also occurred in the case of the Polish-Czech frontier. For three years, it has been becoming as if invisible – it can be crossed without realizing the fact of moving into the other side. What seems particularly characteristic for East-Central Europe is the birth of some new borders and borderlands, which have come into being over the last several years. As regards Poland, this means changes in the Eastern borderland after the demise of the Soviet Union and in the Southern borderland, after the demise of Czechoslovakia. The number of centres influencing these areas increased, which enlarged the range of values, cultures and behaviour patters. 5. Transfrontier processes are intensified in Cieszyn Silesia. Transfrontierism is understood here broadly as all the international communication of different countries and nations, as well as cultures, above their borders. In the space of European borderlands, new forms of institutionalized transfrontier cooperation have appeared in the form of euroregions, which came to existence also with the participation of Poland. After several years of their activity, it can be claimed that they have been successful – the basic goals at which the representatives of 2 3 A. Kłoskowska: Kultura. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. A. Giddens: Socjologia…, s. 53. �18 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví local and regional authorities aimed have been achieved, mainly in the field of developing joint methods of problem solving and overcoming the underdevelopment and arduousness characteristic for peripheral territories. Euroregions organize and enhance the cooperation not only in the economic, but also in the social and cultural field. The observation of borderland life allows for concluding that euroregions definitely have dynamized these areas and have broken their peripheral character. There are five euroregions in the Polish-Czech borderland. One of them, the Euroregion “Cieszyn Silesia - Tĕšínské Szlezsko” comprises 60 Polish and Czech districts and its head offices are currently situated in Cieszyn and Czech Cieszyn. Both Polish and Czech offices of the euroregion administer the funds of micro-projects, for which all borderland non-profit organizations with legal entity need to apply. Transfrontierism, which is increasingly visible in Cieszyn Silesia, also entails the fact that the residents of both sides of the border, more and more boldly, enter the other side with their interests and needs, at the same time reacting infallibly and quickly to the needs of its inhabitants. They not only do shopping on this other side, but also seek jobs, establish firms, rent or even buy flats, use the services, etc. This results from several years of the open border but, first of all, it is an effect of the European Union membership of both countries and their joining the Schengen group in 2007. As it is specified by the basic principles of the treaties establishing the European Communities, free flow of people, capital and goods takes place through the Polish-Czech border. There is also freedom of providing services, which gives rise to more and more frequent use of this opportunity by Poles and Czechs, not only from the borderlands. 6. Many researchers attribute rapid contemporary transformations of borderlands to generally understood globalization processes. Close observation of the main determinants of globalization, indicated by experts in this field, confirms this relationship. In the socio-cultural sphere, globalization brings about the constantly growing mobility of people, who more and more freely move from one society or culture to another. Therefore, the identity of individuals and groups becomes fluctuating and multidimensional as the influence of socio-cultural heritage and traditional succession of cultural models is weakening. Most prominent watchwords of globalization have been: liberty, variety, pluralism, ambiguity, regionality, the consent to the multidimensional man. At the same time, what gets intensified is globalization – the process of mutual permeating of what is local and universal, understood also as the process of protecting the local cultural or ethnic identity. According to experts exploring these issues, one of the consequences of globalization processes in multicultural societies – such as Cieszyn Silesia – is the problem of the identity of individuals and groups, which becomes especially noticeable here because borderland people lead their daily life in the contact area of two or more cultures and in the ceaseless contact with the “other”. Members of multicultural societies permanently commune with a culture different from their own and they integrate, often unconsciously, into their own identity the patterns of the other culture, which they implement in their everyday life. �Introduction 19 The present day of Cieszyn Silesia as the state, national and cultural borderland has been shaped by past influences - the original cultural heritage of this region. This legacy may become the key to creating an image, a specific mosaic, of social (individual and group) identities of this area. Thus, it is worth seeking an answer to the following questions: What self-portraits (individual and of their community) do the inhabitants of Cieszyn Silesia build on both sides of the Polish-Czech border? What does being a Cieszyn Silesian mean and what qualities and life patterns determine this? What attitudes do the residents of Cieszyn area present to the past of their region and its tradition? How are regional traditions passed down in families and which institutions deal with this transmission, especially in the case of the young generation? These questions were raised by researchers from the University of Silesia, working for the Faculty of Ethnology and Education in Cieszyn, and the Congress of Poles in the Czech Republic. They decided to design a joint project entitled Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200 lecie Cieszyna (Cultural heritage as the key to the identity of inhabitants of the Polish-Czech borderland in Cieszyn Silesia - at the 1200th anniversary of Cieszyn), which was accepted and which, owing to the Euroregion Cieszyn Silesia Tĕšínské Slezsko, resulted in financial resources for its implementation from the European Regional Development Fund (ERDF). The undertaken studies gave birth to the presented volume – a collection of interesting texts, which comprise different aspects of life in the Polish-Czech borderland, have the roots in different scientific disciplines, and constitute a reliable basis for solving the problem questions. The research design, implemented by ethnologists, anthropologists, historians, sociologists, pedagogues, political scientists and linguists, comprised the following issues: - cultural wealth of borderland towns; - the identity of Cieszyn Silesia residents on both sides of the border, its symptoms, determinants and transformations; - present reminiscences of the past – of conflicts, arguments and animosities; - ethnic stereotypes; - religious differentiation of Cieszyn area as a distinctive feature of its multiculturalism; - intercultural education in Cieszyn Silesia and its prospects; - borderland culture, tradition and folk art as the common heritage of the divided land. We submit an important publication to our Readers. On one hand, it presents all the directions, motifs and fields in which Cieszyn science researchers, together with their partners from other centres in Poland and the Czech Republic, conduct their studies on the past and present of the Polish-Czech borderland in Cieszyn Silesia and on its transformations. On the other hand, this publication can become a source of reliable knowledge, confirmed by empirical data, concerning various spheres of life of people inhabiting Cieszyn Silesia – a territory split by the border. The study also provides information concerning the views of local residents on themselves, their neighbours from the other side, and the future of their little homeland. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f26a6436f261c0efacd920173a427f0b.pdf a5d8b10a8a6c39fc28c0b9d98b9e43fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5067 Title A name given to the resource Przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna a życie codzienne mieszkańców Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.41-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szalbot, Magdalena Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Szalbot Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna a życie codzienne mieszkańców Śląska Cieszyńskiego Hastings Donnan i Thomas M. Wilson twierdzą, że granice państwowe „są miejscami specyficznych kulturowych relacji (…)” oraz „mają swoiste cechy, które odróżniają je od innych obszarów (…)”1. Przybliżając poglądy cytowanych autorów Joanna Kurczewska zauważa, że granica nie jest po prostu linią graniczną na mapie; należy ją pojmować „jako złożony, wielowymiarowy czynnik kreujący życie społeczne”2. Granica „i wszystko, co się na niej dzieje, stwarza, rozwija i utrwala pewną specyficzną formę kultury”. Kulturotwórcze w swym charakterze granice „stanowią bardzo złożone, wielowymiarowe zjawisko społeczne, kulturowe, polityczne i ekonomiczne”3. Nie inaczej jest na Śląsku Cieszyńskim. Od 1920 roku, w którym to zapadła decyzja o podziale tego obszaru na część polską i czechosłowacką (później czeską), ustanowiona na rzece Olzie granica państwowa wyodrębniła z historycznego Cieszyna nowy ośrodek miejski – Czeski Cieszyn (Český Těšín). Od tego momentu tożsamość kulturowa obu miast została „naznaczona” przygranicznością i dwudzielnością. Utrzymujący się już od 90 lat podział powoduje, że przygraniczna dwudzielność stała się elementem lokalnego dziedzictwa kulturowego obu miejscowości i do pewnego stopnia całego Śląska Cieszyńskiego. Sposób doświadczania, postrzegania i oceniania tego faktu przez mieszkańców może być uznany za jeden z kluczy do poznania tożsamości tego szczególnego fragmentu polsko-czeskiego pogranicza. Cieszyn i Czeski Cieszyn to ośrodki wyróżniające się na tle innych miejscowości regionu. Przez stulecia niepodzielony Cieszyn stanowił główne miasto Księstwa Cie1 2 3 H. Donnan, T. M. Wilson: Granice tożsamości, narodu i państwa. Kraków 2007, s. 19, 34. Tamże, s. 37 (z przypisu redakcji naukowej – J. Kurczewska). Tamże, s. 35, 38. �42 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví szyńskiego. Obecnie oba miasta wspólnie pełnią funkcję nieformalnej stolicy Śląska Cieszyńskiego. Jako centrum założonego w 1998 roku euroregionu, Cieszyn i Czeski Cieszyn są przestrzenią realizacji wielu projektów, którym przyświeca idea polsko-czeskiego zbliżenia. W związku z bezpośrednim sąsiedztwem oraz z otwarciem granicy oba miasta od lat są również miejscem, w którym dochodzi do nieformalnych, oddolnych kontaktów między mieszkańcami polskiej i czeskiej strony Śląska Cieszyńskiego. Przygraniczne procesy zachodzące na terenie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna mają wpływ nie tylko na mieszkańców obu tych miast. Oczywiście z racji stałego, bezpośredniego kontaktu z tym miejscem grupa ta najsilniej odczuwa przygraniczny charakter obu miejscowości. Jednak doświadczanie różnych aspektów przygranicznej dwudzielności miasta nad Olzą jest również udziałem szerszego kręgu osób zamieszkujących różne rejony Śląska Cieszyńskiego. Mieszkańcy regionu regularnie odwiedzający Cieszyn lub Czeski Cieszyn, który jest dla nich np.: miejscem kształcenia, pracy zawodowej, dokonywania zakupów, załatwiania spraw urzędowych, zaspokajania potrzeb kulturalno-rozrywkowych itd., przekraczają granicę na Olzie i udają się również – w różnych celach – do zagranicznego miasta. Aby rozpatrzyć zagadnienie dziedzictwa kulturowego jako klucza do poznania tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, której elementem jest również przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, przeprowadzono badania, których celem było ukazanie, jak ów przygraniczny dwudzielny układ funkcjonuje na poziomie realizowanych zachowań transgranicznych oraz w świadomości szerszego kręgu osób zamieszkujących Śląsk Cieszyński. Wyniki badań ukazują zaledwie pewien wycinek wiedzy na temat tego, jaki charakter ma obecnie życie codzienne przy granicy. Do badań wybrano szczególną grupę osób. Młodzi ludzie wkraczający w dorosłość zamieszkujący różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego, w przeciwieństwie do swoich rodziców i dziadków, nie są obciążeni brzemieniem niełatwych polsko-czeskich stosunków przygranicznych sprzed lat. Z tej racji stanowią potencjał ziemi cieszyńskiej – od ich postaw zależy dalszy kierunek zmian przygranicznych polsko-czeskich stosunków. Prosząc badanych o wypełnienie ankiet z pytaniami dotyczącymi m.in.: realizowanych form zachowań transgranicznych, znajomości kluczowych momentów w historii tego regionu, oceny podejmowanych wspólnie inicjatyw „dwumiejskich” itd., starałam się ustalić, w jaki sposób oraz w jakim zakresie te różne aspekty przygranicznej dwudzielności miasta, w którym obecnie pobierają naukę, mają wpływ na ich codzienne życie, a nawet na plany na przyszłość. Badania ankietowe zostały przeprowadzone na przełomie 2009 i 2010 roku na grupie 139 uczniów zamieszkujących różne miejscowości polskiej i czeskiej części Śląska Cieszyńskiego. Tylko dla ok. 20% badanych Cieszyn lub Czeski Cieszyn jest zarówno miejscem zamieszkania, jak i edukacji. Objęta badaniami młodzież w wieku od 16 do 19 lat uczy się w jednym z gimnazjów oraz w kilku szkołach średnich Cieszyna i Czeskiego Cieszyna i praktycznie każdego dnia bywa w którymś z interesujących nas miast. W grupie badawczej liczebnie przeważały dziewczęta (93 osoby) nad chłopcami (44 osoby). Badania zaprojektowano w taki sposób, aby wśród respondentów zamieszkujących Śląsk Cieszyński, możliwe było wyodrębnienie trzech podgrup składających się z: młodych Polaków uczących się w Cieszynie oraz Polaków i Czechów pobierających naukę w Czeskim Cieszynie4. 4 Z 49 osób 45 uczestniczących w badaniach cieszyńskich licealistów zadeklarowało narodowość polską (4 osoby - śląską). Bardziej zróżnicowane odpowiedzi przyniosło pytanie �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 43 Składający się z 36 punktów kwestionariusz ankiety obejmował pytania zamknięte oraz otwarte. Posłużenie się ankietą zawierającą ten sam zestaw pytań sformułowanych w języku polskim oraz czeskim, z jednej strony pozwoliło na ustalenie, jakie opinie na dany temat przeważają wśród młodych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego (niezależnie, czy chodzi o stronę polską, czy czeską), a z drugiej – na porównanie zdania na temat tych samych kwestii nastoletnich Polaków związanych z Cieszynem oraz Polaków i Czechów uczących się w Czeskim Cieszynie. W niniejszym sprawozdaniu omówię odpowiedzi uzyskane tylko na wybrane pytania ankiety. Regularny kontakt z przygranicznym miastem podwójnym umożliwia realizację różnych zachowań transgranicznych. Wpływa to na sposób postrzegania tego ośrodka oraz pozwala osobiście doświadczyć przygranicznego charakteru Śląska Cieszyńskiego. Za najważniejszą praktykę transgraniczną należy uznać przekraczanie granicy państwowej. Odpowiadając na pytanie dotyczące częstotliwości wizyt w zagranicznym Cieszynie, większość badanych przyznała, że przekracza granicę na Olzie. Niektórzy mają w zwyczaju bywać w sąsiednim mieście „prawie codziennie”, a inni – „sporadycznie” lub „bardzo rzadko”. Większość respondentów uściślała, że bywa – odpowiednio w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie – kilka razy w tygodniu, w miesiącu lub tylko kilka razy w roku. Ogółem kilkanaście osób z badanej grupy stwierdziło, że w zagranicznym Cieszynie nie bywa w ogóle lub też nie udzieliło odpowiedzi na powyższe pytanie. Czy porównując deklaracje młodych Polaków uczących się w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie oraz nastoletnich Czechów, prawie codziennie bywających w lewobrzeżnym5 mieście, można mówić o pewnych podobieństwach lub prawidłowościach dotyczących częstotliwości przekraczania granicy dzielącej oba miasta? Wspólnym rysem w deklaracjach każdej z wyodrębnionych na potrzeby badań podgrup respondentów jest stwierdzenie, że w ich przypadku rzeczywiście mamy do czynienia z realizacją tego rodzaju praktyki transgranicznej. Inna prawidłowość, dostrzeżona w trakcie porównywania odpowiedzi tych trzech grup, dotyczy młodych Zaolzian, którzy już w tym miejscu, częściej niż pozostali, podawali powody skłaniające ich do przekraczania granicy. Podczas gdy Polacy uczący się w gimnazjum z polskim językiem wykładowym w Czeskim Cieszynie wspominali tu o wizytach w sąsiednim mieście, m.in. w celu zakupienia polskiej prasy, czy zobaczenia czegoś w teatrze, uczący się również w Czeskim Cieszynie kilkunastoletni Czesi, częściej mówili o odwiedzaniu sklepów (głównie odzieżowych) po polskiej stronie granicy. Osoby z ostatniej wymienionej podgrupy częściej niż pozostałe określały częstotliwość swoich wizyt w sąsiednim mieście w skali roku lub półrocza, a nie np. tygodnia lub o identyfikację narodową w grupie 47 uczestniczących w badaniach uczniów czeskocieszyńskiego gimnazjum z polskim językiem nauczania. 20% z nich określiło się mianem Polaków, ale tak samo liczne okazały się osoby deklarujące narodowość czeską lub śląską oraz inną (np.: zaolziańską, czeską/śląską, polską/śląską). 15% badanych w obrębie tej grupy nie określiło swej identyfikacji narodowej. Natomiast wśród 43 przebadanych uczniów czeskiej szkoły średniej z Czeskiego Cieszyna dominowały wskazania na narodowość czeską (54%), śląską (16%) oraz morawską (niecałe 10%). Mimo stwierdzonego niejednolitego charakteru narodowościowego wyodrębnionych podgrup, dla zachowania przejrzystości wywodów, w tekście – upraszczając sprawę – na ich oznaczenie będę posługiwać się określeniami: Polacy, Zaolzianie i Czesi. 5 Określenia „lewobrzeżne” lub „prawobrzeżne” miasto odnosi się odpowiednio do Czeskiego Cieszyna i Cieszyna. �44 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví miesiąca. Jako grupa również realizują interesującą nas tu formę zachowania transgranicznego, lecz jej częstotliwość zdaje się być mniejsza. Odpowiedzi na kolejne pytanie dostarczyły informacji na temat najczęstszych powodów przekraczania przez młodzież granicy na Olzie i wkraczania w przestrzeń zagranicznego Cieszyna. Dla zamieszkujących różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego uczniów, najczęstszym celem wizyt w sąsiednim mieście są zakupy. Prawidłowość ta odnosi się w takim samym stopniu do Polaków bywających w czasie roku szkolnego pięć razy w tygodniu w Cieszynie, jak również młodych Zaolzian oraz Czechów, choć ich deklaracje zdradzały zainteresowanie nabywaniem odmiennych towarów. Dla badanych grup młodzieży otwarta granica i przestrzenna bliskość obu miast, oprócz wizyt o podłożu handlowym, wiąże się z realizacją różnych form zachowań. Wizyty nastoletnich Polaków z Cieszyna w Czeskim Cieszynie oprócz zakupów są też ukierunkowane na zaspokajanie codziennych potrzeb rozrywkowo-rekreacyjnych i towarzyskich. Przekraczają oni granicę, aby udać się: „na basen”, „na spacer”, „na kręgielnię”, „na lody”, „na piwko” lub „na imprezę”. Z kolei częstotliwość zakupów dokonywanych w Cieszynie przez młodych Zaolzian równoważy: udział w życiu kulturalnym polskiej strony miasta (bywanie w kinie, w teatrze, w księgarniach itp.), zwiedzanie zabytkowych zakątków Cieszyna oraz podtrzymywanie kontaktów z mieszkającą w Polsce rodziną. Uczący się w Czeskim Cieszynie Czesi najrzadziej wspominali w tym miejscu o innych, niż handlowe celach swych „wycieczek” na polską stronę miasta. Tylko pojedyncze osoby z tej grupy chodzą do Cieszyna, aby pospacerować, zwiedzić zabytkowe miejsca, „posiedzieć w herbaciarni” lub spotkać się ze znajomymi. Wspominając równie często, co pozostali o dokonywaniu zakupów w sąsiednim mieście, częściej niż Zaolzianie wskazywali w tym miejscu na cieszyńskie targowiska. Wskazanie przez badaną młodzież konkretnych, najczęściej odwiedzanych – odpowiednio po czeskiej lub po polskiej stronie – miejsc w sąsiednim mieście, potwierdziło odpowiedzi uzyskane na poprzednie pytanie, dotyczące celu przekraczania granicy. Oprócz wyszczególnienia po raz kolejny sklepów, które czasami były wymieniane z nazwy, udający się do lewobrzeżnego miasta Polacy najczęściej wymieniali czeskocieszyński rynek. Młodzi Zaolzianie, w przypadku których dopiero to pytanie ujawniło również pewną regularność bywania na cieszyńskich targowiskach, wykazali się znacznie lepszą, niż ich czescy rówieśnicy, znajomością nazw ulic i innych – przede wszystkim zabytkowych – zakątków Cieszyna. Deklarowali, że bywają na cieszyńskim rynku, na Wzgórzu Zamkowym, na ulicy Głębokiej lub też spacerują po „cieszyńskiej Wenecji”. Przekraczanie granic państwowych regulują – ostatnio ulegające zmianom w tej części Europy – przepisy. Dlatego celem badań było również ustalenie, czy zamieszkująca Śląsk Cieszyński młodzież zauważyła w ostatnich latach jakieś zmiany w przepisach granicznych. Zdania okazały się podzielone – prawie połowa respondentów potwierdziła wejście w życie pewnych zmian, ale zbliżona była również ilość negatywnych odpowiedzi na to pytanie. O zauważeniu zmian częściej informowali Polacy uczący się w prawobrzeżnym mieście. Najmniej wskazali ich młodzi Zaolzianie. Rozkład odpowiedzi potwierdzających lub zaprzeczających dostrzeżenie zmian w obrębie każdej z badanych podgrup respondentów okazał się odmienny. Jednak ci młodzi mieszkańcy polskiej i czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, według których przepisy gra- �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 45 niczne zmieniły się, okazali się zgodni podając na potwierdzenie te same, konkretne przykłady. Młodzież zamieszkująca po obu stronach granicy najczęściej wspominała w tym miejscu o „otwarciu” granicy, o zaprzestaniu kontroli granicznych, o możliwości przekraczania granicy bez konieczności okazywania dokumentów oraz o wejściu do strefy Schengen. Kilka osób posłużyło się sformułowaniem, że obecnie „zniesiono” lub wręcz, że „nie ma granicy”. Jednostkowy charakter miały wypowiedzi o możliwości swobodnego przenoszenia różnych towarów przez granicę, czy też o przywróceniu dwustronnego ruch pieszych na mostach granicznych. Mimo obiegowego przekonania o podobieństwie języka czeskiego i polskiego oraz powszechnego posługiwania się przez ludność Śląska Cieszyńskiego gwarą, młodszą generację tego zróżnicowanego pod względem językowym terenu, postanowiłam zapytać również o to, czy porozumiewanie się w sąsiednim Cieszynie sprawia im trudności. Dla 80% polsko-czesko-zaolziańskiej próby badawczej komunikacja w zagranicznym Cieszynie nie stanowi problemu. W każdej z wyodrębnionych grup liczebnie przeważały deklaracje, że porozumiewanie się nie stanowi kłopotliwego aspektu przygranicznego współżycia. Na tutejszym pograniczu najbardziej swobodnie pod tym względem zdają się czuć młodzi Polacy zamieszkujący czeską stronę, znający zarówno język polski, jak i czeski oraz gwarę. Kolejne zagadnienie, do którego mieli ustosunkować się nastoletni mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego, dotyczyło zainteresowania tym, co dzieje się w mieście po drugiej stronie granicy. Wybrana przez 85% badanych opcja odpowiedzi na to pytanie ujawniła generalnie obojętny stosunek do wydarzeń i spraw, którymi żyje leżące tuż za granicą miasto. Badania pokazały również, że uczniowie wchodzący w skład grupy badawczej w większości nie uczestniczą w imprezach kulturalnych organizowanych w sąsiednim mieście. Tylko 18% badanych potwierdziło, iż przekracza granicę na Olzie w tym właśnie celu. Polacy uczący się w Cieszynie i Czesi regularnie bywający w Czeskim Cieszynie, którzy odpowiedzieli, że zdarza się im brać udział w imprezach kulturalnych w sąsiednim mieście, najczęściej wskazywali na „Święto Trzech Braci”, które w czerwcu każdego roku równolegle odbywa się w obu nadolziańskich miastach. Podczas gdy młodzież z polskiej strony Śląska Cieszyńskiego najliczniej deklarowała udział we wspomnianej „dwumiejskiej” imprezie, wybory młodych Zaolzian dotyczyły również innych wydarzeń kulturalno-rozrywkowych tuż za granicą (np. koncertów na cieszyńskim rynku i przedstawień teatralnych). Możliwość korzystania z dodatkowej miejskiej oferty kulturalno-rozrywkowej na terenie sąsiedniego Cieszyna stwarza młodym ludziom okazję zawierania nowych znajomości. Odpowiedzi uzyskane na kolejne pytanie, potwierdziły powyższą zależność. Jedynie 11% ogółu badanych nastolatków przyznało, że udział w którejś z imprez organizowanych na terenie Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna zaowocował w ich przypadku zawarciem znajomości z mieszkańcem sąsiedniego miasta. Najbardziej otwarci na zawieranie transgranicznych znajomości okazali się nastoletni Czesi. Aby pogłębić wiedzę na temat nawiązywania i trwałości tych przygranicznych kontaktów, zapytałam również wprost osoby z badanej grupy, czy mają znajomych wśród rówieśników, którzy mieszkają lub uczą się w zagranicznym Cieszynie i czy utrzymują z nimi regularne kontakty. Zaledwie 21% badanych udzieliło twierdzącej odpowiedzi na tak postawione pytanie, ale tylko w przypadku 7% respondentów są to znajomości �46 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví podtrzymywane. 14% osób swoje kontakty z rówieśnikami zamieszkującymi zagraniczną część Śląska Cieszyńskiego określiło mianem sporadycznych. Aby dowiedzieć się, czy realizowane na terenie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna praktyki transgraniczne znajdują odzwierciedlenie w sposobie postrzegania tych miast, w kolejnym pytaniu poprosiłam badanych młodych ludzi o wypisanie automatycznie nasuwających im się skojarzeń, związanych z miastem po polskiej i po czeskiej stronie Olzy. Prawie połowa, bo aż 47% nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie lub też stwierdziło, że żadne skojarzenia im się nie nasuwają. Pozostałe uzyskane odpowiedzi – ze względu na otwarty charakter pytania – okazały się zróżnicowane. Oprócz stwierdzeń, że oba Cieszyny budzą u badanych pozytywne odczucia oraz, że są to miasta nasuwające im myśl o: szkole, zakupach i zabytkach, w przypadku 10% badanych pierwsze skojarzenia nawiązują wprost do przygranicznej dwudzielności interesujących nas ośrodków. Tej grupie młodych ludzi Cieszyn i Czeski Cieszyn przywodzi na myśl: dzielącą je rzekę Olzę, tłumnie odwiedzane w ramach przygranicznej turystyki handlowej targowiska, tę samą nazwę określającą oba miasta, różnice językowe, wspólne dzieje historyczne, możliwość zakupu tuż za granicą tańszych produktów, samą granicę, miasto graniczne lub region przygraniczny oraz miejsce styku Polski i Czech. Badanej młodzieży trudno było jednak ocenić, czym wyróżnia się miasto, w którym się uczą, na tle innych miejscowości w Polsce lub w Republice Czeskiej. Wielu badanych wskazało w tym miejscu na: „urok” nadolziańskiego miasta, jego „wygląd”, „atmosferę”, „niepowtarzalny klimat”, „malownicze położenie”, zabytkowy charakter, „bogatą historię i kulturę” oraz „mentalność” mieszkających tu ludzi. Łącznie 30% badanych nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Uznali, że nie potrafią wskazać jakichś szczególnych cech interesujących nas miast lub też stwierdzili, że nie wyróżniają się one niczym specjalnym. Niektórzy przyznali, że brak im wiedzy na temat innych miast, z którymi mogliby porównać oba Cieszyny. Nieliczne odpowiedzi wykazały, że Cieszyn i Czeski Cieszyn funkcjonują w świadomości badanych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego jako przygraniczny, dwudzielny ośrodek miejski. Młodzi Polacy wskazywali np. na „bliski kontakt z Czechami” i obecność granicy. Odnotowałam również wypowiedź, że: „Cieszyn ma największe przejście graniczne w południowej Polsce”. Niektórzy Zaolzianie twierdzili, że jest to „zarówno polskie, jak i czeskie miasto” lub też „jakby jedno miasto, które jest ewenementem, bo to właściwie jedno miasto (…) podzielone na dwa”. Młody Zaolzianin wypowiadając się o Czeskim Cieszynie stwierdził, że „Jest to miasto graniczne, [leżące] na specyficznym terenie z liczną [polską] mniejszością narodową”. Z kolei nastoletni Czesi zwracali uwagę na wyróżniającą lewobrzeżny Cieszyn obecność polskich napisów, określając go również mianem miejsca, w którym stykają się różne kultury. Celem badań było również ustalenie, czy na sposób postrzegania przygranicznej dwudzielności Cieszyna i Czeskiego Cieszyna wpływa znajomość historii tego terenu oraz zainteresowanie bieżącym życiem obu miast. Zgromadzone informacje ujawniły generalnie słabą znajomość historii Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, i co za tym idzie – całego regionu. Młodzi mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego poproszeni o wskazanie roku i opisanie okoliczności wytyczenia w przestrzeni Cieszyna granicy, w większości (prawie 70%) pozostawili pytanie bez odpowiedzi lub przyznali, że nie posiadają wiedzy na ten temat. Przybliżoną datę ustanowienia granicy na Olzie, np. rok: 1918, 1919, 1921 lub określenie „lata międzywojenne” podało ogółem 10% badanych. Tylko �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 47 8% respondentów bezbłędnie powiązało podział Cieszyna z rokiem 1920. Niecałe 6% badanych wykazało się wiedzą, że decyzja o wytyczeniu w tym miejscu granicy zapadła podczas „konferencji ambasadorów” w belgijskim mieście Spa. Najwięcej trafnych odpowiedzi na to pytanie udzielili Polacy uczący się w Czeskim Cieszynie. Ponadto łącznie niecałe 9% badanych podało, że granica została wytyczona w 1945 lub w 1944 roku lub „po drugiej wojnie światowej”. Wskazania na ten okres pojawiały się najczęściej w odpowiedziach uczniów z cieszyńskich szkół średnich. Najsłabszą znajomość poruszonych zagadnień stwierdzono u badanych Czechów. Udzielając odpowiedzi na kolejne pytanie uczniowie z cieszyńskich i czeskocieszyńskich szkół mieli, według własnego uznania, wytypować dwa lub trzy najważniejsze wydarzenia w historii Cieszyna rozciągającego się na obu brzegach Olzy. Ponad połowa badanych (60%) nie ustosunkowała się do tego pytania. Jednak zestawienie odpowiedzi pozostałych pozwala mówić o pewnych prawidłowościach w sposobie postrzegania przez badanych dziejów obu Cieszynów. Niecałe 20% badanych za jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Cieszyna i Czeskiego Cieszyna uznało moment założenia miasta. Drugą co do wielkości grupę (12%) stanowią osoby, które za ważny moment uznały otwarcie granic oraz wejście Cieszyna i Czeskiego Cieszyna do strefy Schengen. Prawie tak samo liczna grupa (11,5%) za znaczącą w historii tych miejscowości datę uznała rok rozdzielenia ich granicą. Nieliczni za istotne okresy w historii obu miast uznali również pierwszą i drugą wojnę światową, „polsko-czechosłowacki spór o Śląsk Cieszyński z 1919 roku”, „zajęcie Zaolzia przez Polaków” oraz „powstanie polskiej sceny w Těšískim divadle”6. Badania dowiodły również, że dzieje Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna w przypadku przeważającej liczby osób z badanej grupy (89%) nie stanowią przedmiotu rozmów z rodzicami lub kolegami szkolnymi. Nieco więcej respondentów przyznało, że w rodzinnym lub przyjacielskim kręgu zdarza się im rozmawiać o bieżących problemach miasta, w którym zlokalizowana jest ich szkoła. Jednak we wszystkich wyodrębnionych podgrupach zbliżony był odsetek osób (ok. 70%), które nie przejawiają zainteresowania aktualnymi sprawami Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Dla badanych nastolatków Cieszyn lub Czeski Cieszyn jest nie tylko miejscem edukacji, ale – co potwierdziły odpowiedzi na wcześniej omówione pytania – przestrzenią realizacji typowych dla współczesnej młodzieży wzorów zachowań w czasie wolnym (konsumpcja, rozrywka, udział w życiu kulturalnym). Kolejne pytanie dotyczyło znajomości przynajmniej trzech wspólnych działań i inicjatyw podejmowanych obecnie przez oba Cieszyny. Kryło się w nim założenie, że zamieszkujący Śląsk Cieszyński młodzi ludzie nie tylko ze słyszenia wiedzą o pewnych działaniach, z których część odwołuje się do idei polsko-czeskiej integracji, ma kulturalno-rozrywkowy charakter i jest adresowana również do osób z tego przedziału wiekowego. Prawie 60% badanych nie odpowiedziało na to pytanie, lub stwierdziło, że nic nie wie na ten temat. Tylko jednostki uznały, że żadne wspólne cieszyńsko-czeskocieszyńskie działania i inicjatywy nie są realizowane. Najczęściej powtarzające się odpowiedzi udzielone przez pozostałe, niecałe 40% badanych można pogrupować, przyporządkowując je do trzech głównych aspektów „dwumiejskiej” współpracy. Zdaniem badanych najczęściej realizowane wspólnie przedsięwzięcia, obejmują przede wszystkim współorganizowanie „Święta Trzech Braci”. W dalszej kolejności wskazywane były takie 6 Teatr Cieszyński w Czeskim Cieszynie. �48 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví inicjatywy jak: festiwale filmowe, teatralne, organizacja obchodów 1200-lecia założenia miasta oraz różne projekty i imprezy kulturalne skromniejszego formatu. Część młodzieży wykazała się również rozeznaniem w zakresie współpracy związanej z zarządzaniem miejską infrastrukturą. W tym miejscu respondenci wymieniali wspólne projekty dotyczące np.: planów budowy nowego mostu i utworzenia wspólnego dla obu miast parku na nabrzeżach Olzy, działań na rzecz ochrony środowiska, wprowadzenia polskich i czeskich napisów w obu miastach, pomysłu odtworzenia łączącej oba miasta linii tramwajowej, wprowadzenia dwukierunkowego ruchu pieszych na mostach granicznych, podejmowania współpracy między polską i czeską strażą pożarną, policją oraz urzędami miejskimi. Badani wskazywali też na współpracę w dziedzinie edukacji, obejmującą międzyszkolne wymiany i projekty, w których zdarzało się im brać udział. Sposób postrzegania przez badaną młodzież Cieszyna i Czeskiego Cieszyna ujawniły również odpowiedzi na kolejne pytanie, w którym młodzi ludzie mieli wskazać, co uznają za symbol miasta, w którym się uczą. Prawie połowa badanych nie odniosła się do tego pytania lub uznała, że w ich przekonaniu nic nie pełni funkcji takiego symbolu. Ci, którzy udzielili odpowiedzi najczęściej wskazywali w tym miejscu na zabytkowe obiekty prawobrzeżnego miasta. Mimo iż kilka osób za symbol Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna uznało rzekę Olzę, kwestia granicy nie pojawiła się w ani jednej odpowiedzi. Bywając regularnie w jednym z nadolziańskich miast i wkraczając – często przy okazji – do sąsiedniego, zagranicznego Cieszyna, mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego mają możliwość porównywania ze sobą obu ośrodków, np. pod kątem panujących w nich warunków życia codziennego. Głosy badanych w kwestii – w którym Cieszynie mieszkańcom żyje się łatwiej – były podzielone. Prawie połowa badanych wskazała na Czeski Cieszyn, choć trzeba pamiętać, że dwukrotnie większa liczba respondentów ma na co dzień kontakt przede wszystkim właśnie z tym miastem. Dokonane przez badanych, w odpowiedzi na kolejne pytanie, porównanie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna kolejno pod względem: komfortu życia, estetyki przestrzeni miejskiej oraz atrakcyjności handlowej, pozwoliło zweryfikować wyniki uzyskane na wcześniej analizowane pytanie. Podobnie jak w przypadku wyżej omawianego pytania, zdaniem większej liczby respondentów lepszy komfort życia zapewnia mieszkańcom Czeski Cieszyn. Jednak pod względem walorów estetycznych oraz atrakcyjności handlowej wyżej oceniony przez tę samą grupę badanych został prawobrzeżny Cieszyn. Jakiś czas temu lokalne media informowały o koncepcji, aby Cieszyn i Czeski Cieszyn znów połączyć linią tramwajową, która – tak jak przed laty7 – miałaby prowadzić przez centra obu miast. Skierowanie do młodzieży pytania, dotyczącego pomysłu połączenia obu miast tym środkiem transportu, miało na celu nie tyle sprawdzenie znajomości nagłaśnianego przez media wycinka historii obu miejscowości, co ustalenie, jak sami badani oceniają ten projekt. Nieco ponad połowa badanych (53%) uznała, że pomysł jest trafiony. Pozostali badani Polacy, Zaolzianie i Czesi, którzy mieli trudności ze sprecyzowaniem swojego stanowiska w tej sprawie, przeważali liczebnie nad tymi, którzy uznali go za „nietrafiony”. 7 Tramwaje kursowały w Cieszynie od 1911 do 1921 roku. Biegnąca przez most na Olzie trasa prowadziła od ulicy Bielskiej na prawym brzegu Olzy do dworca kolejowego w lewobrzeżnej części miasta. Po podziale Cieszyna, w związku ze spowalniającymi komunikację kontrolami na moście granicznym, linię tramwajową zlikwidowano. �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 49 Interesujące wnioski wynikają z odpowiedzi na kolejne pytanie zadane młodym mieszkańcom Śląska Cieszyńskiego, dotyczące kluczowej dla realizowanych badań kwestii, czyli postrzegania przygranicznej dwudzielności obu miast. W odczuciu przeważającej części badanej młodzieży (70%), w większości tylko uczącej się w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie, miejscowości te – mimo przestrzennej bliskości, podejmowanej współpracy i stwarzania mieszkańcom oraz przyjezdnym okazji do realizacji różnych form zachowań transgranicznych – nie stanowią jednego organizmu miejskiego. W każdej z grup w przybliżeniu trzy razy więcej osób postrzegało Cieszyn i Czeski Cieszyn jako odrębne miasta, od tych, które skłaniały się, aby uznać je za jeden organizm. Badani, którzy uznają miasto po obu stronach Olzy za pewną całość uzasadniali, że przemawiają za tym zarówno względy historyczne (np. „wcześniej były połączone”) oraz obecne przemiany (wejście do strefy Schengen, zniesienie kontroli granicznych). Argumentacja osób, które odwrotnie postrzegają tę sprawę, również odwołuje się do stanu z przeszłości („były za długo rozdzielone (…) żeby się teraz połączyły”), wskazuje na oczywiste różnice (np.: „Ponieważ są to dwa inne miasta w dwóch innych państwach”) oraz odnosi się do zauważonych odmienności kulturowych (np. „w Czechach jest inne, łagodniejsze społeczeństwo”; „różnice są zbyt duże”). Sposób postrzegania Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna jest uzależniony również od emocjonalnego związku badanych z tą miejscowością. Do odczuwania więzi z miastem, które we wspomnieniach badanych uczniów zawsze będzie kojarzyło się z okresem kilkuletniej edukacji, przyznało się 46% badanych. Liczniejsza okazała się grupa, która żadnego specjalnego związku odpowiednio z Cieszynem lub z Czeskim Cieszynem nie czuje. Najliczniejszą grupę osób przywiązanych do Cieszyna stanowią nastoletni Polacy. Z kolei w grupie Zaolzian najwyższa okazała się liczba osób, które nie odczuwają emocjonalnego związku z Czeskim Cieszynem. Wkraczając w dorosłość młodzi ludzie zastanawiają się nad swoją przyszłością. Zamieszkując różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego, kształcąc się w mieście pełniącym funkcję nieformalnej stolicy regionu oraz obserwując zmiany w lokalnym życiu przygranicznym, nastoletnie osoby już teraz gromadzą różne doświadczenia i informacje, które w przyszłości będą miały pewien wpływ na decyzję, czy swą przyszłość łączyć z obecnie zamieszkiwanym regionem. Na dzień dzisiejszy 33% badanych chce w przyszłości żyć i pracować na Śląsku Cieszyńskim. Osoby deklarujące chęć pozostania mówiły, że w ich przypadku wynika to ze swego rodzaju „przyzwyczajenia”, „przywiązania” lub „upodobania”, jakie zrodziło się w nich dla tego terenu. Jeden z badanych stwierdził, że swoje plany na przyszłość łączy ze Śląskiem Cieszyńskim, „ponieważ tutaj się urodziłem i mam sentyment do tej ziemi, a ponadto widzę tutaj ogromny potencjał, który można wykorzystać”. Ponad połowa badanych to osoby niezdecydowane, którym trudno jest na dzień dzisiejszy wskazać miejsce, w którym chciałyby osiąść w przyszłości. Natomiast 10% respondentów już teraz pragnie odciąć się od Śląska Cieszyńskiego, uzasadniając że nie widzi tu dla siebie żadnych perspektyw, obawia się trudności ze znalezieniem pracy, nie pociąga ich wizja życia na prowincji i już teraz myśli o wyjeździe za granicę. Regularne bywanie w Cieszynie i w Czeskim Cieszynie oraz realizacja różnych form zachowań transgranicznych wpisujących się w życie codzienne, pozwala badanej młodzieży ustosunkować się do kwestii, czy przygraniczne sąsiedztwo tych miast �50 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví jest ich atutem, czy też raczej źródłem problemów. Blisko połowa, 46% badanych odpowiadając na powyższe pytanie skorzystała z możliwości wyboru opcji zawierającej deklarację, iż przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna nie ma dla nich osobiście znaczenia. Jednak 41% respondentów układ, w jakim od 90 lat tkwią obie miejscowości uznało za ich zaletę, a tylko 10% za wadę i przyczynę różnych problemów. Przygraniczne sąsiedztwo w kategoriach szansy postrzegają częściej Polacy uczący się w Cieszynie, natomiast jako utrudnienie – nastoletni Czesi. W ocenie 36% badanych, którzy udzielili odpowiedzi na kolejne pytanie dotyczące relacji mieszkańców obu Cieszynów po wejściu Polski i Czech do Unii Europejskiej, stosunki te nie zmieniły się. Równie liczna grupa badanych uznała, że trudno im wypowiadać się w powyższej kwestii. 20% respondentów stwierdziło, że cieszyńsko-czeskocieszyńskie stosunki zmieniły się na korzyść. Natomiast tylko jednostki (spośród Zaolzian i Czechów) oceniły, że stosunki te uległy pogorszeniu. Na niezmienny charakter przygranicznych relacji najczęściej wskazywali uczący się w Czeskim Cieszynie Zaolzianie. Natomiast Polacy związani z Cieszynem dwa razy częściej od pozostałych deklarowali dostrzeżenie poprawy w przygranicznych stosunkach. Jakie wnioski wypływają z przeprowadzonych badań? Odpowiedzi młodych Polaków, Zaolzian i Czechów na poszczególne pytania różnią się w detalach, jednak potraktowane łącznie pokazują, w jakich dziedzinach codziennego życia doświadczają oni i uświadamiają sobie przygraniczną dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Dla zamieszkujących Śląsk Cieszyński nastolatków Cieszyn i Czeski Cieszyn jest miejscem ułatwiającym przekraczanie polsko-czeskiej granicy. Celem wizyt w sąsiednim mieście są przede wszystkim zakupy oraz realizacja innych typowych dla osób w tym wieku wzorów zachowań w czasie wolnym. Porozumiewanie się w zagranicznym mieście nie stanowi dla nich problemu. Jako uczestnicy i obserwatorzy realiów przygranicznego życia, zauważają różnice i podobieństwa między prawo- i lewobrzeżnym Cieszynem. Wykazują pewne rozeznanie w zakresie podejmowanych „dwumiejskich” inicjatyw, w większości oceniają je pozytywnie, choć osobiście nie uczestniczą w nich w pełni. Przeważnie nie mają znajomych wśród rówieśników w Cieszynie za rzeką. Do zmian w przygranicznych przepisach i polsko-czeskich relacjach podchodzą bez większych emocji. Sąsiedztwo Cieszyna i Czeskiego Cieszyna nie ma dla nich osobiście znaczenia. Nie przejawiają większego zainteresowania tym, co dzieje się w mieście po drugiej stronie granicy. Również bieżące problemy miasta, w którym się uczą, nie stanową przedmiotu ich codziennych rozmów. Badanych cechuje słaba znajomość kluczowych dat i wydarzeń w historii obu miast i tym samym – całego Śląska Cieszyńskiego. W ich odczuciu Cieszyn i Czeski Cieszyn nie stanowią jednego organizmu. Skojarzenia, jakie budzą w nich oba miasta, wyróżniające je zdaniem badanych cechy oraz oddające ich charakter symbole, również w niewielkim stopniu nawiązują do przygranicznej dwudzielności. Badani w większości nie odczuwają emocjonalnego związku z miastem pełniącym funkcję centrum regionu i nie wiedzą, czy w dorosłym życiu chcieliby pozostać na Śląsku Cieszyńskim. Będące elementem życia codziennego badanej młodzieży transgraniczne wizyty w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie, stwarzają sprzyjające warunki dla osobistego doświadczania przygranicznego charakteru zamieszkiwanego regionu. Jest to jednak pokolenie, dla którego otwarta granica i ulegające poprawie przygraniczne stosunki stanowią naturalny stan rzeczy, do którego przyzwyczaili się. Fakt przygranicznej �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 51 dwudzielności Cieszyna i Czeskiego Cieszyna ma dla nich znaczenie przede wszystkim na poziomie podejmowanych zachowań transgranicznych. Jednak wkraczanie w przestrzeń sąsiedniego miasta wiąże się w ich przypadku tylko z zaspokajaniem wybranych potrzeb. Bibliografia: Donnan H., Wilson T. M.: Granice tożsamości, narodu i państwa. Kraków 2007 Źródła: Kwestionariusz ankiety pt. Cieszyn i Czeski Cieszyn w życiu codziennym mieszkańców Śląska (oprac. M. Szalbot, G. Studnicki), Cieszyn 2009/2010. Archiwum prywatne autorki. Shrnuti Příhraniční dvojdílnost Těšína a Českého Těšína a všední život obyvatel Těšínského Slezska Již od roku 1920, ve kterém bylo rozhodnuto o rozdělení Těšínského Slezska na polskou a československou (později českou) část, státníhranice, která bylastanovena na řece Olši, vyčlenila z historického Těšína nové městské středisko – Český Těšín. Již 90 let přetrvávající rozdělení, je příčinou toho, že příhraniční dvojdílnost se stala složkou místního kulturního dědictví obou měst a do určité míry i celého Těšínského Slezska. Způsob prožívání, sledování a hodnocení příhraniční dvoudílnosti těchto měst jejich obyvateli, může být považován za jeden z klíčů k určení identity tohoto zvláštního úseku polsko-českého pohraničí. V současné době jsou obě města nad Olší místem realizace mnoha projektů,vedenýchmyšlenkou polsko-českého sblížení, taktéž prostorem, ve kterém dochází k mnoha neformálním kontaktům mezi obyvateli polské a české strany Těšínského Slezska. Cílem provedených výzkumů bylo zjištění, zda příhraniční dvoudílné uspořádání Těšína a Českého Těšína má význam na úrovni realizovaných přeshraničníchčinností a také zda funguje ve vědomí mládeže bydlící na území Těšínského Slezska a studující v některém z popsaných měst. V otázkách, kladených mladým lidem, týkajících se mezi jinými důvodů a četnosti překračování hranice na Olši, znalostí klíčových momentů dějin tohoto regionu, hodnocení společných „dvouměstských“ projektů atd., jsem se snažila vystihnout, jakým způsobem a v jakém rozsahu, jsou tyto různorodé aspekty příhraniční dvojdílnosti města, ve kterém získávají vzdělání, součástí jejich všedního života. �52 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Summary Borderland duality of Cieszyn and Czech Cieszyn and the daily life of people inhabiting Cieszyn Silesia In 1920 the decision was made to divide Cieszyn Silesia into the Polish and Czechoslovakian (later Czech) part, which caused that the border, mapped out along the Olza River, isolated from the historical town of Cieszyn a new urban centre – Czech Cieszyn. This division, which maintained for 90 years, made the borderland duality an element of local cultural heritage of both towns and, to a certain degree, of the whole Cieszyn Silesia. The way in which the borderland duality of these towns is experienced, perceived and evaluated by the residents of the region might be considered a key to familiarizing with the identity of this exceptional section of the Polish-Czech borderland. Currently, both towns situated on the Olza River are a place where many projects, aiming at bringing Poland and the Czech Republic closer, are implemented. This is also a space in which informal contacts take place between the inhabitants of both sides of Cieszyn Silesia. The conducted studies were to decide whether the borderland duality of Cieszyn and Czech Cieszyn is significant for transfrontier behaviour patterns and whether it exists in the consciousness of the youth inhabiting Cieszyn Silesia and learning in one of the towns. Questions were directed to the young people concerning, among other things, the reasons and frequency of crossing the border on the Olza River, the knowledge of key moments in local history, the evaluation of common initiatives of both cities. This aimed at answering how and to what extent these different aspects of borderland duality of the town where they are educated constitute the elements of everyday life. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b8a418442a1b57a19d06e85151cb5ec.pdf 351ce1d6fbd4d0007634e989c4ed3484 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5452 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource tradycja Cieszyn - święta lokalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5069 Title A name given to the resource Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Śląskim Cieszynie / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s.66-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Studnicki, Grzegorz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Studnicki Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Muzeum Śląska Cieszyńskiego Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie Współcześnie lokalne święta są formą spędzania czasu, które łączą w sobie wymiar ludyczny z wymiarem edukacyjnym, zabawę z praktykami, które kojarzyć się mogą z manifestowaniem swojej tożsamości, promocją, kreowaniem wizerunku miejscowości, wyobrażeń na temat jej przeszłości z tym, co kojarzy się z pryncypiami społeczeństwa obywatelskiego. W tekście pragnę zwrócić uwagę na trzy imprezy organizowane w obrębie przedzielonej polsko-czeską granicą państwową przestrzeni miejskiej Cieszyna i Czeskiego Cieszyna: „Święto Trzech Braci” („Svátek Tří Bratří”), „Skarby z Cieszyńskiej Trówły” [dalej – SzCT] oraz „Noc w Muzeum”, a dokładniej „Cieszyńska Noc Muzeów”. Oczywiście wymienione inicjatywy nie stanowią jedynych działań o charakterze kulturalnym, ale wydają się być w przestrzeni społecznej miast jednymi z najbardziej widocznych. Tym, co łączy wyżej wymienione imprezy, jest to, że w ich obrębie można odnaleźć odwołania do lokalnej historii, tradycji, wyobrażeń o przeszłości – dotyczy to zarówno samych nazw, ale także podejmowanych w trakcie ich trwania praktyk, są związane ze sferą czasu wolnego, łączą w sobie elementy ludyczne, edukacyjne, integrujące, są otwarte dla wszystkich potencjalnych uczestników, mają charakter święta lokalnego, odbywają się po obu stronach granicy itd. W ich obrębie, obok elementów kojarzonych z kulturą popularną bądź masową, obserwator może dostrzec liczne odwołania do tradycji lub dziedzictwa kulturowego regionu czy miejscowości, które można rozpatrywać w kategoriach zasobów kulturowych mieszkańców służących im zarówno do symbolicznego zamanifestowania władzy sprawowanej nad określoną przestrzenią, jak i zaktywizowania aktorów społecznych do przyjęcia odpowiedzialnej postawy za własne otocznie (społeczne, kulturowe), ich integrację, ale także traktujących elementy własnej przeszłości jako formę atrakcyjnego towaru. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 67 Święto Trzech Braci [dalej ŚTB], to coroczna trzydniowa impreza, która odbywa się od 1991 roku w trzeci weekend czerwca. Jej organizatorami są urzędy miejskie po obu stronach granicy wraz z podległymi im instytucjami kulturalnymi takimi jak: Cieszyński Ośrodek Kultury „Dom Narodowy” oraz Kulturní a společenské středisko „Střelnice” z Czeskiego Cieszyna. Do organizacji włączają się także i takie instytucje jak: Muzeum Śląska Cieszyńskiego, Muzeum Těšínska, Biblioteka Miejska w Cieszynie, Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości oraz inne lokalne – polskie i czeskie – instytucje sportowe, edukacyjne, społeczne, stowarzyszenia, firmy itd. Sama nazwa odwołuje się do legendy o założeniu miasta Cieszyna w 810 roku przez Leszka, Cieszka i Bolka – trzech synów polskiego króla Leszka III (w Cieszynie znajduje się także tzw. Studnia Trzech Braci)1. Impreza ma charakter trzydniowego festynu, w ramach którego, na płytach rynku po obu stronach Olzy lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie odbywają się równolegle liczne imprezy w postaci występów zespołów regionalnych, kabaretów, lokalnych zespołów muzycznych (np. orkiestr dętych), tanecznych czy polskich i czeskich gwiazd popkultury. Wszystko to spowite dymem i zapachami unoszącymi się znad grillowanych kiełbas, kurczaków, kaszanek, karczków, smażonych placków, frytek, podawanych bigosów itd. oraz w otoczeniu straganów oferujących obok piwa, kebabów, kołaczy, słodyczy przedmioty kojarzące się z jarmarkiem lub odpustem: kolorowe dmuchane balony, świecące lampki, t-shirty, ale także przedmioty, które przywołują wyobrażenia związane ze sklepami pamiątkowymi czy Cepelią. „Świętu Trzech Braci” towarzyszą liczne imprezy, zarówno te o charakterze kulturalnym (wystawy w muzeach, bibliotekach), jak i edukacyjnym (konkursy dla dzieci, warsztaty) czy sportowym. Mimo, że są one raczej tłem do tego, co ma miejsce na płycie rynku w Czeskim Cieszynie i Cieszynie, to w tych cząstkowych imprezach poprzez prezentację twórczości, dorobku, artefaktów kultury najczęściej pojawiają się nawiązania do przeszłości, historii, specyfiki, tradycji przestrzeni miejskiej oraz akcentuje się lokalny wymiar kultury. Niewątpliwie jest to impreza, której organizatorzy stawiają sobie za cel stworzenie nowej jakości społecznej, na bazie której w bliskiej lub dalszej perspektywie czasowej mieszkańcy miasta, ale także regionu, zdolni będą współpracować bez względu na różnice narodowe i deklarowane tożsamości. Oficjalne i uroczyste rozpoczęcie ŚTB ma miejsce w piątek, najczęściej o godz. 17.00. Sprowadza się ono do pochodu, który najczęściej przemieszcza się z cieszyńskiego rynku ulicą Głęboką (główną, reprezentacyjną ulicą starówki) do Mostu Przyjaźni, gdzie następuje spotkanie władz i mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna przy liczącej 30 metrów roladzie lub „cieszyńskim” strudlu. Wśród uczestników pochodu wyróżniają się trzy postacie na koniach ubrane tak, że budzą skojarzenie ze średniowiecznymi rycerzami – symbolizują oni legendarnych Leszka, Cieszka i Bolka (czasem towarzyszą im i inne osoby nawiązujące swym ubiorem do epoki średnio1 O pochodzeniu Legendy o Trzech Braciach oraz związanej z tą opowieścią nazwie studni pisze Janusz Spyra (on sam był jednym z pomysłodawców użycia określenia „Święto Trzech Braci” na trzydniowy festyn miejski w Cieszynie i Czeskim Cieszynie – G.S.) por. Tegoż: Od Tilischa do Kaufmana i Gajdzicy. Świadomość historyczna na Śląsku Cieszyńskim w epoce przednowoczesnej. W: Kronikarz a historyk. Atuty i słabości regionalnej historiografii. Red. J. Spyra. Cieszyn 2007, s. 134-137; Tegoż: Studnia Trzech Braci, „Kalendarz Cieszyński 2010”, Cieszyn 2009, s. 36-42; źródło: http://www.cieszyn.pl/?p=categoriesShow&iCategory=138. �68 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wiecza), osoby ubrane w ludowe stroje cieszyńskie (wałaskie) niosące flagę miasta Cieszyna oraz członkowie Bractwa Kurkowego ubrani w niebieskie mundury, które krojem i kolorem nawiązują do założonego w Cieszynie w 1795 roku Towarzystwa Strzeleckiego. Członkowie bractwa salwą armatnią, w symboliczny sposób rozpoczynają święto. Z perspektyw prowadzonych rozważań dotyczących prezentacji tradycji, dziedzictwa kulturowego lub projekcji pewnych „obszarów przeszłości” (zarówno tych, które mają odniesienie do wydarzeń mających miejsce faktycznie lub wyimaginowanych) w przestrzeni publicznej podczas lokalnych świąt, pochód rozpoczynający Święto Trzech Braci akumuluje w sobie znaczną ilość znaków, symboli lokalności i regionu, które można m.in. odebrać jako manifestację tożsamości jego mieszkańców. Strój regionalny, mundury bractwa strzeleckiego, rekonstrukcja fikcyjnego wydarzenia usytuowanego w wiekach średnich, burmistrzowie, insygnia władzy odsyłają do określonej przestrzeni fizycznej, która na skutek działań aktorów społecznych oraz ich świadomości więzi między pokoleniami zyskuje wymiar kulturowy oraz odpowiednią, pozytywną waloryzację. Wszystko to ma symbolizować społeczność lokalną, jej przeszłość, tradycję, a więc staje się znakiem tej społeczności. Podobną sytuację można odnaleźć przyglądając się m.in. takim imprezom jak Cieszyński przekładaniec, czyli co z tą tradycją (od 2008 roku była częścią ŚTB i SzCT) czy Dzień Tradycji i Stroju Regionalnego. Pierwsza z imprez, przeznaczona dla dzieci, ma miejsce w Parku Pokoju i na dziedzińcu cieszyńskiego Muzeum. Jej organizatorzy (Zespoł Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej im. Janiny Marcinkowej, Muzeum Śląska Cieszyńskiego oraz COK „Dom Narodowy”) dbają, aby podczas prezentacji informacji o stroju cieszyńskim, samego stroju, pokazu „czepienia” oraz obróbki wełny (czesanie, przędzenie), dzieci malowały lub rysowały prezentowany i omawiany ubiór. Wszystko to dzieje się przy akompaniamencie muzyki ludowej (regionalnej) a one same starają się go namalować lub narysować. Druga z imprez – organizowana od 2007 roku przez jedno z kół Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz Zarządu Głównego Polskiego Związku KulturalnoOświatowego w Republice Czeskiej – wysuwa także na pierwszy plan strój ludowy (głównie wałaski i góralski) oraz repertuar regionalnych zespołów jako znak tradycji, dziedzictwa oraz jedności kulturowej Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy (względnie podobny repertuar zespołów folklorystycznych z polskiej i czeskiej strony granicy). Tutaj obok założenia edukacyjnego i ludycznego organizatorzy stawiają sobie za cel zbliżenie oraz wzajemne zainteresowanie się sprawami Polaków mieszkających po obu stronach granicy, ale także budzenia otwartości i postawy pluralistycznej wśród mieszkańców regionu. Bez względu na różnice i stawiane cele wyżej wymienionej imprezy charakteryzuje to, że sprowadzają one tradycję i dziedzictwo do stroju, który jako kostium obok folkloru śpiewanego (folkloryzmu) staje się ważnym wyznacznikiem odrębności kulturowej regionu i społeczności lokalnych oraz wydaje się reprezentować (lub „zagarniać”) całe jego dziedzictwo i przeszłość. Kolejną z inicjatyw noszącą cechy lokalnego święta jest impreza nosząca nazwę Skarby z cieszyńskiej trówły. Jej organizatorzy - Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie oraz Kulturalní Středisko „Střelnica” w Czeskim Cieszynie – realizują za jej pośrednictwem cele edukacji regionalnej, ludyczne oraz integracji społeczności mieszkającej po obu stronach granicy. Jest ona jednocześnie okazją do promocji regionu, jak i zaprezentowania osób, które swoją profesją reprezentują tzw. „ginące zawody” lub sztukę czy rzemiosło ludowe. Impreza, której nazwa odnosi się do funk- �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 69 cjonującego na Śląsku Cieszyńskim gwarowego określenia na (wianną) malowaną drewnianą skrzynię na ubrania, przypomina coś na wzór pikniku, podczas którego zaprezentować mogą swój warsztat oraz asortyment rzemieślnicy czy „wytwórcy ludowi” (koronczarki, kowale, rzeźbiarze, druciarze, szopkarze, zdobiący pierniki itd.), ale są także występy regionalnych zespołów folklorystycznych, pokazy wykonywania strudla wiedeńskiego (czytaj też cieszyńskiego), warsztaty dla dzieci i młodzieży, prelekcje, oprowadzanie po budynkach cieszyńskiego browaru oraz zabytkach Góry Zamkowej w towarzystwie archeologa lub przewodnika. Można podczas tej imprezy zobaczyć także osoby ubrane w strój cieszyński, usłyszeć gwarę lub skonsumować potrawy, które swoją prostotą nawiązują do kuchni regionalnej (np. poleśniki, stryki z wyrzozkami – tj. placki ziemniaczane z kawałkami podsmażonego mięsa lub skwarkami, bigos) itd. Nie brak tu także tematów, które odwołują się do stylistyki i ornamentyki ludowej. Główne atrakcje wydają się być zogniskowane w obszarze tzw. Góry (lub Wzgórza) Zamkowej w Cieszynie. Niektóre z wymienionych atrakcji towarzyszących SzCT mają także miejsce w budynku oraz w bezpośrednim otoczeniu Ośrodka Kultury „Střelnica” w Czeskim Cieszynie. Zgromadzenie w jednym miejscu tego typu działań zmienia ich charakter i znaczenie. Są one nie tylko formą działań edukacyjnych, promujących i ludycznych stanowiących jedną z wielu alternatyw spędzania czasu wolnego (indywidualnie, z krewnymi lub w grupie koleżeńskiej), ale ich animatorzy zdają się poprzez nie komunikować, że dawne formy aktywności przynależne do odmiennego kontekstu, w którym prawdopodobnie uchodziły one za coś oczywistego obecnie stają się czymś wyjątkowym – skarbem. Służą niewątpliwie budowaniu pozytywnego wizerunku miasta, jego promocji jako miejsca atrakcyjnego pod względem rozrywki i oferty kulturalnej, ale są także częścią polityki tożsamości. Cieszyńska Noc Muzeów wpisuje się w ogólniejszy, wykraczający daleko poza obszar regionu Śląska Cieszyńskiego trend organizowania imprez Noc w muzeum, których organizatorzy za cel stawiają sobie uczynić z przestrzeni muzealnej przestrzenie atrakcji i zabawy, które mają także czegoś uczyć. Poprzez dodanie przymiotnika „cieszyńska”, to co ogólne zyskuje wymiaru lokalnego – czegoś, co jest związane z konkretną, namacalną i dającą się uchwycić jego mieszkańcom przestrzenią. Jest to swoisty flirt powagi przestrzeni muzealnej z zabawą i edukacją. Pierwsza tego typu akcja miała miejsce 19 października 2007 roku w Muzeum Śląska Cieszyńskiego i była skierowana do dzieci. Kolejne odbywały się przy współudziale z Muzeum Drukarstwa, Museum Tešínská, Muzeum 4 Pułku Strzelców Podhalańskich, Muzeum Protestantyzmu, Urzędem Miejskim, Teatrem im. Adama Mickiewicza, Domem Narodowym itd. Włączyli się do tej akcji także cieszyńscy przewodnicy, członkowie OSP Bobrek w Cieszynie, koło miłośników militariów oraz grupy rekonstrukcji historycznych. Niektóre miejsca, takie jak muzea, Sala Posiedzeń w Ratuszu Miejskim, teatr zmieniają swój względnie zamknięty i elitarny charakter stając się atrakcją turystyczną zarówno dla dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Szczególnie zmiany w charakterze oraz wymiarze społecznym i kulturowym przestrzeni widoczne są na przykładzie Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Sprowadzają się one nie tylko do samego faktu, że oto placówka muzealna jest udostępniona zwiedzającym w godzinach odbiegających od obowiązujących przez resztę roku. Zmienia się sam sposób zwiedzania oraz przestrzeń ekspozycyjna i przylegająca do muzeum, na skutek pojawienia się w ich obrębie osób ubranych w mundury wojskowe (polskie, niemieckie, radzieckie, amerykańskie itd.) z okresu II �70 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wojny światowej, mundury Bractwa Kurkowego, stroje cieszyńskie lub wzorowane na strojach ludowych, postać kojarząca się z Franciszkiem Józefem I itd. Nie bez znaczenia na charakter tego wydarzenia pozostaje to, że na dziedzińcu Muzeum dokonano rekonstrukcji szpitala polowego z okresu wojny, zaprezentowano dawne pojazdy wojskowe czy wykonano salwy armatnie, a we wnętrzach Muzeum pokazano przykłady rzemiosła artystycznego (koronka szydełkowa i frywolitka), pokaz makijażu, koncert muzyki dawnej itd. Podczas Cieszyńskiej Nocy Muzeów przestrzeń muzealna jeszcze bardzie unaocznia oraz zdradza swój heterotopijny charakter wynikający z zakumulowania w niej czasu reprezentowanego za pośrednictwem przedmiotów, które usytuowane obok siebie we względnie niezmiennej przestrzeni (miejscu), pochodzą (lub kojarzą się) z odmiennymi czasami, epokami, porządkami, przestrzeniami czy kontekstami2. Już nie tylko eksponaty stanowią pomost umożliwiający poznać lub odkryć na nowo to, co minione i dawne, ale także osoby ubrane w stroje z minionych epok i „rekonstruujące” pewne wydarzenia unaoczniają i czynią namacalną obecność przeszłości, dają także złudzenie natychmiastowej wiedzy na temat przeszłości, historii regionu czy miasta. Heterotopiczny charakter związany zarówno z kumulacją czasu, jak i zawieszeniem jego reguł czy przypisanych im porządków (co budzi skojarzenia z karnawałem), uwypuklić może sytuacja, w której zwiedzający muzeum w tym samym czasie może spotkać i sfotografować się wspólnie z postaciami symbolizującymi odmienne porządki a kojarzonymi z Franciszkiem Józefem I, kobietą w stroju ludowym oraz mężczyzną w mundurze żołnierza Wojska Polskiego, Wermachtu czy legionisty. Owe zestawienie obok siebie porządków kojarzonych z odmiennymi kontekstami, epokami jest cechą prezentowanych wyżej imprez. Budzą one niewątpliwie skojarzenia ze świętem, karnawałem, ale także uobecnianiem pewnego mitu, w ramach którego to, co ma charakter kulturowy i historyczny – np. tradycja – jawi się jako coś naturalnego3. Takie praktyki mogą być odbierane zarówno jako przedłużenie takich dyscyplin naukowych jak etnografia czy historia lub ich spopularyzowana wersja dla potrzeb masowego odbiorcy, ale także są przejawem antropologizacji życia społeczności lokalnych, refleksyjnej tożsamości, czy też działań zmierzających do autoprezentacji społeczności lokalnej. Ukazują one, że badanie kultury oraz refleksja nad nią są działaniem kulturotwórczym, zdolnym nie tylko identyfikować elementy lokalnej kultury, ale także w oparciu o nie generować nowe jakości, zjawiska, potrzeby i praktyki kulturowe4, które mogą przybierać nieraz kostium popkultury, festynu i zabawy - łączą ogląd naukowy i potoczny. Refleksja nad kulturą, przeszłością społeczności lokalnej i regionu (naukowców, regionalistów itd.) staje się materiałem, w oparciu o który można budować scenariusze działań z pogranicza zabawy, turystyki kulturowej oraz polityki tożsamości. Jest to swoisty znak ponowoczesnej formy edukacji, która charakteryzuje się tym, że łączy w sobie porządki, które dawniej wydawały się wyraźnie oddzielone – zabawę i edukację, która wymagała skupienia wysiłku, samozaparcia i wyrzeczeń. Za pośrednictwem owych świąt i towarzyszących im rytuałów zawierających nieraz wyidealizowany i zmityzowany obraz dziedzictwa i tradycji regionu, skrojone na miarę masowego odbiorcy, mają szansę utrwalić w świadomości społecznej 2 3 4 M. Foucault: O innych przestrzeniach. Heterotopie, „Kultura Popularna”. Nr 2 (16), 2006, s. 12. R. Barthes: Mitologie. Warszawa 2000, s. 262. M. Golka: Socjologia kultury. Warszawa 2007, s. 10. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 71 pewne wyidealizowane klisze przeszłości wykorzystywane w procesie konstruowania i odtwarzania tożsamości zbiorowych. Są one nie tylko dobrym przykładem, który pokazuje sposoby mobilizowania zasobów społecznych, ponieważ tego typu inicjatywy wymagają współpracy z innymi instytucjami kulturalnymi, miłośnikami regionu, stowarzyszeniami, co pociąga za sobą umiejętne wykorzystanie oficjalnych i nieoficjalnych kanałów dystrybucji wiedzy, kontaktów itd. Za ich pośrednictwem materializuje się także to, co dana grupa aktorów społecznych rozumie lub definiuje jako pochodzące z przeszłości i zarazem wartościowe oraz zdolne ją reprezentować. Siła tych inscenizacji wydaje się właśnie bazować na wyobrażeniach lub modelach tego, co tradycyjne. Patrząc na Święto Trzech Braci, Skarby z cieszyńskiej trówły czy Cieszyńską noc muzeów łatwo dostrzec, że różnią się one między sobą proporcjami oraz stopniem realizacji funkcji edukacyjnych czy ludycznej. Są niewątpliwie rodzajem lokalnego święta, które pozwala na autoprezentację społeczności lokalnej. Mimo, że analogiczne działania odnajdujemy w innych miejscach regionu czy daleko poza nim, to o ich niepowtarzalności decyduje z pewnością czynnik ludzki (animatorzy tych imprez oraz biorący w nich udział twórcy, artyści i widzowie), ale także same miejsca, w których rozgrywają się omawiane wydarzenia (tj. niepowtarzalny układ urbanistyczny, architektoniczny czy swoista ikonosfera przestrzeni miejskiej) oraz pojawiające się jako kolejne punkty programu odwołania do wyjątkowości, specyfiki miasta czy regionu, jego historii, tradycji, dziedzictwa kulturowego komunikowane pośrednio za pośrednictwem poszczególnych punktów programu mających miejsce w muzeach, domach kultury, występów regionalnych zespołów folklorystycznych itp. bądź werbalizowanych bezpośrednio przez aktorów społecznych biorących w nich udział. Nie bez znaczenia są także miejsca, w których owe działania są podejmowane i które nadają względnie uniwersalnym działaniom lokalnego kolorytu. Są to najczęściej te obszary przestrzeni miejskiej, które wyobraźni społecznej jawią się jako reprezentatywne, posiadające wyjątkowy status i charakter przez sam fakt bycia świadectwem minionych czasów (np. rynek i jego okolice – starówka, wzgórze zamkowe) bądź bezpośrednio w przestrzeni związanej z instytucjami będącymi depozytariuszami pamiątek, wiedzy i dziedzictwa kulturowego (muzea, biblioteki, domy kultury itd.). Odwołania do przeszłości w ramach omawianych imprez wydają się ciążyć w kierunku „kultury ludowej”, reprezentowanej najczęściej przez strój wałaski, repertuar zespołów regionalnych, ale także poprzez towarzyszące tym rytuałom zapożyczenia i stylizacje gwarowe, pokazy „ginących zawodów” czy potrawy, które mogą budzić skojarzenia z regionalnymi kulinariami. Wydają się one odsyłać do tego, co „autentyczne” i „nasze” a jednocześnie stając się synonimem – lub oznacznikiem – tradycji zgarniają lub ukrywają – ograniczając do kilku wyselekcjonowanych obszarów kultury lub elementów przeszłości – złożony i skomplikowany system więzi, relacji, niezliczonych wariacji zachowań społeczno-kulturowych, treści, działań, sieci społecznych oraz zależności, które składają się na obiektywnie – nie dającą się całościowo ogarnąć przez podmiot – istniejące dziedzictwo kulturowe czy przeszłość. Z pewnej puli wspomnień, wiedzy i obrazów (wyobrażeń) przeszłości odziedziczonych po przodkach oraz refleksji naukowej tworzy się narrację o przeszłości, tradycji oraz dziedzictwie kulturowym regionu, ale także poczucie ciągłości (tożsamości) miejsca i wspólnoty lokalnej. Owe praktyki, choć mogą kojarzyć się z czasem zabawy, wyko- �72 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rzystując wybrane (wyselekcjonowane) elementy lokalnego dziedzictwa kulturowego (strój, gwara, muzyka, profesje kojarzone z „kulturą ludową”), pozwalają lokalnym elitom komunikować, że oto władzę nad przestrzenią miejską sprawuje społeczność lokalna. Powstałe w innym, należącym do przeszłości kontekście praktyki dostosowują się do współczesnych potrzeb rynku, turystyki oraz polityki tożsamości i zyskują wartość dodatnią dzięki mitom kryjącym się za takimi określeniami jak kultura ludowa czy tradycja. Stają się one symulacją przeszłości zdolną dostarczać jej uczestnikom namiastki uczestnictwa lub udziału w niej. Owe działania, jako część rytuałów świąt lokalnych zyskują wartość dodatnią także dzięki temu, że odbywają się często w miejscach, które społeczność lokalna może odbierać jako symboliczne kulturowo oraz z perspektywy historycznej ważnych. Spoglądając na Skarby z cieszyńskiej trówły, Dzień Tradycji czy ŚTB można za Grażyną Kubicą stwierdzić, że owe działania mieszczą się w ramach tego, co ona określa mianem „nowej lokalności” 5. Z jednej strony służą one podkreśleniu kulturowej tożsamości społeczności lokalnej, pokazują, obiektywizują oraz wzmacniają lokalną kulturę i ludową tradycję bądź wyobrażenia na ich temat. To za ich pośrednictwem, lokalna wspólnota symbolicznie dominuje nad terenem lub bierze w posiadanie poszczególne jego obszary. Z drugiej strony czynione jest to nie tyle po to, żeby w pełni oddzielić się od „innych”, lecz by potencjalnego „obcego” (np. turystę) zainteresować i wprowadzić w obręb specyfiki lokalnej. Wybrane i wyselekcjonowane elementy regionalnego dziedzictwa, stają się w tym momencie emblematem lokalnej kultury wystawianej na pokaz, jako atrakcja lub poddane zostają procesowi utowarowienia. Wydaje się, że tylko w takim wymiarze – poprzez udział w lokalnym święcie, wraz z jego ludycznokomercyjną atmosferą, która zakłada unikanie nadmiernej sztywności i powagi, które zagrozić mogą wspólnemu świętowaniu „swoich” i „obcych” – to, co określa lokalną specyfikę może być dostępne „obcemu”. Taka forma kontaktu z lokalnością stwarza konsumentowi, turyście i widzowi w jednej osobie złudzenie, że wszedł on w obręb autentycznej, lokalnej kultury, którą może „dotknąć”, „skosztować”, „posmakować” i przeżyć. Elementy lokalnej kultury, odwołania do przeszłości regionu czy używane zwroty gwarowe obecne podczas poszczególnych punktów programu omawianych imprez, są zarazem rodzajem ozdobników, ale także posiadają potencjalną moc odróżniania „swoich” od „obcych” – a więc służą jednocześnie podkreśleniu prestiżu wspólnoty lokalnej, ale także dostarczaniu rozrywki6. Niektóre z omawianych praktyk stanowiąc pomost miedzy tym co minione i obecne, miedzy tymi, którzy żyją i odeszli, łączą w sobie element spektaklu i karnawału. Realizuje się to nie tylko przez sam fakt, że odbywają się one cyklicznie oraz, że stanowią one przerwę w codziennych obowiązkach, staraniach, czynnościach czy „normalnym” funkcjonowaniu przestrzeni miejskiej, ale m.in. poprzez zacieranie granic pomiędzy rozmaitymi poziomami kultury i jej porządkami, dążeniem do ich ujednolicenia i egalitaryzacji. Prezentowane w przestrzeni społecznej stroje regionalne i mundury, pokazy „ginących zawodów”, dawne pieśni i tańce czy odgrywanie usytuowanego w odległych 5 G. Kubica: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie i odtwarzanie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. G. Kubica, M. Lubaś. Kraków 2008, s. 165. 6 Tamże, s. 166. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 73 czasach fikcyjnego wydarzenia jakim miało być spotkanie Bolka, Leszka i Cieszka, ukazują logikę święta wraz z towarzyszącym mu zawieszeniem funkcjonujących na co dzień reguł i klasyfikacji oraz funkcji miasta. W takim ujęciu to, co z punktu widzenia nowoczesnej (modernistycznej) racjonalności życia codziennego może jawić się jako niefunkcjonalne lub zacofane, przestarzałe, niepostępowe, plebejskie, „wieśniackie”, zaściankowe, prowincjonalne czy „obciachowe” w tych momentach zyskuje pozytywny wymiar atrakcji, niepowtarzalności i oryginalności służącej m.in. zabawie i manifestowaniu tożsamości. Współczesne pole ekonomii i turystyki włącza to, co dawne do swoich praktyk uwypuklając pozytywne strony tego, co przypisane przeszłości. W jednym i drugim przypadku owa materializacja pamięci zbiorowej – kulturowej – społeczności lokalnej regionu wydaje się uwzględniać wymogi estetyczne, ludyczne, komercyjne (ale także poprawności politycznej), prezentując wygładzony obraz przeszłości i pomijając treści mogące zaburzyć wymiar świętowania, zabawy czy konsumpcji. Ich potencjalna siła tkwi w możliwości zaskoczenia odbiorcy faktem, że oto staje w sytuacji zetknięcia się z czymś niecodziennym i dawnym. Pomija się tu szeroki kontekst, w którym owe praktyki niegdyś funkcjonowały. Rzemieślnicy i przedstawiciele rękodzieła, prezentujący się podczas Skarbów z cieszyńskiej trówły, posiadają odpowiedni zakres wiedzy praktycznej i znają folklor środowiskowy, który reprezentują, a zapytani o to wszystko chętnie udzielą (używając nieraz słów gwarowych) informacji. Jednak charakter imprezy, czas trwania, piknikowa aura, akumulacja na małej przestrzeni przedstawicieli innych „ginących zawodów” czynią z ich uczestników oraz prezentowanych produktów atrakcję i okazję do podziwiania umiejętności, które na co dzień są ukryte przed okiem zwykłego „zjadacza chleba”. Owe działania, pochodzące z odmiennej rzeczywistości ukrywającej się za określeniami „dawniej”, „drzewiej”, „kiedyś”, „downi” jawią się jako relikty lub eksponaty w żywym muzeum. Od widza-uczestnika tego typu działań nie wymaga się żadnych warunków wstępnych, szczegółowej wiedzy, lecz oczekuje się od niego samego uczestnictwa oraz doświadczania bezpośrednio za pomocą zmysłów, dotykania, sporządzania, a nieraz ich konsumowania. Jednocześnie idea powagi, ciągłości oraz zhierarchizowanej i uporządkowanej wiedzy charakterystycznej dla muzeum jest w pewnym sensie podważana, gdyż każde kolejne przedstawienie rozgrywa się bez związku z poprzednim i następnym7. Liczy się samo medium, które jako atrakcja dominuje nad przekazem. Omawiane działania towarzyszące świętom lokalnym wydają się komunikować biorącym w nich udział, że dostęp do przeszłości jest „łatwy” , a każda forma prezentacji przeszłości warta jest wystawienia, jeśli tylko potrafi przyciągnąć i zadziwić widza. Pociąga to za sobą naginanie tradycji lub przedstawień przeszłości na modłę masowego konsumenta8. Owe praktyki wydają się dostarczać uczestnikom takich imprez przesłania, że każdy może się stać badaczem kultury, historykiem, archeologiem, ale także pomagają tworzyć lub podtrzymywać pewne mity o kulturze regionu, kulturze ludowej. Śledząc przebieg owych lokalnych wydarzeń nasuwa się skojarzenie podobieństwa między przestrzenią zabawy i święta, w którym objawia swą obecność sacrum. Tym, 7 Ł. M. Dominiak: Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 84-85. 8 Tamże, s. 83. �74 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví co łączy sakralne z tym, co ludyczne jest względnie zamknięta natura przestrzeni, oddzielonej od świata codziennych spraw, rutynowych codziennych działań itd. To, co decyduje lub odróżnia przestrzeń święta lub zabawy sprowadza się z kolei nie tylko do samych treści je wypełniających, ale wypływa także z towarzyszącej tej przestrzeni aury9. Aura jakiegoś miejsca związana jest ze sposobem postrzegania przestrzeni, a ściślej z krajobrazem kulturowym, który pełni ważną rolę w procesie doświadczania miejsca oraz tego, co się dzieje w jego pobliżu. Omawiane działania mają miejsce w otoczeniu przedmiotów, budynków, punktów przestrzeni miejskiej, które sugerują lub jawią się jako wiekowo niezmienne. Ich obecność potencjalnie może wzmacniać niecodzienne przeżycia wynikające z wejścia w kontakt z tym, co dawne lub reprezentujące przeszłość. Ów kontakt z tym co reprezentuje minione epoki jest jednym z istotnych elementów zabawy, zaś wynikające z tego faktu doświadczanie ludyczne jest poniekąd wypadkową (kombinacją) zarówno społecznych wyobrażeń lub wizji przeszłości, jak i jej indywidualnego jednostkowego doświadczenia10. Aura miejsca, kontakt ze swoistym sacrum przeszłości zapośredniczonym przez inscenizacje historyczne, rekwizyty, stroje, dawne pieśni kojarzyć się mogą z ekscytacją, uniesieniem czyli niecodziennymi przeżyciami, które kojarzą się z grami typu ilinx. Ów zachwyt, niecodzienne wrażenie lub oszołomienie są wspólnym elementem zarówno dla przeżycia turystycznego, konsumpcyjnego, popkulturowego, ale także religijnego czy wynikającego z faktu uczestnictwa w imprezie masowej. Jednocześnie przywoływanie przeszłości, fragmentów dziedzictwa, tradycji, inscenizacje budzą skojarzenia z grami i zabawą typu mimicry, gdzie źródło satysfakcji wypływa z możliwości udawania zupełnie kogoś innego lub obserwowania czyjegoś udawania lub przybierania czyjejś tożsamości. Zależnie od przyjętej perspektywy owe praktyki współtworzące omawiane święta lokalne, które odwołują się do dziedzictwa kulturowego miasta lub regionu można interpretować zarówno jako przejaw nostalgii za minionymi czasami, uzewnętrznienie postawy uznającej autorytet przeszłości, manifestację własnej tożsamości kulturowej, podkreślanie ciągłości grupowej, ale także jako element ekonomii, gry rynkowej, przemysłu turystycznego bazującej na ludzkim „głodzie” kontaktu z sacrum przeszłości, czymś niecodziennym, niepowtarzalnym, wyjątkowym, egzotycznym, autentycznym (postawa charakterystyczna dla optyki turystyki kulturowej). Są to także działania, które jednocześnie mogą być ujmowane jako zjawisko ludyczne, forma promocji (autoaranżacji) regionu czy miasta, element zamierzonych działań przedstawicieli lokalnych władz i elit skierowanych na osiągniecie zysków w sferze społecznej oraz polityki lokalnej, narzędzie służące realizacji założeń edukacji regionalnej, stworzenia społeczeństwa obywatelskiego, ale także oporu wobec negatywnych procesów globalizacji, homogenizacji lub centralizacji. Przyjmując, że podczas trwania Święta Trzech Braci, Skarbów z cieszyńskiej trówły czy Cieszyńskiej nocy muzeów następuje zmiana dotychczasowego charakteru i funkcji niektórych wyodrębnionych miejsc Cieszyna, można owe inicjatywy interpretować nie tylko jako formę karnawalizacji, ale także postrzegać je przez pryzmat teatralizacji przestrzeni miejskiej, czyli taką strategię kreowania współczesnego miejskiego święta, która sięgając po specyficzne, teatralne środki jego realizacji – np. scenariusze, reżyserowanie widowiska, teatralne gesty, kostiumy, stroje, ukształtowanie 9 K. Jasiewicz, Ł. Olędzki: Przeszłość w przestrzeni ludycznej. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne…, s. 93. 10 Tamże, s. 93. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 75 sceniczne, dekoracje, interakcja widz-aktor itd. – pozwalają nadać mu estetyczny wymiar11. Taki sam charakter zyskuje manifestacja obecności zbiorowości lokalnej oraz „materializująca się” za ich pośrednictwem tożsamość owej zbiorowości. Względnie otwarty charakter ulic, rynku, wzgórza zamkowego czy muzeów oraz ludyczny wymiar praktyk powoduje, że potencjalnie każdy może stać się widzem spektaklu lub włączyć się w wydarzenia. Fakt ten powoduje, że organizatorzy imprez uwzględniają oczekiwania i upodobania masowego odbiorcy dopasowując do jego poziomu prezentowane treści, pomijając niejednokrotnie przy tym skomplikowane znaczenia kulturowe, zawiłości świata nauki lub tematy drażliwe, związane z m.in. z kwestiami dotyczącymi złożonej historii regionu – dawne, jak i obecne spory oraz kontrowersje zostają pominięte lub zepchnięte na dalszy plan12. Można powiedzieć, że jest to estetyzacja pamięci kulturowej, która wykorzystuje, wspiera się i w specyficzny sposób przekształca pamięć mimetyczną – tj. wzorce działań, których uczymy się przez naśladowanie; rzeczy – kulturę materialną, sprzęty codziennego użytku, które są w stanie przypominać człowiekowi o jego przeszłości czy przodkach; oraz komunikatywną, czyli tą która obejmuje pamięć i doświadczenia żyjących pokoleń przekazywanych w sposób niesformalizowany w trakcie aktów komunikacji (pamięć najbliższej przeszłości). Za jej pośrednictwem objawia się świadomy stosunek grupy do przeszłości osadzonej w konkretnej przestrzeni kulturowej, ale także jej symboliczne formy włącza się w obręb działań pozwalający jednostkom konstruować swą tożsamość grupową13. Praktyki lokalne towarzyszące miejskim świętom mogą służyć przekazywaniu doświadczeń i wiedzy ponad granicami pokoleń. Inscenizacje, zabawa w przeszłość, odwołania do elementów lokalnej kultury i dziedzictwa podczas wyżej wymienionych imprez są nośnikiem pamięci lub formą pamiętania społeczności lokalnej o własnej przeszłości. Służą one polityce tożsamości, a więc są formą – używając terminologii Aleidy Assman – pamięci funkcjonalnej, która wykorzystuje i oplata pamięć magazynującą (tj. zasoby archiwów, prace historyków, etnografów, folklorystów, pamiętniki, fotografie, dokumenty, plany, wspomnienia oraz ślady przeszłości)14. Pamięć magazynująca stanowi rezerwuar treści i informacji, które poddane przez aktorów społecznych odpowiedniej organizacji lub zestawieniu części jej zasobów czynią pamięcią zamieszkaną i przyswojoną przez podmiot zbiorowy (warto jednocześnie zwrócić uwagę, że pamięć magazynująca jest także czynnikiem zdolnym korygować pamięć 11 A. Skórzyńska: Od karnawalizacji do teatralizacji miejskiego święta. Parada lokacyjna. W: Ludyczny wymiar kultury. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 77. 12 Do podobnych spostrzeżeń doszedł Marek Łajtar, który zwrócił uwagę, że podczas Święta Trzech Braci brak odwołań do dość skomplikowanej historii regionu z 1 pol. XX w. – m.in. do konfliktów dotyczących tzw. Zaolzia między Polską a Czechosłowacją; M. Łajtar: Trzy święta, trzej bracia. Rzecz o Czechach, Polakach czyli Ślązakach. W: Transgraniczność w perspektywie socjologicznej. Pogranicza Polski w integrującej się Europie. Red. M. Zielińska, B. Trzop, K. Lisowski, Zielona Góra 2007, s. 326-327. Z własnej obserwacji mogę dodać, że dominują odwołania do mitycznie pojmowanego okresu monarchii austrowęgierskiej oraz „kultury ludowej” regionu. 13 J. Assman: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytności. Warszawa 2008, s. 36-37. 14 A. Assman: Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Red. M. Syrusz-Wolska. Kraków 2009, s. 128-139. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 76 funkcjonalną, a ta z kolei może stanowić dla niej kierunek orientacji i motywację)15. Wydaje się, że pamięć funkcjonalna przechodząca przez filtr imprez towarzyszących lokalnym świętom pozwala podmiotowi zbiorowemu wypowiadać się o sobie samym, produkować znaczenia i profilować tożsamość zbiorową jego członków. Pamięć zamieszkana staje się niejednokrotnie inspiracją dla organizowanych w trakcie omawianych wydarzeń atrakcji, które z kolei stają się „ikoną” przeszłości. Ważne jest także to, że takie miejsca jak cieszyńskie wzgórze zamkowe, stare miasto, muzea, rynek, ratusz czy brzegi rzeki Olzy stanowią podporę dla pamięci kulturowej i funkcjonalnej. Pytaniem, które należy pozostawić na koniec prowadzonych rozważań powinno brzmieć, jak bardzo analizowane wyżej praktyki wpływają na mieszkańców, młodzież regionu i miasta po obu stronach granicy polsko-czeskiej, ich rzeczywiste zainteresowania i wiedzę dotyczącą historii, dziedzictwa kulturowego przestrzeni, która w ramach praktyk codziennego życia staje się ich udziałem. Bibliografia: Assman A.: Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Red. M. Syrusz-Wolska. Kraków 2009, s. 101-142 Assman J.: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytności. Warszawa 2008 Barthes R.: Mitologie. Warszawa 2000 Dominiak Ł. M.: Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 81-86 Foucault M.: O innych przestrzeniach. Heterotopie, „Kultura Popularna”. Nr 2 (16), 2006, s. 7-13 Golka M.: Socjologia kultury. Warszawa 2007 Jasiewicz K., Olędzki Ł.: Przeszłość w przestrzeni ludycznej – szkic o krajobrazie neopoganizmu w Polsce. W: Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 87-102 Kubica G.: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie i odtwarzanie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. G. Kubica, M. Lubaś. Kraków 2008, s. 124-167 Łajtar M.: Trzy święta, trzej bracia. Rzecz o Czechach, Polakach czyli Ślązakach. W: Transgraniczność w perspektywie socjologicznej. Pogranicza Polski w integrującej się Europie. Red M. Zielińska, B. Trzop, K. Lisowski. Zielona Góra 2007, s. 313-327 Skórzyńska A.: Od karnawalizacji do teatralizacji miejskiego święta. Parada lokacyjna. W: Ludyczny wymiar kultury. Red. J. Grad, H. Mamzer. Poznań 2004, s. 71-84 Spyra J.: Od Tilischa do Kaufmana i Gajdzicy. Świadomość historyczna na Śląsku Cieszyńskim w epoce przednowoczesnej. W: Kronikarz a historyk. Atuty i słabości regionalnej historiografii. Red. J. Spyra. Cieszyn 2007, s. 130-170 Spyra J.: Studnia Trzech Braci, „Kalendarz Cieszyński 2010”, Cieszyn 2009, s. 36-42 15 Tamże, s. 128-139. �Grzegorz Studnicki: Obraz przeszłości i tradycji a święta lokalne w Cieszynie i Czeskim Cieszynie 77 Shrnutí Obraz minulosti a tradic a místní svátky v prostoru Těšína a Českého Těšína Text je pokusem o antropologické pojetí akcí pořádaných v Těšíně a Českém Těšíně – Svátků tří bratří, Pokladů z těšínské truhly a Noci v muzeu. Autor se snaží sledovat doprovodné zvyklosti, jejichž iniciátoři se vědomě hlásí ve větší či menší míře k minulosti, kulturnímu dědictví a tradici města a Těšínského Slezska. Představuje je ve formě rituálu, který slouží symbolické manifestaci přítomnosti lokálního společenství, ale také jako projev zmaterializované kulturní (kolektivní) paměti, přizpůsobené charakteru samotných akcí, ale také masovému odběrateli nebo turistovi. Přítomnost osob oblečených v těchto chvílích do tzv. těšínského kroje nebo oděvů připomínajících doby minulé, prezentace lidového řemesla, hynoucích profesí, tematické výstavy nebo historické inscenace, jsou začleňovány do sítí společensko-kulturních praktik, které slouží k integraci členů společnosti bydlících ve městě po obou stranách hranice a zároveň slouží k popularizaci minulosti regionu. Tato činnost je potenciální podporou činnosti v oblasti regionálního vzdělávání, jejímž konečným a žádaným výsledkem je postoj občanské zodpovědnosti za prostředí, ve kterém sociální aktéři žijí a pracují. Autor také upozorňuje na fakt, že v průběhu trvání výše uvedených akcí , se mění charakter a funkce míst, ve kterých jsou tyto činnosti realizovány. Vyvolává to asociace s karnevalem nebo teatralizací městského prostředí a odkazy do minulosti mohou být interpretovány jako příležitost kontaktu s tím, co představuje minulé, ale rovněž jako projev ludického chování. Summary Image of the past and tradition versus local holidays in Cieszyn and Czech Cieszyn The author carries out an analysis of the context, functioning, and the role of socio-cultural practice, in which social actors make use of references to the past. Two cyclic events, taking place on both sides of the border – in Cieszyn and Czech Cieszyn, are focused on: “Święto Trzech Braci” (“Three Brothers’ Holiday”) and “Skarby z Cieszyńskiej Trówły” (“Treasures from the Cieszyn Chest”). These events are presented as activities with ludic features, as well as an educational element and the manifestation of the local character. Although both events seem to differ, they are connected by one common feature – the rank of holiday, during which elements of local tradition become emblems of local culture and the manifestation of the local character. They also become market goods. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acd89fdeae6e23d80656469a58669fb1.pdf df2285750062aececf571291fb7b95e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5451 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe wielokulturowość Cieszyn Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5068 Title A name given to the resource Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego , s.53-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Błahut, Grzegorz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Błahut Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza Problematyka wielokulturowości przyciąga uwagę coraz szerszej grupy badaczy i teoretyków różnych dyscyplin naukowych. Mimo że najczęściej kojarzy się z obszarami pograniczy i miast, obserwowana jest także w nowoczesnych społeczeństwach nie związanych z tak określonym obszarem determinującym jej występowanie. Sam termin wielokulturowość nie jest też jednoznacznie interpretowany – w niektórych kontekstach używany jest zamiennie z pojęciem pluralizmu kulturowego1, w innych zaś, zwłaszcza na gruncie pedagogiki, dokonuje się prób sprecyzowania jego definicji na drodze wartościowania związanych z nim zjawisk i odróżniania od pojęcia międzykulturowości2. Można też spotkać się z interpretacją głoszącą iż wielokulturowość stanowi wyższe, czy też bardziej dojrzałe stadium różnorodności kulturowej, jest niejako efektem świadomie stosowanej polityki3. Jak widać zjawisko wielokulturowości nie jest tylko przedmiotem zainteresowania antropologii, ale stało się także istotną kwestią innych, pokrewnych nauk społecznych. Za Marianem Golką wielokulturowość pojmuję jako współwystępowanie na tej samej przestrzeni (albo w bezpośrednim sąsiedztwie bez wyraźnego rozgraniczenia, albo w sytuacji aspiracji do zajęcia tej samej przestrzeni) dwóch lub więcej grup społecznych o odmiennych kulturowych cechach dystynktywnych: wyglądzie zewnętrznym, języku, zachowaniu, wyznaniu, pochodzeniu, układzie wartości itd., które przyczyniają się do wzajemnego postrzegania odmienności z różnymi tego skutkami4. 1 Zob. np. R. Kantor: Wielokulturowość miasta. Prolegomena do badań nad zróżnicowaniem kulturowym społeczności miejskiej Krakowa. W: Miasto – przestrzeń kulturowego współistnienia. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 8. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2006, s. 37-45. 2 Zob. np. M. Sobecki: Kultura symboliczna a tożsamość. Białystok 2007, s. 26-28. 3 Zob. np. A. Śliz: Śląsk: Wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie. „Studia Socjologiczne”. Nr 4 (195)/ 2009, s. 150-151. www.ceeol.com 4 M. Golka: Wielokulturowość miasta. W: Pisanie miasta, czytanie miasta. Red. A. ZeidlerJaniszewska. Poznań 1997, s. 176-177. �54 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Wzajemne interakcje pomiędzy takimi grupami może charakteryzować pokojowe współistnienie i współpraca, współzawodnictwo i rywalizacja, ewentualnie antagonizm odzwierciedlony w aktach dyskryminacji i procesach segregacji, czy nawet otwarty konflikt i agresja5. Do dnia dzisiejszego na pograniczach etnicznych zjawisko pluralizmu kulturowego jawi się jako oczywiste, natomiast w przypadku miast kwestia ta bywa czasami sporna. Miasto jest wielokulturowe z definicji, jak widział to Wirth – „względnie duże zagęszczenie heterogenicznych społecznie jednostek”6, z drugiej strony owa konstytuująca miasto wielokulturowość nie zawsze dana jest wprost, nie zawsze rzuca się w oczy. Pomimo braku niekiedy oczywistych cech wyróżniających pod względem etnicznym, językowym czy religijnym jakieś grupy społeczne, nigdy – jak pisze Marian Golka – społeczność miejska nie jest jednorodna. Zawsze istnieją różnice kulturowe mające swe źródło w biologicznych uwarunkowaniach (różnice pomiędzy płciami, a także generacyjne); zawsze też istnieją różne subkultury młodzieżowe, poniekąd także zawodowe7. Im większe miasto, zwłaszcza pod względem liczby jego mieszkańców, tym większego można spodziewać się w nim zróżnicowania na wielu płaszczyznach życia. Współczesne metropolie jako węzły w globalnej sieci rozmaitych zależności stanowią swoistą miniaturę świata, odzwierciedlenie jego rozmaitych społecznych i kulturowych osobliwości. Jednak w wytwarzaniu i doświadczaniu wielokulturowości miasta ważny jest także wymiar historyczny – im dłużej dane miasto istnieje, tym większym legitymuje się często zróżnicowaniem społeczno-kulturowym na przestrzeni swych dziejów8. Jednym z przykładów wielokulturowego miasta był i jest niewątpliwie Cieszyn, który jako nieduży ośrodek miejski posiada jednak bogatą, barwną i złożoną historię spisaną przez różne grupy społeczne. Przede wszystkim zamieszkują je dwie różniące się liczebnie w niewielkich dysproporcjach procentowych grupy wyznaniowe – katolicy i ewangelicy. Od wieków Cieszyn jako punkt na szlaku handlowym był także terenem stykania się mieszkańców z przybywającymi do miasta okazjonalnie lub na stałe obcymi przybyszami. Jak w każdym mieście wykształciła się tu także określona struktura społeczna inicjująca procesy segregacji i agregacji. Wielokulturowość Cieszyna ukształtowały jednak nie tylko procesy miastotwórcze, jest ona też wynikiem położenia tego miasta na pograniczu. „Pogranicze to jednym słowem wielokulturowa przestrzeń”9. Co równie istotne, jest to miasto nie tylko na pograniczu jako obszarze, ale także od 1920 roku miasto na granicy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Republiką Czeską. Podział ten jeszcze bardziej wyostrzył 5 R. Kantor: Wielokulturowość miasta. Prolegomena…, s. 40. 6 Cyt. za M. Castells: Kwestia miejska. Warszawa 1982, s. 83. 7 M. Golka: Wielokulturowość miasta…, s. 176. 8 Na znaczenie procesów historycznych w kształtowaniu się zróżnicowania kulturowego miasta zwraca uwagę m. in. R. Kantor na przykładzie Krakowa. Por. M. Gołka: Wielokulturowość miasta…. 9 H. Rusek: Pogranicze etniczne – wielokulturowa przestrzeń. W: Przestrzeń kulturowego współistnienia. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 4. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2000, s. 147. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 55 optykę stykania się na jego terenie narodowych kultur Polaków i Czechów. Jak widać to miasto okazuje się pod względem wielokulturowości niezwykle interesujące. Nie pomijając faktu przynależności Cieszyna do regionu Śląska Cieszyńskiego, pełniącego od zawsze funkcję jego stolicy w rozumieniu centralnego ośrodka, chciałbym w dalszej części skupić się przede wszystkim na samym mieście, którego kulturowe oblicze ukształtowały czynniki miastotwórcze i procesy zachodzące na pograniczach. W tym celu analizie zostały poddane materiały i publikacje dotyczące Cieszyna i regionu, zgłoszone na konkurs pamiętniki i wspomnienia mieszkańców oraz stałych bywalców w mieście, a także wyniki badań terenowych prowadzonych w ramach działalności naukowo-badawczej Uniwersytetu Śląskiego. Badania techniką wywiadu, w oparciu o uprzednio przygotowany kwestionariusz, przeprowadzono jesienią 2009 roku w ramach realizacji zespołowego projektu badawczego pt. Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna, finansowanego z funduszy Unii Europejskiej na rzecz rozwoju regionalnego. Mieszkańcy Cieszyna wypowiadali się na temat zróżnicowania kulturowego w odniesieniu do sąsiedzkich stosunków narodowościowych, wyznaniowych, oraz wynikających ze zróżnicowania społecznego o podłożu ekonomicznym. Celem analizy materiałów ogólnodostępnych oraz opublikowanych pamiętników było poznanie historii wielokulturowości miasta Cieszyna. Celem badań terenowych – zdiagnozowanie obecnego stanu tej wielokulturowości z uwzględnieniem wynikających z owego stanu rzeczy interakcji społecznych. Jak głosi legenda o powstaniu miasta, od samego początku, czyli od roku 810 Cieszyn był miejscem spotkań. Według historyków początki grodu nad rzeką Olzą sięgają jednakże wieku X, a jego pojawienie się wynikało z potrzeby obrony południowej granicy państwa polskiego10. Rozwój samego miasta u podnóża wzgórza zamkowego i na przeciwległym do niego zboczu wzdłuż ulic Głębokiej i Menniczej przypadł jeszcze na wieki późniejsze. Pod względem interesującej nas tu wielokulturowości na tle historii miasta dość istotne wydarzenia zostały opisane w wieku XVI. Z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki o osiedlaniu się tu Żydów. Znaczne zmiany architektoniczne musiały nastąpić też po poważnym pożarze miasta w 1552 roku – w przypadku typowej na tamte czasy drewnianej zabudowy pożary często ogarniały jej całość, co wiązało się z koniecznością odbudowy11. Duże znaczenie mają także na tych ziemiach działania związane z Reformacją. Zróżnicowanie kulturowe Cieszyna na tle religijnym Wielu badaczy, zwłaszcza lokalnych – jak zauważa Janusz Spyra – podtrzymuje tezę Arona Einsensteina głoszącą, że już w średniowieczu istniała w Cieszynie dobrze zorganizowana i liczna gmina żydowska. Widoczny jednak w świetle dokumentów historycznych proces osiedlania się Żydów w Cieszynie oraz ich wpływ na życie społeczne mieszkańców ma swój wyraźny przebieg w wieku XVII. Edykt tolerancyjny dla Żydów na Śląsku ogłoszony później przez Karola VI w 1713 roku pobudził dalsze pro10 I. Adamczyk, J. Spyra: Cieszyn wczoraj i dziś. Cieszyn 2001, s. 10. 11 W. Iwanek: Książęce miasto piastowskie. W: Cieszyn. Zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973, s. 119-120. �56 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví cesy osiedleńcze, mimo iż ani cieszyńscy chrześcijanie, ani zasiedziały w mieście ród Singerów niechętnie dopuszczali obcych do zamieszkania w mieście. Do kolejnych ważnych zmian przyczyniły się Patent Tolerancyjny dla Żydów Śląska Austriackiego ogłoszony przez cesarza Józefa II w 1781 roku oraz Ustawa zasadnicza z 1867 roku 12. Złoty wiek społeczności żydowskiej w Cieszynie, jej wpływ na życie społeczne, polityczne, kulturalne i ekonomiczne miasta zmierzał ku końcowi już w czasie I wojny światowej, kiedy w 1915 roku napłynęła fala biedniejszych uchodźców żydowskich ze wschodu, z zajętej przez Rosjan Galicji. Następnie w wyniku rozpadu monarchii austriacko-węgierskiej oraz podziału miasta Cieszyna pomiędzy Czechosłowację i Polskę w 1920 roku znaczna część Żydów przeprowadziła się do Czeskiego Cieszyna, a nawet wyjechała do Wiednia lub Niemiec. Kolejne lata upływały pod znakiem sporów o sprawy polityczne i religijne, a także były okresem działań mających na celu powołanie nowych instytucji po stronie Czechosłowacji. Tuż przed wybuchem II wojny światowej w Cieszynie po obu stronach Olzy mieszkało 2800 Żydów. Skalę unicestwienia społeczności i kultury żydowskiej w Cieszynie w latach wojennych może obrazować fakt, iż do lat 50. XX wieku ci, którzy pozostali lub powrócili do Cieszyna nie byli w stanie niczego odbudować, zarówno w sensie materialnym, jak i społecznym. Nieliczni pozostali Żydzi z Cieszyna nieprzychylnie traktowani też przez ówczesne władze przyłączyli się do gminy wyznaniowej w Bielsku-Białej, a z Czeskiego Cieszyna do gminy w Ostrawie13. Mając jednak na uwadze cechy kultury żydowskiej w ogóle, jej uniwersalność, zachowawczość, przywiązanie do tradycji można z powodzeniem odtworzyć jej udział w obrazie wielokulturowości Cieszyna. Rygorystyczne nakazy i zakazy religijne narzucały określony styl życia w jakimkolwiek mieście. W innym czasie obchodzono święta, inaczej się ubierano, a nawet odżywiano. Inaczej też wyglądały elementy wyposażenia mieszkań, w czasie świąt posługiwano się innymi przedmiotami. Oryginalność, specyfika żydowskiego domu, chęć uświęcenia wszystkich manifestacji życiowych i jej związek z duchową treścią Prawa, stworzyła atmosferę świadomie tworzonej kultury14. Inaczej wyglądała też w miastach żydowska architektura, nie tylko ta sakralna. We współczesnej znikomej recepcji kultury żydowskiej wśród mieszkańców Cieszyna pozostały przede wszystkim cmentarze i związane z nimi nośniki znaczeń. Na kartach historii Cieszyna zapisały się świadectwa konfliktów, ale też koegzystencji i współpracy z chrześcijańskimi współobywatelami miasta. Bez wątpienia w XVI wieku istotnym czynnikiem rzutującym na późniejszą wielokulturowość Cieszyna było przyjmowanie idei związanych z reformacją. Religia jako element kształtujący i stanowiący podstawę systemu wartości jest jednocześnie ważnym elementem systemu kulturowego danej społeczności, wskazywanie zatem na różnice wyznaniowe bądź religijne w kontekście wielokulturowości należy uznać za istotne. Wielu autorów opracowań poświęconych życiu cieszyńskich mieszczan, tak jak Barbara Poloczkowa, zauważa, iż protestantyzm w istotny sposób ubogacał kul12 J. Spyra: Zarys dziejów ludności żydowskiej w Cieszynie i okolicach. W: Żydowskie zabytki Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Red. J. Spyra. Cieszyn 1999, s. 7-10. 13 Tamże, s. 10-22. 14 E. Rabin: Żydowski dom. W: Judaizm. Red. M. Dziwisz. Kraków 1989, s. 103. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 57 turę duchową mieszkańców tego miasta. Dopuszczano i zalecano samodzielne czytanie i interpretację Biblii, ożywiła się działalność szkół, powstała potrzeba kształcenia w szerszych warstwach społecznych15. W myśl zasady głoszącej, że religia władcy jest religią jego poddanych, co później obróciło się przeciwko protestantom na Śląsku, już w 1545 roku na mocy rozporządzenia Wacława Adama wszystkie kościoły cieszyńskie przekazano ewangelikom. Warto tu wspomnieć, że na terenie całego Śląska Cieszyńskiego ewangelicy wybudowali po pewnym czasie wiele nowych kościołów, w tym jeszcze pod koniec XVI wieku kościół Św. Trójcy w Cieszynie. Jak donoszą źródła historyczne już w pierwszej połowie XVI wieku w stolicy księstwa powstała związana z protestantami dzielnica nazwana Nowym Miastem16. Ten szczęśliwy okres nie trwał zbyt długo gdyż syn Wacława Adama narzucał wiarę katolicką i odebrał z powrotem część kościołów. Możliwości praktykowania swej wiary przez protestantów w ich własnych świątyniach skończyły się definitywnie w latach 1653-1654, kiedy w wyniku powszechnych działań kontrreformacyjnych odebrano z rąk ewangelików wszystkie kościoły17. Od osiedlenia się w Cieszynie Jezuitów w 1671 roku, którzy mieli poparcie najwyższych zwierzchników – dynastii Habsburgów, protestancką społeczność w Cieszynie wyizolowano przez odebranie jej niemal wszelkich praw, w tym tzw. „prawa miejskiego”, które należało wykupić, aby uzyskać status pełnoprawnego obywatela danego miasta18. Ten okres prześladowań i dyskryminacji przyczynił się do znacznej emigracji ewangelików ze Śląska na tereny Węgier lub tolerancyjnej Polski19. Pozostali spotykali się potajemnie, korzystając z posługi wędrownych duszpasterzy, którzy przychodzili ze Słowacji, Dolnego Śląska czy Królestwa Polskiego. Sytuacja ta odmieniła się dopiero w latach 1709-1710, kiedy za pozwoleniem władz rozpoczęto w Cieszynie budowę nowej świątyni – monumentalnego Kościoła Jezusowego. Widoczne, formalne odrodzenie nastąpiło jednakże nieco później, w roku 1781 za sprawą patentu tolerancyjnego wydanego przez cesarza Józefa II. Od tamtego czasu ewangelicy mogli zakładać szkoły, nowe świątynie i praktykować swoją wiarę bez porównywalnych we wcześniejszym okresie przeszkód20. Rozkwit wielokulturowości pod względem religijnym w Cieszynie przypadł na wiek XIX. Niewątpliwie przyczynił się do tego wspomniany wcześniej patent tolerancyjny, można zatem mówić, przynajmniej na tym poziomie, o wielokulturowości już wtedy chronionej prawem. W dalszym okresie historii, zwłaszcza po II wojnie ludzie wyznający jakąkolwiek religię musieli zmierzyć się z zupełnie nowym problemem – propagowanym przez ówczesne komunistyczne władze ateizmem. Być może chrześcijaństwo bez względu na zaistniałe w przeszłości różnice stało się wspólną wartością i nie liczyło się tyle czy ktoś jest katolikiem a ktoś ewangelikiem, ile sama praktyka 15 Poloczkowa B.: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn, zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973, s. 147. 16 Tamże, s. 119. 17 J. Broda: Dzieje parafii Diecezji Cieszyńskiej. Warszawa 1978, s. 9-21. 18 J. Kwak: Ustrój i rola cywilizacyjna miast górnośląskich w czasach nowożytnych XVI –XVII w. W: 500 lat ratusza i rynku w Cieszynie 1496-1996. Red. I. Panic, M. Makowski. Cieszyn 1996, s. 57-58. 19 B. Poloczkowa: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn. Zarys rozwoju…, s. 151. 20 J. Broda: Dzieje parafii…, s. 21-23. �58 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wiary. Niewątpliwie i to osłabiło wśród przedstawicieli obu wyznań wzajemne resentymenty i zbliżyło ich do siebie. Mieszkańcy Cieszyna i całego regionu stworzyli ekumeniczną płaszczyznę koegzystencji i współpracy we wszystkich dziedzinach życia. Protestanci i katolicy w Cieszynie przestrzegają ogólnych zasad tolerancji i wzajemnej akceptacji. Tak jak w przypadku zróżnicowania stykających się tu kultur narodowych, do czego jeszcze powrócę, można powiedzieć iż zarysowały się dwie postawy. Niektórzy przedstawiciele starszego pokolenia, dla którego sprawy wiary wydają się być bardziej istotne, zwracają uwagę na dawne zasady dotyczące choćby zawierania małżeństw endogamicznych pod względem wyznania. W języku mieszkańców Cieszyna i regionu zachowały się przykłady obraźliwych powiedzonek czy epitetów upamiętniające dawne podziały21. Przezwiska „Luter”, „heretyk”, „Morcin” czy „szkopyrtok” piętnujące protestantów, znane są niektórym i współcześnie. Co interesujące – nie stwierdzono tego typu określeń ani przysłów (nawet jeśli są to ich popularność jest znikoma) z drugiej strony, czyli wśród ewangelików pod adresem katolików. Drugą postawę przyjmuje większość młodych ludzi wychowana już w duchu liberalno-demokratycznym, która nie dostrzega jakichkolwiek problemów na tle zróżnicowania wyznaniowego. Wymownym przykładem są tu liczne obecnie małżeństwa mieszane zawierane pomiędzy katolikami i ewangelikami. Pomimo ustanowionego w tej kwestii prawa, zasady wychowania dzieci w takich małżeństwach nie podlegają sztywnym, rygorystycznym regułom. Bardziej ugruntowany model zakłada jednak wychowanie w wyznaniu matki lub na zasadzie dziedziczenia według płci rodziców – syn zobowiązany jest do praktykowania wiary ojca, a córka wychowuje się w wierze matki. Członkowie takich rodzin przyzwyczajeni są także do obchodzenia różnych uroczystości obrzędowych w obu kościołach. Informatorzy zauważają jednak nieco odmienne zasady formalno-prawne obejmujące małżeństwa mieszane. Potocznie rozumiane tu prawo w ich opinii uznaje tylko te małżeństwa mieszane, które zawierane są w kościele rzymsko-katolickim. Rzeczywiście, warunki jakie stawia strona katolicka w przypadku zawierania takich małżeństw zdają się lokować ją w pozycji bardziej uprzywilejowanej i zachowawczej pod względem wiary22. Instytucjonalne zróżnicowanie kulturowe na fundamencie wyznania przejawia się obecnie bardziej we wzajemnej współpracy niż rywalizacji. Zasłużony działacz na rzecz ekumenizmu ksiądz Józef Budniak zauważa, że ekumenizm na Śląsku Cieszyńskim był realizowany dużo wcześniej zanim pojawił się jako pojęcie w nauce i teologii23. W historii tej koegzystencji zapisały się przykłady użyczania kościołów, wzajemnej pomocy w obliczu klęsk żywiołowych, wspólnych spotkań podczas nabożeństw ekumenicznych i wielu innych uroczystości24. O rywalizacji można natomiast mówić przede wszystkim na przykładzie szkół i szeroko rozumianej edukacji. Wielu 21 Jedna z informatorek ur. w 1918 roku podaje następujące przykłady: „Luter. Luter Świńsko noga co nie wierzy w Pana Boga” lub „Luter woził do piekła szuter”. 22 Por. J. Budniak: Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego. Katowice 2002, s. 143-144. 23 J. Budniak: Ruch ekumeniczny na Śląsku Cieszyńskim. W: Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności. Red. P. Chmiel, J. Drabina. Ratingen 2000, s. 257. 24 Tamże, s. 258-260. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 59 mieszkańcom znane są przedszkola i szkoły wyznaniowe tak jak fakt uczęszczania do nich zarówno ewangelików, jak i katolików. Szkoły dla młodzieży szczycą się długimi i barwnymi tradycjami. Wśród części mieszkańców, zwłaszcza tych zainteresowanych nauką w szkole wyznaniowej, przyjął się pogląd, iż szkoły ewangelickie mają wyższy poziom kształcenia. Może wynikać to między innymi z postrzegania etosu protestantyzmu jako kształtującego bardziej pożądane w obecnym świecie cechy osobowości. Podsumowując należy stwierdzić, że wzajemne relacje mieszkańców Cieszyna na płaszczyźnie wyznaniowej, w przeważającej mierze cechuje pokojowe współistnienie, koegzystencja i współpraca. W przypadkach małżeństw mieszanych, na poziomie życia rodzinnego niejednokrotnie można też spotkać się z asymilacją. Zróżnicowanie na płaszczyźnie kultur narodowych Różnorodność kulturowa mieszkańców Cieszyna pod względem narodowym jest reprezentowana, poza oczywistą obecnością Polaków i Czechów, także w dużej mierze przez ludność niemieckojęzyczną, Węgrów, opisanych wcześniej Żydów, oraz osiadłych ostatnio w Czeskim Cieszynie Wietnamczyków. Znamiennym dla wielokulturowości Cieszyna na tle narodowościowym może być tu odnotowany przez historyków fakt posiadania przez mieszczan już w wieku XVII książek drukowanych w różnych językach. Konkretny przykład dziedziczenia takiego księgozbioru wymienia czeską Biblię, niemiecki zbiór praw miejskich i psałterz Kochanowskiego25. Wspólna historia tych trzech narodów na terenie Cieszyna jest niezwykle skomplikowana i bogata. Wydaje się, iż do zakończenia I wojny światowej więcej uwagi poświęcano Niemcom. Niezwykle interesujący opis wielokulturowości Cieszyna z połowy XIX wieku zawarł w swoich wspomnieniach Jan Kubisz pisząc o społeczności uczniów gimnazjum ewangelickiego w następujących słowach: Mimo niemieckiego języka wykładowego było ono właściwie wielojęzyczne. Zjeżdżała się do nas młodzież ewangelicka z całej prawie Austrji, a więc z Rakus, Czech, Galicji, Słowaczyzny, a nawet z zagranicy. […] Było to gimnazjum jakby wierny kontrefekt (konterfekt – portret, wizerunek, obraz – przypis autora) Austrji, tego poliglotycznego dziwoląga, tej właśnie klatki, mieszczącej w sobie tyle różnych narodów, aż – w pewnej dziejów chwili piorun uderzył w nią i ptaki wyfrunęły na wolność26. Po odrodzeniu się państw słowiańskich w wyniku rozpadu monarchii austriackowęgierskiej punkt ciężkości wzajemnych relacji został przeniesiony na płaszczyznę sąsiedzkich stosunków polsko-czeskich, na co szczególnie chciałbym skupić tutaj swoją uwagę. Granica państwowa wyznaczona w 1920 roku na Śląsku Cieszyńskim na rzece Olzie dość szybko spolaryzowała wiele elementów tkwiących w przynależnych tym narodom systemach kulturowych. Stała się też punktem odniesienia w postrzeganiu różnic w sposobie życia, zachowania, ubiorze jak i w wielu przedmiotach codziennego użytku. Należy tu także zaznaczyć, że w wypowiedziach badanych zarysował się podział na pokolenie pamiętające strzeżoną granicę, a nawet oddalone od niej strefy miejskie oraz na młode pokolenie, które nie pamięta lub nie doświadczyło trudności 25 B. Poloczkowa: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn…, s. 148. 26 J. Kubisz: Pamiętnik starego nauczyciela. Cieszyn 1928, s. 110-111. �60 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví z powodu jej istnienia. Niezwykle dramatycznym dla tożsamości narodowej mieszkańców Cieszyna, jak zresztą dla przedstawicieli wielu narodów europejskich, okazał się okres II wojny światowej, co także wymaga osobnego opisu. Wbrew politycznym odgórnym decyzjom o podziale Cieszyna między dwa państwa, granica w okresie międzywojennym nie stanowiła aż tak poważnego problemu jak w późniejszym ustroju. Dla mieszkańców osiedlonych na przylegających do niej terenach oznaczała dodatkowe formalne trudności w podtrzymywaniu naturalnych związków z miejscem pracy, praktyki religijnej rodziną, czy znajomymi. Istniejące wówczas zjawisko przemytu obejmowało swoim zakresem całe spektrum towarów od najbardziej drobiazgowych takich jak przyprawy, pomarańcze, papierosy po inwentarz gospodarstw rolnych w postaci koni i krów. O niewielkiej uciążliwości granicy w porównaniu z późniejszym okresem może tu świadczyć wspominany przez jednego z informatorów zwyczaj uczęszczania do Czech w soboty i niedziele na kawę i po owoce. W latach 1938-1945 funkcjonowały też nazwy dla obu części miasta Cieszyn Wschodni – prawobrzeżny i Cieszyn Zachodni – zaolziański27. Po okrzepnięciu nowego ustroju państwowego pod koniec lat 40. ubiegłego stulecia granica państwowa w Cieszynie była powodem bardzo uciążliwej sytuacji – ciągłych i drobiazgowych kontroli, konieczności posiadania różnych dokumentów, czy np. zakazu swobodnego spacerowania wzdłuż Olzy. Wymyślili w Cieszynie i Č. Těšině most Družby – Przyjaźni, a na nim finansów tela, ze dwa wedle siebie przez most nie przeszli. Jak se gdo z Czeskiego Cieszyna chcioł jyny podziwać na piastowskom wieże tak uż doma musioł wypełnić taki papiry z pytokym czymu, po co, kiedy chce przyńść po moście do Polski abo naopak. Papiry potym urzyndnicy zbadali, a jak prawili, że ja, toż było trzeba zapłacić i wyrobić se turystycznom wize. Na moście Družby-Przyjaźni zaś musieli wypełniać dalszy papiyr. […] Jak ukozoł papiyr tak eszcze ni móg przyjść po moście. Musioł ukozać szrajtofle, kapsy, taszke a niekiedy musioł iść do kontroli osobistej28. W warunkach izolacji i względnych różnic polityczno-gospodarczych wytworzyła się lista deficytowych w danym państwie towarów i potrzeba ich wzajemnej wymiany. W okresach mniej restrykcyjnych granica pełniła więc nie tylko określone funkcje instytucji państwowej, ale także instytucji kulturowej. Chęć niesienia pomocy bliskim pozostającym po drugiej stronie aktywizowała całe rodziny w pozyskiwaniu i dostarczaniu pożądanych towarów, co w połączeniu z ryzykowną przeprawą i trudami poprzedzającej spotkanie podróży, musiało przyczyniać się do wzmacniania więzi i podnoszenia wartości wzajemnych kontaktów. Były to jednak przede wszystkim kontakty w ramach tej samej grupy narodowej, z której część posiadała inny status. Obecnie, kiedy przepływ ludności, towarów i usług jest swobodny kontakty Polaków z Czechami w Cieszynie przebiegają przede wszystkim na płaszczyźnie handlowej. Zatem jako umotywowane korzyścią ekonomiczną ciągle skazane są na powierzchowność i zewnętrzne uwarunkowania. Masowe imprezy mające integrować sąsiadujące ze sobą narody nie spełniają do końca swoich funkcji. Szczególną do tego 27 Informacje pochodzą z materiałów nadesłanych na konkurs pamiętnikarski pt. Między starymi a nowymi laty – wspomnienia mieszkańców ziemi cieszyńskiej, zorganizowanym w ramach jubileuszu 1200-lecia legendarnego założenia miasta Cieszyna przez Burmistrza Cieszyna oraz Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji (2009-2010). 28 W. Wrana: Prawdziwe starzikowe opowiadania. Stonawa 2009, s. 89. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 61 okazją jest organizowane od wielu lat po obu stronach granicznej rzeki Święto Trzech Braci. To święto pełne historycznych inscenizacji, ulicznych pochodów i zabaw, nawiązujące w swej nazwie do legendarnych założycieli Cieszyna, ma na celu nie tylko odtwarzanie historii miasta, ale także integrację obu narodów. Jednakże podczas Święta Trzech Braci – jak zauważają niektórzy – Czesi i Polacy są wprawdzie w tym samym miejscu, ale bawią się i siedzą osobno, w swoim towarzystwie. Festiwale filmowe i teatralne organizowane od lat w Cieszynie i Czeskim Cieszynie przyciągają natomiast w dużej mierze osoby z zewnątrz, których uczestnictwo w takich spotkaniach jest okazjonalne i wynika z charakteru własnych zainteresowań. Mieszkańcy przyzwyczaili się do miasta podzielonego między dwa państwa. Choć po pilnie strzeżonej niegdyś granicy pozostało już tak niewiele śladów, wciąż tkwi ona głęboko w mentalności i nie pozwala patrzeć na Cieszyn jako jedno i to samo miasto. Mówi się o jej zniesieniu jako ułatwieniu komunikacji w sensie przestrzennym, co może mieć takie samo znaczenie w przypadku innych miast jak np. wybudowanie kolejki metra. Wytworzona w tych warunkach optyka wzajemnego postrzegania się jako przedstawicieli dwóch różnych narodów i przypisywanego im etosu kulturowego nie jest wolna od stereotypów i ambiwalentnych odczuć. Dla mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna porozumiewanie się w swoim języku nie stwarza większych trudności. Niektórzy zwracają jednak uwagę, iż język czeski z okolic Cieszyna jest bardziej zrozumiały niż z innych regionów Czech, a zwłaszcza z Pragi. Potwierdza to wyrobiony w praktyce pogląd, iż zrozumienie języków reprezentowanych przez te oba narody ułatwia posługiwanie się miejscową „cieszyńską” gwarą. Gwara cieszyńska, jak zauważa Daniel Kadłubiec, jest gwarą rdzennie polską, i to z wieloma elementami rdzennie staropolskimi tak w sferze gramatyki, jak i słownictwa29. W kwestiach przestrzennego rozmieszczenia ludności zauważa się tę oczywistość, że po stronie polskiej mieszka znikoma ilość Czechów, natomiast dużo Polaków mieszka po stronie czeskiej, co w większości przypadków jest skutkiem politycznej decyzji z roku 1920. Innym powodem zmiany miejsca zamieszkania jest w ostatnim czasie zawieranie małżeństw pomiędzy Polakami a Czechami – najczęściej jest to wariant kiedy Czech poślubia Polkę. Ponadto w młodym pokoleniu, nie obciążonym historycznym resentymentem, rozwijają się liczne i szerokie relacje towarzyskie. Pieczołowicie kształtowana i pielęgnowana w dawnym systemie tożsamość narodowa zdaje się nie mieć takiego znaczenia jak identyfikacja lokalna lub ewentualnie kosmopolityczna. Od czasu pojawienia się granicy można wyróżnić kilka okresów, w których wzajemne relacje pomiędzy Polakami i Czechami były bardziej oczywiste i jednoznaczne. Były to otwarte konflikty w latach 1919 i 1938, okresy skrywanego antagonizmu w latach międzywojennych i po II wojnie światowej do lat 90. oraz współcześnie stosunki, które odznaczają się w znacznej mierze pokojowym współistnieniem bądź współzawodnictwem. Społeczno-ekonomiczna płaszczyzna miejskiej wielokulturowości W pogłębionej refleksji antropologicznej, jak wspomniałem na początku, wielokulturowość miasta posiada swoje mniej oczywiste i znane oblicza. Przenosząc uwagę 29 K. D. Kadłubiec: Cieszyńsko-zaolziańska polszczyzna. Katowice 1994, s. 29. �62 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví z kwestii religii i pogranicza chciałbym teraz skoncentrować się na płaszczyźnie zróżnicowania społeczno-ekonomicznego. Ten rodzaj wielokulturowości – jak zauważa Adam Pomieciński – przyciąga uwagę badaczy między innymi z powodu pojawiających się na jej tle konfliktów, które wybuchają w ulegających segregacji i polaryzacji społecznościach miejskich30. Różnicująca się od lat 90. XX wieku majętność mieszkańców Cieszyna, tak jak zresztą wszystkich miast objętych transformacją ustrojową, inicjuje określone zmiany społeczno-kulturowe, procesy segregacji; wyznacza horyzont możliwości jednostek w realizacji swoich potrzeb i aspiracji. Zjawisko to wydaje się być też bardziej spektakularne w wiekach XVI i XVII niż w chwili obecnej. Ogólnie w miastach śląskich wyróżniały się wówczas trzy zasadnicze warstwy społeczne – patrycjusze, pospólstwo i plebs. Najbogatsi mieszkali w przylegających do rynku okazałych domach, a najbiedniejsi w obrębie murów lub na przedmieściach31. Istniała także duża różnica pomiędzy mieszkańcami miasta a kooperującymi z nimi mieszkańcami okolicznych wsi. Jeszcze w XIX wieku miejskie środowisko społeczne Cieszyna było środowiskiem trudno dostępnym; zamieszkanie w mieście, możliwość zdobywania wykształcenia czy pracy traktowane były jako awans społeczny i kulturowy32. Mieszczanie cieszyńscy wyróżniali się wieloma elementami swojej kultury, w tym także charakterystycznymi strojami33. Duże zmiany w strukturze społecznej nastąpiły w XX wieku a zwłaszcza po wojnie. W latach 70. ubiegłego stulecia kiedy w Cieszynie rozbudowano i upaństwowiono zakłady przemysłowe oraz pobudowano osiedla robotnicze, a „obcym” stał się nie tyle przybywający z wioski położonej na obszarze Śląska Cieszyńskiego, co przybysz spoza tego regionu, najczęściej Kielecczyzny i Nowosądeckiego. Zróżnicowanie kulturowe miasta straciło wtedy swoją wielobarwność na skutek sprawowanej władzy i tworzenia ujednoliconej kultury robotniczej. Ponowne odrodzenie się, przynajmniej w kwestii możliwości pielęgnowania własnej kultury i naturalnego jej rozwoju, pojawiło się stopniowo w okresie transformacji ustrojowej po 1989 roku. Obecnie opinie mieszkańców Cieszyna na temat ich zróżnicowania społeczno-ekonomicznego są podzielone, chociaż przeważa pogląd, iż stanowią oni wciąż jednolitą i zintegrowaną społeczność. Wielu zorientowanych w kwestiach mieszkaniowych dostrzega umiarkowaną segregację przestrzenną. Panuje tu oczywiście odwrotna niż w dawnych czasach tendencja osiedlania się bogatych nie w centrum, lecz na przedmieściach i peryferiach miasta. Stwierdza się także brak ogrodzonych i strzeżonych osiedli mieszkaniowych, ale za lepsze do zamieszkania uważa się przede wszystkim dzielnicę Bobrek, tereny wzdłuż ulicy Przepilińskiego i w Błogocicach. Pewne konflikty odnoszone są do subkultur młodzieżowych jako wynik przewartościowania przez nie, a nawet wypaczenia idei lokalnego patriotyzmu. Mieszkańcy zaangażowani w życie kulturalne Cieszyna podkreślają też rozwojowe znaczenie osiedlania się absolwentów znajdujących się w tym mieście wydziałów Uniwersytetu Śląskiego. 30 Zob. A. Pomieciński: Antropologia miasta a kwestia wielokulturowości. „Sprawy Narodowościowe” 33/2008, s. 108, www.ceeol.com 31 J. Kwak: Ustrój i rola…, s. 57-58. 32 Por. J. Kubisz: Pamiętnik…, s. 98. 33 Tamże, s. 136. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 63 Wielokulturowość miasta jako twórczy potencjał dla lokalnych społeczności Socjologowie miasta reprezentowani między innymi przez Marka Szczepańskiego powołując się na koncepcję „twórczego miasta” autorstwa Richarda Floridy dostrzegają w wielokulturowości ogromny potencjał dla społeczno-kulturowego i ekonomicznego rozwoju. Ludzie żyjący w społecznościach wielokulturowych są ich zdaniem lepiej przystosowani do zmieniających się warunków geopolitycznych zachowując przy tym swoją wyjątkową odrębność. Ich zdaniem ukształtowane w takich warunkach postawy otwartości, tolerancji, nieustannego dążenia do budowania jak najlepszych relacji z innymi równoprawnymi podmiotami tej wielokulturowości przyczyniają się do takiego rozwoju34. Tak też najczęściej określają siebie mieszkańcy Cieszyna. Wielokulturowość tego miasta posiadająca w nim wielowiekową historię, poza trudnymi okresami, rzeczywiście przyczyniała się do jego kulturowego czy ekonomicznego rozkwitu. W odniesieniu do przeszłości można spoglądać na nią jako fundament kulturowego dziedzictwa tego miasta i regionu, zaś w odniesieniu do przyszłości niewątpliwie stanowi wspólny dla wszystkich wyodrębniających się w niej grup społecznych potencjał dla ich dalszego, wspólnego rozwoju na wielu płaszczyznach życia. Bibliografia: Adamczyk I., Spyra J.: Cieszyn wczoraj i dziś. Cieszyn 2001 Broda J.: Dzieje parafii Diecezji Cieszyńskiej. Warszawa 1978 Budniak J.: Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego. Katowice 2002 Budniak J.: Ruch ekumeniczny na Śląsku Cieszyńskim. W: Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności/Die konfessionellen Verhältnisse im Teschener Schleisen vom Mittelater bis zur Gegenwart. Red. P. Chmiel, J. Drabina. Ratingen 2000, s. 257-263 Castells M.: Kwestia miejska. Warszawa 1982 Golka M.: Wielokulturowość miasta. W: Pisanie miasta - czytanie miasta. Red. A. Zeidler-Janiszewska. Poznań 1997, s. 171-180 Iwanek W.: Książęce miasto piastowskie. W: Cieszyn. Zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973 s. 115-131 Kadłubiec K.D.: Cieszyńsko-zaolziańska polszczyzna. Katowice 1994 Kantor R.: Wielokulturowość miasta. Prolegomena do badań nad zróżnicowaniem kulturowym społeczności miejskiej Krakowa. W: Miasto jako przestrzeń kontaktu kulturowego i etnicznego. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 8. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 2005, s. 37-45 Kubisz J.: Pamiętnik starego nauczyciela. Cieszyn 1928 Kwak J.: Ustrój i rola cywilizacyjna miast górnośląskich w czasach nowożytnych XVI –XVII w. W: 500 lat ratusza i rynku w Cieszynie 1496-1996. Red. I. Panic, M. Makowski. Cieszyn 1996, s. 57-66 34 M. Suchacka, M. S. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir: Prometeusz w wielkim mieście. Wielokulturowość i twórcze metropolie. W: Wielokulturowość-międzykulturowość-transkulturowość w perspektywie europejskiej i pozaeuropejskiej. Red. A. Barska, M. Korzeniowski. Opole 2007, s. 163-164. �64 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Poloczkowa B.: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn, zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973, s. 133-153 Pomieciński A.: Antropologia miasta a kwestia wielokulturowości. „Sprawy Narodowościowe” nr 33/2008, s.101-113 (www.ceeol.com) Rabin E.: Żydowski dom. W: Judaizm. Red. M. Dziwisz. Kraków 1989, s.103-115 Rusek H.: Pogranicze etniczne – wielokulturowa przestrzeń. W: Przestrzeń kulturowego współistnienia. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 4. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 2000, s. 145-153 Sobecki M.: Kultura symboliczna a tożsamość. Białystok 2007 Spyra J.: Zarys dziejów ludności żydowskiej w Cieszynie i okolicach. W: Żydowskie zabytki Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Red. J. Spyra. Cieszyn 1999, s. 7-22 Suchacka M., Szczepański M. S., Ślęzak-Tazbir W.: Prometeusz w wielkim mieście. Wielokulturowość i twórcze metropolie. W: Wielokulturowość-międzykulturowość-transkulturowość w perspektywie europejskiej i pozaeuropejskiej. Red. A. Barska, M. Korzeniowski. Opole 2007, s. 153-167 Śliz A.: Śląsk: Wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie. „Studia Socjologiczne”. Nr 4 (195)/2009. s. 149-166. (www.ceeol.com) Wrana W.: Prawdziwe starzikowe opowiadania. Stonawa 2009 Shrnutí Multikulturnost Cieszyna jako města a příhraniční oblasti Multikulturnost je zde chápaná jako analytická kategorie, popisující společný výskyt na stejném území vymezených společenských skupin charakterizujících se odlišnými prvky svých vlastních kulturních systémů, má ve vztahu k Cieszynu několik zdrojů svého původů. Prvním z nich je multikulturnost vyplývající ze zeměpisné polohy Cieszyna v polsko-české příhraniční oblasti. Specifikum tohoto druhu multikulturnosti se formovalo spíše horizontálně – důležité jsou zde zeměpisné podmínky, sousedské vztahy, zejména po roce 1920, kdy město bylo rozděleno státní hranicí. Na druhé straně multikulturnost Cieszyna formují faktory, které město formují. Město – co zdůrazňuje mnoho výzkumných pracovníků – je již ve své podstatě multikulturní. Jiným důležitým faktorem dělícím obyvatelé Cieszyna bylo a je náboženství – kromě již spíše do dějin patřícího judaizmu, v Cieszyně v současné době jsou dvě křesťanské náboženské skupiny – katolíci a evangelíci. Kromě prostorového rozmístění společenských skupin prokazujících se odlišnými prvky kulturních systémů, jakými jsou náboženství, jazyk, národní symboly, je rovněž zohledňována kulturní různorodost vyplývající z ekonomického postavení a pocitu zabydlenosti obyvatel, z čehož je pak odvozen jev společenské segregace. Tento třetí typ odlišnosti kultur by bylo možno nazvat vertikální odlišností. V případě Cieszyna, který je nepříliš velkým městem, však nesehrává příliš významnou úlohu. Analyzovány jsou nejen tyto roviny multikulturnosti, ale rovněž vzájemné interakce mezi jednotlivými skupinami: evangelíky a katolíky, Poláky a Čechy, jakož i mezi obyvateli Cieszyna jako členy obce s různým statusem a pocitem příslušnosti k místní společnosti. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 65 Summary Multiculturalism of Cieszyn as a borderland town In regard to Cieszyn, multiculturalism (understood here as an analytic category which describes the co-occurrence, in the same space, of particular social groups characterized by different elements of their own cultural systems) has several sources. The first is the multiculturalism resulting from the geographical location of Cieszyn in the Polish-Czech borderland. Specificity of such multiculturalism is shaped rather horizontally – what seems important here are territorial determinants, neighbour relationships, especially after 1920, when the town was split by the state border. In the second aspect, the multiculturalism of Cieszyn is built by towngenerating factors. As many researchers emphasize, the town is multicultural by nature. Another factor which has diversified the residents of Cieszyn is religion – apart from Judaism, which belongs to history now, there are two numerous Christian denominations – Catholics and Lutherans. Besides the spatial arrangement of social groups possessing different elements of cultural systems (religion, language, national symbols), also such cultural differentiation is taken into account which results from the economic status and the residents’ feeling of inrootment. This is a derivative of social segregation. This third type of cultural diversification can be called vertical. In the case of Cieszyn, which is a small city, this diversification has not much significance. In the presented study, not only the above mentioned dimensions of multiculturalism are analyzed, but also interactions between particular groups: Lutherans and Catholics, Poles and Czechs, and the inhabitants of Cieszyn as members of groups of a different status and feeling of belonging to a local community. �