2 50 128 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/560a9f3cf487a4946cb7dc7793b9b6b5.pdf 1d19960ed9189f4f98fa49d4b9dd4070 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5504 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5119 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Biuro Krajowe UNHCR Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU ��OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU Konteksty prawne i kulturowe praca zbiorowa pod redakcją Macieja Ząbka Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Biuro Krajowe UNHCR w Polsce Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Warszawa 2013 �Opinie i rekomendacje przedstawione w niniejszej publikacji nie odzwierciedlają poglądów i oficjalnego stanowiska Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i stanowią wyraz pracy badawczej jej autorów. © Maciej Ząbek Korekta Joanna Przypolska Projekt okadki Maja Neugebauer Łamanie Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-404-5 WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 e-mail:wydawnictwo@wydawnictwodr.pl; www.wydawnictwodr.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7160ed51afde1834e8f3f8d1853ee77a.pdf 8d82833e9f35c96b54127d650ddf3471 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5118 Title A name given to the resource Posłowie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.397-398 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text posłowie Celem niniejszej książki było przedstawienie studentom etnologii i antropologii kulturowej, jak również wszystkim innym zainteresowanym osobom, czym była i jest antropologia stosowana, a także naszkicowanie mapy tego targowiska potencjalnych zajęć zawodowych dla antropologa, które z uwagi na swój ogrom wymaga pewnego przewodnika. Poszczególni autorzy nie ukrywali zagrożeń, jakie antropologia stosowana z sobą niesie, ale pokazali także jej plusy i szanse, jakie stwarza dla kolejnych pokoleń antropologów. Na koniec można jeszcze odnieść ten dział antropologii do generalnej typologii badań naukowych, w których podział na nauki podstawowe i stosowane należy do najbardziej fundamentalnych. Te pierwsze rozwijane są dzięki ludzkiej ciekawości świata, zmierzając do odkrycia praw naukowych, drugie stawiają sobie za cel rozwiązywanie konkretnych problemów i wykorzystania w praktyce wyników badań podstawowych. Dyskusje – niemal od starożytności toczone na temat, które z tych nauk są ważniejsze i którym w związku z tym przyznawać większe środki na badania – są nieporozumieniem. Podobnie zresztą jak założenie, że badania podstawowe prowadzą do badań stosowanych, a te dopiero prowadzą dopiero do rozmaitych zastosowań. Prawdą jest bowiem zarówno to, że jak to zauważył Terence Kealey1, rewolucję przemysłową w Anglii zapoczątkowało wynalezienie maszyny parowej, która nie zawdzięczała nic mechanice Newtona, jak i stwierdzenie George’a Smoota2, że „gdyby ludzie prowadzili tylko badania stosowane, to nadal wytwarzalibyśmy wyłącznie coraz lepsze dzidy”. Nieraz trudno z góry przewidzieć, co zostanie zastosowane, a jak wykazała historia, wzajemne oddziaływanie „nauki czystej” i „techniki” jest tak silne, że nie można ich rozdzielić i rozróżnić – są one częścią jednej spójnej całości. Po1  George Evelyn Terence Kealey, biochemik z Uniwersytetu w Cambridge. Znany zwolennik nauk stosowanych i przeciwnik publicznego finansowania nauki. W swej książce The Economic Laws of Scientific Research (1996), dowodzi, że mitem jest przekonanie, że rządy powinny finansować naukę. 2  George Fitzgerald Smoot, amerykański astrofizyk, laureat Nagrody Nobla, zwolennik rozwoju nauk podstawowych i zasady finansowania ich przez państwo. �398 Posłowie dział nauk na podstawowe i stosowane, tak jak i inne typologie, ma oczywiście swój sens, pozwalając na pewną orientację w tym świecie. Nie należy jednak zapominać, że tak naprawdę nauka jest jedna i w rzeczywistości liczy się tylko jej doskonałość i zdolność do przetwarzania wyników w innowacje. Z grubsza każde badanie naukowe rozpoczyna się od ustalenia problemu naukowego, opanowania literatury przedmiotu, sprecyzowania problemu, dobrania metody i wykonania badań. Te ostatnie kończy się, gdy nowe informacje nie wnoszą już nic innego, a wyniki się powtarzają. Wtedy przechodzi się do opracowania materiałów i określenia wyników. Nie inaczej powinno być i w omawianej tu przez nas antropologii stosowanej i tylko wówczas zasługuje ona na krytykę, jeśli wykonywana jest nierzetelnie, omija wspomniane etapy postępowania badawczego, a wyniki próbuje dostosować na siłę do wcześniej postawionych tez, określonej ideologii lub innych interesów zleceniodawcy. Tak naprawdę problem z jej stosowaniem nie wynikał nigdy z tego, że określone badania zamawiało państwo czy inne organizacje, ale zawsze wtedy, gdy narzucano antropologom, jakie mają być wyniki, a ci z lojalności wobec pracodawcy, z przekonania, bądź z oportunizmu dawali się wykorzystać. Zachętę do rozwoju antropologii stosowanej w naszym kraju, także na gruncie akademickim, rozumiemy więc jako po pierwsze ułatwienie naszym absolwentom wyboru zawodu, po drugie zainteresowania antropologią instytucji i organizacji pozanaukowych, a po trzecie wzbogacenie antropologii podstawowej i akademickiej o nowe pola badawcze i metody. Postulat ten to jednocześnie wyjście naprzeciw obecnym reformom minister Barbary Kudryckiej, obiecującej rozsądnie wspierać obie nogi jednej nauki w celu naszej wspólnej lepszej przyszłości. Maciej Ząbek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1f702179ea5ad6d4200ca8ed80553ed.pdf fb9e516df77d473fa2a0d720232baa0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5115 Title A name given to the resource Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.337-354 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wierciński,Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14 Hubert Wierciński Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi W chwili obecnej pojawia się coraz większe zapotrzebowanie na dane o charakterze jakościowym – rośnie zainteresowanie faktami etnograficznymi. W rezultacie zwiększa się liczba badań etnograficznych w obrębie służby zdrowia (Savage 2006). Co to jest antropologia medyczna? W czasach, w których tendencje do urynkowienia i upraktycznienia nauki zaznaczają się coraz wyraźniej, warto zastanowić się, w jaki sposób nauki humanistyczne, postrzegane przez większość ludzi jako teoretyczne i mało praktyczne, można wykorzystać poza murami uczelni. Sądzę, że spośród konglomeratu wiedzy i praktyk produkowanych przez nauki społeczne i humanistyczne, szczególną szansę na „sukces poza uniwersytetem” ma antropologia medyczna. Ta młoda dyscyplina, w Polsce niestety mało znana, stawia sobie za cel poznanie i zrozumienie zjawisk, z którymi zmagać się musi każdy z nas. Problemy takie jak choroba, terapia lub kontakty ze służbą zdrowia nie są nikomu obce. Trzeba nam bowiem wiedzieć, że antropologia medyczna zgłębia nie tylko tajniki obrzędów szamańskich odległych plemion, ale bada także to, co znamy z własnego podwórka – biomedycynę lub, jak kto woli, medycynę naukową, uprawianą w szpitalach i przychodniach. Jak każdy wytwór ludzkiej myśli, biomedycyna jest pewnym systemem, ciągle ewoluującym i przechodzącym liczne zmiany. Rozumienie zdrowia i choroby zmieniało się szybciej i o wiele częściej niż wynika to z ogólnego przeświadczenia. Dość przywołać tu Historię szaleństwa w dobie klasycyzmu Foucault (1987) czy Historię zdrowia i choroby Vigarello (2011), aby przekonać się, że definicje zdrowia, choroby i praktyk medycznych są społecznie negocjowane i związane z tak zwanym „klimatem intelektualnym” danej epoki. �338 Hubert Wierciński Bez wątpienia medycyna ma wielki i niekiedy nawet decydujący wpływ na obraz społeczeństwa, szczególnie w krajach euroatlantyckich. Mówimy o postępującej medykalizacji społeczeństwa i kultury, która przejawia się, między innymi, stałym wzrostem znaczenia biomedycyny i związanych z nią instytucji w naszym życiu codziennym. W tym miejscu chciałbym uspokoić wszystkich zaniepokojonych – współczesna antropologia medyczna nie chce krytykować wiedzy i praktyki medycznej, opartej na mierzalnych i obiektywnych przesłankach, popartej latami pracy wybitnych umysłów. Antropologia medyczna stawia sobie za cel odkrycie, w jaki sposób wiedza ta funkcjonuje poza światem lekarzy i naukowców, w życiu zwykłych ludzi, którzy zmuszeni są do korzystania z usług profesjonalistów „od ciała” (choć niektórzy badacze chętnie zaglądają do paszczy lwa i badają tzw. kultury profesjonalne). Antropolodzy skupiają się zatem na społecznym wymiarze i odbiorze medycyny oraz praktyk i przedmiotów z nią związanych. Przyglądają się i badają, jak ludzie wdrażają zalecenia lekarza w swoim życiu, jak rozumieją i definiują choroby, w jaki sposób posługują się lekami oraz jak lokalne zwyczaje i praktyki wpływają na biologiczny stan organizmu. Coraz częściej słyszymy, że nasz styl życia wpływa na co i kiedy chorujemy. Dlatego antropolodzy medyczni interesują się zarówno chorobami cywilizacyjnymi, związanymi z postępem technologicznym i przemianami społecznymi, jak i zagadnieniami z pogranicza epidemiologii. Współcześnie najgorętsze tematy to problem rozprzestrzeniania się AIDS i innych chorób przenoszonych drogą płciową, ubóstwo i jego wpływ na stan zdrowia oraz wpływ medycyny naukowej na społeczności lokalne i ich tradycje. Dzięki wykształceniu, które łączy teorię i praktykę antropologiczną z elementami wiedzy medycznej, biologicznej, demograficznej i historycznej, antropolodzy medyczni są w stanie odpowiedzieć na pytania, które wymykają się tradycyjnym naukom społecznym. W krajach anglosaskich antropologów można także spotkać w szpitalu, na oddziale. Ci badacze, skoncentrowani na palcówce medycznej jako miejscu i przestrzeni, w której toczy się życie pacjentów i terapeutów, pełne problemów i wyzwań, uprawiają antropologię kliniczną. Jej rezultaty pomagają lekarzom oraz osobom odpowiedzialnym za organizację leczenia opracować stosowne programy i rozwiązania, polepszające jakość świadczonych usług. Dzięki takim badaniom możemy lepiej zrozumieć postawy chorego i lekarza. Świat pacjenta i jego terapeuty to konstelacja złożonych relacji, w obrębie których ma miejsce transmisja wiedzy i doświadczenia. Jeżeli do tej relacji dołożymy kontekst rodzinny, zawodowy, ekonomiczny i klasowy obydwu stron, okraszony szczyptą zwyczajnej ludzkiej subiektywności, otrzymamy prawdziwy węzeł gordyjski – czyli uwielbiany przez antropologów rodzaj splątania. �Stosowana antropologia medyczna... 339 Antropologia stosowana Doszliśmy więc do punktu, w którym należy zdefiniować pojęcie antropologii stosowanej, dziedziny wiedzy znanej także pod angielskim terminem applied anthropology, i poszukać obszarów związanych ze zdrowiem i chorobą, w których antropologia może być pomocna. Słownik Roberta H. Winthropa pod hasłem applied anthropology zawiera taką oto definicję: Antropologia stosowana – wykorzystanie antropologicznej teorii i metodologii (głównie antropologii socjo-kulturowej), do osiągnięcia określonego celu (Winthrop 1991). Z kolei Ronald Cohen pisze: Antropologia stosowana to zaplanowane próby poprawienia warunków życia ludzkiego. To także analiza adekwatności i skuteczności podejmowanych w tym celu wysiłków, jak również badanie rezultatów działań zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. W tym sensie nie różni się ona od innych stosowanych nauk społecznych, z jednym istotnym wyjątkiem. Konstruowanie teorii i zbieranie danych odbywa się głównie przy pomocy metodologii etnograficznej (Cohen 1985). Przytoczone definicje wskazują na kilka ważnych cech antropologii stosowanej. Po pierwsze, jest to dziedzina nauk społecznych, której podmioty działania to ludzie i społeczeństwo oraz procesy i zjawiska w nim zachodzące. Po drugie, antropologia stosowana czerpie z teorii antropologii akademickiej. Po trzecie, antropologia stosowana stawia sobie konkretne cele: poprawę warunków życia człowieka i podniesienie poziomu działania różnych instytucji i organizacji. Po czwarte, etnografia pełni nadrzędną rolę w procesie pozyskiwania danych i tworzenia wniosków. Warto zauważyć, że etnografia nie oznacza tu dyscypliny naukowej, czasem postrzeganej przez pryzmat jej opisowego charakteru, a w Polsce kojarzonej głównie z folklorem. W kontekście antropologii stosowanej, termin „etnografia” zamienił się w nazwę specyficznej metodologii. Tradycyjne, etnograficzne narzędzia badawcze, takie jak obserwacja uczestnicząca („wynaleziona” przez naszego rodaka Bronisława Malinowskiego podczas pobytu na egzotycznych wyspach Trobriandach) i wywiad etnograficzny, które generują informacje o charakterze jakościowym, stały się podstawą antropologii stosowanej. O zaletach pogłębionych wywiadów, do których scenariusz układa antropolog (choć nie zawsze), nie trzeba wiele pisać. Dzięki takim rozmowom badacz może uzyskać cenne informacje, o wiele głębsze i bardziej szczegółowe niż te, które pochodzą z ankiet. Obserwacja terenowa pozwala zaś „odkryć” to, czego ludzie nie potrafią lub nie chcą wy- �340 Hubert Wierciński razić słowami. Metoda ta daje również antropologom możliwość porównania, o czym dane osoby mówią, a co faktycznie robią. Częścią wiedzy odróżniającej antropologię od innych dyscyplin jest też unikatowe doświadczenie badacza, który poprzez pracę w terenie (w grupie ludzi, w instytucji...) sam staje się narzędziem badawczym, rejestrującym wrażenia i doświadczenia. Badania stosowane, w odróżnieniu od tych akademickich, trwają stosunkowo krótko, ale za to są intensywne. Większość zleceń określona jest precyzyjnymi datami realizacji. Niektórzy autorzy mówią wręcz o „szybkiej antropologii” (Savage 2006) lub o „błyskawicznym szacowaniu” (Bennet, Whiteford 2005), to jest o pewnych wariacjach metodologicznych, przystosowanych do bardzo efektywnego zbierania i analizowania danych terenowych. Takie badania dotyczą najczęściej stosunkowo wąskiej problematyki, dla której antropolog poszukuje możliwie najszerszego kontekstu. Uchwycenie wielości powiązań, zastosowań czegoś lub wielopłaszczyznowości zjawisk społecznych to główny cel antropologii stosowanej. Kontekst problemu jest więc kluczowy dla poszukiwań badawczych. Istotną cechą antropologii stosowanej jest jej interdyscyplinarność, która pozwala wyjść poza wąskie ramy widzenia i spojrzeć na rzeczywistość z drugiej albo i z trzeciej strony. Grupę, w której pracuje antropolog, najczęściej tworzą ludzie wielu profesji. Triangulacja metodologiczna i „burza mózgów” są narzędziami badawczymi równie podstawowymi, jak wywiad i obserwacja. W ten sposób uzyskuje się efekt synergii wiedzy i rozwiązań problemów. Nierzadko do takich zespołów zaprasza się przedstawicieli lokalnych społeczności, którzy dysponują zarówno kulturową wiedzą, jak i znajomością terminologii związanej z badanym problemem. Zapoznanie się z najważniejszymi faktami kulturowymi oraz poznanie specyfiki języka (nazwy gwarowe, slang) danej grupy umożliwiają zespołom sprawną komunikację i lepsze wdrażanie opracowywanych projektów. Wiele nowoczesnych uniwersytetów (tylko kilka przykładów: University of Connecticut, University of Buffalo, University of Montana, University of California, McMaster University) oferuje specjalne kursy antropologii medycznej, których program jest ściśle powiązany z dyscyplinami takimi, jak zdrowie publiczne i antropologia stosowana. Jak więc wykorzystać wiedzę i umiejętności antropologów medycznych? Medycyna a kultura Klasyk antropologii medycznej, profesor antropologii oraz lekarz psychiatra z wieloletnim doświadczeniem, Arthur Kleinman (1984), sformułował �Stosowana antropologia medyczna... 341 koncepcję tak zwanego lokalnego systemu zdrowia (local health system), który składa się z trzech, zazębiających się części, które odpowiadają różnym poziomom i źródłom wiedzy o chorobie i praktykach leczniczych. Są to: medycyna naukowa, sektor popularny oraz tradycyjny. Każda z tych części może być dominująca – zależy to od społeczności i jej kultury. Najczęściej jednak najpojemniejszą kategorią jest sektor popularny. Mieści się w nim ogromne spektrum technik, środków leczniczych i wyobrażeń o zdrowiu i chorobie. Wiedza na ten temat jest przekazywana w obrębie rodziny, znajomych, współpracowników lub współlokatorów. Jej źródła bywają różne – od indywidualnego doświadczenia, po mass media i kulturę globalną. Sektor popularny zawiera także elementy wiedzy i praktyk, pochodzących zarówno z profesjonalnej medycyny, jak i lokalnej tradycji. Każda społeczność dysponuje własnym lokalnym systemem zdrowia, który determinuje nie tylko sposoby leczenia się, ale także wpływa na rozumienie i doświadczanie choroby przez daną społeczność. Lokalny system zdrowia to zatem lokalna racjonalność, która najczęściej różni się od racjonalności lekarza lub pielęgniarki. Różnice, których źródła należy szukać w odmienności społecznej i kulturowej, rodzą problemy, tak lubiane przez stosowaną antropologię medyczną. W 1955 roku Benj amin Paul, uważany za jednego z ojców założycieli stosowanej antropologii medycznej, wydał książkę zatytułowaną Health, culture and community, w której opisał przypadki zderzenia się ze sobą różnych kultur iracjonalności. Autor pracował jako konsultant w Many Farms, w stanie Arizona, gdzie amerykańskie agendy rządowe próbowały objąć opieką medyczną autochtoniczną ludność Indian Navajo. Władze sfinansowały budowę nowej, dobrze wyposażonej kliniki, w centrum rejonu, którego populację nękała cukrzyca, gruźlica i alkoholizm. Ku zaskoczeniu strony rządowej, po poradę medyczną zgłosiła się ledwie garstka Indian. Paul, wraz z kilkoma innymi antropologami, otrzymał zadanie wytłumaczenia tego zjawiska. Po przeprowadzeniu badań terenowych, zespół odkrył szereg istotnych barier, które ograniczyły kontakt lekarzy z Navajo. Indianie mieli odrębny lokalny system zdrowia, gdzie pojęcia takie jak czas, zdrowie, choroba i poczucie wstydu definiowano w odmienny sposób. Lekarze pracujący w klinice nie wywodzili się z lokalnych grup indiańskich. Byli to biali, dobrze wykształceni i opłacani Amerykanie, skierowani przez rząd do pracy na prowincji. Nigdy wcześniej nie pracowali z ludnością autochtoniczną. Lekarze ci oczekiwali, że ich kontakt z pacjentami będzie dokładnie taki sam, jak w klinikach i szpitalach wielkomiejskich. Tymczasem okazało się, że kulturowe reguły Navajo opierały się na zupełnie innych prawidłach niż reguły lekarzy. Indianie odmierzali czas na podstawie �342 Hubert Wierciński cyklów przyrody – obce im były terminy kalendarzowe i zegarowe. Ogromną rolę w definiowaniu i postrzeganiu choroby miejscowa ludność przypisywała duchom i światu religii. Reguły dotyczące skromności i wstydu zabraniały także indywidualnych spotkań z medykami twarzą w twarz. Problemy te udało się częściowo rozwiązać, kiedy antropolodzy zaprezentowali swoje wnioski stronie medycznej, niesłusznie przekonanej, że Indianie nie chcieli współpracować. Dalsza organizacja służby zdrowia w regionie Manay Frams odbywała się z uwzględnieniem lokalnego kontekstu kulturowego. Personel medyczny przeszedł szereg szkoleń, dzięki którym poznał lepiej kulturę Navajo i rządzące nią reguły. Dzięki akcji antropologów udało się skomunikować ze sobą dwa odrębne światy, każdy rządzony przez inne reguły i racjonalność. Wspólny wysiłek doprowadził do pewnych zmian w lokalnym systemie zdrowia Navajo – medycyna naukowa wyraźniej zaznaczyła swoją obecność, jednak musiała uwzględnić silną pozycję sektora tradycyjnego. Tak więc biomedycyna ściera się z innymi systemami racjonalności i wyobrażeniami na temat zdrowia i choroby. Przytoczony przykład może wydać się dość „egzotyczny” – zderzenie się świata indiańskiego z naukową medycyną musiało doprowadzić do napięć i nieporozumień. Sądzę jednak, że także w „zwyczajnych” i mniej „egzotycznych” społeczeństwach podobne zjawiska mają miejsce. Racjonalność wyszkolonych lekarzy, przedstawicieli kultury profesjonalnej, przeważnie różni się od tej, jaką prezentują ludzie, którzy nie posiadają naukowej wiedzy o ciele. Nie oznacza to jednak, że nie mają oni żadnej wiedzy o chorobach i leczeniu się. Kultura, w jakiej wyrośliśmy, wyposażyła nas dość hojnie w różne wyobrażenia i praktyki zorientowane na zdrowie i ciało. Prawdą jest, że w społeczeństwach euroatlantyckich najwyraźniej słychać głos nauki – przynajmniej tak może się nam wydawać. Jednak moja praktyka badawcza nie do końca potwierdza tę tezę. Jestem skłonny stwierdzić, że w gabinecie lekarskim, podczas wizyty, zderzają się ze sobą często różne światy i porządki, które nie tylko określają, jak należy rozumieć chorobę i funkcjonowanie organizmu, ale decydują także, w jaki sposób informacje o zdrowiu i schorzeniach są przekazywane, zapamiętywane i wdrażane w życie. Za przykład niech posłużą fragmenty wyników moich badań, które dotyczyły opinii pacjentów z przewlekłymi problemami gastrologicznymi o lekach i zasadach ich przyjmowania. Z zebranego materiału wyłonił się obraz natury, postawionej w opozycji do medycyny – kultury. Z naturą najczęściej rozmówcy kojarzyli ziołolecznictwo, zdrową dietę i pełen harmonii styl życia. Kultura zaś zawierała w sobie elementy sztuczne, nieobojętne dla organizmu. Stąd lek definiowano jako wytwór syntetyczny, powstały w laboratorium. Leki, w ogólnym mniemaniu, �Stosowana antropologia medyczna... 343 miały za zadanie leczyć, choć rozmówcy byli świadomi wielu skutków ubocznych i działań niepożądanych zażywanych środków. Wiedza ta pochodziła głównie z Internetu oraz książek i prasy. Najczęściej taką literaturę rozmówcy określali jako poradniki, prasę kobiecą, czytadła. Bardzo ważnym źródłem wiedzy o szkodliwym działaniu leku były załączane do każdego opakowania ulotki. Rozmówcy, poprzez lekturę ulotki, nabywali wiedzę o przyjmowanej substancji, ale także dowiadywali się, że zażywanie leku mogło grozić nagłym zgonem lub zatruciem organizmu. Zdarzało się, że niektóre osoby doświadczały negatywnego działania leków na własnej skórze: „Azathiopryna, nastąpiło toksyczne uszkodzenie wątroby... Niesssamowity ból, znalazłam się w szpitalu”. „Duspatalin, zamiast pomóc, powoduje u mnie tygodniowe zatwardzenie [...] Sterydy to straszny lek, nawet «lekiem» bym go nie nazwała. Bardzo źle się po nim czuję, wpływa na stan psychiczny, pamięć, na wygląd ciała. Takie są objawy przy sterydach”. Rozmówcy, nawet przewlekle chorzy, stosowali ogromne spektrum ziół, przeważnie na schorzenia mniej dolegliwe, z którymi nie trzeba koniecznie zgłaszać się do lekarza, choć nie zawsze. „Zioła, w odróżnieniu od leków, nie mają tak szerokich skutków ubocznych jak syntetyczne leki i antybiotyki, wiadomo – są również trujące, silne zioła, ale mówimy tu o starannie dobranych mieszankach i lekach. Wątroby nie niszczą, jelit itp. [...] Wolę nic nie brać, ale jak już muszę, to zioła jakieś”. Oczywiście picie ziół nie wykluczało równoległego przyjmowania leków i odwrotnie. Zdecydowana większość rozmówców swobodnie łączyła ze sobą dwa różne porządki – biomedycynę i medycynę naturalną. Kwestia wyboru środka w dużej mierze zależała od potrzeby chwili. W przypadkach nagłego, intensywnego bólu rozmówcy sięgali po leki na receptę lub preparaty reklamowane w mediach. Gdy choroba była w miarę „przewlekła”, perspektywa kontaktu z lekarzem kiepska lub doświadczenia znajomej osoby brzmiały obiecująco, wówczas naturoterapia stawała się poważną konkurencją dla pigułek. Zioła nie przynosiły jednak szybkiej ulgi – większość rozmówców uważała, że należy je brać przez dłuższy czas, co oczywiście wymagało wytrwałości. Nie trzeba chyba wspominać, że mało kto potrafił wytrwać dostatecznie długo. Przyjęcie obydwu systemów leczenia sprawiało, że terapia ustalona przez lekarza nie odbywała się według zaleconego rytmu i schematu. W przyjmowaniu leków, mieszanych z innymi substancjami, panowała dość spora dowolność �344 Hubert Wierciński i przypadkowość. W konsekwencji ilość zmienianych preparatów oraz konieczność ponownego odwiedzenia lekarza (a więc dołączenie do kolejki oczekujących lub prywatna, kosztowna wizyta) wprowadzały rozmówców w stan irytacji, zniecierpliwienia i ogólnego rozczarowania. Choroba, źle leczona, dezorganizowała życie rozmówców i kruszyła ich poczucie ontologicznego bezpieczeństwa. Brak stałego kursu leczenia to brak kontroli nad chorobą. W świadomości moich rozmówców, na skutek rozchwiania rytmu terapii, nie istniał punkt na horyzoncie zdarzeń, który można by określić jako „zdrowie”. Przyczyn tego stanu należy doszukiwać się w zderzeniu ze sobą dwóch różnych porządków. Z jednej strony mamy biomedycynę, obecną w opowieściach pacjentów pod postacią leków, które nie do końca leczą. Ta ambiwalentna postawa wobec pigułek mogła odzwierciedlać ogólny, często krytyczny stosunek społeczeństwa wobec służby zdrowia. Liczne skandale, kolejki i chaos związany z jej funkcjonowaniem podważyły autorytet lekarza. Rozmówcy, niezadowoleni z tego, co oferowano im w gabinetach medycznych, poszukiwali wiedzy o chorobach i metodach walki z nimi na własną rękę, w Internecie, wśród znajomych i w popularnej prasie. Tam znaleźli szereg informacji, które doskonale wpasowały się do funkcjonującego w kulturze schematu, dzielącego świat na to, co dobre i naturalne, oraz to, co sztuczne i szkodliwe. Zderzenie się biomedycznej racjonalności, opartej na nauce i wypracowanych schematach postępowania, z kulturowymi wyobrażeniami na temat natury i istoty leczenia doprowadziły do stanu, w którym żadna terapia nie mogła przebiegać konsekwentnie. Tym samym chorzy nie otrzymali tego, czego tak bardzo chcieli – ścieżki prowadzącej do zdrowia. Stosowana antropologia medyczna jest w stanie „wykryć” szereg podobnych problemów, których źródłem są różnice pomiędzy biomedycyną a lokalnymi systemami zdrowia. Przyczyną niepowodzenia wielu terapii, a także źródłem konfliktów i nieporozumień, jest zatem brak sprawnej komunikacji pomiędzy różnymi dziedzinami wiedzy i doświadczenia, które reprezentują chorzy i lekarze. „Odkrycie” i interpretacja takich problemów może poprawić skuteczność leczenia oraz wpłynąć pozytywnie na relacje pomiędzy lekarzami a pacjentami. Warto w takim razie przyjrzeć się bliżej tak zwanej antropologii klinicznej. Antropolog w placówce zdrowia Jak sama nazwa wskazuje, antropologia kliniczna uprawiana jest przeważnie w placówkach medycznych, które antropolog traktuje jako „teren”. Badania tego typu mogą jednak wykraczać poza obszar szpitala czy przychodni. Antropologia kliniczna, jak twierdzi John A. Rush (1996) sprawdza �Stosowana antropologia medyczna... 345 się także jako użyteczne narzędzie, dzięki któremu powstają projekty oraz programy związane z organizacją i zarządzaniem w obrębie służby zdrowia. Ann McElroy (1996) uważa zaś, że antropologia kliniczna skupia się głównie na tak zwanej komunikacji medycznej. Antropolog zatrudniony przez placówkę zdrowia realizuje projekty badawcze związane z funkcjonowaniem samej instytucji lub dotyczące chorych i personelu medycznego. Zaangażowanie badacza może być skupione wokół problemów organizacyjnych placówki – antropolog wówczas poszukuje odpowiedzi na pytania dotyczące strategii działania szpitala lub przychodni, wdrażania systemów i udogodnień skierowanych do pacjentów i personelu czy też rozwiązywania konfliktów wewnątrz samej jednostki świadczącej usługi medyczne. Celem badania może być także świat pacjentów i ich problemy – antropolog wówczas spróbuje zebrać wiedzę, która wydaje się przydatna w procesie leczenia, lecz nie jest uchwytna dla biomedycyny. Jak już pisałem wcześniej, często okazuje się bowiem, że światy chorego i lekarza znacznie różnią się od siebie i nie zawsze łatwo znaleźć dla nich punkt wspólny. Rolą antropologa nie jest tworzenie gotowych recept i schematów postępowania w takich przypadkach (choć oczywiście częściowo jest to możliwe). Badacz najczęściej daje wiedzę faktograficzną i jej interpretację, na podstawie której stosowne organy lub osoby opracowują dalsze rozwiązania (bywa, że antropolog bierze w tych pracach udział). W tym miejscu antropologia kliniczna często współpracuje z instytucjami odpowiedzialnymi za zdrowie publiczne. Polem do badań antropologii klinicznej nie zawsze musi być konflikt. Antropolodzy chętnie skupiają się na badaniach, które odkrywają kontekst środowiskowy i nawyki osób chorujących na określone schorzenia. Doskonałym przykładem są tu tak zwane choroby cywilizacyjne, dajmy na to związane z układem krwionośnym. Nadciśnienie i miażdżyca wiążą się bardzo mocno ze stylem życia, preferencjami żywieniowymi i stosunkiem do aktywności fizycznej. Niebagatelną rolę ma także środowisko osób chorych – rodzina i znajomi, w obrębie którego kultywowane są określone postawy oraz przekazywana jest wiedza i praktyki. Również edukacja i problemy stwarzane przez wielokulturowość znajdują się w polu zainteresowania antropologii klinicznej. Amerykańskie uczelnie często oferują kursy antropologii dla pracowników służby zdrowia. Uczą się tam oni podstawowych technik zbierania i interpretowania informacji, ale także dowiadują się, jak radzić sobie w sytuacji, kiedy zaplecze kulturowe pacjenta różni się od tego, w którym wyrósł lekarz. Kilka uniwersytetów północnoamerykańskich prowadzi specjalne kursy antropologii dedykowane przyszłym i praktykującym pielęgniarkom i pielęgniarzom. Nabyta wiedza i umiejętności, w połączeniu z bogatym doświadczeniem i znajomością �346 Hubert Wierciński problematyki medycznej, pozwalają im z powodzeniem realizować założenia klinicznej antropologii stosowanej. Margaret McKenna pisze: Antropologia, jako dyscyplina akademicka, tworzy deskryptywne teorie, które pielęgniarstwo wykorzystuje, łącząc je z wiedzą i kluczowymi teoriami medycznymi. Pielęgniarki mogą dostrzegać wartość teorii deskryptywnych, jeśli te posiadają wymiar praktyczny i mogą zostać przełożone na praktykę kliniczną. Antropolodzy mogą z kolei tworzyć teorie, wyjaśniające jak tradycyjne przekonania i praktyki ścierają się z zachodnimi kanonami medycznymi, jak czynniki społeczne wpływają na decyzje podejmowane w sprawach związanych z ochroną zdrowia i w jaki sposób zdrowie i choroba są elementami całościowych wzorów kulturowych. W praktyce, pielęgniarki chcą powyższych informacji, lecz przedstawionych w formie wskazówek, w jaki sposób opiekować się pacjentami z innych grup etnicznych (McKenna 1985). Pielęgniarki i pielęgniarze stosują metody i koncepcje wypracowane na gruncie nauk społecznych i przekształcają je w zależności od lokalnego kontekstu i sytuacji. Co więcej, pielęgniarstwo transkulturowe wypracowało szereg własnych strategii pozwalających lepiej radzić sobie z zastanymi problemami. Kontakt lekarza z pacjentem, nawet podczas hospitalizacji, nie jest stały. Pielęgniarka lub pielęgniarz asystuje pacjentowi nie tylko w trakcie zabiegów czysto medycznych, lecz również podczas prozaicznych czynności – jedzenia, załatwiania potrzeb fizjologicznych, poprawiania łóżka lub ubierania się. To pielęgniarki i pielęgniarze są bliżej chorego i jego codziennego doświadczenia choroby, przez co łączą ich głębsze relacje. Pielęgniarstwo transkulturowe dotyka zatem sfer tradycyjnie związanych z antropologią medyczną, choć nie prowadzi żadnych badań, co odróżnia je od klasycznej antropologii stosowanej. Celem pielęgniarek i pielęgniarzy wyszkolonych w antropologii jest wdrażanie nabytej wiedzy i teorii w życie. Dzięki klasycznym narzędziom badań etnograficznych personel medyczny pozyskuje informacje od chorych. Najczęściej dotyczą one szeroko rozumianych problemów i doświadczeń związanych ze stanem zdrowia. Szybka interpretacja i analiza zebranej wiedzy pozwala lepiej zrozumieć postawy pacjentów i ich bliskich oraz opracować działania, które wspomogą proces terapii i pobytu w szpitalu lub innej placówce zdrowia. Choć Polska wydaje się być krajem jednorodnym etnicznie, wiem, że w niektórych miastach lekarze doświadczają problemów, których źródłem są różnice kulturowe. Doskonały przykład to mieszkający w Warszawie emigranci z Azji południowo-wschodniej, głównie z Wietnamu. Stołeczni lekarze muszą zmierzyć się nie tylko z różnicami wynikającymi z odmiennych języków, ale także z odmiennym podejściem do ciała, choroby i roli rodziny w procesie leczenia. Emigranci z Azji nie są jedyną grupą sprawiającą „problemy”. W śro- �Stosowana antropologia medyczna... 347 dowisku medycznym „najgorzej” postrzegani są wyznawcy rzadkich lub bardzo rygorystycznych religii oraz Czeczeńcy i Romowie. Dwóm ostatnim grupom zarzuca się niestosowanie się do obowiązujących zasad higieny i regulaminów placówek medycznych. Bywa też, że personel skarży się na naganną jego zdaniem postawę ojców – głów rodzin, którzy próbują decydować, co lekarz może zrobić, a co jest mu zabronione. Powszechnie krytykuje się przebywanie całej, wielopokoleniowej rodziny w sali, w której leży dziecko. Lekarze nie akceptują obecności wielu ludzi przy łóżku chorego, twierdząc, iż zakłóca to spokój innych pacjentów oraz dezorganizuje pracę oddziału. O ile z ostatnim stwierdzeniem da się zgodzić i antropologia co najwyżej może w jakiś konstruktywny sposób wpłynąć na organizację odwiedzin i czuwania przy dziecku, o tyle problem przestrzegania zasad higieny i granic interwencji lekarza stanowi poważne wyzwanie. Każda społeczność definiuje pojęcia brudu i czystości na swój własny sposób, który z perspektywy sterylności szpitala może wydawać się nie do zaakceptowania. Romowie są tu przykładem wręcz szkolnym. Zadanie postawione antropologowi polegać więc będzie na znalezieniu wspólnej płaszczyzny porozumienia pomiędzy dwiema stronami sporu i zaproponowaniu drogi do kompromisu. Trzeba jednak zaznaczyć, że udział w mediacji muszą zadeklarować obydwie kultury. Pomoże to uniknąć przeświadczenia którejś ze stron o poniesionej porażce lub upokorzeniu. Działania minimalizujące negatywne emocje są więc również ważną częścią praktyki antropologicznej. Antropologia kliniczna pomaga także lepiej zrozumieć potrzeby i oczekiwania pacjentów, szczególnie tych, którzy chorują przewlekle lub poważnie. W życiu człowieka doświadczonego ciężką chorobą zachodzą nieodwracalne zmiany – osoba cierpiąca doświadcza chaotycznych i bezładnych procesów, które destabilizują znany sprzed choroby porządek i życiowy ład. Klasyk antropologii medycznej, Arthur Frank (1995), postrzega chorobę jako zaburzenie „celu” i „mapy”, dzięki którym nasza biografia rozwija się w określonym kierunku i posiada pewien wewnętrzny ład. Doświadczenie utraty kontroli nad życiem i biografią jest subiektywnym wymiarem choroby, określanym w terminologii antropologicznej jako illness. Tomasz Rakowski, lekarz i antropolog, tak oto definiuje tę kategorię: To subiektywne rozumienie choroby, to choroba z perspektywy pacjenta. To druga strona wiedzy o chorobie. Tak rozumianą chorobę określa się jako illness. Jest to doświadczenie choroby, czyli to, czego lekarz dowiaduje się od pacjenta. Są to nie tylko dolegliwości i objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i przesądy, o których słyszymy od naszych pacjentów (Rakowski 2008). �348 Hubert Wierciński Antropolodzy kliniczni, poprzez pogłębione badania etnograficzne, potrafią uzyskać wiedzę o subiektywnym wymiarze chorowania, który, jak już wiemy, wcale nie musi być tożsamy z chorobą rozumianą w sensie medycznym – disease. Indywidualne i osobiste rozumienie choroby może mieć istotny wpływ na terapię i ogólną postawę pacjenta, tak ważną podczas leczenia chorób grożących śmiercią lub trwałą utratą sprawności. Zdarza się, że oczekiwania chorego i jego wizja ścieżki powrotu do zdrowia nie zawsze jest związana z lekarzami i oddziałem szpitalnym. Oto przykład z moich badań. Pani Alina w 2009 roku doznała drugiego udaru mózgu i znalazła się na oddziale dla osób cierpiących na podobne schorzenia. Wydarzenie to wstrząsnęło światem rozmówczyni – znaczny niedowład i problemy z mową zmusiły ją do rozpoczęcia gruntownej przebudowy życia. Co dzień pani Alina powtarzała oddziałowy rytuał – budziła się wcześnie rano, około szóstej. Przy łóżku czekały pielęgniarki, które wykonywały standardowe czynności i pomagały się rozmówczyni ubrać. Ubranie się to pierwszy stopień „przygotowania do śniadania”. Poranny posiłek był zazwyczaj pierwszym istotnym wydarzeniem dnia. Po śniadaniu miały miejsce konsultacje lekarskie i badania. Kolejne zajęcia – rehabilitacja, to zdecydowanie najciekawszy element pobytu w szpitalu. Rehabilitacja odbywała się poza oddziałem. Prowadziła ją młoda dziewczyna, z którą pani Alina nawiązała bardzo dobry kontakt. Opowieść o rehabilitacji znacząco różniła się od tej o zwykłym dniu na oddziale. W  „płaskiej” narracji rozmówczyni na temat oddziału czas był rozciągnięty, wszystko działo się powoli, życie mijało na powtarzaniu tych samych czynności, które nie prowadziły do konkretnego celu – poprawy stanu zdrowia. Badania i konsultacje lekarskie nie przywracały utraconej sprawności ciała – były jedynie sprawdzaniem faktów znanych pani Alinie z autopsji. Na oddziale szpitalnym podstawowe narzędzie komunikacji ze światem i integralna część „Ja” – ciało rozmówczyni, pozbawione zostało sensownej „opowieści restytucji” (Frank 1995), czyli ­opowieści zawierającej elementy, dzięki którym chory może spróbować odbudować swój świat i przystosować się do nowej rzeczywistości. Rehabilitacja przenosiła panią Alinę do innego wymiaru, w którym zmieniało się tempo jej życia. Rozmówczyni, wspominając o rehabilitacji, wprowadzała do opowieści element działania, symbolizowany przez ćwiczenia i „zarabianie”. Praca w życiu pani Aliny odgrywała ważną rolę. Dzięki niej rozmówczyni czuła się samodzielna oraz zawierała liczne kontakty z innymi ludźmi. Jej stan zdrowia uniemożliwiał wykonywanie jakiegokolwiek zawodu. Bez pracy pani Alina czuła się „przykuta” i niesamodzielna. Brakowało jej też kontaktów ze światem zewnętrznym – „wyjścia z domu”. Przypuszczam, że doskonale wiedziała o tym rehabilitantka, która �Stosowana antropologia medyczna... 349 nadała ćwiczeniom pewną strukturę działania – poprzez systematyczną poprawę sprawności, pani Alina „zarabiała” na symbolicznie określone cele. Podczas mojej wizyty, rozmówczyni pracowała akurat „na piwo”. Zarabianie częściowo przywracało poczucie wartości pani Alinie i wprowadzało do jej życia element akcji, zmierzającej w kierunku wspólnie nakreślonym z rehabilitantką. Punktem, do którego zmierzały kobiety, był stan względnego zdrowia, opisywanego przez rozmówczynię jako zdolność do wykonywania różnych prac i czynności, a więc formę samodzielności. W rozumieniu pani Aliny leczenie odbywało się nie na oddziale, gdzie rozmówczyni spędzała czas w sposób bierny i bezproduktywny, lecz w gabinecie rehabilitacji, w którym odzyskiwała sprawność fizyczną oraz poczucie samodzielności i kontroli nad ciałem i własnym życiem. Powyższy przykład nie deprecjonuje roli lekarzy, bez których stan rozmówczyni byłby o wiele gorszy. Pokazuje on jednak, w jak różny sposób pacjenci rozumieją kategorię „zdrowienia” i jak różne znaczenia ma dla nich słowo „zdrowie”. Dane dostarczane przez antropologów klinicznych pozwalają lekarzom i innym pracownikom placówek medycznych lepiej zrozumieć położenie chorego. Szczególnie w przypadku chorób przewlekłych i ciężkich, gdzie kontakt personelu medycznego z chorym jest długi, informacje bezpośrednio nie związane z faktami medycznymi, lecz wpływające na terapię i postawę pacjenta, mogą okazać się użytecznym narzędziem w rękach lekarzy. Dzięki takim informacjom, wzbogaconym o doświadczenie zawodowe i wiedzę medyczną, terapeuci mogą lepiej pokierować procesem leczenia, a tym samym być może szybciej uzyskać pożądane efekty w postaci poprawy zdrowia chorego. Antropologia a zdrowie publiczne Działanie klinik i szpitali wiąże się z funkcjonowaniem organizacji i instytucji, które nie oferują leczenia, lecz mają niebagatelny wpływ na kształt terapii oraz dystrybucję wiedzy o zdrowiu i chorobie. Myślę tu o instytucjach związanych z szeroko pojętym zdrowiem publicznym, zarówno finansowanych przez państwo i samorządy, jak i organizacjach pozarządowych. To w nich antropolodzy często znajdują zatrudnienie i pracują przy tworzeniu i wdrażaniu rozmaitych programów i kampanii informacyjnych. Doskonałym przykładem są tak zwane kampanie społeczne oraz programy profilaktyczne. Celem działania antropologów jest dotarcie do możliwie szerokiej grupy osób kwalifikujących się do badań i skłonienie ich do wzięcia w nich udziału. Antropolog poszukuje kanałów komunikacji i form przekazu, za pomocą któ- �350 Hubert Wierciński rych uda się dotrzeć do osób objętych danym projektem. Zdarza się jednak, że niektóre grupy nie chcą wziąć udziału w badaniach – przykładem niech będą kobiety mieszkające na wsi, które często nie chcą iść do ginekologa, lub mężczyźni z zaburzeniami urologicznymi i seksualnymi, wstydzący się odwiedzić lekarza. Przyczyn takiej postawy możemy doszukiwać się oczywiście w lokalnej kulturze, w obrębie której istnieją różne sfery tabu i wstydu. Czasami osoby te sądzą, że dopóki nie pojawia się ból, człowiek jest zdrowy, a „zaczepianie” ciała może przynieść tylko odwrotne rezultaty – zamiast zdrowia, prowokuje się chorobę. Praktyka antropologów pokazuje jednak, że przyczyną fiaska rozmaitych akcji nie jest jedynie niechęć nieświadomych lub nieufnych gospodyń wiejskich. Aby się przebadać, trzeba często dotrzeć do odległego od miejsca zamieszkania punktu, spędzić tam określony czas i potem znów wrócić. Stąd też, za namową między innymi przedstawicieli nauk społecznych, coraz częściej sprzęt medyczny instaluje się w mobilnych centrach diagnostyki i profilaktyki. Pojazdy z mammografem lub ruchome gabinety ginekologiczne mogą dotrzeć do znacznie większej liczby osób. Dzięki mobilnym centrom medycznym, w krajach skandynawskich, szczególnie na dalekiej północy, udało się w znaczący sposób ograniczyć liczbę kobiet, u których rozpoznaje się nowotwory piersi i szyjki macicy w zaawansowanym stadium. Współcześnie coraz większe znaczenie mają projekty zorientowane na ograniczanie chorób o charakterze epidemiologicznym. Badacze, pracujący głównie w krajach Trzeciego Świata (ale nie tylko), zajmują się dystrybucją wiedzy i informacji na temat sposobów walki z malarią, ale także z HIV czy SARS. Współczesna medycyna zauważa, że styl życia, wzorce kulturowe oraz indywidualne preferencje mają ogromny wpływ na tworzenie się kanałów, którymi przenoszą się różne choroby. Doskonałym przykładem może być tak zwana ptasia grypa, która zbiera największe żniwa w południowo-wschodniej Azji, gdzie zwyczajem jest mieszkanie ludzi w sąsiedztwie z udomowionymi ptakami. W tym regionie popularne są także walki kogutów, podczas których często dochodzi do kontaktu z krwią rannych zwierząt. Akcje antropologów koncentrują się na próbach zmiany nawyków miejscowej ludności. Starają się oni także wprowadzać elementy higieny biomedycznej, często kulturowo obcej i irracjonalnej z punktu widzenia lokalnych tradycji i zwyczajów. Za przykład niech posłużą akcje przeciwko epidemii SARS (które np. w niektórych regionach Chin przerodziły się w prawnie usankcjonowany zakaz), polegające na skłonieniu ludności do zaniechania plucia na ulicy i podczas posiłku. Takie praktyki, z punktu widzenia Europejczyka, mogą uchodzić za naganne, lecz w Chinach mieszczą się one w spektrum akceptowanych zacho- �Stosowana antropologia medyczna... 351 wań (Chińczycy obruszą się natomiast, jeżeli ktoś podczas posiłku wysmarka nos w chusteczkę). Choroby zakaźne, w świecie globalnym, zyskały nowe, groźne oblicze. Dlatego antropologiczne studia nad migracjami stały się interesujące dla epidemiologów. Śledzenie kierunków migracji oraz procesy związane z przyjmowaniem bądź odrzucaniem nowych wzorców kulturowych (w tym także dotyczących higieny) mają niebagatelny wpływ na wiedzę o potencjalnych ścieżkach rozprzestrzeniania się groźnych zarazków. Znajomość lokalnych wzorców kulturowych może skutecznie ograniczyć zasięg epidemii, o czym świadczy klasyczny przykład z Ekwadoru. W 1991 roku w kraju tym wybucha epidemia cholery. Odnotowano blisko dziewięćdziesiąt tysięcy przypadków zachorowań, z czego około tysiąca zakończyło się tragicznie. Wiele osób chorych, które mieszkały w trudno dostępnych regionach, nie zostało zdiagnozowanych oraz nie otrzymało stosowanej pomocy medycznej. Epidemia dotknęła szczególnie ludzi ubogich, pochodzących ze społeczności o ograniczonym dostępie do świeżej wody i żywności. Często ofiarami choroby byli rolnicy i ich rodziny. Aby ograniczyć rozprzestrzenianie się cholery, szczególnie w ubogich obszarach wiejskich, ministerstwo zdrowia Ekwadoru, we współpracy z rozmaitymi agendami (WHO, PAHO, USAID, EHP) i organizacjami pozarządowymi, zorganizowało pogłębione, interdyscyplinarne badania terenowe, których celem było „odkrycie” tych praktyk i elementów związanych ze stylem życia, które sprzyjały transmisji groźnych bakterii. Do projektu zaangażowano antropologów medycznych, epidemiologów oraz przedstawicieli społeczności lokalnych, którzy cieszyli się szczególnym autorytetem. Na podstawie zebranego materiału zespół opracował specjalny plan postępowania, który zakładał czynny udział ludności dotkniętej epidemią. Ruch przeciw chorobie miał być zakorzeniony w świadomości ludzi nią dotkniętych. W tym celu należało zmobilizować lokalne autorytety oraz poznać i uwzględnić czynniki kulturowe, które dotyczyły zachowań prozdrowotnych. Przez osiemnaście miesięcy badacze zbierali dane dotyczące sposobów gospodarowania wodą, organizacji społecznej i lokalnego systemu zdrowia. Wolontariusze, rekrutujący się z ludności wiejskiej, przeszli przyspieszony kurs antropologii stosowanej, dzięki któremu nauczyli się pozyskiwać wiedzę o charakterze etnograficznym. Ich „badania” dostarczyły zespołowi antropologów i lekarzy cennej wiedzy o praktykach higienicznych ludności dotkniętej epidemią. Poprzez połączenie wiedzy biomedycznej z regionalną tradycją i kulturą udało się stworzyć sprawny mechanizm, który powstrzymał rozwój cholery. W ciągu roku liczba zachorowań zmalała z ponad trzydziestu dwóch tysięcy do niecałych siedmiu (Whiteford, Bennet 2005). Co więcej, osoby pochodzące z terenów dotkniętych zarazą, które wzięły aktywny udział �352 Hubert Wierciński w projekcie, przez długie lata pełniły rolę lokalnych autorytetów i adwokatów w sprawach związanych ze zdrowiem i organizacją służby zdrowia. Przykład ten pokazuje, jak udana i owocna może być współpraca antropologów z przedstawicielami świata biomedycyny. Wiele innych chorób można by także „poznać” od drugiej strony – wspominałem już o chorobach cywilizacyjnych. Sądzę, że stosowana antropologia medyczna sprawdziłaby się także w radzeniu sobie z takimi problemami, jak niepełnosprawność, otyłość, ale też w walce z alkoholizmem i narkomanią. Opracowywanie projektów pomocowych i profilaktycznych powinno uwzględniać czynniki i wzorce kulturowe, które często są przyczyną samego problemu. Zmiana szkodliwych dla zdrowia zachowań wymaga zmiany stylu życia, indywidualnego podejścia, ale także zmiany ramy kulturowej. Bez rozpoznania kontekstu, w jakim istnieje dane zjawisko, próby jego ograniczenia będą kończyły się jedynie połowicznym i tymczasowym sukcesem. Konkluzje Stosowana antropologia medyczna, tak popularna w krajach anglosaskich, jest użytecznym narzędziem badawczym i interpretacyjnym, które dostarcza praktycznej wiedzy osobom związanym ze zdrowiem i chorobą. Metody badań etnograficznych mogą być używane w wielu obszarach: 1) Dane etnograficzne pozwalają zrozumieć w pełniejszy sposób świat człowieka chorego. Odkrywają one inny wymiar chorowania – illness, zakorzeniony w lokalnej kulturze. Ta strona choroby bardzo często wpływa na zachowania i postawy pacjentów wobec lekarzy i terapii. Poznanie subiektywnego wymiaru choroby może w istotny sposób wpłynąć na jakość i czas leczenia. Dzięki tym informacjom personel medyczny jest w stanie poznać definicje zdrowia i choroby swoich podopiecznych i pokierować terapią w taki sposób, aby spełniała ona oczekiwania chorych. 2) Badacze uprawiający antropologię kliniczną dostarczają praktycznej wiedzy, dotyczącej funkcjonowania placówek medycznych, zarówno z punktu widzenia pacjentów, jak i lekarzy. Antropolodzy prowadzący badania w placówkach zdrowia mogą pełnić rolę mediatorów, których celem jest znalezienie wspólnego punktu pomiędzy profesjonalną kulturą biomedyczną a kulturą osób przebywających w danej placówce. W tej roli sprawdzają się oni szczególnie, kiedy pomiędzy personelem medycznym a pacjentami istnieją znaczące różnice etniczne, kulturowe, społeczne czy klasowe. 3) Stosowana antropologia medyczna to doskonałe narzędzie do pozyskiwania wiedzy o zachowaniach i praktykach osób dotkniętych określonymi �Stosowana antropologia medyczna... 353 chorobami. Szczególnie przydatne wydaje się przy terapii i profilaktyce schorzeń, które związane są ze stylem życia – choroby cywilizacyjne, choroby przenoszone drogą płciową, epidemie. Antropologiczne studia nad migracjami dostarczają cennej wiedzy na temat kanałów rozprzestrzeniania się określonych chorób. 4) Antropolodzy i przedstawiciele świata medycznego mogą tworzyć sprawne zespoły interdyscyplinarne, których celem jest poznanie i rozwiązane danego problemu, poprzez połączenie wiedzy o lokalnej kulturze i praktykach z wiadomościami z obszaru biomedycyny i higieny. Antropolodzy zatrudnieni w agendach i organizacjach pozarządowych, związanych ze zdrowiem i chorobą, sprawdzają się w roli koordynatorów i autorów projektów profilaktycznych i kampanii społecznych. Pomimo tak wielu obszarów, w których istnieje możliwość współpracy, antropologia medyczna w Polsce ciągle nie może wyjść z cienia. Uważam, że realizacja wspólnych, interdyscyplinarnych projektów okazałaby się bardzo owocna dla stron biorących w nich udział. Z pewnością największym beneficjentem takiej współpracy byłby pacjent. Literatura Cohen R. 1985 – Social Theory and Critical Analysis in Applied Anthropology, „American Behavior Scientist”, nr 29. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Frank A. 1995 – The wounded storyteller. Body, illness and ethics, Chicago. Kleinman A. 1984 – Indigenous systems of healing. Questions for professional, popular and folk care, Alternative Medicines: Popular and Policy Perspectives, London. McElroy A. 1996 – Medical Anthropology, Encyclopedia of Cultural Anthropology, New York. McKenna M. 1985 – Anthropology and Nursing – The Interaction between Two Fields of Inquiry, „Western Journal of Nursing Research”, nr 6. Paul B. 1955 – Health, culture and community: case studies of public reaction to health programs, New York. �354 Hubert Wierciński Rakowski T. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po dyplomie”, nr 10. Rush J.A. 1996 – Clinical anthropology. An application of anthropological concepts within clinical settings, USA. Savage J. 2006 – Ethnographic evidence. The value of applied ethnography in healthcare, „Journal of Research in Nursing”, nr 11. Whiteford L.M., Bennett L.A. 2005 – Applied anthropology and health and medicine, Applied anthropology. Domains of application, USA. Winthrop R.W. 1991 – Dictionary of Concepts in Cultural Anthropology, New York. Vigarello G. 2011 – Historia zdrowia i choroby, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4dcd440f07532b4425f8c14f5e3cdb1.pdf c330e3592d65af5e10b69998c32c9710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki bioprospekcja Ameryka Łacińska - bioprospekcja etnobotanika - piractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5114 Title A name given to the resource Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.323-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13 Kacper Świerk Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza Przykłady z Ameryki Łacińskiej Kiedy w 2001 roku po raz pierwszy znalazłem się wśród Indian Matsigenka w peruwiańskiej Amazonii, jednym z pytań, które zadali mi przedstawiciele lokalnej organizacji indiańskiej CECONAMA (Central de Comunidades Nativas Machiguengas) oraz władze wspólnoty tubylczej, w której przebywałem, było czy aby na pewno nie przybyłem tu kraść wiedzy tubylczej (hiszp. robar conocimiento indígena). Wówczas niewiele wiedziałem na temat „kradzieży wiedzy tubylczej” i pytanie to nieco mnie zaskoczyło. Jeden z liderów wyjaśnił mi, że przedstawiciele kompanii farmaceutycznych przybywają do Amazonii, by kraść indiańską wiedzę na temat roślin leczniczych. Wspomniał też, że słyszał coś o tym, iż gringos opatentowali banisterię – pnącze wchodzące w skład halucynogennego wywaru używanego w celach szamańskich przez Indian zachodniej Amazonii. Kolejne moje bezpośrednie zetknięcie się z tą problematyką (znaną mi już wówczas także z lektury paru tekstów) miało miejsce w 2004 roku. Będąc wówczas w Peru, przebywałem w towarzystwie pewnego amerykańskiego etnobotanika, który właśnie wertował swój terenowy album ze szkicami, nazwami i charakterystykami roślin. Poprosiłem, aby udostępnił mi dane na temat pewnej, znanej mi z terenu rośliny z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Chodziło mi przede wszystkim o jej łacińską nazwę, której nie znałem. Pomimo tego, że nie pytałem go o tubylcze zastosowania tej rośliny, Amerykanin udostępnił mi informację o niej z dużymi oporami. W końcu podał mi arkusz z jej charakterystyką, zaznaczając jednak, że zawiera on informacje będące własnością intelektualną Ashéninków znad rzeki Yuruá, wśród których prowadził on badania, i że nie powinienem tych informacji upowszechniać. Jak więc widać, w Ameryce Łacińskiej „coś jest na rzeczy” w kwestii praw własności intelektualnej do wiedzy tubylczej i jej użytkowania czy zawłaszczania przez instytucje (głównie firmy farmaceutyczne) z państw Zachodu. Niektórzy badacze piszą nawet o histerii panującej wśród tubylców obawiających się, że każdy badacz może być agentem firmy farmaceutycznej chcącym ukraść �Kacper Świerk 324 ich wiedzę (Posey 2002). Przekonanie tubylców, że istnieje coś takiego jak właściwa im wiedza mogąca być przedmiotem piractwa, raczej nie narodziło się wśród nich samych, lecz zostało zaszczepione przez członków organizacji pozarządowych pracujących z ludnością rdzenną, czasem też przez agencje państwa czy antropologów. Wybitny antropolog brazylijski Oscar Calavia Saéz opisuje jak w maju 1998 roku pewien przedstawiciel FUNAI (Fundação Nacional do Indio) – brazylijskiej agencji rządowej do spraw Indian, wygłosił mowę do mieszkańców indiańskiej osady położonej w dorzeczu górnej Amazonki, ostrzegając tubylców, że badacze, nie tylko zagraniczni, ale także krajowi mogą nosić się z zamiarem kradzieży ich wiedzy1. Doradził też Indianom, by na wszelki wypadek nie udzielali badaczom żadnych informacji. Zrobił to zresztą podczas obecności w tej samej wiosce grupy antropologów z jednego z uniwersytetów brazylijskich, którzy zaczynali tam właśnie badania nad rytuałami, etnohistorią i tradycyjną medycyną (Calavia Saéz 1998). Nie ma się więc co dziwić, że tak „informowani” tubylcy stają się nieufni. Ten sam antropolog wymienia też nieadekwatne reakcje władz i opinii publicznej w Brazylii na różne przedsięwzięcia związane z badaniami tubylczej wiedzy etnobotanicznej lub obrotem roślinami. Na przykład w 1997 roku antropolożka Margareth Teles została oskarżona o biopiractwo, gdyż sprzedawała w São Paulo nasiona w imieniu organizacji Indian Ashéninka (Associação Campa do Rio Amônia). Powodem do podejrzewania jej o nieczyste zamiary był fakt, że przy sprzedaży posługiwała się własnym dowodem osobistym (a nie np. dokumentem wystawionym przez organizację indiańską). Z zarzutami o biopiractwo i kradzież wiedzy tubylczej spotkali się też realizatorzy projektu badawczo-rozwojowego „Farmácias Vivas” („Żywe Apteki”), powołanego przez Komisję na Rzecz Indian Stanu Acre (Comissão Próíndio do Acre) i promującego stosowanie tradycyjnych leków roślinnych. Oskarżenia opierały się głównie o to, że stowarzyszenie to otrzymuje finansowanie z zagranicy. Zarzuty w obydwu przypadkach były absurdalne. Calavia Sáez stwierdza, że na podobnych podstawach można by pozamykać stoiska ervateiros (handlarzy ziołami i innymi użytecznymi roślinami)  Najbardziej zadziwiające jest, że urzędnik przemawiający do Indian jako przykładu biopiractwa użył przypadku sir Henry’ego Wickhama – Brytyjczyka, który w 1876 roku wywiózł nasiona kauczukowca (Hevea brasiliensis) z Brazylii. Dzięki niemu rozpoczęto uprawę tych drzew w Malezji, wskutek czego, kilkadziesiąt lat później, załamała się oparta na eksploatacji kauczuku gospodarka amazońska. Człowiek z FUNAI twierdził w swej przemowie, że brazylijska Amazonia do momentu tej „kradzieży” była bogata i zbiedniała dopiero wskutek wyczynu Wickhama. Nie dodał jednak, że bogactwem tym cieszyła się nieliczna biała elita, która opierała swą działalność na niewolniczej pracy Indian, których zabijano, gdy tylko stawiali opór (patrz: Calavia Sáez 1998). 1 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 325 w amazońskim mieście Belém, gdyż na targowiskach tych „każdy pirat może znaleźć niemal nieskończony arsenał lekarstw etnicznych” (Calavia Sáez 1998). Wprowadzenie do problematyki Problematyka związana z wiedzą tubylczą2, bioprospekcją i biopiractwem jest złożona i związana tyleż z domeną antropologiczną, co prawną i polityczną. Koncepcja wiedzy tubylczej jest definiowana zarówno przez antropologów, aby mogła być użyta i analizowana w naszej dziedzinie wiedzy, jak i przez prawników, jest bowiem prawnie chroniona przez różne państwa (w których żyją jej posiadacze czy „depozytariusze”), jak i na mocy różnych konwencji i innych dokumentów o charakterze międzynarodowym, jak na przykład Konwencja o Różnorodności Biologicznej (Convention on Biological Diversity, w skrócie CBD) z 1992 roku. Definicje antropologiczne i prawne są często ze sobą sprzężone i oddziałują na siebie nawzajem. Nie aspirując tu do przedstawienia wszystkich definicji trzech omawianych pojęć, zarysuję ich najpowszechniej przedstawiane znaczenia, potem zaś zaprezentuję niektóre przykłady i zasygnalizuję problemy związane z aplikowaniem tych pojęć i ochroną prawną wiedzy tubylczej (głównie w kontekście etno-medyczno-botanicznym). Jako wiedza tubylcza (ang.: indigenous knowledge, hiszp.: conocimiento indígena) definiowana jest wiedza społeczności tubylczych i lokalnych (na ogół nie-zachodnich). Najczęściej użycie tego terminu dotyczy zakresu wiedzy obejmującego organizmy żywe i ich właściwości (np. lecznicze), miejscowe technologie (np. upraw, rybołówstwa) oraz środowisko i zachodzące w nim zależności. Do tego dodaje się niekiedy przekonania z zachodniego punktu widzenia dotyczące świata „ponadnaturalnego”, związane jednak z tym, co definiujemy jako zastosowanie organizmów, technologie czy środowisko (przykładem mogą być tutaj wierzenia amazońskich Indian, w których występują „ponadnaturalni” władcy poszczególnych gatunków lub domen środowiskowych, zarządzający swymi podopiecznymi). I tak, pojęcie wiedzy tubylczej bywa, nie bez racji, krytykowane jako coś sztucznie wyabstrahowanego  Tekst ten skupia się na problematyce tubylczej wiedzy botanicznej i medycznej, jakkolwiek różne grupy tubylcze, państwa czy organizacje postulują, a niekiedy wprowadzają też w życie ochronę zbiorowych praw intelektualnych do folkloru i elementów wytwórczości tubylczej, takiej jak na przykład plecionkarstwo, desenie na koszach, ceramice i tkaninach itp. Na ten temat patrz np. Wüger (2004) i inni autorzy w tomie pod redakcją Fingera & Schulera (2004). W kontekście latynoamerykańskim, patentowanie przez tubylców ich wiedzy, wzorów, muzyki etc. postuluje Peruwiańczyk Brack Egg (1999, s. 19). 2 �Kacper Świerk 326 z tubylczej kosmologii czy światopoglądu, który zawiera także sfery na ogół nie definiowane jako wiedza tubylcza. Brytyjski antropolog Roy Ellen w taki sposób charakteryzuje wiedzę tubylczą: „[jest] lokalna, przekazywana ustnie, [jest] konsekwencją praktycznego zaangażowania wspartego doświadczeniem, [jest] empiryczna raczej niż teoretyczna, powtarzalna, płynna i negocjowalna, podzielana lecz asymetrycznie rozmieszczona, w głównej mierze funkcjonalna i osadzona w szerszej matrycy kulturowej” (Ellen 1998, s. 238). Termin „wiedza tubylcza” zaczął być stosowany na większą skalę w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku (Warren 1998, s. 244). Wcześniej tego, co dziś określa się jako wiedzę tubylczą, nie definiowano w ten sposób. Dla elit państw, w których żyją tej wiedzy nosiciele (a więc i dla rządów reprezentujących te elity), była ona raczej uważana za zespół przesądów i objawów zacofania i zaczęła być przez nie ceniona jako wartościowy zasób dopiero relatywnie niedawno (Posey 2002). Warto też zaznaczyć, że czasami stosuje się również terminy: wiedza lokalna (ang. local knowledge) i/lub wiedza ludowa (ang. folk knowledge), zwłaszcza kiedy jej nosiciele nie są explicite definiowani jako ludność tubylcza (na przykład jeśli są nimi portugalsko- lub hiszpańskojęzyczni chłopi amazońscy, określani jako caboclos i ribereńos, a nie Indianie). „Obszar” wiedzy tubylczej, cieszący się zainteresowaniem firm farmaceutycznych, to przede wszystkim tak zwana wiedza etnobotaniczna, czyli wiedza na temat roślin, ich właściwości (np. leczniczych, stymulujących) i zastosowań. Bioprospekcja (ang. bioprospecting, hiszp. bioprospección) oznacza poszukiwanie użytecznych organizmów, czy, bardziej precyzyjnie, użytecznych substancji czy składników w tych organizmach. Zwykle bioprospekcja dotyczy roślin, których składniki mogą być użyteczne w medycynie, w przemyśle farmakologicznym. Może być (i często bywa), lecz nie musi być prowadzona z wykorzystaniem wiedzy tubylczej na temat zastosowania i własności tych roślin czy innych organizmów. Jeśli informacje i/lub materiał zdobyte dzięki wykorzystaniu wiedzy tubylczej są potem użyte w celach komercyjnych i tubylcy (ani państwa, w których żyją) nie otrzymują z tego tytułu żadnego wynagrodzenia czy rekompensaty, to mamy do czynienia z biopiractwem (ang. biopiracy, hiszp. biopiratería). Oczywiście termin „biopiractwo” ma sens dopiero od czasu, kiedy wiedza tubylcza została skonceptualizowana, uznana za coś cennego i zaczęła być, przynajmniej w teorii, chroniona prawnie3. Choć niektórzy autorzy latynoscy, jak Bravo V. (1997, s. 132), utrzymują, że biopiractwo miało miejsce już od czasów konkwisty. 3 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 327 Jak widzimy, kwestie związane z biopiractwem i z wiedzą tubylczą jako cennym zasobem są stosunkowo nowe, a w związku z tym nieuporządkowane. Nie brak też w tej materii wątpliwości i sprzeczności. Zarzut pod adresem „biopiratów” polega na tym, że korzystając z wiedzy tubylców identyfikują oni rośliny mogące być użyte komercyjnie (np. w przemyśle farmaceutycznym), a potem patentują je i czerpią z tego zyski, a tubylcy i kraje, w których żyją, nie mają z tego żadnych korzyści. Argument „biopiratów” przeciw temu zarzutowi jest taki, że mówienie o „patentowaniu roślin” jest przeważnie skrótem myślowym (używanym m.in. przez Poseya, 2002). Istotnie, tym co się patentuje nie są na ogół rośliny (opatentowanie dziko występującego w naturze organizmu nie jest możliwe), ale wyizolowane z nich substancje chemiczne. Substancje te, jak twierdzą „biopiraci”, nie są jako takie znane tubylcom, więc o piractwie nie może być tu mowy. Oczywiście kontrargument w tej sytuacji może być taki, że tubylcy rzeczywiście nie konceptualizują zawartej w roślinie substancji jako takiej, ale znają właściwości lecznicze (czy inne) rośliny, które posiada ona właśnie dzięki zawartej w niej substancji. Jedyne przypadki patentowania samych roślin to patentowanie kultywarów (odmian uprawnych), stworzonych drogą selekcji i/lub krzyżowania przez jakąś firmę lub osobę. Patentowanie kultywarów jest dozwolone (z pewnymi zastrzeżeniami) przez prawo Stanów Zjednoczonych (Wüger, 2004, s. 202, p. 70). Istnieją ruchy społeczne przeciwstawiające się patentowaniu kultywarów, postulujące zakaz obejmowania patentem istot żywych (włączając rośliny). Więcej na temat możliwości patentowania organizmów żywych pisze Espinoza Fuentes (1997). Obecnie przyjęte jest, że państwa posiadają pewną kontrolę nad swoimi zasobami naturalnymi (w sensie: bioróżnorodnością, zasobami genetycznymi) i ludzie czy instytucje chcący prowadzić w nich bioprospekcję muszą uzyskać odpowiednie zezwolenia. Niektóre kraje rozwijają specyficzne prawodawstwo dotyczące tych kwestii (np. Kostaryka, Brazylia i kraje Wspólnoty Andyjskiej – Boliwia, Kolumbia, Ekwador, Peru i Wenezuela – patrz: Posey, 2002). Część z nich uwzględnia także prawa tubylców do ich wiedzy przyrodniczej (tj. ich prawa własności intelektualnej). W wielu przypadkach istnieją ogólnikowe przepisy dotyczące tych spraw, a praca nad szczegółami wciąż jest w toku. Niejako w odpowiedzi na nowe prawa międzynarodowe i państwowe oraz wezwania organizacji tubylczych (takich jak COICA – Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) do poszanowania tubylczych praw własności intelektualnej, różne organizacje badawcze oraz kompanie farmaceutyczne stworzyły kodeksy etyczne i/lub wprowadziły do swych statutów treści zawierające wytyczne dotyczące etycznego i zgodnego �Kacper Świerk 328 z prawem stosunku do tubylców jako posiadaczy wiedzy, którą te organizacje/ instytucje mogą być zainteresowane (Kate & Laird 2004, s. 141–142). Przykłady biopiractwa i zarządzania wiedzą tubylczą Warto przedstawić parę przykładów tego jak w praktyce prawa te funkcjonują, jak tubylcy i inni „aktorzy” reagują na sytuacje, w których ich wiedza tubylcza zostaje „ukradziona”, wreszcie, na koniec, jak wyglądają przykłady współpracy Indian z firmami farmaceutycznymi, w przypadkach gdy otrzymują oni rekompensatę za udostępnienie swej wiedzy do potencjalnego wykorzystania. W latach dziewięćdziesiątych stosunkowo głośna była sprawa, która wywołała coś w rodzaju skandalu dyplomatycznego pomiędzy Wielką Brytanią a jej byłą kolonią – Gujaną. Brytyjski (urodzony w Gujanie) chemik Conrad Gorinsky był sądzony przez brytyjski sąd za to, że opatentował rupununinę, aktywny składnik chemiczny z orzecha drzewa Ocotea rodiei4, odkrytą na bazie informacji dostarczonej mu przez Indian Wapishana, od dawna znających lecznicze właściwości drzewa. Gorinsky opatentował tę substancję bez zgody zarówno Wapishana, jak i państwa gujańskiego. Ponieważ Wapishana są grupą transgraniczną, sprawa stała się głośna także w sąsiadującej z Gujaną Brazylii, gdzie wspomniane drzewo również występuje. Jako argument przeciw Gorinsky’emu przedstawiono to, że opisując swe odkrycia, przyznawał, iż drzewo było wykorzystywane przez Indian w celach leczniczych. Chemik miał bronić się słowami: „Poświęciłem życie tej pracy. Zarejestrowałem specyficzne komponenty, które dotąd nie były rozszyfrowane. Zrobiłem cały ten wysiłek intelektualny i wydałem tysiące dolarów z własnej kieszeni. Czy Indianie kiedykolwiek zainwestowaliby w to?”. Dodał również: „Nie możemy mówić o tym, jak podzielić ciastko, kiedy nie ma ciastka” (Posey 2002). Można z tego wnioskować, że Gorinsky nie akceptował praw tubylców do ich wiedzy i rozumował w dawnych kategoriach (przez obrońców praw tubylczych, takich jak D.A. Posey, określanych mianem kolonialnych). Sam Gorinsky (będący nota bene synem polskiego imigranta) w wywiadzie dla „New Scientist” przedstawia nieco inną wersję tej historii. Twierdzi, że opatentował rupununinę, aby pomóc Indianom, umożliwiając im zarabianie na ich tradycyjnej wiedzy. Przedstawia się jako obrońca Indian i lasu tropikalnego (Gorinsky 2006, s. 50–51). 4 Drzewo to jest znane także pod nazwą Chlorocardium rodiei. �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 329 Wspomniany na wstępie lider Matsigenków, twierdzący, że gringos opatentowali banisterię, nie mylił się. Wywar z banisterii (Banisteriopsis caapi)5 – pnącza szeroko znanego pod keczuańską nazwą ayahuasca6, jest ceniony i używany przez Indian i Metysów zachodniej Amazonii (obszarów Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii i Brazylii) ze względu na wizje, które wywołuje po wypiciu. Wizje te nie są przez tubylców postrzegane jako halucynacje, lecz jako realne kontakty ze światem duchów czy zwierząt. Banisteria istnieje zarówno w formie dzikiej, jak i jest uprawiana przez Indian. Amerykanin Loren Miller przywiózł rośliny banisterii z ekwadorskiej Amazonii w latach siedemdziesiątych XX wieku, gdy był jeszcze studentem farmakologii. Później stał się dyrektorem założonej przez siebie firmy International Plant Medicine Corporation, mającej na celu produkowanie lekarstw na bazie roślin tropikalnych. W 1986 roku Miller otrzymał patent na coś, co, jak twierdził, jest nowym, wyhodowanym przez niego kultywarem banisterii, odmiennym od oryginału. Dowodząc tej odmienności powoływał się on na szczegóły zewnętrzne takie jak kolor kwiatu, kształt liści etc. Upłynęło nieco czasu, zanim wieści o opatentowaniu banisterii dotarły do Amazonii. Indianie dowiedzieli się o tym fakcie około 1994 roku. Wieść ta wywołała niezadowolenie i oburzenie. W marcu 1999 roku prawnicy z Center for International Environmental Law (CIEL) wystąpili w imieniu organizacji indiańskich (w tym COICA) o ponowne, krytyczne rozpatrzenie patentu. Argumentowano, że patent niesłusznie daje prawo amerykańskiemu obywatelowi do rośliny, która dla Indian jest święta i używana w leczniczych ceremoniach. Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) unieważniło patent w listopadzie 1999 roku i potwierdziło tą decyzję w kwietniu 2000 roku, argumentując, że informacje o banisterii były „znane i dostępne” na długo, zanim Miller wystąpił o patent oraz że rzekomy nowy kultywar nie różnił się zasadniczo od okazów zgromadzonych w herbarium chicagowskiego Field Museum. Nie odniosło się natomiast bezpośrednio do faktu wcześniejszej znajomości i ceremonialnego użycia tej rośliny przez Indian. Miller złożył apelację, do której Biuro Patentowe nieoczekiwanie się przychyliło i w styczniu 2001 patent został ponownie uznany za ważny. Zwraca tu uwagę fakt, że Biuro Patentowe w ogóle nie odniosło się do argumentu Indian, że patentowanie świętej rośliny jest nie na miejscu (niektórzy liderzy indiańscy porównywali przyznanie patentu na banisterię z opatentowaniem Eucharystii). Tubylcy niewątpliwie odczuli opatentowanie 5 By wywar ten po wypiciu wywoływał wizje, niezbędne jest wymieszanie banisterii z liśćmi rośliny z rodzaju Psychotria. 6  Inna rozpowszechniona nazwa tego pnącza (jak i wywaru z niego) to yagé (yahé). �330 Kacper Świerk ich świętego pnącza jako obrazę i zawłaszczenie elementu ich tradycji. Miller, choć jest posiadaczem patentu, nigdy nie próbował skomercjalizować „swojej” banisterii, wprowadzić na rynek wyprowadzonych z niej produktów czy zapobiec stosowaniu tej rośliny przez innych ludzi (Schuler 2004, s. 169–171; Wüger 2004, s. 193–195). Miała więc tu miejsce, jak określa to Schuler (2004, s. 176–177), „obraza, ale nie szkoda” (there is insult, but not injury). Jak pisał Posey (2002), państwa latynoamerykańskie, zwykle definiujące się (i definiowane z zewnątrz) jako biedne, nagle zorientowały się, że są bogate w zasoby przyrodnicze i kulturowe i próbują obecnie stworzyć i ustanowić prawa, które pozwolą im poradzić sobie z tą nową sytuacją. Przy tym wszystkim zachodzi tu pewna, przynajmniej potencjalna rozbieżność interesów pomiędzy państwami a ludnością tubylczą. Państwa bowiem twierdzą, że zasoby naturalne i wiedza na ich temat (jedno i drugie występujące na ich terytorium) są ich własnością i mają one prawo do płynących z nich korzyści. Jednak w rzeczywistości depozytariuszami wiedzy, o której mowa, nie są zwykle kreolskie czy kreolsko-metyskie elity, które rządzą państwem, lecz żyjące w oddalonych od centrum władzy okolicach ludy tubylcze. Tubylcy (popierani przez zachodnie organizacje wspierające) twierdzą, że to oni, a nie elity rządzące powinni czerpać korzyści z posiadanej przez nich wiedzy biologiczno-medycznej. Niektóre państwa latynoskie przynajmniej w teorii uwzględniają roszczenia Indian w tym względzie i dążą do stworzenia takich praw, które umożliwiałyby czerpanie korzyści zarówno tubylcom, jak i państwu. Jest to sytuacja stosunkowo nowa, gdyż jeszcze całkiem niedawno (kilka dekad temu) to, co definiujemy dziś jako zasoby naturalne było bądź rabunkowo eksploatowane, bądź uważane za przeszkodę w rozwoju, którą trzeba usunąć, a Indian traktowano jako tanią siłę roboczą lub jako zacofanych dzikusów, również stojących na drodze postępu. Można zatem powiedzieć, że sytuacja w tej materii uległa poprawie. Przykład kooperacji Indian, państwa i sektora prywatnego (udrożniony przy pomocy organizacji pozarządowej) znamy z Ekwadoru. Jest to projekt wspierany przez InterAmerican Development Bank. W jago ramach usiłuje się regulować dostęp do wiedzy tubylczej poprzez utajnienie. NGO Ecociencia dokumentuje wiedzę botaniczną grup tubylczych uczestniczących w projekcie i rejestruje ją w utajnionej bazie danych. Sprawdza się czy konkretne zastosowania roślin nie są już opisane w publicznie dostępnych książkach lub artykułach i czy inne społeczności też znają te zastosowania. Jeśli jakieś zastosowanie nie znajduje się w domenie publicznej, wówczas zostaje ono objęte tajemnicą handlową w imieniu danej społeczności (lub danych społeczności, jeśli jest ich więcej). Tajemnice te mogą być ujawnione zainteresowanym firmom, jeśli wcześniej �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 331 podpiszą one kontrakt, w którym zobowiązują się do podziału zysków. Zyski te mają być rozdystrybuowane pomiędzy Indian (właścicieli wiedzy objętej tajemnicą) i rząd ekwadorski. W tym momencie (dane z początku XXI wieku) baza danych zawiera około 8000 tradycyjnych zastosowań roślin pochodzących od sześciu grup tubylczych uczestniczących w projekcie. Już trzy kompanie wyraziły zainteresowanie dostępem do bazy danych (Posey 2002)7. Wygląda więc na to, że są sposoby użytkowania tubylczej wiedzy nie mające charakteru piractwa, z których tubylcy mogą czerpać należne im zyski. W tym kontekście na uwagę zasługuje opisana przez Arvelo Jiménez (2004, s. 50) postawa wenezuelskich Indian Yekuana (Makiritare), którzy jak na razie w znacznym stopniu odrzucają zachodni system prawny, który mógłby chronić ich interes (poprzez figurę praw do własności intelektualnej), ale jednocześnie sprowadziłby ich wiedzę do statusu towaru handlowego. Yekuana wciąż nie chcą się zgodzić na to, by ich wiedza etnomedyczna została utowarowiona i sztucznie wyabstrahowana z jej naturalnego kontekstu. Jak pisze wspomniana antropolożka: „Żądają prawa, aby powoli i z wielką ostrożnością prowadzić wewnątrz swego społeczeństwa dyskusję na temat wartości rynkowej, którą Zachód przypisuje ich tradycyjnej wiedzy. Póki co wolą oni mieć czas do namysłu, zanim będą zdolni określić formułę mającą chronić ich tradycyjną wiedzę” (Arvelo Jiménez 2004, s. 50). Problemy, opinie, podejścia, wątpliwości Sposób płacenia tantiemów, ich dystrybucji oraz to, kto dokładnie ma być podmiotem otrzymującym zapłatę, budzi liczne wątpliwości, pytania i kontrowersje. Nie podejmuję się tu szczegółowego rozważania tych problemów. Poniższy zestaw kwestii (w formie pytań) jest inspirowany listą przytoczoną przez Kate & Laird (2004, s. 149–150) oraz moimi własnymi przemyśleniami: 7  Przypadki, w których ludność tubylcza otrzymuje tantiemy za farmakologiczne zastosowanie jej tradycyjnej wiedzy, są znane również spoza Ameryki Łacińskiej. Tak na przykład San (Buszmeni) z RPA i Namibii otrzymują część zysków ze sprzedaży uśmierzających głód i pragnienie specyfików produkowanych z substancji pozyskanych z sukulentu Hoodia, zaś Kani z indyjskiego stanu Kerala partycypują w zyskach ze sprzedaży antyfatygantu produkowanego z rośliny Trichopus zeylanicus. W obydwu przypadkach wiedza o pożądanych właściwościach roślin została uzyskana od tubylców. Buszmeni jednak musieli podjąć walkę o swój udział w zyskach. Mimo że badania nad właściwościami sukulentu Hoodia zaczęły się już w latach siedemdziesiątych XX wieku, a wyabstrahowany z niej składnik (P57) został opatentowany w 1998 roku, stosowną umowę gwarantującą tantiemy tubylcom podpisano dopiero w 2003 roku (Kate & Laird 2004, s. 146–147, 153–154; Wüger 2004, s. 195–197). �332 Kacper Świerk Czy wszystkie społeczności posiadające jakąś wiedzę mogą zostać zidentyfikowane, a jeśli tak, to czy jest możliwe, by od ich wszystkich uzyskać zezwolenie na jej użycie? Co jeśli społeczności te żyją w dwóch lub więcej sąsiadujących krajach? Kto powinien być podmiotem otrzymującym tantiemy, jeśli dana wiedza na temat użycia jakichś roślin jest rozpowszechniona wśród wielu grup etnicznych, często żyjących w różnych krajach? Jeśli zapłatę miałyby otrzymywać wszystkie te grupy, to jak ją wśród nich dystrybuować? Czy w takim przypadku firmy farmaceutyczne byłoby stać na płacenie tantiemów (posiadacze wykorzystywanej wiedzy tubylczej mogliby być liczeni wówczas w dziesiątkach lub setkach tysięcy ludzi)? Czy jest możliwe zapobieżenie użyciu danych znajdujących się w domenie publicznej (opublikowanych, powszechnie dostępnych)? Czy w ogóle należy to robić? Może uznać, że dane te są już własnością publiczną i nikt nie może rościć sobie praw do tantiemów za ich użycie? Z kim zainteresowane kompanie powinny negocjować? Z całymi wspólnotami lub grupami etnicznymi czy jedynie szamanami lub liderami? Czy kompanie/firmy powinny płacić tubylcom tantiemy po wygaśnięciu ważności patentu? Jak widać – istotnych pytań, wątpliwości i niejasności jest wiele. Co do samej opłacalności i użyteczności tradycyjnej tubylczej wiedzy etnobotanicznej/etnomedycznej, opinie specjalistów zajmujących się tym zagadnieniem nieco różnią się od siebie. Kate & Laird (2004, s. 133–134) podkreślają, że znaczenie bioprospekcji z wykorzystaniem wiedzy tubylczej znacząco maleje wraz z rozwojem badań i technologii w dziedzinach biochemii, biologii molekularnej i komórkowej oraz immunologii, który sprawia, że polem poszukiwań i tworzenia nowych leków i innych użytecznych specyfików stają się laboratoria, a nie południowoamerykańskie dżungle. W związku z tym trudno mówić o jakimś wielkim zagrożeniu ludów tubylczych „kradzieżą ich wiedzy”. Schuler (2004, s. 160) z kolei argumentuje, iż mniemanie, że wykorzystanie wiedzy tubylców się nie opłaca, nie jest zgodne z prawdą. Podaje on, że 74% leków dla ludzi wyprodukowanych z roślin jest używanych w tych samych celach (do leczenia tych samych schorzeń), do jakich roślin tych używała ludność tubylcza. Jak więc widać, choć w badaniach nad lekarstwami bioprospekcja połączona z poznaniem użycia roślin przez ludność tubylczą w ostatnich dekadach straciła na znaczeniu, to wiedza ta wciąż jest używana i wciąż jest warta pieniędzy. Jak w takim przypadku powinni zachowywać się antropolodzy, aby chronić etnomedyczną wiedzę tubylców czy niechcący nie przyczynić się do jej „pirackiego” wykorzystania? �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 333 Wielu antropologów prowadzących wśród tubylców badania z zakresu etnobotaniki i etnomedycyny stosuje w swych pracach specjalne środki ostrożności, tak aby prezentowane przez nich informacje na temat zastosowania roślin czy innych organizmów nie mogły być użyte przez firmy farmaceutyczne. Tak na przykład Glenn H. Shepard Jr, amerykański antropolog, który prowadził badania etnobotaniczne i etnomedyczne wśród Indian Matsigenka i Yora w peruwiańskiej Amazonii, wymieniając w tekście swego doktoratu rośliny lecznicze, podaje tylko nazwę rodziny, do której należą i nazwę rodzajową. Robi tak, aby chronić tubylczą własność intelektualną (a także, jak twierdzi, prawo Peru do jego zasobów genetycznych). Jedynie w przypadku roślin powszechnie używanych i udokumentowanych w literaturze podaje on pełne nazwy gatunkowe (Shepard 1999, s. 65). Są jednak i inne wizje ochrony tego, co określa się mianem praw intelektualnych ludności tubylczej. Schuler (2004, s. 177–178) – nie będący antropologiem, a specjalistą od rozwoju pracującym dla Banku Światowego – proponuje rozwiązanie stojące w jaskrawym kontraście do polityki dyskrecji proponowanej przez Sheparda. Uważa on, że wiedza tubylcza (często przekazywana ustnie lub przez uczestnictwo, a nie na piśmie) powinna zostać udokumentowana i opublikowana. Wówczas Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) będzie miało do niej dostęp i nie będzie dawało patentów na specyfiki na niej oparte. Miałoby to, zdaniem Schulera, zapobiec komercjalizacji wiedzy etnobotanicznej przez osoby z zewnątrz. Schuler zachęca też, by sami tubylcy organizowali się i komercjalizowali swoją wiedzę. Wspominany już w tym tekście Oscar Calavia Sáez uważa, że antropolodzy powinni opowiedzieć się przeciw temu, co określa on mianem prywatyzacji kultury – czemuś, co z punktu widzenia naszej dyscypliny jawi się „jako etnocentryczne, ideologiczne i sterylizujące”. Pisze on, że opatentowanie wszystkiego jest absurdem i że Indianie, nawet jeśli chcą, by przyznawano im prawa własności intelektualnej do ich wiedzy, robią to w defensywie, chcąc ją chronić przed zawłaszczeniem, a nie aktywnie dążąc do jej „prywatyzacji” (Calavia Sáez 1998). Wizja tego antropologa bliska jest moim intuicjom i odczuciom. Jak widać, idee antropologów i specjalistów od rozwoju mogą być bardzo różne., Pozostaje nam postawić pytanie: czy istnieją antropolodzy, którzy pracują dla kompanii farmaceutycznych, dokumentując tubylcze użycie roślin i tym samym przyczyniając się w nieetyczny sposób do tego, co mój indiański respondent określił mianem kradzieży wiedzy tubylczej? Niewątpliwie antropolodzy, zwłaszcza ci mający formację etnobotaniczną, świetnie nadawaliby się do takiej pracy. Przypadki tego typu nie są mi jednak znane z terenu, a literatura �Kacper Świerk 334 też na ogół milczy na ten temat8. Nie można jednak wykluczyć takiej możliwości. Wiadomo, że istnieją antropolodzy pracujący dla kompanii nafciarskich, uczestniczący w ich imieniu w negocjacjach z tubylcami, na ziemi których wydobywa się ropę lub gaz, legitymizujący swoją działalnością, obecnością i tym, co piszą, obecność kompanii w kraju Indian, nierzadko przy okazji prowadzący badania na potrzeby swych dysertacji czy publikacji. Niektórzy Indianie, ich zachodni sprzymierzeńcy i etyczni antropolodzy nazywają takie osoby „antropologami-prostytutkami”. Skoro są antropolodzy pracujący dla nafciarzy, więc czemu mieliby nie istnieć tacy, którzy pracują dla firm farmaceutycznych. To, że niewiele o takich przypadkach wiadomo, może wynikać z tego, że zbieranie wiedzy etnobotanicznej można prowadzić w sposób znacznie bardziej dyskretny i nie rzucający się w oczy niż pracę dla nafciarzy (która wymaga od antropologa firmowania tekstów i umów własnym nazwiskiem, a niekiedy publicznego wypowiadania się). Niewątpliwie sprawa prawdopodobnego dokumentowania przez antropologów wiedzy etnobotanicznej dla firm farmaceutycznych wymaga zbadania. Mimo że uważam istnienie antropologów-piratów za prawdopodobne, to jestem przekonany, że podobnie jak wspomniani antropolodzy pracujący dla nafciarzy, stanowią oni mało znaczący odsetek wszystkich antropologów i że pojawiający się gdzieniegdzie w Ameryce Łacińskiej strach przed badaczamizłodziejami wiedzy nie jest uzasadniony. Konkluzje Co do przyszłości ochrony praw ludów tubylczych do ich wiedzy (definiowanej jako własność intelektualna), wiele wskazuje na to, że będzie istnieć tendencja do formalizowania procedur dostępu do niej i jej wykorzystania. Wraz z formalizacją przepisów będzie też postępować komercjalizacja niektórych elementów wiedzy tubylczej, choć, jak pokazuje wspominany przykład Yekuana, istnieją też w tym względzie opory. Sądzę jednak, że krytykowane przez Calavię Sáeza „sprywatyzowanie kultury” nie nastąpi rychło, jeśli w ogóle (m.in. ze względu na wspomniane towarzyszące mu trudności konceptualno-praktyczne). Co do biopiractwa i kradzieży wiedzy tubylczej, jak przypuszczam, wciąż będą one istnieć, bo przepisy przepisami, a rzeczywistość na dalekiej prowincji może się do nich mieć nijak. Należy mieć nadzieję, że państwa latynoskie nie wprowadzą zbiurokratyzowanego aparatu kontroli, który w toku długotrwałych procedur sprawdzałby na wstępie wszystkich Choć Bravo V. (1997, s. 32) wspomina o udziale antropologów w pirackich badaniach, to nie podaje żadnych konkretnych przykładów, ani odniesień do źródeł. 8 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 335 antropologów i etnobotaników chcących prowadzić badania w tych krajach czy nie są czasem „piratami”. Badacze, którzy wybierają się w teren, by badać kultury tubylcze, metyskie czy afroamerykańskie w Ameryce Łacińskiej, powinni mieć na uwadze, że w grupach tych temat biopiractwa i „kradzieży wiedzy” jest obecny i że w związku mogą być przyjęci z pewną nieufnością, a nawet niechęcią. Szczególnie narażeni na takie podejrzenia mogą być antropolodzy prowadzący badania o profilu etnobotanicznym i/lub etnomedycznym. Należy nastawić się na to, że będziemy musieli wyjaśniać, iż nie jesteśmy złodziejami wiedzy i nie interesuje nas patentowanie tubylczych zastosowań roślin. Nie można też wykluczyć wystąpienia sytuacji, w której będziemy musieli tłumaczyć nasz brak złych zamiarów podejrzliwym przedstawicielom agencji rządowych, których zdarzy nam się spotkać w terenie. Jeśli tubylcy zażyczą sobie, byśmy nie publikowali niektórych danych uważanych przez nich za podatne na nieuczciwe wykorzystanie (np. przez kompanie farmaceutyczne), powinniśmy to uszanować. Nie należy jednak sytuacji demonizować czy nadmiernie się obawiać. Tubylcy nie wszędzie są skrajnie nieufni i często dają się przekonać zapewnieniom badacza. Niekoniecznie też musimy trafić na nieufnych urzędników. Badaczom etnobotanikom zaleciłbym, aby nie zabierali ze sobą i nie transportowali większych ilości zebranych próbek roślin, jeśli oczywiście nie posiadają stosownych zezwoleń od odpowiednich instytucji. Dziękuję doktorowi Mariuszowi Kairskiemu za cenne uwagi do wstępnej wersji tego tekstu. Literatura Arvelo-Jiménez N. 2004 – Kuyujani Originario: The Yekuana Road to the Overall Protection of Their Rights as a People, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J.M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 37–51. Brack Egg A. 1999 – Comunidades indígenas y respeto a la naturaleza, Universidad Marcelino Champagnat, Lima. Bravo V.E. 1997 – La bioprospección en el Ecuador, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 131–141. �336 Kacper Świerk Calavia Sáez O. 1998 – Biopirataria: Mitos, leis e políticas, TSEMIM. Transsmision et Transformation des Savoirs sur l’Environnement en Milieu Indigène et Métis, http://www. ulb.ac.be/socio/tsemim/ctrosc.html. Ellen R. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, Current Anthropology, 39(2), s. 238–239. Espinoza Fuentes F. 1997 – Patentes a la vida, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 77–86. Finger J.M. & Schuler P. (ed.) 2004 – Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Washington. Gorinsky C. 2006 – Hero or Zero?, „New Scientist”, 22.06, s. 50–51. Kate K. & Laird S.A. 2004 – Bioprospecting Agreements and Benefit Sharing with Local Communities, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 133–158. Posey D.A. 2002 – (Re)Discovering the Wealth of Biodiversity, Genetic Resources, and the Native Peoples of Latin America, „Anales Nueva Época”, 5, s. 37–60. Schuler P. 2004 – Biopiracy and Commercialization of Ethnobotanical Knowledge, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 159–181. Shepard G.H. 1999 – Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, Rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. Warren D.M. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, „Current Anthropology”, 39(2), s., 244–245. Wüger D. 2002 – Prevention of Misappropriation of Intangible Cultural Heritage Through Intellectual Property Laws, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 183–206. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa8629a97419444088e3ced2a79f9a1a.pdf 639baad78571002c9b055cd99261bede Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki dziennikarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5117 Title A name given to the resource Antropologia w dziennikarstwie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.375-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Marek Arpad Kowalski ANTROPOLOGIA W DZIENNIKARSTWIE Niezależnie od tego, jak byśmy nazwali czy określili temat: „Antropologia w dziennikarstwie” czy „Antropologia a dziennikarstwo” lub „Antropologia i dziennikarstwo”, lub jeszcze inaczej, ale podobnie – rzecz rozważań pozostaje ta sama, sprawiając wszakże pewne trudności w zrozumieniu i przedstawieniu. Lecz odsuńmy na bok wątpliwości nazewnicze. Zadanie polega na tym, by określić wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem: podobieństwa i różnice, a jeszcze dokładniej, by wydobyć elementy wspólne i odrębne oraz takie, które znajdują się na pograniczu jednej i drugiej formy, a wreszcie by znaleźć związki metodologiczne i formalne między jednym a drugim rodzajem działania, wypowiedzi i przekazu, a jednocześnie odmienności charakterystyczne dla obu rodzajów poszukiwań i wypowiedzi przy jednoczesnym widzeniu tego, co może być uznane za wspólne lub podobne, a zarazem wzajemnie przenikające się. Konieczne jest tu pewne dopowiedzenie. Od pewnego czasu dziennikarstwo stanowi jedno z pól badawczych dla antropologii, znacznie szerzej nawet: nie tylko dziennikarstwo, ale ogólnie media (pamiętać trzeba, że w tym układzie dziennikarstwo jest – by tak rzec – fragmentem mediów). Powstają opracowania antropologiczne dotyczące dziennikarstwa, czy ogólniej mediów, jako przejawów kultury (naturalnie kultury jako efektów działalności ludzkiej i zarazem formującej człowieka, by nie odwoływać się tu do klasycznej już, acz nieco przydługiej i „wyliczankowej” definicji Edwarda Burnetta Tylora). Zarazem szukające w tych obu formach aktywności mniej czy bardziej widocznych antropologicznych tropów. Michael Herzfeld w pracy Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie jeden z rozdziałów swej pracy tytułuje Media, obejmując w nim nie tylko dziennikarstwo w czasopismach, ale i telewizyjne oraz radiowe, a także film, seriale i reklamy oraz wszelkie reportaże telewizyjne, słuchowiska radiowe i billboardy oraz rozmaite inne, a pokrewne formy klasyfikowane jako media. Zostawmy jednak na marginesie tak szerokie potraktowanie tematu, by nie pogubić się w szczegółach i skupić się na właściwym temacie naszych rozważań. �376 Marek Arpad Kowalski Podobieństwa i różnice Można rozumieć antropologię w dziennikarstwie w sposób niejako jednostronny, a raczej uproszczony. To znaczy zajmować się antropologią w dziennikarstwie rozumianą jako wypowiedzi dziennikarskie na temat antropologii, a dokładniej – publikowanie artykułów dziennikarskich traktujących o tym, czym jest antropologia, wyjaśnianie w ten sposób założeń nauki, przedstawianie jej wyników badawczych, przybliżanie pewnych terminów i określeń, przedstawianie myślenia antropologicznego jako dobrego sposobu na odbiór i rozumienie świata. Byłaby to swoista popularyzacja nauki. Można też publikować recenzje z prac i książek antropologicznych, zwłaszcza w pismach specjalizujących się w drukowaniu recenzji czy też w działach recenzyjnych rozmaitych pism, także popularnych. Jeśli – dodajmy – redakcje czasopism będą nimi w ogóle zainteresowane, gdyż wiele pism raczej stara się unikać zbyt wielu podobnych artykułów czy recenzji jako uważanych za trudne w odbiorze, a zatem nie przyciągających czytelników. Ta dosyć prosta forma antropologii w dziennikarstwie jest stosowana mimo pewnych trudności związanych z tzw. polityką wydawniczą, nastawioną na publikowanie tekstów „dla każdego”, czyli „dla wszystkich”, a zatem o niezbyt dużej skali trudności w odbiorze, acz korzystna jest dla popularyzacji nauki. Jednak nie tylko o to chodzi. Owszem, popularyzacja antropologii w dziennikarstwie jest ważna, ale jak powiedziano wcześniej, powinniśmy szukać wzajemnych relacji głębiej, niż tylko w artykułach i recenzjach popularyzatorskich. W 1912 r. ukazała się w Krakowie, nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff, praca Psychologia społeczna. Czynności poznawania, której autorem był Zygmunt Balicki, jak głosi wyjaśnienie: doktor praw, członek stowarzyszony Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego. Wbrew tytułowi, czy raczej wbrew dzisiejszemu znaczeniu terminów, nie jest to praca stricte psychologiczna, lecz raczej socjologiczna, zawierająca bardzo wiele elementów i rozważań z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, a właściwie lokująca się na pograniczu tych dyscyplin, czyli socjologii i etnologii (mianem psychologii społecznej określano wówczas socjologię). Znajdujemy tam pewne tropy mówiące o stosunku antropologii do dziennikarstwa i odwrotnie. Systematyzacja umysłowa, łącząca ze sobą wrażenia z obrazami, przechowanymi w pamięci surowej, polega przede wszystkim na skojarzeniu w czasie wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa. Jeżeli każde nowo występujące wrażenie dochodzi do świadomości podmiotu już jako znane w swych charakterystycznych przejawach z przeszłości i pod �Antropologia w dziennikarstwie 377 tym samym względem przewidziane i oczekiwane, przybiera ono cechy wrażenia określonej jakości (Balicki 1912, s. 80). Upraszczając nieco – wrażenia plus obrazy przechowywane w pamięci plus skojarzenia wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa, są to czynności umysłowe albo też rodzaj postępowania charakterystyczny dla antropologii i dziennikarstwa. I dalej nieco bardziej szczegółowo: Jako przykład trudności praktycznej w przeprowadzeniu granicy między duchowymi a funkcyonalnymi przejawami pewnego faktu społecznego, przytoczyć możemy zaniepokojenie, wywołane w środowisku społecznem przez silne wrażenia zewnętrzne: artykuły i wiadomości, zamieszczone w prasie, a temu faktowi poświęcone, zgromadzenia, narady, listy i depesze z tegoż powodu rozsyłane, demonstracye uliczne (odruchy) etc. zaliczymy do zjawisk fizycznych, przedmiotowych, podczas gdy treść wystąpień prasy, narad, komunikatów i haseł podczas demonstracyi wygłaszanych – do zjawisk duchowych (Balicki 1912, s. 99). Wyznaczając granicę między tym, co Balicki określa przejawami duchowymi, a przejawami funkcjonalnymi, czyli rzeczywistymi, realnymi, w jakiś sposób materialnymi, widać ponownie związki między antropologią a dziennikarstwem. A wreszcie swoiste podsumowanie wskazujące na rolę dziennikarstwa i jego związki z antropologią w ówczesnym rozumieniu zagadnienia: Jeżeli stróżem i wyrazicielem uwagi samorzutnej w społeczeństwach współczesnych jest dziennikarstwo, rolę tę w zakresie uwagi dowolnej spełnia publicystyka. Ona to wskazuje, co jest godnego przechowania w pamięci społecznej, co jest symptomatem poznawczym trwałym, a co przemijającym, i daje pierwsze wskazania nowych wyobrażeń twórczych, mających powstać w zakresie kultury narodowej. Publicystyka jest nadto stróżem niezaspokojonych potrzeb społeczeństwa, wyrazem jego pragnień i dążeń, a skierowując uwagę opinii na najdonioślejsze i najgłębiej sięgające zagadnienia bytu narodowego, zwraca ją w kierunku największego oporu zewnętrznego lub wewnętrznego i siłą rzeczy staje się drogowskazem przyszłych wysiłków twórczych (Balicki 1912, s. 263). Jak widać już wówczas, sto lat temu, gdy jeszcze antropologia była przynajmniej u nas w powijakach, zwracano uwagę na jej związki z dziennikarstwem (też w porównaniu z obecnym znajdującym się może nie w powijakach, ale jednak w przedszkolu). Nie wnikam tu w to, co Balicki rozumie pod pojęciami „zjawisk fizycznych”, „zjawisk duchowych”, „symptomatów trwałych” i „symptomatów przemijających”, czy wreszcie „oporu zewnętrznego” i „oporu �378 Marek Arpad Kowalski wewnętrznego”, ani jak je definiuje według ówczesnego rozumienia tych terminów, gdyż wymagałoby to szczegółowej recenzji tej pracy, a przecież nie o to nam chodzi. Dodać jednak należy dla lepszego pojmowania jego poglądów, że „pamięć surowa” odpowiada mniej więcej pamięci potocznej, nie wyniesionej z nauki, „symptomaty trwałe” to takie, które zapadają nam w pamięci na trwałe, w odróżnieniu od „symptomatów przemijających” czyli chwilowo goszczących w naszej umysłowości, wreszcie „opór zewnętrzny” to taki, który stawia nasz umysł przed przyjęciem realnych faktów zachodzących w naszym otoczeniu, a „opór wewnętrzny” to wzdraganie się przed przyjęciem faktów niezgodnych z naszymi poglądami i przyzwyczajeniami. To pokrótce tyle, żeby zrozumieć co Balicki rozumie pod tymi określeniami. Dokładne wyjaśnienia znajdują się w rzeczonej pracy i są czerpane z ówczesnego katalogu psychologicznego i socjologicznego. Dla naszych rozważań mają jednak drugorzędne znaczenie (ich znaczenia możemy zresztą domyślać się z kontekstu, w jakim występują). Najbardziej istotne wydaje się to, że już wtedy dostrzegano rolę antropologii w dziennikarstwie i rolę dziennikarstwa w antropologii, aczkolwiek w sposób rozłączny, niezupełnie przenikający się, chociaż zarazem często tożsamy, zwłaszcza przypisując jednej i drugiej formie wypowiedzi chęć obserwowania i badania świata, jego zrozumienia i wyjaśnienia. Uderza również u Balickiego fakt idealizowania dziennikarstwa dla formowania wyrażania i zaspokajania potrzeb społecznych; idealizowania wzbudzającego dziś pewne poczucie sceptycyzmu, czy rzeczywiście tak jest. W każdym razie dziennikarstwo zostało potraktowane jako pomocne w kształtowaniu postaw społecznych, czy raczej enkulturacji – pomocne dla wszelkich działań antropologicznych, a zarazem antropologia jako pomocna dla dziennikarstwa dla lepszego rozumienia świata i jego objaśniania. Ale przyjmijmy takie stanowisko z dobrodziejstwem inwentarza, w końcu takie były na ów temat poglądy na progu XX wieku. Zresztą i obecnie przy traktowaniu dziennikarstwa jako domniemanego „bytu idealnego”, nie pamiętając o jego współczesnych dewiacjach, jest to pogląd teoretycznie zasadny. A że praktyka częstokroć odbiega od ideału, to już odrębne zagadnienie. Dodajmy jeszcze dla uzupełnienia, że w dziennikarstwie mylone są niejednokrotnie pojęcia etnografii, etnologii i antropologii, a wreszcie że antropologia często bywa utożsamiana z antropologią fizyczną. Dodam na podstawie własnych obserwacji i rozmów (jeśli są one w jakiś sposób reprezentatywne), że kiedy mówię o antropologii (w domyśle kulturowej, acz nie dodaję tego przymiotnika), słyszę zdziwienie, że przecież to „badanie kości” czy coś podobnego, w każdym razie rozumiana ogólnie, jak powiedziałem, �Antropologia w dziennikarstwie 379 jako wyłącznie antropologia fizyczna. Trzeba dopiero dłuższego tłumaczenia, by rzecz wyjaśnić. Przydałoby się zatem, zwłaszcza ze strony antropologów, dokładniejsze wyjaśnienie, co należy rozumieć pod mianem antropologii, by w dosyć powszechnym odbiorze dziennikarskim nie była utożsamiana jedynie z jedną jej „częścią” (fizyczną). Ale to na marginesie. Znów jednak wróćmy do tematu. Logika versus emocje Na przestrzeni co najmniej stulecia mamy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się antropologii i dziennikarstwa, aczkolwiek początkowo jeszcze delikatnym, nie sformalizowanym, albo może raczej z poczuciem, czy trochę bardziej ostrożnie, wyczuwaniem wzajemnych związków lub pewnych podobieństw, później dopiero bardziej wyraźnym. Lecz po tej wycieczce historycznej wróćmy do istoty problemu. Otóż należy od razu stwierdzić, że wszystko to, co podlega opisowi antropologicznemu, podlega także opisowi dziennikarskiemu. I odwrotnie: to, co podlega opisowi dziennikarskiemu, podlega także opisowi antropologicznemu. Innymi słowy, wszelkie zjawiska i fakty, które są przedmiotem badawczym antropologii, mogą być zarazem przedmiotem obserwacji dziennikarskiej. I odwrotnie: zjawiska i fakty, jakie bywają przedmiotem relacji dziennikarskich, mogą być także przedmiotem badań antropologicznych i wyciąganych na tej podstawie wniosków. Naturalnie, nie wszystko, co jest opisem dziennikarskim, nadaje się do przełożenia na pojęcia i język antropologii, tak jak i nie zawsze opis antropologiczny nadaje się do przełożenia na dziennikarstwo. Dodajmy, że opis dziennikarski teoretycznie powinien być gładki, potoczysty, językowo poprawny i ładny. W porównaniu z nim opis antropologiczny językowo bywa niekiedy chropowaty, elegancja językowa może mieć znaczenie drugorzędne. Jednakże są liczne pola wspólne pozwalające eksploatować je zarówno w sposób antropologiczny, jak i dziennikarski, a także śledzić założenia antropologiczne w dziennikarstwie. Na tym, jak sądzę, polega przede wszystkim istota antropologii w dziennikarstwie: wspomniane wspólne pola zainteresowań dające możność szukania tropów antropologicznych w wypowiedziach dziennikarskich i odwrotnie – możliwości dziennikarskich w poczynaniach antropologicznych. Narzuca się w tym miejscu przykład może nieco kontrowersyjny, ale trafny – mianowicie to, co od 10 kwietnia 2010 roku dzieje się w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu przed Pałacem Prezydenckim. Nie oceniam tych wydarzeń w żaden sposób, podaję jednak jako wyraźny przykład. Wydarzenia �380 Marek Arpad Kowalski te i wszystko, co się tam dzieje, obrosło niezmiernie licznymi artykułami dziennikarskimi, kontrowersjami, publicystyką. Wszakże antropolog przypatrując się tym wydarzeniom, znajdzie dla siebie liczne tematy badawcze: narodziny mitu (na temat postaci Lecha Kaczyńskiego), tworzenie się wspólnoty, sakralizacja terytorium, stosunek do religii (krzyża jako symbolu i Kościoła jako instytucji), sprawa wykluczenia, stosunek „my” i „oni”, potoczne postrzeganie państwa, relacje między grupą a jednostką... Zapewne można by znaleźć wiele innych tematów przyciągających naukowca (rozwinięcie tych przykładów to odrębne zagadnienie, tu podaję je hasłowo). W każdym razie widać dobitnie, że to, co jest przedmiotem opisu dziennikarskiego, staje się przedmiotem badawczym dla antropologii. Przypominam: nie oceniam, nie komentuję, ale widać tu dobitnie, jak funkcjonuje lub może funkcjonować antropologia w dziennikarstwie, przynajmniej na poziomie uogólnionym. Podobnych przykładów z aktualnego życia publicznego można by przytoczyć więcej. Chociażby sprawa OFE (renty i emerytury), obecność naszych wojsk w Afganistanie, kwestia ewentualnej elektrowni atomowej w Polsce, zjawisko tzw. kibiców stadionowych i wiele innych spraw, jakimi żyje obecnie dziennikarstwo i jakimi będzie się karmiło w przyszłości. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że podobne tropy antropologiczne znajdują się nie tylko w dziennikarstwie, ale i w literaturze pięknej. Są liczne tytuły powieściowe będące wprost antropologią. Można w tym miejscu wymienić takie przykłady, jak chociażby Kirgiz schodzi z konia (Warszawa 1974) Ryszarda Kapuścińskiego, Boża podszewka (Warszawa 1997 – na tej podstawie powstał serial telewizyjny pod tym samym tytułem emitowany kilkanaście lat temu) Teresy Lubkiewicz-Urbanowicz, Traktat o łuskaniu fasoli (Kraków 2006) Wiesława Myśliwskiego, Huta (Wołowiec 2007) Grzegorza Kopaczewskiego. To tylko kilka przykładów wybranych przypadkowo. Można by wymienić ich znacznie więcej, ale nie będę tego czynił, ponieważ związki między antropologią a literaturą piękną także bywają wyraźne, lecz dokładne ich prześledzenie odbiega od tematu zajmującego się antropologią w dziennikarstwie. Jeśli zostały tu przywołane, to marginalnie, żeby pamiętać i o tych także relacjach. Wracając do głównego nurtu rozważań, warto w tym miejscu zauważyć rzecz niezbyt często dostrzeganą, acz ważną. Mianowicie uwadze często umyka to, że absolwenci antropologii uprawiający badania etnograficzne mają niejako automatycznie przygotowanie dziennikarskie, chociaż nie zawsze jesteśmy tego świadomi. Na czym to polega? Etnograf przygotowujący się do badań na jakimś terenie czy na jakiś temat musi wiedzieć o co pytać swoich ewentualnych informatorów, jak to czynić, jak ich dobrać, jak skłonić do możliwie otwartych i dokładnych wypowiedzi, �Antropologia w dziennikarstwie 381 a wreszcie jak przełożyć te wypowiedzi na „swój” etnograficzny język utrzymany w ryzach przejrzystej logiki. Podobnie dziennikarz. Szykując się do napisania reportażu, felietonu, wywiadu lub jakiejkolwiek podobnej formy wypowiedzi, musi przygotować się do tego i wiedzieć, co chce powiedzieć i o co pytać informatorów, jak ich dobrać, jak skłonić do wynurzeń, gdy zrazu niechętnie mówią czy to z powodu skrępowania, czy dla jakichś innych przyczyn, a na koniec jak to przełożyć na obowiązujące formy dziennikarskie. Metodologia więc wywiadu, publicystyki, felietonu albo jakiejkolwiek innej wypowiedzi dziennikarskiej lub też bardziej generalnie zebrania materiału czy to dziennikarskiego, czy etnograficznego jest bardzo podobna, jeśli nie wręcz taka sama. Ale oprócz niewątpliwych podobieństw, są także różnice i to istotne, polegające na odmiennych w efekcie formach wypowiedzi, stylistyce, metodologii (w głębszym jej rozumieniu), przeznaczeniu i ostatecznych efektach. Antropolog musi pamiętać o tym, by przedkładane przez niego fakty były ze sobą powiązane logicznie, by jedne wynikały z drugich, a późniejsze wiązały się z wcześniejszymi, a wszystkie powinny być dobrze osadzone w postrzegalnych i udokumentowanych realiach. Musi także dbać o to, by były racjonalne, nie zbaczające w stronę domniemanych legend lub mitologii, a nawet opowieści „wyssanych z palca”, którymi informator może bezwiednie albo świadomie „karmić” badacza, on zaś powinien być czujny i nie dać się sprowadzić na manowce, zatem informacje prowadzące do ogólniejszych spostrzeżeń musi poddać weryfikacji i dociekać co kryje się pod pewnymi symbolami a nawet niedopowiedzeniami, tzw. „wymownym milczeniem”, gestami i mimiką, w ogóle mową ciała i spod tej warstwy ujawniać istotę sprawy. Podsumujmy zatem: logika, wzajemne powiązania faktów ujawniające rzeczywisty stan rzeczy, no i wystrzeganie się dowolności w interpretowaniu faktów. Interpretacja musi być zbudowana na jak najdalej idącym prawdopodobieństwie. Nie ma tu miejsca na zupełną dowolność czy pozwalanie sobie na ujawnianie rozmaitych sympatii czy antypatii w jakiejkolwiek sprawie. Własny pogląd powinien być podporządkowany racjonalności i obiektywizmowi. Na własne zdanie można sobie pozwolić dopiero w podsumowaniu, zastrzegając wszakże, że jest to osobiste zdanie autora. W razie wątpliwości czy niemożności jednoznacznych stwierdzeń potwierdzanych twardo faktami, dopuszczalne są jedynie zastrzeżenia czy też ostrożności w rodzaju: „wydaje się”, „można sądzić, że...”, „przypuszczalnie” itp. Natomiast, aczkolwiek w dziennikarstwie też mamy do czynienia z interpretacją, to wątpliwości nie są obudowywane zastrzeżeniami „wydaje się”, „można przypuszczać” i podobnymi. A w każdym razie są one rzadko stosowane. Naj- �382 Marek Arpad Kowalski częściej bowiem mamy do czynienia z jawnym, bezwzględnym i bezpośrednim wyrażaniem przeważnie jednoznacznej opinii, że tak właśnie dokładnie jest, jak zostało przedstawione w tekście. Fakty nie wymagają potwierdzenia i nie muszą wynikać jedne z drugich. Fakty – przyjmuje się – po prostu są, a samo ich istnienie jest już eo ipso podawane odbiorcy jako dowód ostateczny. Owszem, istnieją między nimi powiązania w twórczości dziennikarskiej, ale dosyć luźne, nie wymagające dokładnego ukazywania wzajemnych związków i zależności. Niejako „są, bo są” i oczekiwana jest zgoda na nie czytającego, bez wgłębiania się w konteksty i szukania ewentualnych relacji między nimi. Media masowe zdefiniować możemy jako media komunikacyjne, które są – lub też mogą być – rozpowszechniane na szeroką skalę, praktycznie w identycznej formie; w ich poczet zaliczamy nie tylko film, wideo, telewizję, radio czy drukowaną prasę – czyli formy, które najczęściej mamy na myśli mówiąc o „mediach” – ale też odbitki litograficzne, billboardy reklamowe oraz Internet. Sęk w tym, by nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali. Pod pewnymi względami media masowe przypominają niektóre ze skrajnie zlokalizowanych wytworów kultury. Na przykład gazety są w równym stopniu co ludowe pieśni skore do redukowania zbliżonych w jakikolwiek sposób zdarzeń do stosownej formułki – obciążonej jednak pokaźnym bagażem symbolicznym – co w rezultacie prowadzi do ich ujednolicenia (Herzfeld 2004, s. 404–405). Media masowe z natury rzeczy są mediami komunikacyjnymi. Znaczy to, że służą komunikacji ze społeczeństwem. Najbardziej jednak istotne wydaje się tu pojęcie redukowania jako zdecydowanie odróżniającego dziennikarstwo od antropologii. Mianowicie dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów do jak najbardziej prostych i oczywistych stwierdzeń, zamykając je na ogół we względnie krótkich formułach, niejednokrotnie schematycznych i często abstrahuje od złożoności kontekstów – akurat odwrotnie aniżeli czyni to antropologia, uwzględniająca złożoność wydarzeń i ich konteksty. Gdy antropologia rozkoszuje się – można barwnie powiedzieć – złożonością faktów i zdarzeń, ich niejednoznacznością, pozwalając każdemu na wypracowanie i pielęgnowanie własnego punktu widzenia czy własnej interpretacji, krytycznego spojrzenia na to, co zostało przedstawione, to media odwrotnie – redukując złożoność faktów do prostych stwierdzeń i pomijając konteksty i wszelkie uwikłania owych faktów, tworzą uproszczone standardy ocen, podając bez wahania co jest prawdziwe, a co nie, co jest złe, a co dobre, co jest właściwe, a co nie, a czynią to na masową skalę, jawnie albo skrycie wpływając na czytelników, aby przyjęli owe standardowe oceny tak jakby były ich własne. �Antropologia w dziennikarstwie 383 Zapewne to miał na myśli Herzfeld w przytoczonym wyżej cytacie, by „nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali”. Skalę można w tym znaczeniu pojmować jako względnie skromny nakład i odbiór prac antropologicznych w porównaniu ze skalą i powszechnym odbiorem artykułów dziennikarskich (wysokie nakłady gazet i czasopism i liczne bardzo grono odbiorców). Doniosłość skali w tym przypadku oznacza masowość ocen; można powiedzieć, że ilość przechodzi w tym przypadku w jakość – im coś jest większe, staje się automatycznie bardziej prawdziwe (aczkolwiek wiemy, że nie musi odpowiadać to prawdzie). Tym bardziej, że media wskutek takiego odczytywania ich przesłania bywają często źródłem tworzenia samooceny, dzięki czemu wiemy (powinniśmy wiedzieć) jak życie nam się układa, czy jest dobre, czy nie bardzo, zatem wpływają na nas nie tylko w sposób informacyjny, ale i normatywny. Zwłaszcza że media niejako same z siebie tworzą ramy tego, co istotne, albo inaczej: tego, co za istotne powinno być powszechnie uważane, narzucając bezwiednie albo świadomie taki pogląd odbiorcom. Wspomniana w cytacie identyczna forma jest dlatego identyczna (przepraszam za tautologię), że występuje we wspomnianej masowej skali. Masowej, to znaczy przyjmowanej przez zdecydowaną większość odbiorców jako fakt nie podlegający dyskusji. Innymi słowy następuje redukcja zjawisk i zdarzeń do pobieżnych formułek podawanych jako fakty do masowego i szybkiego przyswojenia sobie, bez wgłębiania się w ich współzależności, konteksty czy odmiennie postrzegane kontrowersje. Dziennikarstwo ujawnia w tym miejscu jedną z bardziej pospolitych cech dyskursu biurokratycznego, w którym – w wyniku aktywnego stosowania błędnie umiejscowionej konkretności – standaryzacja retoryki stwarza iluzję gruntownej faktyczności – czy też, innymi słowy, czystej referencyjności (Herzfeld 2004, s. 405). Referencja, a więc niezgodność (czy chociażby względna niezgodność) między stanem rzeczywistym a opinią na jego temat, zdaniem Herzfelda, jest jedną z cech dziennikarstwa. Czy nam się to podoba czy nie, właśnie narzucanie przez dziennikarstwo, w sposób mniej czy bardziej jawny, poglądów do możliwie powszechnego wierzenia, niezależnie od rzeczywistego stanu rzeczy, stanowi o jego istocie. Należy w tym miejscu pamiętać o tym, co rzadko jest wspominane lub znane odbiorcom twórczości dziennikarskiej, a co ma wpływ na wspomnianą referencyjność, że dziennikarze w swojej pracy orientują się dosyć powszechnie, a może głównie na innych dziennikarzy, będących dla nich źródłem wiedzy i ocen, ponieważ często wielu z nich nie ma czasu (a bywa, że i chęci) dla pogłębiania swojego zasobu wiedzy, a przecież �384 Marek Arpad Kowalski każdy chce, by jego koledzy po fachu doceniali jego profesjonalizm. To jest owa „iluzja gruntownej faktyczności” niejako wymuszana przez samą istotę dziennikarstwa – dostarczenia odbiorcom szybkiego i nieskomplikowanego oglądu świata. Owszem, podobnie w antropologii też niejednokrotnie mamy do czynienia z orientowaniem się na zdania i poglądy innych badaczy i ich sądy i poglądy, ponieważ trzeba pamiętać, że: Etnografia jest od początku do końca uwikłana w pisanie (Clifford 2000, s. 33). Wychodząc od tego stwierdzenia, zauważmy, że pisanie – każde pisanie, antropologiczne, dziennikarskie czy jakiekolwiek inne – polega nie tylko na krytycznym odbiorze, ale również pretenduje do bycia mniej lub bardziej czymś w rodzaju prawdy objawionej. Zatem odnajduje się tu podobieństwo antropologii do dziennikarstwa (albo odwrotnie), gdyż dziennikarstwo jest właśnie pisaniem. Oczywiście dotyczy to dziennikarstwa prasowego, ale nie tylko prasowego, bo jednakże przy uwzględnieniu wszelkich różnic w formach wypowiedzi i innych jego form, także telewizyjnego, radiowego, Internetu. Podobnie i antropologia nie jest jedynie pisaniem, lecz przekazem słownym i wizualnym, też bowiem sięga do telewizji, radia i Internetu. Potraktujmy więc „pisanie” jako skrót myślowy, uwzględniający najrozmaitsze, nie tylko piśmienne formy przekazu. Wracając zaś do poprzedniej uwagi dotyczącej orientowania się na innych badaczy, występuje to zjawisko i w antropologii, lecz jest to wyraźnie zaznaczane, że np. X uważa tak, zaś Y inaczej i te różnice są motywowane przebiegiem własnych badań i spostrzeżeń, nie zaś pędem do stosowania schematycznych formułek. James Clifford w eseju na temat badań Marcela Griaule’a wśród afrykańskich Dogonów dosyć złośliwie zauważył: Nawet jeśli jest prawdą, że kluczowi informatorzy zostali „zgriaulizowani”, sam zaś Griaule się „zdogonizował” [...] to nie można z tego wywnioskować, że stworzona przez Griaule’a wersja Dogonów jest fałszywa (Clifford 2000, s. 70). Jak widać, kontrowersje między antropologami polegają na dokładnym przypatrywaniu się faktom i ich interpretacji, dalekie jednak są od pośpiesznych, schematycznych uogólnień. Natomiast w przypadku dziennikarstwa żyjemy w świecie symulacji, w którym najważniejszą funkcją znaku jest wymazanie rzeczywistości i jednocześnie ukrycie jej (rzeczywistości) zniknięcia. Wszelkie wartości są zazwyczaj nieostre, a ich interpretacja staje się dowolna, aby tylko była zgodna z potocznym myśleniem. �Antropologia w dziennikarstwie 385 Z drugiej wszakże strony wzmiankowane przypadki znane są wśród antropologicznych taktyk dyskursywnych jako technika sepizacji. Słowo pochodzi od anglojęzycznego skrótu SEP (somebody else’s problem). Sepizacja zatem polega na tym, że rozważany problem może zostać przemilczany albo uznany za nieważny poprzez sposób, w jaki się go omawia, pomimo że jest ważnym fragmentem rozmowy czy dyskusji. Chodzi więc w tym przypadku o przeforsowanie własnego punktu widzenia, kosztem zniwelowania punktu widzenia kontrpartnera czy kontrpartnerów, za pomocą odpowiednich zabiegów słownych. Sposoby stosowania sepizacji zajmują się nie tylko sprawami uważanymi za nieważne (dokładniej: sprowadzaniem spraw ważnych do kategorii spraw nieważnych), lecz i tym, w jaki sposób sprawy nabierają ważności lub ją tracą. Każdemu bowiem aktowi unieważnienia towarzyszy akt odwrotny: nadanie ważności sprawom innym. Jest to kontrsepizacja. Podobne do sepizacji i kontrsepizacji (albo też pokrewne) są manipulacje za pomocą stosowania cliché, czyli uproszczenia fałszującego rzeczywisty stan rzeczy. Nie każde uproszczenie jest cliché, tylko takie, które maskuje szczególny charakter opisywanego stanu rzeczy. Zabieg taki uważany jest za tendencyjny, ponieważ przy jego stosowaniu dominuje chęć osiągnięcia pożądanego skutku, realizacji jakiegoś zamiaru czy uzyskania wpływu na odbiorców lub czytelników. Umożliwia on to w ten sposób, że słowo lub zdanie napisane albo wypowiedziane zrazu jako komunał bez pokrycia w rzeczywistości (zafałszowanie stanu rzeczy) stopniowo staje się czymś możliwym do wyobrażenia, możliwym do dokonania, a wreszcie czymś dokonywanym. Bywa i tak, że przypadek indywidualny, podawany jako jednostkowy, staje się uogólnieniem. Zatem cliché zmienia rzeczywistość udając, że ją opisuje. Ktoś stosujący wspomniane techniki manipulacyjne (sepizacja, kontrsepizacja, cliché) rości sobie prawo do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Zgoda, że interpretacja może być także rodzajem wyjaśnienia, aczkolwiek tych wyjaśnień może być wiele, tyle ile interpretacji, a żadne z nich nie może pretendować do prawdy jedynej. Interpretacja może być tylko dociekaniem prawdy. Zatem pojawia się dalsze pytanie, kto (jaka interpretacja) ma reprezentować tożsamość i autentyczność prawdy? To pytanie nieustannie znajduje się w zawieszeniu. Możemy tylko domniemywać w oparciu o własną wiedzę i zmysł krytycyzmu. Tak jest w antropologii, gdy spoglądamy na odmienną interpretację innych naukowców i wybieramy tę, z którą się zgadzamy. W dziennikarstwie podobny wybór interpretacji jest mocno ograniczony. Tekst dziennikarski nie wdaje się w takie subtelności, przedstawiając to, co uważamy za interpretację, jako fakt. Tu kryje się „iluzja gruntownej faktyczności”, podniesiona przez Herzfelda. �386 Marek Arpad Kowalski Istota gruntownej faktyczności Jeżeli podobne techniki i zabiegi stosowane są w pewnych przypadkach w antropologii, to widać wyraźnie pewne relacje i podobieństwa z dziennikarstwem, z tym że w tym drugim przypadku czynności manipulacyjne są stosowane wprost i nie tak bardzo ukryte, jak w przypadku antropologii. Słowo i znak w dziennikarstwie bywają oderwane od swojej treści i odwołują się do innego słowa i znaku podawanych jako właściwe. Co ważniejsze, o ile przy wszelkich podobieństwach w antropologii można względnie trafnie wytropić manipulacje, a zawsze znajdzie się wcześniej czy później ktoś, kto zwróci uwagę na niedokładności lub nadinterpretację, o tyle w dziennikarstwie jest to znacznie bardziej trudne. Dlaczego? Charakterystyczną cechą mediów publicznych jest tworzenie pewnego, publicznego języka, który można powielać w nieskończoność i rozpowszechniać potencjalnie w jak najrozleglejszych przestrzeniach (Herzfeld 2004, s. 405). To jest też owa, inaczej określona herzefeldowska „gruntowna faktyczność”, czyli jeden z elementów odróżniających (przy wielu cechach wspólnych, a przynajmniej podobnych) dziennikarstwo od antropologii. To pierwsze działa w masowej skali, ta druga w skali znacznie mniej masowej. To pierwsze zorientowane jest na bardzo szeroki krąg odbiorców, ta druga na krąg odbiorców zawężony do grona fachowców i ewentualnie osób specjalnie nią zainteresowanych. Dziennikarstwo z założenia i z praktyki postępowania jest, jak wskazano, twórczością masową, dla wszystkich. Wśród tych „wszystkich” znajdują się osoby od – nazwijmy tak mało elegancko – prostaczków, kierujących się na co dzień wiedzą potoczną, do wyrafinowanych intelektualistów z rozwiniętym zmysłem krytycznym i samokrytycznym. Ma więc trafiać do każdego i to tak, by każdy zrozumiał przekaz dziennikarski, a jeszcze lepiej, by uznał go za „swój”, to znaczy odpowiadający mu zawartym w nim przesłaniem. Z pewną przesadą można stwierdzić, że dziennikarstwo jest swojego rodzaju masową misją, nakierowaną na jak najszerszy krąg odbiorców. Ponieważ zaś dziennikarstwo jest formą komunikacji nie tylko masowej, ale i często jednocześnie politycznej, najważniejsze są fakty, informacje i siła argumentów, a wszystkie one zredukowane dla zawładnięcia zbiorową wyobraźnią, nadającą działaniom i ideom wymiar symboliczny, uproszczony zarazem dla lepszego i bardziej efektywnego przyjęcia przez odbiorców. Wcześniej wspomniane zostało, że – z warsztatowego czy metodologicznego punktu widzenia – antropologowie otrzymują, niejako nieświadomie, �Antropologia w dziennikarstwie 387 przygotowanie dziennikarskie. Ta relacja działa i w drugą stronę. Dziennikarze równie automatycznie korzystają, a przynajmniej po części są profesjonalnie przygotowani do myślenia antropologicznego. Mianowicie przynajmniej teoretycznie dziennikarze mają za zadanie poznawać świat i rzetelnie przedstawiać go odbiorcom, czyli społeczeństwu. A właśnie takie założenie przyświeca antropologii. Widać tu znów wyraźnie relacje między jedną a drugą formą wypowiedzi. Jeżeli w tym dziennikarskim, masowym, powszechnym przekazie dla wszystkich mieści się antropologiczny punkt widzenia, to dobrze; a często mieści się. Bo znaczy to, że ów punkt widzenia, czy też sposób objaśniania świata staje się ważny i też znajduje odbiorców, powodując bardziej krytyczny i zróżnicowany odbiór rzeczywistości. Powoduje to rozszerzenie możliwości dziennikarskich, a także, niejako przy okazji, antropologicznych, bo i w tym ostatnim przypadku wyraźnie, a przynajmniej potencjalnie poszerza krąg odbiorców. Chociaż trzeba pamiętać, że między dziennikarstwem a antropologią nie istnieje rywalizacja w dążeniu do masowości. Dziennikarstwo z założenia nastawione jest na masowość. Antropologia nie startuje w tym wyścigu, chociaż ambicją niektórych antropologów bywa też masowy odbiór ich prac. Naturalnie nie tak masowy, jak twórczości dziennikarskiej, ale jednak możliwie szeroki. Aczkolwiek należy pamiętać, że misją antropologii jest przedstawianie złożoności świata (a nie jego prostoty), wydobycie skomplikowanych kontekstów, uwikłań, rozmaitych powiązań i ujawnienie ich. Przedstawianie złożoności świata jest także zadaniem dziennikarstwa, chociaż jak powiedziano wcześniej, odbywa się to na innym poziomie. Nie tylko znacznie bardziej masowym, ale i – w porównaniu do antropologii – uproszczonym. To uproszczenie wynika z bardzo prostego powodu: aby trafić do możliwie dużej grupy odbiorców i być przez nich zrozumianym. Dotyczy to także problemu interpretacji, gdyż występuje on i w dziennikarstwie, ale ponownie na innym poziomie. Interpretacja w dziennikarstwie bywa, w porównaniu z antropologią, mocno uproszczona, stosowana nie drogą żmudnego dochodzenia do niej, lecz „od jednego rzutu”. Dzieje się tak z powodów wcześniej wskazanych: masowości dziennikarstwa i w związku z tym konieczności szybkiego i bezkonfliktowego trafienia do odbiorcy, który powinien zrozumieć zabieg interpretacyjny bez konieczności wchodzenia do niego jak do labiryntu. Musi być wyłożony prosto. Formy wizualne Ciekawe rozważania wiążące się z tematem przedstawia Sławomir Sikora w artykule O problematyczności wizualności w antropologii, zamieszczonym �388 Marek Arpad Kowalski w zbiorze Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Autor skupia się, jak wyjaśnia tytuł, na formach wizualnych, takich jak fotografia czy film, ale pamiętajmy, że w dziennikarstwie mamy też do czynienia z wizualnością, ponieważ fotografia i film również mogą być formami wypowiedzi dziennikarskiej samodzielnej albo uzupełniającej wypowiedź pisaną lub mówioną. Zresztą należy zdać sobie sprawę, że pisanie także jest rodzajem wizualności: czytamy, a więc obserwujemy słowa, zdania, akapity, całą myśl zawartą w znakach pisarskich, które najpierw przyswajamy sobie patrząc, a więc czytając i dopiero w ułamek sekundy później to, co odbieramy, widzimy (to znaczy nie tylko patrzymy, ale rozumiemy to, co widzimy), zatem wizualnie czytanie zamienia się w rozumienie umysłowe. [...] widzenie (w odmienności do patrzenia) zawsze zawiera sporą domieszkę interpretacji (Sikora 2006, s. 183–184). Formy wizualne zawierają, bo muszą ze swej istoty zawierać, interpretację. Kluczem wszakże jest tu nader trafne przeciwstawienie pojęcia „patrzenia” pojęciu „widzenia”. Wiemy przecież, że „patrzeć” to nie znaczy dosłownie „widzieć”. Ta para pojęć odpowiada innej, przekładając na konwencję pisaną lub mówioną, stricte już dziennikarskiej: „czytać” i „rozumieć”, gdyż czytanie to rozpoznawanie liter, całych słów i zdań, lecz nie musi być równoznaczne z rozumieniem. Jeżeli na przykład mam przed sobą jakiś tekst w języku portugalskim, którego nie znam, patrzę na niego, rozpoznając litery i słowa, więc patrzę (pomijam wymowę), ale go nie widzę w znaczeniu: nie rozumiem, a wobec tego nie stać mnie na jakąkolwiek interpretację, ponieważ czytam, ale nie rozumiem, co czytam. Problem wizualności wpisuje się w pewną oczywistość reprezentacji. Przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka, ale tak jak uczymy się z większym wyczuciem przyglądać tekstom pisanym, tak też wypada wykazać się większą wrażliwością w podchodzeniu do materiału wizualnego, czy szerzej wizualności (Sikora 2006, s. 184–185). Sikora co prawda lojalnie wyznaje, że na przykład Kirsten Hastrup w tekście Film as Ethnography, zamieszczonym w pracy Anthropological Visions: Some Notes on Visual and Textual Authority (1992) opowiada się przeciwko wizualności (co zostało oparte na jej doświadczeniach z badań terenowych) jako grożącej, jak mi się wydaje, pochopną i powierzchowną interpretacją, jednak jawi się on zwolennikiem wizualności, mimo wszelkich wątpliwości i zastrzeżeń, jakie ona niesie, podając z drugiej strony inne przykłady antropologiczne wspierające wizualność. �Antropologia w dziennikarstwie 389 Nie jest moją rzeczą wchodzić w ten spór, aczkolwiek doświadczenia rozmaitych antropologów z wizualnością mogą być odmienne. Wypada jednak zauważyć, że wizualność stała się jednym z filarów dziennikarstwa, a co więcej mimo pewnych wątpliwości („przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka”), jednak wchodzi do antropologii, czego liczne przykłady przytacza sam Sławomir Sikora w wymienionej pracy, omawiając słusznie przykłady „czystej” wizualności w antropologii. Widać tu wzajemne przenikanie się pewnych form dziennikarstwa z pewnymi „wypowiedziami” antropologii. „Wypowiedziami” rozumianymi w tym przypadku jako wizualnymi formami. Wiadomo bowiem, że antropologia odwołuje się w pewnych przypadkach do form wizualnych: zdjęć i filmu, może więc nie tyle „ucieka przed problemem”, ile często nie traktuje go równie poważnie jak wypowiedzi tekstualnych. A przecież ileż to razy przypatrując się jakiemuś zdjęciu czy filmowi, mruczymy sobie pod nosem, że mówi on więcej, aniżeli opis tekstowy. Acz z drugiej strony przekazowi jedynie wizualnemu, mówiąc popularniej „obrazkowi” towarzyszy oczekiwanie, że będzie on dokładniej jeszcze wyjaśniony przez tekst pisany lub mówiony, chociaż nie zawsze takie dopowiedzenie bywa konieczne. Można przyjąć, że tryb wizualny powinien być równorzędny i równie poważnie traktowany, jak tekst pisany czy mówiony. Dziennikarstwo dawno już uznało tę równorzędność, antropologia dopiero stara się o ich równouprawnienie, chociaż w wielu przypadkach stosuje także owe standardy (może jednak owo równouprawnienie już się dokonało, bo przecież przekaz antropologiczny operuje dziś często zdjęciem, filmem – liczne są przecież filmy etnograficzne?). W każdym razie widzimy tu jak na dłoni antropologię w dziennikarstwie. Zwłaszcza wtedy, gdy przekaz wizualny opowiada nam o obcości, inności, niejednokrotnie wyraźniej przemawiającej obrazem niż tekst, a przecież antropologia to poszukiwanie „obcości”, czegoś innego, co nas otacza, sąsiaduje z nami albo jest „inne” od tego, do czego przywykliśmy w obrębie swojej kultury, no i porównywanie tego „innego” czy „obcego” z „naszym”. Dziennikarstwo często fascynuje pokazywaniem wzmiankowanej „obcości” czy „inności” jako egzotyki. Antropologia ową „inność” czy „obcość” także ujawnia, ale jako rzecz normalną, bez podniecania odbiorcy niezrozumiałą, a fascynującą egzotyką. Przeciwnie, oswaja ją tłumacząc, że inność albo obcość jest oczywistością, a nie odmiennością powodującą ekstazę wśród odbiorców. Dosyć, że mamy tu do czynienia z wzajemnymi relacjami między antropologią a dziennikarstwem, tyle że relacjami na poziomie z jednej strony profesjonalnym, z drugiej zaś masowym. Istota jednak, przy wszelkich odmiennościach, pozostaje ta sama. �390 Marek Arpad Kowalski Wszystko na sprzedaż? Paul Willis, krytyczny, jak można zrozumieć, wobec dziennikarstwa, porównuje teksty dziennikarskie do towarów kulturalnych. Zbliżamy się w tym miejscu do tego, że dziennikarstwo często swoje wypowiedzi traktuje jako towar. Naturalnie, towar specyficzny, pojmowany nie jako rzecz materialna, lecz jako rzecz „duchowa”, umysłowa. Materialne w tym przypadku może być to, co napisane albo pokazane na ilustracji (zdjęciu, filmie), lecz najbardziej istotna jest owa niematerialna, duchowa treść towaru, czyli przesłanie, jakie on niesie. Podwójna zagadka formy towarowej w sferze kultury nie tylko skutkuje walką jednej strony przeciwko drugiej – towar jako użyteczność, towar jako fetyszyzm – lecz także, jak widzieliśmy, zmaganiami w obrębie samej „formy kulturalnej”. Wpływ, jaki forma „nośnika” (fetyszyzm formy towarowej w ogóle) wywiera na „formę kulturalną”, polega na częściowym sfetyszyzowaniu wewnętrznych form tej ostatniej oraz wprowadzeniu wewnętrznego dystansu. Oczywiście element „kulturalny” towaru kulturalnego nie może ulec kompletnej fetyszyzacji, gdyż przestałby cokolwiek komunikować. Jednak brak stabilności między formami daje dobrego wewnętrznego „kopa”, by ujawnić fetyszystyczną naturę towaru lub tekstu, poddając ironii, relatywizując [...] te znaczenia, którym udało się przetrwać (Willis 2005, s. 93). Fetyszyzacja w tym ujęciu oznacza, że ważne staje się nie to, co jest ukryte w pewnych zdaniach lub określeniach, lecz oznacza zredukowanie (o czym była mowa wcześniej) złożoności do form najbardziej prostych, a przeto najłatwiejszych do przyswojenia. Nasuwa się tu porównanie do matematyki, mówi się bowiem o „uproszczeniu równania”. Lecz ani antropologia, ani dziennikarstwo, by ograniczyć się do tych dwóch przykładów szeroko pojętej humanistyki, nie są matematyką. Uproszczenie, czyli redukcja form skomplikowanych do najprostszych, w tym przypadku czyni rzeczywistość uboższą. A jednak dziennikarstwo czyni to – w imię maksymalnego uproszczenia tego, co ma do powiedzenia, a zatem i łatwiejszego odbioru. Innymi słowy, a bardziej dosadnie – tekst dziennikarski wydaje się być „towarem”, dokładniej „towarem kulturalnym”, działającym z jednej strony jako towar taki sam, jak każdy inny (np. mydło, samochód, odzież itd., cokolwiek zresztą, co byśmy chcieli podstawić pod pojęcie towaru), z drugiej mającym ambicję być przekaźnikiem kultury. O tej podwójności tekstów dziennikarskich czytamy w dalszych rozważaniach na ten temat: Przy odbiorze „prostej użyteczności” tekstu „wydajność” może iść w parze z realizmem i realistycznym odczytaniem, natomiast „złożona użyteczność” towarów kulturalnych oferuje także produktywność jako rezultat buntu. �Antropologia w dziennikarstwie 391 W wieku przedstawieniowej niewinności specjaliści zabawiali się, rozkładając na czynniki pierwsze sposoby pozwalające na semiotyczne manipulowanie pozostałymi członkami społeczeństwa (Willis 2005, s. 93). Bardzo trafne wydaje się porównanie tekstów dziennikarskich do towaru, dokładniej towaru specyficznego, mianowicie towaru kulturalnego, w którym kryje się zarówno pojęcie towaru (jakiegokolwiek), a zarazem pojęcie ideowego czy też myślowego przesłania (wszystko jedno w tym przypadku, jak chcielibyśmy go nazwać). Pod wspomnianą wyżej „użytecznością” połączoną z „wydajnością” (oba te czynniki wzajemnie się wspomagają i trzeba traktować je nierozdzielnie) należy, moim zdaniem, rozumieć wpływ tekstów dziennikarskich na odbiorców lub szerzej na społeczeństwo, dla którego produkowane są owe towary kulturalne. Ich podwójna rola polega na tym, że z jednej strony mówią jak gdyby idealistycznie albo lepiej generalnie o kulturze (jakkolwiek byśmy ją rozumieli), z drugiej zaś o jej „produkcyjnym” zastosowaniu, czyli dążeniu do tego, by ów towar był jak najszerzej przyjęty w społeczeństwie i stosowany w praktyce. Być może formy wizualne, tak jak określa je Sławomir Sikora, są bardziej towarem, aniżeli teksty pisane albo mówione. Ale to moje indywidualne spostrzeżenie, gdyż w takich przypadkach zdaje się decydować nie tyle zawarta w nich treść, ile mniej czy bardziej atrakcyjny wygląd. Warto zastanowić się, czy w przypadku antropologii też mamy do czynienia z towarem. W jakimś sensie – tak, ponieważ antropologia również w efekcie zmienia badania i ich wyniki w rodzaj towaru, gdy owe wyniki zamykane są w formie książki czy wykładu. Zmierza bowiem do tego, by owe badania i wyniki uprzystępnić możliwie szeroko (acz na znacznie mniejszą skalę) i sprawić, by były one znane i przyjęte w praktyce społecznej, a w każdym razie, by przeniknęły do świadomości ogółu i były stosowane (co najmniej rozumiane) w realnych działaniach i rozumieniu prawideł kierujących ludzkim życiem. Jednakże wiemy, że często stwierdzenia antropologiczne są przez następców poddawane krytyce, unieważniane albo lokowane w historii nauki. Na ich miejsce pojawiają się nowe, obowiązujące do czasu, kiedy powstają kolejne stwierdzenia lub odmienne od dotychczasowych interpretacje. Jeśli zgodzimy się, że i w antropologii, i w dziennikarstwie tekst (w jakiejkolwiek formie – pisanej, mówionej, wizualnej) jest towarem, to dostrzeżemy podobieństwa, a przynajmniej wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem. Ta wszakże różnica, że w dziennikarstwie towar jest wystawiany na sprzedaż poprzez konkurencję gazet i wszelkich mediów dążących do tego, by to ich konkretny głos był przyjmowany przez odbiorców jako „własny”, w antropologii zaś towar jest nieustannie poprawiany i ulepszany i wprawdzie też wystawiany na sprzedaż, jednak nie tak bezwzględnie. Można �392 Marek Arpad Kowalski to ująć nieco inaczej. W antropologii ów towar też bywa sprzedawany, ale ze względu na jego wartość poznawczą. W dziennikarstwie natomiast wartość towaru nie jest wyliczana jedynie „sama w sobie”, ale decyduje także, a może i w znacznej mierze „opakowanie” – atrakcyjne, „błyszczące”, przyciągające swoim wyglądem. Jest jeszcze jedna, zapewne zasadnicza, różnica. W antropologii nasz „towar” nie jest sprzedawany za wszelką cenę. W dziennikarstwie bardzo często – tak. Zwraca na to pośrednio uwagę (pośrednio, gdyż rzecz nie dotyczy dziennikarstwa, lecz zawiera spostrzeżenia na temat współczesnej kultury) Anna Zadrożyńska: Jedno jest pewne: nie wszystko jest na sprzedaż, zarówno w sensie dosłownym, jak i metaforycznym. Na jarmarku kultury, przynajmniej europejskiej, proporcje towarów i usług do walorów bezcennych nie należą do wartości trwałych. Zmieniały się razem z ideologiami, ekonomiami, władcami, wojnami, modami, wynalazkami i wielu innymi warunkami zwykłego i niezwykłego życia ludzi (Zadrożyńska 2001, s. 6). Zarówno antropologia, jak i szczególnie dziennikarstwo, oferują towar na owym jarmarku kultury, ale – jak powiedziano – czynią to odmiennie. Powstaje pytanie: czy w przypadku antropologii mamy do czynienia z działalnością na wspomnianym, metaforycznym jarmarku kultury? Jeśli przyjąć, że tak, to jednak zachodzi między nimi istotna różnica. Autorka wyczuwa doskonale tę różnicę, gdy pisze o rozszerzeniu się – jak to nazywa – sprzedajności na wiele dziedzin z pozoru dawniej nie tykanych, dokładniej nietykalnych, mianowicie uczynienie towaru z tradycji, historii, przeżyć intymnych, religijnych, estetycznych i wystawianiu go na sprzedaż na jarmarku kultury. Ale stwierdzając, że nie wszystko jest na sprzedaż (to znaczy, że nie wszystko powinno być wystawiane na sprzedaż), zauważa: Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko spotkania kupców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko – to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. Na targowisku przecież przede wszystkim się targuje: zachwala, negocjuje, kupuje, płaci. Każdemu zależy, by sprzedać jak najlepiej, by kupić jak najkorzystniej (Zadrożyńska 2001, s. 7). A więc mamy rozróżnienie na jarmark i targowisko. Tu i tam odbywa się handel, kupuje się i sprzedaje, a każdemu zależy na tej transakcji. Z tą wszakże różnicą, że na targowisku wszystko jest na sprzedaż, natomiast na jarmarku – nie wszystko. Dziennikarstwo, przynajmniej współczesne, handluje wszystkim. Antropologia wzdraga się przed wystawianiem wszystkiego na �Antropologia w dziennikarstwie 393 sprzedaż, aczkolwiek bywa kuszona do maksymalnego rozszerzenia swojej handlowej oferty. Z punktu widzenia korzyści zachęta wygląda pozornie racjonalnie, a owa zachęta czyniona ze strony dziennikarstwa (jeśli jest czyniona) równie pozornie zdaje się obiecywać zysk. Skąd więc opór antropologii przed wystawianiem wszystkiego na sprzedaż? Stąd, jak się wydaje, że mówi ona o niepewności licznych zjawisk kultury, o niemożności ostatecznego wyjaśnienia wszystkiego aż do końca i zostawienia pewnych spraw w zawieszeniu, gdyż inaczej antropologia zaprzeczyłaby samej sobie. Odwołajmy się ponownie do kolejnego cytatu wyjaśniającego ten problem: Niepewność, jak sądzę, jest wielką szansą poznawania, nie kończącego się śledzenia, szukania, wyjaśniania, konstruowania kolejnych, choćby i subiektywnych stopni wiedzy. Nawet jeżeli współczesny (czy tylko?) tekst naukowy ma być traktowany jedynie jako wyznanie badacza, to przecież tkwi w nim nadzieja na coś więcej. Nawet jeżeli nie może być ukazaniem obiektywnej prawdy, tylko opisaniem subiektywnego doświadczania świata, możliwym dzięki siatce własnych pojęć konstruowanej stopniowo, powoli i długo, to przecież i tak zmierza do jakiegoś pozasubiektywnego celu, choć dokonuje tego krętymi drogami (Zadrożyńska 2001, s. 12). Przypomnijmy raz jeszcze. Antropologia to śledzenie, szukanie i konstruowanie oglądu świata, a przeto i możliwie obiektywnej, nie subiektywnej, wiedzy o nim. Dziennikarstwo to też śledzenie, szukanie i konstruowanie wiedzy o świecie, ale nie stopniowe, powolne i długie, lecz idące „na skróty”. Szybkie i proste, zamieniające się niekiedy w prostackie. Nie ma w nim na ogół miejsca na wahania i wątpliwości subiektywizmu, wiele, jeśli nie wszystko, musi być podawane jako wyglądające na obiektywne i tak właśnie odbierane przez odbiorców. A przecież w antropologii jakieś pozornie błahe, nawet pojedyncze wydarzenie, słowo, zdanie może dawać asumpt do dalszych dociekań, rozwijania tego w jakąś teorię czy chociażby próbę teoretyczną poprzez konsekwencję postępowania logicznego, czasem swobodne skojarzenia albo wizje pozwalają na dokonywanie mniej czy bardziej umotywowanych interpretacji. Refleksja na temat poddawany badaniu, ogólniej – na temat kultury – bierze, a przynajmniej powinna brać pod uwagę zmienność słów, zdarzeń i ich rozumienie, by wypracować jakąś uporządkowaną konstrukcję, nawet jeżeli ta konstrukcja za chwilę poddana zostanie krytyce przez innego badacza, ale przecież wokół tej konstrukcji toczą się spory i dyskusje. Innymi słowy wątpliwości bywają immanentną cechą antropologii. W dziennikarstwie na ogół nie ma zapotrzebowania na wątpliwości (choć i ono niekiedy daje im wyraz). Antropologia obserwuje i bada odmienność, �394 Marek Arpad Kowalski inność, obserwuje zmienność, by na tych między innymi podstawach tworzyć konstrukcje mówiące o kulturowej rzeczywistości świata (relatywizm mieści się w tych konstrukcjach). W efekcie przedstawiać świat i kulturę w sposób możliwie uporządkowany (zmienność również jest fragmentem tego porządku). Dziennikarstwo też ma ambicję przedstawiania uporządkowanego świata, ale unika wybijania na czoło zmienności, waha się przed ujawnianiem wątpliwości jako czynnika wprowadzającego chaos do tego porządku. Naturalnie nie sposób go nie zauważyć, lecz przecież można go ominąć, przedstawiając chaos i wątpliwości jako zakłócenia mniej czy bardziej chwilowe. A w każdym razie potraktować chaos, zmienności i wątpliwości jako elementy obecnego porządku świata poprzez semiotyczne zabiegi i tworzenie publicznego języka powielanego w nieskończoność, jak zauważa, co zostało wcześniej powiedziane, Herzfeld. Tak więc pomimo wszelkich różnic dzielących antropologię i dziennikarstwo, relacje między nimi bywają w wielu elementach dosyć bliskie, jeżeli wręcz nie tożsame. Łączy je przede wszystkim zaciekawienie światem, ludźmi i ich kulturą, obserwacja tego wszystkiego, co się dzieje i zamiar, a właściwie chęć wyjaśniania wszelkich zjawisk, obyczajów i poglądów. Każda z tych dwu dziedzin twórczości czyni to po swojemu, a dokładniej w sposób sobie właściwy. Jednakże są dosyć liczne elementy wspólne, wyrażające się dosyć często w warsztacie czy metodologii. Powtórzę, bo to jest bardzo ważne i nigdy dosyć przypomnienia, że to, co jest przedmiotem obserwacji i badań antropologicznych, jest zarazem przedmiotem obserwacji i poczynań dziennikarskich. Równie ważne jest podobieństwo (czasami tożsamość) przygotowawczego postępowania antropologa i dziennikarza: umiejętność sformułowania tematu, zbieranie informacji wraz ze stosunkiem do informatorów, logiczne i racjonalne postępowanie w budowaniu ostatecznych wniosków (aczkolwiek znacznie bardziej surowe w przypadku antropologii, i odwrotnie, bardziej luźne, nie tak rygorystyczne w przypadku dziennikarstwa). Tożsamy, a w każdym razie bardzo podobny jest cel: wyjaśnianie świata, jego kultur i postępowania ludzi, aczkolwiek drogi do tego celu bywają odmienne, a i cel, chociaż podobny, to w ostatecznym rachunku bywa odmienny. Z jednej strony uświadamiający prosto to, co najistotniejsze, z drugiej pokazujący, że nic nie jest jednoznaczne i tożsame zawsze i wszędzie. Niezależnie jednak od zasygnalizowanych różnic i odmienności nasuwa się wniosek, że jednak w dziennikarstwie myślenie antropologiczne może być wielce pomocne. Myślenie, czyli tu sposób reagowania na informacje, ich dobór, ostateczne logiczne ich uszeregowanie, dostrzeganie związków między nimi, krytycyzm, wystrzeganie się pochopności, racjonalizm spojrzenia. Z drugiej �Antropologia w dziennikarstwie 395 strony myślenie dziennikarskie może być także pomocne w antropologii: odcięcie niepotrzebnych wahań (jakie są niepotrzebne, to już każdy powinien orzec w swoim sumieniu), zmierzanie prostą drogą do celu; „kręte drogi”, o jakich wspomina Zadrożyńska nie powinny być krętactwem (tu znów zastrzeżenie: co jest „krętą drogą”, a co krętactwem, a dzieli je niekiedy cienka linia, też powinno być określone przez każdego osobiście). Druga cienka linia oddziela to, co subiektywne od tego, co obiektywne. Schodzą się one w interpretacji, ale tu ponowna uwaga, by interpretacja nie przeradzała się w subiektywizm, lecz możliwie wiernie trzymała się obiektywizmu. Wprawdzie każdy człowiek ma jakieś własne poglądy, ideały, którym może ulegać, ale powinien w miarę możności pozostawić je na boku, uruchamiając swój krytycyzm. Dziennikarz znacznie łatwiej ulega swoim subiektywnym poglądom, chociażby ze względu na pośpiech i masowość wpisane w ten zawód, aniżeli antropolog, jednakże, przynajmniej teoretycznie obu powinno cechować myślenie obiektywne. Naturalnie nie jest to łatwe, lecz warto o tym wskazaniu zawsze pamiętać. Jeśli więc mówimy o antropologii stosowanej, to doskonałym jej przykładem może być w praktyce dziennikarstwo. Przy pamiętaniu jednakże o obowiązku (nigdy dosyć przypominania) racjonalnego i logicznego postępowania, zwracaniu uwagi na konteksty i rozmaite uwarunkowania (etniczne, obyczajowe, historyczne, geograficzne, kulturowe itd.). W końcu obie te dziedziny „wystartowały” ze wspólnej linii: objaśnianie świata i kultury, przy baczeniu na wszelkie odmienności, różnice i zmiany. Myślę więc, że w dziennikarstwie kryją się potencjalnie duże i liczne wartości antropologiczne, jakie mogą i powinny być stosowane korzystnie w tym zawodzie i odwrotnie – dziennikarstwo może być pomocne antropologii w stosowaniu jasnego i nie nazbyt poplątanego objaśniania świata. Konkretne przykłady twórczości dziennikarskiej, a i literackiej, dowodzą właśnie tego, z drugiej strony liczne prace antropologiczne dowodzą tego, że mogą one stanowić pasjonującą literaturę. Reszta zależy już od umiejętności, talentów i wciągających wizji autorów. Konkluzje Podsumujmy zatem powyższe wywody, starając się skupić na płynących z nich wnioskach, przedstawiając je w sposób możliwie skondensowany: — Zdarzenia i zjawiska podlegające opisowi antropologicznemu podlegają także opisowi dziennikarskiemu. — Język antropologii cechuje się logiką i racjonalnością, język dziennikarstwa odwołuje się do przekazu emocjonalnego. �396 Marek Arpad Kowalski — Antropologia interpretuje fakty, dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów, sprowadzając je do standardowych, potocznych ocen. — Dziennikarstwo jest komunikacją masową uogólniającą świat, antropologia opisuje złożoność świata. — W dziennikarstwie wszystko jest towarem, w antropologii fakty prezentowane są ostrożnie. Literatura Balicki Z. 1912 – Psychologia społeczna. Czynności poznawania, Kraków. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, Warszawa. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Sikora S. 2006 – O problematyczności wizualności w antropologii, w: Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław. Willis P. 2005 – Wyobraźnia etnograficzna, Kraków. Zadrożyńska A. 2001 – Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30f2062bf23e51401690bc92b144870.pdf c01609438bb343634f45f4990674f256 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5116 Title A name given to the resource Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.355-374 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 Tomasz Rakowski Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna Założenia, cele, praktyki Obszar wiedzy zwany antropologią medyczną (medical anthropology) próbuje wprowadzić do nauki wartość wyjątkową – jest nią umiejętność i potrzeba zrozumienia ciała, choroby i życia człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny. Konieczność powstania takiej dziedziny wiedzy wynika już chociażby stąd, że każdy, kto spotyka, bada czy rozmawia z pacjentem, napotyka nie tylko stan chorobowy, ale też różnego rodzaju jego „życie tajemne” – zwyczaje, odruchy zachowań społecznych, prywatne mity i wyobrażenia. Pojawia się w ten sposób rola badacza społecznego, w której poprzez swe rozpoznania świata zdrowia, choroby i wszelkich praktyk związanych z leczeniem, staje się on z czasem badaczem „świata prywatnego” ludzi chorych, ich „powiernikiem kultury” czy może nawet „powiernikiem człowieczeństwa” – i jest to główna teza tak rozumianej stosowanej nauki medycznej. O co tu jednak tak naprawdę chodzi? Problem polega na samej historii czy genealogii lekarskiego czy biomedycznego (tj. umocowanego w paradygmacie nauk biologicznych i medycznych) podejścia do pacjenta i do zdrowia/choroby. Poprzez współczesną tradycję wiedzy biomedycznej przywiązani jesteśmy bowiem do pewnego szczególnego podejścia do chorego i do jego ciała. Podejście to zostało i jest wciąż wypracowywane przez nowoczesną naukę biologiczną, która umożliwia skuteczne rozpoznawanie i leczenie chorób i jednocześnie umożliwia sam postęp w medycynie. Jest to jednak wiedza bardzo specyficzna: można ją określić jako wiedzę racjonalną, obiektywną, niemal naukowo-techniczną, odwołującą się w coraz większym stopniu do danych zliczeniowych, numerycznych, danych, które nie kłamią („medycyna oparta na faktach”). Jest to pewien szczególny sposób widzenia choroby – poprzez obiektywne patologie/dysfunkcje organizmu człowieka: dane statystyczne, zmiany organiczne widoczne w badaniach, odchylenia w badaniach laboratoryjnych, w zapisach elektrokardiograficznych itd., czy w końcu różne �356 Tomasz Rakowski układy wyraźnych i bezdyskusyjnych objawów klinicznych (zażółcenie powłok skórnych, twardy, „deskowaty” brzuch, gorączka itp.). W każdym razie ciało jest w nich pewną skończoną, materialną całością, choroba – bezdyskusyjną interpretacją, zestandaryzowanym widzeniem „wypalającym prawdę” (Foucault 2000). Nie tyle chodzi zatem o samą „wizję” ciała, ile o to, że poprzez praktykę kliniczną wiedza oparta na tej podstawie utrwala się i uznaje się za naturalne pojmowanie choroby bardzo rzeczywiście, a mianowicie jako dysfunkcję organizmu o uchwytnej przyczynie, którą można rozpoznać i zaprotokołować, np. załączyć w dokumentacji pacjenta (Miron Białoszewski nazywał takie rozpoznania „dosłownościami biologicznymi”). Jest ono po stawą wiedzy o chorobie, tworzy uprzywilejowaną bazę dla jej wyjaśnienia i zrozumienia – w piśmiennictwie światowym humanistyki medycznej określa się w ten sposób pojmowaną chorobę jako disease (Helman 2001, s. 79–86; Young 1982; Cassels 2001, s. 4–21). Disease jest zatem tym, „czego pacjent dowiaduje się od lekarza”, czy jeszcze inaczej, jest chorobą w „perspektywie lekarza” (the doctor’s perspective). Rozumienie choroby opiera się w niej przede wszystkim na poznaniu biomedycznej, biologicznej sfery życia człowieka, a sama choroba staje się obiektywnym i bezdyskusyjnym stanem. Klinika, w swej historycznej postaci, to zatem miejsce, w którym gromadzono różnych chorych, a w istocie – różne ciała, i nauczano klasyfikującego spojrzenia („segregacja medyczna”). „Spojrzenie kliniczne” to zatem praktyka, która mogła uchwycić coś takiego, jak „jednostki chorobowe”, to znaczy dostrzec jednakowe, porównywalne przypadki w różnych ciałach i wyodrębnić je, zestawić, opisać i poklasyfikować (zob. m.in. Brzeziński, red., 2000; Foucault 2000). Pojawiła się pewna powtarzalność typów ludzkich: objawów, dysfunkcji, skarg, nawet biografii. Wiemy jednak, że choroba nie jest czymś powtarzalnym, obiektywnym i ujednoliconym dla ludzi chorych. Istnieje bowiem też jako doświadczenie po drugiej stronie – stronie pacjenta, jako coś, co pacjent po prostu odczuwa. Istnieje pewne subiektywne odczucie własnego ciała – i własnej sytuacji. To subiektywne rozumienie choroby, choroba z „perspektywy pacjenta” (the patient’s perspective), to pewna „druga strona” wiedzy o chorobie (prawda „drugiej strony”). Tak rozumiany sposób pojmowania choroby określa się mianem illness, „doświadczeniem choroby”, czyli tym, czego „lekarz dowiaduje się od pacjenta” (w przeciwieństwie do biologicznie rozumianej disease). Są to nie tylko dolegliwości i wszelkie objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i „przesądy”, które można usłyszeć od pacjentów. Skąd jednak bierze się to subiektywne poczucie choroby, skąd bierze się illness? Wiemy, że wykracza ono daleko poza wiedzę o biologicznych podstawach choroby i że jest bardzo złożonym i trudnym do przekazania doświadczeniem. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 357 Ciało, cielesność i doświadczenie choroby Jest to punkt kluczowy rozważań podejmowanych przez antropologię medyczną. To właśnie w tej perspektywie poszukiwany jest trudny język relacjonowania „całościowego faktu społecznego”, jakim choroba, chorowanie i leczenie. W perspektywie antropologii medycznej – humanistycznej nauki stosowanej – proces, w którym chory człowiek buduje swe doświadczenie, nie odnosi się bowiem jedynie do stanu biologicznego organizmu; ciało człowieka chorego w żadnym razie nie sprowadza się do samego ciała. Ciało człowieka nie jest tu „tylko” ciałem. I nie chodzi tylko o to, że poza tym istnieje jakaś „dusza”, „umysł”, „duch” czy „historia”1. Ciało w tym ujęciu jest całością człowieka, to znaczy jest całością jego doświadczenia. Maurice Merleau-Ponty, fenomenolog najczęściej chyba czytany przez antropologów medycznych (zob. Becker 2004), pisał, że „u człowieka, chciałoby się rzec, wszystko jest wytworzone i wszystko jest naturalne w tym sensie, że nie ma takiego słowa, takiego zachowania, które by nie zawdzięczało czegoś biologicznemu bytowi, a które by zarazem nie oddalało się od prostoty życia zwierzęcego i nie odwracało sensu zachowań witalnych dzięki czemuś w rodzaju wymykania się oraz dzięki geniuszowi dwuznaczności, który mógłby służyć za definicję człowieka” (Merleau-Ponty 1999, s. 103). Ma to swoje bardzo praktyczne konsekwencje. Ciało człowieka w antropologii i humanistyce medycznej jest w ten sposób w ogóle całym sposobem funkcjonowania w świecie życia codziennego (lifeworld), jest tą najbardziej realną sferą doświadczenia. Z takiego przeciwstawienia „unieruchomionego” czy „obiektywnego” ciała tradycji współczesnej biomedycyny oraz ciała jako najbardziej bazowego i zarazem wytworzonego doświadczenia ludzkiego wyprowadzić zatem można podstawowe modele rozumienia choroby, odpowiednio disease i illness, a co za tym idzie, dwa modele poznania. Te dwa poziomy wiedzy i praktyki przedstawię skrótowo w tabeli2.  Przywołam tu jedną z wiele mówiących anegdot. Jeden z niezwykłych badaczy kultur pierwotnych, Maurice Leenhardt (żył w latach 1912–1967), zapytał niegdyś tubylców z Nowej Kaledonii: „Czy wiary w niecielesną duszę nauczyliście się od swoich misjonarzy i Białych kolonizatorów? Nie – odpowiedział mu wtedy jeden ze starszych – to, co przywieźli ze sobą Biali, to przekonanie, że w ogóle istnieje coś takiego jak c i a ł o” (za Csordas 2001, 6). Widać dobrze, że ten obiektywny sposób postrzegania ciała – ciała unieruchomionego – na dobre utrwalił się w praktycznym, współczesnym myśleniu, akurat w ostatnich dwóch stuleciach, i to akurat w naszym euro-amerykańskim kręgu kulturowym. 2 Korzystam tu częściowo z opracowania Helman (2001: 79n.). 1 �358 Tomasz Rakowski Disease Badacz w paradygmacie biomedycyny Illness Badacz w paradygmacie nauki humanistycznej Uwaga skierowana na obiektywne wyniki ba- Uwaga skierowana na subiektywne sensy dania fizykalnego; naukowa racjonalność. i objawy choroby; podmiotowość pacjenta. Nacisk na precyzyjne parametry fizyczne i bio- Uwaga skierowana na sens nadawany życiu chemiczne; „prawda” po stronie lekarza. i chorobie przez pacjenta; „prawda” także po stronie chorego. Dualizm materii i ducha, ciała i umysłu. Przekroczenie dualizmu ciało-umysł; ciało jako podmiot. Choroba jako wyodrębniona jednostka. Choroba jako pochodna i wyraz doświadczeń społecznych. Ciało zredukowane do procesów biologicz- Ciało żywe i bezpośrednio doświadczane wynych, fizjologicznych, psychicznych itd. znacza sposób rozumienia siebie i świata. Historia pacjenta zredukowana do historii Historia choroby jako ważna część biografii jego choroby, jej epizodów, zaostrzeń, terapii pacjenta; przenika wiele innych aspektów i jej efektów. jego życia. Historia choroby pacjenta dotyczy przede Historia choroby i sposób rozumienia chowszystkim pojedynczego organizmu, przy- roby dotyczy nie tylko chorego, ale i jego padku wyizolowanej społecznie jednostki. otoczenia: jest pochodną relacji rodzinnych (społecznych). Odgórnie przyjęte sposoby funkcjonowania Pacjent w sytuacji „obnażenia kulturowego”; pacjenta w warunkach szpitalnych, szpital przesunięcia barier wstydu i poczucia narujako usankcjonowany sposób współbycia szenia niewidocznych granic „ja”. społecznego; wymóg podporządkowania zachowań cielesnych normom szpitalnym (np. „publiczny” strój typu pidżama). Cielesność, tak rozumiana, nie jest jednak niczyja i nie należy tylko do jednostki – jest produktem życia społecznego, produktem kultury, produktem historii. Ta żywa cielesność poddaje się zatem nade wszystko doświadczeniu wbudowanemu w społeczeństwa. Ciało i jego granice, jego choroby i jego sprawność rozumiane są raczej intuicyjnie, są mocno uwewnętrznione, stosownie do danej kultury, a nie wydobyte w sposób obiektywny i materialny. Tłumaczy to w dużym stopniu istnienie „ludowych” jednostek chorobowych (folk illnesses czy culture-bound syndromes), a więc wszelkich chorób nieobecnych w oficjalnym nazewnictwie lekarskim, ale krążących gdzieś w wyobrażeniach społecznych (Helman 2001, s. 86–89; zob. też opracowania polskie: Piątkowski 1988; Libera 1995; Paluch 1995; Jeszke 1996; Penkala-Gawęcka 2006). Nie tylko zresztą choroby, ale i same objawy mają swe ludowe wyobrażenia. Mówi się o nich, dyskutuje w małych grupach, określa dolegliwości i po jakimś czasie powstają właśnie ich środowiskowe sensy, wersje, powstają jakby nowe zupełnie objawy. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 359 Dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest praca Charles’a M. Boyle’a (1970), w której autor pokazał zupełnie różne, środowiskowe sposoby rozumienia tego, gdzie znajduje się żołądek. O ile lekarze bez wahania wskazywali żołądek zgodnie z jego anatomicznym rzutem, o tyle pacjenci, zależnie od środowiska, wskazywali obszar wzdłuż linii pośrodkowej ciała (od rękojeści mostka aż po spojenie łonowe) albo po prostu wskazywali cały obszar brzucha, a niektórzy tylko prawe kwadranty. Wyobrażenia ciała i objawów okazują się zatem zupełnie różne, zależnie od grupy społecznej i nie muszą wcale wynikać ze współczesnej wiedzy biomedycznej – powstają raczej w sposób bardziej naturalny i bardziej bezpośredni, wynikają z doświadczeń społecznie kształtowanej cielesności. Stąd „choroby ludowe” (folk illnesses) można potraktować właśnie jako pewne konkretne, „ludowe” wersje wiedzy o ciele, czyli doświadczeń ciała; są one nieustannie omawiane, komunikowane wewnątrz poszczególnych grup i w końcu staja się, w pewnym sensie, nawet bardziej realne niż samo ciało. Ciało podlega zatem pewnym wyobrażeniom i po jakimś czasie powstają już wytworzone objawy, wytworzone ciało czy wręcz społeczne „sposoby posługiwania się ciałem”, by posłużyć się słynnym tytułem eseju Marcela Maussa (2001). Przykładem może być pewna „choroba ludowa”, krążąca współcześnie w okolicach Szydłowca. Zwana jest ona uchynięciem, jest chorobą niemowląt i małych dzieci3. Co to jest uchynięcie? Etiologia uchynięcia nie jest do końca jasna, ale wiąże się z wyobrażeniem gwałtownej przemiany w organizmie dziecka, rozumianej niemal mechanicznie. „Chorobę” tę zwie się też (s)chynięciem, gibem, gibnięciem, przełamniem, przesunięciem, bo terminy bywają różne w różnych częściach Polski (Układ gniazdowy terminów... 2005). Chynięcie może mieć miejsce przy porodzie, ale w szczególności w ciągu pierwszych 2–3 lat życia. Chorobę trudno jest później rozpoznać, ale objawami mogą być płacz, krzyk, brak snu, odmowa lub problemy z ssaniem piersi, pojawiają się w końcu małe guzki, „guziczki” na klatce piersiowej, „zgrubienie”, „gruczoł”, „narośl”. „Kto nie wierzy – mówi mieszkanka jednej z badanych wsi – to później dziecko kaleka jest. Garba ma jakiegoś, gdzieś, bo jak się schynie, to nie rozsmarują [rozmasują – T.R.]. Dziecko rośnie i to rośnie. Na Wysokiej była dziewczynka co się chynęła. Córka gospodyni księdza. Nie wierzyła jej matka, po lekarzach jeździła – i garbuska!” (Adamiak, Hekselman 2008). W tej społeczności przyjmuje się zatem, że jak się w porę nie dojrzy, nie zobaczy, nie uwierzy w objawy chynięcia, robi 3 Badania poświęcone uchynięciu i lokalnym wyobrażeniom zdrowia i choroby prowadziły pod moim kierunkiem w latach 2007–2008 uczestniczki warsztatów etnograficznych Instytutu Kultury Polskiej UW Karolina Adamiak i Marta Hekselman. Omawiając problem uchynięcia, korzystam z raportu końcowego i wywiadów terenowych ich autorstwa (Adamiak, Hekselman 2008). �360 Tomasz Rakowski się garb, guz czy narośl. Aby dziecko wyleczyć, trzeba znaleźć kobietę, która je „wysmaruje”. „Smarowaniem”, „wygładzaniem garba” zajmują się kobiety w okolicach Szydłowca, ale szczególnie jedna z nich, stosunkowo młoda, posiada wyjątkowy „dar” tej umiejętności. Celem smarowania – tłumaczy ona – jest to, że musi być „gładko”. Należy się wyzbyć powstałego zgrubienia, które „słychać jak chrupie, gdy je się rozmasowuje” (Adamiak, Hekselman 2008). Czym jest zjawisko „chynięcia”? Czy istnieje realnie? O tym nawet nie próbowałbym rozstrzygać. Na pewno jest jednak częścią chyba jednak autentycznych doświadczeń tych ludzi. Jest pewnym lokalnym, dotyczącym zresztą głównie młodych matek, sposobem doświadczania i uczenia się ciała swojego i swego dziecka. Podobnie dzieci „uczą się” tej choroby, by ją potem, w przyszłości, rozpoznawać u innych. Popatrzmy na fragment rozmowy z 4-letnim chłopcem, synem smarowaczki: Etnografki: „A to boli?” Chłopiec: „No, boli... [...] Na przykład tak jak teraz, to czuje, że tutaj to mam i mnie boli, ale mama smaruje, to jeszcze gorzej...” Etnografki: „Ale jaki to jest ból? To tak kłuje czy to jest gorące?” Chłopiec: „Bo ja wiem, tak jakby ktoś wciskał we mnie coś, nie wiem...” Etnografki: „To tak w środku jest?” Chłopiec: „Mhm...” Etnografki: „Ale jak mama smaruje, to pomaga?” Chłopiec: „Powinno, tak...” Widać jak chłopiec zaczyna podążać za objawami i doświadczeniami znanymi z opowieści rodziców i sąsiadów. W postaci folk illness powstaje w ten sposób pewna społeczna akumulacja doświadczeń; jest ona „wbudowywana” w wewnętrzny schemat ciała4. Jest to kapitalny punkt pojmowania koncepcji „kompetencji kulturowej” w antropologii medycznej (Benson, Kleinman 2006). Wiąże się to z dość nowym, antropologicznym rozumieniem kultury i tożsamości kulturowej (etnicznej, narodowej, społecznej, religijnej, zob. Gupta, Ferguson 2006): wedle tego rozumienia kultura jest raczej przede wszystkim aktywnym procesem budowania wzorów ucieleśnienia i norm współ-bycia społecznego. Artur Kleinman i Peter Benson konstruują nawet metodę minietnografii klinicznej, w której kładą oni nacisk przede wszystkim na uchwycenie przez praktyków medycyny sposobu, w jaki dana kultura jest wytwarzana i aprobowana przez jednostki. Stąd jest ona przeciwna wizji, w której traktuje się kulturę 4  Tego typu „choroby ludowe” krążą wciąż i będę krążyły pomiędzy różnymi grupami społecznymi. „Przestrachy”, „oberwania”, „przewiewy”, „uchynięcia” i inne formy społecznych wyobrażeń doświadczenia choroby będą zatem, jak pokazuje m.in. Jeszke (1996), pełnoprawną częścią historii medycyny, obejmującej nie tylko postępy i próby w dokonywaniu przełomowych odkryć medycyny, ale i wszelkie historie folk illnesses. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 361 jako nieodwołalną kondycję danego człowieka5 i która pozwala tłumaczyć za pomocą kultury wszelkie jego decyzje i zachowania (Kleinman, Benson 2006; zob. też Gupta, Ferguson 2006). Widać tu zatem, że kultura w tym ujęciu jest dynamicznym procesem, umocowanym w działaniach jednostek i jest czymś innym niż potocznie rozumianą „kulturą” jako upraszczającym i redukującym wytłumaczeniem obcych zachowań, poglądów itd. Aby jeszcze mocniej wydobyć tę różnicę, przedstawię cechy „dawnego” (1) i „nowego” (2) sposobu rozumienia i wyobrażania kultury w poniższej tabeli – za Pawłem Krzyworzeką (2008). Rozumienie kultury 1 Rozumienie kultury 2 Kultura jest niezmienna, w stanie stałej rów- Kultura jest aktywnym procesem społecznie nowagi lub samoreprodukująca się. wytwarzanych znaczeń i zachowań. Kultury to jednorodne, statyczne, zamknięte całości; związane są z konkretnym miejscem na mapie i/lub z konkretną warstwą społeczną. Kultury nigdy nie tworzą całkowicie zamkniętych i spójnych całości; kultury nie są „zamrożone” – ludzie korzystają z lokalnych, narodowych i ponadnarodowych powiązań. Kulturę można sprowadzić do zestawu stałych, zdefiniowanych cech (checklist); istnieje coś w rodzaju całościowej i statycznej wiedzy o poszczególnych kulturach. Ludzie usytuowani w relacjach społecznych korzystają z dostępnych im ekonomicznych i politycznych środków, aby własną definicję sytuacji (rozumienie swej „kultury”) uczynić względnie trwałą. W dziedzinie antropologii medycznej to dynamiczne, „nowe” ujęcie kultury – jako różnie usytuowanych aktorów społecznych, nabywających doświadczenia, podejmujących decyzje i budujących tożsamość – ma szczególne znaczenie. Nie wynika to jednak tylko z potrzeby rozumienia odmienności kulturowych, innych cielesności lub innych sensów choroby czy leczenia, ale wiąże się też ze współistnieniem, a czasem konfliktem różnych, pełnoprawnych światów i typów medycyny, sposobów rozumienia zdrowia, choroby i leczenia. W wielu miejscach lekarze, pacjenci, uzdrawiacze, terapeuci czy „specjaliści ludowi” tworzą bowiem, jak się okazuje, niemal autonomiczne światy medyczne – światy, które istnieją tuż obok siebie; jest tak np. we współczesnym społeczeństwie Meksyku, gdzie medycyna Indian i Metysów często współistnieje i zderza się z nowoczesną medycyna Zachodu (Wądołowska 2010) czy we współczesnym Kazachstanie, gdzie niemal instytucjonalnie, w zakresie wyższych uczelni me5  Ten „esencjalizujący” sposób widzenia kultury może prostą drogą zaprowadzić bowiem do powstawania stereotypów czy wręcz stygmatów kulturowych, co skutkuje przekonaniami, iż „Hindusi jedzą tak...”, „Romowie robią to...”, „Bezrobotni żyją tak....”, „Byli pracownicy PGR nauczeni są, że...” itp. �362 Tomasz Rakowski dycznych, współistnieją ze sobą medycyna Wschodu (chińska i ajurwedyczna), medycyna ludowa, „kazachska” (kształtująca też w pewnym stopniu kazachską tożsamość) i wreszcie biomedycyna, istniejąca tu jako postsowiecka organizacja opieki zdrowotnej na bazie modelu Mikołaja Siemaszki (zob. Penkala-Gawęcka 2008). Perspektywa pluralizmu medycznego wprowadza tu ponadto możliwość rozpoznania bardzo skomplikowanego współistnienia różnych typów medycyny, nie tylko na linii medycyna zachodnia – medycyny „ludowe” (komplementarne), ale pokazuje też na zróżnicowania w obrębie poszczególnych tradycji, w tym w obrębie biomedycyny jako dziedziny zmiennej, wytwarzanej społecznie, kulturowo i istniejącej jako pewna „realność symboliczna”. Choroby wytwarzane społecznie i społeczne przyczyny chorób Do szczególnego typu problematyki antropologii medycznej należą również choroby wytwarzane społecznie, które mają charakter kompleksów cielesnych doświadczeń, migrujących wewnątrz społeczeństw. Należą do nich np. „choroby ludowe” ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Jest nią między innymi susto, choroba ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „zniknięcie/porwanie duszy”. Objawia się ona bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze jej badaczka, Avis Mysyk (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, a przede wszystkim migrujących za pracą ubogich robotników (woorking poor). Odzwierciedla ona procesy negatywnych przesunięć w strukturze społecznej, jest udziałem biedniejących migrantów w Meksyku trafiających w nowe, wielkomiejskie środowiska czy tracących swoją niezależność, przywileje, a w końcu pola i ziemię członków grup indiańskich w miejscach, gdzie inne grupy – białych właścicieli ziemskich – zyskują silniejsze i dominujące pozycje. Dolegliwości tego typu powiązane są z nervios, nerves, nerva czy nerwy, czyli innej, ale bardzo podobnej społecznie wytwarzanej „jednostki chorobowej”, opisywane były m.in. przez Sethę Low (2001) na Kostaryce, wśród ubogich społeczności, ale też w Gwatemali, wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie (Migliore 2001), w końcu też w południowej Polsce, w latach transformacji i rosnącego gwałtownie bezrobocia (Rakowski 2006). Podobnie manifestują się one napięciem, bólami głowy, bólami w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. Nerwy są pewnym migrującym społecznie zaburzeniem, o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 363 We współczesnym piśmiennictwie w odniesieniu do kultur Zachodu coraz częściej natomiast używa się pewnej bardzo adekwatnej i pojemnej kategorii choroby – są to wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego komfortu objawy i dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach – to tak zwane MUS, czyli medically unexplained symptoms (Page, Wessley 2003; zob. Katon, Sullivan, Walker 2001, Sharpe, Carson 2001). Wiążą się one często z przykrymi doświadczeniami lekceważenia dolegliwości przez lekarzy i pielęgniarki i jednocześnie ze zlecaniem kolejnych, coraz bardziej zaawansowanych badań i testów w celu wykrycia albo wykluczenia choroby. Perspektywa antropologii medycznej czy humanistyki medycznej z całą powagą przyjmuje tego typu doświadczenia, czyni je wręcz niezbędnymi dla zrozumienia tego typu dolegliwości. Te różnice w rozpoznawaniu, klasyfikowaniu i definiowaniu zdrowia i choroby sięgają jednak jeszcze głębiej, do współczesnych, ogólnoświatowych uwarunkowań nierówności społecznych i napięć między zamożnymi krajami Zachodu i doświadczającymi biedy i cierpienia społeczeństwami krajów „globalnego Południa”. To napięcie na wiele sposobów przekłada się na sposoby rozumienia tego, co jest chorobą, zdrowiem, leczeniem. Antropologia medycyny w bardzo krytyczny sposób pokazuje nieraz, jak bieda, bezrobocie i głód zamieniane się, dzięki klasyfikującej mocy współczesnej medycyny, na problemy o charakterze psychosomatycznym czy nerwicowym (Nancy Scheper-Hughes). Jeszcze inne badania pokazują, jak bardzo paradygmat i dyskurs współczesnej biomedycyny unieważniają doświadczenia ludzi potrzebujących pomocy z ubogich krajów Południa. Kategoria distant needy jednego z najważniejszych krytyków, lekarza i badacza społecznego Paula Farmera (2010ab), ukazuje jak łatwo tworzy się prawa do autonomicznego decydowania o sobie w przypadku chorych zainfekowanych HIV w Afryce subsaharyjskiej, biorących udział w badaniach eksperymentalnych leków antyretrowirusowych, a jak łatwo zapomina się o ich niedożywieniu, braku pracy, braku domu czy prawa do leczenia (zdarzało się, że chorzy byli pozbawiani leczenia anty-HIV po zakończeniu programu badawczego). Paul Farmer (2010) wskazuje tu wręcz na procesy odspołecznienia (desocialization) wiedzy medycznej, czyli wypłukiwania tych efektów badań nad stanem zdrowia, które nie mają pochodzenia czysto medycznego, ale wiążą się z warunkami życia w skrajnej biedzie, doświadczania przemocy czy efektów skażenia środowiska. Jest to szczególnie istotne, gdyż klasyczne badania brytyjskie jeszcze z roku 1974 pokazują, że czynniki tzw. „środowiskowe” (społeczne) mają kolosalne znaczenie dla zdrowia populacji i statystyki chorób przewlekłych, ciężkich i zgonów w ich przebiegu, nawet bardziej znaczące niż np. dostęp do antybiotyków (jest to rozwinięcie słynnej �364 Tomasz Rakowski tezy Marca Lalonde’a mówiącej, iż na stan zdrowia i jakość życia bardziej znaczący wpływ ma styl i sposób życia niż np. dostęp do opieki zdrowotnej). Podsumowując: choroba i ciało pacjenta są pochodną cielesności wytwarzanej społecznie, nie jest jednak tak, że kultura absolutnie determinuje doznania i sensy zachowań cielesnych. Każdy pacjent we właściwy sobie sposób tworzy swe kulturowe ciało i posiada pewną niezbędną przestrzeń wolności – stąd kultura nie może przesądzać o illness pacjenta; takie podejście zmieniłoby się bowiem w rodzaj stereotypizowania i stygmatyzowania poprzez „kulturę”. Ciało, wstyd, granice, sposób zachowania i traktowanie swojego zdrowia, dolegliwości czy zgłaszane skargi wiążą się jednak bardzo wyraźnie ze środowiskiem, w którym pacjent funkcjonuje, w którym się wychowuje. Podam dwa przykłady, dwa możliwe scenariusze, w których objawia się ten poziom odmiennego kulturowo ciała. Będą to przypadki pacjentki pochodzącej ze społeczności polskich Romów oraz pacjenta, byłego górnika z Wałbrzycha, od ośmiu lat bezrobotnego. W Klinice Kardiologii jednego ze stołecznych szpitali przebywała pacjentka, pochodząca ze społeczności polskich Romów (z grupy Polska Roma), hospitalizowana z powodu przełomu nadciśnieniowego. Celem pobytu miała być podstawowa diagnostyka NT i ustalenie leczenia. Lekarz prowadzący miał problemy z nawiązaniem rozmowy i dobrego kontaktu z chorą (choć chora mówiła poprawnie po polsku). Kiedy przychodził do jej sali, wraz z nią znajdowała się tam część jej rodziny i dalszych krewnych; zwykle były to kobiety. Na korytarzu nieustannie widać było zatem przez ponad tydzień przedstawicieli Romów, jej krewnych, którzy przynosili jedzenie, środki czystości, ubrania. Przeprowadzenie badania fizykalnego było trudne, zwykle odbywało się w otoczeniu krewnych, najczęściej kobiet, które dopiero po napomnieniach opuszczały salę. Zdarzało się, że wbrew zaleceniom lekarskim chora zabierana była przez rodzinę na przechadzki po szpitalu. Po kilku dniach lekarze, a w szczególności lekarz prowadzący, byli wyraźnie zmęczeni tą sytuacją (mimo tego starano się traktować jej krewnych uprzejmie, choć stanowczo wskazywano na obyczaj szpitalny, godziny odwiedzin itd.). Dlaczego, zadawano sobie pytanie, jest tu wciąż tylu ludzi, tylu krewnych tej pacjentki? Skąd to się bierze? Otóż w tym przypadku wiąże się to niemal wprost z ową społecznie wytwarzaną cielesnością. Z badań antropologicznych wynika, iż ciało w kulturze Romów (w grupie Polska Roma) jest starannie zabezpieczane przed skalaniem, tj. przed symbolicznym uczynieniem nieczystym (Mirga, Mróz 1994, s. 137–151; Szurman 2004). Romowie, jak wiadomo, ciało swe traktują bardzo poważnie, jest ono przedmiotem nieustannej troski, specjalnych obrządków higienicznych, ale też i obrządków symbolicznych. Co więcej, istnieje pewien zwyczajowy kodeks skalań (mageripen) – aktów symbolicznego uczynienia człowieka nieczystym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 365 U Romów w różnych sytuacjach kalający jest kontakt z ludzkimi wydzielinami. Stąd pewne zawody są Romom wzbronione, takie jak, na przykład, właśnie lekarz, pielęgniarka, salowa – są to zawody skalane, „trefne”. Ciało utrzymywane jest w czystości symbolicznej poprzez przestrzeganie zasad higieny i zasad kodeksu skalań. Kodeks nakazuje między innymi korzystanie z kilku naczyń do mycia się (naczynia do mycia dolnej, nieczystej, połowy ciała są zawsze inne niż naczynia do mycia górnej połowy ciała). To przestrzeganie zasad jest jednak zawsze aktem społecznym, aktem jawnym. Wszelkie zachowania cielesne, higiena, przygotowanie posiłków, życie seksualne są oceniane i przestrzegane wspólnotowo. Romowie często sami sprawują wzajemnie kontrolę nad swoim zachowaniem, a w razie skalania głos zabiera też starszy mężczyzna – głowa rodu (Szero Rom, Baro Szero). Ciało i jego utrzymanie w symbolicznej czystości staje się w ten sposób własnością społeczną, ciało należy jakby do społeczności (zapewnia jej „czystość”), a nie do samej jednostki. To właśnie tłumaczy w dużym stopniu zachowanie kobiet, krewnych pacjentki w tak obcym i potencjalnie kalającym miejscu, jakim jest szpital. Drugim przykładem społecznie wytworzonej cielesności i pewnego szczególnego sensu zgłaszanych dolegliwości może być historia pacjenta, który trafił w styczniu 2004 roku do ambulatorium ortopedyczno-urazowego jednego ze szpitali w Wałbrzychu, z podejrzeniem urazu kręgosłupa. Był to były górnik, bezrobotny, pracujący od dwóch lat w nielegalnych wyrobiskach węgla kamiennego, tzw. biedaszybach. Mężczyzna miał silne bóle okolicy lędźwiowej, z trudem poruszał kończynami dolnymi (szczególnie prawą). Do ambulatorium przyniesiony został przez swoich towarzyszy z pobliskiego lasku, na drewnianych drzwiach (zdobytych w opuszczonym budynku, będącym dawniej siedzibą władz kopalni, w okolicy powszechnie nazywanym „Belwederem”). Okazało się, że część szybu osunęła się podczas pracy, przygniatając kopacza. Badania RTG wykazały, że nie ma żadnych poważnych zmian pourazowych, złamań itd. Były górnik dodał, iż od wielu lat ma „problemy z kręgosłupem”, jest to skutek ciężkiej pracy w kopalni, oraz że miał kiedyś z tego tytułu rentę, „po czym – jak twierdził – mu ją odebrano”. Lekarz potwierdził obecność zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa pacjenta i wytłumaczył, że dolegliwości mogą wiązać się z przeciążeniem i naciągnięciem mięśni w czasie wypadku (rozpoznał zespół rzekomo-korzeniowy), ale dodał, że po kilku tygodniach leczenia lekami przeciwbólowymi, rozluźniającymi napięcie mięśni szkieletowych oraz zaprzestania prac fizycznych powinno być znacznie lepiej – dolegliwości będą ustępowały. Nakazał też zgłoszenie się do lekarza POZ. Były górnik powiedział wtedy, że niewiele to zmieni, że jego kręgosłup jest w rozsypce i że po pracy w kopalni „jest do wyrzucenia”. Okazało się też, �366 Tomasz Rakowski że nie jest ubezpieczony – od roku nie rejestrował się w Urzędzie Pracy, bo, jak twierdzi, „jest to bez sensu”, a do pracy w biedaszybach i tak będzie chodził, bo „jakoś musi ukopać tego węgla”; dodał jeszcze, że „najwyżej następnym razem całkiem go zasypie”. Dlaczego jego wypowiedzi były tak zdecydowane i tak pozbawione nadziei? Czy łączyło się to ze schorzeniami, na które cierpiał? Ponownie pojawia się tu społecznie wytwarzana cielesność, a dokładniej – społecznie wytwarzane dolegliwości, a właściwie owe „skargi społeczne”. Kiedy bowiem przeanalizuje się wypowiedzi i zachowania byłych górników, bezrobotnych po serii likwidacji wałbrzyskich kopalń, to okazuje się, że taki stosunek do własnego ciała i samych dolegliwości jest dość częsty. Wielokrotnie, w czasie badań antropologicznych, usłyszeć można było zwroty typu „płuca mam całe zacementowane”, „moja lewa noga jest bez czucia – taki mam kręgosłup”, „mamy [zniszczone] dyski, kręgosłupy – prawie wszyscy”. Chwilami, kiedy mowa jest o pracy w nielegalnych biedaszybach, pojawiają się wypowiedzi wręcz katastroficzne, „po jednym do szybu – i niech nas tu i zasypie nawet!”, „a jak tąpnie – to będzie!”, „wczoraj urwał nam się cały nawis – szkoda, że nas nie zasypało!”. Widać tu pewną skłonność do tworzenia wypowiedzi demonstrujących pewną destruktywność, czy nawet autoagresję, i rzeczywiście, w wielu innych badaniach, też na Górnym Śląsku, okazywało się, że jest to rodzaj niemal powszechnej społecznej ekspresji, pojawiający się w latach transformacji (Jarosz 2004, s. 77–85). Przypadek górnika obrazuje zatem nie tylko subiektywny sens jego dolegliwości (i zachowania), ale i pewną szerszą, uspołecznioną narrację, środowiskową wypowiedź, wykraczającą daleko poza problem medyczny (Rakowski 2007). Narracje chorych: pamięć, nawarstwianie się doświadczenia i procesy reorganizacji biografii W perspektywie antropologii medycznej choroba traktowana jest również jako podmiotowa droga doświadczeń, historia życia pacjenta i historia jego choroby (zob. m.in. Cassels 2001). Jest swoistym mikrokosmosem historii życia pacjenta i historii jego społecznych doświadczeń. Wiąże się to w szczególności z tym, że poprzez ciało i jego losy budowana jest tożsamość każdego z pacjentów, czyli sposób, w jaki on sam rozumie siebie, swoją sytuację i otoczenie. Punktem wyjścia jest analiza ucieleśnionego, budującego swą biografię/tożsamość podmiotu – dla Anthony’ego Giddensa (2001) ciągłość tożsamości to na przykład „trwałe poczucie bycia osobą związane ciągłością doświadczenia własnego «ja» i własnego ciała” (Giddens 2001, 78). Szczególnie istotna jest tu jednak kwestia „cielesnego doświadczenia”. Jaki to ma związek z trwałym poczuciem własnego �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 367 „ja”6? Anthony Giddens przedstawia podstawowe doświadczenie cielesności jako rodzaj „bezpieczeństwa ontologicznego”, to jest poczucia bezpiecznej i w miarę normalnej egzystencji. Krąg owego „cielesnego bezpieczeństwa” ma jednak to do siebie, że w jego obrębie zagrożenie zdaje się niedorzecznością. Sposób posługiwania się ciałem – swoboda ruchów, gestykulacja, mimika, coś takiego jak „styl życia” pokazuje zatem, że „nic takiego się nie dzieje”. Wypracowanie i utrzymanie takiego „stylu” pochłania jednak wiele energii i zaprzęga większość kulturowych czynności. Powoduje to sytuację, w której już niewielkie rozchwianie systemu zachowania momentalnie odsłania niepewność otoczenia – świat znany i oczywisty może stać się w jednej chwili kruchy i obcy. Choroba jest zatem nie tylko rozchwianiem systemu i chwilą rozdarcia powłoki owego „cielesnego bezpieczeństwa”, ale także rozstrojeniem procesu budowania narracji o sobie samym. Tłumaczy to w dużym stopniu to, co dzieje się z człowiekiem i z jego narracją tożsamościową (procesem budowania sensu) zarówno sytuacji nagłego zachorowania, jak i długo trwającej czy nawet nieusuwalnej choroby. Ulega ona czemuś w rodzaju załamania czy rozstrojenia. Tomasz Pasierski pisze wprost, iż „doświadczenie choroby burzy dotychczasową historię naszego życia [...] Chory staje w obliczu sił, które są źródłem cierpienia, zagrożeniem dla osobowej tożsamości” (Pasierski 2008, s. 69). Powoduje to, że związek ciała i świata, w którym żyjemy, ulega zakwestionowaniu, staje się nieoczywisty. Wtedy też praca narracji-opowieści i wszelkich procesów budowania sensu egzystencji, historii, biografii i pamięci wydarzeń może ulegać wzmocnieniu i zwielokrotnieniu. Człowiek chory znajduje się w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności, strukturę opowieści o samym sobie, o swoim życiu. Można pokazać, iż służą temu zapiski i dzienniki osobiste chorych; moment kryzysu tożsamości w chorobie i wiele innych kryzysów życiowych jest właśnie czasem zwielokrotnienia potrzeby pisania, tworzenia osobistej, nawet chaotycznej narracji. Badacz dzienników osobistych, Paweł Rodak, pisze, iż taki dziennik może być wówczas „swego rodzaju narzędziem rozumienia swoich uczuć, ale może też – i tak dzieje się bardzo często – spełniać funkcję terapeutyczną, służąc do rozładowania bądź skompensowania stanów lękowych, depresyjnych, kryzysów życiowych, apatii czy głębokiej samotności” (Rodak 2004, s. 3). Gromadzenie zapisków własnej historii może być więc rodzajem gromadzenia własnych doświadczeń – warto 6 „Ja” w cudzysłowie oznacza tu właśnie, iż jest to nie tyle ostateczne ja, trwała tożsamość, ile coś, czemu nadajemy nieustannie znaczenie, opowiadamy. A zatem „ja” – taka też forma pojawia się w tytule książki Giddensa (2001) Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. �368 Tomasz Rakowski tu zauważyć, że wielu pacjentów wyjątkowo skrupulatnie zbiera i prowadzi rejestr dokumentacji swojej choroby (Rakowski 1999; Wierciński 2009). Człowiek chory znajduje się zatem w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności i dlatego tak wiele zależy wówczas od osób, które na swej drodze napotyka – lekarza, pielęgniarki, ratownika, technika medycznego, sanitariusza. Chory często każdemu, a też i sobie samemu stara się opowiedzieć na nowo swoją historię – jest to moment intensywnej przebudowy. Ukazuje to dobrze historia pacjentki jednej z warszawskich klinik o profilu kardiologicznym (będzie to pewien kolejny przykład, scenariusz kliniczny). Pacjentka trafiła do szpitala z powodu rozpoznania niewydolności serca – znacznych obrzęków obwodowych i zastoju w krążeniu płucnym (najpewniej w przebiegu kardiomiopatii pozawałowej – zawał serca jednak najpewniej dokonał się jako „niemy” i nie został rozpoznany). Dla 85-letniej pacjentki, dotychczas zdrowej, nie leczącej się, wiadomość o tym, iż ma „chore serce” oznaczała jednak, jak się okazało, coś zupełnie innego. Na pytanie od kiedy „choruje na serce”, odpowiadała, iż serce ma chore od bardzo dawna, a przynajmniej „bardzo słabe”. Kiedy jednak pytano o objawy oraz o badania, które by to potwierdzały, okazywało się, że nie było ani żadnych badań, ani objawów wskazujących na tego typu schorzenia. Dopiero po dłuższej rozmowie z pacjentką wyszło na jaw, że „chore serce” wiąże ona z tragicznym, traumatycznym wydarzeniem z czasów jej młodości – czasów okupacji hitlerowskiej. Zdarzyło się wtedy, że jej ojciec zginął na jej oczach – został rozstrzelany; następnie sama, tylko przy pomocy kuzynki musiała zająć się prowizorycznym pochówkiem. Od tego czasu mówiło się w jej rodzinie, że ma „słabe serce” albo że kiedyś może z tego powodu „chorować na serce”. Mówiła o tym kilkakrotnie w czasie hospitalizacji. W poczuciu pacjentki jej choroba istniała zatem już wcześniej, była nieodłączną częścią jej własnej historii (i jej pamięci). Pacjentka budowała w ten sposób pewien własny sens choroby, którego nie sposób było pominąć. Z powodu choroby i związanego z tym załamania narracji tożsamościowej (prywatnego i społecznego sensu swego „ja”) pacjenci opowiadają zatem o swych dolegliwościach, ale i o wszelkich innych doświadczeniach, o całej swej illness i poprzez to o swej osobie, swej historii, swej biografii. Pojawia się tu możliwość odsłonięcia ukrytych światów, odsłonięcia te pochodzą jednak z działań badawczych i konstrukcji badania – każda rozmowa będzie docierała do nieco innych pokładów rozumienia choroby i historii życia chorych. Jest to moment ruchu, narracje pacjentów przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (through a wounded body), jak pisze Artur Frank (1995, s. 2). Można tu pokazać, że poprzez opowiadanie dochodzi tu do pewnej sedymentacji pokładów pamięci �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 369 (Garro 2000, s. 72–73), z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy motywu, za pomocą których „upakowane” są doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomiędzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Działania narracyjne” za Danielem Bertaux (1990) posiadają w ten sposób przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształtujące zapis i organizacje doświadczeń narratora. To coś, co odnajdywać by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugim odniesieniem jest doświadczenie bardziej osobiste, a właściwie proces „organizowania sensu” własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifié), coś, czego poszukujemy, co jest trudne do rozpoznania i z trudem komunikowane. To tutaj – i pacjentowi, i rozmawiającemu z nim lekarzowi – często brakuje języka zdolnego przekazać subiektywne narracje choroby. Powstaje zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, „trójkąta Bertaux”, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu odniesienia do wewnętrznych procesów przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Jednocześnie możemy się tutaj odwołać do typologii opowieści chorych (narrative types) zaproponowanych przez Arthura Franka (1995). Są to: opowieść restytucji (restitution narrative), opowieść drogi i poszukiwania (quest narrative), w końcu opowieść chaosu i regresu (chaos narrative). Opowieść restytucji jest najbardziej typowa dla naszego kręgu kulturowego – jest to opowieść o wszelkich działaniach przywracających poprzedni sposób funkcjonowania, pewna matryca rozumienia choroby jako stanu odwracalnego, umożliwiającego usunięcie jej skutków (możemy ją znaleźć w popularnych, reklamowych sloganach ogólnodostępnych leków, jak np. Pyralginum czy Ibuprom: „Ból szybko minie po Pyralginie”, „Dopadł cię ból? Przewiń go!”). W opowieści poszukiwania życie zaczyna być opowiadane jako przebudowa osobistego sensu wydarzeń, choroby itd. Tryb ten trochę przypomina narrację restytucji, jest związany z aktywnym odbudowywaniem życia po chorobie (czy z chorobą), i choć punkt dojścia jest nieco inny, pozostaje pewne wspólne ukierunkowanie i ciągłość procesu. Obecna jest tu, w taki czy inny sposób, realizacja życiowych zamierzeń. �370 Tomasz Rakowski Opowieść chaosu natomiast jest pełna zerwań, nieciągłości, przerywników; pacjenci manifestują, że w istocie nie są w stanie jej zbudować, że wydarzenia z ich życia przekraczają ich możliwości zestrojenia tego, co zaszło, w jedną całość. W badaniach narracji chorych (illness narratives) ujawnia się w ten sposób olbrzymia potrzeba zrozumienia siebie w nowej sytuacji, a badacz tych wypowiedzi, podobnie jak lekarz, staje się wtedy najważniejszym świadkiem i „powiernikiem” tej próby. Wymaga to pewnego osobnego treningu – treningu umiejętności rozmawiania i prowadzenia rozmowy, w której wiele z tych opowieści, wspomnień, nieraz trudno wytłumaczalnych i rozpoznawalnych objawów (medically unexplained symptoms), jest przyjmowanych jako rzecz ważna, którą próbujemy rozumieć i interpretować. Jest to rozmowa, która wszelkie subiektywne sensy pacjenta nie tyle odsiewa, odsuwa na bok, ile za nimi podąża. Konkluzje W czym może być pomocna tego rodzaju wiedza? Czy można wskazać w ogóle na jakieś konkretne korzyści płynące z antropologii medycznej jako stosowanej nauki humanistycznej, zajmującej się doświadczeniami, procesami społecznymi czy narracjami, które stają się udziałem chorych? Odpowiem na to w kilku punktach. Można by założyć, że praktykując tę wiedzę, poprawimy wiedzę o leczeniu chorych, będziemy umieli poprowadzić lepszy wywiad z chorym i lepsze rozpoznanie jego historii pojmowanej całościowo. Można zakładać, że medycyna zyskuje w ten sposób kolejne narzędzia w walce z dolegliwościami chorych, związanymi np. z MUS czy niepokojem psychospołecznym, a wytworzone pomiędzy chorym a lekarzem zaufanie i więź stworzy zupełnie inne warunki traktowania takiego chorego – jego choroby i dolegliwości. Można również stwierdzić, że poprzez narzędzia antropologii medycznej więcej będzie wiadomo o społecznościach lokalnych ludzi chorych, o ich środowiskach, o instytucjach, do których trafiają i w których są leczeni. Być może ujawnione zostaną tu nowe kulturowe i społeczne czynniki prowadzące do zwiększonego ryzyka zachorowań i niepowodzenia terapii. Zwyczaje jednostek i małych grup mogą np. stanowić ważkie rozpoznanie w leczeniu chorób przewlekłych, takich jak astma, gdzie okazuje się, że w wyborze leku i w skuteczności leczenia kapitalną rolę ogrywa komunikacja pomiędzy pacjentami, wiedza środowiskowa, pozamedyczna, a także świat emocji (badania autora). Antropologia medyczna może w związku z tym próbować zaspokajać bardzo �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 371 realne i bardzo palące potrzeby społeczności ludzi chorych, może również budować bardzo trafne strategie zachowania zdrowia. Antropologia medyczna jest również krytyczna wobec źródeł wiedzy. Bada pochodzenie paradygmatów nauki medycznej jako przemiany praktyk, wyobrażeń i wiedzy mogącej naturalizować i uprawomocniać nierówności społeczne i nierówności w dostępie do opieki i pomocy. Poddaje w wątpliwość najbardziej usankcjonowane drogi rozwoju współczesnej medycyny, wskazując na to, iż może rozwijać się inaczej, w innym kierunku, odpowiadać na potrzeby dotąd nie dostrzegane, a rozpoznane dzięki badaniom społecznym i kulturowym. Jest w stanie wyłaniać światy ludzi będących w naglącej potrzebie pomocy i opieki zdrowotnej. W ujęciu opisanym powyżej antropologia medyczna wspiera w ten sposób dotychczasową wiedzę medyczną i tzw. nauki o zdrowiu. Jako stosowana nauka humanistyczna może mieć jednak jeszcze inną, znacznie bardziej znaczącą rolę. Skoncentrowana na wytwarzaniu cielesności, biografii czy tożsamości chorych stawia pytania tam, gdzie nauki biomedyczne nie są w stanie dotrzeć. Próbuje rozumieć ciało, chorobę i życie człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny, zajmuje się fenomenologią ucieleśnienia i cierpienia, jest próbą konfrontacji z prostym faktem śmiertelności, człowieka chorego poznaje jako „cierpiącego narratora” (Frank 1995). Buduje w ten sposób swoją własną, długoletnią refleksję, a chorobę widzi jako doświadczenie, przekraczając daleko medyczną wiedzę o chorobach i ich leczeniu. Literatura Adamiak K., Hekselman M. 2008 – „Lekarze w to nie wierzą...”. Uchynięcie jako społeczny konstrukt ciała we wsi Ostałówek i okolicach (archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Becker G. 2004 – Phenomenology of Health and Illness, w: Encyclopedia of Medical Anthropology, red. C. Ember, M. Kluwer. Bertaux D. 1990 – Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii, Warszawa, Poznań, s. 71–81. Boyle Ch.M. 1970 – Difference Between Patients’ and Doctors Interpretation of Some Common Terms, „British Medical Journal”, 2, s. 286–289. �372 Tomasz Rakowski Cassels E. 2001 – The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, Oxford. Csordas T. 2001 – Introduction. The Body as Representation an Being-in-the World, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, T. Csordas (red.), Cambridge, s. 1–26. Farmer P. 2010a – Rich World, Poor World. Medical Ethics and Global Inequality, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. 2010b – Ethnography, Social Analysis, and the Prevention of Sexually Transmitted HIV Infection among Poor Woman In Haiti, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. Foucault M. 2000 – Narodziny kliniki, Warszawa. Frank A. 1995 – The Wounded Storyteller. Body Illness, and Ethics, Chicago. Garro L.C. 2000 – Cultural Knowledge as Resource in Illness Narratives: Remembering through Account of Illness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, Mattingly Ch., Garro L.C. (eds.) Berkeley, Los Angeles, University of California Press, s. 70–87. Giddens A. 2001 – Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w dobie późnej nowoczesności, Warszawa. Gupta A., Ferguson J. 2006 – Poza „kulturę”. Przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, przeł. J. Giebułtowski, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznych (kontynuacje), M. Kempny, E. Nowicka (red.), t. 2, Warszawa, s. 267–283. Helman C. 2001 – Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London. Jarosz M. 2004 – Władza. Przywileje. Korupcja, Warszawa. Jeszke J. 1996 – Lecznictwo ludowe w Wielkopolsce w XIX i XX wieku. Czynniki i kierunki przemian, Wrocław. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 373 Katon W., Sullivan M., Walker E. 2001 – Medical Symptoms without Identified Pathology. Relationship to Psychiatric Disorders, Childhood and Adult Trauma, and Personality Traits, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 917–925. Kleinman A., Benson P. 2006 – Anthropology in the Clinic. The Problem of Cultural Competency and How to Fix it, „PLoS Medicine”, nr 3, s. 1675–1677. Krzyworzeka P. 2008 – Kultura i organizacje. Perspektywa antropologiczna, w: Antropologia organizacji, M. Kostera (red.), Warszawa, s. 179–198. Libera Z. 1995 – Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wrocław. Low S.M. 2001 – Embodied Metaphors. Nerves as Lived Experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Th. Csordas (red.), London, s. 139–162. Mauss M. 2001 – Sposoby posługiwania się ciałem, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Warszawa, s. 391–413. Merleau-Ponty M. 1999 – Proza świata. Eseje o mowie, przeł. S. Cichowicz, Warszawa. 2001 – Fenomenologia percepcji, przeł. J. Migasiński, Warszawa. Migliore S. 2001 – From Illness Narratives to Social Commentary. A Pirandellian Approach to „Nerves”, „Medical Anthropology Quartely”, t. 15, s. 100–125. Mirga A., Mróz L. 1994 – Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa. Mysyk A. 1998 – Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology”, t. 23, s. 187–202. Page L.A., Wesseley S. 2003 – Medically Unexplained Symptoms. Exacerbating Factors In The DoctorPatient Encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine”, t. 96, s. 223–227. Paluch A. 1995 – Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wrocław. �374 Tomasz Rakowski Pasierski T. 2007 – Współczucie, „Medycyna po Dyplomie”, nr 15, s. 1–5. 2008 – Choroba jako opowieść, „Medycyna po Dyplomie”, nr 9, s. 68–71. Penkala-Gawęcka D. 2006 – Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Poznań. Piątkowski W. 1988 – Lecznictwo niemedyczne w Polsce XX w., Wrocław. Rakowski T. 2006 – Body and Fate. The Pension As a Practice of Social Remembering, „Anthropological Yearbook of European Cultures”, t. 16, s. 37–48. 2007 – Między zbieractwem a archeologią. Doświadczenie przeszłości i teraźniejszości wśród bezrobotnych górników wałbrzyskich, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 4, s. 71–91. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po Dyplomie”, nr 17, s. 206–212. Rodak P. 2004 – Dziennik osobisty: praktyka, przedmiot, tekst (mps w archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Rosner K. 2003 – Narracja, tożsamość i czas, Kraków. 2005 – Układ gniazdowy terminów i słownik słów kluczowych wybranych kategorii kultury. Medycyna ludowa, Cz. Robotycki, W. Babik (red.), Kraków. Sharp M., Carson A. 2001 – „Unexplained” Somatic Symptoms, Functional Syndromes, and Somatization. Do We Need a Paradigm Shift?, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 926–930. Szurman K. 2004 – Ciało jako własność społeczna. Cielesność w kulturze Polska Roma (mps w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW). Wądołowska A. 2010 – Pluralizm medyczny a zdrowie reprodukcyjne kobiet w regionie Indian Purhepecha w Meksyku, w: D. Penkala-Gawęcka, Nie czas chorować? Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie antropologii medycznej, Poznań. Young A. 1982 – The Anthropologies of Illness and Sickness, „Annual Review of Anthropology”, t. 11, s. 257–285. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c71b8760f07d9d90fc203975b858f74e.pdf 31c5c89280206cad872c8237f5faccba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5495 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki opieka psychiatryczna - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5111 Title A name given to the resource Antropologia i psychiatria: społeczny wymiar deinstytucjonalizacji opieki psychiatryczneji / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.257-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Perzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10 Andrzej Perzanowski Antropologia i psychiatria: społeczny wymiar deinstytucjonalizacji opieki psychiatrycznej Analizowana w poniższym artykule problematyka obejmuje determinanty medyczne, historyczne, ekonomiczne, prawne, kulturowe, filozoficzne, aksjologiczne, moralne i etyczne, określające procedury i metody stosowane w psychiatrii wobec osób ciężko i przewlekle chorych i izolowanych. Chodzi zatem o wszystkie czynniki, które wpływają na instytucjonalny kształt psychiatrii oraz wypracowywane przez nią koncepcje terapii, opieki i reintegracji społecznej osób chorych. Szczegółowym kontekstem jest deinstytucjonalizacja opieki nad chorymi psychicznie czy upośledzonymi intelektualnie. Procesy deinstytucjonalizacji wymagały nie tylko zmian w infrastrukturze: organizowania licznych, małych ośrodków wsparcia i pomocy w miejsce dużych szpitali psychiatrycznych. Prowadziły do współpracy psychiatrów, lekarzy z lokalnej opieki medycznej, zespołów współpracujących z rodzinami pacjentów i ich społecznościami, władz samorządowych, wolontariuszy, organizacji pozarządowych. Niemniej istotna jest jednak konieczność prowadzenia badań z użyciem jakościowych metod nauk społecznych, które miałyby z jednej strony rozpoznawać i wskazywać główne problemy stojące przed opieką psychiatryczną w środowisku (rodzinnym, sąsiedzkim, zawodowym etc.) osób chorych, z drugiej zaś być źródłem wiedzy o oddziaływaniu psychiatrii środowiskowej nie tylko w rozumieniu polepszenia stanu osób chorych, ale i wpływie na świadomość społeczną w sferze wiedzy o chorobach psychicznych, kulturowo ukształtowanych wyobrażeń, stereotypów i lęków z nimi związanych. Podstawowe znaczenie ma dla antropologa konstatacja, iż badanie kondycji osób, które łączy „bycie pacjentem” i „bycie chorym psychicznie” zasadniczo różni się od bardziej klasycznych sytuacji badawczych. Przede wszystkim nad podobieństwami w obrębie kategorii pacjentów i chorych dominuje różnorodność. Włączenie do tych kategorii odbywa się na podstawie diagnozy lub zewnętrznego rozpoznania podobieństw, takich jak symptomy lub problemy �Andrzej Perzanowski 258 życiowe. Część osób sama włącza się w obręb tych kategorii poprzez mówienie o swoich objawach czy doświadczeniach bądź w efekcie prośby o pomoc, część jednak doznaje przemocy w postaci przymusowej hospitalizacji. Żadne z wymienionych wspólnych elementów nie pozwalają na zakładanie istnienia uwzorowań społecznych i kulturowych uprzednich wobec kategorii pacjentów1. Co więcej, zarówno kuracja psychiatryczna, jak i reintegracja społeczna osób chorych to procesy, które z założenia nastawione są na ich przemianę: jest to walka jednostek o ukształtowanie nowej, akceptowalnej – przez siebie i innych – osobowości. Tożsamości te często stoją w sprzeczności, jest to proces radzenia sobie ze swoimi objawami, sytuacją społeczną, ekonomiczną (może to oznaczać próbę ich zintegrowania, zrozumienia, ale też zapomnienia) (Estroff 1985, s. 36). Na drodze do formułowania prostych klasyfikacji czy wzorów odnoszących się do kategorii pacjentów i ich kondycji społecznej stoją różnice w kwestii wieku, płci, długości trwania choroby, jej rodzaju, wcześniejszego sposobu życia, specyfiki interakcji społecznych: wszystko to wpływa na przebieg leczenia, treść okresu, w jakim osoba pozostaje pacjentem oraz proces reintegracji społecznej. Wszystkie wymienione etapy wymagają uwzględnienia determinantów o charakterze nie tylko medycznym, ale też etycznym i społeczno-kulturowym (Kleinman 2010, s. 85). * * * Podstawę do niniejszych rozważań stanowi szereg źródeł. Pierwszym są prowadzone przeze mnie pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX w. i na początku XXI w. badania nad postrzeganiem osób odmiennych w społecznościach lokalnych. W dyskursie o odmienności pojawia się często wątek choroby psychicznej (domniemanej, przypisywanej lub dodatkowo opartej na diagnozie psychiatrycznej), opisywanej nie tylko z użyciem określeń potocznych, często archaicznych lub wręcz demonologicznych, ale także zaczerpniętych z języka medycznego i psychiatrycznego: „chory psychicznie”, „schizofrenia”, „upośledzenie”, „konflikt krwi”, chore „geny”. Jednym z wątków tego dyskursu jest zamknięcie, izolacja w szpitalu psychiatrycznym; traktowana jest ona jako krok ostateczny, jedyne rozwiązanie w sytuacji bez wyjścia, często fizycznie chroniące daną osobę i jej otoczenie. Kojarzy się z fizyczną i symboliczną przemocą, związaną szczególnie z oderwaniem od własnej społeczności i rodziny. Zamknięcie długotrwałe jest rzadkością, ale też odbierane jest jako nieszczęście, rodzaj klęski. Instytucja  Nie wyklucza to rzecz jasna kulturowego, aksjologicznego czy wręcz ideologicznego ukontekstowienia diagnoz i koncepcji w psychiatrii (patrz np. Sowa 1984). 1 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 259 szpitala psychiatrycznego, nawet odległego w przestrzeni, stanowi element wiedzy potocznej i lokalnej „geografii”. Nazwa miejscowości, w której znajduje się szpital, jest powszechnie znana, jest synonimem przestrzeni odizolowanej, miejsca wyobcowania i dehumanizacji. Skojarzenie jakiejś osoby czy rodziny z tą nazwą ma charakter jednoznacznie stygmatyzujący. Drugą podstawą źródłową są prowadzone obecnie przeze mnie badania nad procesami deinstytucjonalizacji opieki psychiatrycznej. Ich częścią najbardziej interesującą z perspektywy antropologicznej jest społeczno-kulturowy kontekst działania instytucji totalnej, jaką jest szpital psychiatryczny, oraz społeczne funkcjonowanie osób chorych psychicznie, zwłaszcza chorych przewlekle lub chronicznie. Konkretnym obszarem badań jest opieka domowa nad osobami chronicznie chorymi psychicznie w szpitalu psychiatrycznym w Choroszczy oraz działanie Zespołów Leczenia Środowiskowego w Białymstoku i Warszawie. Trzecim obszarem eksploracji jest dla mnie dyskurs psychiatryczny z jego refleksją nad pozamedycznymi aspektami funkcjonowania psychiatrii i osób chorych psychicznie: formami terapii uwzględniającymi godność pacjentów, koniecznością respektowania praw człowieka, oceną negatywnego wpływu długich pobytów w szpitalach psychiatrycznych i środowiska szpitalnego jako patologicznego etc. (patrz np.: Falicki 1997, Król 2012). Najistotniejszym zjawiskiem z tym związanym jest wdrażanie różnych form psychiatrii środowiskowej. Z antropologicznego punktu widzenia ważne jest uwzględnianie przez psychiatrię środowiskową dorobku nauk społecznych, jak choćby teorii stygmatyzacji, znaczenia środowiska pozaszpitalnego (rodzinnego, lokalnego) dla kondycji osób chorych psychicznie (Goffman 2007, 2011). Wiąże się z tym wykorzystanie etnograficznych i socjologicznych metod badawczych w postaci ankiet i pogłębionych wywiadów, mających dać obraz społecznego otoczenia osoby chorej, szczególnie tych wyobrażeń, które skutkują strachem, napiętnowaniem i wykluczeniem. Jest to rozległy obszar zastosowania antropologii, jej refleksji teoretycznej i metod badawczych, w rozwiązywaniu konkretnych problemów jednostek i społeczności. Deinstytucjonalizacja: perspektywa ogólna Deinstytucjonalizacja psychiatrii, proces o powszechnym charakterze, przybierała rozmaite formy, będące pochodnymi historii psychiatrii i medycyny w konkretnym społeczeństwie. Można jednak wskazać także szereg czynników bardziej uniwersalnej natury. Jednym z głównych było znaczenie roli tzw. detencyjnego modelu opieki psychiatrycznej, który wynikał z obawy przed zakładaną z góry agresją osób chorych psychicznie. Trwałą pozostałością �260 Andrzej Perzanowski tego modelu są wielkie szpitale psychiatryczne, najczęściej umieszczane na peryferiach miast lub nawet poza nimi, z dala od „zdrowych mieszkańców” (Bilikiewicz 2011, s. 674). Jedną z jego konsekwencji było nie tylko oczywiste pogłębienie wyobcowania i wykluczenia społecznego osób chorych psychicznie, ale i wykreowanie szpitala jako przestrzeni zamkniętej, nieznanej, a tym samym będącej źródłem szeregu wyobrażeń, najczęściej związanych z lękiem i będących źródłem stygmatyzacji. Dodatkowym faktem jest zasadnicza różnica między hospitalizacją psychiatryczną a umieszczeniem w innym szpitalu: bardzo często jest ona niedobrowolna i łączy się z „przymusem fizycznym i moralnym” (Langiewicz, Pasiorowska 2008, s. 132). Wiąże się to nie tylko z możliwością nadużywania przemocy (tak w postaci unieruchomienia, jak i stosowania zastrzyków), ale też pogwałceniem zasad etyczno-deontologicznych oraz praw człowieka (Bilikiewicz 2011, s. 675). Konsekwencją była niezwykle krytyczna ocena funkcjonowania dużych szpitali psychiatrycznych. W latach sześćdziesiątych XX w. rozwinął się szeroki ruch antypsychiatrii, mający swe źródła w krytyce metod psychiatrii, w tym działania szpitali (patrz np. Szasz 1977, 1998). Lecz także na gruncie samej psychiatrii wskazywano nie tylko na negatywne ze zdrowotnego punktu widzenia długie pobyty w szpitalu (przewlekłość choroby, pogłębiająca się niesprawność), ale zwłaszcza na antypodmiotowe traktowanie pacjentów. Stąd koncepcje deinstytucjonalizacji i dehospitalizacji, odstępowanie od „izolacjonizmu”, zastępowanie dużych szpitali małymi (Mechanic, Rochefort 1990, s. 306). Najbardziej skutecznym sposobem zniwelowania społecznego piętna wynikającego z hospitalizacji miałoby być tworzenie oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych (Załuska 2006, s. 278). Procesy deinstytucjonalizacji przybierały odmienny kształt w różnych krajach. Od lat pięćdziesiątych do połowy dziewięćdziesiątych liczba pacjentów szpitali psychiatrycznych w krajach o zinstytucjonalizowanej opiece systematycznie spadała. Najszerzej opisywany jest przypadek Stanów Zjednoczonych, gdzie miał miejsce najbardziej drastyczny spadek liczby miejsc w szpitalach psychiatrycznych: od 559 000 w roku 1955 do 110 000 około roku 1990 (Mechanic, Rochefort 1990, s. 301). W Europie deinstytucjonalizacja najpełniejszy kształt przybrała we Włoszech, gdzie całkowicie zlikwidowano szpitale psychiatryczne. W Polsce od roku 1970 do 2005 z 21 do 98 zwiększyła się liczba oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych. Zarazem zmniejszała się liczba miejsc w dużych szpitalach psychiatrycznych i powstawały szpitale mniejsze (wzrost z 34 do 54). Ogólny wskaźnik liczby łóżek psychiatrycznych na 10 tys. mieszkańców spadł z 11,6 do 7,2 (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 22). �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 261 Można też mówić o zjawisku określanym mianem transinstytucjonalizacji. W latach 1992–2005 przybyło 21% chorych poddanych całodobowej opiece. Jest to związane z wydłużaniem się długości życia, coraz większą dostępnością opieki psychiatrycznej etc., ale przede wszystkim oznacza przenoszenie chorych ze szpitali do placówek opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych (Boguszewska, Słupczyńska-Kossobudzka, Szirkowiec 2008, s. 344). Głównym wyzwaniem stojącym przed pacjentami opuszczającymi szpital psychiatryczny, w którym spędzili długi czas (podobnie jak przed wszystkimi innymi pacjentami psychiatrii), jest adaptacja w środowisku rodzinnym i społecznym. Przez wiele dziesięcioleci wiedza na temat realiów związanych z chorobami psychicznymi była społecznie ograniczona lub niedostępna. Instytucja szpitala psychiatrycznego wytworzyła wobec chorób psychicznych nastawienie w rodzaju „czego nie widać, tego nie ma”. Niedostępność wiedzy i brak kontaktu z realiami choroby psychicznej były źródłem różnych wyobrażeń i mitów, często istniejących obok siebie sprzecznych wyobrażeń. W coraz większym stopniu ugruntowuje się nierealistyczne oczekiwanie, iż wszystkie dolegliwości psychiczne mogą zostać wyleczone, którego skutkiem może być niezadowolenie czy gniew ze strony rodzin i sąsiadów, w sytuacji gdy pacjenci szpitali psychiatrycznych po powrocie nie czują się dobrze lub ich stan się pogarsza. Ogół społeczeństwa zdaje sobie doskonale sprawę, że nie wszystkie choroby podlegają leczeniu i że lekarze nie są odpowiedzialni za chroniczną astmę czy cukrzycę; są jednak odpowiedzialni za ułomności osób chorych psychicznie. Nie każdą śmierć w trakcie operacji chirurgicznej przypisuje się chirurgowi, natomiast każde zabójstwo popełnione przez osobę chorą psychicznie jest automatycznie uważane za dowód wady systemu. To małe zrozumienie ograniczeń leczenia i skutków chorób psychicznych nie zaskakuje, jeśli zdamy sobie sprawę, jak niewielkie rzeczywiste doświadczenie mają w tym temacie pokolenia ukształtowane w czasie dominacji dużych szpitali psychiatrycznych. Nie wyrasta się obok tego tak jak obok cukrzyków, ludzi z demencją, a obecnie obok cierpiących na depresję. Nierealistyczne wyobrażenia o skuteczności leczenia idą w parze z przesadzonymi lękami przed zagrożeniem ze strony osób chorych psychicznie i ich chronicznością (a tym samym przewidywalnością). Te przesadzone reakcje na chorobę psychiczną były wzmacniane przez bardziej ogólną kulturę konsumpcji. We współczesnych społeczeństwach, w których szybko zanika podległy stosunek do profesjonalistów i gdzie jednostki oczekują, że będą w coraz większym stopniu traktowane jako równe w rozmowie, podkreśla się potrzebę sprawdzania, że uzyskiwana opieka jest najlepsza. Wzrosły oczekiwania, a tym �Andrzej Perzanowski 262 samym wzrastają standardy profesjonalistów. To jednak prowadzi do pewnego stałego niezadowolenia z usług. Złożony obraz ryzyka i korzyści związanych z terapią w konkretnym przypadku jest trudny do wyjaśnienia osobom, których doświadczenie ogranicza się do pacjenta, którego znają blisko. Tym samym rozległa sfera osądów nie jest już pozostawiana jedynie profesjonalistom. Piętno społeczne chorób psychicznych Wszelkie rozważania nad społecznym umiejscowieniem osób chorych bądź upośledzonych psychicznie wiążą się od samego początku z kwestią piętna i wykluczenia, które są społecznymi konsekwencjami chorób psychicznych (Goffman 2007, Brodniak 2000, s. 178). Nie brak było co prawda szeregu romantycznych ze swej natury wyobrażeń, zgodnie z którymi chorobie („szaleństwu”, „opętaniu” etc.) przypisywano pewne duchowe, religijne lub demonologiczne wymiary (patrz np. Wodziński 2000, Foucault 1987). Miało to zyskiwać im w tradycyjnych społecznościach pewien status społeczny oraz opiekę. Z moich własnych badań terenowych wynikało, iż osoby chore psychicznie, jeśli nie zachowują się destruktywnie lub agresywnie, najczęściej mają dobrą opiekę w rodzinie, cieszą się w społecznościach lokalnych tolerancją, a nawet życzliwością (Perzanowski 2009, rozdz. III, VIII). Nie dotyczy to jednak ciężej chorych: mamy w ich przypadku do czynienia z wieloma formami stygmatyzacji i wykluczenia. W społeczeństwach, w których istnieje brak lub niedostatek rozwiniętych instytucjonalnych form opieki, szczególnie drastyczne konsekwencje ma wykluczenie w sferze opieki rodzinnej i możliwości zawarcia małżeństwa. Innym problemem jest w tym kontekście społeczny lęk przed przemocą ze strony osób chorych psychicznie. Związek między chorobami psychicznymi i zwiększoną przemocą bądź agresją jest niewątpliwy, o czym mówią liczne badania2. Jest to poza wszystkim problem, którego świadomość (i płynąca stąd odpowiedzialność) powinna być szczególnie pogłębiona w przypadku proponowania różnorodnych form deinstytucjonalizacji i rozwijania psychiatrii środowiskowej. Psychiatryczne badania stygmatyzacji osób chorych psychicznie opartej na lęku przed agresją z ich strony, z wykorzystaniem jakościowych metod badań społecznych, w coraz większym stopniu koncentrują się na roli środków masowej komunikacji w kreowaniu negatywnych, stereotypowych wyobrażeń i postaw. Chodzi przede wszystkim o dominujący obraz osoby chorej  Szacuje się, iż prawdopodobieństwo przemocy ze strony osób psychotycznych jest czterokrotnie wyższe niż ze strony osób niepsychotycznych (Burns 2004, s. 15). 2 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 263 psychicznie, pokazywanej w kontekście agresji, przemocy i nieprzewidywalności (Świtaj 2005, s. 141)3. Szczególnie choroba psychiczna w przypadku przestępców, a zwłaszcza zabójców, jest w mediach okolicznością mocno podkreślaną. Dostrzec można jednak wyraźną tendencję do rzetelnego, a nie stereotypowego przedstawiania problemu chorób psychicznych w dyskursie publicznym, co może mieć związek także z licznymi kampaniami społecznymi ukierunkowanymi na zmniejszenie stygmatyzacji. W zredukowaniu piętna może także pomóc rozpoznanie szczególnych społecznych i psychiatrycznych wyobrażeń i narracji na temat chorób psychicznych. Tradycyjnie w psychiatrii schizofrenia była opisywana za pomocą narracji o utracie: osoba sprzed choroby w pewnym sensie znika. Schizofrenia jest tutaj czymś więcej niż chorobą, którą się „miało”, to coś, czym dana osoba „jest” lub się „staje”. Osoba cierpiąca na schizofrenię doświadcza gwałtownego zerwania w ciągłości biografii. Trudno jest wówczas pytać o to, kto istniał przed chorobą, co stało się w jej trakcie i co przetrwało. Pewne podejścia zakładały, że w przypadku osoby schizofrenika nie istnieje „po”, a jedynie „przed” (Barham, Hayward 2002, s. 2). Innym wyobrażeniem, które wymaga zmiany w społecznej świadomości, jest poczucie ostatecznego nieszczęścia i nieuleczalności, kojarzonego z chorobami psychicznymi. Procesom deinstytucjonalizacji musi zatem towarzyszyć, po pierwsze, poprawa wiedzy, zrozumienia społecznego dotyczącego dostępnych kuracji i ich możliwych skutków. Przede wszystkim wiedza ta musi odnosić się do konkretnych chorób: schizofrenii, depresji, alzheimera, nie zaś „chorób psychicznych” jako takich. Po drugie, usunięcie społecznych i kulturowych skutków (jak stygmatyzacja i strach) trwającego wiele lat izolowania chorych psychicznie w instytucjach zamkniętych (Świtaj, Wciórka, Grygiel, SmolarskaŚwitaj, Anczewska, Chrostek 2010, s. 273). To wymaga postrzegania chorych cierpiących na zaburzenia psychicznie jako pełnych osób, a nie jedynie jako pacjentów, zaś choroby jako części ich tożsamości, a nie tożsamości jako takiej (Burns 2004, s. 17). Ponieważ głównymi obszarami działania różnych form psychiatrii środowiskowej jest przezwyciężenie przez chorych marginalizacji i piętna społecznego, najważniejszym zadaniem jest zbadanie skuteczności procesu reintegracji. Tym samym nie tylko uchronienie od długotrwałego pobytu w instytucji zamkniętej, lecz upewnienie się, iż pacjenci są w społeczeństwie. Zapewnienie „jakości życia” 3 Z niektórych badań wynika, że chorzy psychicznie przedstawiani w programach telewizyjnych w porze największej oglądalności byli agresywni w ponad 70% przypadków (Świtaj 2005, s. 141). �264 Andrzej Perzanowski rozumianej jako zintegrowanie z otoczeniem społecznym, możliwość pracy, przyjaźni etc. nie może być elementem opcjonalnym, dodatkowym, obok skutecznej terapii, lecz podstawowym zadaniem (Pietrzykowska 2011, s. 605). Opieka środowiskowa: deinstytucjonalizacja w psychiatrii polskiej Z perspektywy antropologicznej zasadnicze znaczenie ma główna zasada, zgodnie z którą psychiatria środowiskowa jest zarazem dyscypliną naukową oraz działaniem praktycznym, którego celem jest zapewnienie chorym psychicznie dóbr dostępnych innym. Dlatego też psychiatria środowiskowa bywa określana mianem psychiatrii społeczności lokalnej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 11). Tak rozumiana, psychiatria środowiskowa działa na rzecz społecznej reintegracji osób chorych, której narzędziami są dehospitalizacja, deinstytucjonalizacja i radykalne ograniczenie stosowania izolacji. Jednym z podstawowych postulatów deinstytucjonalizacji jest oczywiście likwidacja dużych szpitali psychiatrycznych i tworzenie mniejszych (do 300 łóżek), usytuowanych jak najbliżej miejsca zamieszkania pacjentów; optymalnym rozwiązaniem jest łączenie oddziałów psychiatrycznych ze szpitalami ogólnymi, co zmniejsza stygmatyzujący wymiar hospitalizacji (Załuska 2006, s. 278). Projekt tak rozumianej deinstytucjonalizacji opiera się na ochronie chorych przed „opresyjnymi trybami maszynerii szpitala” (Goffman 2011, s. 127). Chodzi nie tylko o sytuację izolacji, brak prywatności, zinstytucjonalizowane zaspokajanie wszystkich potrzeb, lecz o objawy wynikające nie ze specyfiki choroby, lecz z samego faktu hospitalizacji: wyuczona bezradność, bierność, ograniczony kontakt z otoczeniem. Ów negatywny wpływ instytucji zamkniętej zyskał własną nazwę nerwicy instytucjonalnej lub choroby szpitalnej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 14). Innym istotnym pryncypium jest założenie, iż czynniki stricte społeczne odgrywają ważną rolę w rozwoju choroby i przebiegu leczenia. Część odpowiedzialności za kondycję osób chorych jest zatem przenoszona na ich bliskich i społeczność lokalną, co oznacza z kolei konieczność poznania wielu elementów, które decydują o kulturowej specyfice tej społeczności (Pietrzykowska 2011, s. 610). Realizacja tego projektu oznacza konieczność badania i analizy (we współpracy i z wykorzystaniem dorobku psychiatrii), kulturowych uwarunkowań ocen, diagnoz i koncepcji psychiatrycznych z jednej strony, oraz społecznych wyobrażeń, lęków i oczekiwań związanych z chorobami psychicznymi z drugiej strony. Nie ulega wątpliwości, iż duża część działań przeprowadzanych �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 265 w środowisku osoby chorej psychicznie lub powracającej ze szpitala będzie mieć postać badań o charakterze etnograficznym. Aby zrealizować główne cele, przede wszystkim bliską współpracę psychiatrów i terapeutów z rodziną i otoczeniem chorych, kształtowanie postaw otwartości i tolerancji wobec nich, odbudowywanie sieci ich społecznych relacji, konieczne jest poznanie kulturowo ukształtowanych, lokalnie umiejscowionych form postrzegania chorób psychicznych i osób chorych, szczególnie tych, których efektem jest napiętnowanie i wykluczenie społeczne, będące przeszkodą w reintegracji pacjentów (tamże). Na związanych z tym elementach chciałbym się skoncentrować, analizując poniżej koncepcję psychiatrii środowiskowej na gruncie polskim. Pierwszym obszarem jest bliska współpraca z rodzinami pacjentów, które nie tylko obarczone są opieką i odpowiedzialnością za osoby chore, ale też są ofiarami negatywnych, nacechowanych lękiem postaw i wyobrażeń społecznych dotyczących osób poddawanych hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym. Rodziny, będąc podstawowym źródłem oparcia społecznego dla chorych, otrzymują od pracowników opieki psychiatrycznej wiedzę konieczną do radzenia sobie nie tylko z objawami choroby, ale też do społecznego funkcjonowania. Z drugiej strony są dla psychiatrii środowiskowej ważnym źródłem wiedzy o społecznym otoczeniu osób chorych (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 20). Drugim celem jest zmiana wizerunku chorego psychicznie w świadomości społecznej. Szczególnie interesująca jest w tym kontekście koncepcja angażowania władz samorządowych w działania na rzecz osób chorych i ich rodzin. Dotyczy to nie tylko prowadzenia placówek rehabilitacji i wsparcia społecznego, ale też chronionych miejsc pracy i zamieszkania (Brodniak 2000b, s. 340). Cel edukacyjny, polegający na zmianie postaw prowadzących do wykluczenia i stygmatyzacji chorych, ma być osiągany przez angażowanie społeczności lokalnych w pracę na ich rzecz, na przykład przez powoływanie organizacji pozarządowych (stowarzyszeń, fundacji) pomagających w reintegracji osób chorych. Kolejnym istotnym elementem modelu psychiatrii środowiskowej jest budowanie „sieci społecznego oparcia”, na które składają się relacje z bezpośrednim otoczeniem osoby chorej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 21). Jest ono źródłem nie tylko opieki czy pomocy materialnej, ale przede wszystkim akceptacji, wsparcia emocjonalnego, poczucia zaangażowania. Zasięg sieci oparcia i jej zróżnicowanie, czyli różnorodność form wsparcia, wspomaga nie tylko reintegrację społeczną, ale wpływa nawet na przebieg leczenia. Determinacja rodziny pacjenta dla jego reintegracji i wsparcie sieci społecznego oparcia, niezależnie od jego kondycji psychicznej, bywało uważane za najsilniejszy czynnik decydujący o długości pobytu w szpitalu psychiatrycznym (Scheff 1974, s. 448). Osoby chore psychicznie mają sieci oparcia mniej rozbudowane i zróżnicowane �266 Andrzej Perzanowski niż osoby zdrowe, ważną częścią strategii psychiatrii środowiskowej jest zatem ich wzmacnianie: pomoc dla rodziny, mediacje sąsiedzkie, pomoc w miejscu pracy. Poza wspomnianymi wyżej organizacjami pozarządowymi swoją rolę mają tutaj do odegrania lokalne organizacje kulturalno-oświatowe, sportowe czy związki wyznaniowe (Załuska, Prot, Bronowski 2007, tamże). Oczywiście częścią praktyki psychiatrii środowiskowej jest nie tylko analizowanie kwestii związanych bezpośrednio z kondycją osób chorych. To także uwzględnianie konserwatyzmu i sztywności dotychczasowego systemu oraz problemów ekonomicznych, wynikających z dramatycznego niedofinansowania opieki psychiatrycznej (Thornicroft, Tansella, Law 2008, s. 276). Psychiatria środowiskowa w działaniu: przykłady badań Wspomniane wyżej zastosowanie jakościowych metod badawczych obejmuje szereg problemów, traktowanych jako kluczowe w realizacji projektu psychiatrii środowiskowej oraz podmiotowego traktowania pacjentów w warunkach hospitalizacji. Omawiane poniżej przykłady prezentują badania wśród pacjentów szpitali psychiatrycznych, uczestników terapii środowiskowej, prowadzone przez psychiatrów badania dotyczące społecznych wyobrażeń na temat chorób psychicznych i osób chorych psychicznie, oraz badania wśród pacjentów wracających do życia społecznego po okresie hospitalizacji. Badanie opinii pacjentów szpitali psychiatrycznych Badania dotyczą w tym przypadku przede wszystkim oceny przebiegu hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym. Za przykład mogą posłużyć przeprowadzone w latach 2004–2005 badania opinii pacjentów z ostrymi zaburzeniami psychicznymi (Zając, Rymaszewska, Hadryś, Adamowski, Szurmińska, Kiejna 2006, s. 671)4. Były one prowadzone przy użyciu kwestionariusza zawierającego 49 pytań dotyczących pobytu w szpitalu od przyjęcia do wypisania. Obok zamkniętych znajdowały się w nim dwa pytania otwarte dotyczące oceny najbardziej pozytywnych i negatywnych aspektów pobytu w szpitalu. Szczególnie ważne są odpowiedzi na pytania otwarte, w sposób najbardziej bezpośredni pokazując specyfikę szpitala psychiatrycznego (Anczewska, Indulska, Raduj, Pałyska, Prot 2007, s. 429). Poza kwestiami o charakterze materialnym (zatłoczenie, jakość posiłków, hałas) pacjenci wskazywali na 4 Badania ankietowe trwały rok i objęły 1190 pacjentów (22% z ówcześnie hospitalizowanych) warszawskiej placówki zajmującej się leczeniem pacjentów z zaburzeniami i chorobami psychicznymi (tamże, s. 672). �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 267 różne formy agresji i przemocy (chodzi szczególnie o unieruchomienie), wynikający z ciągłego nadzoru brak intymności, nieuwzględnianie płci pacjenta przy wykonywaniu niektórych czynności. Przemoc była traktowana jako nieuzasadniona także przez wielu pacjentów w momencie wypisania, co oznacza, że nie była uważana za niezbędny element terapii. W jakościowej analizie wyników badań przemoc i agresja interpretowane są często jako wynikające z braku standardów etycznych personelu lub niewykorzystywania takich form komunikacji z pacjentami jak zebrania społeczności terapeutycznych (tamże, s. 431). Ważną rolę w negatywnych opiniach odgrywa problem poszanowania płci w relacjach pacjent-pacjent i pacjent-personel. Oddziały koedukacyjne są traktowane jako pozytywny efekt zmian czyniących hospitalizację bardziej przyjazną. Wnioskiem z badań jest zatem wprowadzenie możliwości wyboru przez pacjenta osoby wykonującej niektóre zabiegi. Za wartościową dla procesu zdrowienia uznaje się zmianę stosunku do pacjentów: w miejsce postawy paternalistycznej uznanie w nich partnerów, „ekspertów” w sferze, jaką jest doświadczenie choroby. Uznanie autonomii pacjenta jest częścią koncepcji psychiatrii, której działanie ma wykraczać poza model czysto medyczny (tamże). Za pozytywny uznaje się także sam fakt udzielenia głosu pacjentom; równie ważna co ich podmiotowe potraktowanie, jest tutaj możliwość zmiany społecznych wyobrażeń o osobach chorych psychicznie jako bezwolnych, nie posiadających żadnej kontroli nad własnym życiem. Podobne ankietowe badania prowadzone są wśród pacjentów opieki środowiskowej. W tym wypadku przedmiotem analizy jest współpraca z rodziną pacjenta, skuteczność pomocy w reintegracji społecznej, ale też satysfakcja z przyjętego modelu opieki (Prot, Pałyska, Anczewska, Indulska, Raduj 2005, s. 301). Ponieważ osoby chore i ich rodziny mają często wybór tradycyjnego modelu terapii w szpitalu psychiatrycznym, negatywna ocena opieki środowiskowej może być interpretowana nie tylko jako efekt jej niedoskonałości (wynikającej najczęściej z niedofinansowania i braku personelu), ale konsekwencja społecznych lęków przed kontaktem z osobą chorą. Badania ukazują korzyści wynikające z opieki środowiskowej w sferze skutecznej ochrony godności pacjentów, przestrzegania ich praw, ograniczenia negatywnych aspektów leczenia psychiatrycznego w postaci izolacji czy stosowania przemocy (Prot, Anczewska, Indulska, Raduj, Pałyska 2011, s. 805). Społeczne wyobrażenia na temat chorób psychicznych i osób chorych psychicznie W przypadku badania społecznych wyobrażeń istotne jest przede wszystkim samo sformułowanie podlegających analizie problemów. Są one ważne �Andrzej Perzanowski 268 z perspektywy praktykujących psychiatrów, wykorzystują doświadczenia psychiatrii z różnymi formami terapii, ale uwzględniają też zmiany wynikające z deinstytucjonalizacji i koncepcji psychiatrii w środowisku chorego. Można tu wskazać takie kwestie jak: uleczalność/nieuleczalność chorób psychicznych, specyfika zachowania osób chorych psychicznie, odczucia osób zdrowych w spotkaniu z chorymi, określenia stosowane na choroby psychiczne, dystans społeczny wobec osób chorych, dyskryminacja chorych psychicznie (Wciórka, Wciórka 2006, s. 256–262). Blisko związane z nimi okazują się takie szczegółowe postawy, jak odbiór zachowań osób chorych jako niezrozumiałych lub agresywnych, współczucie, często połączone z lękiem lub poczuciem zagrożenia. Analiza określeń, zapatrywań na temat nieuleczalności choroby czy oczekiwań od osób chorych wskazuje na skalę stygmatyzacji i dyskryminacji (Rymaszewska, Dobrzyńska, Kiejna 2006, s. 102). Najsilniej stygmatyzujące następstwa chorób psychicznych przejawiają się w przekonaniach o ich wstydliwości (fakt choroby czy hospitalizacji powinien być ukrywany) oraz w niezgodzie na powierzanie osobom wcześniej leczonym ról społecznych związanych z odpowiedzialnością za czyjś los. Stygmatyzującemu i wykluczającemu traktowaniu osób chorych psychicznie towarzyszy – wynikająca częściowo z owej tendencji do wykluczenia – bezradność i strach w zetknięciu z chorymi (Wciórka, Wciórka 2006, s. 263)5. Odzwierciedleniem społeczno-kulturowych uwarunkowań związanych z chorobami psychicznymi są także badania wśród osób wcześniej leczonych psychiatrycznie. Przykładowe badania dotyczą kwestii takich jak: komunikacja i więzi międzyludzkie, kontakty społeczne, formy spędzania czasu, samodzielność, możliwości pracy (Bronowski, Sawicka, Kluczyńska 2009, s. 46–47). Analiza badań świadczy o dużej gotowości chorych do aktywności, komunikowania się, przeświadczeniu o samodzielności, gotowości do pracy. Z drugiej zaś strony w tych sferach, które mają kluczowe znaczenie dla społecznej reintegracji, jak na przykład możliwość podjęcia pracy, istnieją bariery prowadzące do stygmatyzacji i wykluczenia (tamże, s. 49). Konkluzje Specyfiką antropologicznej refleksji nad praktykami stosowanymi w psychiatrii, określanej często mianem psychiatrii kulturowej, jest zainteresowanie nie tyle problemami teoretycznymi, ile uwarunkowaniami o charakterze „Potoczny język i obyczaje życia codziennego podsuwają im [Polakom] raczej wzorce naznaczania, napiętnowania, dystansu i dyskryminacji wobec chorych” (tamże). 5 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 269 praktycznym, klinicznym. Stąd wynikają pytania i metody badawcze oraz sposoby interpretacji ich wyników. Równie zasadnicze znaczenie ma analiza teorii i praktyki psychiatrii jako wytworu konkretnej kultury (Kirmayer 2007, s. 4). Odzwierciedlają się w niej koncepcje jednostki, społeczne, ekonomiczne i polityczne wymiary diagnoz psychiatrycznych, postawy etyczne i zdefiniowane przez wartości społeczne zagrożenia. Deinstytucjonalizacja i wprowadzanie modelu psychiatrycznej opieki środowiskowej są współcześnie najbardziej dynamicznymi procesami, których determinanty i konsekwencje stanowią jeden z obszarów badań z praktycznym zastosowaniem metodologii antropologicznej. Literatura Anczewska M., Indulska A., Raduj J., Pałyska M., Prot K. 2007 – Analiza jakościowa opinii pacjentów o pobycie w szpitalu psychiatrycznym, „Psychiatria Polska”, t. 41, z. 4, s. 427–434. Barham P., Hayward R. 2002 – From the Mental Patient to the Person, London. Bilikiewicz A. 2011 – Niektóre problemy etyczno-deontologiczne w psychiatrii, w: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, A. Bilikiewicz (red.), Warszawa, s. 674–682. Boguszewska L., Słupczyńska-Kossobudzka E., Szirkowiec W. 2008 – Przewlekle chorzy w psychiatrycznych placówkach leczniczych i opiekuńczych w latach 1992–2005, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 4, s. 337–346. Brodniak W.A. 2000a – Choroba psychiczna w świadomości społecznej, Warszawa. 2000b – Przegląd badań nad postawami społeczeństwa wobec chorób psychicznych, osób psychicznie chorych i instytucji psychiatrycznych w Polsce (1963–1999), „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 9, z. 3, s. 339–351. Bronowski P., Sawicka M., Kluczyńska S. 2009 – Funkcjonowanie społeczne osób przewlekle chorych psychicznie uczestniczących w środowiskowych programach wsparcia społecznego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 18, nr 1, s. 43–50. Burns T. 2004 – Community Mental Health Teams: A Guide to Current Practices, New York. �270 Andrzej Perzanowski Estroff S.E. 1985 – Making it Crazy: An Ethnography of Psychiatric Clients in An American Community, Berkeley & Los Angeles. Falicki Z. 1997 – Godność chorego w praktyce psychiatrycznej, w: Kontrowersje w psychologii i filozofii medycyny. Skrypt dla studentów medycyny i farmacji, G. Zalewski (red.), Białystok, s. 93–100. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Goffman E. 2007 – Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk. 2011 – Instytucje totalne: o pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, Gdańsk. Kirmayer L.J. 2007 – Cultural Psychiatry in Historical Perspective, w: Textbook of Cultural Psychiatry, D. Bhugra, K. Bhui (eds.), Cambridge, s. 3–18. Kleinman A.M. 2010 – Medicine’s Symbolic Reality: On a Central Problem in the Philosophy of Medicine, w: A Reader in Medical Anthropology: Theoretical Trajectories, Emergent Realities, B. Good, M.M.J. Fischer, S.S. Willen (eds.), London, s. 85–90. Król E. 2012 – Przestrzeganie praw człowieka w szpitalach psychiatrycznych, dostępne pod adresem: http://www.opcat.interwencjaprawna.pl/pliki/plan-monitoringu-szpitali.pdf. Langiewicz W., Pasiorowska M. 2008 – Przymusowe hospitalizacje oraz przymus bezpośredni w oddziałach psychiatrycznych w 2006 roku na tle lat wcześniejszych, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 2, s. 127–133. Mechanic D., Rochefort D.A. 1990 – Deinstitutionalization: An Appraisal of Reform, „Annual Review of Sociology”, 16, s. 301–327. Perzanowski A. 2003 – Oddity as Challenge, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa, s. 25–36. 2009 – Odmieńcy. Antropologiczne stadium dewiacji, Warszawa. �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 271 Pietrzykowska B. 2011 – Psychiatria środowiskowa i organizacja psychiatrycznej opieki zdrowotnej, w: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, A. Bilikiewicz (red.), Warszawa, s. 605–617. Prot K., Anczewska M., Indulska A., Raduj J., Pałyska M. 2011 – Satysfakcja pacjentów i rodzin z opieki środowiskowej – badanie pilotażowe, „Psychiatria Polska”, tom XLV, t. 6, s. 799–809. Prot K., Pałyska M., Anczewska M., Indulska A., Raduj J. 2005 – Badanie satysfakcji pacjenta w warunkach opieki środowiskowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 14, nr 4, s. 299–304. Rymaszewska J., Dobrzyńska E., Kiejna A. 2006 – Funkcjonowanie społeczne i niesprawność społeczna – definicje, narzędzia oraz znaczenie kliniczne w psychiatrii, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 2, s. 99–104. Scheff T.J. 1974 – The Labelling Theory of Mental Illness, „American Sociological Review”, Vol. 39, No. 3, s. 444–452. Sowa J. 1984 – Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, Warszawa. Szasz T.S. 1977 – The Theology of Medicine: The Political-Philosophical Foundations of Medical Ethics, New York. 1998 – Psychiatric Slavery, Syracuse. Świtaj P. 2005 – Piętno choroby psychicznej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 14, nr 2, s. 137–144. Świtaj P., Wciórka J., Grygiel P., Smolarska-Świtaj J., Anczewska M., Chrostek A. 2010 – Częstość doświadczeń stygmatyzacji u chorych na schizofrenię w porównaniu do pacjentów z innymi problemami zdrowotnymi, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 19, nr 4, s. 269–274. Thornicroft G., Tansella M., Law A. 2008 – Budowanie środowiskowej opieki psychiatrycznej – kroki, wyzwania i wnioski, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 4, s. 273–290. Wciórka B., Wciórka J. 2006 – Sondaż opinii publicznej: społeczny obraz chorób psychicznych i osób chorych psychicznie w roku 2005, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 4, s. 255–267. �272 Andrzej Perzanowski Winkelman M. 2009 – Culture and Health. Applying Medical Anthropology, San Francisco. Wodziński C. 2000 – Św. Idiota. Projekt antropologii apofatycznej, Gdańsk. Zając J., Rymaszewska J., Hadryś T., Adamowski T., Szurmińska M., Kiejna A. 2006 – Leczenie szpitalne w opinii pacjentów z ostrymi zaburzeniami psychicznymi, „Psychiatria Polska”, t. 40, z. 4, s. 671–681. Załuska M. 2006 – Środowiskowy model leczenia psychiatrycznego a zmiany w strukturze lecznictwa w ostatnich latach w Polsce, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 4, s. 277–285. 2012 – Jak zapewnić integrację i ciągłość oddziaływań placówek opieki psychiatrycznej w gminie (z doświadczeń w warszawskiej gminie Targówek), dostępne na stronie: http://p-ntzp.com/dok/09Zaluska-p.pdf. Załuska M., Prot K., Bronowski P. 2007 – Psychiatria środowiskowa jako środowiskowa opieka nad zdrowiem psychicznym, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed3ccf382a8b13fb7d13743ed8c0958b.pdf 48313336576061ffc0f7019909870c28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5494 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource kolonializm antropologia stosowana - podręczniki postkolonializm rozwój ekonomiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5110 Title A name given to the resource Dyskurs rozwojowy - między perspektywą kolonialną a neokolonialną / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.237-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9 Ryszard Vorbrich Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną1 „Rozwój” zyskał status słowa kluczowego wielu sfer życia społecznego i gospodarczego. Ujmowany jako proces przeobrażeń, przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych oceniany jest pozytywnie, zwłaszcza jeśli utożsamiany jest z „postępem”, co sprzyja ideologizacji tego terminu. Jako główne czynniki procesu rozwoju wskazuje się zazwyczaj zasoby wiedzy i bogactwa. Niniejsze studium ma na celu ukazanie źródeł głównych tez dyskursu rozwojowego oraz skonfrontowania go z innymi perspektywami poznawczymi i praktycznymi. Wraz z wykształceniem się w Europie autonomicznej sfery kultury zwanej „nauką”, pojawiały się ujęcia typologizujące społeczeństwa i ich kultury. Dokonywano tego na kilka sposobów, bądź w statycznym układzie jakościowo różnych kategorii, bądź ustawiając je w pewnej sekwencji rozwojowej, albo w binarnym układzie opozycyjnych kategorii: rozwinięty – nierozwinięty cywilizowany – niecywilizowany oświecony – nieoświecony Schematyczne ujęcia, utrwalone w stereotypach, nieco przekształcone i zamaskowane frazeologią poprawności politycznej, przetrwały do czasów współczesnych. Poniższe opracowanie ukazuje trwałość tych siatek pojęciowych. Oświeceniowe źródła Carl von Linné (łac. Carolus Linnaeus) – twórca pierwszej naukowej próby systematyki gatunków (Systema naturae, 1758 r.), a zarazem twórca 1  Niniejsze opracowanie prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego MNiSW/NCN (NN 109 055539) Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych. (Studium porównawcze). �240 Ryszard Vorbrich terminu homo sapiens, podzielił ten gatunek na sześć podgatunków, przydając im następujące charakterystyki: a) Człowiek Dziki. Czworonogi, niemy, włochaty. b) Amerykański. O miedzianym odcieniu skóry, choleryk, wyprostowany [...] Jego postępowaniem kierują obyczaje. c) Europejski. O jasnej karnacji, sangwinik [...] szlachetny, przenikliwy, twórczy. [...] Rządzą nim prawa. d) Azjatycki. Ciemny jak sadza, melancholik [...] Rządzą nim opinie. e) Afrykański. Czarny, flegmatyk, rozluźniony [...] przebiegły, gnuśny, niedbały [...] Rządzą nim kaprysy. f) Kategoria potworów. Karły, olbrzymi (np. olbrzymi Patagonii i Hottentoci), zniekształcone istoty będące dziełem człowieka (np. eunuchowie) (Linnaeus 1758, s. 20–23). Trzy dekady później Johann Gottfried Herder – filozof, którego poglądy (Myśli o filozofii dziejów, 1784–1791) wpłynęły znacząco na rozwój idei historii kultury, ujął ten problem następująco. „Różnica między ludami oświeconymi a nieoświeconymi, kulturalnymi i niekulturalnymi nie jest [...] różnicą gatunku, lecz różnicą stopnia” (Herder 1962, s. 405). W myśli Herdera odnajdujemy pierwowzór biologicznej, osobniczej koncepcji rozwoju. Odwołując się do analogii języka, stwierdził on, iż kultura odzwierciedla „obraz rozwoju ducha ludzkiego [...], który istnieje jeszcze [...] w poszczególnych narzeczach, w dziecięcym, męskim i starczym wieku rodu ludzkiego” (Herder 1962, s. 105–406). Jan Jakub Rousseau (Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité 1755; Du contrat social 1762) oraz Thomas Hobbes (Leviathan, 1651), choć wypowiadający się z odmiennych pozycji aksjologicznych (Vorbrich 1987), wyidealizowanej kategorii dzikiego (człowieka natury) przeciwstawiali równie umowną postać człowieka cywilizowanego (Hobbes 1954; Rousseau 1956). Kolonialny paternalizm Wszystkie te trzy wizje zróżnicowania natury ludzkiej oraz ich umiejscowienia na drodze rozwoju odnajdujemy w dyskursie naukowym epoki kolonialnej2. Jako zjawisko historyczne kolonializm obejmował szeroki wachlarz praktyk, takich jak: handel, negocjacje, grabież (głównie ziemi), wojna, ludobójstwo, 2  Tak bardzo upowszechnione obecnie pojęcie „dyskursu” (łac. cursus – „bieganie do i z”) oznacza w rozumieniu potocznym narrację, opowieść, relację, dobrą znajomość tematu. Tutaj używać go będę w znaczeniu ogółu tez i pytań badawczych jakiejś dziedziny wiedzy. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 241 niewolnictwo oraz marginalizację (Loomba 2011). W istocie swej polegał on na opanowywaniu i kontroli politycznej oraz gospodarczej, a także, co się często pomija, mentalnej jednych krajów przez inne w celu ich eksploatacji3. Jego konsekwencją było ustanowienie i utrwalenie niesymetrycznych powiązań gospodarczych i społeczno-kulturowych między metropoliami (państwami i społeczeństwami europejskimi) a ich koloniami (leżącymi na terenach pozaeuropejskich), prowadzących do ukształtowania się globalnego układu uzależnienia centrum – peryferie (Anghie 2004, s. 32–39; Chase-Dunn, Hall 1991). Uzależnienie to objęło sferę polityczną, ekonomiczną oraz symboliczną, w tym także narzucanie tego, co jest definiowane jako postępowe, nowoczesne, rozwinięte, a tym, co jest postrzegane jako zacofane, tradycyjne, nierozwinięte. Z czasem rozwinął się w Europie zespół tez i pytań badawczych, a także praktyk oraz metod analizy, opisu i przedstawiania rzeczywistości krajów pozaeuropejskich, opartych na językowo ujednoliconym podejściu do relacji kolonialnych. Objął on tak różne sfery, jak strategię wojskową, porządek polityczny, studia naukowe i literaturę piękną oraz potoczną frazeologię. Ten rodzaj aktywności intelektualnej określa się mianem „dyskursu kolonialnego” (Hulme 1986, s. 2). Dyskurs ten tworzył, co wykazał Edward Said (2005), bardziej lub mniej jawne, często potoczne, choć ugruntowane także w instytucjonalnych formach kultury, przeświadczenie o naturalnej wyższości cywilizacji europejskiej, prawa do panowania nad obszarami i ludami pozaeuropejskimi, a także budował poczucie misji wobec nich, połączone z reguły z odmawianiem im zdolności i prawa do samoistnego bytu. Specyficzną formą rozwinięcia dyskursu kolonialnego stały się tak zwane „nauki kolonialne” (Colonial Science), których pojawienie się w krajach europejskich u schyłku XIX wieku zbiegło się w czasie z apogeum europejskiej ekspansji w Afryce. Tworzyły one początkowo mgławicową formację dyscyplin zdominowanych przez prawo, wspomaganych przez nauki przyrodnicze, szeroko pojęte nauki o człowieku, takie jak medycyna (tropikalna) oraz antropologia fizyczna, uzupełnionych wkrótce przez antropologię społeczną i kulturową. Swoją rolę odegrały także nauki edukacyjne. Pierwsze dostarczały doktryny 3 Z perspektywy globalnej kolonializm nowożytny oznaczał rozciągnięcie dominacji politycznej Europejczyków (cywilizacji euro-amerykańskiej) na pozostałe kontynenty, traktowane jako obszary peryferyjne ówczesnego świata. Przez pięć stuleci (od XV do XX wieku) przechodził różne fazy i przybierał różne formy. Obejmował praktycznie wszystkie kontynenty, niemal wszystkie kraje i ludy pozaeuropejskie. Do nielicznych wyjątków należały Japonia, Turcja (która sama tworzyła własne imperium kolonialne) i po części Chiny. �242 Ryszard Vorbrich prawne kolonializmu, legitymizujące i regulujące formy dominacji politycznej nad terytoriami zależnymi. Drugie tworzyły bazę wiedzy teoretycznej i praktycznej, użytecznej w ich eksploatacji. Trzecie w końcu formowały treści przekazu kulturowego i określały praktyki edukacyjne, służące zdominowaniu umysłów podporządkowanych ludów. W dyskursie kolonialnym, także tym naukowym, dominowała teza o posłannictwie Europejczyków, o „brzemieniu białego człowieka”4, którego przeznaczeniem jest cywilizowanie innych narodów. Obecne w nim było przekonanie o organicznej niedoskonałości społeczeństw niezachodnich. W naukach społecznych pojawiły się schematyczne klasyfikacje ewolucjonistyczne interpretowane finalistycznie, wskazujące jako cel wszelkiego rozwoju kulturę zachodnią (Ghandi 2008). Warstwy (segmenty) rządzące w koloniach – Europejczyków – przedstawiano jako: świeżo osiedlone, bardziej rozwinięte (avancé), cywilizowane (civilisée), bardziej wynalazcze (inventive), nie tyle oparte na związkach rodzinnych, co narodowych. Grupy zdominowane (podporządkowane) jawiły się natomiast jako: wcześniej osiedlone na danym terytorium, mniej rozwinięte, oparte na związkach krwi – strukturach plemiennych (Girault 1943, s. 14–19). Obie grupy – jak uważano – podlegają „wspólnej władzy”, w imię „wspólnego postępu” (Girault 1943, s. 18). Filozofia kolonializmu, wyrażająca się w ideologicznie motywowanym imperatywie cywilizowania przybierała postać paternalizmu. Choć nauki kolonialne wyróżniały paternalizm władczy, w którym przeważać miały relacje dominacji i paternalizm opiekuńczy, w którym przeważały relacje podległości związane z asymilacją, w obu przypadkach kolonizowanym przyznawano podrzędny status (Girault 1943, s. 10–12). Najjaskrawiej postawa paternalistyczna ujawniała się w przypadku Afryki. Dyskurs kolonialny nadawał bowiem Afrykanom status dzieci, którym potrzebna jest pewna kuratela zewnętrzna. Taka wizja Afrykanina – jako niżej rozwiniętego, miała długą tradycję w myśli europejskiej, którą można wywieść z idei racjonalistycznych5. Nie chodzi tu nawet o zakorzenione w europejskiej wizji świata przekonanie o wyższości własnej kultury. Nieobcy ludom pozaeuropejskim etnocentryzm 4  Ta sławna już fraza pochodzi od tytułu utworu piewcy brytyjskiego kolonializmu – poematu Rudyarda Kiplinga, opublikowanego pierwotnie w popularnym czasopiśmie „McClure” (Kipling 1899). 5 David Hume, XVIII-wieczny filozof szkocki, w znanym eseju (Of the Populousness of Ancien Nations, 1752), uważał, iż „Negrzy (Negroes) są w naturalny sposób niżej (rozwinięci) niż biali” (Eze 1997, 29). �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 243 w cywilizacji europejskiej uległ konceptualizacji w XVIII-wiecznej filozofii postępu, a następnie znalazł uzasadnienie naukowe w skrajnie racjonalistycznej i dialektycznej filozofii heglowskiej. W swoich sławnych wykładach (prowadzonych w latach dwudziestych XIX wieku, a opublikowanych w sześć lat po jego śmierci) Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte (1837) Georg Wilhelm Friedrich Hegel zmitologizował kraje pozaeuropejskie, zwłaszcza Afrykę, definiując ją jako kraj dzieciństwa cywilizacji (historii) (Hegel 1958)6. Postawę paternalistyczną ujawniał już sam język kolonizatorów. W Afryce brytyjskiej na określenie Afrykanów płci męskiej używano terminu boy. Byli więc: houseboys, shambaboys, officeboys, tonboys, mineboys. Nie inaczej czyniono w Afryce francuskiej, gdzie zwracano się per „ty” do Afrykanów, niezależnie od ich wieku (Mamdani 1996, s. 4). Obraz Afrykanów jako wiecznych dzieci nieobcy był także Europejczykom wybitnie zasłużonym w pomocy dla Afrykanów. Powszechnie stawiany za wzór samarytanina Albert Schweitzer, który poświęcił swe życie i karierę muzyka, by nieść ulgę w cierpieniu mieszkańców Gabonu (specjalnie ukończył w tym celu studia medyczne), był zdania, iż Afrykanin (w oryginale Negro) „jest dzieckiem, a jak z dzieckiem, nic zrobić nie można bez autorytetu” (1935, s. 203). Jeśli kolonizowani byli „dziećmi”, to obowiązkiem Europejczyków było ich „wychować”. Kluczem rozwoju stawała się w tym kontekście edukacja, rozumiana jako przekazywanie europejskiej kultury, urządzeń społecznych i technologii. „Raport o edukacji brytyjskiej w Indiach” (British Education Despatch) z roku 1854 upatrywał drogę rozwoju ekonomicznego subkontynentu w „postępie wiedzy europejskiej”. Angielska edukacja miałaby „nauczyć rdzenną ludność Indii niezwykłych rezultatów, jakie przynosi wykorzystanie siły roboczej i kapitału”, a także „pobudzić ją do naśladowania nas w rozwijaniu niezliczonych zasobów kraju” (Adas 1989, s. 284). Jeszcze dalej poszli francuscy kolonizatorzy, którzy wręcz, poprzez działania asymilacyjne, dążyli do stworzenia z Afrykanina lub Azjaty „czarnego” lub „żółtego” Francuza, czego efektem była specyficzna figura społecznoprawna określana mianem évolué (ktoś „rozwinięty”, wykształcony, znający język francuski i europejską ogładę) – posiadająca wyższy status prawny niż zwykły tribes man „człowiek plemienny” (Vorbrich 2012). 6 Jak to zwykle u Hegla, jego myśl jest bardziej złożona. Według niego Afryka „jest krajem dzieciństwa, [...] owiniętym w kolory czarnej nocy [...] przez to, że widzimy tam człowieka w stanie barbarzyństwa i dzikości, który uniemożliwia mu stanie się integralną częścią cywilizacji” (1958, s. 247). Aby uzasadnić ten wywód, Hegel wyłączył Egipt z przestrzeni afrykańskiej kultury. �Ryszard Vorbrich 244 Perspektywa postkolonialna Konsekwencje europejskiego panowania na trwale zaciążyły na układach społecznych wielu krajów świata. Dekolonizacja, wbrew pozorom wyrażanym przez daty roczne, nie była procesem ani krótkim, ani łatwym7. Jednym z wyzwań mieszkańców byłych kolonii było zbudowanie nowych tożsamości i odpowiedź na pytanie, jakie miejsce zajmują w globalnej wizji świata jako byty postkolonialne. W tym miejscu pojawiło się pytanie, czym właściwie jest status postkolonialny. Najprostszym ujęciem wydawałoby się odwołanie do kryteriów czasowych. „Post” znaczy w tym kontekście bowiem tyle co „po”. Jak zauważyła hinduska autorka – Ania Loomba (2011), wydawać by się mogło, że skoro epoka kolonialna przeminęła, a potomkowie kiedyś skolonizowanych ludów żyją dziś na całym świecie, to cały świat jest postkolonialny. Do pewnego stopnia takie ujęcie może być przyjęte. W zasadzie w całym świecie główne tezy dyskursu kolonialnego zostały poddane krytyce i podważone. Przedrostek „post” oznacza jednak „następstwo” w co najmniej trzech znaczeniach. Nie tylko czasowym, jako przychodzący po kolonializmie, lecz także strukturalno-politycznym oraz ideologiczno-programowym, jako zajmujących jego miejsce. Co jednak zajęło miejsce ideologii i struktur kolonialnych? W wymiarze strukturalnym pojawiły się na dwa nowe rodzaje podmiotów. Pierwsze to organizacje międzypaństwowe i pozarządowe o zasięgu międzynarodowym (globalnym) instytucjonalizujące relacje polityczne, gospodarcze oraz kulturalne pomiędzy krajami „bogatej” Północy (w dużej mierze byłymi mocarstwami kolonialnymi) a krajami „biednego” Południa (niemal wyłącznie byłymi koloniami)8. Tutaj jako sztandarową organizację wskazać można DAC/ OECD – czyli Komitet Pomocy Rozwojowej (Development Assistance Committee) afiliowany przy Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Cooperation and Development), do którego kompetencji należy m.in. tworzenie listy krajów „rozwijających się”, które kwalifikują się do otrzymywania Oficjalnej Pomocy Rozwojowej (ODA). Co jest o tyle istotne, że kwoty tej pomocy liczone są w statystykach ukazujących wywiązywanie  Sam proces politycznej, formalnej dekolonizacji był przedmiotem dogłębnych analiz politologicznych (Birmingham 1995). W tym miejscu zasygnalizuję jedynie kontekst ideologiczny, towarzyszący pojawieniu się formalno-prawniej niepodległości byłych kolonii. 8 Zgodnie z klasyfikacją OECD krajami rozwijającymi się określa się państwa o niskich dochodach (PKB na mieszkańca poniżej 745 USD), średnio niskich dochodach (PKB na mieszkańca między 756 a 2975 USD) i średnio wysokich dochodach (PKB na mieszkańca między 2796 a 9205 USD). Preferowana jest pomoc dla tej pierwszej kategorii państw (http://www.un.org. pl/rozwoj/pr_slownik.php#09 – 15.04.2012). 7 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 245 się krajów „wysoko rozwiniętych” – członków OECD – ze swych zobowiązań udzielania pomocy rozwojowej9. Drugą grupę podmiotów stanowi tzw. przemysł rozwojowy. Konstytuuje go kompleks organizacji i przedsiębiorstw, które funkcjonują na rzecz rozwoju w skali międzynarodowej, opierając swoje działania nie na realnych dochodach własnych, lecz na subwencjach ze strony podmiotów politycznych lub biznesowych. W ten sposób przemysł rozwojowych tworzy mniej lub bardziej sprofesjonalizowane ogniwo globalnego systemu dystrybucji zasobów wiedzy i bogactwa. W wymiarze politycznym podejście postkolonialne przybrało postać formuły partnerstwa. W dokumentach międzynarodowych formuła ta uznana została za centralny aspekt strategii rozwojowej XXI wieku. Deklaracja Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD stwierdza m.in. „Akceptacja modelu partnerskiego [...] jest najbardziej pozytywną zmianą dla współpracy rozwojowej [...] nie tylko próbujmy działać na rzecz rozwoju krajów i ich ludów, lecz z nimi”. I dalej: „W prawdziwym partnerstwie nie ma miejsca dla postawy paternalistycznej, lokalni aktorzy mogą stopniowo przejmować prowadzenie projektów, podczas gdy ich zewnętrzni partnerzy mogą powrócić do działań na rzecz ich własnego rozwoju” (Shaping... 1996, s. 13). Formuła partnerstwa wprowadza nas do ideologicznego wymiaru perspektywy postkolonialnej. Na plan pierwszy wybija się w tym kontekście tzw. dyskurs postkolonialny. Dyskurs ten w węższym znaczeniu koncentruje się na krytycznej analizie literatury tworzonej w krajach, które były lub są koloniami, literatury pisanej przez mieszkańców państw kolonizujących lub byłych kolonii. W szerszym znaczeniu polega on na wszechstronnej krytyce dziedzictwa kolonialnego, w tym dyskursu kolonialnego i kontestacji niegdysiejszej dominacji kolonialnej, a także współczesnych, asymetrycznych relacji pomiędzy dawnymi krajami zależnymi oraz ich metropoliami. W tym szerszym wymiarze obejmuje on analizę stosunków byłych kolonii i byłych potęg kolonialnych, wzajemnych wpływów kulturowych między światami kolonizatorów i ludów podbitych, jak również problematykę budowania tożsamości narodowej i podmiotowości kulturowej w dawniej skolonizowanych społeczeństwach. Wymiar programowy postkolonializmu wyraża się także w hasłach i programach postulujących upodmiotowienie mieszkańców byłych kolonii w działaniach na rzecz rozwoju, czyli działaniach, które – poprzez określone zmiany 9 Kraje wysoko rozwinięte, według klasyfikacji Banku Światowego, to państwa o dochodach powyżej 9075 USD na mieszkańca (http://www.un.org.pl/rozwoj/pr_slownik.php#09 – 15.04.2012). �Ryszard Vorbrich 246 społeczne i gospodarcze, mają docelowo zlikwidować lub choćby zniwelować dysproporcję pomiędzy dawnymi koloniami a ich byłymi metropoliami. W ten sposób perspektywa postkolonialna przenika do świata nauki. W dyskursie naukowym zajmującym się relacjami między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się pojawiły się w ostatnich latach nowe ujęcia tych relacji. „Nowa ekologia”, „nowa ekonomia”, „nowa antropologia”, zmieniły paradygmat rozwoju, włączając do swych analiz punkt widzenia tubylców. „Nowa ekologia” postuluje zmianę paradygmatu ochrony przyrody z biocentrycznej na antropocentryczną, co służyć ma m.in. uwzględnianiu perspektywy tubylczej – wzorów kulturowych oraz interesów gospodarczych ludności zamieszkującej rezerwaty przyrody oraz ich okolice. Najbardziej zaawansowana metodologicznie i praktycznie jest w tym kontekście doktryna znana pod nazwą Community-Base Conservation (Jones, Murphree 2004, s. 63; Vorbrich 2012, s. 380)10. Nowa ekonomia stara się uwolnić od paradygmatu unilinearnego schematu rozwoju gospodarczego, narzucającego zachodni model neoliberalny. W nowej antropologii perspektywa postkolonialna ujawnia się w paradygmacie dialogiczności, który zakłada odejście od (typowej dla dawnej antropologii – kolonialnej) dzielenia procesu poznawczego na dwa etapy: terenowy – dokumentacyjny (w którym antropolog „odpytywał” tubylca”) oraz „gabinetowy” – analityczny (w którym interpretował on badaną kulturę, także poprzez interpretację wypowiedzi „tubylców”). Paradygmat dialogiczności zakłada równorzędność i symetryczność pozycji antropolog – tubylec, badacz – badany oraz maksymalne zbliżenie się do „punktu widzenia badanego” (Clifford 2000; Vorbrich 2009). Zwieńczeniem nowego podejścia do tak pojętego rozwoju stały się interdyscyplinarne w swym charakterze tzw. „studia nad rozwojem” (Development Studies) (Bonneuil 2000; Cooper 2004) – dalecy „krewni” Colonial Sciences. Perspektywa neokolonialna Tak jak idea biologicznego darwinizmu, która pobrzmiewała w opinii A. Schweitzera, mechanicznie przeniesiona na grunt nauk społecznych Koncepcja Community-Base Conservation, inaczej: „wspólnotowa (tubylcza) ochrona zasobów”, odnosi się do upodmiotowienia tradycyjnych wspólnot w sferze ochrony przyrody i definiowana jest w literaturze przedmiotu jako „zasady i praktyki, które opierają się na założeniu, że cele ochrony (przyrody) powinny być realizowane poprzez strategie, które podkreślają rolę lokalnej ludności (local residents) w podejmowaniu decyzji dotyczących zasobów naturalnych (Adams, Hulme 2001, s. 13). W ten sposób koncepcja ta staje się przeciwieństwem wcześniej obowiązującej, określanej mianem „ufortyfikowanej ochrony” (fortrees conservation). 10 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 247 w postaci teorii ewolucjonistycznych, legitymizowała dominację kolonialną mającą skutkować rozwojem potrzebujących pomocy krajów czarnej kurateli (blackward) (Crewe, Harrison 1998, s. 28), tak współczesna idea rozwoju legitymizuje aksjologiczną, kulturową i gospodarczą dominację „krajów rozwiniętych” nad krajami „rozwijającymi się”. Doszło jedynie do zdekonstruowania i zrekonstruowania oświeceniowej idei postępu. Ewolucjonistyczny paradygmat rozwoju pozostaje ogromnie wpływowy, choć nie stosuje on już odniesień do kategorii biologicznych. Jak zauważył Artur Escobar (1991), piewcy rozwoju w miejsce kategorii biologicznych lub z zakresu psychologii rozwoju odwołują się dzisiaj do kultury, technologii i ekonomii jako punktów odniesienia. Poprawność polityczna dyskursu rozwoju dokonała co prawda pewnego podstawienia pojęć, ale nie wyeliminowania postaw protekcjonistycznych. Narzucająca wzorce „bogata” Północ zastępuje w tym układzie metropolie kolonialne, a poddane presji imperatywu rozwoju „biedne” Południe – dawne kolonie. W takim układzie XIX-wiecznych „dzikich” i „prymitywnych”, a nawet XX-wiecznych „tubylców” zastąpili obecnie: „biedni”, „ludzie lokalni” – „beneficjenci” pomocy rozwojowej niesionej przez „ludzi globalnych” z krajów „donatorów”. Zmiana dyskursu polega tu na zastąpieniu pojęcia „prymitywny” słowem „tradycyjny”, a „cywilizowany” przez „nowoczesny”11. W tym nowo-starym układzie „centrum-peryferie” i współczesnej odmianie paradygmatu cywilizowania pojawiają się nuty neokolonialne. O tym, co jest właściwe, a co nie jest, decyduje tylko jedna strona. W kontekście postępującej i uświadamianej globalizacji „rozwój” stał się racją bytu wielu podmiotów, instytucji oświatowych, rządowych i tzw. społeczeństwa obywatelskiego, które działają na rzecz rozwoju, można powiedzieć: istnieją dla rozwoju. Jak to bezkompromisowo opisała w „Karawanie kryzysu” Linda Polman (2011), dla wielu ludzi oraz instytucji działalność na rzecz rozwoju stała się „sposobem na życie”. Książka Lindy Polman ukazuje jeszcze jeden ważny aspekt. W kontekście „globalnej wioski” rozwój został na stałe skojarzony z pomocą międzynarodową, przez co odebrano mu autonomiczny – samoistny charakter i uczyniono przedmiotem stosunków międzynarodowych. Rządy poszczególnych państw, organizacje międzynarodowe i organizacje pozarządowe prowadzą 11 Choć w skrajnych wypadkach „rycerze” postępu sięgają po twardszą retorykę, tak jak europejskie feministki wzywające do „krucjaty przeciwko barbarzyńskim praktykom”, mając na myśli zwyczaje okaleczania genitaliów w Afryce. W zamian tego rodzaju presje „prorozwojowe” określane są przez Afrykanów mianem „imperializmu prawnego” (Vorbrich 2004, s. 161, 166–167). �248 Ryszard Vorbrich własną „politykę rozwojową”, w której ścierają się ich partykularne interesy. Niczym władcy mocarstw na konferencji berlińskiej12 współczesne rządy „bogatej” Północy wyznaczają sfery swych wpływów, a poszczególne podmioty przemysłu rozwojowego strzegą swej wiedzy (know how), swych pomysłów i kontaktów w krajach rozwijających się niczym tajemnicy zawodowej albo wręcz handlują nimi13. W procesie rozwoju szczególnym dobrem (obok zasobów bogactwa) stają się zasoby wiedzy, które zaczynają być dystrybuowane teraz w skali globalnej. Miejskie, edukowane-oświecone światy odnajdują swą misję w „rozwijaniu” niewykształconych-nieoświeconych chłopskich światów. Old biddy – czyli tradycja barierą rozwoju Jak już wskazałem, w dyskursie rozwoju poczesne miejsce zajmuje opozycja: tradycja – nowoczesność. Opisana przez marksistów niezgodność (ustawiczny konflikt) pomiędzy stopniem rozwoju sił wytwórczych a stosunkami produkcji w dzisiejszym języku ekonomii jest oddawana w kategoriach kulturowych barier rozwoju. Ilustruje to dobrze koncepcja rozwoju prezentowana przez W.W. Rostowa, wedle którego ruch (zmiana) ma przebiegać od „statyczności” do „ekonomicznego wzrostu”, od „tradycji” do „nowoczesności” (Rostow 1959). W takim ujęciu „tradycyjna kultura” etykietowana jest mianem „bariery rozwoju”. Do podobnego stanowiska przybliża się klasyczna teoria modernizacji, traktująca kulturę przedmiotowo, często jako czynnik hamujący rozwój. Zakłada ona (co upodabnia ją do koncepcji ewolucjonistów), iż rozwój ma charakter powszechny, a przez jego poszczególne stadia musi przejść każde społeczeństwo, a warunkujące rozwój zmiany są nieodwracalne i nieuchronne. Procesy modernizacji mają prowadzić do poprawy jakości życia społeczeństw. Wstępnym warunkiem rozwoju jest w tym kontekście rozbicie naturalnych wspólnot, erozja tożsamości kolektywnej i uformowanie się tożsamości indywidualnej. Gwarancją samoczynnego wzrostu ekonomicznego ma być tu przejście od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Wehikułem tego ruchu mają być: 12  W trakcie konferencji berlińskiej (1884–1885) sformułowano reguły kolonialnego podziału Afryki, przez co wyznaczono strefy wpływów europejskich mocarstw na tym kontynencie. 13  Na jednej z konferencji MSZ PR dotyczących polskiej aktywności rozwojowej w wymiarze międzynarodowym byłem świadkiem, jak członkowie polskich organizacji pozarządowych wymieniali się adresami swych zagranicznych partnerów („ja ci dam kontakt w kraju X, w zamian za kontakt w kraju Y”). �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 249 upowszechnienie edukacji, rozwój kultury masowej, rozdzielenie funkcji gospodarczych od struktur pokrewieństwa i rodziny, uzyskanie przewagi racjonalnego prawa nad obyczajem oraz celowe naśladowanie społeczeństw zachodnich, uznanych za wzorce nowoczesności. Przyjęcie tak sformułowanego paradygmatu „nowoczesności” skutkuje deprecjacją „tradycji”, co z kolei przekłada się na postrzeganie kultur lokalnych, w tym też lokalnych konceptualizacji racjonalności. Tak jak dyskurs kolonialny legitymizował wywłaszczanie tubylców (tribes peoples) z ziemi przodków oraz innych podstaw utrzymania, tak zdominowany przez paradygmat modernizacji dyskurs rozwoju legitymizuje wywłaszczenie „ludzi lokalnych” z ich zasobów wiedzy. W ten sposób odnawia się w wersji light binarna opozycja oświeceni versus nieoświeceni. Naprzeciw siebie stają z jednej strony operatorzy rozwoju (developers) – w praktyce ludzie Zachodu (lub osoby przez nich enkulturowane) wyposażeni w „racjonalną” wiedzę, odwołujący się do praw nauki oraz zasad gospodarki rynkowej oraz ci, którzy „są rozwijani” (developees) – ludzie lokalni, uwięzieni w przednaukowej wizji świata, ignoranci, którymi „rządzą kaprysy”. Wiedza, światopogląd i system wartości ludzi lokalnych, poddanych presji procesów rozwojowych są deprecjonowane, a oni sami określani (na wzór polskich „moherów”) mianem „starych babsztyli” – Old biddy14. Tubylczy dyskurs rozwoju Afrykanie konceptualizują rozwój w kategoriach ruchu, czym mimowolnie wpisują się w omówione wcześniej koncepcje ekonomistów miary Rostowa lub teorie modernizacji. Ujawnia się to w źródłosłowie lokalnych tłumaczeń europejskiego terminu development/développement. Dla Dogonów „rozwój” to giru jam – dosłownie: „posuwać się do przodu”. Służy on „rzeczom nowym, nowoczesnym” (kise kana), kojarzonym z nowymi domami (budowanymi z równo ociosanych kamieni), nowymi technologiami (laptopami), środkami komunikacji (TV i telefonami komórkowymi) i transportu (samochodami, moEmmy Crewe i Elizabeth Harrisom (1998, 84) opisują reakcję pewnego pracownika przemysłu rozwojowego, gdy jedna z nich opowiedziała mu o tym, iż prowadziła na Cejlonie badania nad miejscową technologią konserwowania owoców. Dialog wyglądał następująco: Technik: „Naprawdę! Gdzie się tego dowiedziałaś?” Antropolog: „W małej wiosce niedaleko Nuwara Eliya, pewna starsza kobieta pokazała mi [jak się to u nich robi]”. Technik: „Oh! Widzę, że Ty nie rozmawiałaś o technologii, Ty sobie pogadałaś z jakimś babsztylem (o d... Maryni i) o paskudztwach tam się panoszących” (Oh, I see, you’re not talking abort old biddy mucking around). 14 �Ryszard Vorbrich 250 tocyklami)15. Owe „rzeczy nowoczesne” przeciwstawiane są „rzeczom dawnym” (kise pej), które, choć rodzime („nasze”), mają mniejsze walory użytkowe16. Z kolei Daba termin „rozwój” (développement) tłumaczą na miejscowe wyrażenie bu nja, co dosłownie znaczy „być” (nja) „w zwrocie” (bu), czyli inaczej mówiąc: „zmieniać kierunek”17. W kontekście działań rozwojowych (edukacji, budowy infrastruktury itp.) używa się u Daba wyrażenia va gibik gibik, które można przetłumaczyć jako „wychodzić z zapóźnienia”18 lub va ka – „zrobić coś dla przyszłości”. Mieszkańcy Mandamy – głównej osady Daba – podczas moich kolejnych pobytów (w pierwszej dekadzie XXI wieku niemal corocznych), za każdym razem z dumą pokazywali mi nowe elementy krajobrazu kulturowego wsi, wskazując na „nowoczesne rzeczy” (jewen ken)19. Jak powiedział po francusku mój dobry znajomy, odnosząc się do czasów mej pierwszej wizyty w 1977 roku: nous avons vécu dans la stagnation („żyliśmy w stagnacji”), pokazując w dal, w góry, dodał: dans le lieu sans changement („w miejscu bez zmiany”). Gdy poprosiłem, aby powtórzył to zdanie po dabsku, użył sformułowania nja ka musuko, ka lay tic, lay gigik gibik, co można przetłumaczyć jako „trwaliśmy przy tradycji, w miejscu opóźnionym”. Wskazując ręką na wzniesione w ciągu ostatnich kilku lat budynki szkoły, przychodni lekarskiej i poczty (jeszcze pustej – z braku prądu), dodał z naciskiem maintenant, nous sommes modernes. W tym miejscu pojawia się kwestia źródła owej nowoczesności. Zależnie od lokalnego kontekstu upatrywane jest ono bądź w państwie, bądź w „świecie białych”. Na przykład mieszkańcy kameruńskiej wsi Mandama, którzy, w wyniku zbiegu historycznych okoliczności20 przestrzeń bogactwa i wiedzy, będących  Informatorzy podkreślali, że dzięki giru jam obecnie podróż do stolicy Mali – Bamako (odległego o 700 km) – trwa jeden dzień, podczas gdy dawniej zajmowała dwa tygodnie jazdy na ośle. 16  Tutaj wskazywano przykład naczyń glinianych i metalowych. Wielolitrowe garnki gliniane miejscowej produkcji, choć estetyczne (i na wiele sposobów wkomponowane w kulturę symboliczną), są o wiele cięższe od naczyń cynowych, które lepiej nadają się do transportu wody i piwa. Co charakterystyczne, przydanie jakiejś „dawnej rzeczy” nowego (pochodzącego z kultury Zachodu) elementu czyniło z niej „rzecz nową – nowoczesną”. Np. wielolitrowy gliniany garniec na wodę, wykonany według tradycyjnego wzoru był kise pej. Taki sam garnek z wmontowanym w brzuścu metalowym kranem był już kise kana. 17 Bu nev oznacza zmienić religię, nawrócić się. 18 Va oznacza „iść”, „posuwać się”, gibik znaczy „przed” (w odniesieniu do czasu), podczas gdy gibik gibik oznacza „późny, spóźniony”. 19 Jewen – „nowe”, „nowoczesne”, ken – „rzecz”. 20  Przed dwoma generacjami jeden z jej mieszkańców został osobistym kierowcą żony prezydenta Republiki, a po latach jego wykształcone dzieci objęły ważne funkcje w centralnych strukturach państwa (Vorbrich 2010). 15 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 251 dźwignią rozwoju, lokują w instytucji państwa przerośniętego klientalistycznymi układami. Dobrze tę optykę ilustruje popularne tu powiedzenie: „Nasz syn (córka) został(a) wezwana do stołu, nie będziemy już głodni” (Vorbrich 2012, s. 331). W dogońskim dyskursie rozwojowym, nad którym zaciążyła znacząca obecność Europejczyków, związana z turystyczną atrakcyjnością regionu, impuls rozwojowy ściśle kojarzony jest z tubabem (inny termin to ansara)21, jak nazywają tu białych. W wymiarze praktycznym objawia się to powstaniem w regionie ogromnej (liczonej w dziesiątkach) liczby lokalnych stowarzyszeń22 oraz lokalnych pośredników rozwoju23, których głównym zadaniem jest pozyskiwanie środków od turystów. Co warto pokreślić, zjawisko to rozwinęło się na taką skalę, że pojawiły się tu już nowe kategorie społeczne: Dogonów stale współpracujących z Europejczykami i Europejczyków mających swe domy w dogońskich wioskach, działających na rzecz rozwoju regionu i w pewnym sensie współtworzących lokalny krajobraz kulturowy. Tych pierwszych, wyraźnie uprzywilejowanych ekonomicznie i społecznie, zwie się Dogo ansarale birase („Dogon pracujący z białymi”). Tych drugich określa miejsce zamieszkania, np. tubabu Dini („biały z Dini”), Tubabu Oghol Dah („biały z Wyżnego Ogol). W wymiarze ideologicznym lokalny dyskurs rozwojowy wskazuje, uzależnienie od europejskich wpływów kulturowych, obecnych w programach działania tutejszych organizacji prorozwojowych (przyswajających dyskurs feministyczny i ekologiczny) oraz przekonanie o sile europejskiej wiedzy, wyrażane w często powtarzanej opinii: Les blancs qui ont la connaissance des choses („biali posiadają znajomość rzeczy”). „Obcy” w tubylczym dyskursie rozwojowym Przykład dogońskich tubabów wprowadza nas w kolejny problem – miejsca obcych w dyskursie rozwojowym. Omówienie tego zagadnienia oprę na moich doświadczeniach kameruńskich.  O ile tubab kojarzony jest z epoką kolonialną (tak nazywano kolonizatorów), o tyle ansara (nasara) kojarzony jest z chrześcijaninem – od imienia Chrystusa – „Nazareńczyka”. 22  Są to zarówno stowarzyszenie zarejestrowane sądownie, jak i o niesformalizowanym charakterze. Wśród nich dominują stowarzyszenia kobiece, ale też tworzone przez miejscową inteligencję, nauczycieli, lekarzy itp. Swoją działalność opierają one głównie na środkach pozyskiwanych od europejskich partnerów. 23  Są to najczęściej osoby pracujące w przemyśle turystycznym: hotelarze, przewodnicy itp. 21 �252 Ryszard Vorbrich Gdy w 1977 roku pierwszy raz znalazłem się wśród Daba, żyli oni w izolowanym świecie. Nie zaglądali do nich ani europejscy turyści, ani pracownicy projektów rozwojowych. Na skraju ich obszaru etnicznego działała od zaledwie kilku lat misja katolicka. Nie znali zatem innych białych niż misjonarze24. I choć często zwracali się do mnie mon père, mieli wyraźny problem z konceptualizacją mojej osoby (zależnie od okoliczności – także towarzyszących mi kolegów). Nie prowadziłem działalności prozelitycznej, nie pouczałem, nie krytykowałem, raczej byłem lokalną atrakcją, swego rodzaju dziwadłem. W zasadzie nic od nich nie chciałem (no, może poza naprzykrzaniem się pytaniami i wykupywaniem banalnych i nikomu już niepotrzebnych przedmiotów, takich jak łuki i strzały) i oni niczego ode mnie nie oczekiwali. Byłem z tak „innego”, obcego świata, że miejscowi nie mieli pomysłu ani jak mnie zakwalifikować, ani jak „zagospodarować”. Mój pierwszy, kilkutygodniowy, pobyt był zbyt krótki, by mógł zmienić nasze wzajemne relacje. Opinię „dziwaka” ugruntowałem pięć lat później (1982), gdy zamieszkałem na kilka miesięcy w małej chatce w górskiej wiosce – Nivé. Byłem obcym – muluk. Po wymianie darów z wodzem (o których niżej) zyskałem status „gościa” – ngama. Po kilku tygodniach stałem się „swoim obcym” ven muluk25. Różniącym się kolorem skóry, ciągle kaleczącym miejscowy język, ale dzielącym sposób życia górali. Spałem w ich chatach, piłem i jadałem razem z nimi. Zyskałem status użytecznego komponentu miejscowej populacji, zapewniającego codzienną porcję atrakcji (moje zabiegi higieniczne dokonywane na ustroniu lub posiłki spożywane na zewnątrz dusznej chaty gromadziły zawsze grono ciekawskich) oraz pomoc medyczną w nagłych wypadkach (w rzeczywistości iluzoryczną, ale budzącą nić porozumienia). Mój status zmienił się po latach w sposób początkowo przeze mnie nie dostrzegany. Podczas kolejnego pobytu, na początku poprzedniej dekady, zwróciłem uwagę (w trakcie spisywania ścieżki dźwiękowej filmu nakręconego podczas święta zbiorów), że miejscowi ludzie mówiąc o mnie (w trzeciej osobie liczby pojedynczej) używają terminu madaj – który dosłownie oznacza „wielki”, ale też „szanowny” i stosowany jest w odniesieniu do starców. Spytałem tłumacza: „O kim oni mówią «madaj»?”. Odpowiedział: „O Tobie”. „O mnie, dlaczego?” – zdziwiłem się. „Przecież masz już siwą brodę” – odparł. W ten sposób zostałem starcem wioskowym. 24  W niektórych wioskach byłem pierwszym białym od 20 lat, a więc wyrosło pokolenie nie mające żadnego kontaktu z Europejczykami. 25 Mieszkańcy „zabitej deskami” wioski mogli w ten sposób się chwalić przed sąsiadami, że też mają „swojego białego” (ven nasara), w czym dorównywali mieszkańcom centralnej (największej w okolicy) wsi Mandama – siedzibie misji chrześcijańskiej. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 253 Ten epizod zbiegł się w czasie ze zmianą postawy Daba w stosunku do mnie i do ludzi z zewnętrznego świata. Daba z nowego pokolenia, wyedukowani w szkołach, mający doświadczenie w kontaktach z przemysłem rozwojowym, zaczęli dawać mi do zrozumienia, że skoro już tak do nich przyjeżdżam i przyjeżdżam, to i oni powinni odnieść z tego jakieś korzyści. Zaczęły się pytania i prośby o pomoc w nawiązaniu kontaktu z polskimi organizacjami pozarządowymi, w wybudowaniu szpitala itp. Po prostu wraz z otwarciem się kraju Daba na procesy globalizacyjne moja osoba została uznana za łącznik ze światem dobrobytu, za pośrednika rozwoju. W efekcie zmiana w traktowaniu mnie przez tubylców (co zbiegło się ze zmianą warunków ekonomicznych w Polsce), skłoniła mnie do poszerzenia celów moich pobytów w kraju Daba o aspekty rozwojowe. Zaowocowało to wybudowaniem w kilku wioskach Daba studni w ramach koordynowanego przeze mnie projektu rozwojowego „Woda dla Sahelu”. Zmiana mojej roli społecznej wśród Daba nadała mi nowy status – agenta rozwoju. Sami Daba zaczęli używać w stosunku do mnie terminu makatyf. Termin ten odznacza się bogactwem znaczeń. Katyf oznacza drogę, ścieżkę, natomiast ma – to „mówić”. Dosłownie zatem przetłumaczyć go można jako „wskazujący drogę”. Obecnie terminem tym określa się różnego rodzaju funkcjonariuszy przemysłu rozwojowego, np. wolontariuszy Korpusu Pokoju (od kilku lat rotacyjnie pracujących na ich terenie). Dawniej używano go głównie w odniesieniu do kogoś zapowiadającego nowe, ważne wydarzenie. W kontekście religijnym oznacza „proroka”, w kontekście społecznym natomiast nazywa się tak osobę kojarzącą małżeństwa, inaczej mówiąc „swata”, którym bywa zazwyczaj osoba powiązana więzami pokrewieństwa lub powinowactwa z rodziną chłopca i dziewczyny26. Można powiedzieć, że nie tylko w tym ostatnim kontekście makatyf jest kimś pośredniczącym w nawiązywaniu relacji społecznych. Bo też Daba traktują międzynarodowe projekty rozwojowe jako przyjęcie wzajemnych, trwałych zobowiązań. Dar oznacza zobowiązanie – przypowieść zamiast konkluzji Co robi antropolog? Są tacy, co powtarzają za Cliffordem Geertzem – „on pisze”. Wbrew tej opinii, w rzeczywistości terenowej antropolog najczęściej „wchodzi w relacje”. Działalność rozwojowa też sprowadza się głównie do tego samego. 26  W egzogamicznym i patrylinearnym w zasadzie społeczeństwie Daba jest to zazwyczaj brat matki chłopca lub osoba z męskiej linii pochodzenia chłopca, a zarazem związana linią pochodzenia matki dziewczyny. �254 Ryszard Vorbrich W realiach afrykańskich nawiązywanie relacji rozpoczyna się od wymiany gestów powitalnych. Z nimi zaś wiąże się wymiana darów. Z reguły podkreśla się, że to na przyjmującym dar ciąży pewne zobowiązanie do rewanżu. Mniej zwraca się uwagę na to, że i donator przyjmuje na siebie pewne zobowiązania. Przywołam tu przykład z kraju Daba. W 1982 roku, instalując się w górskiej wiosce, w ramach powitania podarowałem wodzowi wsi latarkę. Była to, na owe czasy i miejsce latarka niezwykła – o zmiennej barwie światła – używana wówczas do sygnalizacji przez polskich kolejarzy27. W zamian otrzymałem dorodnego koguta. Kogut wylądował w garnku. Latarka zaś na szyi wodza jako nowoczesny atrybut funkcji wodzowskiej. Wkrótce okazało się także, że wręczając dar, przyjąłem konkretne zobowiązanie. Stałem się w pewnym sensie ni to wierzycielem, ni to dłużnikiem właściciela latarki. Z perspektywy tubylców dostarczyłem wodzowi nowe źródło prestiżu, ale wziąłem na siebie odpowiedzialność za trwałość funkcji użytecznych daru. Przez trzy miesiące regularnie co tydzień w mojej chacie zjawiał się wódz, aby pokazać, że latarka już nie świeci, wyczerpała się bateria. W tych czasach baterie nie były dostępne na lokalnych targach. Według wodza, do mnie, jako darczyńcy, należał obowiązek stałego dostarczania mu baterii28. Doświadczenie z latarką uświadomiło mi, iż nie wystarczy coś podarować. Konieczne jest także zapewnienie ciągłości funkcjonalności daru29. Epizod z latarką, jak w soczewce, ukazuje istotę relacji społecznych powstających w ramach projektów rozwojowych. Donatorzy i beneficjenci wchodzą w sieć powiązań, których zakres jest o wiele szerszy niż mogliby się spodziewać. 27  Pięć lat wcześniej takie latarki znalazły uznanie u górali, więc udając się ponownie do Kamerunu, zabrałem je z przeznaczeniem na podarki. 28  Pech chciał, że wspomniana latarka była na tzw. płaskie baterie, czego wcześniej nie przewidziałem, niedostępnie nawet w pobliskim miasteczku. Musiałem je sprowadzać z Nigerii. 29 Ćwierć wieku później, gdy przystępowałem do realizacji budowy studni w kraju Daba, wykorzystałem tę naukę. W północnym Kamerunie – ojczyźnie Daba – spotkać można masywne metalowe pompy o ręcznym (lub nożnym) napędzie – efekt różnych projektów rozwojowych. Ich zaletą jest dostarczanie niezanieczyszczonej wody pitnej. Wadą natomiast – podatność na awarie, gdy wystawione są one na działanie tutejszego klimatu (harmattanu nawiewającego pył uszkadzający mechanizmy pompy). Dlatego wraz z partnerami wybraliśmy prostszą technologię – budowę prostych studni cembrowanych betonowymi kręgami. Woda była wydobywana z nich przy pomocy wiadra na sznurze. Nie izolowało to warstwy wodonośnej, ale nie wymagało także skomplikowanej konserwacji sprzętu i zapewniło bezawaryjną ciągłość inwestycji. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 255 Literatura Adams W., Hulme D. 2001 – If community conservation is the answer, what is the question?, „Oryx”, t. 35, nr 3, s. 193–200. Adas M. 1989 – Machines as the Measure of Men, Ithaca. Anghie A. 2004 – Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law, Cambridge. Birmingham D. 1995 – The Decolonization of Africa, London. Chase-Dunn Ch., Hall T. (eds.) 1991 – Core/Periphery Relations in Precapitalist Worlds, Boulder. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, tłumaczenie: Ewa Dżurak, Warszawa. Crewe E., Harrison E. 1998 – Whose Development? An Ethnography of Aid, London. Escobar A. 1991 – Anthropology and Development Encounter: the Making and Marketing of Development Anthropology, „American Ethnologist”, 18, 4, s. 658–682. Herder J.G. 1962 – Myśli o filozofii dziejów, Warszawa. Hulme P. 1986 – Colonial Encounters: Europe and the Native Caribbean, 1492–1797, London, New York, Methuen. Ghandi L. 2008 – Teoria postkolonialna. Wprowadzenie krytyczne, Poznań. Kipling R. 1899 – White Man’s Burden. The United States and the Philippine Islands, „McClure’s Magazine”, nr 12 (feb.). Linnaeus C. 1758 – Systema naturae, Halae Magdeburgicae. Rostow W.W. 1959 – Stages of Economic Growth, Cambridge. �256 Ryszard Vorbrich Rousseau J.J. 1956 – Trzy rozprawy z filozofii społecznej, Warszawa. Sahlins M. 1960 – Evolution and culture, Ann Arbor Paperbacks, University of Michigan Press. Shaping... 1996 – Shaping the 21st Century: The Contribution of Development Cooperation, Paris, OECD. Vorbrich R. 1987 – Ludy niepiśmienne, w: Z. Staszczak (red.), Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa 1987, s. 213–1217. 2004 – Tolerancja racjonalna czy subiektywna? Europa wobec okaleczania narządów płciowych, w: A. Posern-Zieliński, Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, Poznań, s. 155–176. 2009 – Rozwój dialogu – dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju, „Lud”, t. 93, s. 35–48. 2010 – Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym globalnym. Przypadek Kamerunu, „Lud”, t. XCIV, s. 143–158. 2012 – Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa4b657b461914f5dcb5daa970aa982d.pdf f6da19f8c45930424da50f5fdf3c7ba2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana antropologia i biznes antropologia i przemysł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5113 Title A name given to the resource Antropologia w biznesie i przemyśle / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.293- 322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12 Maciej Ząbek Antropologia w biznesie i przemyśle Biznes i przemysł to dwa podstawowe sposoby organizowania działalności gospodarczej człowieka w celu zaspokojenia jego podstawowych potrzeb w nowoczesnych społeczeństwach rynkowych. Pierwszy odnosi się przede wszystkim do handlu, sprzedaży i kupowania towarów oraz usług na rynku, a drugi do zorganizowanej ich produkcji na dużą skalę. Wielu może zapytać: Gdzie w tym świecie miejsce na antropologię? Na początku przypomnieć można, że wiejskie targowiska, odpustowe stoiska, czy tradycyjna wytwórczość rzemieślnicza, skąd wyrasta współczesny rynek i przemysł, od dawna były w promieniu zainteresowań antropologów. Ciekawość ta ograniczała się jednak przez długi czas do ich zanikających form z okresu przedkapitalistycznego. Zapewne dlatego spośród wielu potencjalnych miejsc, w których antropolog mógłby podjąć pracę, rzadko które wzbudza nadal jeszcze tyle zaskoczenia, co sugestia, że mogłaby to być firma biznesowa albo zakład przemysłowy. Obraz antropologa jako romantycznego ludoznawcy i folklorysty albo kogoś w stylu Indiany Jonesa nadal ciąży na potocznym wizerunku naszej dyscypliny. Tymczasem umiejętność wchodzenia w obce światy, kiedy nie zna się nawet miejscowego języka ani zasad poruszania się w tym świecie, konieczność nauki tego wszystkiego, poznania miejscowych struktur, kodów i tabu okazuje się przydatna do poznania także „plemion” ze współczesnego korporacyjnego buszu. Działanie na ich zamówienie to także znana antropologom sytuacja, gdy występowali w interesie „swoich tubylców” lub podejmowali się mediacji. Dotyczące biznesu tematy także tak naprawdę nie są nowe. To ciągle ta sama próba odpowiedzi na pytanie, jaki jest człowiek i dlaczego robi to, co robi, podejmowana tylko w nieco innym kontekście niż dawniej. Na szczęście wbrew temu, co wyżej zostało powiedziane, rola antropologa w organizacjach zajmujących się działalnością gospodarczą jest już zauważalna i wcale nie tak egzotyczna, jakby mogło się wydawać. W różnych szkołach biznesu oraz na kierunkach zarządzania i ekonomii, wykłady coraz częściej prowadzą antropolodzy. Powstają specjalistyczne periodyki poświęcone wyłącznie �Maciej Ząbek 294 temu zagadnieniu1, w których można przeczytać o zjawisku „antropologizacji biznesu”. Sami antropolodzy wchodzą zaś w rolę cenionych konsultantów, badaczy, analityków i menedżerów w najpoważniejszych światowych koncernach typu: Boening, Microsoft, Hallmark, Intel, Kodak, Nokia, Motorola, Walt Disney i wielu innych (patrz: Guang Tian i van Marrewijk 2010). W ostatnich latach także w Polsce pojawiły się takie firmy, jak np. Tomo Group, Izmałkowa Consulting, 4P Research Mix, ARC Rynek i Opinia, Dom Badawczy Maison, czy ABM, które zajmując się badaniami rynku, posługują się technikami etnograficznymi, stwarzając absolwentom etnologii i antropologii kulturowej szanse na miejsce pracy. Dlaczego zatrudniają tam antropologów? Otóż dostrzeżono, że źródłem wielu niepowodzeń w świecie biznesu był brak zrozumienia i dostosowania się do innego rodzaju myślenia i działania obecnego w grupach ludzkich innych niż nasza własna, czyli brak uwzględnienia w swym działaniu kontekstów kulturowych. Z doświadczeń stosowania etnografii w badaniach marketingowych także na rodzimym gruncie, np. Julii Izmałkowej, można odnaleźć wiele na to dowodów. Na przykład pewna firma sprzedająca kostki toaletowe w Polsce zauważyła, że kupują je jedynie mieszkańcy miast a nie wsi. Chcąc zwiększyć sprzedaż, firma postanowiła dowiedzieć się dlaczego tak jest. Dopiero po badaniach etnograficznych okazało się, że przyczyną jest przeświadczenie ludzi, że służy ona do likwidowania przykrych zapachów, a ponieważ łazienki w domach poza miastem mają zwykle okno, to ich właścicielom wydawała się ona rzeczą zbędną. Dzięki tej wiedzy firma mogła nawiązać do tych wyobrażeń i pokazać, że rola kostki toaletowej jest o wiele większa i dopiero wówczas odnieść sukces. Inna firma z kolei próbowała wprowadzić na rynek nowy rodzaj dżemu różanego. Wcześniej wszystko dokładnie sprawdziła zgodnie z klasyczną sztuką marketingu. Rynek został rozpoznany, smaki przetestowane, kosztowna kampania reklamowa uruchomiona. Tymczasem choć pierwsza partia towaru rozeszła się błyskawicznie, drugiej już prawie nikt nie kupił. Dopiero antropolog odkrył, że w trakcie badań wstępnych podawano badanym próbki chleba z dżemem cienko rozsmarowanym na pieczywie. Tymczasem w domu ludzie byli przyzwyczajeni do nakładania grubej warstwy, co sprawiało, że produkt stawał się za słodki i niesmaczny. A tego typu przyzwyczajeń nie da się łatwo zmienić, czego firma w swej kampanii promocyjnej w ogóle nie uwzględniła.  Przykładem może być np. pismo „International Journal of Business Anthropology” (2010). 1 �Antropologia w biznesie i przemyśle 295 Obecnie wielkie korporacje zrozumiały, że jeśli chcą odnosić sukcesy, to muszą uwzględniać i rozumieć tego typu różnice zarówno na gruncie krajowym, jak tym bardziej na rynku globalnym, w dodatku w szybko zmieniającym się świecie. Antropolodzy natomiast wydają się być, jak dotąd, najlepiej przygotowaną grupą zawodową w odkrywaniu i wyjaśnianiu rozmaitych wzorów zachowań, które mają wpływ na podejmowane przez korporacje strategie i taktyki w biznesie i produkcji. Są oni szkoleni w zakresie komunikowania się we współczesnym świecie, unikania uprzedzeń i podejmowania wysiłku zrozumienia ludzi z różnych grup kulturowych, patrzenia na rzeczy całościowo, a przede wszystkim w opanowaniu etnograficznych metod jakościowego gromadzenia i przetwarzania danych. Te ostatnie w przeciwieństwie do metod ilościowych (socjologicznych) mają nie tyle dostarczyć informacji o ilości i wynikach sprzedaży, co służą np. do odkrywania opinii, sądów, motywów zachowań i postaw konsumenckich. Pozwalają na dotarcie do często nieujawnianych w sposób bezpośredni motywów zachowań. Pozwalają rozpoznać zjawiska znajdujące się pod powierzchnią zjawisk rynkowych i wykorzystać je w praktyce marketingowej. Dlatego etnografia polegająca na umiejętności obserwacji, przeprowadzania rozmów, ich dokumentacji i analizy jest dziś najlepszą techniką ułatwiającą zrozumienie mechanizmów działania ludzi zarówno w badaniu kultur egzotycznych, jak i np. segmentów kultury związanych z konsumpcją czy produkcją. Ilustracją powyższych stwierdzeń może być wiele konkretnych, choć drobnych przykładów, ale dużo mówiących o tym, w jak szerokim zakresie te badania mogą być stosowane. To dzięki badaniom antropolożki Susan Squires zauważono, że dzieci lubią spożywać jogurt podczas zabawy, w ruchu, na wycieczkach i na podstawie wniosków z tej właśnie obserwacji amerykańska firma General Mills wprowadziła na rynek nowy produkt, jogurty dla dzieci Go-Gurt, wyciskane bezpośrednio z tuby do ust, bez użycia łyżeczki. Dzięki tej innowacji wygenerowała pomimo ograniczonej dystrybucji 37 milionów dolarów już w pierwszym roku sprzedaży (Squires 2002). Podobnie Disneya uratowało przed spadkiem oglądalności stworzenie nowego kanału telewizyjnego Disney XD w wyniku wyciągnięcia wniosków z obserwacji uczestniczącej etnografów, wskazujących na potrzebę stworzenia programów uwzględniających także zainteresowania chłopców w wieku 6–14 lat. Znany natomiast wszystkim obsługującym maszyny do kopiowania duży zielony przycisk pojawił się na nich, gdy antropolożka Lucy Suchman, prowadząca badania na zlecenie firmy Xerox, odkryła, że najwięcej problemów przy włączaniu sprzętu sprawia niedoświadczonym użytkownikom poszukiwanie tego właśnie przycisku. �296 Maciej Ząbek Podejście holistyczne charakterystyczne dla antropologii umożliwia zrozumienie, w jaki sposób globalne zmiany mogą mieć wpływ na lokalne społeczności i jak najlepiej dostosować się do tych zmian. O ile inżynierowie potrafią stwarzać nowe technologie, to antropolodzy potrafią się przyglądać, jak ludzie w rzeczywistości ich używają. Badacze pracujący np. w 1996 r. dla Motoroli na wsi chińskiej nad wykorzystaniem pagerów odkryli, że młodzież używa ich nie tylko do kontaktów między sobą, ale też jako swego rodzaju akcesoriów mody. Łącząc wiedzę inżynierską z danymi etnograficznymi projektanci mogli dzięki temu opracować modne, dobrze sprzedające się pagery kolorowe (Hafner 1999). Antropolodzy potrafią wytłumaczyć subtelności życia codziennego w różnych kulturach, tak aby były zrozumiałe dla szerokiej publiczności. Nie mają uprzedzeń i odrzucają myślenie europocentryczne, które często jest powodem niepowodzeń w kampaniach marketingowych. Dlatego np. Bank Światowy zatrudnia antropologów do realizacji programów dotyczących m.in. nawadniania i zadrzewiania w Afryce, ale tak by nie powodować jednocześnie konfliktów ze społecznościami lokalnymi. W jednym z krajów arabskich prowadzono kampanię proszku do prania. Słusznie założono, że adresatkami przekazu będą przeważnie niepiśmienne gospodynie domowe. W związku z czym zdecydowano się na proste plakaty z rysunkami przedstawiającymi: brudną koszulę, proszek, czystą koszulę. Arabki odebrały jednak ten przekaz, że ów proszek zmienia czystą koszulę w brudną. Dlaczego? Nie wzięto pod uwagę, że w krajach arabskich czyta się tekst z prawa do lewa. Firma Intel, znany producent układów scalonych oraz twórca mikroprocesorów, rozwijająca się od 1965 r. bardzo dynamicznie, podwajając m.in. liczbę tranzystorów na układzie scalonym co dwa lata, w latach dziewięćdziesiątych doszła jednak „do ściany”, kiedy to jej inżynierowie stwierdzili, że niemożliwy jest już dalszy wzrost mocy obliczeniowej starymi metodami. Zdecydowano się wówczas na zatrudnienie antropolożki Genevieve Bell (2006, 2011), która zwróciła uwagę firmy na potrzeby potencjalnych indywidualnych odbiorców z różnych grup: kobiet czy użytkowników komputerów w różnych rejonach świata. Szeroko zakrojony projekt badawczy, obejmujący Indie, Chiny, Chile i Węgry, który podjęła Bell, pozwolił odkryć, że nawet niebogaci ludzie są gotowi na zakup komputera, jeśli nabiorą przekonania, że zwiększy to szanse życiowe ich dzieci. Odkrycie to Intel wykorzystał przede wszystkim na rynku chińskim, wypuszczając we współpracy z lokalnym producentem serię „komputerów do nauki”. Te i wiele innych tego typu późniejszych badań antropologów dla firmy Intel i zastosowań płynących z nich wniosków sprawiły, że korporacja �Antropologia w biznesie i przemyśle 297 ponownie nabrała „wiatru w żagle”. Przy okazji, także dzięki antropologom, polepszyła swój wizerunek w społeczeństwie, podejmując działania chroniące środowisko, zmniejszając jego zanieczyszczanie przy jednoczesnym wzroście wydajności technologicznej. Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej skutecznie umieją się też komunikować z ludźmi z różnych miejsc, kultur i środowisk, poczynając od imigrantów po prezesów międzynarodowych korporacji. Dostarczają tym ostatnim np. danych, jak rzeczy przez nich produkowane będą odbierane za granicą, szczególnie w innych kręgach kulturowych. Potrafią także przeprowadzić ewaluację danego projektu i ocenę jego ryzyka, a także wykonać w razie potrzeby badania wewnątrz danej firmy w celu restrukturyzacji i poprawienia jej efektywności. Wreszcie mogą przydać się przy pozyskiwaniu różnego rodzaju dotacji budżetowych czy unijnych, gdyż jeszcze na studiach uczą się pisać wnioski w celu pozyskiwania środków na badania. Na gruncie akademickim w USA badania antropologów zorientowane na zastosowanie ich wyników w handlu i produkcji zostały nazwane w latach osiemdziesiątych „antropologią biznesu lub przemysłu” (business or industrial anthropology). Zdefiniowano ją także jako antropologię ekonomiczną, której teorie i praktyki dostosowane są do potrzeb organizacji sektora prywatnego, a zwłaszcza firm przemysłowych (Bailey 2009). Obecnie ta subdyscyplina antropologii dzieli się na trzy główne obszary działań: 1) Badania dotyczące procesu wytwarzania dóbr i usług oraz samych organizacji, w których produkcja się odbywa; 2) Badania marketingowe i zachowań konsumenckich na rynku, w tym również międzynarodowym; oraz 3) Działania związane z zarządzaniem wiedzą, komunikacją międzykulturową i projektowaniem nowych produktów, usług i systemów dla konsumentów i przedsiębiorców. We wcześniejszej historii antropologii stosowanej także znajdziemy przykłady tego typu praktyk, określane niekiedy mianem „antropologii pracy” (anthropology of work), bądź „antropologii stosowanej w przemyśle” (applied anthropology in industry). Niemniej były one rzadkie lub ograniczające się do studiów typowo akademickich (Baba 2006, s. 83). Dopiero po 1980 r. nastąpiła zmiana. Spowodował ją wzrost popytu na etnografię ze strony firm biznesowych, dążących do lepszego zrozumienia kontekstów kulturowych, jako narzędzia zapewniającego innowacje i przewagę konkurencyjną. Na uniwersytetach natomiast zderzono się z presją zbyt dużej liczby osób po doktoracie w stosunku do realnych możliwości zatrudnienia ich na stanowiskach akademickich, co w konsekwencji wymusiło przewartościowanie postaw wielu absolwentów antropologii wobec możliwości pracy w przemyśle czy biznesie, gdzie wcześniej nie chciano pracować, powołując się często na etykę i kodeks �298 Maciej Ząbek zawodowy antropologa. Zmusiło to także Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne do zmiany stanowiska, które próbowało nawet zakazać badań w celach komercyjnych (Bailey 2009). Kończąc ten wstęp, można zauważyć, że relacje między polską antropologią a biznesem i przemysłem, znajdują się obecnie na podobnym etapie co w USA 20 lat temu, a sytuacja na rynku wymusza ewolucję w tym samym kierunku, czyli konieczność nawiązania znacznie bliższych stosunków niż kiedykolwiek dotąd. Związek ten wydaje się już nieuchronny i nie należy się go bać, gdyż umożliwia postęp zarówno w zakresie wiedzy, jak i praktyki. Włączenie do nowego ładu gospodarczego Azji i innych części świata nazywanego rozwijającym się stwarza globalną platformę produkcji i konsumpcji, gdzie udział antropologa w charakterze badacza, tłumacza i mediatora będzie dla biznesu coraz bardziej niezbędny. Antropologom natomiast poszukującym zawsze nieznanego bynajmniej nie odbiera misji dyscyplinarnej, a wręcz przeciwnie – dostarcza nowych inspiracji dla niej, nie mówiąc już o tym, że stwarza to dla nich niezwykle obiecujący rynek pracy. Badania marketingowe i konsumenckie Etnografia w badaniach rynku Badania rynku związane są z systematycznym gromadzeniem, analizą i interpretacją informacji związanych z decyzjami marketingowymi w celu udoskonalenia procesów decyzyjnych podejmowanych przez określone przedsiębiorstwa. Chodzi nie tylko o zebranie i przetworzenie informacji o rynku konsumpcji, ale także o działaniach konkurencji. W przeciwieństwie do metod ilościowych (charakterystycznych dla badań socjologicznych) przynoszących informacje o ilości i wynikach sprzedaży, wykorzystanie technik etnograficznych (charakterystycznych dla antropologii i etnologii) służy do poszukiwania opinii, sądów, motywów zachowań i przejawiających się postaw konsumenckich. Główną ideą większości firm jest zasada: dowiedz się, czego ludzie pragną i daj im to. A w ich imieniu najlepiej mogą zrobić to antropolodzy, gdyż etnografia jest najlepszą metodą ułatwiającą zrozumienie ludzi i mechanizmów ich działania. Sprawdziła się nie tylko w badaniu egzotycznych kultur, ale i tych segmentów kultury, które są związane z konsumpcją. Interesujące wnioski dla praktyki marketingowej wymagają zadania ciekawych pytań, a etnografia pomaga sformułować te pytania. Może także pomóc we właściwym przygotowaniu badań ilościowych, służyć sprawdzeniu hipotez i dostarczeniu cennych informacji o konkretnych grupach ludzi. Poza tym pozwala na dotarcie do nieujawnionych w sposób �Antropologia w biznesie i przemyśle 299 bezpośredni motywów zachowań i rozpoznawania zjawisk znajdujących się pod powierzchnią zjawisk rynkowych. Ogólnie rzecz biorąc, etnograficzne metody jakościowe są wykorzystywane w odkrywaniu tzw. tubylczego punktu widzenia, czy badania z perspektywy konsumentów. Przydatne są szczególnie w badaniu nowych grup konsumenckich, zbieraniu opinii o danych markach, testowaniu nowych produktów i technologii, ocenie pozycji danego produktu bądź marki na rynku, oddziaływaniu reklam na podejmowane decyzje i szukaniu nisz dla nowych produktów. Podstawowe techniki etnografii to badania łączące „obserwację uczestniczącą” w środowisku badanych, w tym tzw. technikę cienia, z wywiadami pogłębionymi bądź po prostu rozmowami na ten temat oraz zapis wizualny z tekstowym. Obserwacji zachowań konsumenckich, które mogą trwać dzień lub nawet miesiąc, dokonuje się zarówno w mieszkaniu badanego, jak i poza jego domem. W Polsce do takich firm wykorzystujących technikę cienia należy m.in. firma Izmałkowa Consulting. Badania tego typu dostarczają wiedzy niemożliwej do uzyskania w inny sposób. Są to obserwacje, dzięki którym firma może dowiedzieć się, jak ludzie w praktyce wykorzystują jej produkty. Etnograf uczestniczy w codziennych rutynowych czynnościach konsumenta. Obserwuje sprzątanie mieszkania, przygotowanie posiłków, czynności związane z higieną czy prace w ogródku. Interesuje go nie tylko przebieg tych czynności, ale także ich kontekst (powierzchnia mieszkania, wyposażenie kuchni i łazienki, dostęp do wody, elektryczności czy komunikacji). Odnotowuje, jakie produkty znajdują się w mieszkaniu badanego, jakie wyrzuca on do śmieci, czyli dowiaduje się, jak w praktyce funkcjonują różne marki. Bierze udział w degustacji przygotowywanego posiłku albo w ocenie wyników prania, analizując skutki czynności konsumenta. Na bieżąco natomiast robi nie tylko notatki, ale posiłkuje się nowoczesnymi technikami dokumentacyjnymi, wykorzystując fotografię i film. Po zakończeniu obserwacji rozmawia z konsumentem, a także z innymi członkami rodziny, które to rozmowy pomogą mu w interpretacji jego zachowań lub decyzji. Podobnych obserwacji etnograf dokonuje poza domem badanego. Interesuje go, w jaki sposób dociera na miejsce sprzedaży, jakie miejsca i dlaczego wybiera, jak dokonuje zakupów, jak wygląda proces wyboru produktów, oczywiście tak jak poprzednio dokonując zapisu, w tym także wizualnego, tych wszystkich czynności. Powyższe techniki, wykorzystywane od dawna w etnografii, są obecnie wzbogacane metodami przyspieszającymi proces badania. Należą do nich tzw. badania fokusowe stosowane często w socjologii. Polegają na zebraniu w jednym miejscu wybranego kilkuosobowego grona konsumentów, których �300 Maciej Ząbek moderator (badacz) zadając pytania stara się sprowokować do dyskusji i sporów między sobą. Zazwyczaj tematyka spotkania dotyczy jednego z produktów lub usługi, np. proszku do prania danej marki bądź np. audycji danej stacji radiowej. Oczywiście grupa dobierana jest według pewnego klucza, aby z jednej strony była reprezentacyjna, a z drugiej jej uczestnicy mieli coś do powiedzenia na dany temat. Technika ta pozwala badaczom na bardzo szybkie rozpoznanie preferencji i postaw tej grupy konsumentów wobec określonego produktu. Jeszcze inną techniką są badania w przestrzeni wirtualnej. Internet odgrywa coraz większą rolę w życiu ludzi. Obserwacja zachowań badanych, szczególnie na serwisach społecznościowych typu „Facebook”, czy „Nasza Klasa” i innych forach i czatach, dostarcza wielu informacji niedostępnych z innych poziomów komunikacji. Dotarcie do nich staje się kluczowe z punktu widzenia wielu producentów. Na gruncie polskim w tego typu badaniach w Internecie specjalizuje się firma prowadzona przez jednego z absolwentów warszawskiej etnologii, pana Tomoho Umeda, wykorzystując przy tym z powodzeniem techniki hipersegmentacji tekstu i analizy semiotycznej. Mają one jeszcze tą zaletę, że pozwalają prowadzić badania stosunkowo szybko i na dużych grupach konsumenckich, co jest rzeczą niemożliwą w przypadku tradycyjnej etnografii. Celem tych wszystkich metod jest poznanie całokształtu aktywności konsumenckiej badanej grupy. Badacz stara się poznać ich zachowanie i próbuje odpowiedzieć podczas analizy danych, jakie jest miejsce i znaczenie różnych dóbr i usług w ich życiu, odkryć ewentualnie także ich nowe potrzeby konsumpcyjne. Ludzie często nie uświadamiają sobie swoich potrzeb, dopiero w trakcie tego typu badań są w stanie wyartykułować co ich irytuje, drażni, co sprawia im problem. Etnograf poznaje w ten sposób ich system wartości i preferencje, którymi się kierują. W efekcie informacje te wykorzystuje się w celu dostarczenia na rynek nowych produktów bądź ulepszenia starych, czy też poprawy standardu usług świadczonych klientom przez daną firmę. W dzisiejszym świecie nowoczesne galerie handlowe i supermarkety wypierają tradycyjne bazary. Ludzie otaczają się różnymi przedmiotami, określonymi markami i przypisują im konkretne znaczenie. Ich odkrycie jest zadaniem dla antropologa nie tylko na użytek określonych firm badających rynek, ale także z motywacji czysto naukowych. Etnograf w roli tajemniczego klienta Zachodnie firmy, także w Polsce, w celu zbadania możliwości poprawy świadczonych usług lub też zorientowania się w ofercie i jakości obsługi �Antropologia w biznesie i przemyśle 301 u konkurencji, od dawna już zlecają przeprowadzenie badań agencjom badawczym, zatrudniającym etnografów do technik badawczych określanych mianem audytów MS, czyli rewizji dokonywanej przez „tajemniczego czy też tajnego klienta” (mystery shopper). Jest to rodzaj badania, w którym na zlecenie firmy przeszkolony obserwator wciela się w rolę zwykłego klienta, aby zebrać w niejawny, a przez to skuteczny sposób prawdziwe informacje dotyczące świadczonych usług (Maison, Noga-Bogomilski 2007, s. 221). Jego zadaniem jest sprawdzić czy podejście pracowników obsługujących klientów jest profesjonalne, uprzejme, czy stosują oni w praktyce znaną zasadę „klient nasz pan”, a jednocześnie czy są lojalni wobec firmy. Celem stosowania tego typu audytów przez firmy jest osiągnięcie oczywiście wyższych zysków, ale w tym typie badań rynkowych ma to nastąpić przede wszystkim na drodze poprawy obsługi klienta, w sytuacji gdy głównym czynnikiem decydującym o wyborach konsumenckich jest nie sam produkt czy usługa (gdyż te nie różnią się zbytnio od siebie), lecz jakość obsługi. Stąd badanie to proponowane jest głównie firmom o charakterze usługowym, mającym bezpośrednią styczność z klientem, szczególnie takim jak centra handlowe, różne sklepy, księgarnie, restauracje, stacje benzynowe, hotele, biura turystyczne, banki czy agencje ubezpieczeniowe. Decydują się one na to zazwyczaj z uwagi na niepokojące sygnały dotyczące np. obniżenia się wyników sprzedaży, narastające skargi od klientów, w reakcji na działania konkurencji, z chęci ulepszenia standardów obsługi czy też zmiany wizerunku marki. Np. sieć stacji benzynowych CPN w okresie transformacji w Orlen wydawała ponad 1 milion złotych rocznie na projekty typu mystery shopper. W ramach tej techniki wyróżniamy kilka jej typów: badania bezpośrednie, indywidualne, biznesowe lub eksperckie. Mogą być jakościowe (próby ograniczające się do 10–20 wizyt), ale też ilościowe (200–1000 wizyt). Opierają się zwykle na kontaktach bezpośrednich, choć są również audyty telefoniczne, e-mailowe oraz prowadzone on-line. Rola tych ostatnich zapewne będzie wzrastać proporcjonalnie do liczby usług i sprzedaży przenoszonych do świata wirtualnego. Audyty, aby były skuteczne, muszą być regularnie ponawiane jako element szerszych standardów. Na przykład firmy amerykańskie w Polsce są zobowiązane do regularnego przeprowadzania audytów MS. Antropolog zatrudniony przez firmę prowadzącą tego typu badania zaczyna swą pracę zwykle na stanowisku audytora, czyli swego rodzaju detektywa bądź agenta do bezpośredniego kontaktu ze sprzedawcami. W tej roli zatrudnia się nie tylko antropologów, choć oczywiście znając metody etnograficzne potrafią dostrzegać i odnotowywać istotne aspekty zachowania sprzedawcy lepiej niż inni kandydaci. Na dalszym etapie kariery antropolog może zająć już stano- �302 Maciej Ząbek wisko badacza w firmie, czyli kogoś, kto w sposób adekwatny będzie mógł interpretować i analizować często sprzeczne i wieloznaczne dane i przekazywać je w przystępny sposób w formie wniosków osobom, które nie przebywały w terenie. Poza tym, dzięki umiejętności komunikacji interpersonalnej nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach, jest najlepszym kandydatem na cierpliwego i skutecznego organizatora warsztatów, które są zwieńczeniem każdego z projektów mystery shopper. Audytorzy w roli tajnych obserwatorów powinni znać się dobrze na branży, w której zamierzają robić badania, mieć dopracowaną w szczegółach swoją „historię życia” pasującą do klienta, którego rolę odgrywają i nie być rozpoznawani w środowisku, w którym mają prowadzić badania. Inną osobę wysyła się do salonu samochodowego, a inną po kredyty do banku. Pamiętać należy, że sprzedawca może zacząć zadawać pytania i audytor zamierzający kupić samochód rodzinny, powinien wiedzieć, ile dzieci posiada i gdzie zamierza je wozić. Jeszcze inną osobę wysyła się do salonu odnowy biologicznej czy też do luksusowego hotelu. Powinien to być ktoś, kto wygląda, że korzysta z takich przybytków na co dzień. W każdym przypadku audytor udający klienta nie powinien być kimś zwracającym uwagę, dążącym do spięć czy też wytykającym obsłudze błędy. Przede wszystkim powinien być jednak dobrym obserwatorem. Z tego też względu absolwent etnologii i antropologii kulturowej, zwłaszcza po zapoznaniu się z daną branżą, na pewno się do takiej pracy nadaje, aczkolwiek rola audytora, przede wszystkim z uwagi na niejawność prowadzonych badań i możliwość zaszkodzenia badanym, może być niekoniecznie zgodna z jego postawą etyczną. Co prawda etnografia zna technikę prowadzenia „ukrytej obserwacji uczestniczącej” w sytuacji, gdy nie ma innego dostępu do badanej grupy, lecz nawet wówczas spotyka się ona z krytyką części środowiska antropologicznego, które podkreśla, że przypomina ona wówczas infiltrację danego środowiska przez szpiegów (Hammersley, Atkinson 2000, s. 83–88, 268–291). Tym bardziej metoda mystery shopper, kojarzona z inwigilacją i donosicielstwem, jest tu często spostrzegana jako typowa dla „bezwzględnego odhumanizowanego kapitalizmu”, od którego antropolodzy powinni się zdystansować. W przypadku jednak badań dotyczących jakości obsługi, informowanie usługodawców i sprzedawców bezpośrednio przed badaniem o tym, że mają być poddani obserwacji, mijałoby się oczywiście z celem samego badania. Można jednak postawić pytanie, czy to etnograf powinien bezpośrednio wpływać na decyzje szefa danej firmy, dotyczące np. udzielenia komuś nagany, zastosowania kary finansowej, czy też dalszego zatrudnienia pracownika nie wywiązującego się ze swych obowiązków? �Antropologia w biznesie i przemyśle 303 W tym przypadku antropolodzy biznesu z Europejskiego Towarzystwa Badania Rynku i Opinii (ESOMAR2) proponują często drogę pośrednią. Badacz po pierwsze powinien spowodować, aby pracodawca poinformował jednak pracowników, że wezmą nieświadomie udział w badaniu w danym roku, czyli na dużo wcześniej nim faktycznie do niego dojdzie. Po drugie nie powinien udzielać żadnych informacji pozwalających na zidentyfikowanie konkretnych pracowników. W takim postępowaniu także z punktu widzenia interesów firmy można upatrywać korzyści, gdyż pracownicy nie stracą zaufania do szefa, a jakość obsługi klienta na pewno się polepszy. Sama zapowiedź jej stosowania działa już bowiem jak „samospełniające się proroctwo”. Ponadto kierownictwo firmy powinno zorganizować szkolenia, w których poruszono by wszystkie problemy wyłapane przez tajnego klienta i zaproponować zmiany na lepsze. Stanowi skuteczne narzędzie zwłaszcza przy wprowadzaniu do przedsiębiorstwa nowych pracowników. Skuteczną metodą jest również budowanie systemu motywacji i nagradzania tych pracowników, u których audytor nie doszukał się uchybień. W praktyce oczywiście są różni pracodawcy i zdarzają się przypadki, że szukają oni tych pracowników, którzy „nie zdali egzaminu”, tym bardziej że w wielu sytuacjach istnieje możliwość ich zidentyfikowania, nawet bez podawania dokładnych informacji. Rolą antropologa powinno być uświadomienie jednak szefom firm, że metoda zwolnień powinna być ostateczną, gdyż na ich miejsce przychodzą osoby również nie przygotowane, które mogą mieć podobne problemy i nie jest to najlepsza droga (zwłaszcza stosowana mechanicznie) do poprawienia wyników sprzedaży. Przestrzeganie tych zasad sprawi, że wykorzystywanie techniki mystery shopper wcale nie będzie naruszaniem standardów etycznych antropologii. Antropologia zmysłów w marketingu sensorycznym „Antropologia zmysłów” (sensous anthropology) jest podejściem badawczym skupionym na odkrywaniu znaczenia zmysłów jako środków do zrozumienia interakcji między człowiekiem a tym, co go otacza (Howes 2003). Rozwija się od niedawna w ramach antropologii kulturowej, gdzie towarzyszy jej myśl, jak pisze Michael Herzfeld, że percepcja zmysłowa posiada nie tylko wymiar fizyczny, ale jest również aktem kulturowym (2004, s. 332). To ona często wyznacza granice społeczne – nie tylko dlatego, że np. niektóre wonie są dla nas nieprzyjemne, lecz ze względu na fakt ich kulturowego konstytuowania (tamże). W tej dziedzinie nie można oczywiście nie wziąć pod uwagę, o czym wspomina w swoim rozdziale niniejszej książki Karol Piasecki, że jest to sfe2 ESOMAR – European Society for Opinion and Marketing Research. �304 Maciej Ząbek ra przede wszystkim biologiczna, a bodźce np. zapachowe są percypowane głównie podprogowo, bez udziału świadomości, będąc przedmiotem badań antropologii fizycznej. Wiedzę o tym wykorzystuje się już od pewnego czasu w handlu, a ta umiejętność nosi nazwę marketingu zmysłów lub marketingu sensorycznego. Ten typ marketingu jest użytecznym narzędziem pozwalającym na rozpoznanie emocjonalnych decyzji konsumenta. Wypełnia lukę w tradycyjnym podejściu do technik sprzedaży, które zakładają, że decyzje konsumentów są zawsze całkowicie racjonalne (Rieunier, Daucé 2002). Tymczasem wiele obserwacji wskazuje, że działamy często pod wpływem emocji czy impulsów, a nie rozumu. Stąd marketing zmysłów przykłada wagę do konieczności obserwacji i analizy uczuć oraz roli fizycznego otoczenia konsumentów w procesie projektowania oraz promocji produktów (Lindstrom 2005, s. 84–87), kreowania głębszego i bardziej zindywidualizowanego związku z klientem poprzez stworzenie odpowiedniej atmosfery, na którą składają się czynniki wizualne (kolory), dźwiękowe (muzyka), zapachowe (zapachy naturalne i sztuczne) czy dotykowe (materiały). Dobrym przykładem udanego zastosowania marketingu sensorycznego i budowania atmosfery w celu wzmocnienia swej marki, była kampania firmy Starbucks w latach osiemdziesiątych. Wizyta w kawiarni Starbucksa miała być, według jej autorów, wydarzeniem angażującym „umysł i serce”. Miała zapewnić wygodne miejsce do czytania książki i rozmowy ze znajomymi. Zastosowanie zielonych i żółtych kolorów, dobrze dobranej muzyki, zapachu i smaku świeżo przyrządzonej kawy, wraz z przyjemnym oświetleniem miało stworzyć przestrzeń pozwalającą gościom się odprężyć. Starbucks stworzył w ten sposób „sensoryczny wizerunek swej marki”, który przyniósł mu sukces. Pozostaje pytanie, na jakiej podstawie on powstał. Otóż badanie tak delikatnego i trudnego tematu, jak wpływ określonych bodźców na zmysły człowieka i powiązanie go z wpływem na postawy i decyzje konsumenckie, wymaga etnograficznych badań jakościowych. Są one w tej dziedzinie niezastąpione, gdyż to one pozwalają zebrać pełniejsze informacje na temat uczuć, postaw, wartości i motywacji konsumenckich (Mattar 1996). Krytycznie jednak trzeba przyznać, że mają one swoje ograniczenia, przede wszystkim techniczne, utrudniające utrwalanie oraz rejestrowanie zapachów i smaków i z pewnością też skutecznie hamujące postępy w tej dziedzinie (Herzfeld 2004, s. 331). Nie wystarczy wyjść w teren, obserwować ludzi i zadawać im pytania, gdyż zmysłowe doświadczenia są raczej trudne do zwerbalizowania. Są to doświadczane przeżywane subiektywnie, przez co trudne do obserwacji bezpośredniej. W tym sensie klasyczna etnografia zdaje się �Antropologia w biznesie i przemyśle 305 zawodzić i wymaga technik wspomagających: fotografii, filmu i nagrań audio. Austriacka antropolożka Mădălina Diaconu proponuje gęsty opis zmysłowego doświadczenia, których autorami powinni być nie tylko badacze, ale również rozmówcy (2002). Przydatne może być także wykorzystanie interpretacji fenomenologicznej, niektórych wniosków płynących z antropologii genderowej, ciała czy jedzenia, ale również uwzględnienie dorobku w tej dziedzinie antropologii biologicznej. Podsumowując, przykład strategii marketingowej sieci kawiarni Starbucks pokazuje, że metody etnograficzne mogą mieć na nią, mimo wspomnianych ograniczeń, duży wpływ. Rola antropologa w badaniu marketingowym jest też doceniana przez ludzi z branży, którzy zauważają, że dla wielu konsumentów większe znaczenie niż cena produktu ma jego postrzeganie. Stąd firmy kreują już nie tylko jego atrakcyjny wygląd, ale dbają o odpowiednią atmosferę, która wokół niego panuje. Dana rzecz ma odpowiadać potrzebom konsumenta, ale także – a nawet przede wszystkim – „być w jego stylu”, pomagać mu „wyrażać siebie”. W sytuacji, gdy wiele rzeczy jest podobnych do siebie, chodzi o to, aby to dana marka mogła się wyróżnić. Jak zauważa słusznie Naomi Klein, we współczesnym świecie nie sprzedaje się rzeczy, ale marki (2000). Ale aby dana marka mogła się wyróżnić, potrzebne są sposoby angażujące wszystkie pięć zmysłów klienta (wzrok, słuch, smak, zapach, dotyk), angażując ich pamięć i wywołując emocje, a postrzeganie ich może być badane przez antropologów. Pomoc w generowaniu pomysłów i zarządzania ukrytą wiedzą Antropologia stosowana w biznesie, a zwłaszcza w przemyśle nie służy wyłącznie do badań marketingowych, które sprowadzają się, jak przedstawiłem to wyżej, do pytania „co zrobić, aby klienci kupili wybrane dobra i usługi”, ale stawia sobie też cele bardziej ambitne. Pragnie umożliwić projektantom przemysłowym zrozumienie roli poszczególnych produktów w byciu człowiekiem. Antropolog pyta, co to znaczy być człowiekiem i uświadamia sobie i innym, że ludzie są nie tylko konsumentami i użytkownikami, ale osobami z własnym bogatym życiem, do których dany produkt pasuje lub nie (Tunstall 2012). Pomaga projektować przedmioty i usługi odpowiadające potrzebom badanych. Mówiąc inaczej, antropolodzy pozwalają projektantom dostrzec w „użytkownikach” – ludzi i przy okazji pozwalają na lepsze zrozumienie znaczenia badanych produktów i usług w ich życiu. Na końcu zaś tej drogi są praktyczne pomysły związane z ich udoskonaleniem (Squires & Byrne 2002, �306 Maciej Ząbek s. 14). Ten kierunek w antropologii biznesu i przemysłu określano mianem „antropologii w projektowaniu”. Antropologia w projektowaniu (design anthropology) Jest dziedziną, w której metoda etnograficzna i antropologicznie zorientowana analiza wykorzystywana jest do generowania innowacyjnych pomysłów w celu tworzenia nowych, doskonalszych produktów i usług. Pojawiają się one dzięki wyciąganiu wniosków z bezpośredniej obserwacji etnograficznej ludzkich zachowań w ich codziennym otoczeniu. Niezależnie od tego czy etnograf obserwuje dzieci spożywające jogurt czy użytkowników kopiarki, umożliwia to zdobycie informacji na poziomie, który nie znajduje odzwierciedlenia w ankietach czy ustrukturalizowanych wywiadach, gdzie ludzie są raczej skłonni do idealizacji swego zachowania. Przykładem mogą być badania na zlecenie firmy produkującej instrumenty chirurgiczne, która chciała się dowiedzieć, jak lekarze w rzeczywistości używają swych narzędzi. Na podstawie wywiadów przed badaniami antropologicznymi wiedziano, że lekarze podkreślali, że zależy im szczególnie na ich dokładności, ale menedżerowie firmy podejrzewali, że tak naprawdę nie o to chodzi. I tak rzeczywiście było. Antropolodzy po przeprowadzeniu bezpośredniej obserwacji na sali operacyjnej odkryli, że w rzeczywistości to możliwość ich szybkiego użycia była ważniejsza niż ich dokładność. Lekarze woleli po prostu takie narzędzia, które pozwolą im działać szybko. Wnioski z tych badań pozwoliły później zaprojektować firmie nowe instrumenty chirurgiczne, które pomogły zdecydowanie zwiększyć jej udział na rynku, a lekarzom ułatwiły pracę (Baba 1998). Stosowanie antropologii w projektowaniu jest ostatecznym odejściem od ery fordyzmu3 w gospodarce, gdy konsument nie miał wyboru oraz spojrzenia na biznes i produkt z punktu widzenia jego potrzeb. W USA jest już powszechnie przyjętą praktyką, zwłaszcza w przodujących technologicznie firmach, że etnografia została zaprzęgnięta do projektowania produktów, technologii lub usprawnienia sposobu ich produkcji. Menedżerowie zatrudniając antropologa mają nadzieję, że pomoże im on lepiej zrozumieć zarówno swoich pracowników, jak i klientów, a dzięki temu ułatwi projektowanie produktów, które będą lepiej odzwierciedlały pojawiające się trendy kulturowe. Pozwoli odkryć tym 3 Mowa o epoce, w której przemysł nie brał pod uwagę wielu specyficznych potrzeb swoich klientów, tylko narzucał im z góry swoje rozwiązania. Charakteryzowały ją najlepiej słynne słowa wypowiedziane przez Henry’ego Forda, że klient „może otrzymać samochód w każdym kolorze, pod warunkiem, że będzie to kolor czarny”. �Antropologia w biznesie i przemyśle 307 samym nowe sposoby osiągnięcia przewagi konkurencyjnej, odpowiedzieć na pytanie jak urządzić przestrzeń biurową, aby zachęcała do współpracy lub jak zaprojektować strony internetowe, aby najlepiej pasowały do sposobu myślenia i wykorzystywania ich przez określone grupy odbiorców (McDonough i Braungart 2002). Tak np. amerykański gigant telekomunikacyjny Nynex zatrudnił antropolożkę Patrycję Sachs, kiedy okazało się, że jego pracownicy nie zareagowali zgodnie z oczekiwaniami po wprowadzeniu nowego specjalistycznego oprogramowania swoich komputerów, mającego ułatwić zarządzanie czynnościami konserwacyjnymi. Sachs postawiła hipotezę, że być może problem nie leży po stronie systemu komputerowego, lecz dotychczasowego systemu pracy, który należałoby zrozumieć. Analiza, przeprowadzona przez antropolożkę na podstawie obserwacji uczestniczącej, faktycznie wykazała, że ma on kluczowe znaczenie i nowy system informacyjny zakłócił pewien naturalny sposób pracy, a przez to proces rozwiązywania problemów stał się o wiele mniej skuteczny niż był wcześniej. Wyciągnięto wnioski z tych obserwacji i dzięki antropolożce stworzono oprogramowanie lepiej dostosowane do organizacji pracy w tej firmie (Sachs 1995). Z kolei firmy Apple i AT&T skorzystały z usług antropolożki Bonnie Nardi, aby dowiedzieć się, w jaki sposób ludzie korzystają z ich technologii w swoich domach i biurach. Na podstawie jej badań okazało się np., że nie satysfakcjonował ich zbyt wolny system wyszukiwania tekstu na komputerach Macintosh albo mieli problemy z wyszukiwaniem plików, gdy zapomnieli ich nazwy i woleliby, aby po wciśnięciu przycisku find, system był na tyle inteligentny, aby na podstawie tylko części zapamiętanej nazwy sam go znalazł. Te i wiele innych tego typu szczegółowych obserwacji pomogły inżynierom wymienionych firm na opracowanie inteligentnych systemów wyszukiwania i archiwizacji danych. Badania w ramach „antropologii projektowania” wykorzystują głównie metodę obserwacji uczestniczącej, jednak w przypadku badań na zlecenie trudno ją stosować w klasycznym znaczeniu w postaci długotrwałych badań terenowych. Dlatego tak często wyniki badań komercyjnych są lekceważone przez antropologów akademickich. W biznesie trzeba mieć jednak na uwadze ograniczone fundusze i krótkie terminy realizacji projektów, toteż antropolodzy zmuszani są do ich maksymalnego skracania, choć zdają sobie sprawę, że dobrze byłoby nie robić tego kosztem ilości i jakości pozyskiwanych danych. Antropologowie biznesu, m.in. Sperschneider i Bagger (2003) poszukiwali w związku z tym rozwiązań pozwalających pogodzić te sprzeczne wymagania. W oparciu o zasadę „współpracy” i „uczestnictwa” użytkowników i antropo- �308 Maciej Ząbek logów, stworzyli metodę pozwalającą na tzw. projektowanie w kontekście (design-in-context). Polega ona na przeprowadzaniu spotkań w środowisku użytkowników w oparciu o stworzony przez nich scenariusz. Przejmują oni wówczas kontrolę nad procesem, wprowadzając badacza w przestrzeń swojej pracy, tworząc scenariusze sytuacji, w których dany produkt jest używany. Następnie biorą udział w warsztatach, podczas których robią nagrania wideo, przedstawiające możliwe sposoby użytkowania nowych produktów, pobudzając się w ten sposób do współpracy w procesie projektowania. Ogólnie rzecz biorąc tego typu metody, jak pisze Katarzyna Wala (2010), są jedną z bardziej popularnych perspektyw w antropologii projektowania. Wymagają od badaczy rozwinięcia empatii i zrozumienia użytkowników oraz dostarczenia im bodźców do samodzielnego projektowania. Można to osiągnąć także wykorzystując np. metodę konkursu, jak zrobiono to w trakcie projektu badań dla Nokii (patrz niżej: Badania dla Nokia). Antropolog nie przyjmuje tu punktu widzenia użytkowników ani projektantów, ale stara się łączyć obie perspektywy. Daje mu to możliwość oglądu problemu z trzeciej, tzw. podwójnej, perspektywy i szybszego uzyskania potrzebnych danych (Pink 2007, s. 93). Badania dla Nokia Dobrym przykładem zastosowania antropologii do projektowania nowych produktów, w oparciu o uczestnictwo i współpracę antropologów z użytkownikami, były badania Younghee Junga i Jana Chipchase, podjęte w 2007 r. dla korporacji Nokia (2008). Przypadek ten warto opisać tu dokładniej, tym bardziej, że pokazuje on zarówno mocne, jak i słabe strony tego typu badań. W ramach projektu pod nazwą Open Studio wymienieni antropolodzy mieli przeprowadzić badania warsztatowe w trzech różnych miejscach na świecie, dzielnicach ubóstwa wielkich miast tzw. trzeciego świata – Dharavi (Bombaj, Indie), Favela Jacarezinho (Rio de Janeiro, Brazylia) i Camp Buduburam (Accra, Ghana). Dobrani losowo ich mieszkańcy mieli zaprojektować „idealny telefon komórkowy”. Spotkania były połączone z konkursem i nagrodami na najlepszy projekt. Tą metodą zachęcono użytkowników do samodzielnego projektowania, oddając im głos – tak aby mogli samodzielnie znaleźć związek między technologią a własnym życiem i wyartykułować swoje potrzeby względem telefonów, przedstawiając najlepsze dla siebie rozwiązania. Badacze z uwagi na czas (mieli na każde miejsce po dwa tygodnie), brak znajomości krajów, w których mieli prowadzić badania oraz ich lokalnych języków, musieli na początku w każdej lokalizacji powołać dwudziestoosobowe grupy miejscowych współpracowników, mających pewne doświadczenie np. w socjologii lub dziennikarstwie, przy pomocy których podczas badania �Antropologia w biznesie i przemyśle 309 sondażowego, prowadzonego na ulicy wśród przechodniów, werbowano uczestników warsztatu. Starano się, choć nie do końca skutecznie, przestrzegać parytetu płci i nie werbować analfabetów z uwagi na konieczność (w celu zminimalizowania trudności logistycznych) wypełnienia specjalnego formularza, na którym mieli opisać i narysować swój idealny model telefonu. Ponadto musieli oni podpisać zgodę na udział w badaniu, które nie przewidywało wynagrodzeń w przypadku ewentualnej realizacji któregoś z ich pomysłów w praktyce. W przypadku udziału niepełnoletnich wymagany był podpis rodzica. W ten sposób starano się zabezpieczyć przed ewentualnymi procesami związanymi z wykorzystaniem własności intelektualnej. Zgoda ta była nieodłączną częścią wspomnianego formularza, podpisywana dopiero wówczas, gdy ją wypełniono, aby dać uczestnikom badania większą świadomość tego, co podpisują. W razie konieczności mieli im pomagać powołani lokalni asystenci. Poza tym większość uczestników badania, z wyjątkiem mieszkańców Accry, była już właścicielami telefonów komórkowych, a w każdym razie wiedzieli, do czego one służą. Motywacje skłaniające badanych do uczestnictwa w projekcie były zróżnicowane. Poza szansą wygrania nagród we wspomnianym konkursie, przeważała ciekawość, chęć podniesienia prestiżu w swojej grupie poprzez kontakt z przedstawicielami światowej sławy korporacji, a także, jak w przypadku Brazylijczyków – chęć zabawy, a Ghańczyków – wypełnienia wolnego czasu i zabicia nudy. Na koniec jednak dominowało poczucie dumy z udziału w tym badaniu i z możliwości przedstawienia swoich pomysłów, które mogą zostać wprowadzone w życie. Trzeba dodać, że badaniom towarzyszyła kampania informacyjna, podczas której lokalni artyści tworzyli piosenki (emitowane potem w radiu), obrazy, zdjęcia i logo, które pojawiło się na koszulkach promocyjnych – co oczywiście miało na celu ocieplenie i oswojenie wizerunku marki Nokia. Wspomniane badania pozwoliły odkryć antropologom specyficzne potrzeby użytkowników telefonów w różnych częściach świata, dotyczące zarówno ewentualnego kształtu aparatu, jego funkcji, jak i innych – często zupełnie nieoczekiwanych – zastosowań, bez jakichkolwiek odniesień technicznych lub znaczenia dla komunikacji. Pojawił się np. projekt telefonu w kształcie butelki, która mogłaby unosić się na wodzie w czasie powodzi, a przy okazji zawierać wodę pitną, zgłoszony przez uczestnika z Bombaju. Inny mieszkaniec tego miasta, zmuszony do ciągłej naprawy swego roweru, pragnął, aby telefon obejmował także narzędzie do jego naprawy. Jeden z Brazylijczyków marzył o magicznym „telefonie pokoju”, emitującym fale dźwiękowe zdolne zakończyć każdy konflikt na świecie, a drugi o „telefonie ekologicznym”, pokazującym na �310 Maciej Ząbek ekranie stan środowiska naturalnego w danym miejscu. Autor tego ostatniego projektu, pochodzący także z Rio de Janeiro, upatrywał w nim nadzieję na podniesienie stanu świadomości ekologicznej społeczeństwa. Proponowane kształty aparatów miały natomiast w symboliczny sposób podkreślać zainteresowania, tożsamość, marzenia lub zawód jego właściciela. Chłopak z Brazylii proponował komórkę w kształcie małej piłki nożnej, a dziewczyna z tego kraju pragnęła, aby telefon był wyposażony w mały przybornik, tak aby chodząc na tańce nie musiała ze sobą zabierać torebki. Indus chciał mieć aparat telefoniczny w kształcie paletki do krykieta, a Afrykańczyk w formie stopy. Większość pomysłów obracała się jednak wokół idei tworzenia atrakcyjnych kombinacji znanych już funkcji mogących faktycznie mieć zastosowanie praktyczne. Tak np. w Indiach silnie podkreślano potrzebę zamontowania w telefonach dobrych głośników, aby rozmowy mogły być prowadzone przez większą liczbę osób (np. podczas spotkań rodzinnych), poza tym telefon powinien być wodoodporny (z uwagi na tamtejszy klimat zwłaszcza w porze monsunów) oraz odporny na uderzenia (najlepiej w obudowie z gumy), gdyż ludzi nie stać na częste zmiany telefonów, a te nabyte muszą im służyć przez długi czas. Poza tym dobrze byłoby, aby podawały one informacje o nadzwyczajnych wydarzeniach (pomysł spowodowany wybuchami bomb w Bombaju) czy też sygnalizowały zmianę pogody (pomysł wynikający z tego, że mieszkańcy dzielnic nędzy nie kupują gazet ani zazwyczaj nie słuchają radia). W Brazylii wyrażano pragnienie, aby komórka stanowiła jeden połączony system rozrywki zawierający gry, muzykę i możliwość oglądania telewizji, a także możliwość noszenia jej przy bikini. Matka trojga dzieci z tego kraju, pozostawiająca je często bez opieki, pragnęła natomiast aparatu, który by wyświetlał jej dzieciom informację, gdzie się w danej chwili znajduje i w ten sposób dawał im poczucie jej bliskości. W Ghanie natomiast, gdzie z uwagi na brak elektryczności ludzie nie mają zwykle komputerów w domu, ani często nawet nie słyszeli o Internecie, proponowano, aby telefon jednocześnie pełnił funkcję pendrive’a, służącego do ściągania danych przy okazji pobytu w kafejce internetowej. Proponowano także wyposażyć go w baterie słoneczne, jako tani i dostępny wszędzie sposób jego naładowania, a także, by miał połączenie z Internetem i był zaopatrzony w funkcję translatora tłumaczącego różne języki plemienne tego kraju. Dla ubogich mieszkańców wspomnianych krajów bardzo istotne było, aby telefon komórkowy pełnił wiele funkcji, gdyż umożliwiłoby to oszczędzenie wydatków na inne rzeczy. Na przykład w Indiach wyrażano chęć, żeby można go było nosić jak zegarek, co mogłoby też zmniejszyć ryzyko jego zgubienia �Antropologia w biznesie i przemyśle 311 czy kradzieży, a w Ghanie – żeby obsługiwał jednocześnie kilka kart SIM, co ułatwiłoby jego używanie tym, którzy korzystają z usług kilku operatorów albo tam, gdzie z jednego telefonu korzysta kilka osób. Na koniec warto podkreślić, że nie oczekiwano po badaniach, że pomogą one odkryć nowe technologie, a jedynie przybliżą projektantom potrzeby ludzi z różnych miejsc na świecie i konteksty użycia telefonu, co pozwoli na wprowadzenie innowacji. Metody etnograficzne zastosowane przez Younghee Junga i Jana Chipchase okazały się skuteczne w odkrywaniu emocjonalnych więzi między technologią a człowiekiem, zachęciły do refleksji i spełniły wspomniane oczekiwania. Podsumowując, choć większości tu przytoczonych pomysłów nie wcielono jeszcze w życie, to jednak ich przedstawienie pozwoliło antropologom zrozumieć problemy osób zaangażowanych do badań, dostrzegając te kwestie, których wcześniej w Nokii nie dostrzegano, co w przyszłości zapewne ułatwi jej projektantom stworzenie takich telefonów, które będą lepiej dostosowane do realnego świata i prawdziwych ludzi. Badania organizacji Współczesne badania dotyczące kreowania innowacji i wiedzy w przedsiębiorstwach coraz częściej sięgają po metody jakościowe. Na uwagę zasługuje tu zwłaszcza tzw. antropologia organizacji. Jest to subdyscyplina w antropologii stosująca techniki etnograficzne w celu badań organizacji, czyli grupy osób zjednoczonych wspólnym programem działania, w tym przedsiębiorstw handlowych lub przemysłowych. Przedmiotem zainteresowania są ludzie i relacje między nimi, wewnątrz i na zewnątrz danej organizacji, relacje między pracownikami a dostawcami i klientami, stosunki między kadrą kierowniczą a pracownikami, a wszystko to pod kątem tworzenia strumieni innowacji. Etnografię wykorzystuje się w tych badaniach stosunkowo od niedawna, zastępuje jednak ona coraz częściej badania ilościowe, które nie są w stanie uchwycić tej całej dynamiki procesów społecznych zachodzących w organizacjach (Krogh, Roos, Slocum 1994). Etnografia natomiast pozwala badaczowi obserwować, co ludzie robią na co dzień, prowadzić rozmowy twarzą w twarz z samymi pracownikami, aby w końcu zrozumieć ich zachowanie i rozpoznać w nich pewne wzory postępowania związane również z przekonaniami i wartościami. Innymi słowy, odkryć kulturę danej organizacji. Etnografia, jak piszą socjolożki Anna Mazur i Lidia Zys, wydaje się szczególnie przydatna do uchwycenia dynamiki powiązań wewnątrz organizacji i wykraczających poza organizację, co uważa się za szczególnie istotne, gdyż to z tego typu relacji �312 Maciej Ząbek wyłaniają się innowacje (2005). Pozwala to odkrywać zjawiska powtarzalne i obserwować relacje zwrotne między nimi, a w końcu tworzyć ogólne modele za pomocą teorii wyjaśniających, co się wydarzyło w konkretnym przypadku. Metoda etnograficzna nie oddziela jednak teorii od praktyki w taki sposób, jak robią to teorie zarządzania, coraz bardziej odbiegające od praktyki gospodarczej. W zasadzie mamy tu tylko do czynienia z pewnymi faktami terenowymi, zebranymi przez badacza i pojęciami używanymi przez niego, służącymi do wyjaśnienia ich i uporządkowania. Metoda ta pozwala na identyfikację zachowań i postaw pracowników oraz ich emocjonalnego stosunku do danej organizacji. Pozwala odpowiedzieć na pytania, czy misja przedsiębiorstwa promuje innowacje, czy zdefiniowana jest strategia innowacyjna przedsiębiorstwa, ale także zorientować się w obyczajach i klimacie codziennej pracy, sposobach nawiązywania kontaktów przez pracowników, codziennych praktykach i sposobach działania. Badania tego typu można prowadzić na całej lub tylko na konkretnej podgrupie pracowników, wewnątrz, jak i na zewnątrz organizacji. Celem może być np. określenie dlaczego jedne mechanizmy działają zbyt silnie, a inne nie działają wcale, co przyczynić się może do podjęcia decyzji o zmianie metod zarządzania organizacją, w celu podniesienia jej wydajności. Antropologia organizacji, jako akademicka subdyscyplina antropologii, nie ma sobie jednak ambicji, aby radzić, a tym bardziej zastępować praktyków w organizowaniu i zarządzaniu. Zarządzać oni potrafią sami, jak pisze Monika Kostera, ale mogą potrzebować antropologów, aby pokazali im coś nowego lub dostarczyli im inspiracji (2005, s. 23). Nie kwestionując słuszności tych słów, stosowana antropologia organizacji, wykonywana na zlecenie, musi mieć jednak efekty praktyczne. Zazwyczaj chodzi o opracowanie na podstawie wyników badań, metod oceny procesów innowacji w zakresie np. transferu technologii, wymiany i łączenia wiedzy czy organizowania strumienia innowacji. Analiza struktury sieci relacji pozwala np. określić, kto z kim wchodzi w relacje, wskazać pozycje określonych jednostek w tej strukturze i wyłaniać liderów. Wiedza zaś na ten temat może wydatnie przyczynić się do lepszego zarządzania procesami kreowania innowacji (Mazur, Zys 2005). Zarządzanie wiedzą ukrytą Wiedza ukryta lub też milcząca (inside knowledge, tacit knowledge), jest to wiedza, którą trudną przekazać w formie bezpośredniej komunikacji. Jest przeciwieństwem wiedzy formalnej, dostępnej i łatwo wyrażalnej. Na przykład doświadczony pracownik fabryki zapewne zna całą logistykę swojego zakładu, w którym pracuje. Może mieć w głowie mentalną mapę dróg przemieszcza- �Antropologia w biznesie i przemyśle 313 nia się surowców i półproduktów, wie co dzieje się na halach produkcyjnych dokładniej niż jest to wyrażone na schematycznych rysunkach i podręcznikowych opisach procesu produkcyjnego, nie umie jednak się tą wiedzą podzielić, wyartykułować jej lub skodyfikować, jak określany jest proces przekształcania wiedzy ukrytej w wiedzę jawną. Tymczasem, jest to o tyle ważne, że wiedza ukryta jest często uważana za cenniejszą od formalnej. Wynika z długoletniego doświadczenia danego pracownika, jest wiedzą o tych kontekstach organizacji produkcji, których specjalistyczne podręczniki, z powodów wyżej wymienionych, już nie opisują. Dotyczy to zresztą wszystkich zawodów. Co więcej, ludzie często nie są świadomi tej wiedzy, jaką posiadają, jak i nie zdają sobie sprawy, jak cenna może być ona dla innych. Niemniej praktykantowi, czy nowo zatrudnionemu po szkole zawodowej, nawet najlepiej wykształconemu w swej dziedzinie, nie powierza się samodzielnego stanowiska. Musi z reguły długo praktykować pod okiem swego mistrza, kogoś bardziej doświadczonego, właśnie z powodu braku tej wiedzy, którą trudno się z kimś drugim podzielić. Wymaga to zwykle dłuższego osobistego kontaktu i zaufania. Antropologowie wyspecjalizowani w odkrywaniu tego co ukryte, mogą znacząco przyczynić się do wydobycia wiedzy, którą trudno przekazać pozostałym członkom organizacji, gdyż często zna ją tylko jedna osoba, niczym ostatni ze starców jakiegoś egzotycznego plemienia, który jest skarbnicą dawnych tradycji. Tymczasem jej ujawnienie może pomóc w poprawieniu wydajności pracy w danej firmie i tym samym przyczynić się do zwiększenia jej zysków. Ta umiejętność nazywa się zarządzaniem wiedzą milczącą. Antropologowie byli zawsze, w kontekście badanych przez nich różnych grup kulturowych, zainteresowani, jak jest ona tworzona, wykorzystywana i zarządzana. W pewnym też sensie posiadają do jej otwarcia klucz. Na gruncie organizacji biznesowych mogą pomóc zwiększyć tę wiedzę w ogóle, jednocześnie tworząc nowe formy jej organizacji. Jest to szczególnie ważne w sytuacji szybkich zmian, procesu globalizacji, problemów z różnicami kulturowymi i dekonstrukcji tradycyjnych tożsamości. Wydobycie jej nie musi dokonywać się tylko w wyniku długoletniej praktyki u doświadczonego „mistrza”, ale np. poprzez zorganizowanie rozmów z nowymi pracownikami o historii i tradycji danej korporacji. Uświadomienie sobie tego faktu zawdzięczamy przede wszystkim antropolożce Patrycji Burke, będącej założycielem i dyrektorem Workspace International, która obserwując swoich pracowników odkryła, że wiedza ukryta jest częścią danej kultury i składa się z pewnych nawyków, których ludzie sami zwykle nie rozpoznają (Burke 1988; Laabs 2003; Gwynne 2003). Wielkie korporacje i inne organizacje biznesowe posiadają zwykle olbrzymie bazy danych zawierających historie ich transakcji z klientami, jednak to, �314 Maciej Ząbek co nazywamy wiedzą ukrytą, trudno jest zapisać czy przekształcić w składnik majątku intelektualnego firmy. Poza tym tradycyjne przetwarzanie danych polega zwykle na procesie łączenia lub rekonfiguracji do nowych wzorców i struktur, tymczasem wiedza milcząca, jeśli ma być czymś więcej niż katalogiem faktów lub oświadczeń, wymaga raczej refleksji i dialogu, czyli czegoś, co jest trudne do zaplanowania w ramach codziennej pracy. Jest też zawsze kwestia kosztów jej uprzedmiotowienia czy utowarowienia w porównaniu do ewentualnych korzyści, jakie można z tego wyciągnąć. Wreszcie, jest to zawsze wiedza bardzo osobista i indywidualna, nie przechowywana w bazach danych. Z jednej strony stwarza to konieczność oddzielenia jej użytecznej części od tej, która nie ma tego charakteru i ociera się być może o fałsz. Z drugiej strony, jeśli któraś z kluczowych osób opuści organizację, to choć mówi się, że nie ma ludzi niezastąpionych, jednak będzie to strata, gdyż jej wiedza nie pozostanie w organizacji. Podejście antropologiczne, polegające na przeprowadzeniu tzw. obserwacji uczestniczącej i zdobyciu dogłębnej wiedzy na temat badanej grupy, jest tu szczególnie użyteczne, gdyż może wnieść znaczący wkład do tematu zarządzania wiedzą. Stałe dążenie do klasyfikacji w antropologii także umożliwia otworzenie ukrytej metalogiki systemu oraz idei i wartości łączących organizację w całość, innymi słowy kultury danej organizacji. Przekonanie zaś, że kultura tworzy wzorce zachowań, prowadzi z kolei do założenia, że zachowanie jest przeważnie efektem uwarunkowań społecznych, co prowadzi do tworzenia jego modeli na podstawie szczegółowej obserwacji wielu zachowań w podobnych sytuacjach. Zawierają one wiedzę na temat kluczowych zmiennych oraz reguł decyzyjnych i w postaci pewnych szablonów czy planów mogą zostać upowszechnione dla potrzeb organizacji w określonych sytuacjach. Tak więc zastosowanie modeli jest techniką, która może przyspieszyć analizę otoczenia biznesowego i identyfikację kluczowych aktywów wiedzy ukrytej. Oczywiście, jak w innych obszarach zarządzania, o ile mają one być skuteczne, wymagają namysłu i starannego planowania. Przykładowo Patrycja Burke (1988), proponuje model nazwany przez nią zarządzaniem przestrzenią wiedzy, obejmujący cztery główne obszary: wiedzę osobistą, kapitał intelektualny, możliwości trwałych korzyści oraz rozwoju w przestrzeni pracy. Każdy z tych obszarów należy, jej zdaniem, dokładnie zbadać. W przypadku pierwszego chodzi o dowiedzenie się, jaki rodzaj wiedzy osobistej pracowników jest wykorzystywany przy podejmowaniu decyzji i wykonywaniu zadań zawodowych. Jak zdobyli tę wiedzę? Czy pochodzi ona spoza organizacji czy została nabyta w wyniku współpracy z kolegami i co by się stało, gdyby przestała być dostępna? W drugim należy zbadać, jaki rodzaj �Antropologia w biznesie i przemyśle 315 kapitału intelektualnego istnieje już w organizacji, a jaki może być jeszcze stworzony w przyszłości? Kim są jego właściciele? Jak jest chroniony i w jaki sposób udostępniany innym osobom z organizacji? Następnie należy rozpoznać, w jaki sposób wiedza osobista i kapitał intelektualny może przyczynić się do zapewnienia trwałej przewagi danej organizacji. Jak można ten potencjał wykorzystać bardziej efektywnie i w sposób uniemożliwiający przejęcie go przez konkurencję? Wreszcie trzeba odpowiedzieć na pytanie czy organizacja ma kulturę wspierającą rozwój i czy stosuje tę wiedzę w sposób efektywny. Inaczej, czy jest rozpowszechniana w całej organizacji, czy wszyscy muszą mieć dostęp do tych samych informacji, jakie umiejętności są ważne i jakie są systemy wynagradzania z tym związane. Na koniec badaczka podkreśla, że kluczowe są powiązania między tymi składnikami, wiążące się ze sposobami przechowywania tej wiedzy, własności i zarządzania informacją, tworzące przestrzeń, w ramach której pojawiają się innowacje dające przewagę konkurencyjną. Techniki zaś zaczerpnięte z antropologii dają pewną przewagę nad metodami konwencjonalnymi i mogą wesprzeć innowacyjność i kreatywność pracowników danej organizacji (Burke 1988). Skansen i agroturystyka. Pomysł na „etnograficzny” biznes Na zakończenie wróćmy do jednego ze stereotypowych wyobrażeń etnologa jako specjalisty od folkloru i skansenów. Niewątpliwie niektórzy z naszych absolwentów również nimi zostają, mimo że obecnie studentów zainteresowanych tradycyjną architekturą drewnianą, czy w ogóle tzw. kulturą materialną, a nawet tzw. antropologią rzeczy, nie jest zbyt wielu. Niemniej istnieją i może ich nie interesować żadna z powyższych propozycji pracy w biznesie, a jednocześnie szukają rozsądnej alternatywy zatrudnienia poza muzeum państwowym. Taką alternatywą może być własny komercyjny skansen, zwykle w połączeniu z agroturystyką i gastronomią. Połączenie to wydaje się niezbędne, gdyż z biletów wstępu do samego muzeum trudno byłoby nawet je utrzymać, nie mówiąc już o jakichkolwiek satysfakcjonujących dochodach. Jak wynika z doświadczeń osób, które podjęły się tego typu działalności, skansen czy innego typu muzeum tworzy raczej markę dla pensjonatu czy karczmy przyciągającej turystów, przyczyniając się do wzrostu obrotów. Większość tego typu inicjatyw ma status gospodarstwa agroturystycznego, oferującego noclegi, wyżywienie, organizację okolicznościowych biesiad plus sprzedaż upominków i produktów żywnościowych własnej produkcji. Przy czym �Maciej Ząbek 316 najpewniejszym źródłem dochodów jest właśnie to ostatnie, czyli najlepiej karczma lub choćby skromna jadłodajnia. Sprzyja temu moda na produkty regionalne, zdrową, ekologiczną żywność i ruchu slow food4. Przykładem takiej działalności może być skansen maszyn rolniczych przy gospodarstwie agroturystycznym Romana Gorka z opolskiego, gdzie serwuje się potrawy według tradycyjnych przepisów, np. ser żółty z Lewandówki, czy pierogi postne5. Albo gospodarstwo Anny i Stanisława Jachymków z zamojskiego, zapraszające na podpłomyki, kaszę z soczewicą, kartofle w łupinach z masłem czosnkowym, zupę z młodych pokrzyw, smażone borowiki oraz rosół z grzybów z kaszą gryczaną. Przy okazji zaś można poznać bogate zbiory etnograficzne i geologiczne oraz historię regionu6. Biznes tego typu ma szansę powodzenia, jeśli znajduje się w miejscu już odwiedzanym przez turystów, np. w bliskości parku narodowego, jak wspomniane gospodarstwo Jachymków, czy sanktuarium maryjnego, jak Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego Mariana Garncarskiego w Wambierzycach7, a profil jego ekspozycji jest ściśle powiązany z terenem. Istotna jest reklama, jaką mogą zrobić takiej placówce autorzy przewodników czy pracownicy biur turystycznych. Nie ma co ukrywać, że jest to dość kapitałochłonna inwestycja i decydują się na nią zwykle ci, którym wcześniej udało się zgromadzić interesującą kolekcję, mają kawałek ziemi i dom mogący uchodzić za zabytkowy. W ten sposób rozpoczął swą działalność np. pasjonat historii pan Klemens Leman z Piaszna, budując skansen pod nazwą „osady Gotów”8, czy Jan Solarz, który uratował siedem łużyckich chat, adaptując je na hotel, a przy nich otwierając gospodę łużycką, muzeum i mały ogród zoologiczny9. Być może dlatego przeważają w tej branży raczej folkloryści-pasjonaci, kolekcjonerzy rozmaitych zawodów, rolnicy-wizjonerzy, artyści, a nawet emerytowani górnicy czy wojskowi niż profesjonalni etnolodzy. Ci ostatni z reguły bywają ich konsultantami lub podejmują się prac porządkowo-inwentaryzacyjnych na zlecenie, co niekiedy prowadzi do tego, jak napisała Katarzyna Waszczyńska w swoim rozdziale tej  Ruch Slow food, przeciwieństwo fast food, ruch sztuki życia bez pośpiechu, dotyczący przede wszystkim jedzenia. Popularyzujący spowolnienie, lokalność i zmysłowość, ogólnie zdrowy tryb życia „zgodny z naturą”. 5  Patrz m.in.: http://www.odnowawsi.eu/serwis/index.php?id=491/ (czerwiec 2012). 6  Patrz: http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/3930,guciow-lupcie-w-guciowie.html/ (czerwiec 2012). 7  Patrz: http://www.eholiday.pl/noclegi-pn8541.html/ (czerwiec 2012). 8  Patrz: http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/13857,piaszno-wioska-gotow-i-czarownic.html/ (czerwiec 2012). 9  Patrz: http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,331050.html/ (czerwiec 2012). 4 �Antropologia w biznesie i przemyśle 317 książki, że sami stają się zbieraczami, kolekcjonując doświadczenia, które tej pracy towarzyszą. Etnolodzy, dysponując przede wszystkim kapitałem wiedzy, mogą mieć zresztą na tym rynku dużą szansę, jeśli zostanie ona połączony z przedsiębiorczością i umiejętnością prowadzenia biznesu. To, co jest bowiem przedmiotem ich wiedzy, tzw. tradycja w połączeniu z krajobrazem, staje się w coraz większym stopniu po prostu „produktem rynkowym”. W krajach zachodniej Europy jest to „produkt” znany już zresztą od dawna i nieźle się sprzedający, w Polsce dopiero wraz z pewnym wzrostem zamożności społeczeństwa zaczyna się rozwijać. Nie jest to zapewne sposób na zdobycie majątku (dochody pojawiają się dopiero po 2–3 latach), niemniej jest to sposób pozwalający zarabiać na życie, jakie się lubi, co dla wielu absolwentów etnologii może być interesujące (Łyś 2006). Konkluzje Sfera bezpośredniej działalności gospodarczej człowieka może stanowić bodajże największy i najbardziej rozwojowy rynek pracy dla przyszłych absolwentów etnologii i antropologii kulturowej. Są oni w tej sferze użyteczni, należą bowiem do najlepiej przygotowanych specjalistów w zakresie stosowania metod etnograficznych i antropologicznej refleksji teoretycznej. Na dzień dzisiejszy, jeśli chodzi o Polskę, istnieje potrzeba szerszego jeszcze uświadomienia ludzi biznesu w zakresie tego, jakie korzyści mogą odnieść, zatrudniając naszych absolwentów. Mimo opóźnień w tym zakresie w stosunku do najbardziej rozwiniętych krajów Zachodu, ten proces właśnie się rozpoczął. Coraz więcej także rodzimych biznesmenów, mających zwłaszcza kontakty z Zachodem, zdaje sobie sprawę, że tzw. antropologizacja biznesu daje niezwykłą szansę na przyspieszenie procesów innowacji zarówno w zakresie produkcji, jak i zarządzania. Jest to zmiana porównywalna z przejściem z telewizji czarno-białej na kolorową. W świecie globalnej konkurencji nie ma powrotu do czasów, kiedy „każdy ford musiał być w kolorze czarnym”, a klient nie miał innego wyjścia, jak tylko to zaakceptować. Dzisiaj uwzględnienie potrzeb i opinii konsumentów, których rozpoznaniem zajmują się antropolodzy, staje się niezbędne, aby odnieść sukces na rynku. Natomiast praca w biznesie nie odbiera bynajmniej antropologom misji typowo poznawczej i wbrew pozorom nie ogranicza się tylko do sprzedaży wyłącznie swych technicznych umiejętności zbierania i analizy danych. Wręcz przeciwnie, współpraca z biznesem umożliwia dostęp do terenów dotąd nierozpoznanych, a zatem równie egzotycznych, jakie mieli dawniej klasycy tych studiów. Może dostarczyć inspiracji dla rozwoju zarówno technik etnograficz- �318 Maciej Ząbek nych, co wymusza choćby konieczność większej dyscypliny i terminowego wywiązywania się z powierzonych zadań, jak i dla teorii antropologicznej i ogólnej refleksji o kulturze poprzez zderzenie się z problemami dotąd niespotykanymi. Stąd specjalizacja w ramach antropologii biznesu może być ciekawą alternatywą, w tym także dla osób kończących studia trzeciego stopnia, a nie mających możliwości pracy w instytucjach naukowych. Na koniec warto także podkreślić, że praca antropologa w biznesie nie musi wiązać się z naruszaniem podstawowych standardów etycznych antropologii, związanych z zasadą nie szkodzenia swoim badanym. Choć oczywiście niektóre z postulowanych przez środowisko propozycji etycznych, jak zasada informowania zawsze swych rozmówców o tym, że podlegają badaniu, czy też niewykorzystywania zgromadzonych o nich danych na użytek komercyjny, stworzone na gruncie czysto akademickim, wymagają tu korekty, gdyż uniemożliwiłyby w ogóle badanie. Należy przy tym zauważyć, że nawet w studiach typowo akademickich były one często naruszane. Poza tym w biznesie, aby osiągnąć sukces w produkcji i sprzedaży różnorodnych produktów i usług, trzeba stale uwzględniać zmieniające się potrzeby człowieka, a nie działać przeciw niemu. Dlatego można powiedzieć, że tak, jak zasada nie szkodzenia swoim rozmówcom obowiązuje na gruncie antropologii, tak zasada nie szkodzenia swoim klientom (a przecież są to te same osoby) powinna obowiązywać również na gruncie każdego biznesu pragnącego odnosić sukces. Oczywiście w świecie biznesu nie zawsze tak się dzieje, nie ma jak wiadomo rzeczy doskonałych, ale jest to właśnie jeszcze jeden argument za antropologizacją tej dziedziny życia, mogącej przynieść tu pewną poprawę, w interesie zarówno człowieka, jak i samego biznesu. Literatura Baba M. 2006 – Anthropology and Business, w: H. James Birx (red.), Encyclopedia of Anthropology, Thousand Oaks, s. 83–117. Babbie E. 2003 – Badania społeczne w praktyce, Warszawa. Bailey G., Peoples J. 2009 – Essentials of Cultural Anthropology, Wadsworth. Bell G. 2006 – The Age of the Thumb. A Cultural Reading of Mobile Technologies from Asia, „Knowledge, Technology and Policy”, vol. 19 (2), s. 41–57. �Antropologia w biznesie i przemyśle 319 2011 – Intel anthropologist. Fieldwork with the silicon tribe, „New Scientist. Culture Lab”, www.newscientist.com/blogs/culturelab/ (listopad 2011). Buderi R. 1998 – Fieldwork in the Tribal Office, „Technology Review”, May/June. Burke P. 1998 – Anthropological Approach, „Inside Knowledge”, 2 (1), s. 3–12. Diaconu M. 2002 – Phänomenologie Als Speläologie Oder Prolegomena Zu Einer Philosophie des Essens, „Studia Phaenomenologica”, 2 (3–4), s. 65–85. Grudzewski W., Hejduk I. 2000 – Wspieranie innowacyjności przedsiębiorstw, „Organizacja i zarządzanie”, nr 3 (101). Gwynne M.A. 2003 – Applied Anthropology: A Career-Oriented Approach, Boston. Hafner K. 1999 – Coming of Age in Palo Alto, „New York Times”, June 10. Hammersley M., Atkinson P. 2000 – Metody badań terenowych, Poznań. Hercfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Howes D. 2003 – Sensual Relations: Engaging the Senses in Culture and Social Theory, Michigan. Jung Y., Chipchase J. 2008 – Nokia Open Studio: Engaging Communities, 1http://younghee.com/wp/ wp-content/uploads/2008/10/nokiaopenstudio_final_20081030.pdf/ (lipiec 2012). Kersey J.C. 2007 – Design Anthropology, w: G.C. Stanczak (red.), Visual Research Methods: Image, Society, and Representation, Denton, Texas. Klein N. 2000 – No Logo: Taking aim at the brand bullies, Toronto. Kostera M. 2005 – Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Warszawa. �320 Maciej Ząbek Kostera M. (red.) 2007 – Kultura organizacji. Badania etnograficzne polskich firm, Gdańsk. Krogh G., von Roos J., Slocum K. 1994 – En Essay on Corporate Epistemology, „Strategic Management Journal”, vol. 15. Laabs, J. 1992 – Profile of an Anthropologist. Corporate Anthropologists, w: A. Podolefsky, P.J. Brown (red.), Applying Anthropology. An Introductory Reader, s. 138–143. Lindstrom M. 2005 – Broad sensory branding, „Journal of Product & Brand Management”, vol. 14, Iss: 2, s. 84–87. Łyś G. 2006 – Rynek pod strzechą, „Rzeczpospolita”, wyd. 620/17 (7311). Maison D., Noga-Bomilski A. (red.) 2007 – Badania marketingowe. Od teorii do praktyki, Gdańsk. Maison D. 2010 – Jakościowe metody badań marketingowych. Jak zrozumieć konsumenta, Warszawa. Makarenko V. 2008 – Tajne służby kapitalizmu. Skąd firmy tyle o nas wiedzą?, Kraków. Mattar F.N. 1996 – Pesquisa de marketing: edição compacta, São Paulo. Mazur A., Jaksa M. 2004 – Organizacja jako strumień wiedzy, „Zeszyty naukowe Politechniki Łódzkiej”, z. 41. Mazur A., Zys L. 2005 – Ocena procesów innowacji wpływających na sukces małych i średnich, przedsiębiorstw – projekt badań, http://autopojetycznawiedza.republika. pl/materialy/polskie/ocena_procesow/oc.doc/ (lipiec 2012). McDonough W., Braungart M. 2002 – Cradle to Cradle. Remaking the Way We Make Things, New York. Nikodemska-Wołowik A.M. 1999 – Jakościowe badania marketingowe, Warszawa. �Antropologia w biznesie i przemyśle 321 Olszewski A. 2009 – Quo vadis, branżo?, „Katalog Polskiego Towarzystwa Badaczy Rynku i Opinii”, s. 28–32. Pink S. (red.) 2007 – Visual Interventions. Applied Visual Anthropology, „Studies in Applied Anthropology”, vol. 4, Berghahn. Rieunier S., Daucé B. 2002 – Le marketing sensoriel du point de vente, „Recherche et Applications en Marketing”, 17, 4. Sachs P. 1995 – Transforming Work: Collaboration, Learning, and Design, „Communications of the ACM”, vol. 38, nr 9, s. 36–44. Sperschneider W., Bagger K. 2003 – Ethnographic Fieldwork Under Industrial Constraints. Toward Design-in Context, „International Journal of Human-Computer Interaction”, 15, (1), s. 41–50. Squires S. 2002 – American breakfast & the mother-in-law: How an anthropologist created Go-Gurt. National Association for the Practice of Anthropology. Retrieved from http://practicinganthropology.org/stories/2002/american-breakfastthe-mother-in-law-how-an-anthropologist-created-go-gurt/ Squires S. & Byrne B. 2002 – Creating Breakthrough Ideas: The Collaboration of Anthropologists and Designers in the Product Development Industry, Westport. Tunstall D. 2012 – Dori’s Moblog. Design Anthropology, http://dori3.typepad.com/my_weblog/design_anthropology/ (lipiec 2012). Wala K. 2010 – Antropologia za_stosowana, http://stosowana.wordpress.com/2010/10 /07/1079/ (lipiec 2012). Wódkowski A. 2007 – Mystery Shoping – badanie jakości usług, w: D. Maison, A. Noga-Bomilski (red.), Badania marketingowe. Od teorii do praktyki, Gdańsk. 2010 – Mystery Shoping – wprowadzenie do metody (materiały szkoleniowe Szkoły Badaczy Rynku PTBRiO), Warszawa. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59f338d7a55573b1375374874c5caad2.pdf 82eeeae82b8a7cc56c82bb680dba333f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5496 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny antropologia stosowana - podręczniki dyskryminacja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5112 Title A name given to the resource Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.273-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Grabowska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność Antropologia kulturowa jest dyscypliną, która miała i do dziś ma wiele do zaoferowania w kwestiach równościowych. Dzięki metodom badań, takim jak obserwacja uczestnicząca i wywiady pogłębiane, antropolodzy od początku koncertowali się na perspektywach marginalnych, starali się poznać życie innych kultur i różnych grup społecznych; ich opisy służyły denaturalizacji perspektywy zachodniej, czego klasycznym przykładem jest studium Margaret Mead, pokazujące, że podejście do kwestii płci i seksualności obowiązujące w dwudziestowiecznej kulturze Stanów Zjednoczonych nie jest jedynym, czyli nie jest wynikającym z natury modelem (Mead 1986; o Mead zob. np. Vance 1991). Innym przykładem jest wykorzystywanie źródeł pokazujących istnienie np. u Indian północnoamerykańskich tzw. trzecich płci w walce na rzecz praw mniejszości seksualnych (np.: Katz 1976, 1983; zob. też Vance 2007). Ponadto od samego początku antropolodzy angażowali się na rzecz badanych społeczności, czego do czasu przewrotu postmodernistycznego nie widać w ich tekstach, jednak świadczy o tym ich działalność społeczna udokumentowana w innych źródłach (zob. np. Lassiter 2010 o Morganie i innych dziewiętnastowiecznych badaczach Indian). Co więcej, feminizm i antropologia wzajemnie na siebie wpływały (Moore 1988, Strathern 1987, Baer 2004a, Baer 2004b). Prace antropologiczne poruszające kwestie płci i seksualności, które przyczyniły się do rozwoju krytycznego myślenia na temat tych kategorii, początkowo opierały się na esencjalistycznym ich pojmowaniu (Vance 1991). Jednak począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. możemy mówić o rozwoju antropologii, która problematyzuje i dekonstruuje te pojęcia i w ciekawy, krytyczny sposób zazębia się z metodologią feministyczną oraz współdziała z równościowymi ruchami społecznymi. Przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę od samego początku istnienia dyscypliny odbywało się w dwóch postaciach: antropologii stosowanej i antropologii zaangażowanej. Z antropologią stosowaną mamy do czynienia �274 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska w sytuacji, kiedy dana organizacja zatrudnia osobę z wykształceniem antropologicznym, by lepiej realizować swoje cele. Na przykład organizacja pomagająca ofiarom przemocy domowej w danej części świata lub w danym środowisku zatrudnia antropologa lub antropolożkę (załóżmy, że będzie to ktoś, kto ma doświadczenie w badaniach feministycznych), żeby poznać uwarunkowania tego zjawiska w określonym kontekście i dzięki temu lepiej pomagać, przygotować skuteczniejsze programy profilaktyczne. Organizacja może też zatrudnić antropologa bądź antropolożkę, żeby dowiedzieć się, czy jej działania są skuteczne. Praktycy zwracają uwagę, że taka współpraca może różnie się układać. Czasami może przebiegać bardzo dobrze, organizacja może być otwarta na – w naszym przypadku – metodologię feministyczną i wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Antropolodzy mogą też pomagać w prowadzeniu projektów, w które angażuje się społeczność lokalna. Zdarza się jednak też tak, że organizacja zatrudniająca nie jest zadowolona z badań, gdyż np. ujawniają one błędy popełnione przez pracowników tej instytucji. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników, a antropologów zwalania się bądź naciska na nich, by zmodyfikowali swoje ustalenia bądź metodologię. Podejście stosowane cechuje się więc uzależnieniem antropologów od funduszy organizacji (Bennett 2010, Lassiter 2010). Inaczej funkcjonuje antropologia zaangażowana (zwana też antropologią w działaniu1). Mówimy o niej, gdy antropolodzy prowadzący badania na dany temat zauważą problem i zdecydują się zaangażować w jego rozwiązanie, np. współdziałając z badaną społecznością. Może to przyjąć różne formy od publikacji w prasie, przez działania aktywistyczne wspólnie z badanymi, po organizowanie pomocy. Na przykład Paul Farmer, antropolog i lekarz, który badał m.in. drogi rozwoju epidemii AIDS wśród kobiet na Haiti, założył organizację charytatywną Partners in Health2, która zajmuje się pomocą medyczną, budową szpitali i szkoleniem lokalnego personelu medycznego. W tej sytuacji antropolodzy działają na własny rachunek. Ponadto coraz częściej mówi się też o antropologii publicznej, czyli zaangażowaniu badaczy w debatę publiczną3. 1  Terminem tym po raz pierwszy posłużył się badacz Indian Meskwaki Sol Tax (np. 2010), który w późnych latach czterdziestych i w latach pięćdziesiątych XX w. wraz z grupą studentów wykorzystując granty badawcze prowadził projekty mające na celu nie tylko diagnozę problemów tej grupy, ale też ich rozwiązywanie (o kontrowersjach wokół działań Taxa zob. Foley 2010). 2 Zob.: http://www.pih.org/ 3 Zob. też Červinková i Gołębniak red. 2010, Lassiter 2010, Bennett 2010, Tax 2010, Kościańska 2012, Kościańska red. 2012; w latach 2004–2006 w czasopiśmie „(op.cit.)” odbyła się debata o antropologii zaangażowanej w Polsce (zob. http://opcit.pl/teksty/tagi/antropologia%20 zaanga%C5%BCowana/ dostęp 28.03.2013), poruszono tam też kwestie feminizmu Baer (2005). Nancy Scheper-Hughes, która m.in. stawiła czoła międzynarodowemu handlowi organami, mówi z kolei o antropologii walczącej (zob. np. Scheper-Hughes 2010). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 275 W pierwszej części tego artykułu przyjrzymy się metodologicznym i epistemologicznym związkom antropologii zaangażowanej i stosowanej z feminizmem, a dwie kolejne części prezentują konkretne przykłady, zarówno na poziomie dobrze znanych projektów antropologicznych, jak i działań studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. W stronę zaangażowanej metodologii feministycznej Podawanie w wątpliwość zaakceptowanych przekonań, podważanie przyjętych założeń i przeformułowywanie pytań badawczych są charakterystyczne dla badań feministycznych – bez względu na ich specjalizację (Hawkesworth 2006, 4). Badaczki i badacze nazywający siebie „feministycznymi” muszą być przygotowani na to, że w ich kierunku padać będą pytania dotyczące odrębności i specyfiki metodologii feministycznej: „Czy istnieje coś takiego, jak feministyczna metoda badań i na czym ona polega? Jakie metody badawcze są, a jakie nie są «feministyczne»? Czy feminizm jest dyscypliną naukową? Antropolożki i antropolodzy, którzy w przeszłości i obecnie definiowali i definiują swoje projekty jako badania feministyczne, nie są jednomyślni w odpowiedziach na te pytania. Co więcej, niejednokrotnie nie ma wśród nich zgody na temat tego, czym jest sam feminizm: podczas gdy dla jednych jest to praktyka działania zakorzeniona w ruchach społecznych lat sześćdziesiątych XX wieku, dla innych feminizm to krytyczny projekt naukowy skoncentrowany wokół pojęcia płci kulturowej, jeszcze inni widzą go jako niemożliwy do wyodrębnienia w czystej postaci nurt zmagań na rzecz szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej, którego częścią jest również walka z rasizmem, homofobią czy nierównościami ekonomicznymi (Collins 1998, Lorde 1985). Dla lepszego zrozumienia projektu metodologii feministycznej przydatne okazać się może zaproponowane w 1987 r. przez Sandrę Harding rozróżnienie pomiędzy feministycznymi „metodami” (czyli specyficznymi narzędziami czy praktykami badawczymi), feministyczną „metodologią” (czyli teoretyzowaniem na temat praktyk badawczych i ich implikacji), a „epistemologią” feministyczną (czyli rozważaniami nad procesem poznawczym) (Harding 1987). O ile według Harding nie istnieją specyficzne, feministyczne metody badawcze (zdaniem wielu badaczy i badaczek wynika to z charakterystycznej dla badań feministycznych interdyscyplinarności), o tyle możemy mówić �276 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska o feministycznym podejściu metodologicznym, przejawiającym się przede wszystkim w sposobach zastosowania tradycyjnych metod badawczych i ich krytyce, jak również tworzeniu nowego podejścia do procesu badawczego dzięki redefinicji istniejących definicji wiedzy i poznania (feministyczna epistemologia) (Harding 1987). Punktem wyjścia metodologii feministycznej jest diagnoza kondycji tradycyjnej nauki. Po pierwsze, metodologia feministyczna wskazuje na fałszywość przekonania o obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Po drugie, rozpoznaje ona kluczową rolę badacza/badaczki w procesie formułowania pytań badawczych, prowadzenia badań i analizy danych: metodologia feministyczna kładzie więc nacisk na autorefleksyjność jako niezbędny element praktyki badawczej. Po trzecie wreszcie, tworząc narzędzia badawcze metodologia feministyczna wychodzi z założenia, że każdy projekt jest jednocześnie przedsięwzięciem naukowym i społecznym, a badania feministyczne stanowią kombinację produkcji wiedzy i polityki feministycznej (Reinharz 1992). Jednym z najważniejszych celów badań feministycznych jest zmiana społeczna. Krytyka obiektywności i neutralności wiedzy Zdaniem badaczek i badaczy feministycznych obiektywność nauki jest mitem, podobnie jak istnienie jednej obiektywnej i uniwersalnej perspektywy epistemologicznej. Ich zdaniem tradycyjne nauki ścisłe i społeczne nie są w stanie dotrzeć do neutralnych „faktów” społecznych czy naukowych (gdyż takie nie istnieją). Ponieważ dotychczasowym kontekstem procesu produkcji wiedzy była i jest kultura patriarchalna (zarówno wiedza w zakresie nauk ścisłych, jak i nauk społecznych produkowana była przez mężczyzn i na temat mężczyzn), istniejące teorie naukowe niejednokrotnie proponują nam również zafałszowany, zmaskulinizowany obraz rzeczywistości społecznej. W projekcie feministycznym, rozpoznając i uprzywilejowując perspektywę poznawczą grup mniejszościowych, badaczki i badacze skupiają się raczej na (subiektywnych) doświadczeniach zgodnie z założeniem, że możemy mieć dostęp jedynie do fragmentów wielowymiarowej i podatnej na wiele interpretacji rzeczywistości społecznej. Włączenie dotychczas nieobecnych w nauce perspektyw i doświadczeń odbywać się może na wielu poziomach i etapach procesu badawczego za pośrednictwem: uwzględnienia tożsamości takich jak wiek, płeć, rasa, klasa czy seksualność jako zmiennych w badaniu (np. w jaki sposób płeć wpływa na preferencje wyborcze, na podejście do problemów etycznych, wybory życiowe), przyjrzenia się wpływowi posiadanych przez nas jako badaczek/badaczy tożsamości na sposób prowadzenia badań – wybór tematów, to, jak patrzymy na zebrany materiał badawczy, przeszkody, na jakie możemy napotkać w procesie �Antropologia stosowana i zaangażowana... 277 badawczym ze względu na posiadane przez nas cechy, czy też zadania pytania o to, w jaki sposób tradycyjna wiedza na temat rozmaitych obszarów życia społecznego i grup społecznych wpływa na interpretację zebranego materiału badawczego (innymi słowy na ile uprzedzenia i stereotypy wpływają na jakość analizy naukowej). Skupienie się na doświadczeniu grup opresjonowanych, niewidocznych, marginalizowanych – takich jak kobiety, mniejszości rasowe czy seksualne – podważa jednocześnie teoretyczne fundamenty tradycyjnych nauk społecznych, pokazując, że społeczeństwo nie istnieje jako całość i może być badane jedynie jako konglomerat różnych grup społecznych, tożsamości, perspektyw i doświadczeń. Zmiana perspektywy epistemologicznej Uznanie kobiet i innych grup mniejszościowych za podmioty posiadające wiedzę obejmuje również dowartościowanie typowych dla antropologii, ale nie uznawanych w wielu innych naukach społecznych, sposobów poznania, czyli dopuszczenie użycia narzędzi badawczych takich jak obserwacja uczestnicząca czy wywiad pogłębiony4, włączenie badanych do procesu definiowana celów badania (zob. Lassiter 2010, Piotrowska, Synakiewicz red. 2011) oraz skupienie się na perspektywach poznawczych, które nie opierają się na racjonalności (na przykład emocje, zob. Abu-Lughod 2012 lub przekaz pozawerbalny, Ardener 1975). Przełamując paradygmat obiektywności, metodologia feministyczna skupia się też na włączeniu kategorii płci kulturowej (gender) do procesu badawczego. Proces ten odbywa się za pośrednictwem włączenia kobiet do procesów badawczych na poziomie ustalania próby, zwiększenia liczby kobiet pracujących jako badaczki (empirycyzm), skupienia na „subiektywnym” doświadczeniu kobiet żyjących w rozmaitych kontekstach społeczno-kulturowych oraz uznania kobiecego doświadczenia jako krytycznej perspektywy analitycznej (Harding 1987, Reinharz 1992). W konsekwencji oznacza to również poszerzenie horyzontów badawczych o problemy dotychczas uznawane za nienaukowe, należące do sfery prywatnej – metodologia feministyczna może pochwalić się ogromnym wkładem w poszerzanie obszarów badawczych o ważne, a dotychczas pomijane tematy takie jak przemoc w rodzinie, seksualność, reprodukcja czy praca domowa. W odpowiedzi na tradycyjną koncepcję nauki jako obiektywnej i neutralnej metodologia feministyczna proponuje model, w obrębie którego proces produkcji wiedzy naukowej jest głęboko osadzony w konkretnych kontekstach  Nie oznacza to, że badania etnograficzne nie były i nadal nie są prowadzone z androcentrycznej perspektywy (Ardener 1975, Moore 1988). 4 �278 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska społeczno-kulturowych. Jednocześnie postuluje się uważność i autorefleksyjność zarówno w kwestii możliwości tworzenia obiektywnych, uniwersalnych teorii naukowych, jak i samego procesu badawczego (a w szczególności relacji pomiędzy badaczką/badaczem a przedmiotem badań). W tym ujęciu nauki społeczne i wiedza w ogóle mają zawsze charakter polityczny; metodologia feministyczna postuluje ujawnienie tej polityczności, zrywając z nierealnym dążeniem do neutralności i obiektywności nauki. Jednocześnie proponując własną perspektywę badawczą i epistemologiczną oraz krytyczne spojrzenie na istniejące narzędzia badawcze, metodologia feministyczna niejednokrotnie przekracza granice istniejących dyscyplin naukowych. Badania skomplikowanych relacji władzy i wielowymiarowego charakteru opresji społecznych nierzadko wymagają wyjścia poza wąsko zdefiniowane granice dyscyplin naukowych czy sfer życia społecznego. Dla wielu badaczek stosujących metodologię feministyczną interdyscyplinarność staje się kluczowa w doborze metod i narzędzi badawczych, a także dla sformułowania strategii politycznych feminizmu. (Auto)refleksyjność a metodologia feministyczna Badaczki feministyczne postrzegają siebie jako aktywistki czy działaczki społeczne (Reinharz 1992), a zaangażowanie społeczne i polityczne stanowi główne założenie metodologii feministycznej. Jeśli uznamy związki pomiędzy teorią i praktyką feminizmu, podjęcie badań feministycznych wymaga krytycznego odniesienia się do procesów społecznych oraz relacji warunkujących proces produkcji wiedzy w naukach społecznych, humanistycznych czy ścisłych. Kluczowe jest tu rozpoznanie i nazwanie relacji władzy wynikającej z płci (gendered power), a także innych czynników, takich jak wiek, rasa, klasa czy seksualność wpływających na proces badawczy. W tym kontekście ważna jest przede wszystkim (auto)refleksja nad własnym usytuowaniem badaczki/ badacza w procesie produkcji wiedzy, rozpoznanie własnego umiejscowienia w rozmaitych hierarchach władzy i ich wpływu na postępowanie w procesie badawczym (Rich 1986). Refleksja nad umiejscowieniem badaczki/badacza w procesie naukowym wiąże się nie tylko z odejściem od postrzegania badaczy jako neutralnych obserwatorów rzeczywistości społecznej, ale również z podważeniem ich pozycji jako ekspertów w dziedzinie nauk społecznych. Redefiniując umiejscowienie badaczki/badacza metodologia feministyczna, podobnie jak inne nurty stosowanych nauk społecznych, odchodzi od pozytywistycznej tradycji, w której badacz jest usytuowany ponad rzeczywistością, jako obiektywny obserwator starający się nie ingerować w badany przedmiot (Wyka 1993, Okely 2007). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 279 Innym ważnym elementem refleksyjności charakterystycznej dla metodologii feministycznej jest przedefiniowane relacji pomiędzy badaczką/badaczem a badanymi. Taka redefinicja oznacza przede wszystkim podmiotowe podejście do osób i społeczności badanych oraz traktowanie ich doświadczenia jako najważniejszego w procesie badawczym. Metodologia feministyczna postrzega w tym kontekście badanie naukowe jako współtworzone przez społeczność badaną, a nie będące jedynie własnością intelektualną badaczki/badacza. Proces włączenia grupy badanej do procesu badawczego może polegać między innymi na włączeniu punktu widzenia społeczności do procesu badawczego na każdym etapie: podczas formułowania hipotez, prowadzenia badań terenowych, interpretacji materiałów oraz przygotowywania publikacji naukowych. Takie praktyki są zgodne z proponowaną przez niektórych badaczy z kręgu antropologii stosowanej koncepcją „samodeterminującej się społeczności”, czyli społeczności, która posiada sprawczość w procesie badawczym (Olszewska-Dyoniziak 2000, s. 255). W podejściu tym społeczność badana współuczestniczy w procesie badawczym, a celem badań jest reprezentacja grupy badanej zgodnie z interesem i wolą jej członków, uwzględniając przy tym przyjęty przez nią system wartości (Staszczak 1987, Olszewska-Dyoniziak 2000, Lassiter 2010). Jednocześnie praktyka badawcza zorientowana na współuczestnictwo wpisuje się w filozofię teorii postkolonialnych, które skupiają się na doświadczeniu grup opresjonowanych (subaltern studies), umiejscawiając je w centrum teorii naukowych (Spivak 1985). Odejście od pozytywistycznego modelu badań społecznych i propozycja, że badaczka/badacz nie jest obiektywną obserwatorką/obiektywnym obserwatorem, ekspertem/ekspertką, ale współuczestniczką/współuczestnikiem badań, oznacza również redefinicję samej praktyki badań. Metodologia feministyczna niejednokrotnie odwołuje się w tym kontekście do stworzonej przez Paulo Freire „metodologii opresjonowanych” (Freire 1967), dla której kluczowa jest destabilizacja istniejących kanałów produkcji i przepływu wiedzy naukowej (na przykład relacji pomiędzy nauczycielem i uczniem czy „pierwszym” i „trzecim światem”) (Sandoval 2000). Podążając za Antonio Gramscim, koncepcja metodologii opresjonowanych głosi, że wszyscy, zarówno badacze/badaczki, jak i badani posiadamy zdolność i chęć do refleksji naukowej (Gramsci). Kładąc szczególny nacisk na kwestię współuczestnictwa, niektóre autorki z kręgu metodologii feministycznej chcą odejść od tradycyjnego nazewnictwa badań naukowych, proponując reinterpretację lub zastąpienie pojęć takich jak „badanie naukowe” zwrotami podkreślającymi równość pomiędzy badaczami a społecznościami badanymi, takimi jak „uczestniczące działanie” „badanie w działaniu” czy „uczestniczący rozwój”. Zwroty te podkreślają jednocześnie zaangażowany �280 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska wymiar badań feministycznych i ich ukierunkowanie na zmianę społeczną (przykład takich badań w kontekście polskim: Piotrowska, Synakiewicz red. 2011). Zmiana społeczna: wiedza i polityka w badaniach naukowych Dla badaczek i badaczy feministycznych proces produkcji wiedzy jest zawsze procesem politycznym, a zmiana społeczna powinna być najważniejszym rezultatem badań naukowych (Reinhratz 1992). Praca w paradygmacie metodologii feministycznej jest wynikiem politycznego zaangażowania w projekt feministyczny i jako taka stawia przed sobą cele nie tylko naukowe, ale również, a może przede wszystkim, społeczne i polityczne. Metodologia feministyczna jest więc przykładem takiego podejścia badawczego, w obrębie którego interwencja, nie obserwacja czy analiza, stanowi ostateczny cel pracy naukowej. Kładąc nacisk na interwencję lub zmianę społeczną, metodologia feministyczna dąży również do zatarcia tradycyjnego podziału pomiędzy teorią a praktyką społeczną, a w naukach społecznych pomiędzy naukami teoretycznymi a stosowanymi naukami społecznymi. O ile nauki stosowane są często widziane jako antytetyczne i idące przeciwko abstrakcyjnym teoretycznym wywodom w humanistyce, o tyle w paradygmacie metodologii feministycznej rozdział ten zostaje zatarty, ponieważ wiele jego przedstawicielek jest przekonanych o ścisłym powiązaniu pomiędzy teorią a praktyką społeczną. Ich zdaniem teoria może wpłynąć na rozpoznanie podmiotowości pewnych grup społecznych, legitymizację ich istnienia i uznanie ich problemów za polityczne. Tak na przykład stało się w przypadku teorii Judith Butler, która odwołując się do istnienia podmiotów seksualnych poza binarnym podziałem na dwie płcie, znacząco wpłynęła na widoczność i uznanie tożsamości społecznych osób transpłciowych. Istnieje wiele poziomów, na których zmiana społeczna może zaistnieć jako rezultat badań przeprowadzonych w paradygmacie metodologii feministycznej. Zmiana społeczna, do której dąży metodologia feministyczna, może dokonać się na poziomie samego procesu badawczego – na przykład postawienie dotychczas unikanych pytań może doprowadzić do ujawnienia jeszcze niezbadanych problemów społecznych czy poszerzenia horyzontów teorii społecznej. Innym ważnym wymiarem badań zaangażowanych jest upełnomocnienie czy upodmiotowienie poszczególnych grup społecznych na przykład dzięki redefinicji i demistyfikacji ich wizerunku jako grup pasywnych (np. bezrobotni, imigranci) lub zacofanych (np. mieszkańcy krajów rozwijających się). Badania naukowe mogą być narzędziem ewaluacji, ich rezultatem może być na przykład wskazanie najlepszych mechanizmów do walki w dyskryminacją i wykluczeniem społecznym (badania dotyczące tak zwanych „dobrych praktyk”). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 281 Zmiana społeczna, która jest rezultatem badań, może też doprowadzić np. do zmiany prawa lub polityki społecznej dzięki ujawnieniu jej skutków dla kobiet lub innych grup społecznych (działaczki i badaczki feministyczne często prowadzą badania dotyczące przemocy, przemocy seksualnej wobec kobiet czy tak zwanej pracy domowej). W tym kontekście badania społeczne mogą stanowić narzędzie poprawy działania instytucji państwowych i społecznych. Ze względu na charakter uczestniczący badania prowadzone w paradygmacie metodologii feministycznej mają również wpływ na autorefleksję na poziomie indywidualnym wśród badaczek/badaczy i społeczności badanej. Mogą one doprowadzić do zmiany świadomości, upełnomocnienia pewnych grup, lepszej konceptualizacji pewnych problemów wewnątrz grup czy konsolidacji grupy. Co konkretnie antropologia może wnieść do przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność? Prostytucja i przeciwdziałanie handlowi kobietami W ostatnich latach na arenie polityki międzynarodowej dużo uwagi poświęca się problematyce handlu ludźmi i zmuszania do prostytucji. W 2000 r. ONZ przyjęła Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, a amerykański Departament Stanu przyjął Akt broniący ofiar handlu ludźmi i przemocy (Victims of Trafficking and Violence Protection Act)5. Na podstawie tych dwóch dokumentów ONZ, a przede wszystkim Stany Zjednoczone monitorują walkę z tym procederem na całym świecie i na różne sposoby zachęcają rządy, by aktywnie się w to włączały (Departament Stanu przygotowuje rankingi krajów pod względem ich zaangażowania w tę sprawę). Mimo że przyjęciu obu dokumentów przyświecały szczytne cele – praktyka okazała się daleka od doskonałości. Badaczki feministyczne, które skoncentrowały się na tym, jak te rozwiązania prawne wpływają na życie kobiet, wskazują na to, że w wielu przypadkach państwa, która chcą się wykazać walką z handlem ludźmi, koncentrują się na kryminalizacji prostytucji i nękaniu osób świadczących usługi seksualne, co uderza w tych, których mają chronić. Joanna Busza (2012) na zlecenie organizacji Lekarze bez Granic analizuje sytuację Wietnamek w Kambodży. Ciężkie wa5  Pierwsze traktaty międzynarodowe przeciwko handlowi ludźmi pochodzą z początku XX w. (Porozumienie międzynarodowe w sprawie zwalczania handlu białymi niewolnikami, Paryż 1904). �282 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska runki ekonomiczne panujące na wietnamskiej wsi skłaniają wiele kobiet do poszukiwania pracy poza miejscem zamieszania. Często nielegalnie migrują do Kambodży i tam podejmują pracę w przemyśle seksualnym. Niektóre są tam, bo zostały sprzedane. Kobiety te, bez względu na to, jak trafiły do domów publicznych, pracują razem. Busza analizuje przeprowadzone z nimi wywiady pogłębione i zwraca uwagę, że największym problemem dla osób świadczących usługi seksualne są działania kambodżańskich władz, które chcą wykazać się zaangażowaniem w walkę z handlem ludźmi. Miejscowe służby porządkowe urządzają – często w asyście działaczy organizacji pozarządowych – naloty na domy publiczne, aresztując pracujące tam osoby. W rezultacie tych akcji kobiety muszą uciekać się do łapówek, by odzyskać wolność, tracą też klientów. Akcje te przynoszą więc im straty finansowe, które potem starają się nadrobić, np. zgadzając się na seks bez prezerwatywy. Poza tym obecność aktywistów walczących z handlem ludźmi w czasie nalotów powoduje, że wszystkie organizacje pomocowe tracą zaufanie kobiet – znacząco utrudnia to działania na rzecz profilaktyki HIV. Busza wskazuje, jakie potrzeby mają kobiety świadczące usługi seksualne: chcą łatwego dostępu do opieki zdrowotnej oraz prezerwatyw; dobrze też oceniają prowadzaną przez Lekarzy bez Granic świetlicę, do której mogą przyjść i spędzić czas poza domem publicznym, socjalizując się z innymi kobietami. Akcje mające je wyzwolić są dla nich prawdziwym problemem, pogarszają warunki ich pracy. Są one bowiem zmuszone do świadczenia usług seksualnych przez ciężką sytuację gospodarczą w Wietnamie, a prostytucja jest dla nich często jedynym dostępnym im sposobem na zarabianie. Busza wskazuje więc, że organizacje pomocowe powinny skupić się na zaspokajaniu potrzeb osób świadczących usługi seksualne, a nie koncentrować się na działaniach, które pogarszają ich sytuację (wymiar upodmiotowiający). Badania takie nie tylko dążą do upodmiotowienia osób świadczących usługi seksualne, ale też do ukazania rezultatów międzynarodowych legislacji (wymiar demistyfikujący) (Busza 2012, zob. też Vance 2011). Kampania na rzecz afirmacji kobiecej seksualności Po wielkim sukcesie viagry firmy farmaceutyczne chciały wynaleźć i wprowadzić na rynki jej odpowiednik dla kobiet. Badaniom towarzyszyło lansowanie idei, zgodnie z którą zaburzenia seksualne u kobiet mogą być łatwo przezwyciężone dzięki odpowiednim lekom (uczestniczyli w tym też lekarze współpracujący z firmami farmaceutycznymi, zob. Fishman 2012). W końcu starano się o rejestrację plastra testosteronowego podnoszącego libido, ale amerykański urząd ds. leków (Food and Drug Administration, FDA) odrzucił wniosek. Lek zarejestrowano w Unii Europejskiej. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 283 Medykalizacji kobiecej seksualności i rejestracji leków rzekomo podnoszących libido u kobiet przeciwstawia się działająca od 2000 r. grupa aktywistek, terapeutek i badaczek społecznych, sygnatariuszek manifestu wzywającego do nowego spojrzenia na seksualność kobiet, New View Manifesto, prowadzących kampanię społeczną pod tą samą nazwą – New View Campaign (http:// newviewcampaign.org, zob. też numer specjalny „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, 2001, film Orgazm Inc. 2009, reż. Liz Canner). Główną organizatorką kampanii jest terapeutka Leonore Tiefer, profesorka psychiatrii na Uniwersytecie Nowojorskim. To ona występowała przed komisją FDA i przekonywała, że wyniki badań przedstawione przez firmę farmaceutyczną starającą się o rejestrację plastra są niewystarczające; długotrwałe podawanie testosteronu ma rozliczne efekty uboczne, a na seksualność kobiet wpływają też inne niż hormonalne czynniki. Tiefer zwraca uwagę na różnice kulturowo-społeczno-ekonomiczne powodujące odmienne sposoby przeżywania i wyrażania seksualności oraz na to, że warto brać pod uwagę subiektywne odczucia (zob. Hite 1976) i relacje. Model wyłącznie fizjologiczny, dominujący – zdaniem twórczyń kampanii – w seksuologii amerykańskiej, prowadzi do dominacji firm farmaceutycznych, chcących sprzedawać leki na zaburzenia. Zgodnie z założeniami manifestu Tiefer w licznych publikacjach oraz przed komisją FDA (np. Tiefer 2000, 2001) zwraca uwagę na specyfikę kobiecej seksualności. Jej zdaniem jest błędem: — postrzeganie kobiecej i męskiej seksualności jako ekwiwalentów (tak założyli wcześniejsi badacze [m.in. William Masters i Virginia Johnson 1975] i z tego wnioskuje się, że zaburzenia u kobiet i u mężczyzn są podobne) – ignoruje się w ten sposób wpływy kultury i nierówności między płciami; — pomijanie kontekstu relacyjnego; — stawianie znaku równości między wszystkimi kobietami. W związku z tym, zdaniem Tiefer i innych sygnatariuszek manifestu, problemy seksualne powinno się dzielić na: — mające podłoże socjokulturowe, polityczne, ekonomiczne; — relacyjne; — psychologiczne; — związane z innymi trudnościami zdrowotnymi. Jaką rolę w tym – wydawałby się medyczno-terapeutycznym kontekście – mogą odegrać badania antropologiczne? W ramach kampanii New View terapeutki ściśle współpracowały z badaczkami społecznymi, które analizowały kulturowe znaczenie leków poprawiających sprawność seksualną (Fishman, Mamo 2002), a także procesy towarzyszące opracowywaniu nowych leków (Fishman 2012). Antropolożka Jeniffer Fishman przeprowadziła badania etno- �Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska 284 graficzne (obserwacja uczestnicząca, wywiady pogłębione i analiza publikacji specjalistycznych) i pokazała związki lekarzy z firmami farmaceutycznymi, do których dochodzi w procesie testowania i promowania nowych, jeszcze niezarejestrowanych leków. W związku z tym, że leki na zaburzenia erekcji okazały się bardzo dochodowe, koncerny starają się stworzyć ich odpowiednik dla kobiet, czyli magiczną pigułkę na zaburzenia seksualne u kobiet. To jednak okazało się znacznie trudniejsze, przede wszystkim z tego względu, że zaburzenia seksualne u kobiet nie są tak jasno zdefiniowane jak w przypadku mężczyzn: kobiety, które nie przeżywają orgazmu, mogą nie uważać tego za problem i być usatysfakcjonowane ze swojego życia seksualnego; również niskie libido może być przez nie w pełni akceptowane. Dlatego, aby skutecznie wprowadzić na rynek „różową viagrę”, trzeba nie tylko wynaleźć substancję chemiczną, ale też skonstruować zaburzenie: wpłynąć na jego opis w klasyfikacji chorób oraz odkryć grupę docelową (tj. przekonać kobiety, że mają problemy), a także zasugerować lekarzom, że warto zapisywać leki. Fishman pokazuje, że za pośrednictwem finansowania badań i szkoleń, firmy farmaceutyczne zaskarbiają sobie sympatię lekarzy6. W Stanach Zjednoczonych, podobnie jak w wielu innych krajach, koncerny nie mogą promować niezarejestrowanych leków ani pozarejestracyjnego stosowania rejestrowanych7. Wspierają jednak naukowców, którzy to robią. Fishman pisze m.in. o siostrach Berman, urolożce i psycholożce z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, współpracujących z jednym z koncernów: W lutym 2001 r. siostry Berman wystąpiły dwukrotnie w programie telewizyjnym Oprah Winfrey [...]. W obu godzinnych programach były „ekspertkami” pytanymi o to, „dlaczego kobiety nie chcą uprawiać seksu” i w jaki sposób najnowsze badania medyczne mogą pomóc kobietom w osiągnięciu satysfakcji z życia seksualnego (Fishman 2012, s. 202–203). W swojej książce lekarki: Informują [...] o „nowościach” w dziedzinie medycznych badań nad kobiecą seksualnością oraz nowych specyfikach i sposobach leczenia, ze szczególnym uwzględnieniem viagry i terapii testosteronowej (Fishman 2012, s. 203).  Trzeba w tym miejscu pamiętać, że w Stanach Zjednoczonych często fundusze od prywatnych darczyńców (w tym przypadku przemysłu) są jedynymi dostępnymi źródłami finansowania badań naukowych. 7 Użycie pozarejestracyjne polega na tym, że lekarz na daną chorobę zapisuje pacjentom lek, który co prawda uzyskał rejestrację w danym kraju, ale nie na tę chorobę, np. będzie to zapisywanie viagry – specyfiku dopuszczonego do użycia dla mężczyzn z zaburzeniami erekcji – kobietom z problemami seksualnymi. 6 �Antropologia stosowana i zaangażowana... 285 Choć, jak wspominałyśmy, firmy farmaceutyczne nie mogą informować pacjentów o lekach niezarejestrowanych na dane zaburzenia, zupełnie legalnie mogą to robić lekarze, np. siostry Berman. W ich książce „przeczytamy, że dr Jennifer Berman często przepisuje viagrę kobietom i że może ona pomagać w problemach seksualnych” (Fishman 2012, s. 203). Ich działalność poszła jeszcze dalej: Berman założyły własną stronę internetową w 2001 r. – www.newshe com Network for Excellence in Women’s Sexual Health (Sieć na rzecz doskonałości zdrowia seksualnego kobiet). Podobnie jak ich książka, strona miała „pomagać kobietom radzić sobie z problemami funkcji seksualnych” [...]. Na stronie znajdują się również banery reklamowe, za które Berman otrzymują wynagrodzenie, firm farmaceutycznych i produkujących środki medyczne. Poza tym zimą 2002/2003 r. opublikowano tam przynajmniej trzy reklamy (wyraźnie oznaczone) zamówione przez „główne firmy farmaceutyczne”, rekrutujące ochotniczki do testów klinicznych środków leczących kobiety z FSD (zaburzenia seksualne u kobiet – przyp. AK). Popularność Berman i ich status osób sławnych przyciągają odwiedzających stronę, a to prowadzi do kontaktu potencjalnych konsumentek z nowymi lekami i firmami farmaceutycznymi. Entuzjastyczna reakcja kobiet na wydanie książki i występy u Oprah pokazują, że Berman zidentyfikowały rynek kobiet, które szukają rozwiązania problemów seksualnych. Strona ta przyczynia się również do stworzenia rynku kobiet z „zaburzeniami seksualnymi” przez skapitalizowanie już istniejącego u kobiet poczucia seksualnego niedoboru (Fishman 2012, s. 204). Fishman w następujący sposób interpretuje tę stronę: Częściowo stronę tę można postrzegać jako „sprzedaż FSD” publiczności (Tiefer 2001). Nowe rynki dla terapii farmaceutycznych mogą być tworzone przez nowe kryteria diagnostyczne, a także kiedy eksperci informują o istnieniu zaburzenia bezpośrednio tych, którzy mogą rozpoznawać u siebie jego objawy [...]. Dzięki temu, że strona prowadzona jest przez badaczy medycznych, uzyskała legitymizację, która jest konieczną częścią reklamy i handlu FSD i potencjalnymi terapiami tego zaburzenia (Fishman 2012, s. 204). Działalność sióstr to tylko jeden z przykładów przytaczanych przez Fishman. Szczegółowo śledzi ona wpływ firm farmaceutycznych na lekarzy: często finansują one szkolenia i badania naukowe. Badania Fishman to przykład zaangażowania antropologii w feminizm. Pomogły pokazać (wymiar demistyfikacyjny), że coraz częstsze omawianie w mediach zaburzeń seksualnych nie jest rezultatem nagłej ich epidemii, �286 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska a raczej wynika ze skrupulatnie zaplanowanych działań wielkiego przemysłu; dostarczyły bardzo szczegółowych przykładów tego, jak ten proces się odbywa; wskazały nie tylko uwarunkowania kulturowe, ale też społeczne, a przede wszystkim ekonomiczne we współczesnym podejściu do kobiecej seksualności, wspomagając w ten sposób kampanię aktywistyczną na rzecz nowego podejścia do kobiecej seksualności (wymiar upodmiotowiający). Przykłady projektów studenckich: przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę Najważniejszym celem warsztatów z zakresu antropologii zaangażowanej jest unaocznienie studentom praktycznej wartości prowadzonych przez nich badań oraz ukazanie możliwości kreowania zmiany społecznej w kwestiach związanych z płcią i seksualnością. Projekty studenckie realizowane w ramach warsztatów antropologii stosowanej, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczą rozmaitych kwestii związanych z płcią i seksualnością, między innymi zdrowia reprodukcyjnego uchodźczyń z Czeczenii przebywających na terytorium RP, prawnej i społeczno-politycznej sytuacji osób transseksualnych i transpłciowych w Polsce, określenia aktualnych potrzeb klientów w ramach projektu związanego z profilaktyką HIV/AIDS „Bezpieczniejsze związki”, współpracy pomiędzy organizacjami kobiecymi w Polsce i na Ukrainie oraz seksualności osób z zespołem Downa. Indywidualne badania studentów odnoszą się do rozmaitych aspektów metodologii badań feministycznych: część z nich ma charakter upodmiotowiający (na przykład badania nad autodefinicją oraz potrzebami wybranych mniejszości seksualnych), inne to projekty demistyfikacyjne (analiza pracy organizacji pozarządowych działających na rzecz rozmaitych grup kobiet, na przykład imigrantek). Kluczowa dla powodzenia projektów studenckich jest forma prezentacji wyników badań: ważne jest nie tylko, aby badania miały charakter ukierunkowany na potrzeby konkretnych grup społecznych i/lub organizacji działających na rzecz grup społecznych, ale również aby ich wyniki prezentowane były w formie i w przestrzeni umożliwiającej dialog pomiędzy wiedzą teoretyczną, praktyką badawczą i codziennymi działaniami grup społecznych i organizacji pozarządowych. W ramach warsztatów prowadzonych w IEAK część badań studentów dotyczyła kwestii ważnych dla rozmaitych marginalizowanych grup społecznych: imigrantek czy osób transpłciowych. Indywidualne projekty studenckie realizowane były we współpracy z rozmaitymi organizacjami pozarządowymi, takimi jak Lambda Warszawa, Federacja �Antropologia stosowana i zaangażowana... 287 na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny (grupa Ponton) oraz Transfuzja8. Różnorodna była również forma, w jakiej uczestnicy warsztatów prezentowali wyniki swoich badań, na przykład raport zawierający ewaluację działań organizacji na rzecz danej grupy, propozycja artykułu w prasie, wystąpienie w panelu, w którym udział biorą przedstawiciele/przedstawicielki organizacji pozarządowych, raport przedłożony organizacji na temat tożsamości i potrzeb potencjalnej grupy docelowej. Niektórzy studenci wybrali również pozainstytucjonalne formy prezentacji wyników swoich badań, na przykład w formie przedstawienia teatralnego lub filmu dokumentalnego. Jednak zarówno w przypadku ścisłej współpracy studenta/studentki/badacza/badaczki z organizacją pozarządową, jak i skupienia się na pozainstytucjonalnej formie przekazu uzyskanych wyników, wszystkie projekty studenckie zawierały w sobie element zaangażowania społecznego, przejawiający się w dążeniu do zastosowania wiedzy teoretycznej i narzędzi badawczych w przestrzeni pozaakademickiej. Konkluzja Badania typowe dla antropologii, tj. badania jakościowe, etnograficzne, biorące pod uwagę relacje władzy w terenie i uwarunkowania kształtujące wiedzę oraz kładące nacisk na autorefleksyjność badacza czy badaczki, mogą wspierać zmianę społeczną w kwestiach związanych z płcią i seksualnością i współdziałać z feminizmem. Antropologia stosowana i zaangażowana może spełniać cele badań feministycznych: demistyfikować ogólnie przyjętą wiedzę i upodmiotowiać wykluczonych. Literatura Abu-Lughod L. 2012 – Ideologia i polityka uczuć, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Emocje w kulturze, red. M. Rajtar, J. Straczuk, Warszawa, s. 301–325. Ardener E. 1975 – Belief and the problem of women, w: Perceiving Women, red. Sh. Ardener, New York. 8  Wymienione projekty realizowane były przez uczestniczki i uczestników zajęć Antropologia stosowana, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego: Jakuba Hińczę, Paulinę Kobzę, Małgorzatę Machnik, Gaję Mount, Agatę Rybus, Edytę Wasowską. �288 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Baer M. 2004a – Najzdrowszy ze sceptycyzmów? Koncepcje płci i seksualności w antropologii społeczno-kulturowej, w: Gender. Konteksty, red. M. Radkiewicz, Kraków, s. 11–25. 2004b – Między antropologią a aktywizmem. Użycia i nadużycia paradygmatu wielorakich płci, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, nr 1(6), s. 23–35. 2005 – Ku pluralistycznej wspólnotowości, „(op.cit.) Maszyna Interpretacyjna”, nr 6, s. 6–7. Bennett J. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Busza J. 2012 – Usługi seksualne, migracja i niebezpieczeństwa płynące z przesadnych uproszczeń. Wietnamki w Kambodży – studium przypadku, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 322–337. Červinkova H., Gołębniak B.D. (red.) 2010 – Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Collins P.H. 1998 – Fighting Words: Black Women and the Search for Justice, Minneapolis. Fishman J.R. 2012 – Produkcja pożądania. Utowarowienie zaburzeń seksualnych u kobiet, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 183–217. Foley Douglas E. 2010 – Projekt Lisy. Rewizja, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Freire P. 1967 – Pedagogy of the Opressed Published, New York. Harding S. 1987 – Science Question in Feminism, Ithaca. Hawkesworth M. 2006 – Globalization and Feminist Activism, New York. Hite S. 1976 – The Hite Report. A Nationwide Study of Female Sexuality, New York. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 289 Katz J. 1976 – Gay American History, New York. Katz J. 1983 – Gay/Lesbian Almanac, New York. Kościańska A. 2012 – Antropologiczne badania seksualności i ich zastosowanie, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, red. A. Kościańska, Warszawa. Lassiter L.E. 2010 – Etnografia współpracująca i antropologia publiczna, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Lorde A. 1984 – Transformation from silence to action, w: Sister Outsider: Essays and Speeches, New York. Masters W.H., Johnson V.E. 1975 – Współżycie seksualne człowieka, przeł. R. Klimek, Warszawa. Mead M. 1986 – Dojrzewanie na Samoa, przeł. Ewa Życieńska, w: M. Mead, Trzy studia, Warszawa. Moore H.L. 1988 – Feminism and anthropology, Cambridge. Okely J. 2007 – Gendered Lessons in Ivory Towers, w: Identity and networks: fashioning gender and ethnicity across cultures, (red.) D.F. Bryceson, J. Okely, J. Webber, Oxford, Berghahn. Olszewska-Dyoniziak B. 2000 – Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra. Piotrowska J., Synakiewicz A. (red.) 2011 – Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce, Warszawa. Reinharz S. 1992 – Feminist Methods in Social Research, Oxford. Sandoval Ch. 2000 – Methodology of the Oppressed, Mineapolis. �290 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Scheper-Hughes N. 2010 – Prymat etyki. Perspektywa walczącej antropologii, przeł. K. Liszka, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Spivak Gayatri Ch. 1987 – Post-structuralism, Marginality, Post-coloniality, and Value, „Sociocriticism” 5(2) [10], 43–81. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny: terminy ogólne, Warszawa, Poznań. Strathern M. 1987 – An awkward relationship: the case of feminism and anthropology, „Signs. Journal of Women in Culture and Society”, t. 12, nr 2, s. 276–292. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Tiefer L. 2000 – Sexology and the Pharmaceutical Industry: The Threat of Co-option, „Journal of Sex Research”, t. 37, nr 3, s. 273–283. 2001 – Arriving at a „New View” of Women’s Sexual Problems: Background, Theory, and Activism, „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, s. 63–98. Vance C.S. 1991 – Anthropology Rediscovers Sexuality: A Theoretical Comment, „Social Science and Medicine”, t. 33, nr 8, s. 875–884. 2007 – Konstruktywizm społeczny: kłopoty z historią seksualności, przeł. A. Kościańska, w: Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. Hryciuk, A. Kościańska, Warszawa. 2011 – Thinking Trafficking, Thinking Sex, „GLQ”, t. 17, nr 1, s. 135–143. Wyka A. 1993 – Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. �III �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4968c045aae8d26225f2c0bd631cbe8.pdf 8d889b8e345016d8178a2629b36dec60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5305 Title A name given to the resource Etnografowie w terenie Description An account of the resource 108 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Publisher An entity responsible for making the resource available Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text a i JPI f\ ^ t. if fT ï ���K u r a t o r k a wystawy: Izabela Kowalczyk Producent wystawy: Wojciech Janiak Konsultacje merytoryczne: Zbigniew Jasiewicz Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Projekt graficzny i skład katalogu: Katarzyna Tużylak Wystawa „Etnografowie w terenie", Stary Browar Słodownia +1, 3-21 listopada 2014, http://stofotografii.weebly.com/ Kultury Projekt „Wystawa „100 fotografii w setna rocznicę u r o d z i n profesora Józefa Burszty" finansowany jest ze środków Ministerstwa K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego, program Dziedzictwo kulturowe - K u l t u r a Ludowa i Dziedzictwa N a rod owego • Instytucja wnioskująca: Fundacja Laboratorium Inicjatyw Międzykulturowych KEJ: K u l t u r a - Edukacja - Języki Instytucja partnerska: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu Na okładce wykorzystano zdjęcie autorstwa Józefa Burszty wykonane w miejscowości Stara Krobia w dniu 6 października 1969 roku. Tytuł „Wesele biskupiańskie. Przy domu weselnym", sygn. AII 3160, ze zbiorów Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu Publikacja jest dostępną na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych w a r u n k a c h 3.0 Polska. Zezwala się na wykorzystanie publikacji zgodnie z licencją - pod w a r u n k i e m zachowania niniejszej informacji licencyjnej oraz wskazania autorów jako właścicieli p r a w do tekstu. Treść licencji dostępna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode ISBN: 978-83-937070-0-3 Druk: jacek@polewski.pl �Izabela Kowalczyk ^TInrnnrn p ~r p n p k P tnografowie w terenie" to prezentacja W Wielkopolsce pionierem tych badań wybranych pochodzących był m. in. Oskar Kolberg, wędrujący po z archiwum etnograficznego UAM w Po­ wsiach wielkopolskich od 1840 roku znaniu, wykonywanych podczas badań i zbierający od goszczących go Wiel¬ terenowych przez Józefa Bursztę oraz kopolan „rzeczy ludowe" - najpierw jego współpracowników. Zdjęcia powsta­ zbierając materiał do „Pieśni ludu pol­ fotografii jące od późnych lat 50. XX wieku ujaw­ skiego" (1842), a później w latach 1867¬ niają fascynację kulturą ludową, folklorem, życiem codziennym oraz 1875 gromadząc materiały do siedmiu ludowymi formami zamieszkiwania. tomów „Wielkiego Księstwa Poznań­ Badania terenowe są nieodłącznie związane z etnografią, etnologią skiego" (18751882). Już od samych i antropologią kulturową. Ich koncepcja pojawiła się w XIX wieku, gdy początków istnienia poznańskiej etno¬ uznano, że spekulacje gabinetowych badaczy nie są w stanie wyja¬ logii oraz badań nad folklorem i kul¬ śnić tego, jak żyją „prawdziwi ludzie" i tylko badania terenowe mogą turą ludową prowadzonych też przez pozwolić na poznanie i zrozumienie dynamiki ludzkich doświadczeń . Ryszarda Berwińskiego, starano się 1 1 Por. Katarzyna Wala, O profesjonalizacji badań w antropologii, „Op. cit" http://opcit.pl/teksty/o-profesjonalizacji-badan-w-antropologii/, dostęp 14.03.2014, strona już nieistniejąca. \ �dowartościować pojęcia „lud" i „ludowość", dostrzegając w nich znaczenie terenowe zaczęli prowadzić: Tadeusz dla narodowej wspólnoty . Na początku XX wieku pojawiła się nowa Wróblewski (pracownik Katedry, autor fala zainteresowania kulturą ludową, związana z początkiem tworze­ części zdjęć prezentowanych na wysta¬ nia w Poznaniu wystaw etnograficznych. Jak wskazuje Zbigniew Ja­ wie) oraz i n n i absolwenci tej Katedry: siewicz: „Podobnie jak gdzie indziej, także w Wielkopolsce ważnymi Stanisław Błaszczyk i Adam Glapa. dokumentalistkami kultury ludowej były kobiety: Zofia i Jadwiga Szem- Dołączył do nich Józef Burszta, który bekówny, gromadzące materiały do swych artykułów oraz Helena na Uniwersytecie Poznańskim zaczął i Wiesława Cichowiczowe, zbierające etnograficzne obiekty muzealne pracować w roku 1947, a w 1957 został na początku XX wieku" . W 1919 roku na Uniwersytecie Poznańskim kierownikiem Katedry Etnografii Uni¬ (wówczas Wszechnicy Piastowskiej) powstała Katedra Etnologii i Folk­ wersytetu - wtedy już - im. Adama 2 3 loru, przekształcona jeszcze w okresie międzywojennym w Instytut Mickiewicza. „Kulturę ludową trakto¬ Etnologii. Dwaj pierwsi kierownicy tej placówki, w y b i t n i etnologowie: wał nie tylko jako kulturę środowisko¬ Jan Stanisław Bystroń i Eugeniusz Frankowski, nie prowadzili badań te¬ wą, należącą w znacznej mierze do renowych. Wielkopolska, jako obszar zmodernizowany, nie była atrak¬ przeszłości, ale również jako ważne cyjna dla badaczy poszukujących reliktów kulturowych. Takie badania dziedzictwo narodowe i wyznacznik nad obrzędowością doroczną prowadziła jednak w okresie międzywo¬ tożsamości regionalnej" . Takie ujęcie jennym Bożena Stelmachowska, wówczas pracowniczka Uniwersyte¬ pozwoliło zdobyć poparcie dla idei tu Poznańskiego i Muzeum Miejskiego w Poznaniu, później profesor przygotowania monografii dotyczącej Uniwersytetu w Toruniu. Po wojnie w Instytucie Etnologii i od 1950 k u l t u r y ludowej Wielkopolski i zdo­ roku w Katedrze Etnografii w Instytucie Etnologii i Etnografii badania bycie środków na badania terenowe 2 3 4 4 4 Zbigniew Jasiewicz, Karty z dziejów etnologii uniwersyteckiej w Poznaniu, [w:] Etnologia uniwersytecka w Poznaniu. 1919 - 2009, red. Jacek Bednarski i Piotr Fabiś, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu, Poznań 2009, s. 15-16. Z prywatnej korespondencji z prof. Z. Jasiewiczem. Ibidem. �z Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej. Były one kiero¬ wystawie zdjęciach, pojawiają się osoby wane przez Józefa Bursztę, który zorganizował zespół składający się towarzyszące, a także kierowcy. Foto­ nie tylko z etnografów, ale też z historyków, wśród których znaleźli grafie przedstawiają m.in. Waleriana się w y b i t n i historycy: Józef Topolski i Czesław Łuczak. Efektem tych Sobisiaka, Stanisława Błaszczyka, Zbi­ badań stała się trzytomowa „Kultura ludowa Wielkopolski" (Poznań gniewa Jasiewicza, Józefa Topolskiego, 19601967) . Duża część zdjęć prezentowanych na wystawie „Etnogra¬ Adama Glapę, Janinę Dydowiczową, fowie w terenie" powstała właśnie w trakcie tych badań, inne zostały panią Marcelinę Bursztową. 5 wykonane między i n n y m i podczas w y p r a w na ziemie zachodnie, Zdjęcia zgromadzone na wystawie Zamojszczyznę, w Rzeszowskie, Nowosądeckie czy Łódzkie. Autorami ukazują obraz wsi i miasteczek, głów¬ fotografii są, obok Józefa Burszty: Bogusław Linette, Tadeusz Wróblewski, nie polskich, jakich dzisiaj raczej próż­ Stanisław Kusza, Bolesław Januszkiewicz, Milan Chlebana, Irena Kabat, no już szukać: z piaszczystymi drogami Walerian Sobisiak. Na wystawie znalazły się też zdjęcia wykonane przez i rozległymi nawsiami (a więc central­ profesora Bursztę podczas jego podróży po Jugosławii w 1960 roku oraz nymi placami), po których chodziły gęsi fotografie Bogusława Linette z Moraw w Czechosłowacji z 1975 roku. i kury, a niekiedy pasły się krowy. Są to Jednym z większych przedsięwzięć wyjazdowych poznańskich wsie z prymitywnymi chatami, doma¬ etnografów była wyprawa EWA 76 - Etnologiczna Wyprawa Azjatycka mi szachulcowymi, dachami krytymi do Afganistanu w 1976 roku, z której wybrane zdjęcia zostały wykonane strzechą, studniami z żurawiem, z kon¬ przez Teresę Okoniewską i Marka Bero. Prezentowane są też fotografie nymi i krowimi zaprzęgami, z ludź¬ ukazujące samych etnografów podczas pracy w terenie, rozmów z miej¬ mi żyjącymi w poszanowaniu tradycji scową ludnością, dokumentujące ich podróże, ale też ukazujące ich podczas swych przodków oraz w symbiozie odpoczynku. Wiele z tych zdjęć nosi tytuł: „Etnografowie w terenie", od z naturą, wśród zwierząt uczestniczą¬ czego pochodzi tytuł wystawy. Obok etnografów, na prezentowanych na cych w codziennym życiu. 5 Za wszystkie te informacje serdecznie dziękuję profesorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi. 5 �Choć, jak podkreśla Zbigniew Jasiewicz, Józef Burszta nie idealizował narzędzia, instrumenty, ubiory. Czy polskiej wsi, to jednak obraz, który wyłania się z tych fotografii jest skon­ możliwe, że podczas tych wyjazdów po¬ struowany na użytek badań nad kulturą ludową. Pokazuje zarazem to, na jawiała się tęsknota za prostym, wiej¬ co etnografowie zwracali największą uwagę: zabudowę domostw, organi­ skim życiem, czy też towarzyszyła im zację wiejskiego życia, przedmioty codziennego użytku. Wśród fotografii tylko czysta naukowa ciekawość? Czy z archiwum etnograficznego odnajdziemy też zdjęcia z licznych w czasach przeprowadzając wywiady z miesz¬ P R L u festiwali kultury ludowej, jarmarków, przeglądów twórczości ludo­ kańcami wsi (określanymi w slangu wej. Wspólnie zdjęcia te konstruują wizerunek „wsi spokojnej, wsi wesołej", etnografów - informatorami), wierzo¬ ale też biednej i zacofanej, w której życie biegnie innym rytmem, podpo¬ no jeszcze w obiektywność tych badań? rządkowane jest przemianom pór roku, a oderwaniem od codzienności Spojrzenie etnograficzne nie jest są święta, festiwale oraz uroczystości rodzinne. Fotografie te ujawniają niewinne, tak jak niewinne nie są fo¬ fascynację kulturą ludową oraz coś, co być może stanowi kwintesencję an¬ tografie, które powstawały przy okazji tropologii, którą można zdefiniować, jak piszą Wojciech J. Burszta i Wal¬ badań terenowych, a dziś zamknięte demar Kuligowski, m.in. jako „powołanie do permanentnego zdziwienia są w archiwum i niekiedy tylko po¬ człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą; wielane jako ilustracje tekstów etno¬ jest to powołanie, które nie zadowala się jedynie naukową analizą i tłu¬ grafów i etnologów. Raczej zdjęcia te maczeniem, ale zmusza do zapisywania wrażeń, spostrzeżeń i fascynacji nie są traktowane jako samodzielne w formie opowieści niestandardowych, z wyraźnie zaznaczoną autorską obiekty estetyczne. Tymczasem patrząc sygnaturą" . 6 Etnografowie wyjeżdżali w teren, aby badać wiejskie życie, przyglądać się ludowym obyczajom, archiwizować stare chałupy, opisywać tradycyjne bardzo ciekawy materiał wizualny, są 6 6 na nie z dzisiejszej perspektywy, wy¬ daje się, że bronią się one właśnie jako Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Anamorfozy. Poza Akademią, [w:] Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta i Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, s. 14. �świadectwem ujawniającym doświadczenia badaczy, ale też ujawniają - wytwórca drewnianych zabawek, hybrydalny charakter samej etnografii. O tym ostatnim pisał James Clif­ Jan Czajkowski z żoną, Paweł Micha­ ford, wskazując, że etnografia jawi się jako „pisanie, zbieranie, moder­ łek w stroju stangreta, Rozalia Pru- nistyczny kolaż; jako imperialistyczna władza i wywrotowa krytyka" . sarczyk - wycinkarka, muzykant Jan Również w tych fotografiach znajdziemy potwierdzenie tego, co Clif­ Matyka. Mieszkańcy wsi, zwłaszcza ford nazywa „etnograficznym autorytetem" , ale odnajdziemy też coś, co na zdjęciach portretowych przybierają można określić rozszczelnianiem tego autorytetu. formalne pozy, stojąc niemal na bacz¬ 7 8 Można zarzucić tym fotografiom swego rodzaju kolonizatorskie ność i z powagą patrząc w obiektyw. podejście do „Innych", a więc fotografowanych chłopów. Najczęściej Przypomina to etnograficzne fotografie przedstawieni są jako anonimowi, wpisani w zbiorowe tożsamości: wykonywane przedstawicielom, jak to „Dzieci wiejskie", „Kobiety przed kościołem", „Gapie weselni", „Człon¬ było kiedyś określane, prymitywnych kowie zespołu ludowego", „Cyganki"; niekiedy określeni są też poprzez kultur. Zwykle przyjmowali oni sztyw¬ swoje profesje: kowal, kominiarz, gospodarze, czyścibut uliczny. Często, ne, niewygodne pozy, z a c h o w y w a l i choć ukazani są na zdjęciach ludzie, tytuły kierują na przedstawienia powagę, a tym samym byli jakby osa¬ przedmiotów czy sytuacje, np. „Wóz drabiniasty", „Nosidła do wody", dzeni w sytuacji ofiarowania białym „Chałupa", „Przy studni z żurawiem", „Pług koleśny podczas pracy". swojej kultury . Podobnie dzieje się Tym samym wydaje się, że pierwszeństwo przyznawano kulturze ma­ w przypadku części zdjęć z poznań¬ 9 terialnej, a mniej interesowano się samymi ludźmi i ich życiem. Tylko skiego A r c h i w u m Etnograficznego, przy niektórych zdjęciach ujawnione zostały nazwiska ukazanych osób, znaleźć można jednak również takie, np. koszykarz Herman Finke, A. Grot prezentująca maślnicę, Jan Guzy których autorom udało się uchwycić 7 8 9 James Clifford, Wstęp, tłum. Ewa Klekot, [w:] Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 21. Idem, O autorytecie etnograficznym, tłum. Joanna Iracka i Sławomir Sikora, [w:] Ibidem, s. 29-63. Anna Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s.182. �przedstawione osoby w naturalnych pozach, okazujące zadowolenie lub ze w s p o m n i a n y m już „autorytetem przeciwnie - niepokój związany z obecnością fotografa. To właśnie te etnograficznym", który, jak wskazuje zdjęcia są najciekawsze, gdyż najwięcej mówią o spotkaniu etnografów Clifford, jest zarówno uprawomocnio¬ z badanymi przez nich ludźmi. Zaś sztywność póz, o której była mowa ny naukowo, jak i oparty na unikalnym wcześniej, uderza zwłaszcza, gdy fotografie te zestawimy ze zdjęcia¬ doświadczeniu osobistym związanym mi ukazującymi etnografów w terenie. Powaga mieszkańców wsi kon¬ z prowadzeniem badań terenowych . trastuje ze swobodą, a nawet nonszalancją badaczy, którzy niekiedy Z drugiej strony, warto zauważyć, sprawiają takie wrażenie, jakby byli na wakacjach, co wskazuje też na że zdjęcia te ujawniają coś, co, według atrakcyjność badań terenowych, zawarty w nich element przygody i od¬ panujących jeszcze wówczas kryteriów krywania tego, co nieznane. dotyczących nauki, powinno być nie¬ Istnieje wiele związków pomiędzy etnografią a turystyką, z jedną widzialne: „ja" badacza, jego/jej pracę, i z drugą wiąże się poszukiwanie i marzenie o autentyczności ; za¬ ale i zabawę oraz emocje, a także jego równo podróżom etnograficznym, jak i turystycznym towarzyszy też (lub jej) bliskość ze spotkanymi ludź¬ fotografia, o której Susan Sontag mówiła, że ustanawia voyerystyczny mi (widać to zwłaszcza w przypadku stosunek do świata i zrównuje sens wszystkich wydarzeń. „Fotografia zdjęć ukazujących ożywione i ciepłe atomizuje rzeczywistość, poddaje ją manipulacji i zniekształca" . Son- rozmowy z informatorami). Ujawnie¬ tag pisała też, że fotografia jest narzędziem władzy, co w przypadku nie interpretującego „ja" można wpi¬ tej wystawy potwierdza wspomniany kontrast pomiędzy fotografia¬ sać w hermeneutykę „podatności na mi przedstawiającymi „Innych", a zdjęciami ukazującymi etnografów z r a n i e n i e " Kevina Dwyera, o której w terenie. Tym ostatnim towarzyszy pewność siebie związana zapewne pisze Clifford, że kładzie nacisk na 10 11 10 Por. Ibidem. 11 Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Karakter Kraków 2009, s. 31. 12 James Clifford, O autorytecie...., op. cit., s. 34. 8 12 �rozdarcia, przeżywanie w czasie badań terenowych, podzielne sta¬ Zdjęcia te są przecież także, a może nowisko i niedoskonałą kontrolę, jaką posiada etnograf. Tym samym przede wszystkim, obiektami material¬ następuje „otwieranie zamkniętego autorytetu" . nymi istniejącymi fizycznie w czasie 13 Każda rozmowa (a wiele z nich zostało uwiecznionych na zdję­ i przestrzeni, działającymi na zmysły, ciach Józefa Burszty oraz jego współpracowników) musiała stwarzać mającymi określony kształt oraz fak- poczucie bliskości, prawdopodobnie kazała porzucić kryterium bycia turę . Archiwum, które zbiera, porząd¬ niezaangażowanym i obiektywnym badaczem. W przypadku tych zdjęć kuje i klasyfikuje, nadało im określone zachwiane zostają relacje między badaczami a badanymi, fotografa¬ - naukowe - ramy, nie tylko metafo¬ mi a obiektami fotografii, etnografowie występują bowiem zarówno ryczne, ale też materialne - w postaci w jednej, jak i drugiej roli. Te zdjęcia oglądane dzisiaj prowokują do kart inwentaryzacyjnych, na których pytań o to, na ile obecna etnologia powinna przyglądać się też osobom odnajdziemy najważniejsze informa¬ samych badaczy, uwzględniać ich uczucia i emocje, czy wreszcie - cje dotyczące zdjęć: ich autora, datę obiektem badań etnologicznych powinny być przede wszystkim nasze i miejsce wykonania oraz temat (np. wyobrażenia o innych kulturach, rzutowane na nie projekcje czy tę¬ „Chałupa", „Maślnica", „ B a b a d z i a d sknoty, a więc przede wszystkim to, jak na własne potrzeby konstru¬ - przebieraniec zapustny" „Garnki na ujemy obraz „Innego". 14 płocie przy ganku", „Etnografowie Jednego tym fotografiom zarzucić nie można, nie sposób nie dostrzec w terenie", „Rozmowa z informatorką"). ich uroku i niezwykłego klimatu. Józef Burszta był z pewnością pa¬ Na każdej karcie znajduje się też numer sjonatem fotografii, zaś tą pasją zaraził swoich współpracowników, inwentaryzacyjny, a niekiedy dodatko¬ asystentów i z pewnością również studentów. we informacje wyjaśniające kontekst 13 Ibidem, s. 52. 14 Por. Gillian Rose, Społeczne życie przedmiotów: materialność, materializacji i mobilność, [w:] Eadem, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, tłum. Ewa Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 258-259. �powstania zdjęcia lub mówiące o tym, gdzie dana fotografia została Warto jednak wyrwać te zdjęcia wykorzystana. Wszystkie te informacje pisane były na maszynie do z iluzji obiektywności oraz ze specy¬ pisania, niekiedy jednak zdarzały się błędy, dlatego część napisów ficznego uśpienia związanego z ich przekreślono i długopisem lub ołówkiem wpisano poprawny tekst. archiwalnym istnieniem. Warto po¬ Wszystko to wskazuje na proces nadawania tym zdjęciom znaczeń, przez wystawę tych najbardziej fascy¬ ale również jak te znaczenia ulegały zmianom. Pojawiające się na nujących zdjęć wybranych z tysięcy kartach korekty, a także zużycie się tych kart - w większości są one fotografii zarchiwizowanych w In¬ pożółkłe, pojawiające się na nich zabrudzenia czy zgniecenia - zno¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kul¬ wu każą podać w wątpliwość wrażenie naukowej obiektywności, które turowej UAM, nadać im nowe ramy potwierdzać miał specyficzny inwentaryzacyjny schemat tych kart. czy w r ę c z - n o w e życie a przede Allan Sekula pisząc o archiwach fotografii wskazywał, że archiwum wszystkim skontekstualizować i spro- neutralizuje znaczenia fotografii, ustanawia ich wizualną równoważ¬ blematyzować ich archiwalne funk¬ ność oraz generuje iluzję obiektywności . Następuje tu wzajemne po¬ cjonowanie. W kontekście z w r o t u ku twierdzenie, o czym pisze Magdalena Wróblewska: „archiwum opiera rzeczom oraz t e o r i i o społecznym 15 się na 'obiektywności' fotografii, te zaś, nawet jeśli nie zawsze spełnia¬ życiu przedmiotów Arjuna Appadu- ją kryteria opisanej konwencji, uznawane są za prawomocne źródło raia , można zapytać, co te ożywione wiedzy dzięki znakom systemu archiwum, jak podpisy, stemple czy poprzez wystawę zdjęcia powiedzą oznaczenia systemu katalogowego" . nam o etnografach w terenie. 16 17 15 Allan Sekula, Czytając archiwum, [w:] Idem, Społeczne użycia fotografii, tłum. Krzysztof Pijarski, red. Karolina Lewandowska, Zachęta Narodowa Galeria Sztuki i Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 117-118. 16 Magdalena Wróblewska, Bezwład archiwum, [w:] Artium Quaestiones, XXIV, Instytut Historii Sztuki UAM, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2013, s. 237. 17 Arjun Appadurai, The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective, Cambridge University Press, Cambridge 1986. �Zbigniew Jasiewicz mm PROFESOR JÓZEF ouRizin OOIERIIOR [IZIEIŚO rofesor Józef Burszta (17.04.1914-6.07.1987), etnolog, Chałasińskim Studia. i pracę przerwała socjolog i historyk. Urodził się i wychował w trud¬ wojna. Profesor powrócił do rodzinnej nych warunkach w Grodzisku Dolnym w Rzeszow- wsi, zarabiał jako fotograf, prowadził skiem, regionie o żywej kulturze ludowej - jako tajne nauczanie i uczestniczył w pod¬ dziecko mieszkał w chacie kurnej, a jednocześnie ziemnym ruchu ludowym. Do Pozna¬ o aktywnym ruchu ludowym i rozbudzonych po¬ nia przyjechał ponownie w roku 1945. trzebach edukacyjnych. Podjął pracę w Wojewódzkim Urzędzie Po maturze w Liceum im. Bolesława Chrobrego Ziemskim. Jesienią tego roku ukończył w Leżajsku (1934) kształcił się w Wyższym Katolickim Studium Społecz­ studia socjologiczne na Uniwersytecie nym w Poznaniu w zakresie pracy społeczno oświatowej (1934 1936), na¬ Poznańskim przedstawiając pracę ma¬ stępnie studiował socjologię na Uniwersytecie Warszawskim (1937-1939), gisterską Biedota wiejska w strukturze jednocześnie pracując w Państwowym Instytucie Kultury Wsi. Z ramie¬ społecznej wsi napisaną pod kierun¬ nia tego Instytutu wyjechał do Danii badając polskich emigrantów. kiem prof. Tadeusza Szczurkiewicza. W trakcie studiów i pracy słuchał wykładów i kontaktował się ze Z Uniwersytetem Poznańskim Pro¬ z n a n y m i socjologami i etnologami: Tadeuszem Szczurkiewiczem, fesor Józef Burszta związał się w roku Janem Stanisławem Bystroniem, Stanisławem Poniatowskim i Józefem 1946 przyjmując obowiązki asystenta- I �-wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi na Wydziale Rolni- nictwa), jak i współczesnej, poprzez czo-Leśnym. Stopień naukowy doktora uzyskał w roku 1947 na podstawie terenowe pracy Ruchliwość społeczna Stworzył programy i zorganizował wsi małopolskiej, której promotorem był etnograficzne. również prof. Tadeusz Szczurkiewicz. Już jako adiunkt przeszedł do zespoły badawcze do prac tereno­ Katedry Socjologii Wydziału Humanistycznego, z której, po likwidacji w y c h nad kulturą ludową Wielkopol­ studiów i placówek socjologicznych, przeniesiony został w roku 1951 ski (1956) oraz procesami adaptacji do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego i integracji kulturowej osadników na Uniwersytetu. ziemiach zachodnich i północnych W latach 1954-1956 pracował na Uniwersytecie Łódzkim, w którym 12 badania (1959). uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od r o k u 1955 docenta. Dobrze czuł się w terenie. Otwar¬ Do Poznania, już na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, powraca tość, życzliwość, znajomość realiów w r o k u 1956, aby objąć stanowisko stworzonego dla niego Zakładu wiejskich sprawiały, że łatwo nawią¬ Historii K u l t u r y Materialnej przy Katedrze Etnografii. W rok póź¬ zywał kontakty i zdobywał zaufanie. niej zostaje k i e r o w n i k i e m tejże Katedry, w latach 50. pracuje także Wiele fotografował. Kultury ludowej, dodatkowo w Instytucie Historii K u l t u r y Materialnej PAN. Katedrą w której wyrósł, nie idealizował, trak¬ kierował do r o k u 1979. Na Uniwersytecie pełnił także funkcje dzie¬ tował ją jako zjawisko o charakterze kana Wydziału FilozoficznoHistorycznego (1962 1964) oraz sprawo¬ społecznym, zmienne w czasie i prze¬ wał urząd prorektora (1965-1967). Na emeryturę przeszedł w r o k u strzeni. Był pierwszym etnologiem 1984, nadal jednakże prowadził seminaria i wykłady. Wykształcił 148 polskim, który zwrócił uwagę na utratę magistrów etnografii oraz wypromował 36 doktorów. przez kulturę ludową statusu żywej kul­ Główne kierunki działalności badawczej Profesora to kultura w s i tury środowiskowej i osiągnięciu przez polskiej oraz dzieje i stan polskiej etnologii. Wieś badał zarówno w per¬ wyselekcjonowane jej elementy pozycji spektywie historycznej (m.in. cenne książki na temat karczmy i osad- dziedzictwa narodowego. Zwrócił się �także ku badaniom przemian społeczno-kulturowych wsi, dla których Należał do ginącej formacji wielkich laboratoryjne wręcz w a r u n k i znalazł na ziemiach zachodnich. Pozosta¬ uczonych - humanistów pochodzenia wił wiele opracowań dotyczących etnologii: jej historii, kierunków me¬ chłopskiego, których zrodziła Galicja. todologicznych oraz stanu współczesnego. Był rzecznikiem współpracy Dzielił z nimi przekonanie o społecz¬ międzynarodowej etnologów i znacznie rozszerzył kontakty etnologów nych zadaniach i wartościach nauki. polskich z naukowcami z innych krajów europejskich. Profesor zebrał wiele dowodów Działalność organizacyjna Profesora przekraczała granice Uni¬ uznania międzynarodowego, ogólno¬ wersytetu. Był członkiem władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ polskiego oraz ze strony środowisk czego, w jego ramach zorganizował w Poznaniu Redakcję Dzieł naukowych i społecznych. Był laure¬ wszystkich Oskara Kolberga (od 1961), redagował „Lud" (od 1969). atem Nagrody im. J. G. Herdera wrę¬ Stworzył ośrodek koordynacji działalności etnologicznej i integracji czonej w roku 1975 na Uniwersytecie etnologów oraz przedstawicieli nauk pokrewnych powołując Sekcję Wiedeńskim, członkiem honorowym Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształconą wielu towarzystw naukowych i spo¬ w roku 1975 w Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Był współorgani¬ łecznych, wyróżniony został wieloma zatorem i współredaktorem, razem z prof. Zenonem Sobierajskim, odznaczeniami państwowymi i regio¬ „Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski" wydawanego przez nalnymi. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Popierał regionalizm jako Grób Profesora znajduje się w Alei r u c h ważny społecznie i kulturalnie, był współzałożycielem i przez Zasłużonych wiele lat członkiem zarządu Wielkopolskiego Towarzystwa Kultural¬ skiego w Poznaniu. Pamięć o n i m nego. Pragnął współkształtować w a r u n k i i kierunki rozwoju kultural¬ u t r w a l o n a została n a z w a n i e m jego nego kraju. Był członkiem Komisji Ekspertów w Ministerstwie K u l t u r y imieniem ulicy w Poznaniu w dzielni¬ i Sztuki, uczestniczył w historycznym Kongresie K u l t u r y Polskiej cy Świerczewo oraz sali wykładowej w g r u d n i u 1981 roku, został powołany do Narodowej Rady Kultury. w Collegium Historicum Uniwersytetu. cmentarza junikow- i �Poświęcono mu oddzielne tomy czasopism i prac zbiorowych, wzna¬ do wiane są i wydawane z rękopisów jego prace. pominając wkład Profesora w rozwój W roku 2014, w 100-lecie jego urodzin powstało Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty z materiałami etnograficznymi z badań m.in. w Wiel­ kopolsce oraz zorganizowano konferencję naukową Od etnografii wsi antropologii nauki i kultury. współczesności przy¬ �a Agata Maria Stanisz ÏEREI POPRZEZ U l r c h i w u m dokumentacji fotograficznej, prowa­ uczyli mnie nie tyle tajników zawodu, dzonej przez pracowników Instytutu Etnologii co przede wszystkim nowych sposobów i Antropologii Kulturowej, otworzyło przede obserwowania mną swoje podwoje w roku 2010, kiedy zo¬ fotografie moich „dziadków", których stałam w nim zatrudniona na stanowisku znałam jedynie z opowieści. W końcu, i rozumienia świata; adiunkta. Wcześniej, jako studentka i później na własne oczy, mogłam ujrzeć niejako doktorantka, nie miałam pojęcia o jego istnie¬ zaplecze tego, co z pewnością stanowi niu. Doskonale pamiętam ekscytację, jaka towarzyszyła mi, gdy po podstawę tożsamości każdego antropo¬ raz pierwszy całymi godzinami przeglądałam karty inwentaryza¬ loga i etnografa. To teren - jeden z fe¬ cyjne, do których dołączone są wglądówki starych, czarno-białych tyszy antropologicznych, o którym tak fotografii. Szczególnie fascynujące były dla mnie zdjęcia ukazujące bardzo, my przedstawiciele tej dyscypli¬ samych etnografów w trakcie badań terenowych czy spotkań towa¬ ny, lubimy rozważać i w którym funkcjo¬ rzyskich. Oto otrzymałam dostęp do świata, który do tej pory mogłam nowanie tak silnie oddziałuje na nasze sobie jedynie wyobrażać, i który był dla mnie wręcz legendarny. życie, tak zawodowe jak i prywatne. Ten Czułam się tak, jak gdybym przeglądała dotąd skrzętnie skrywa¬ dosłowny wgląd w teren z lat 50., 60. czy ne fotografie z młodości moich „rodziców", którzy od niemal 10 lat 70. XX wieku muszę uznać za niezwykle I �16 dla mnie znaczący, gdyż podstawą mojego w a r s z t a t u zawsze są Weroniką badania terenowe. Nie wyobrażam sobie antropologii bez terenu. niewielkie dofinansowanie na realiza¬ Brzezińską otrzymałyśmy Dzięki przeglądanym archiwalnym fotografiom mogłam zlokalizować cję projektu pt. „Cyfrowe archiwum im. własne projekty badawcze oraz sposoby ich realizacji w obrębie tego, Józefa Burszty - digitalizacja i udo¬ czego nie obawiam się dziś nazwać tradycją dyscypliny. Wreszcie po¬ stępnienie archiwaliów w Internecie". czułam więź z przeszłością a archiwum IEiAK dało mi jednocześnie Dofinansowanie pochodzi ze środków poczucie zakorzenienia, jak i kontynuacji. Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Dużym zaskoczeniem było także dla mnie, że jeszcze nie tak dawno Narodowego w ramach programu fotografia była rzemiosłem, którego adepci etnografii uczyli się na Promesa Kolberg 2014. Celem projektu studiach. W obliczu niedoceniania metody wizualnej w programie nie są działania ratunkowe, często bę¬ nauczania, jaki przeszłam, było to odkrycie szczególne. Dzięki umie¬ dące argumentem za podejmowaniem jętności fotografowania, nie raz wspieranej talentem, poznańskim działań cyfryzacyjnych, lecz realiza¬ etnografom, zarówno pracownikom naukowym jak i studentom, udało cja założeń wolnej kultury i wolne¬ się w sposób często interesujący wizualnie, uchwycić sposoby życia go dostępu. Innymi słowy celem jest tych społeczności, których szeroko rozumiana codzienność stanowiła dehermetyzacja oraz uwolnienie za¬ przedmiot licznych badań terenowych. Natychmiast pomyślałam o tym, sobów archiwum dokumentacji etno¬ że archiwum musi ujrzeć światło dzienne i zostać udostępnione, a jego graficznej powstającej od końca lat 40. niektóre zasoby zasługują na dowartościowanie i umieszczone w nowym, XX wieku, a której bardziej systema¬ koniecznie pozaakademickim, kontekście. tyczny wymiar nadano z początkiem Archiwum IEiAK to nie tylko prosta dokumentacja fotograficzna, lat 70. Uwolnienie, przez lata groma¬ dźwiękowa czy tekstowa. To także ogrom wiedzy terenowej, z którą dzonej wiedzy terenowej, w tym wy¬ mamy obowiązek podzielić się z innymi. Na realizację tego marzenia padku posiadającej formę materiałów musiałam czekać ponad trzy lata. Na początku roku 2014 w r a z z Anną audiowizualnych, to próba wyjścia �poza środowisko akademickie i jej zwrócenie społecznościom lokal¬ materiałów powracano, fotografie nym, których zwyczaje, kultura materialna i przede wszystkim ży¬ często służyły jako ilustracje w publika¬ cie codzienne stanowiły przedmiot badań etnograficznych. W efekcie cjach czy prezentacjach. Było również działań nie tylko cyfryzacyjnych, lecz przede wszystkim reinterpretu- nieustannie nadpisywane i zmienia¬ jących zasoby archiwum, w g r u d n i u 2014 zostanie uruchomiona plat­ ne, co szczególnie wyraźne jest na forma internetowa, działająca w oparciu o licencje Creative Commons. poziomie inwentarzy prowadzonych Prace nad cyfrowym archiwum stały się dla mnie kolejnym, choć przez wiele osób, różnie opisujących swoistym polem badawczym, w którym przebywam niemal codzien¬ poszczególne materiały. Odzwiercie¬ nie. Jest ze mną na zajęciach, które prowadzę dla studentów IEiAK, dla się w nich wielość subiektywnych w trakcie dyżurów, na wszystkich posiadanych przeze mnie nośni¬ perspektyw na to, co i w jaki sposób kach pamięci, także w domu. Działania związane z archiwum dały mi zostało udokumentowane. Reinterpre- także możliwość bliższego poznania wspaniałej osoby, jaką jest Irena tacja archiwum jest także krytycznym Kabat - strażniczka archiwum, bez której skrywane w nim bogactwo przyglądaniem się temu, jak kształto¬ po prostu mogłoby nie przetrwać. Z ogromną przyjemnością i fascyna¬ wała się historia dyscypliny w polskim cją przyglądam się temu, co wywołuje proces rewitalizacji archiwum kontekście, jak zmieniało się „etnogra¬ wśród większości pracowników a także absolwentów poznańskiej et¬ ficzne oko", nomenklatura, relacja na nologii. W ten sposób śledzę jego biografię, splatającą się z osobistymi l i n i i badacz-badany, a także temu jak historiami wielu etnografów, informatorów, całych miejscowości czy antropologia nigdy nie była oderwa¬ materialnych obiektów. na od szerszego kontekstu kulturo- Archiwalia i archiwum potocznie kojarzone są z czymś, co wyszło z użycia, czymś nieaktualnym i martwym. Z archiwum IEiAK rzecz ma wo-społecznego, ekonomicznego czy politycznego. się jednak nieco inaczej, bowiem w zgromadzonych w nim zasobach od Można rzec, że obecne prace pro¬ zawsze tliło się życie. Było częściowo wykorzystywane - do zebranych wadzone nad zasobami a r c h i w u m 1 �IEiAK to proces jego ponownego wytwarzania. Zmieniane są bowiem jego jej efekty uboczne. To zaś pozwala na przeznaczenie i funkcje oraz sposób rozumienia. Jego nowe życie wła¬ porównanie jej do pracy terenowej - ściwie dopiero się rozpoczęło, a jego zasoby są znacznie bardziej rozbu¬ nigdy nie przebiegającej wedle planu, dowane niż tylko materiały audiowizualne. Pochylenie się nad jedynym rządzącej się przypadkiem, zależnej od obiektem archiwum wywołuje kolejne. Pojawia się coraz wyraźniej po¬ spotykanych w jej trakcie ludzi, rzeczy trzeba kojarzenia i łączenia ich z innymi obiektami, by adekwatniej opisy¬ oraz sytuacji. wały zarejestrowaną rzeczywistość. To praca na wiele lat, której przebieg jest trudny do przewidzenia. Dlatego szczególnie intrygujące są również �Anna Weronika Brzezińska g j I U L U U J U L U li L U J U dyby nie pewne zdjęcie, to nie byłoby całego z pelerynką okrywającą ramiona oraz zamieszania ze skanowaniem, obrabianiem umieszczonymi tuż nad talią fałdami. i przycinaniem pozytywów i negatywów. Szyję okala jej, równie sztywno jak kopka, Zdjęcie zostało wykonane w 1969 roku we wykrochmalony kryzik tiulowy, mister¬ wsi Stara Krobia, w powiecie gostyńskim, nie haftowany. Na nim spoczywa sie¬ w południowo-wschodniej Wielkopolsce. To dem sznurów korali. W dłoniach kobieta portret młodej kobiety w charakterystycz¬ trzyma modlitewnik. Ufnie patrzy prosto nym dla mikroregionu Biskupizny nakryciu w obiektyw i delikatnie się uśmiecha. głowy, zwanym potocznie „helikopterami" Zdjęcie wykonał profesor Józef Burszta lub „wiatraczkami". A tak naprawdę jest to i w r a z z zespołem kilkudziesięciu in¬ misternie ułożony i na sztywno wykrochmalony czepek tiulowy, skła¬ nych wchodzi ono w skład kolekcji zdjęć dający się z dwóch części - denka wraz z dwoma pasami tiulu ułożo¬ opatrzonych wspólnym tytułem „Wesele nym w harmonijkę oraz doszytej do niego kopki zwanej też okapem. biskupiańskie". Na portrecie widnieje za¬ Noszono takie czepki - kopki na samym czubku głowy, wiążąc je pod tem Panna Młoda, od której się wszystko brodą wstęgami tworzącymi efektowną kokardę. Kobieta ze zdjęcia zaczęło, a która została nazwana Piękną ma na sobie także czarny kaftan szyty z czarnego, grubego jedwabiu, Panią. O tamtym dniu wiadomo tyle, że 19 �było dużo uczestników ubranych w stroje biskupiańskie, i że całemu przez kolejne pracowniczki i pracow¬ wydarzeniu towarzyszył tłum gapiów oraz etnograf z aparatem. Etno¬ ników Instytutu Etnologii i Antropologii graf w terenie. Bo i uczestnictwo w takiej sytuacji jest z gatunku tych Kulturowej UAM w roku 2014 przecho¬ sytuacji terenowych, o uczestniczeniu w których etnograf - badacz ma¬ dzi transformację - z wersji analogowej rzy. Afirmacja lokalności i regionalności zarazem, reprezentacje tożsa¬ w wersję cyfrową. W sensie naukowym mości, przegląd zdobnictwa i wzajemnych relacji, krajobraz kulturowy swoje zadanie już spełniło - powstały i społeczny w pełnej krasie i w najbardziej jaskrawym wydaniu. prace magisterskie i doktorskie, wy¬ Portret Pięknej Pani jest dla mnie rodzajem biletu do przeszłości, dzięki któremu chce się szperać w materiałach wchodzących w skład dano wiele książek, wygłoszono odczyty i wykłady. archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Patronująca temu przedsięwzięciu Całość zgromadzonej dokumentacji jest efektem badań terenowych, Piękną Pani spokojnie się wszystkiemu a zatem działań stanowiących podstawę naszej pracy. Wyjazdy, poszu¬ przyglądała, a swoje prawdziwe piękno, kiwania, rozmowy z ludźmi, dokumentowanie, tropienie mikrohistori, dotąd ukryte na tzw. wglądówce po¬ poznawanie ludzi - stanowi. o sensie naszego zawodu. Wiele z tych kazała dopiero, gdy zdjęcie zostało zasłyszanych i utrwalonych historii z terenu zamkniętych zostało w y d r u k o w a n e w dużym formacie. w archiwalnych kartonach i pudełkach, zachowanych na taśmach fil¬ Niesamowity kontrast i głębia obrazu mowych i slajdach, opisanych i skatalogowanych w kilku inwentarzach. uwypuklają każdy szczegół stroju bi¬ A jak te chwile zostały zapamiętane przez tę drugą stronę - mieszkań¬ skupińskiego, podkreślając niezwykle ców wielu miejscowości, do których poznańscy etnografowie docierali? delikatną urodę jego nosicielki. Kim To powracające pytanie pozwoliło nam na podjęcie działań mających na była Piękna Pani? Czy pamięta foto¬ celu „uwolnienie" materiałów archiwalnych po to, by mogły one w spo¬ grafa, który zrobił jej zdjęcie kiedy stała sób symboliczny (a z czasem i fizyczny) powrócić tam, gdzie zostały w sieni domu? Jako pierwsza została pozyskane, zdobyte, otrzymane. Archiwum prowadzone skrupulatnie zabrana przez nas w podróż powrotną. �Stara Krobia leży niedaleko, niewiele ponad 70 km od Poznania, Konsultantem był profesor Józef tuż za Gostyniem, w samym sercu Biskupizny. Pojechaliśmy tam Burszta, stąd jego obecność podczas 16 sierpnia 2014 roku. W słoneczną sobotę, z plikiem wywołanych zdjęć wydarzenia oraz zdjęcia jego autor¬ oraz wielkoformatowym portretem Pięknej Pani znaleźliśmy się w cen¬ stwa w instytutowym archiwum. Film t r u m wsi. Pierwsze kroki skierowaliśmy do sklepu, w którym zagadnęli¬ jest często pokazywany mieszkańcom śmy Pana. Pokazaliśmy mu zdjęcia, polecił nam się skierować do jednej Starej Krobi, wielu ma go też w swoich z mieszkanek domu stojącego niedaleko sklepu. Akurat wyglądała przez domach. Ot, pamiątka tamtego wyda¬ okno. Przejrzała plik podanych jej zdjęć i zaczęła wymieniać nazwiska rzenia, a zawsze to miło powspominać osób widniejących na zdjęciach. A Piękna Pani to jej kuzynka. Siedliśmy sąsiadów, członków rodzin, popatrzeć wspólnie na placu w centralnym punkcie wsi i popłynęła opowieść i pośmiać się wspólnie. o tamtym d n i u . . A potem (z pomocą żony sołtysa) trafiliśmy do domu, w którym mieszka z rodziną Piękna Pani. W ten oto sposób dzięki zdjęciu Pięknej Pani dowiedzieliśmy się czegoś Puk puk. więcej o historii kompletu zdjęć, spokoj¬ Słychać kroki, zgrzyt zamka i jest. Stoi. Oderwana od pracy w kuchni, nie czekających w pudełkach na kolejne zaskoczona, z początku nieufna. Od razu wiadomo, że to Piękna Pani! odkrycie. Historie przeszłe i wydawać Te same oczy, rysunek ust. by się mogło, że zapomniane - stały się - Tak, to ja, a o co chodzi? współczesne, a etnografowie powrócili I już siedzimy wszyscy w dużym pokoju przy kawie i cieście, pijemy w teren, do Starej Krobi. toast za spotkanie i za tamto wydarzenie sprzed lat, oglądamy wspólnie Jest to jedno z tysiąca zdjęć, a za f i l m . . . Bo Piękna Pani na tym zdjęciu odgrywała tylko rolę Panny Młodej, każdym z nich kryją się historie. Wszyst­ a jej mąż rolę pana Młodego. Już wtedy byli kilka lat po ślubie, ale zostali kie czekają na ponowne odkrycie. poproszeni, aby wziąć udział w rekonstrukcji wesela biskupińskiego na potrzeby kręconego wtedy przez Wytwórnię Filmów Oświatowych filmu. 1 ��Ą ^\ M M ^™ ^\ M ^\ H ^\ j ^\ ^\ ^™ I w setna rocznice urodzin Procesora J ó z e f a Bursz �I �Kraj (gr. etn.) Woj. (gr. etnogr.) Powiat Gmina Miejscowość Polska Obiekt - temat Grupa rzeczowa p r o f . d r Józef B u r s z t a /1914-1987/ Autor i czas wykonania obiektu Autor i data wyk. fotografii S. Kusza l a t a 70-te Źródło reprodukcji Obiekt znajduje się: Nr neg-poz. ����Rok i m i e j s c e : A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, Góra p o d S i e r a k o w e m , pow. międzychodzki Tytuł: E t n o g r a f o w i e w t e r e n i e P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r B a c z e w s k i A u t o r : Józef B u r s z t a R u s i e c , pow. wągrowiecki Tytuł: G r u p a etnografów 1959, Patronat zdjęcia: Jv Katarzyna Barczyk i i ��������Autor: Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1967, P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: G o s p o d a r z S z c z e p a n W i l k z żoną w d r o d z e z pola p o d c z a s rozmowy z dr S. Błaszczykiem P a t r o n a t zdjęcia: Aleksandra Dzik A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Sławsk, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką Patronat zdjęcia: S y l w i a Geelhaar �����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1969, K r o b i a S t a r a , pow. gostyński Tytuł: W e s e l e biskupińskie w Krobi S t a r e j . Kobieta w s t r o j u tradycyjnym P a t r o n a t zdjęcia: I n s t y t u t Antropologii i Etnologii PAN ���������A u t o r : Stanisław K u s z a Rok i m i e j s c e : połowa l a t 60. XX w., Krzymów, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką P a t r o n a t zdjęcia: M a r i a Knapowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1 9 7 1 , P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: Powrót krów z p a s t w i s k a P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata Kłych Tytuł: M. A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, S o l e c , pow. średzki S t a c h o w i a k p r z e d f r o n t e m s w e j 2 0 0 - l e t n i e j chałupy P a t r o n a t zdjęcia: Elżbieta Kopczyńska 51 ��������A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: K o b i e t y w s t r o j a c h l u d o w y c h p r z e d kościołem P a t r o n a t zdjęcia: Mana A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: I K o m u n i a św. - dziewczęta w s t r o j a c h l u d o w y c h P a t r o n a t zdjęcia: Ewa M a z u r ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, o k o l i c e U n i e j o w a , pow. poddębicki Tytuł: D z i e c i w i e j s k i e P a t r o n a t zdjęcia: W i k t o r i a N a j d e n o w a - J a c i u b e k A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Zaprzęg k r o w i na u l i c y P a t r o n a t zdjęcia: Ziemowit Niedzwiecki ����������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: P r z y s t u d n i z żurawiem P a t r o n a t zdjęcia: P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej UAM w P o z n a n i u �A u t o r : M i l a n Chlebana Rok i m i e j s c e : 1975, Brzóza S t a d n i c k a , pow. łańcucki Tytuł: F r a n c i s z e k B u s z t a - wytwórca d r e w n i a n y c h łyżek P a t r o n a t zdjęcia: Anna P r z y t o m s k a A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: K o s z y k a r z - Herman F i n k e z k o s z y k a m i o d n a c h półkolistych P a t r o n a t zdjęcia: B e a t a Rakowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1968, Ołobok, pow. świebodziński Tytuł: K o b i e t y w i e j s k i e p o d c z a s o d p o c z y n k u P a t r o n a t zdjęcia: J e s s i c a R o b b i n s - R u s z k o w s k i ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, S a r a j e w o , Bośnia, Tytuł: S a r a j e w o - t a r g P a t r o n a t zdjęcia: M a r t a R u d n i c k a Jugosławia A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, B a n j a L u k a , Bośnia, Jugosławia Tytuł: Czyścibut u l i c z n y w B a n j a L u c e P a t r o n a t zdjęcia: Ada S i e b e r s ���������A u t o r : Teresa Okoniewska Rok i m i e j s c e : 1976, Q a j s a r , prow. F a r j a b , A f g a n i s t a n Tytuł: P a s z t u n k a P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r S t a r o s t a A u t o r : Marek Bero Rok i m i e j s c e : 1976, D a u l a t a b a d , prow. B a l k h , A f g a n i s t a n Tytuł: R o d z i n a Tadżyka A b d u l a Wachoba P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata S t o l a r s k a 87 ���������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, C z a r n a , pow. r o p c z y c k i Tytuł: Pług koleśny p o d c z a s p r a c y P a t r o n a t zdjęcia: J a d w i g a W i e c z e r z a k 96 A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1970, Ślesin, pow. koniński Tytuł: Zaprzęg w „duhę" P a t r o n a t zdjęcia: Z u z a n n a Wiśnicka-Tomalak �A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1958, O b o r n i k i Tytuł: H a n d e l obwoźny - samochód P a t r o n a t zdjęcia: J o a n n a W o j c i e c h o w s k a ��A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Królików, pow. koniński Tytuł: Dom s z a c h u l c o w y ( d a w n i e j p o d c i e n i o w y ) , P a t r o n a t zdjęcia: F i l i p Wróblewski A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Ściana stodoły - k o n s t r u k c j a s z k i e l e t o w a P a t r o n a t zdjęcia: A g n i e s z k a W r z o s e k " częściowo • • • • szalowany 99 ���Lista darczyńców Przemysław Adamczewski Ewa Janiak Ewa i Jarosław Antyborzec Zbigniew Jasiewicz Piotr Baczewski Arkadiusz Jełowicki Katarzyna Barczyk Jojagoda Barbara i Bogdan Brykczyńscy Irena Kabat Anna Weronika Brzezińska Dominik Kaczmarczyk Jacek Brzozowski Katarzyna K a r w a c k a S z w a r c Krystyna Brzozowska Magda Kielar Hanna Małgorzata Burszta Karina Kirchhoff Magdalena Chojnacka Ewa Klekot Łucja Cieślar Marta Kluszczyńska Irena (Grześkowiak) Ciszewska Zygmunt Kłodnicki Ewa Cudzich Małgorzata Kłych Maria Knapowska Zuzanna Czaplińska Edyta 102 Czernecka, Fundacja Lokalnego Wsparcia K u l t u r y Elżbieta Kopczyńska AITWAR Michał Kowalski Anita Czerner, Stowarzyszenie Maloka Eliza Kurtysiak Anna Drożdż La Tormenta Szkoła Tańca Flamenco Aleksandra Dzik Tadeusz Łopatkiewicz Sylwia Geelhaar Marta Machowska Kamila Gillmeister Izabella Main Kamila Grześkowiak Natalia Maksymowicz Barbara Hoffmann Małe Instrumenty Aleksandra Hulewska Mana Krzysztof Hulewski Ewa Mazur Instytut Antropologii i Enologii PAN Natalia Mazur �Krzysztof Minakowski Jarosław Solecki Katarzyna Mirgos Agata Stanisz Magda Murawiecka Bartosz Stańda Muzeum Ziemi Rawickiej StaraKicia - Anna Araszkiewicz Wiktoria Najdenowa-Jaciubek Piotr Starosta Ziemowit Niedźwiecki Jarosław Jacek Stępniewski Mateusz Nowak Małgorzata Stolarska Marta Nowicka Dariusz Stryniak Jolanta PawlakPaluszek Marta Strzelecka Agnieszka Pawłowska Jan Surman Danuta PenkalaGawęcka Marta Świtała Marta Petryk Aneta Szczepankiewicz Dionizy Piątkowski Marta Szloser Agnieszka Pieńczak Ewa Szwed-Paczkowska Jacek Polewski Bożena Szota Mirosława Posern-Zielińska Anna PasiukCzepczyńska Pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Alek Tarkowski Anna Przytomska Agnieszka Telecka Jessica Robbins-Ruszkowski Andrzej Trzeciak Lidia Rozmiarek Urząd Gminy Wągrowiec Beata Rakowska Jadwiga Wieczerzak Marta Rudnicka Zuzanna Wiśnicka Tomalak Adrianna Siebers Joanna Wojciechowska Aleksandra Sergiel Emilia Wojtkowska-Degentysz Dobrawa Skonieczna Gawlik Filip Wróblewski Justyna Słomska-Nowak Agnieszka Wrzosek Łukasz Słotwiński Katarzyna Wyrzykowska Mikołaj Smykowski Roman Zaczkiewicz �PARTNERZY Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Poznaniu Art Stations Fundation by Grażyna Kulczyk Muzeum Narodowe w Gdańsku Urząd Gminy Wągrowiec Muzeum Ziemi Rawickiej Blacom Spółka z o.o. Muzeum Ziemi Kępińskiej im. T. Potworowskiego Gminne Centrum K u l t u r y i Rekreacji i m . Jana z Domachowa Bzdęgi w Krobi Krzysztof Kurłowicz - Fotografia Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne Świetlica Cafe Krakowska 9a �CYFROWE ARCHIWUM IM. JÓZEFA BURSZTY Cyfrowe A r c h i w u m i m . Józefa Burszty: www.cyfrowearchiwum.amu.edu.pl https://www.facebook.com/prof.J.Burszta A r c h i w u m jest budowane w ramach projektu „Cyfrowe A r c h i w u m im. Józefa Burszty" - digitalizacja archiwaliów oraz ich udostępnienie w Internecie", z programu Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kolberg 2014 - Promesa Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kontakt: cyfrach@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/431a32dcac8bdf1dc7b688f1ddf684b7.pdf 9896f745382bc61645ef26e9e2d7251e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5669 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource wojsko- aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5269 Title A name given to the resource Świadomość międzykulturowa Description An account of the resource 364 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Schreiber ŚWIADOMOŚĆ IIĘD KULTUROWA od militaryzacji antropologii do antropologizacji wojska �ŚWIADOMOŚĆ Mężowi �Hanna Schreiber X s SpifKUiTUflOWA od militaryzacji antropologii do antropologizacji wojska Warszawa 2013 �Recenzenci Bolesław Balcerowicz Michał Buchowski Redaktor p r o w a d z ą c y Ewa Wyszyiiska Redakcja Joanna Egert-Romanowska Redakcja techniczna Zofia Kosińiska Korekta Marta Spychalska-Zuk Indeks Zdzisława Słuchocka-Ziembmska Projekt okładki i stron t y t u ł o w y c h Anna Gogolewska Zdjęcie na o k ł a d c e A r c h i w u m d o w ó d c y 4 TST C I M I C , FB GIRO, I X Z m i a n a P K W Afganistan Skład i łamanie Logoscript ISBN 978-83-235-1116-8 © Copyright by W y d a w n i c t w a Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego ó 0 0 - 4 9 7 W a r s z a w a , u l . N o w y S wiat 4 w w w . w u w . p l ; e-mail: w u w @ u w . e d u . p l D z i a ł H a n d l o w y W U W : t e l . + 4 8 2 2 55 3 1 3 3 3 ; e - m a i l : Księgarnia internetowa: Wydanie 1 D r u k i oprawa: www.wuw.pl/ksiegarnia dz.handlowy@uw.edu.pl �Spis treści Wykaz skrótów 9 Podziękowania 11 wstep 13 R o z d z i a ł I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach międzynarodowych . . . 25 Wprowadzenie 25 1. P o j ę c i e k u l t u r y 28 2. Z a g a d n i e n i e k u l t u r y w t e o r i i s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h 33 3. W y z w a n i a m e t o d o l o g i c z n e 37 4. Pojecie „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 40 5. P u ł a p k i „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 48 6. K o n s e k w e n c j e „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 52 7. P o l i t y z a c j a k u l t u r y 54 Podsumowanie 57 R o z d z i a ł I I . „Zwrot kulturowy" we wspołczesnym wojsku 59 Wprowadzenie 59 1. Z a g a d n i e n i e k u l t u r y w d o t y c h c z a s o w y c h b a d a n i a c h n a d b e z p i e c z e ó s t w e m 61 1.1. K u l t u r a s t r a t e g i c z n a 62 1.2. B e z p i e c z e ó s t w o k u l t u r o w e 66 2. „ Z w r o t k u l t u r o w y " w e w s p o ó ł c z e s n y m w o j s k u 67 3. R o l a k u l t u r y w w o j n a c h p r z y s z ł o ś c i 71 4. O d „rewolucji w sprawach wojskowych" (Revolution „rewolucji kulturalnej w sprawach w o j s k o w y c h " in (Cultural Military Revolution Affairs)? 5. P r z e j a w y „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 5.1. Znaczenie k u l t u r y dla wojska - brytyjska Joint Doctrine N o t e Affairs)do in Military 75 81 84 6. „ M i l i t a r y z a c j a k u l t u r y " 87 Podsumowanie 89 �6 Spis treści R o z d z i a ł I I I . Koncepcja świadomości międzykulturowejw operacjach wielonarodowych sił wojskowych Wprowadzenie 91 91 1. Operacje w i e l o n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h 2. W i e l o n a r o d o w y E k s p e r y m e n t 6 - Multi-National 92 Experiment 6 95 3. K s z t a ł t o w a n i e sie k o n c e p c j i ś w i a d o m o ś c i m i ę d z y k u l t u r o w e j w operacjach w i e l o ­ n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h 97 4. D e f i n i c j a i k s z t a ł t k o n c o w y k o n c e p c j i s w i a d o m o s c i m i e d z y k u l t u r o w e j 109 5. S w i a d o m o s c m i e d z y k u l t u r o w a a k o m p e t e n c j a i k o m u n i k a c j a ( m i e d z y ) k u l t u r o w a . 116 6. S w i a d o m o s c m i e d z y k u l t u r o w a a s t e r e o t y p y k u l t u r o w e i szok k u l t u r o w y 122 6 . 1 . Polacy w A f g a n i s t a n i e 125 7. E d u k a c j a ( m i e ę d z y ) k u l t u r o w a 132 8. Operacjonalizacja k u l t u r y 140 Podsumowanie 142 R o z d z i a ł IV. Kultura organizacji wojśka - u podstaw świadomości międzykulturowejwielonarodowych śił wojskowych 143 Wprowadzenie 143 1. W i e l o k u l t u r o w o s c w w i e l o n a r o d o w y c h s i ł a c h w o j s k o w y c h 145 2. K u l t u r a w o j s k a j a k o k u l t u r a o r g a n i z a c j i 152 3. K u l t u r a organizacyjna N A T O 155 4. N a r o d o w a k u l t u r a w o j s k o w a 161 4 . 1 . K u l t u r a organizacyjna W o j s k a P o l s k i e g o 163 5. W i e l o k u l t u r o w e a r m i e „ n a r o d o w e " 166 6. K u l t u r a organizacyjna w o j s k a a k u l t u r a o r g a n i z a c j i c y w i l n y c h 171 7. K u l t u r o w e w a r u n k i i c z y n n i k i i n t e g r u j ą c e f o r m a c j e w i e l o n a r o d o w e 8. B a r i e r y m i e d z y k u l t u r o w e a p r o b l e m e f e k t y w n o s c i operacji p r o w a d z o n y c h 178 przez w i e l o n a r o d o w e siły w o j s k o w e 181 8 . 1 . Operacja „ P r z y w r ó c i ć N a d z i e j e " (Restore Hope) w S o m a l i i 189 Podsumowanie 196 R o z d z i a ł V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia „przeciw-przeciwpartyzancka" - zdobywanie wiedzy o kulturze przez państwo i wojśko 199 Wprowadzenie 199 1. N a r o d z i n y a n t r o p o l o g i i i k o l o n i a l n e w y k o r z y s t y w a n i e w i e d z y o k u l t u r z e 201 2. A n t r o p o l o g o w i e w s ł u z b i e p a n s t w a w czasie I I w o j n y s w i a t o w e j - casus J a p o n i i . . 206 3. P o w o j e n n a a n t r o p o l o g i a z a a n g a z o w a n a - casus W i e t n a m u 216 4. P r o j e k t Camelot i „ t a j s k i s k a n d a l " 227 5. M i l i t a r y z a c j a a n t r o p o l o g i i w X X I w i e k u 229 5 . 1 . Human Terrain System 6. A n t r o p o l o g i c z n a „ d o k t r y n a p r z e c i w - p r z e c i w p a r t y z a n c k a " 232 239 �7 7. „ A r a b s k i u m y s ł " i A b u G h r a i b 244 8. D y l e m a t y a n t r o p o l o g i i 247 Podsumowanie 250 R o z d z i a ł V I . Antropologizacja wojśka i działan wojskowych 252 Wprowadzenie 252 1. S w i a d o m o s c m i ę e d z y k u l t u r o w a - k o n i e c z n o s c i t r u d n o s c i s t o s o w a n i a w d z i a ł a n i a c h wojskowych 254 2. „ Z d o b y c serca i u m y s ł y " - u z r o d e ł k o n c e p c j i s w i a d o m o s c i m i ę d z y k u l t u r o w e j . . . 2.1. D z i a ł a n i a przeciwpartyzanckie w Malezji 3. S w i a d o m o s c mięedzykulturowa jako 257 260 narzeędzie i w a r u n e k „zdobywania serc i u m y s ł o w " w operacjach p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h 263 4. D o k t r y n y p r z e c i w p a r t y z a n c k i e i i c h realizacja w I r a k u i A f g a n i s t a n i e 267 5. C I A - w s t r o n ę Cultural 279 Intelligence Agency? 6. A n t r o p o l o g i z a c j a w o j s k a czy a n t r o p o l o g o w i e w w o j s k u ? 283 7. P u ł a p k i s w i a d o m o s c i m i e ę d z y k u l t u r o w e j 286 Podśumowanie 288 Uwagi koncowe 291 Anekś 301 1. T h o m a s E. L a w r e n c e , 27 Articles (27 A r t y k u ł o w ) , 1917 301 2. F r a n z Boas, Scientists as Spies ( N a u k o w c y j a k o szpiedzy), 1919 3. D a v i d Kilcullen, insurgency Twenty-Eight Articles: Fundamentals of 308 Company-Level Counter- (Dwadziescia osiem p u n k t o w : podstawy działan przeciwpartyzanckich n a p o z i o m i e k o m p a n i i ) - streszczenie, 2 0 0 6 309 4. G e n e r a ł D a v i d Petraeus, 14 Observations from Iraq (14 s p o s t r z e ż e n z I r a k u ) , 2 0 0 6 5. T h e N e t w o r k o f C o n c e r n e d A n t h r o p o l o g i s t s , Pledge ofNon-Participation in Counter- insurgency ( D e k l a r a c j a o d m o w y u d z i a ł u w d z i a ł a n i a c h p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h ) , 2 0 0 9 6. J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, The Significance of Culture to the Military, 317 Cultural 318 Analysis Template ( F o r m u l a r z a n a l i z y k u l t u r o w e j p r z y g o t o w a n y n a p o t r z e b y b r y t y j s k i c h Sił Zbrojnych), 2009 319 Bibliografia 321 Indekś ośob 345 Wykaz tabel, rysunków i wykresów 355 Summary 357 ��Wykaz skrótów AAA ACO ACT AON CAOCL CCA CIA CIES - American Anthropological Association (Amerykaóskie Towarzystwo Antropologiczne) - Allied Command Operations (Sojusznicze D o w ó d z t w o ds. Operacji) - Allied Command Transformation (Sojusznicze D o w ó d z t w o ds. Trans¬ formacji) - Akademia Obrony Narodowej - Center for Advanced Operational Culture Learning (Centrum Szkolenia ds. Zaawansowanej Kultury Operacyjnej [Korpusu Piechoty Mor­ skiej Stanow Zjednoczonych]) - Cross-Cultural Awareness ( s w i a d o m o s ć miedzykulturowa) - Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadu) - Civil Information and Education Section (Sekcja Informacji Obywatel­ skiej i Edukacji) CIMIC CIS COIN CORDS - CULAD DoD EI FAO F M 3-24 HTS HTT HUMINT IED IIS INFOOPS - Civil-Military Cooperation (wspołpraca cywilno-wojskowa) Civil Intelligence Section (Sekcja Wywiadu Cywilnego) Counter-Insurgency Operations (operacje przeciwpartyzanckie) Civil Operations and Revolutionary Development Support (program Wsparcia Operacji Cywilnych i Rozwoju Rewolucji [w Wietnamie]) Cultural Advisor (doradca ds. kulturowych) Department ofDefense (Departament Obrony [StanówZjednoczonych]) Ethnographic Intelligence (wywiad etnograficzny) Foreign Area Officer (Oficer ds. Zagranicznych) Field Manual 3-24 (Podręcznik działaó przeciwpartyzanckich) Human Terrain System (System „ t e r e n u ludzkiego") Human Terrain Team (Zespół ds. „ t e r e n u ludzkiego") Human Intelligence (rozpoznanie osobowe) Improvised Explosive Device (improwizowane ł a d u n k i wybuchowe) Institutefor Intercultural Studies (Instytut StudiówMiedzykulturowych) Information Operations (operacje informacyjne) �10 Wykaz skrótów ISAF - International Security Assistance Force (Międzynarodowe Siły Wspar­ cia Bezpieczenstwa [w Afganistanie]) JDN - Joint Doctrine Note (dokument doktrynalny) LEGAD - Legał Advisor (doradca ds. prawnych) LOE - Limited Objective Experiment (eksperyment ograniczony) MAN - Military Anthropology Network (Stowarzyszenie AntropologowWojska) MoD - Ministry of Defense (Ministerstwo Obrony [Wielkiej Brytanii]) MNE 6 - Multi-National Experiment 6 (Wielonarodowy Eksperyment 6) MNF - Multi-National Force (wielonarodowe siły wojskowe) M T W D W - Mięedzynarodowy Trybunał Wojskowy ds. Dalekiego Wschodu NATO - North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Połnocnoatlantyckiego) NCA - Network of Concerned Anthropologists (Siec Antropologow „Zaniepo­ kojonych") OOTW - Operations Other Than War (operacje inne niż wojna) OSS - Office of Strategic Services (Biuro Służb Strategicznych [Stanow Zjed¬ noczonych]) OWI - Office ofWar Information (Biuro Informacji Wojennej [Stanow Zjed¬ noczonych]) PKW - Polski Kontyngent Wojskowy POLAD - Political Advisor (doradca ds. politycznych) PO&SR - Public Opinion and Sociological Research Division (Departament Opinii Publicznej i Badan Socjologicznych) PRT - Provincial Reconstruction Team (Zespoł Odbudowy Prowincji) PSYOPS - Psychological Operations (operacje psychologiczne) RAO - Regional Area Officer (Oficer ds. Regionalnych) R&AB - Research and Analysis Branch (Dział Badan i Analiz) RMA - Revolution in Military Affairs (rewolucja w sprawach wojskowych) SHAPE - Supreme Headquarters Allied Powers Europe (Naczelne Dowodztwo Sojuszniczych Sił Zbrojnych N A T O w Europie) SME - Subject Matter Expert (specjalista w okreslonej dziedzinie) SORO - Special Operations Research Office (Biuro ds. Badan nad Operacjami Specjalnymi) T R A D O C - Training and Doctrine Command (Dowodztwo ds. Doktryn i Szkolenia [Sił Zbrojnych Królestwa Hiszpanii]) USJFCOM- United States Joint Forces Command (Połaczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych) USMC - United States Marine Corps (Korpus Piechoty Morskiej Stanow Zjed¬ noczonych) UW - Uniwersytet Warszawski WBBS - Wojskowe Biuro Badan Społecznych WP - Wojsko Polskie WRA - War Relocation Authority (Wojskowa Komisja ds. Przesiedlen) �Podziekowania Pragne z całego serca podziekowac wszystkim osobom, ktore w roznym stopniu przyczyniły sieę do powstania niniejszej pracy. Dzięekujęe zatem wojskowym z Polski, Hiszpanii, Niemiec, Norwegii, Finlandii, Belgii, Holandii, Stanoów Zjednoczonych, zktoórymi miałam okazjeę pracowaóc przy Wielonarodowym Eksperymencie 6 (Multi-National Experiment 6) oraz w Akademii Obrony Narodowej, jak równiez cywilnym specjalistom, antropologom, socjologom, politologom, w tym także członkom Human Terrain System, dzięeki k t o ó r y m m o j a w i e d z a n a t e m a t p o r u s z a n y w niniejszej dysertacji mogła sięe rozwijaóc i pogłęebiaóc. Szczegoólne podzięekowania przekazujeę płk. Krzysztofowi Sałacinóskiemu, ppłk. Piotrowi Paluchowi, płk. dr. Jackowi Trembeckiemu, kpt. Marcinowi Matczakowi, płk. Victorowi Badosowi Nieto, mjr. Jose Alfaro, mjr. Serge'owi DaDeppo i ppłk. Frankowi Ennenowi. Dzięekujęe takzże „cywilom": prof. Piotrowi Balcerowiczowi, prof. Ewie Nowickiej, prof. Gunhildzie Hoogensen, dr Marcie Woózniak, dr Marien Duran i dr Justynie Nakoniecznej. Wspomnieóc należzytuowieluKolezżankach i Kolegach z Instytutu StosunkoówMięedzynarodowych U W , ktoórzy w licznych dyskusjach kierunkowali moje myóslenie o problematyce podejmowanej w niniejszej pracy. Za wszelkie przedstawione w niej tezy i fakty ponoszęe oczywióscie wyłaęcznaęodpowiedzialnoósóc. Nieocenionaę osobaę w doprowadzeniu moich wysiłkoów do szczęeósliwego konóca oraz nadania i m pożzaędanego k s z t a ł t u merytorycznego i redakcyjnego była prof. Grazżyna Michałowska. Wiele zawdzieęczam takzże recenzentom na etapie przewodu doktorskiego: prof. Leonardowi Ł u k a s z u k o w i oraz prof. Jackowi Pawlikowi, jak roównieżz recenzentom wydawniczym: gen. dyw. prof. Bolesła¬ w o w i Balcerowiczowi oraz prof. Michałowi Buchowskiemu. Ich uwagi p o m o g ł y m i podjaęóc kolejne waętki i zwróocióc uwageę na kwestie potraktowane w sposóob niewystarczajaęcy w pierwotnej wersji rozprawy. Rozprawa nie powstałaby roówniezż, gdyby nie wsparcie mojej całej Rodziny oraz zrozumienie i cierpliwoósóc okazywanemi,gdyspeędzałam długie godziny przed komputerem. W trudnych chwilach „walki na froncie naukowym" najwieększym wsparciem był dla mnie moójMaęzż Lubomir. I jemu właósnie, poniewazż „przetrwał" ze mnaę Wietnam, Irak i Afganistan, „przezżył" Somalieę i A b u Ghraib, „wytrzymał" działania partyzanckie i przeciwpartyzanckie - rozpraweęteę dedykujęe. ��Wstep Prowadzenie wojny przeciwko partyzantce jest kłopotliwe i długotrwałe tak, jak jedzenie zupy nożem. Thomas E . Lawrence 1 Stwierdzenie, zże dzienó 1 1 wrzeósnia 2001 roku wstrzaęsnaęł wspoółczesnym óswiatem, nadajaęc nowy wektor działaniom nie tylko amerykanóskiej polityki zagranicznej, strategii bezpieczenóstwa, ale i zmieniajaęc kształt stosunkóow mieędzynarodowych, stało sięe jużz truizmem. Oddziaływanie tych wydarzenó było wielopłaszczyznowe i na wielka skalę zaangażowało kilkadziesiąt p a ó s t w całego óswiata w okreóslenie swojego stosunku wobec tej bezprecedensowej tragedii w N o w y m Jorku. H a s ł o „zderzenia cywilizacji" n a b r a ł o niezwykle wymownego znaczenia i zaczeęto moówióc,iżzwłaósnie objawia sięe w praktyce. Jednoczeósnie okazało sieę, zże do tego nowego rodzaju konfliktu Zachoód podszedł w sposóob konwencjonalny - dobrze znany z blisko pieęócdziesięecioletniej, dwublokowej, zimnowojennej rywalizacji i z wczeósniejszej europejskiej historii. Tymczasem nowe, XXI-wieczne „zderzenie cywilizacji" w y m a g a ł o zrozumienia tego, czym naprawdęe saę cywilizacje, co je spaja, co róozżni i co przesaędza o ich trwaniu. Czynnik kulturowy jednak nie był na poczaętku brany pod uwageę przez elity polityczne. W y d a w a ł o sieę, zże Irak i Afganistan możzna potraktowaóc w sposóob konwencjonalny - wykorzystujaęc zdecydowanaę przewageę technologicznaę, liczebnaę, operacyjnaę i taktycznaę. Ale wieększoósóc dotychczas stosowanych ósrodkoów zawiodła. Okazało sieę, zże rozproszeni, ózle uzbrojeni i wyszkoleni w „partyzanckich" warunkach bojownicy, po poczatkowym rozbiciu, rosna w siłe i sa w stanie zadawac Zachodowi dotkliwe ciosy, m.in. dzięki poparciu ludnoósci lokalnej. Prowadzenie wojny w Iraku i Afganistanie zaczeęło doósóc szybko kojarzyc się wielu z celnym powiedzeniem Thomasa Lawrence'a - stało sieę trudne, skomplikowane i d ł u g o t r w a ł e tak, jak jedzenie zupy nozżem. Koniecznoósóc zmiany sposobu prowadzenia operacji w Iraku i Afganistanie w y m u s i ł a zatem sięegnięecie do dziedziny dotychczas s ł a b o obecnej we 1 T y t u ł i m o t t o z p i s m T h o m a s a Lawrence'a p r z y w o ł a n e przez J o h n a A . N a g l a w jego k s i a ż c e Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2002. The �14 wstep w s p o ł c z e s n y m wojsku: nauk społecznych i humanistycznych, ze szczegolnym uwzglęednieniem nauk o kulturze. Zaczeęto pod t y m kaętem zmieniac system szkoleniowy w wielu armiach na całym swiecie, zaczynajaęc od armii amerykanskiej. N o w a koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej (Cross-Cultural Awareness - CCA) miała zapewnic sukces w operacjach prowadzonych przez Zachod w Azji Srodkowej i na Bliskim Wschodzie. Wraz z przyznaniem, zże Afganistan mozże stac sieę „drugim Wietnamem", zaczeęto opracowywac podreęczniki walki przeciwpartyzanckiej, badac złozżonosc powiaęzan społecznych, sieci plemiennych i wartosci wyznawanych przez zrozżnicowane grupy etniczne. Pojawił sieęrownieżz p o m y s ł zatrudnienia antropologow - specjalistow od regionu - w strukturach wojska, wysyłanych w rejon prowadzonych operacji. Wraz z uruchomieniem amerykanskiego Human Terrain System rozgorzała wielka debata w srodowisku badaczy społecznych na temat nieetycznosci wspołpracy z wojskiem. W ogniu krytyki staneęła kwestia udzielania informacji o grupach badanych i mozżliwosci ich instrumentalnego wykorzystania przez dowodcow wojskowych, w t y m takzże narazżania żzycia i zdrowia informatorow antropologow. Rozpoczęeła sieę dyskusja na temat łamania badź rozmywania się zasad odpowiedzialnosci zawodowej. W efekcie p o w s t a ł o bardzo wiele publikacji kontestujaęcych etycznosc, zasadnosc i efektywnosc wspołpracy na l i n i i wojsko-badacze społeczni. Obok nich pojawiło sięe rownoczesnie d u z ż o t a k i c h p r a c , k t o r e czyniły z nowego paradygmatu prowadzenia operacji wojskowych, t j . swiadomosci mieędzykulturowej, klucz do zwycieęstwa. Rowniezż w Polsce w z r o s ł o ostatnio zainteresowanie t y m zagadnieniem. Doswiadczenia polskich zżołnierzy u d o w o d n i ł y bowiem, zże nie mozżna efektyw¬ nie wpływac na budowanie srodowiska bezpieczenstwa bez dobrych relacji z ludnosciaę lokalnaę, a tych relacji - bez podstawowej wiedzy o kulturze danego społeczenstwa. W wywiadzie z 20 pazdziernika 2009 roku udzielonym dla „ D z i e n n i k a Gazety Prawnej" owczesny szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, generał Franciszek Gaęgor, powiedział: „Afganczycy odbierali ISAF jako obcych ze wzglęedu na odmiennaę kultureę i zachowanie sieę, a takzże demon¬ strowanie braku zaufania, symbolem czego stały sieę mknaęce przez afganskie wsie patrole w pancernych pojazdach". Do tej pory brak było opracowania całosciowo prezentujaęcego teę złozżonaę i interdyscyplinarnaę problematykeę, ktore objeęłoby z perspektywy nauki o polityce kwestięe zdobywania i otwierania sieę struktur wojskowych na zagadnienia kulturowe. Nie podejmowano tezż kwestii tego, co z obserwowanego „zwrotu kulturowego" wynika dla panstwa i dla wspołczesnych stosunkow mieędzynarodowych. Luka ta jest wyrazna zarowno w polskiej, jak i zagranicznej literaturze naukowej, m i m o istnienia dużzej liczby czaęstkowych opracowan tego zagadnienia przede wszystkim w literaturze obcojeęzycznej. W Polsce temat ten dopiero zaczyna byc dostrzegany. Celem niniejszej pracy jest u z u p e ł n i e n i e tej l u k i , a takzże zaprezentowanie cech „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych na przykładzie koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej �wstep 15 w operacjach wielonarodowych sił wojskowych. Pod pojęeciem „ z w r o t u kulturowego" rozumiana jest „inflacja" zapotrzebowania na wiedzęe orozżnorodnosci kulturowej człowieka i konsekwencjach, jakie się z nia wiaża dla relacji mieędzy jednostkami, panstwami, k u l t u r a m i i cywilizacjami, jak rownieżz tendencja do szerszego uwzgleędniania czynnika kulturowego w badaniach nad stosunkami mieędzynarodowymi. Prezentowana w pracy koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej mozże bowiem słuzżyc jako nowe narzęedzie analityczne i badawcze. Atrakcyjnosc tej perspektywy kulturowej wzrosła w zwiaęzku z radykalnymi zmianami w samych stosunkach mięedzynarodowych. W ich rzetelnej analizie nie mozżna juzż dzisiaj pomijac czynnika kulturowego, wkraczajaęcego do nauk o polityce m.in. przez studia postkolonialne, antropologieę konfliktow zbrojnych, komunikacjęe mięedzykulturowaę czy mieędzynarodowe stosunki kulturalne. „Antropologizacja" w s p o ł c z e s n e g o dyskursu o stosunkach mieędzynarodowych jest tutaj przesledzona na przykładzie „zwrotu kulturowego", ktory dokonał sieę w najbrutalniejszej sferze tych stosunkow: sferze wojen, konfliktow i operacji wojskowych, ktorych cena zawsze jest ludzkie życie. To w ł a s n i e ta sfera skupia jak w soczewce pytania o to, jak dalece m o ż e ten zwrot wpłynaź na trwała z m i a n ę charakteru stosunkow mieędzynarodowych. M i m o stopniowego wycofywania sieę poszczegolnych komponentow narodowych International Security Assistance Force (ISAF) z Afganistanu mozżna byc pewnym, żze ta bardzo droga pod kazżdym wzgleędem lekcja sprawi, izż podejmowanie decyzji o udziale w operacjach poza granicami kraju (niezależznie, czy beędzie to Afganistan, Libia, Czad, Kongo, czy Bosnia i Hercegowina) beędzie zdecydowanie czeęsciej uwzglęedniało wiedzeę „dostarczycieli swiadomosci mięedzykulturowej": antropologow, socjologow, psychologow mieędzykulturowych, jeęzykoznawcow czy religioznawcow. Bezposrednim impulsem do naukowego zmierzenia sięe z tym zagadnieniem stał sięe moj udział w Wielonarodowym Eksperymencie 6 (Multi-National Experiment 6) w latach 2009-2010 na zaproszenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP oraz Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, w k t o r y m opracowano koncepcjeęswiadomosci mięedzykulturowej w operacjach sojuszniczych N A T O . Mozżliwosc bezposredniej konfrontacji bogatej literatury przedmiotu z praktykaę podczas procesu eksperymentowania wielonarodowego, jak rownieżz konsultacji z mięedzynarodowym srodowiskiem wojskowym oraz naukowym wpłynęeły na ostateczny kształt i zawartosc pracy. Jednoczesnie finalny rezultat mocno wykroczył poza sam eksperyment, pokazujaęc zagadnienie w kontekstach nieobecnych badź słabo obecnych w samym eksperymencie. Niniejsza rozprawa była pisana z mysla o trzech bardzo rożnych kategoriach odbiorcow: badaczach stosunkow mieędzynarodowych, szukajaęcych w kulturze dodatkowych odpowiedzi na pytania o dynamikeę tych relacji, antropologach, dyskutujaęcych o roli swojej dyscypliny w k s z t a ł t o w a n i u polityki zagranicznej panstwa i stosunkow mięedzynarodowych, oraz wojskowych zainteresowanych kulturaę i jej w p ł y w e m na efektywnosc prowadzonych przez nich działan w trudnych realiach operacji wojskowych o rożznorodnym charakterze. Choc dla �16 Wstęp każzdej z tych grup praca mozże okazaóc sieę interesujaęca w okreóslonych jej aspektach, nie znaczy to, żze kazżda znajdzie w pełni zadowalajaęce jaę tezy, stwierdzenia i o d p o w i e d z i na wszystkie waętpliwoósci, jakie wiaęzżaęsięe z wykorzystywaniem kultury jako narzeędzia we wspóołczesnych stosunkach mieędzynarodowych (niezależznie od intencji, jakie towarzyszaę jej „użzywaniu"). Dyskutujaęc nad roóżznymi jej fragmentami z przedstawicielami wszystkich grup, z r o z u m i a ł a m , żze podjeęcie tego tematu jest naukowym „wejósciem na minęe", jakaę okazuje sięe kultura w momentach, w ktoórych podlega polityzacji, militaryzacji i operacjonalizacji na roózżnych polach wspoółczesnych stosunkóow mięedzynarodowych i mięedzykulturowych. Okazjeę do konfrontacji spojrzenia cywilnego i wojskowego zyskałam dzięeki wielu konferencjom i warsztatom o charakterze zaroówno mieędzynarodowym, jak i krajowym, podczas spotkanó zzżołnierzami na kursach doskonalenia zawodowego oficeroów w Akademii Obrony Narodo¬ wej, kursach organizowanych przez Centrum Szkolenia na Potrzeby Misji Pokojowych w Kielcach (obecnie Centrum Przygotowanó do Misji Zagranicz¬ nych) czy zjazdach słuchaczy podyplomowych studióow „Komunikacja mięedzykulturowa w dziedzinie bezpieczenóstwa mieędzynarodowego", ktoóre p o w s t a ł y przy wspoółpracy Uniwersytetu Warszawskiego (Instytutu Stosunkóow Mieędzynarodowych Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych) i Akademii Obrony Narodowej (Wydziału Zarzaędzania i Dowodzenia) w 2011 roku. Jednoczeósnie moje głęebokie przekonanie, żze t y m bardziej potrzebne jest tutaj interdyscy¬ plinarne spojrzenie (jakkolwiek napotykajaęce wiele przeszkoód) i nie nalezży rezygnowaóc z proóby poszerzenia pola dyskusji na ten temat właósnie w Polsce, s p o w o d o w a ł o , żze zdecydowałam sieę „nie wywieszaóc białej flagi" i kontynuowaóc badania nad t y m zagadnieniem. Czy z dobrym rezultatem - o t y m mozże rozstrzygnaęóc wyłaęcznie Czytelnik. Celem r o z d z i a ł u I, z a t y t u ł o w a n e g o „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych, jest ukazanie problematycznoósci pojeęcia kultury oraz „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych, a takzże zwroócenie uwagi na konsekwencje i wyzwania zwiaęzane z wprowadzeniem perspektywy kulturowej do badania stosunkoów mieędzynarodowych. W dalszej częeósci rozdziału zwias¬ tuny „zwrotu kulturowego" rozpatrywane saę w oparciu o teorie stosunkóow mieędzynarodowych, w ktoórych pojawia sieę zapowiedóz powrotu kategorii kultury do tej dziedziny badanó. Przeglaęd poruszanych kwestii pozwala dostrzec, zże „zwrot kulturowy" został potraktowany w t y m rozdziale jako determinanta i tło zmian w zakresie myóslenia owspóołczesnych konfliktach zbrojnych oraz operacjach wojskowych, zwła¬ szcza o charakterze wielonarodowym. Pojawienie sięe koncepcjióswiadomoósci mieędzykulturowej mozżliwe było bowiem właósnie dlatego, żze zaistniał ten zwrot. R o z d z i a ł I I przedstawia zagadnienie „Zwrotu kulturowego" we współczesnym wojsku. Stosujac zdefiniowane w rozdziale I pojecie „zwrotu kulturowego", badam, w jaki sposóob mozże ono mieóc zastosowanie przy proóbie uchwycenia zmian zachodza cych we wspóołczesnych siłach zbrojnych. Zmiany te przebiegaja, oczywióscie, wielokierunkowo i w i e l o p ł a s z c z y z n o w o , jednak przedmiotem �wstep 17 zainteresowania i głownaę osiaę rozważzan podjeętych w rozdziale jest wskazanie, w j a k i m momencie zaczęeto dostrzegac w p ł y w kultury na funkcjonowanie w s p o ł c z e s n e g o wojska, jak rownieżz jakie osoby stały sięe architektami „ z w r o t u kulturowego" w t y m srodowisku. Celem rozdziału jest takzże okreslenie prak¬ tycznych aspektow obserwowanego zwrotu w tej dziedzinie. W rozdziale I I I omowiona jest Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych. R o z w a ż a n i a w tej częsci sa przedstawione w swietle prac nad zagadnieniem swiadomosci mięedzykulturowej, podjeętych w ramach zainicjowanego przez Połaęczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodowego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) . W M N E 6 uczestniczyły 22 panstwa oraz N A T O . Do obserwacji eksperymentu zapro¬ szono Unięe Europejskaę i ONZ, a takzże inne organizacje mieędzynarodowe. W ramach M N E 6 było realizowanych 1 1 celow, w t y m cel 4.3: „ s w i a d o m o s c mieędzykulturowa: tworzenie wspolnej swiadomosci sytuacyjnej wsrod sił koa¬ licji oraz partnerow poprzez zrozumienie sytuacji mięedzykulturowej w srodowisku operacyjnym". Problem badawczy całego M N E 6 dotyczył zdolnosci sił koalicyjnych do generowania wspolnej swiadomosci sytuacyjnej przez wypra¬ cowanie procedur i mechanizmow przekazywania informacji, synchronizacji wysiłkow oraz osiaęgania posteępu w operacji we wspołpracy z organizacjami mieędzynarodowymi i i n n y m i aktorami srodowiska operacyjnego, przez zwal¬ czanie „ p r z e c i w n i k o w nieregularnych i innych p o d m i o t o w n i e - w s p o ł p r a cujaęcych". Rozdział przedstawia głowne załozżenia, strukturęe i w y n i k i tego eksperymentu. Konczaę go rozważzania zwiaęzane z mozżliwosciaę wdrożzenia koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej w system szkoleniowo-edukacyjny Wojska Polskiego. Celem zasadniczym jest tutaj znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy sama wiedza o kulturze od razu podsuwa gotowe rozwiaęzania do wdrozżenia w praktyce przez wojsko? Co wieęc jest jeszcze potrzebne do tego, aby mowic o efektywnosci, „operacjonalizacji" tej wiedzy? R o z d z i a ł I V , z a t y t u ł o w a n y Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej wielonarodowych sił wojskowych, wskazuje, że problematyka swiadomosci mieędzykulturowej nie dotyczy wyłaęcznie relacji z ludnosciaę lokalna. R ó w n i e istotny jest fakt wewnetrznego zroznicowania kulturowego sił koalicyjnych/sojuszniczych, uniemozżliwiajaęcy czeęsto efektywne przeprowa¬ dzanie operacji z p o w o d ó w leżących po stronie k o n t y n g e n t ó w wielonarodo­ wych. Dlatego w pracy została r ó w n i e z podjęta tematyka kultury organizacyjnej wojska, jej narodowych odmian i w p ł y w u na wspóołpraceę cywilno-wojskowaę. Uwzgleędnienie problematyki kultury wojska w y m a g a ł o przedstawienia w y n i koów badanó poroównawczych przeprowadzonych przez holenderskich badaczy, takich jak Joseph Soeters, w celu zbadania w p ł y w u zróozżnicowania kulturowego wielonarodowych sił zbrojnych na wspoółdziałanie w operacjach prowadzonych na terenach objeętych zamieszkami czy konfliktem zbrojnym. Celem rozdziału jest charakterystyka kultury organizacyjnej wojska na poziomach mieędzynarodowym i narodowym oraz jej poroównanie z kulturaę �18 Wsteęp organizacji cywilnych, aby mozżliwe było zbadanie jej w p ł y w u na efektywnoósóc operacji wielonarodowych, a wiec takich, w któorych biora udział kontyngenty cywilno-wojskowe z wiecej nizż dwoóch krajoów. R o z d z i a ł V nosi tytuł Miedzy militaryzacja: antropologii a antropologia: „przeciw-przeciwpartyzancka"' - zdobywanie wiedzy o kulturze przez pańistwo i wojsko. Zary¬ sowane sa w n i m m.in. głóowne punkty sporu wokoół amerykanóskiego programu Human Terrain System. W jego kontekóscie analizowane sa roówniezż typy napieóc tworza cych sie miedzy róozżnorodnymi rolami, w jakie musi wcielióc sie antro¬ polog: dażacego do obiektywizmu badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta okreóslonego zawodu/kultury organizacji zawodowej, np. stowa¬ rzyszenia antropologicznego. Antropologia, jako nauka specjalizujaca si e w badaniu roóżznorodnoósci kulturowej człowieka, u k s z t a ł t o w a n a przez „fetysz badanó terenowych", staje sie w t y m rozdziale przedmiotem rozważzanó z p u n k t u widzenia jej w p ł y w u na prowadzona przez panóstwa polityke zagraniczna , a przez to na stosunki miedzynarodowe. W p ł y w ten pokazany jest na przykładach amerykanóskiej polityki wobec Japonii i Wietnamu. W rozdziale V I , z a t y t u ł o w a n y m Antropologizacja wojska i działano wojskowych, omawiane sa koncepcje „zdobywania serc i umysłoów" i operacji populacjocentrycznych (population-centric operations). Pojecia te pojawiaja sie w kontekscie na nowo przypomnianego schematu działaón przeciwpartyzanckich, okreóslanego skróotem C O I N (od ang. Counter-Insurgency). W takich działaniach w centrum uwagi zamiast sił przeciwnika zostaje postawiona ludnoósóc lokalna, któorej opowiedzenie sie po jednej ze stron przesa dza w dużzym stopniu o sukcesie badóz klesce operacji. Znajomoósóc uwarunkowanó kulturowych, wartoósci, zwyczajóow i obyczajoów, ktoórymi kieruje sie ta ludnoósóc, oraz ich przestrzeganie i po¬ szanowanie przez siły w a l c z ą c e z partyzantami s t a j a s i e wiec jednymi z kluczowych elementóow strategii przeciwpartyzanckiej. W rozdziale t y m sa takżze ukazane zalezżnoósci miedzy koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej a operacjami C O I N oraz koncepcja „zdobywania serc i umysłoów" na przykładzie m.in. operacji w Iraku i Afganistanie. Rozprawa jest podsumowana w uwagach konócowych, zebranych w celu udzielenia odpowiedzi na pytania: 1) Jak radzimy sobie jako Zachóod z postulatem r ó w n o u p r a w n i e n i a kultur w swiecie r o ż n o r o d n o s c i kulturowej? 2) Jaka przyszłosc ma przed soba „zwrot kulturowy"? 3) Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej jest właósciwym i skutecznym rozwiaęzaniem problemoów wspóołczesnych operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe? 4) Czy koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej mozże byóc złotym ósrodkiem mięedzy dotychczasowaę „kulturofobiaę" a obecnym „kulturocentryzmem"? Zagadnienie óswiadomoósci mieędzykulturowej zostało przeanalizowane przy zastosowaniu podejóscia interdyscyplinarnego. Dzięeki t e m u mozżliwe było połaęczenie roózżnych metod badawczych, charakterystycznych dla nauk spo¬ łecznych i humanistycznych, w t y m dorobku zaroówno nauki o polityce (m.in. o stosunkach mieędzynarodowych), nauki o bezpieczenóstwie, nauki o obron- �Wstęep 19 noósci, jak i etnologii. Celem n a d r z e ę d n y m b y ł o b o w i e m k o m p l e k s o w e , holistyczne zaprezentowanie złożzonoósci zagadnienia, sytuujaęcego s i e ę n a pograniczach tych nauk. Koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej kształtuje sieę bowiem na styku róozżnych gałęezi nauki, bęedaęc korelatem innych, dobrze ugruntowanych pojęeóc i koncepcji, takich jak kultura narodowa, kultura strategiczna, kultura wojska, kultura bezpieczenóstwa, bezpieczenóstwo kulturowe z jednej strony, z drugiej zaós: edukacja mięedzykulturowa, kompetencja mieędzykulturowa, wielokulturowoósóc, multikulturalizm, tożzsamoósóc kulturowa, dialog mięedzykulturowy czy dziedzictwo kulturowe. Pojęecie óswiadomoósci mięedzykulturowej pojawia sieęwięec na styku: antropologii, socjologii, politologii, pedagogiki, nauki o bezpieczeónstwie, studióow strategicznych, stosunkóowmięedzynarodowych, psychologii mieędzykulturowej, socjologii wojska etc. Starałam sięe obiektywnie (o ile to w ogóole mozżliwe) przedstawióc dylematy i wyzwania, jakie wiaężzaę sięe z powrotem kategorii kultury do stosunkóow mięedzynarodowych na roózżnych ich poziomach: mięedzypaónstwowym, mięedzyorganizacyjnym, wreszcie mięedzyjednostkowym. Dostrzegajaęc „zwrot kulturowy" w tej dziedzinie, analizowałam róożzne punkty widzenia na to zagadnienie: politologóow, politykoów, badaczy społecznych, antropologóow, socjologóow, psychologóow mięedzykulturowych, wojskowych teoretykoów i praktykóow. Przyjęety holistyczny sposoób potraktowania tematu óswiadomoósci mięedzykulturowej oddaje moje przekonanie, iżz wyłaęcznie interdyscyplinarne badania saę w tej mierze efektywne (choóc róownoczeósnie bardzo trudne). Jednoczeósnie saę to badania, któore mogaę i powinny byóc rozwijane i pogłęebiane - mojaę nadziejaę pozostaje, zże niniejsza rozprawa bęedzie stanowióc zachęetęe do podejmowania baędóz kontynuowania inicjatyw nie tylko badawczych, ale i praktycznych w tej dziedzinie. W celu udzielenia odpowiedzi na szereg pytanó badawczych, choócby ze wzgleędu na interdyscyplinarny charakter poruszanej problematyki, konieczne było sieęgnięecie do wielu zroózżnicowanych ózroódeł. Staęd w bibliografii pracy znalazła sieę duzża liczba artykułóow ze specjalistycznych periodykóow naukowych z dziedziny antropologii i nauk społecznych, jak np. „Anthropology Today", „ A n t h r o p o l o g y News", „ A m e r i c a n Anthropologist", „Political and Legal Anthropology Review", „ C u r r e n t Anthropology" czy „International Journal o f Social History", z nauk o bezpieczenóstwie i obronnoósci, jak „Military Review", „Small Wars Journal", „The Journal o f M i l i t a r y History", „ P a r a m e t e r s " , „Proceedings", publikacji U.S. A r m y War College, U.S. A r m y Command and General Staff College (Fort Leavenworth, Kansas), Strategic Studies Institute, N A T O Defense College, serii wydawniczych poóswieęconych wspoółczesnym problemom bezpieczenóstwa z wydawnictw Ashgate, Routledge czy SAGE. Uwzgleędnione zostały takzże periodyki naukowe z pogranicza politologii, stosunkoów mieędzynarodowych i wojskowych studioów strategicznych: „Foreign Affairs", „The Journal o f International Security Affairs", „ A r m e d Forces and Society", „ C o n t e m p o r a r y Security Policy", „Journal o f Political and Military Sociology". Nie m o g ł o zabraknaęóc odniesienó do prac tematycznie powiaęzanych �20 wstep z „International Journal of Intercultural Relations", „International Peacekeeping" oraz „Journal o f Cross-Cultural Psychology". Przesledzone zostały rownież artykuły i dyskusje toczaęce sięe wokóoł publikacji zamieszczonych na wojskowych i antropologicznych stronach internetowych. Z polskiej literatury przedmiotu wskazaóc nalezży takie periodyki, jak „Stosunki Mięedzynarodowe - International Relations", „Sprawy Mieędzynarodowe", „Bellona", „Polska Zbrojna", „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej". Przywołujac podstawowe lektury, jeszcze z poczatku lat 90. X X wieku, kiedy to zaczyna sieę refleksja badawcza nad przywroóceniem kulturze należznego jej miejsca w stosunkach mieędzynarodowych, nalezży na poczaętku wymienióc trzy „klasyczne" prace z tego okresu: Francisa Fukuyamy Koniec historii (1992), Samuela Huntingtona Zderzenie cywilizacji (1993 - artykuł w „Foreign Affairs" i 1996 - ksiażka) oraz Benjamina Barbera Dżihad kontra McSwiat z 1996 r o k u . 2 Dalszej analizie w literaturze przedmiotu poddawane sa prace Alvina i Heidi Toffleróow (choóc oni sami stosujaę pojeęcie „cywilizacji" nie w znaczeniu stricte kulturowym, ale technologicznym, zwłaszcza w najbardziej znanej pracy Trzecia fala, 1996), Arjuna Appaduraia (Nowoczesność: bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji,również 1996) i Zygmunta Baumana (Globalizacja, 2004) - a warto dodaóc,zże dwaj ostatni saę przedstawicielami antropologii i socjologii. Do tego grona dołącza coraz czesciej także antropolog U l f Hannerz (Powiadania transnarodowe: Kultura, ludzie, miejsca, 1996). Politolodzy odwołuja s i ę r ó w n i e z do prac wczeósniejszych, ale na nowo zyskujaęcych aktualnoósóc właósnie w latach 90. X X wieku, beędaęcych nie tylko latami „zwrotu kulturowego", ale i rewolucji elektronicznej, i medialnej, takich jak chocby Marshalla McLuhana (Zrozumiec media. Przedłużenie człowieka, oryginalne wydanie w jezyku angielskim 1964, wjęezyku polskim: Warszawa 2004) czy Arnolda Toynbee Studium historii (Warszawa 2000), ktore to dzieło stało sie inspiracja i podstawa wielu r o z w a ż a ó prowadzonych przez Huntingtona. 2 K l u c z o w e tezy w ł a s n i e z tych trzech prac analizie poddaje Jan B r z o z o w s k i w artykule z a t y t u ł o w a n y m Współczesne 2006, n r koncepcje dotyczące stosunków miedzynarodowych, „Euro-limes" styczeó 1. T ę sama „ t r ó j k e " za i s t o t n a dla p o j a w i e n i a s i ę analizy obecnosci k u l t u r o w e g o w stosunkach m i e d z y n a r o d o w y c h uznaje takze S. M u r d e n , Kultura miedzynarodowych, [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h , ( r e d . ) , Globalizacja stosunkoów miedzynarodowych, w czynnika stosunkach polityki óswiatowej. Wprowadzenie do W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 , s. 668. D w i e z trzech wskazanych prac umieszczone saę przez R o m a n a Kuózniara w zestawie trzech najwazniejszych pozycji k s z t a ł t u j ą c y c h narracje o d n o s z a c ą s i ę do s t o s u n k o w międzynarodo¬ w y c h w latach 90. X X w i e k u ( F u k u y a m a i H u n t i n g t o n ) . Z a trzeciaę badacz dwudziestolecia pozimnowojennego w stosunkach m i e d z y n a r o d o w y c h uznaje Wielką Z b i g n i e w a Brzezinóskiego ( w y d . ang. 1997, przenikliwoósóc g e o p o l i t y c z n o - s t r a t e g i c z n a ę , w y d . pol. 1998), Kuózniar szachownicę zarzuca właósnie pominięecie irracjonalnoósci, e m o c j i i uczuóc, atawistycznych instynktoów oraz rosnaęcej r o l i p o z a p a ó s t w o w y c h w r ó z n y c h postaciach". 2010. Stosunki miedzynarodowe W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 307. na przełomie autorstwa ktoórej, o b o k p o c h w a ł R. K u z n i a r , Pozimnowojenne za „czynnika podmiotóow dwudziestolecie 1989¬ XX i XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, �21 Wstęep Wósroódpracporuszajaęcych bezpoósrednio k w e s t i e ę w p ł y w u k u l t u r y n a stosunki mięedzynarodowe należzy wymienióc (w kolejnoósci ich ukazywania się) Culture and International Relations pod redakcja Jongsuk Chay (1990) ; Cultural Forces in World Politics (1990) Alego A . Mazrui; The Return of Culture and Identity in International Relations Theory pod redakcja Yosefa Lapida i Friedricha Kratochwila (1995) ; Glena Fishera Mindsets. The Role of Culture and Perception in International Relations (1997) ; Johna Bornemana Subversions of International Order: Studies in the Political Anthropology of Culture (1998) ; Culture in World Politics pod redakcja; Dominique Jacquin-Berdal, A n d r e w Orosa i Marka Verweija (1998) ; Cultural Impact on International Relations (2002) pod redakcja Y. Xintian; Culture and International History pod redakcja Jessiki Gienow-Hecht i Franka Schumachera ( 2 0 0 3 ) ; Culture in International Relations: Narratives, Natives, and Tourists Julie Reeves ( 2 0 0 4 ) ; Culture and Security Michaela 3 4 5 6 7 8 9 10 11 3 J. Chay ( r e d . ) , Culture and International Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. W pracy tej z k o l e i mozżna odnaleózóc i s t o t n e a r t y k u ł y , t j . : R.B.J. W a l k e r , The Concept ofCulture the Theory ofInternational International Relations; R . A . Falk, Culture, Modernism, Postmodernism: in A Challenge to Relations. W a r t o w t y m miejscu z a z n a c z y c , ż e c a ł e lata 90. sa naznaczone inflacja p u b l i k a c j i b a d a j ą c y c h role k u l t u r y w stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h . P r z y k ł a d o w o w t y m okresie zostaja wydane: V . H a r l e , European Values in International J. T o m l i n s o n , Cultural Imperialism: A Critical Introduction, Relations, Pinter, L o n d o n 1990; John Hopkins B a l t i m o r e 1991; A . Bozeman, Politics and Culture in International East to the Opening of the Modern Age, Transaction U n i v e r s i t y Press, History: From the Ancient Near Publications, N e w B r u n s w i c k 1994; V . M . H u d s o n , Culture and Foreign Policy, Lynne R i e n n e r Publisher, B o u l d e r C O 1997. 4 A . A . M a z r u i , Cultural Forces in World Politics, H e i n e m a n n , P o r t s m o u t h 1990. 5 Y . L a p i d , F. K r a t o c h w i l ( r e d . ) , The Return ofCulture and Identity in International Relations Theory, Lynne R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1996. 6 G. Fisher, Mindsets. The Role ofCulture Press Inc., B o s t o n and Perception in International Relations, Intercultural 1997. Oczywióscie p u b l i k a c j i d o k u m e n t u j a ę c y c h i analizujaęcych powróot k u l t u r y do s t o s u n k o ó w m i ę e d z y n a r o d o w y c h jest dużzo więecej, w w . saę p r z y k ł a d o w y m i , choóc niewaętpliwie roównieżz najczeęósciej c y t o w a n y m i p o z y c j a m i z dziedziny. 7 J. B o r n e m a n , Subversions ofInternational Order: Studies in the Political Anthropology ofCulture, State U n i v e r s i t y o f N e w Y o r k Press, N e w Y o r k 1998. 8 D . Jacquin-Berdal, A . Oros, M . V e r w e i j ( r e d . ) , Culture in World Politics, St. M a r t i n ' s Press, N e w Y o r k 1998. 9 Y . X i n t i a n (red.), Cultural Impact on International Relations, „Chinese Studies", X X , T h e C o u n c i l for Research i n Values a n d Philosophy, W a s h i n g t o n 1 0 J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher (red.), Culture and International Philosophical 2002. History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . M i m o t y t u ł u s u g e r u j ą c e g o g ł ó w n i e k o n t e k s t h i s t o r y c z n y zainteresowanie badaczy s t o s u n k o ó w m i ę e d z y n a r o d o w y c h mogaę wzbudzióc a r t y k u ł y : Beate Jahn, The Power of Culture in International Relations; V o l k e r a Deptaka, Cultural Approaches to International a Challenge?; Eckarta Conce, State, International Systems and Intercultural oraz Scotta Lucasa 'Total Culture' and the State-Private 1 1 J. Reeves, Culture in International Relations: Network Narratives, Transfer: A - a Commentary. Natives, Relations - Commentary Ibidem. and Tourists, Routledge, L o n d o n 2004. W ksiaęzżce tej a u t o r k a stawia tezęe, zże s t o s u n k i m i e ę d z y n a r o d o w e obciaęzżone saę d w i e m a k o n k u r e n c y j n y m i definicjami k u l t u r y . Pierwsza okresla j a k o h u m a n i s t y c z n a (rozumie p o d t y m pojeęciem tradycyjny p r z e d m i o t badanó m i e ę d z y n a r o d o w y c h s t o s u n k ó o w k u l t u r a l n y c h : artystycznaęprodukcjęe i wymianeędóobr kulturalnych oraz m i e ę d z y n a r o d o w a ę w s p o ó ł p r a c ę e instytucjonalna w tej sferze), d r u g a zas j a k o antropologiczna ( o d n o s z a c ą s i ę do c a ł o k s z t a ł t u �22 wstep 12 Williamsa (2007) i Richarda N . Lebowa A Cultural Theory of International Relations ( 2 0 0 8 ) . W nauce polskiej literatura tego zagadnienia przedstawia sięe mniej imponujaęco ze wzgleędu na niewielkaę liczbeę politologoów bezpoósrednio badajaęcych w p ł y w kultury (baędóz tzw. czynnika kulturowego) na stosunki mieędzynarodowe. Nie dotyczy to oczywióscie badanó „regionalistoów": arabistóow, afrykanistóow, amerykanistóow, o r i e n t a l i s t ó o w e t c . , k t o ó r z y z załozżenia po ukonóczeniu sprofilowanych k u l t u r o w o studioówsaę do tego typu badanó i formułowania ocen przygotowani. Z pewnoósciaę do pionierskich dla badania roli kultury w stosunkach mięedzynarodowych nalezży zaliczyóc publikacje Grażyny Michałowskiej, m.in. Zmiennosc i instytucjonalizacja miedzynarodowych stosunków kulturalnych, Warszawa 1991. Kulturowe uwarunkowania stosunkow mieędzynarodowych badali takzże, pod róozżnymi kaętami, politologowie (podajeę wyłaęcznie wybrane tytuły publikacji zwartych, pomijajaęc artykuły naukowe i r o z d z i a ł y w k s i a ż k a c h ) : Kazimierz Krzysztofek (Komunikowanie międzykulturowe. Informacja, kultura, srodki masowego przekazu, stosunki międzynarodowe, PWN, Warszawa 1983), Marek Pietras (red. Oblicza procesów globalizacji, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002), Bożzena Gierat-Bieronó (red. Europejskie modele polityki kulturalnejt. 1 i t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2005 i 2006), Kazimierz Waluch (Polityka kulturalna Unii Europejskiej, Wydawnictwo Naukowe Novum, Płock 2001), R a d o s ł a w Zenderowski (wspołaut. Między¬ narodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Naukowe P W N , Warszawa 2010), W ł o d z i m i e r z Anioł (Paradoksy globalizacji, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2002), Agata Z i ę t e k (red. Międzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2010, w s p o ł r e d . Adaptacja wartości europejskich w krajach islamu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004), Franciszek G o ł e m b s k i (Kulturowe aspekty integracji europejskiej, Wydawnictwa Akademickie i Profesjo¬ nalne, Warszawa 2008), Krzysztof Malinowski (red. Kultura bezpieczenóstwa narodowego w Polsce i Niemczech, Instytut Zachodni, Poznan 2003); Jan Czaja (Kulturowe czynniki bezpieczenóstwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakoów 2008, Bezpieczenóstwo kulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo 13 działanó c z ł o w i e k a , zgodnie z dictum M a r g a r e t M e a d : „ m y jesteósmy kulturaę"). Ostrze k r y t y k i w y m i e r z a w t ę druga, u z n a j ą c , ż e m o ż e ona p r o w a d z i c do u z n a n i a j e d n y c h k u l t u r za lepsze o d i n n y c h . Pisze, ze a n t r o p o l o g i c z n e p o j ę c i e „ k u l t u r y " przeszczepione na g r u n t n a u k i o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h jest grozne i niebezpieczne (s. 185). Z a r z u t y , jakie stawiane sa pracy Reeves, dotyczaę nie t y l k o n i e u p r a w n i o n e j radykalnoósci odrzucenia antropologicznej definicji k u l t u r y , ale przede w s z y s t k i m f a k t u n i e u w z g l e ę d n i e n i a z m i a n y w odbiorze k w e s t i i r o l i k u l t u r y po atakach z 11 wrzesnia, oraz - z perspektywy teorii stosunkow - nieuwzględnienie k o n s t r u k t y w i z m u i i n n y c h t e o r i i , ktoóre tęe kwestięe p o d e j m o w a ł y . Z o b . L . K . Y a n i k , Culture in International Relations: Review: What Is It Good For?, „ I n t e r n a t i o n a l Studies R e v i e w " w r z e s i e ó 2005, t. 7, n r 3, s. 4 7 2 - 4 7 4 . 1 2 M . C h . W i l l i a m s , Culture and Security, Routledge, L o n d o n 2 0 0 7 . 1 3 R . N . L e b o w , A Cultural Cambridge 2008. Theory of International Relations, Cambridge University Press, �wstep 23 Edukacyjne, Krakow 2004); Tadeusz Paleczny (Stosunki międzykulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2005) etc. Nie jest to w zżadnym wypadku lista wyczerpujaęca, jedynie sygnalizujaęca wazżniejsze polskie publikacje badawcze z dziedziny. A zatem, przed przystaępieniem do lektury ksiaęzżki, nalezży zapytaóc, jak istotny jest czynnik kulturowy w stosunkach miedzynarodowych? Odpowiedz, jak się wydaje, będzie zależała od osoby, której zadamy to pytanie. Z duza doza prawdopodobienóstwa mozżna przyjaęóc,zże dziós jeszcze zżołnierz najprawdopodob¬ niej odpowie - niewiele, antropolog - bardzo duzżo, zaós badacz stosunkóow mięedzynarodowych czy politolog - to zależzy. Najblizższa jest m i tutaj postawa politologiczna, starajaęca sięe dostrzec te sfery w stosunkach mieędzynarodowych, w ktoórych kultura rzeczywióscie mozże przesaędzaóc o wielu sprawach, jak róownieżz te, w któorych jej obecnoósóc zauważzalna jest jedynie w tle i nie ma specjalnego znaczenia dla rozwoju wypadkóow. Ze wzgleędu na temat niniejszej rozprawy óswiadomoósóc mieędzykulturowa znalazła sieę oczywióscie na pierwszym planie, jednak zawsze towarzyszaę jej rozwazżania o p u ł a p k a c h , wyzwaniach i zagrożzeniach, jakie mogaę sieę wiaęzaóc z jej absolutyzacjaę. Mojaę nadziejaę pozostaje, zże właósnie te roózżne punkty widzenia, obejmujaęce roózżne kierunki takżze w ramach dyskusji toczaęcych sięe wewnaętrz wspomnianych dyscyplin, u d a ł o sieę tutaj przedstawióc.Podjeęcie sięe analizy zagadnienia óswiadomoósci mieędzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych z perspektywy badacza „z zewnaętrz" nauk wojskowych, choóc róownoczeósnie „od wewnaętrz" szeroko traktowanych nauk humanistycznych, motywowane było chęeciaę ukazania znaczenia, jakie temat ten ma dla „zwykłych" uczestnikoów wielkich globalnych procesoów: żzołnierzy, ktoórzy nigdy w zżyciu nie pojechaliby „na wycieczkeę" do Afganistanu, gdyby nie zostali tam wysłani przez w ł a s n e panóstwo, antropologoów, ktoórzy saę wzywani dzisiaj przez to panóstwo do wsparcia jego działanó,odktóorych oczekuje sieęczęesto, jeósli nie bezpoósredniego zaangażzowania, to przynajmniej bycia pod „antropologicznym telefonem ratunkowym". Dyna¬ mika stosunkoówmieędzynarodowych kształtowana jest bowiem dzisiaj właósnie przez decyzje tych, któorzy do tej pory stali z boku. „Zwrot kulturowy" dokonał radykalnej zmiany ich położenia, wskazujac na z m i a n ę z a s y g n a l i z o w a n a w drugiej częeósci tytułu pracy: militaryzacjęe antropologii z jednej strony, z drugiej zaós na antropologizacjęe wojska. Doszło do „kulturyzacji" stosunkoów mieędzynarodowych, a zarazem do polityzacji kultury. Upolityczniona kultura staje sieę instrumentem sprawowania władzy, kontroli i kreowania aspiracji tozżsamoósciowych. Bardzo wyraóznie mozżna róownieżz dostrzec proces „militaryzacji kultury", ktoóra w transformacji wspoółczesnych armii, sojuszy i koalicji zaczyna byóc wykorzystywana do utylitarnych celoów, j a k i m i saę efektywnoósóc misji i mozżliwoósóc „ p o k o n a n i a przeciwnika" (nie zas do zrozumienia „ I n n e g o " ) . Te dwa procesy w i o d a d o trzeciego - operacjonalizacji kultury, w któorym to kultura staje sieę narzeędziem, broniaę X X I wieku, zostajaęc okrojona i dopasowana do bardzo konkretnych funkcji. Te trzy procesy wywołujaęróownolegle zmiany w reakcji na ich istnienie: �24 Wstęep sfery dotychczas wolne od kultury zostaja „ u k u l t u r o w i o n e " lub, by uzyc bardziej trafnego okreóslenia ze wzgleędu na historyczne prawa do tego pojeęcia zantropologizowane. Mamy wieęc do czynienia z „kulturyzacjaę" baędóz „ a n t r o p o logizacjaę" wspoółczesnego wojska i polityki prowadzonej za jego poósrednictwem przez niektoóre panóstwa. Co łaęczy te procesy? Wszystkie przesiaęknięete saę esencjonalnym rozumie¬ niem kultury, za pomocaę ktoórego kultura ma sięe daóc zdefiniowaóc jako całoósóc o „kształtach konkretnych jak rzecz". Wpadamy t y m samym w Huntingtonowskaę pułapkeę, w ktoórej pojeęcie „kultury" zastaępiło automatycznie pojeęcie „panóstwa", natomiast sposoób myóslenia - jak o terytorialnie sprecyzowanych jednostkach - nie uległ zmianie. Tymczasem, jak zauwazża Michał Buchowski: „to nie kultury sieę spotykajaę, tylko ludzie, któorzy zazwyczaj majaę odmienne sposoby postrzegania óswiata" . Proces reifikowania kultury przenika zatem przez te wspomniane wyzżej i t y m samym wpływa nieuchronnie na sposoób, w jaki kultura jest analizowana w niniejszej pracy. 14 Co zatem róożzni te procesy? Byóc możze niewiele, gdyżz zaroówno polityzacja kultury, jak i antropologizacja polityki majaę „zadaniowy" charakter. Jednak kultura bez stosunkóow mieędzynarodowych doskonale sobie poradzi. Stosunki m i ę d z y n a r o d o w e bez kultury - nie. Będa skazane na niepełny, fragmentaryczny, „ p o s z a t k o w a n y " obraz óswiata. Kultura bez wojska bęedzie funkcjonowaóc óswietnie. Wojsko bez kultury - nie. Beędzie oczywióscie funkcjonowaóc, ale w sposóob u ł o m n y , kaleki, wyabstrahowany z dynamicznej społecznej rzeczywistoósci zaróowno w kraju, jak i w realiach misji. Jedynym rozwiaęzaniem w obu wypadkach jest „małzżenóstwo" z kulturaę. Nawet jeósli nie z miłoósci, to chociazżby ze zdrowego rozsaędku. Roówniezż bowiem z takiego zwiaęzku m o g a ę n a r o d z i ó c sieę bardzo dobre owoce: óswiadomi (miedzy)kulturowo politycy, naukowcy i żołnierze oraz i n n i uczestnicy życia we wspoółczesnym trudnym, skomplikowanym, ale i ogromnie ciekawym, „ r o z k u l t u r y z o w a n y m " óswiecie. 1 4 Z recenzji niniejszej pracy a u t o r s t w a M . Buchowskiego, maszynopis, Poznanó, kwiecienó 2013, s. 2. �R O Z D Z I A Ł „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Nie ma znaczenia, jak bardzo staramy sie skierować czyjejś uwage na rzekomo twarde fakty egzystencji, na to, kto jest w posiadaniu srodkśw produkcji, społecznej broni, akt czy tez gazet. To właśnie rzekomo miekkie fakty tej egzystencji, czyli to, co ludzie sadza na temat sensu zycia oraz tego, jak powinno sie zyś, to, co uzasadnia wierzenia, co sankcjonuje kare, podtrzymuje nadzieje lub czemu przypisuje sie stratę, cisna sie, by zburzyś proste wyobrażenia mocy, kalkulacji efektywnosc lub tez mozliwa do skodyfkowania ignorowac takie fakty, przesłaniać je lub uznaś i interesów. (...) Nastawiajac sie na pewnosc, olimpijska metodę albo po prostu dażąc do sledzenia przyczyn, za nic nieznaczące. Jednak pomimo to one nie mozna znikają. Jakiekolwiek byłyby słabości pojęcia „kultury" („kultur", „form kulturowych"), nie pozostaje nic, jak tylko obstawać przy nim. Brak słuchu, zamierzony lub wrodzony, bez wzgledu na to, jak wojowniczy, nie wystarczy. Clifford Geertz 1 Wprowadzenie „Brak s ł u c h u " badaczy stosunkóowmięedzynarodowych w kwestii w p ł y w u kultury na wspoółczesne realia mozżna uznaóc za chorobeę przeszłoósci. Od ponad dwudziestu lat możzna obserwowaóc „ z w r o t kulturowy", któory obejmujaęc wszystkie praktycznie nauki humanistyczne i społeczne, nie moógł ominaęóc takzże stosunkoów mięedzynarodowych. Kolejne „fale" zainteresowania rolaę kultury w stosunkach mięedzynarodowych były wyznaczane przez okreóslone wydarzenia: konsekwencje rozpadu dwublokowego podziału óswiata, konflikt na Bałkanach, tragedia 11 wrzeósnia 2001 roku, interwencje w Iraku i Afganistanie i , wreszcie, rewolucyjne procesy w krajach arabskich z zimy 2011 roku. Dla „ p o w r o t u k u l t u r y " do stosunkoów mieędzynarodowych momentem p r z e ł o m o w y m okazał sięe koniec zimnej wojny w 1989 roku. Wtedy to 2 1 Cyt. za: A . K u p e r , Kultura. Model antropologiczny, U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ó s k i e g o , K r a k ó w 2 0 0 5 , s. 65 tłum. I . Kołbon, Wydawnictwo [ p o d k r . H . S . ] . C l i f f o r d Geertz, w y b i t n y wspoółczesny a n t r o p o l o g , p r z y w o ł a n y jest na wsteępie r o z d z i a ł u nie t y l k o z p o w o d u trafnoósci obserwacji, mogaęcej stanowióc m o t t o niniejszych rozważzanó, ale roówniezż z p o w o d u o g r o m n e g o w p ł y w u , j a k i w y w a r ł na n a u k i s p o ł e c z n e , nadajac podejsciu k u l t u r o w e m u „ k u s z ą c y p o w a b i wzbudzajaęc zainteresowanie tych, któorzy w p r z e c i w n y m razie pozostaliby doósóc obojeętni wobec prac a n t r o p o l o g i c z n y c h " , j a k zauważza A . Kuper, ibidem, s. 66. Co ważzne, Geertz o d poczaętku s w o i c h badanó s t o s o w a ł podejóscie interdyscyplinarne, korzystajaęc z m e t o d socjologii, p o l i t o l o g i i i e k o n o m i i , w ten s p o s ó b t a k ż e o t w i e r a j ą c na te i n n e n a u k i swoja - j a k pisze o niej i r o n i c z n i e Kuper (równiez antropolog) - „ r a c z e j zasciankowa d y s c y p l i n ę " . Ibidem, s. 68. Wybrane ż rozwaz ania podjęete w n i n i e j s z y m rozdziale częeósciowo z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e w pracy zbiorowej: A . Solarz, H . Schreiber (red.), Religia w stosunkach międzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012, w rozdziale a u t o r s t w a H . Schreiber, z a t y t u ł o w a n y m Religia jako element „zwrotu 2 w Mowa kontekóscie kulturowego" jest o „ p o w r o c i e " w stosunkach kultury do badanó międzynarodowych. nad tego, żze k u l t u r a b y ł a jużz p r z e d m i o t e m stosunkami mieędzynarodowymi analiz i zainteresowania badaczy �26 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych 3 zapanował czas optymizmu - p o w s t a ł a koncepcja „konóca h i s t o r i i " , zauważzono pojawienie się idei global governance,mówiono o narodzinach global civil society, wzmocnieniu dyskursu na temat praw człowieka, akcji na rzecz „óswiata wolnego od m i n " czy „konóca ery bezkarnoósci", ktoórej wyrazem m i a ł o byóc przyjęecie Statutu Mieędzynarodowego T r y b u n a ł u Karnego w 1998 r o k u . Jak pisze Stanisław Bielenó: „Era pozimnowojenna wydawała sieę czasem błogiej transformacji" , a Samuel Huntington podkreósla: „ W euforii, jakaę przynioósł koniec zimnej wojny, zrodziło sięe z ł u d z e n i e h a r m o n i i " . Tymczasem po dwublokowym „rozmrozżeniu" rzeczywistoósóc mieędzynarodowa ujawniła przy¬ kryte do tej pory konflikty o wyraóznym podłożzu etniczno-tozżsamoósciowym, a więc k u l t u r o w y m . D ł u g o jednak kwestia w p ł y w u kultury na stosunki postzimnowojenne nie była dostrzegana baędóz eksponowana. Jej zasadnicza rola, do tej pory pozostajaęca w tle stosunkóow mieędzynarodowych, została zauważzona z p e ł n a ę mocaę dopiero po atakach na W o r l d Trade Center w N o w y m Jorku 11 wrzeósnia 2001 roku. Na kluczowe znaczenie tej daty dla „odkrycia" roli kultury i religii w stosunkach mięedzynarodowych zwracajaęuwageę wszyscy badacze zajmujaęcysięetaę problematykaę (m.in. Joseph Nye, Samuel Huntington, Zygmunt Bauman, Mary Kaldor) . Kontekst tych w y d a r z e ó na pierwszy plan w y s u n ą ł role 4 5 6 7 8 s t o s u n k o w m i e d z y n a r o d o w y c h w latach 40., 50. i 60. X X w i e k u . Yosef Lapid, p i s z ą c o p o w r o c i e k u l t u r y , uzżywa metafory „ p o n o w n e g o zawinieęcia do p o r t u stosunkóow mieędzynarodowych statku « K u l t u r a » " , wygnanego na szerokie w o d y przez ostatnie d z i e s i ę c i o l e c i a . Z o b . Y . Lapid, Culture's Ship: Returns and Departures (red.), The Return of Culture and in International Identity Relations Theory, [ w : ] Y . Lapid, F. K r a t o c h w i l in International Relations Theory, Lynne Rienner Publishers, Boulder C O 1996, s. 5. 3 B. Balcerowicz zauważza, zże F u k u y a m o w s k i e m u „konócowi h i s t o r i i " t o w a r z y s z y ł y w t y m okresie wizje i n n y c h „konócóow": pracy, n a u k i , geostrategii, i z tego wzgleędu s w o i s t y l i b e r a l n y o p t y m i z m s c h y ł k u w i e k u X X nazywa „ e n d y z m e m " (za H u n t i n g t o n e m , k t o r y p i s a ł j u z w 0 „ b ł ę d a c h e n d y z m u " : No Exit - The Errors ofEndism, B. Balcerowicz, Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, międzynarodowy u progu XXI wieku, 1989 [ w : ] „ T h e N a t i o n a l Interest" 1989, nr 17). [ w : ] R. K u z n i a r (red.), Porzaydek W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2005, s. 484. 4 N a niektóore z tych elementoów zwraca uwagęe M . Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2006, s. I X . 5 S. B i e l e ó , Nowa dynamika geopolitycznej fragmentacji porzadku międzynarodowego, m o n i d e s (red.), Świat wobec współczesnych wyzwani i zagrożen, [ w : ] J. Sy- W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 2 1 . 6 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu óswiatowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 26. 7 Konflikty o takim charakterze oczywióscie i s t n i a ł y w czasie z i m n e j w o j n y , były tezż podsycane l u b wreęcz wzniecane zaróowno przez Stany Zjednoczone, j a k i przez Zwiaęzek Radziecki, k t ó r e w s p i e r a ł y i f i n a n s o w a ł y w o j n y d o m o w e n p . w Afryce (Angola, R e p u b l i k a P o ł u d n i o w e j A f r y k i ) . Za: M . M a m d a n i , Good Muslim, on Culture and Terrorism, BadMuslim. Mozambik, A Political Perspective „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" wrzesieón 2002, t. 104, n r 3, s. 769. 8 W Polsce piszaę o tej dacie jako p r z e ł o m o w e j i wyznaczajaęcej koniec pewnej e p o k i m . i n . autorzy wydanej p o d redakcja Janusza Symonidesa pracy Świat wobec współczesnych 1 zagrozżenó, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. Z p o l s k i c h , n o w y c h na wyzwanó rynku �27 Wprowadzenie kultury, a zwłaszcza znaczenie religii (jako istotnego elementu kultury) i jej w p ł y w u na k s z t a ł t o w a n i e nowych paradygmatoów myóslenia w kategoriach bezpieczenóstwa, dyplomacji, polityki zagranicznej. Teza Samuela Huntingtona 0 „zderzeniu cywilizacji", wyodręebniona przez niego głoównie na podstawie kryterium religii właósnie, zaktualizowała sięe w powszechnym mniemaniu, przyczyniajaęc sieę takzże do tego, co okreóslióc mozżna obecnie mianem „ z w r o t u kulturowego" (ang. cultural turn) w stosunkach mięedzynarodowych. „Zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych został naznaczony kilkoma waznymi debatami. Należały do nich m.in. debata o „powrocie" religii do stosunkoów mieędzynarodowych, dyskusja wokóoł kwestii praw człowieka 1 narracji „ d e m o k r a t y c z n e j " prowadzonej przez Zachoód, refleksja poóswięecona nowemu kształtowi ładu mięedzynarodowego, wreszcie dyskusja o percepcji „ I n n e g o " w zglobalizowanym óswiecie „zderzenó cywilizacji". Zagadnienia poru¬ szane w ramach tych debat sa t r w a ł y m elementem dyskursu „ p o w r z e s n i o w e g o " (stosujęe to pojeęcie na okreóslenie całego kontekstu toczaęcej sieę debaty na temat relacji Zachodu i swiata islamu po 11 wrzesnia 2001), sporow politycznych w krajach popierajaęcych interwencjęe, wreszcie: retoryki polityczno-wojskowej, szukajaęcej uzasadnienia dla angazżowania sięe w „ n o w e wojny". Skupiajaę one bowiem jak w soczewce wszystkie kwestie, jakie pojawiajaę sieę podczas ope¬ racji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe w odmiennych kręegach cywilizacyjnych. Retoryka wypraw krzyzżowych, krucjat, obaw przed dzżihadem, imperializmu kulturowego, fundamentalizmoów wróociła nie tylko w Iraku i Afganistanie, ale róowniezż podczas tzw. arabskiego przebudzenia . W efekcie na potrzeby wojska działajaęcego w ósrodowisku wielokulturowym zrodziła sięe koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej jako niezbęednego narzęedzia do „zdobycia serc i umysłoów" ludnoósci cywilnej - i w konócu: do wygrania wojny. 9 Celem niniejszego rozdziału jest wprowadzenie pojeęcia kultury i „zwrotu kulturowego" oraz ich zdefiniowanie, opis teorii stosunkóow mieędzynarodowych odnoszaęcych sieę do kwestii k u l t u r y oraz refleksja nad konsekwencjami i wyzwaniami metodologicznymi zwiaęzanymi z wprowadzeniem perspektywy kulturowej do badania tego obszaru. podreęcznikóow podejmujaęcych zagadnienie r o l i k u l t u r y w stosunkach mięedzynarodowych z p e r s p e k t y w y m i ę e d z y n a r o d o w y c h stosunkóow k u l t u r a l n y c h , zob. n p . R. Z e n d e r o w s k i , K. C e b u l , M . K r y c k i , Międzynarodowe stosunki kulturalne, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2010, s. 9; A . Z i ę t e k (red.), Międzynarodowe Czynnik religijny stosunki kulturalne, Poltext W a r s z a w a 2010; A . Curanovic, w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u War¬ szawskiego, W a r s z a w a 2010, s. 9; M . M a r c z e w s k a - R y t k o , Religia i polityka w globalizujacym się óswiecie, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 2010, s. 85. 9 Symptomatycznie nazwa ta użzywana j e s t przez zachodnie media, wpisujaęc sieę w kolonialnaę metaforęe „ c i e m n y c h " , „ z a c o f a n y c h " społeczenóstw, któore „budzaę sięe" dopiero do w a l k i o wartoósci „ u n i w e r s a l n e " : demokracjeę i p r a w a c z ł o w i e k a . I n n e stosowane nazwy róownie „ e u r o p o c e n t r y c z n i e " generalizujaęco i n t e r p r e t u j a ę w y d a r z e n i a w krajach arabskich, etykietkujaęc je jako „arabskaę Wiosnęe Ludoów" (ew. p r z e d w i o ó s n i e ) . �28 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Na podstawie przeglaędu poruszanych kwestii mozżna dostrzec, zże „zwrot kulturowy" potraktowany został jako determinanta i tło zmian w zakresie myóslenia o wspóołczesnych konfliktach zbrojnych oraz operacjach wojskowych, zwłaszcza o charakterze wielonarodowym. Pojawienie sięe koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej było bowiem możzliwe właósnie dlatego, żze nastaępił ten zwrot. Rozległoósóc podejmowanej proóby opisu „zwrotu kulturowego" wynika wieęc z faktu jego szczegóolnego przejawiania sięe podczas operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe. 1. Pojęcie kultury Antropolog Michał Buchowski pisze: „ k u l t u r a to wiecznie zmieniajaęce sieę pole negocjowania sensoów, sankcjonuje nie tylko zachowania, lecz poprzez nie przede wszystkim nieroównoósci społeczne, interesy polityczne i ekonomiczne poszczegóolnych grup, podziały na lepszych i gorszych, uprzywilejowanych i upoósledzonych. Kultura nie jest tylko kwiatkiem do kozżucha, lecz takzże istotnym czynnikiem w roózżnicowaniu ludzi, ktoóry podziały społeczne czyni «naturalnymi» i akceptowanymi" . Dzisiaj kultura to „przeklęete" słowo. Raymond Williams móowił wreęcz jeszcze w latach 70. X X wieku, zże modlił sieę, by moógł nigdy go nie usłyszeóc , a przeciezż to jemu właósnie zawdzieęczamy nowe otwarcie w kwestii obecnoósci kultury w naukach społecznych. To on bowiem zdetronizował kultureę przez dużze „K", negujaęc jej monolityczny charakter i z a p r o p o n o w a ł rozpisanie jej na cztery obszary z n a c z e n i o w e : 1 ) k u l t u r ę e w y s o k a ę , czeęsto utożzsamianaę z pokrewnymi terminami sztuki i cywilizacji; 2) kulturęe w takim sensie, jaki wjeęzyku polskim nadawany jest terminowi „kulturalny", zgodny z kantowskim ideałem kultury jako wyrafinowania, ogłady i ogóolnych n o r m wyznaczajaęcych status osoby cywilizowanej, obytej z savoir vivre'em i potrafiącej się wysłowic zgodnie z zasadami jęezyka literackiego; 3) kultureę w sensie jej wytworoów, takich 10 11 1 2 1 0 M . B u c h o w s k i , Antropologia jako „próba ognia", „ P r z e g l ą d Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo N a u k o w e " 2 0 0 1 , n r X I , s. 89. 1 1 R a y m o n d W i l l i a m s ( 1 9 2 1 - 1 9 8 8 ) , w y b i t n y i n t e l e k t u a l i s t a , pisarz, k r y t y k , c z ł o n e k r u c h u N o w e j Lewicy, i n s p i r a t o r p o w s t a n i a studióow k u l t u r o w y c h (ksiaężzka Kultura i społeczenóstwo z 1958, p r z e t ł u m a c z o n a na w i e l e jęezykoów, do dziós w z n a w i a n a ) j a k o n o w e j dziedziny, róożzniaęcej sie o d a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j p r z e d m i o t e m b a d a ó (polityczne aspekty w s p o ł c z e s n e g o k s z t a ł t u k u l t u r y ) i metodologiaę. P o w i e d z i a ł d o s ł o w n i e w audycji radiowej w latach 70. X X w i e k u : „ N i e w i e m , j a k w i e l e razy zżyczyłem sobie, b y m nigdy nie u s ł y s z a ł tego przeklęetego s ł o w a " . Cyt. za: A . Kuper, 1 2 wstępne: op.cit.,s.3. R e k o n s t r u u j ę e , ale i u z u p e ł n i a m na podstawie: W . J . Burszta, M . Januszkiewicz, kłopot -znawstwo: zwany kulturoznawstwem, dyscyplina bez dyscypliny?, Academica, W a r s z a w a 2010, [ w : ] W.J. Burszta, M . Januszkiewicz (red.), W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii s. 8 oraz C h r i s Jencks, Kultura. Terminy kluczowe, Burszta, Z y s k i S-ka, P o z n a ó 1999 ( w s t ę p ) . Por. R. W i l l i a m s , Keywords: and Society, Fontana, Glasgow 1976; R. W i l l i a m s , Culture, C o l l i n s , Glasgow 1 9 8 1 . Słowo Kulturo- Społecznej t ł u m . W.J. a Vocabulary of Culture F o n t a n a N e w Sociology Series, �29 1. Pojecie kultury jak ksiaężzki, filmy, programy telewizyjne, gry komputerowe, komiksy, zdajaęcych sieęwieósóc żzywot niezależzny od odbiorcoów (gdyby dołaęczyóc do tego instytucje mieędzynarodowe zajmujaęce sieę„kraęzżeniem" tych wytworoów, mielibyósmy przedmiot badanó „klasycznych" mieędzynarodowych stosunkoów k u l t u r a l n y c h ) ; 4) kultureę w sensie holistycznym jako całoósciowy sposoóbżzycia danej grupy ludzi, zbiorowe wzory myóslenia, rozumienia óswiata, odczuwania, wierzenia i działania, k t ó r e charakteryzuje tylko tę grupę, odróżniając j ą od innych (ten ostatni obszar jest przedmiotem badanó antropologii kultury, zaós rozbicie k u l t u r y n a p o w y z ż s z e obszary znaczeniowe i badawcze d o p r o w a d z i ł o do p r z e ł a m a n i a monopolu antropologii do zajmowania sieę kulturaę) . Pojeęcie kultury stało sieę t y m samym pojęeciem ksenogamicznym: takim, ktoóre daje sięe stosowaóc do roózżnych obszaroów badanó . Wojciech Burszta i Michał Januszkiewicz piszaę: „Historia zmiennych trajektorii rozumienia tego pojęecia wcale sięe jednak nie konóczy na awangardzie i postmodernizmie, co wieęcej, rozsiewanie sieę znaczenó kultury uległo ostatnio przyspieszeniu i dokonuje sieę na tych obszarach, na ktorych wcale bysmy tego nie podejrzewali! Jak to sieę stało, zże elitarne, monogamicznie rozumiane pojeęcie analityczne, stało sieę kategoriaę ksenogamicznaę, z łatwoósciaę krzyżzujaęcaęroózżne tradycje, sensy i non¬ sensy? Dlaczego kultura uwodzi kolejne rzesze w y z n a w c ó w poglądu, ze bez niej nie da się powiedziec niczego istotnego o swiecie, człowieku i życiu zbiorowym? W czym t k w i tajemnica wyjaętkowo wybuchowych właósciwoósci pojęecia kultury?" . Nie zdobywajaęc sieę na odpowiedóz, mozżna zauważzyóc,żze kultura to nie tylko słowo „przekleęte" czy „ p o d e j r z a n e " , ale roówniezż „óswieęte", ustawione na piedestale wspoółczesnych nauk humanistycznych i społecznych. To przeciezż „kultura jest sprawaęzżycia i ósmierci" , to „ k u l t u r a jest wszeędzie" , „kultura 13 14 15 16 17 18 1 3 19 G. M i c h a ł o w s k a definiuje wspoółczesne m i ę e d z y n a r o d o w e s t o s u n k i k u l t u r a l n e w sposóob opisowy, wskazujaęc, żze „obejmujaę tak róożzne zjawiska i procesy, j a k t w o r z e n i e o d p o w i e d n i c h instytucji i organizacji m i e ę d z y n a r o d o w y c h , p r z y j m o w a n i e n o r m p r a w a mięedzynarodowego regulujaęcego k o n k r e t n e segmenty wspoółpracy, p r o w a d z e n i e p o l i t y k i słuzżaęcej p r o m o c j i k u l t u r y paónstwa za granicaę, d w u - i w i e l o s t r o n n a ę wymianęe o s o b o w a ę i rzeczowaę, ochronęe cennych wartoósci w okreóslonych w a r u n k a c h i ochronęe roózżnorodnoósci k u l t u r o w e j , w i e l o s t r o n n e i m p r e z y artystyczne azż p o biernaękonsumpcjęe treósci kulturalnych, przenoszonych nowoczesnych m e d i o w " . G. M i c h a ł o w s k a , Istota i geneza międzynarodowych za stosunków sprawaę kultural¬ nych, [ w : ] A . Zięetek (red.), op.cit., s. 17. 1 4 1 5 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, op.cit.,s.8 Ibidem. 1 6 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, 1 7 Y . Lapid, 1 8 M . M a m d a n i , op.cit. 1 9 U l f H a n n e r z i r o n i c z n i e zauważza: „ W y d a j e sieę, żze nagle l u d z i e zgadzajaę sięe z n a m i , op.cit.,s.9. op.cit.,s.6. a n t r o p o l o g a m i ; k u l t u r a jest wszęedzie". Z w r a c a roównoczeósnie uwagęe, żze to „szalenóstwo na t e m a t k u l t u r y " u c z y n i ł o z a n t r o p o l o g ó o w nie tyle ulubienócoów publicznoósci, co „ofiary sukcesu", któore obecnie „nachodzaęwaętpliwoósci i napady tchoórzostwa", zwiaęzane z inflacjaę znaczeón nadawanych t e m u p o j ę c i u . U . H a n n e r z , Kiedy kultura jest wszędzie. Refleksje na temat ulubionego �30 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych 20 21 przesaędza prawie o w s z y s t k i m " , „ k u l t u r a jest na ustach wszystkich" , „z kulturaę trzeba sieę liczyóc" , „kultury nie sposoób przecenióc" . O latach 50. X X wieku - czasach książki Clyde'a Kluckhohna i Alfreda Louisa Kroebera Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, w której autorzy podali (tylko) 164 naukowe definicje kultury - możzna wręecz pomyósleóc,zże były to „błogie czasy" . Dziós proliferacja sensoów wiaęzanych z t y m s ł o w e m zaszła tak daleko, zże badacze-humaniósci zdajaę sieę bezradni, rezygnujaęc w ogoóle z próob uporzaędkowania tego chaosu pojęeciowego i dowolnoósci o d w o ł y w a n i a sięe d o p o j e ę c i a k u l t u r y . Przyglaędajaęc sieę naukowej literaturze przedmiotu, możzna zasadnie uzżyóc metafory „sniegowej k u l i " . Zygmunt Bauman m ó w i wrecz, iż kultura jest po prostu ideologiaę intelektualistoów, jest rodzajem ich „zmowy", stworzonym po to, by móoc prowadzióc w ł a s n y o niej dyskurs, niezalezżny od prawodawcoów i struktur w ł a d z y . Stała sięe pojęeciem wszechogarniajaęcym i totalizujaęcym, nie dajaęc sięe przy t y m jednoznacznie zdefiniowaóc. Problem z kulturaę nie ominaęł stosunkoów mieędzynarodowych. Jednak m i m o zmiany optyki badawczej i fascynacji p o w r o t e m k u l t u r y do stosunkóow mieędzynarodowych nie doszło do wyraóznej zmiany w postrzeganiu kultury i jej definiowania. Klasycznym p r z y k ł a d e m jest tutaj koncepcja zderzenia cywilizacji Samuela Huntingtona, w któorej doszło do prostego zastaępienia statycznej kategorii panóstwa statycznym pojeęciem cywilizacji (staęd tezż tak d o s k o n a ł e wpisanie sieę Huntingtona w nurt realistyczny, w ktoórym doszło jedynie do zamiany „panóstwocentryzmu" w „ c y w i l i z a c j o c e n t r y z m " ) . 22 23 24 25 26 27 pojęcia,[w:] Idem, Powierzania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, tłum. K. Franek, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 6 , s. 5 1 - 5 2 . 2 0 D . Landes, Kultura (red.), Kultura przesadza prawie ma znaczenie. Jak wartości o wszystkim, wpływają [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. na rozwój społeczenstw, Huntington t ł u m . S. Dymczyk, W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Poznanó 2 0 0 3 . 2 1 Poczaętek znanego, zżartobliwego cytatu z M a r s h a l l a Sahlinsa, ktoórego dalszy ciaęg b r z m i nastęepujaęco: „Tybetanóczycy i mieszkanócy Hawajóow, Odzżibwejowie, K w a k i u t l o w i e i E s k i m o s i , Kazachowie i M o n g o ł o w i e , r d z e n n i mieszkanócy A u s t r a l i i i Balijczycy, mieszkaóncy K a s z m i r u i nowozelandzcy M a o r y s i - wszyscy o d k r y l i dziós,zże majaę kulturęe. Przez w i e k i p o t r a f i l i sieę bez niej obywaóc, ale dzisiaj zgadzajaęsieę z tym, co pewien Nowogwinejczyk powiedział a n t r o p o l o g o w i : «Gdybyósmy nie m i e l i kastom, bylibyósmy p o d o b n i do b i a ł y c h » " . F r a g m e n t tego cytatu podajęe za: J. Tokarska-Bakir, Repetytorium z człowieka, [ w : ] A . Barnard, Antropologia, Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2 0 0 6 , s. 9. 2 2 S.P. H u n t i n g t o n , Z kultura trzeba sie liczyóc, [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), op.cit. 2 3 L.E. H a r r i s o n , Dlaczego kultury nie sposoób przecenióc?, [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), op.cit. 2 4 A . L . Kroeber, C. K l u c k h o h n , Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, Books, N e w Y o r k Vintage 1952. 2 5 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, 2 6 Za: W.J. Burszta, Czytanie kultury. Piej: szkicow, U A M , Ł o d z 1996, s. 5 2 - 5 3 . 2 7 Por. krytykoów H u n t i n g t o n a , któorzy zwracajaę na to uwageę: R.E. R u b e n s t e i n , J. Crocker, Challenging Huntington, op.cit.,s.7. „ F o r e i g n Policy" 1994, n r 96, s. 1 1 3 - 1 2 9 . �31 1. Pojecie kultury Tymczasem w dzisiejszym óswiecie nie mozże byóc dłużzej miejsca na definicjeę statyczna, wypracowana przez ewolucjonistów, a do tej pory przyjmowana czesto w dokumentach mięedzynarodowych czy przez prominentnych badaczy dyscy¬ pliny, odzwierciedlajaęcaęmyóslenie o kulturze jako swoistym „zbiorze", „zespole" mozżliwych do odręebnego badania tradycji, obyczajóow, wierzenó,moralnoósci, religii (tak jak rozumiał jaę jeszcze Edward Burnett Tylor w 1 8 7 1 ) . W ó s w i e c i e naznaczonym nieustannaę zmianaę definicja kultury musi uwzgleędniaóc swóoj procesualny, relacyjny i dynamiczny charakter. 28 2 9 Powroót kultury do óswiata stosunkoów mieędzynarodowych to p o w r ó o t d o óswiata podlegajaęcego nieustannym zmianom i choóc samo zagadnienie kultury wydaje sieę znajome, to musi byóc odczytywane w swoim aktualnym, obec¬ nym kontekóscie. Nowe podejóscie do pojęecia kultury dla badaczy stosunkóow mieędzynarodowych powinno wieęc oznaczaóc,zże muszaę zostaóc uwzgleędnione dotychczas ignorowane wymiary tego pojeęcia, takie jak: jej s p o ł e c z n i e konstruowana (a nie dana w sposóob niejako przyrodzony) natura; jej opcjonal¬ ny (a nie deterministyczny) wymiar; jej fragmentacyjny i heterogeniczny (w przeciwieónstwie do integracyjnego i homogenicznego) charakter; jej wielowymiarowoósóc idynamicznoósóc (w przeciwienóstwie do jednowymiarowoósci i statycznosci) . 30 Niektoórzy badacze stosunkóow mieędzynarodowych nazywajaę to, co uznalibyósmy za roleę i w p ł y w kultury, irracjonalnym, opartym na emocjach, uczuciach i i n s t y n k t a c h . Wydaje sieę to braóc z faktu p o s ł u g i w a n i a sieę politologicznym terminem „czynnik kulturowy" i traktowaniem go jako jednego z wielu czynnikoów: obok politycznego, ekonomicznego, s p o ł e c z n e g o . Jednak jeósli przyjmiemy holistycznaę i procesualnaę definicjeę kultury, to nie jest mozżliwe uznanie czegoós za irracjonalne, gdyzż czynnik niematerialny jest warunkowany własnie kulturowo: reakcje na okreslone wydarzenia wynikaja z tego, co w danej grupie kulturowej jest uznawane za dobre lub złe, upokarzajaęce lub godziwe, prawdziwe baędóz fałszywe. Za emocje w stosunkach mięedzynarodowych w ogromnej mierze odpowiada kulturowe zaplecze przekazicieli tych emocji 31 2 8 ó Definicja przyjeęta w 1982 w M e x i c o C i t y na S wiatowej Konferencji w Sprawie P o l i t y k i Kulturalnej traktuje kultureę „ j a k o zespóoł cech d u c h o w y c h , m a t e r i a l n y c h , intelektualnych i emocjonalnych, charakteryzujaęcych s p o ł e c z e n ó s t w o l u b grupęe społecznaę. Obejmuje nie t y l k o literatureę i sztukęe, ale takżze sposoby zżycia, p o d s t a w o w e p r a w a c z ł o w i e k a , systemy wartoósci, tradycje i wierzenia". kulturalnej, 2 9 Za: G. Michałowska, Uwarunkowania międzynarodowej współpracy [ w : ] A . Zieętek (red.), op.cit., s. 4 3 - 4 4 . T y l o r p i s a ł : „ K u l t u r a , czyli cywilizacja w najszerszym znaczeniu etnograficznym, jest to złozżona całoósóc, ktoóra obejmuje wiedzeę, wierzenia, sztukeę, moralnoósóc, p r a w o , obyczaje oraz i n n e zdolnoósci i n a w y k i nabyte przez l u d z i j a k o członkoów społeczeónstwa". E.B. T y l o r , Primitive Culture, J o h n M u r r a y , L o n d o n 1 8 7 1 , s. 1. 3 0 Por. Y . Lapid, 3 1 Z o b . np. R. K u z n i a r , Pozimnowojenne na przełomie XX i XXI op.cit.,s.7. wieku, B. Balcerowicz, Pokój i „nie-pokój" 2 0 0 2 , s. 116. dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynarodowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 307; na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a �32 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych reprezentantoów poszczegoólnych panóstw, óswiadomych przecieżz recepcji tychzże emocji w swoich społeczenóstwach. Dodaóc t u możzna, zże uczestnicy stosunkoów mieędzynarodowych nigdy nie działajaę w kulturowej próozżni, i jakkolwiek trudno uchwytne byłoby zmierzenie w p ł y w u kultury na ich działania, mozże okazaóc sieę, żze jest to wyłaęcznie lokalny defekt naszej dyscypliny naukowej, któora niedostatecznie jeszcze - otworzyła sieę na nauki o kulturze. Problem z mierzalnoósciaę, wymiernoósciaę kultury, zauwazżany przez wielu badaczy, nie znaczy bowiem, zże możzna jaę zignorowaóc lub uznaóc a priori próoby jej zmierzenia za skazane na porażzkeę. Yosef Lapid pisze wprost: „ W przeszłoósci mieliósmy waętpliwoósci co do tego, czy mozżna zajmowaóc sieę tym, co kulturowe, bez utracenia tego, co naukowe, lub póojóscia na zgniły kompromis. Dziós wiemy, zże problem ze zmierzeniem (measurement) w studiach nad kulturaę jest w taki sam sposóob mozżliwy do przeósledzenia, jak poroównywalne problemy w studiach nad ekonomiaę czy geopolitykaę. Priorytetem jest zdecydowany zwrot od metafizycz¬ nych afirmacji, żze kultura i tożzsamoósóc majaę znaczenie, do empirycznych demonstracji tego, «wjaki sposób maja; znaczenie (how they matter) i w jaki sposob ich w p ł y w mozże byóc badany przez badaczy s p o ł e c z n y c h » " . Trawestując Josepha Nye'a, piszacego o soft power i władzy, m o ż n a skonkludowaóc: Kultura jest jak pogoda. Każzdy jest od niej zalezżny i kazżdy o niej dzisiaj móowi, ale niewielu jaę rozumie. Kultura jest takzże podobna do miłoósci, łatwiej jej doóswiadczyóc, niżz jaę zdefiniowaóc czy zmierzyóc, ale nie jest przez to mniej rzeczywista . Idaęc za powyżzszaę metaforaę, mozżna powiedzieóc,żze do tej pory kultura nie była szczegoólnie u m i ł o w a n y m przedmiotem badanó stosunkóow mieędzynarodowych. Jednakzże dotychczasowe marginalizowanie dorobku nauk o kulturze nie powinno mieóc dłuzżej miejsca przy uprawianiu dziedziny z gruntu interdyscy¬ plinarnej, jakaęsaę stosunki mieędzynarodowe. Za swoisty pewnik uznaje sięe korzystanie z dorobku nauk ekonomicznych, historycznych, socjologicznych i prawnych, podczas gdy nauki o kulturze, przynajmniej na gruncie politologii p o l s k i e j , w y d a j a ę s i ę e ciaęgle jeszcze w dużzej mierze n i e d o s t r z e ż z o n e . 32 33 34 3 2 35 Y . Lapid, op.cit., s. 9. L a p i d cytuje p o d koniec J. G o l d s t e i n i R . D . Koehane'a, Ideas and Foreign Policy, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1993, s. 6. 3 3 Por. o r y g i n a ł : J. Nye, Soft Power. Jak osiaggnaf sukces w polityce swiatowej, t ł u m . J. Zabo¬ r o w s k i , W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2007, s. 30. 3 4 D o r o b e k p o l i t o l o g i i óswiatowej w tej m i e r z e w y p r z e d z a zdecydowanie jego recepcjęe na gruncie p o l s k i m . T r u d n o b o w i e m na rynku polskim wskazaóc prace badaczy stosunkoów m i e ę d z y n a r o d o w y c h - poza w s p o m n i a n y m i p o d r ę e c z n i k a m i do nauczania m i e ę d z y n a r o d o w y c h stosunkoów k u l t u r a l n y c h i wczeósniejszymi, głoównie a u t o r s t w a G. M i c h a ł o w s k i e j , poóswięeconymi roóżznym a s p e k t o m instytucjonalizacji stosunkóow k u l t u r a l n y c h na f o r u m m i ę e d z y n a r o d o w y m - próobujaęce zmierzyóc sieę z t e m a t e m k u l t u r o w y c h u w a r u n k o w a n ó stosunkóow m i ę e d z y n a r o d o w y c h . N a p o d s t a w o w e l e k t u r y w j ę z y k u a n g i e l s k i m w s k a z u j ę w e w s t e p i e . Zadna z n i c h nie z o s t a ł a p r z e t ł u m a c z o n a na jęezyk p o l s k i . 3 5 Odzwierciedleniem tej sytuacji jest zawęeżzanie możzliwych podejósóc badawczych w m e t o d o l o g i i badanó stosunkoów m i ę e d z y n a r o d o w y c h do: historycznego, p r a w n e g o , ekonomicz¬ nego, socjologicznego, p o l i t o l o g i c z n e g o . Postulaty z s y n t e t y z o w a n i a powyzższych podejósóc, �33 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunków międzynarodowych Stwierdzajaęc koniecznoósóc interdyscyplinarnoósci i sieęgania do dorobku nauk o kulturze, przy jednoczesnej óswiadomoósci trudnoósci, jakie sieę z t y m wiaęzżaę, nalezży zapytaóc takzże o to, jak problem ten był postrzegany i analizowany do tej pory w samych naukach politycznych i stosunkach mieędzynarodowych. 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunków międzynarodowych Na odreębne omóowienie zasługujaę z pewnoósciaę teorie stosunkóow mieędzynarodowych, poruszajaęce zagadnienia k u l t u r o w e . Przede wszystkim należzałoby wymienic dorobek k o n s t r u k t y w i s t ó w , g ł ó w n y c h (choc nie j e d y n y c h ) teoretykoów stosunkoów mięedzynarodowych, podkreóslajaęcych centralne miejsce kultury w ich analizach, poczynając od przełomowej The Culture of National Security: Norms and Identity in World Politics Petera Katzensteina z 1996 roku. W t y m miejscu nalezży jedynie skróotowo odnieósóc sieę do ich poglaędoów i dorobku w tej dziedzinie, jako p r z e ł o m o w e g o dla uwzgleędniania perspektywy kulturo¬ wej w badaniu stosunkoów mieędzynarodowych. W dotychczasowych teoriach stosunkoów mięedzynarodowych, takich jak realizm, liberalizm, neorealizm, neoliberalizm, marksizm, konstruktywizm, przede wszystkim badacze tego ostatniego n u r t u zwracali uwageę na centralnaę roleę wartoósci i idei w k s z t a ł t o w a n i u relacji mieędzypanóstwowych, skupiajaęc sieę na zagadnieniu tozżsamoósci panóstw (takżze przez pryzmat tozżsamoósci ich przywoódcoów), ktoóre z kolei majaę wpływaóc na wyboórroól, jakie panóstwa chcaę odgrywaóc na arenie mieędzynarodowej. Wspóolnaę podstawaę szkoły konstruktywistycznej jest badanie zakresu, w jakim idee okreóslajaę strukturęe mieędzynarodowaę, ktoóra nastęepnie konstruuje interesy, tozżsamoósci oraz praktykeę polityki zagranicznej panóstw, oraz tego, w jaki sposoób panóstwa i aktorzy niepanóstwowi 36 3 7 38 39 majaęcych umozżliwióc stworzenie swoistej m e t o d o l o g i i badanó stosunkóow m i e ę d z y n a r o d o w y c h , nie obejmuja p e r s p e k t y w y k u l t u r o z n a w c z e j (antropologicznej). Por. M . S u ł e k , Metody i techniki badian stosunkow międzynarodowych, 3 6 wych, ASPRA-JR, W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 38. S z c z e g ó ł o w o k w e s t i ę t e o m a w i a A . W o j c i u k , Kultura [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura w teoriach stosunków w stosunkach międzynarodo­ międzynarodowych,t.1: Zwrot kulturowy, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. 3 7 T a k i e o m o w i e n i e m o ż n a znalezc w : J. C z a p u t o w i c z , Konstruktywizm, wicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, W a r s z a w a 2008, s. 2 9 2 - 3 2 6 oraz M . Barnett, Konstruktywizm (red.), Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie [ w : ] J. Czaputo- Wydawnictwo Naukowe PWN, społeczny, do stosunków [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h międzynarodowych, Wydawnic¬ t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 , s. 3 0 5 - 3 3 0 . 3 8 By w s p o m n i e ó c fakt, zże H u n t i n g t o n a , twóorcęe najpopularniejszej koncepcji „ z d e r z e n i a c y w i l i z a c j i " , uznaje sieę za przedstawiciela n u r t u neorealistycznego, okreóslonego przez A l a s t a i r a Iaina J o h n s t o n a m i a n e m „ r e a l i z m u k u l t u r o w e g o " . Jak pisze J. C z a p u t o w i c z , n i e k t o r z y t w i e r d z a wręecz, żze jego praca p o w i n n a nosióc p o d t y t u ł „ o s t a t n i e s t u d i u m r e a l i z m u " . J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 206. 3 9 P. Katzenstein, The Culture of National C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Security: Norms and Identity in World Politics, �34 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych reprodukujaętęe struktureę mieędzynarodowaę, a czasem nawet powodujaęjej transformacjęe . Cieszaęcy sięe dużzym zainteresowaniem od lat 90. X X wieku nurt badawczy, ktoóry potwierdził swojaę wartoósóc właósnie dzieęki wydarzeniom roku 1989, jest reprezentowany przez: Alexandra W e n d t a , Johna Gerarda Ruggie, Petera Katzensteina , Stefano Guzziniego, Marthęe Finnemore, Richarda Ashleya i Friedricha Kratochwila. Ten ostatni to zreszta w s p o ł r e d a k t o r t o m u The Return ofCulture and Identity in International Relations Theory , jednej z podstawowych prac politologicznych, próbujących ocenic role kultury w stosunkach miedzynarodowych; wymienia sie gotakzże, obok Nicholasa Onufa i Johna Meyera, jako przedstawiciela n u r t u kulturowego, jednego z trzech w ramach konstruktywiz¬ mu, wyodrebnionych ze wzgledu na sposoób k s z t a ł t o w a n i a interesoów, choóc funkcjonuja takzże inne podziały wedle odmiennych kryterióow . N u r t kulturo¬ wy przyjmuje, żze interesy sa rezultatem uwarunkowanó kulturowych, a za¬ korzenione w społecznoósci miedzynarodowej normy wpływaja na kolektywne wybory. Konstruktywisci to pierwsi teoretycy, tak daleko wychodzący w strone socjologii, ktoórej wspoółczesnym „ g u r u " jest Anthony Giddens. Idac w óslady socjologóow, badaja wielkie zbiorowe procesy społeczne, nie zaós oderwane od zycia społecznego kwestie. Zajmuja sie relacjami „działający podmiot-struktura" (agency/structure) . Strukture rozumieja jako zespoł podzielanej wiedzy, intersubiektywnych znaczenó, któore kształtuja i motywuja podmioty, swoja uwage koncentruja zaós na strukturach kulturowych, twierdzac, żze uczestnicy systemu działaja, opierając sie na znaczeniach, ktore z kolei sa społecznie k o n s t r u o w a n e (tak jak kultura jest tworem społecznym, nigdy jednostko40 41 42 43 44 45 46 4 0 M . Barnett, op.cit., s. 307. 4 1 Za p r o g r a m o w y u z n a w a n y jest a r t y k u ł A l e x a n d r a W e n d t a , o p u b l i k o w a n y w 1992 ł a m a c h „ I n t e r n a t i o n a l O r g a n i z a t i o n " , p t . Anarchy is What States Make of It: the Social ofPower 4 2 gdyż na Construction Politics. Jak zwraca uwage A . W o j c i u k , P. Katzenstein nie jest z a d e k l a r o w a n y m k o n s t r u k t y w i s t a , optuje za podejsciem p r o b l e m o w y m , eklektycznym, wybierającym do rozwiazania k o n k r e t n e g o p r o b l e m u najbardziej adekwatne narzęedzie. Jednak korzysta o n z w i e l u m e t o d z a p r o p o n o w a n y c h przez k o n s t r u k t y w i s t o ó w i z tego wzgleędu przedstawiciela tej s z k o ł y . A . W o j c i u k , Dylemat potęgi. Praktyczna uznaje sięe g o r o ó w n i e ż z teoria stosunków za migdzynaro- dowych, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010, s. 200. 4 3 Y . Lapid, F. K r a t o c h w i l (red.), op cit. 4 4 Z o b . J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 304. 4 5 O p r o b l e m a c h z właósciwym t ł u m a c z e n i e m na jeęzyk p o l s k i tych sformułowanó: A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 203. A u t o r k a przytacza j e d n a k definicje zob. „podmiotu" i „ s t r u k t u r y " , wskazujaęc, żze działajaęcy p o d m i o t t o a u t o n o m i c z n y uczestnik interakcji, s t r u k t u r a zaós jest z e s p o ł e m i n s t y t u c j i i podzielanych przez l u d z i znaczenó, któore tworzaę k o n t e k s t tych działanó w ó s r o d o w i s k u mięedzynarodowym. Oddziaływania majaę d w u s t r o n n y charakter: zaroówno p o d m i o t (jednostka, panóstwo, n i e p a n ó s t w o w y a k t o r stosunkoów m i ę e d z y n a r o d o w y c h ) , jak i s t r u k t u r a systemu m i e ę d z y n a r o d o w e g o majaę możzliwoósóc k s z t a ł t o w a n i a sieę wzajemnie. Ibidem. 4 6 A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 204. �35 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunkoów mieędzynarodowych w y m ) . Co wazżne w tych wzajemnych oddziaływaniach: z jednej strony, idee itozżsamoósci s a ę k o n s t r u o w a n e s p o ł e c z n i e , z drugiej z a ó s , g d y s i ę e j u ż z ukonstytuujaę, majaę w p ł y w na zżycie mieędzynarodowe. Ciekawym p r z y k ł a d e m mozże t u byóc tworzenie narracji o wspoółczesnym zmierzchu Zachodu, któory usteępuje powoli miejsca wschodzaęcym potęegom azjatyckim, przede wszystkim C h i n o m : samo postrzeganie s c h y ł k u (tworzenie okreóslonego „ d y s k u r s u schyłkowego") mozże więec bardziej wpłynaęóc na rzeczywistaę zmianęe zachowanó panóstw nizż realna zmiana w ich zasobach materialnych . Istotnym w k ł a d e m wprowadzajaęcym kultureę do teorii stosunkoów mięedzynarodowych saęroówniezż stworzone w ramach konstruktywizmu koncepcje kultury społecznoósci mięedzynarodowej i kultury óswiatowej. Pojęecie kultury społecznoósci mięedzynarodowej wprowadził W i l l i a m Rees, odnoszaęc je do stopnia internalizacji norm mięedzynarodowych. W e d ł u g niego stopienó najnizższy zajmuje Hobbesowska kultura wrogoósci (panóstwa przestrzegajaę norm, poniewaz sa do tego przymuszone), stopieó wyżej zajmuje Locke'owska kultura rywalizacji (siła użzywana jest do realizacji swoich interesoów, nie zaós do zniszczenia przeciwnika), stopienó najwyżzszy odnosi sieę do Kantowskiej kultury przyjaózni, w ktoórej nie stosuje sięe s i ł y w r e l a c j a c h m i ę e d z y panóstwami (panóstwa akceptujaę normy, ponieważz l e ż z y t o w i c h i n t e r e s i e ) . Jak podsumowuje Jacek Czaputowicz: „swiat Mahatmy Gandhiego znacznie rożni sie od swiata Osamy bin Ladena, obowiaęzujaę w n i m bowiem inne n o r m y " . Wreszcie pojęecie kultury swiatowej zaproponowane przez szkołęe stanfordzkaę zajmuje sięe dyfuzjaę n o r m kulturowych mieędzy panstwami. Przedstawiciele tej szkoły uznajaę, żze zasadniczy w p ł y w na stosunki mieędzynarodowe majaę swiatowe modele organizacji społecznosci ludzkiej lansowane przez społecznosc akademickaę, srodowiska eksperckie i zawodowe oraz organizacje mieędzynarodowe. Instytucje te dostarczajaę gotowych scenariuszy działania, majaęcych byc odpowiedziaę na pytania o to, jak należzy zachowac sieę w danej sytuacji. Podobienstwo sposobow funkcjonowania, „odpowiadania" na pytania, zwiaęzane jest z tym, zże panstwa podlegajaę podobnym procesom zmiany, ktore sa warunkowane genetycznie, zas kod tej zmiany zapisany jest w „ D N A kultury swiatowej". Proces k o m u n i k o w a n i a w systemie k u l t u r y swiatowej jest jednoczesnie procesem wzajemnego legitymizowania sieę przez uczestnikow tego systemu: jednostek i panstw za posrednictwem zasady obywatelstwa, jednostek i organizacji mięedzynarodowych za pomocaę zasad praw człowieka. Komunikowanie mięedzy zrozżnicowanymi uczestnikami systemu, jak twierdzi Niklas Luhmann (wchodza tutaj w gre także aktorzy niepanstwowi), jest przy 47 4 8 49 50 4 7 Por. ibidem, s. 225. 4 8 Podajęe za: J. Czaputowicz, op.cit., s. 316. 4 9 Ibidem, s. 316 i 318. 5 0 J. B o l i , G . M . T h o m a s (red.), Constructing Organizations since 1875, Stanford University World Culture. Press, Stanford rekonstruujęe na p o d s t a w i e J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 3 1 9 - 3 2 1 . International 1999. Nongovernmental Poglądy tej szkoły �36 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych t y m zalezżne od istnienia okreóslonej siatki znaczenó, wytyczanej przez czynniki kulturowe. Znaczenia przypisywane symbolom saę zrozumiałe jedynie w jej ramach. Co ważzne, nie chodzi t u o uniwersalne normy i wartoósci, ktoóre miałyby mieóc zasadniczy wpływ na kształtowanie sieę społecznoósci mięedzynarodowej, ale fakt, zżeto,cotęespołecznoósóc tworzy, to właósnie procesy i struktury komu¬ nikowania sieę w ramach funkcjonalnie zdefiniowanych systemóow. Społecznoósóc jest więec takim zbiorem systemóow, działajaęcych zgodnie z własnymi kodami, a nie na bazie jednolitych normatywnie fundamentóow. Takim systemem jest np. prawo, dla ktorego kodem jest legalnosc/nielegalnosc, z kolei terytorialnosc obowi^zywaóc bęedzie w systemie prawa i polityki, nie zaós w systemie e k o n o m i i . 51 Przedstawiajaęc dorobek konstruktywistoów w dziedzinie badania r o l i wartoósci i tozżsamoósci w stosunkach mieędzynarodowych, nie możzna jednak pominaęóc koncepcji neoliberalnej, ktoóra zyskała wspoółczeósnie ogromny roz¬ głos, a odnosi sięe bezpoósrednio do sfery wartoósci kształtowanych kulturowo właósnie, a mianowicie soft power w ujeęciu Josepha Nye'a. Soft power (mięekka siła), czyli „druga twarz" hard power, opiera sięe na atrakcyjnych ideach lub na umiejęetnym zbudowaniu takiego projektu politycz¬ nego, któory beędzie zgodny z interesami i daęzżeniami innych uczestnikóow; zdolnoósóc k s z t a ł t o w a n i a preferencji tych uczestnikoów wiaężze sieę zaós z trudnymi do uchwycenia zasobami potegi (power), j a k i m i sa k u l t u r a , ideologia i instytucje . M i m o żze cele zaroówno siły hard, jak i soft saę tozżsame, to osiaęga sieę je odmiennymi metodami. Soft power stosuje racjonalnaęperswazjeę i delikatnaę manipulacjęe, podczas gdy hard power użzywa groóózb, wymusza posłuszenóstwo, walczy o efekty. Co jednak istotne, obie saę od siebie zalezżne: sukces materialny czyni kultureę i ideologieę atrakcyjnymi, gdy tymczasem porażzki militarne i eko¬ nomiczne wywołujaę kryzys dumnej ze swojej potęegi tożzsamoósci, t y m samym odbierajaęc mozżliwoósóc „przyciaęgania" innych. Soft power jest roówniezż konieczna, by podbióc „serca i umysły" ludnoósci cywilnej (np. tej w Iraku i Afganistanie), ktoóra w przeciwnym razie mozże stanaęóc po stronie terrorystoów (róowniezż wyposazżonych i uzżywajaęcych swojej hard i soft power ). Nye uwazża, zże soft power opiera sieę głoównie na trzech rodzajach zasoboów: kulturze (elementach, ktoóre saę atrakcyjne dla innych), wartoósciach politycznych (jeósli panóstwo działa w zgodzie z n i m i i w kraju, i za granicaę) oraz polityce zagranicznej (jeósli uznawana jest za słusznaę i moralnie wartoósciowaę). 52 53 Koncepcja ta (choóc p r z y w o ł a n a w t y m miejscu jedynie sygnalnie), obok realistycznej wizji zderzenia cywilizacji i konstruktywistycznych koncepcji kultury społecznoósci mieędzynarodowej i kultury óswiatowej, przesaędza o zasad- 5 1 5 2 Ibidem. Z o b . J. Nye, op.cit. Opis koncepcji N y e ' a w kontekóscie k a t e g o r i i power w : A . W o j c i u k , Dylemat potęgi..., 5 3 op.cit., s. 1 0 4 - 1 1 6 . Z w r a c a na t o uwageę realista Z b i g n i e w Brzezinóski w : Z . Brzezinóski, Second Chance. Three Presidents and the Crisis of American Superpower, A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 107. Basic Books, N e w Y o r k 2007, s. 147, za: �37 3. Wyzwania metodologiczne nosci stwierdzenia, że zwrot kulturowy objał również teorię stosunkow między¬ narodowych. 3. Wyzwania metodologiczne Zasadniczy problem, ktory pojawia sieę przy analizie obecnosci kultury w bada¬ niach nad stosunkami mieędzynarodowymi, dotyczy wyzwan metodologicznych. Co znamienne, dostrzezżenie problemu doboru własciwej metodologii dla opisu w s p o ł c z e s n e g o swiata pojawia sięe, co prawda, w naukach politycznych , ale propozycje jego rozwiaęzania tworzone saę w naukach kulturoznawczych. To własnie z grona badaczy-kulturoznawcow - paradoksalnie, bo przeciezż kultura i jej „ p r o d u k t y " saę osiaę ich badan - wychodzi refleksja o potrzebie przyjeęcia perspektywy komparatystycznej w sensie „nie-klasycznym", a wieęc uwzgleędniajaęcym szeroko dorobek innych nauk (w t y m politologii i ekonom i i ) . Niektorzy autorzy twierdzaę wreęcz, żze doszło do wykształcenia sieę komparatystyki kulturoznawczej, w ktorej korzysta sieę z narzeędzi wypracowa¬ nych w ramach antropologii/etnologii, socjologii, psychologii, literaturoznaws t w a . Nieobce srodowisku badaczy-kulturoznawcow jest jednak rownoczesne poczucie zagrozżenia w sytuacji, w ktorej badacze innych dyscyplin starajaę sieę wykorzystywac „ich" narzeędzie badawcze: pojęecie kultury. Probujaęc eksplorowac nowe pola badan, nie-antropologicznych badaczy („nielegitymizujaęcych sieę formalnym w y k s z t a ł c e n i e m antropologicznym") oskarzżajaę niekiedy o „inte¬ lektualne k ł u s o w n i c t w o " baęd z „intelektualnaę n o n s z a l a n c j ę e " . M i m o t o 54 5 5 56 5 7 5 4 Zob. T. Ł o s - N o w a k , interparadygmatycznej, Wyjasniac czy interpretować:: dylematy i wyzwania czwartej debaty „ S t o s u n k i M i ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l R e l a t i o n s " 2009, t . 39, n r 1-2, s. 3 8 - 4 6 . M . S u ł e k , op.cit., s. 3 7 - 3 8 . T a k ż e M . F . G a w r y c k i , o p i s u j ą c m e t o d o l o g i ę s t u d i o w regionalnych i dostrzegajaęc „ o p o r " n a u k i o stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h w przyjeęciu n p . p e r s p e k t y w y p o s t k o l o n i a l n e j , p r o p o n u j e zaczerpnięecie o d area studies: i n t e r d y s c y p l i n a r n o s c i , wrazżliwo sci na „ I n n e g o " , p r o w a d z e n i a badan komparatystycznych na szerokaę skaleę. Z o b . M . F . G a w r y c k i , Kryzys studiów regionalnych (area studies) i próby jego przezwyciężenia, „Stosunki M i ę e d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2 0 0 9 , t. 40, nr 3 - 4 , s. 6 5 - 6 6 . 5 5 Dotychczas stosowane w naukach p o l i t y c z n y c h badania p o d s t a w o w e typy analizy: analizęe p r z y p a d k o w , systematyczne porownawcze oferujaętrzy p o r o w n a n i e okreslonej liczby p r z y p a d k o w oraz globalnaęanalizęe statystycznaę. Wyjscie p o n a d metodologieę okreslonej dziedziny dotyczy w ł a s c i w i e wyłaęcznie tego, czy u z n a m y okreslony p r z e d m i o t badania za „ p a n s t w o podobny" (i w t e d y stosujemy m e t o d y służzaęce do badania p o l i t y k i w ramach, wewnaętrz p a n s t w a ) , czy t e ż za t w o r p o n a d p a n s t w o w y ( i w t e d y stosujemy m e t o d y s ł u z ^ c e badaniu sto­ s u n k o w m i e d z y n a r o d o w y c h ) . Za: J. Czaputowicz, op.cit., s. 3 6 0 - 3 6 1 . Z a k w e s t i o n o w a n i e zasadnosci rozdzielania tych d w o c h sfer w badaniach p o l i t o l o g i c z n y c h , p r z y głęebokich zależznosciach sfery wewnęetrznej i zewnęetrznej w e w s p o ł c z e s n y m swiecie, jest k r o k i e m naprzod, ale zdecy¬ ż dowanie niewystarczajaęcym, gdyz nie wykracza poza obszar samych n a u k p o l i t y c z n y c h . 5 6 A . F . Kola, Nie-klasyczna komparatystyka. W stronęe nowego paradygmatu, „Teksty Drugie" 2 0 0 8 , n r 1-2, s. 60. 5 7 C y t . za: J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, Antropologizowanie humanistyki. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), Zjawisko - proces - perspektywy, W a r m i n s k o - M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e , O l s z t y n 2 0 0 9 , s. 9. Instytut Filozofii Uniwersytetu �38 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych p r z e w a g e ę w ó s r o d o w i s k u kulturoznawcoów zdajaę sieę jednak zdobywaóc głosy przypominajaęce, iżz granice dyscyplin humanistycznych saę jedynie u m o w n y m i liniami demarkacyjnymi, rozciaęgnieętymi ponad wspoólnym w istocie terytorium poznawczym, j a k i m saę człowiek i óswiat wytworzonej przezenó k u l t u r y . Taki model interdyscyplinarnoósci, uprawiany przez badacza z jakiejkolwiek dziedziny, nastręecza wiele problemóow . Dotyczaę one nie tylko ograniczenó samego badacza, ale roównieżz ósrodowiska badawczego, w ktoórym badacz funkcjonuje. Relacjonujaęc poglaędy Paula Karla Feyerabenda, filozofa z London School o f Economics, autora głoósnej ksiaężzki Against Method z 1975 roku, Jóozef Z ycinóski pisze: „ W micie, podobnie jak w nauce, centralne idee traktowane saę jako nienaruszalne sacrum - tabu. Cała społecznoósóc kultywujaęca m i t troszczy sieę 0 ochronęe tabu. W teoriach naukowych, m i m o pozoroów otwarcia na testy 1 krytycyzm, reakcje o charakterze tabu należzaę do bardzo czeęstych. Krytycyzm jest na ogóoł dopuszczalny w celu wprowadzenia niewielkich modyfikacji, ale nie w celu naruszenia sacrum t e o r i i " . Piszaę o t y m takżze Jacek Kowalewski, Wojciech Piasek i Marta S liwa: „(... ) naturalistyczny sposóob traktowania podziałoów dyscyplinowych staje sieę częesto ózróodłem dotkliwych represji. Ci, ktoórzy w swych weędróowkach intelektualnych proóbujaę bez wiz i paszportoów pokonaóc istniejaęce granice, saę dyscyplinujaęco upominani, a przekroczywszy je m i m o wszystko - naznaczeni pieętnem obcoósci, zasilajaę grono intelektualnych apatrydoów" . Na szczęeóscie dotychczasowi „właósciciele kultury" w obliczu renesansu tego zagadnienia piszaętakżze: „Kiedy kultura jest wszeędzie, a my jako antropolodzy chcemy nadal myósleóc,zże nalezży ona w szczegoólny sposoób do nas, nie nalezży popadaóc w samozadowolenie. Możze sięe tezż tak zdarzyóc,zżebęedziemy musieli 58 59 ż 60 ó 61 5 8 J. K o w a l e w s k i , ó W . Piasek, M . S liwa, Wprowadzenie, [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, ó M . Sliwa (red.), Granice dyscyplinarne w humanistyce, I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i n ó s k o -Mazurskiego w Olsztynie, O l s z t y n 2 0 0 6 , s. 5. 5 9 Jak zauwazża A d a m Kola, p r o b l e m y te dotyczaę „ o p o r u i n s t y t u c j i " : faktu pisania prac na stopnie n a u k o w e oraz nadawania t y t u ł o w n a u k o w y c h (opieraja się na klasycznych p o d z i a ł a c h d y s c y p l i n a r n y c h ) ; finansowania b a d a ó n a u k o w y c h ; instytucjonalnego p o d z i a ł u w ramach j e d n o s t e k badawczych. K o l a p r z y w o ł u j e jeszcze t r z y postacie, któorych poglaędy p o t w i e r d z a j a ę i n s t y t u c j o n a l n e trudnoósci w r e a l i z o w a n i u p o s t u l a t u i n t e r d y s c y p l i n a r n o ó s c i : M i c h e l a Foucaulta, piszaęcego o m o c y i trwałoósci t a k i c h i n s t y t u c j i „ w y k l u c z a n i a i zamykania", Richarda Rorty'ego, któory s t w i e r d z i ł , żze z m i a n a „ s ł o w n i k a " (badawczego) w y w o ł u j e niechęeóc, gdyzż „ o p i s a n i e n o w o czeęsto upokarza", oraz A n d r z e j a Z y b e r t o w i c z a , któory piszaęc o w p r o w a d z a n i u na kon¬ kurencyjnej hipotezy, zauwazża, iżz w y m a g a to „ s w o i s t e g o Gestalt switch ( z w r o t p o s t a w y - H.S.), t j . radykalnej p r z e b u d o w y zastanego obrazu óswiata i zwiaęzanych z n i m p r a k t y k s p o ł e c z n y c h , i t o czasem p r a k t y k nie t y l k o m e t o d o l o g i c z n y c h , interpretacyjnych, legitymizujaęcych badania, ale i n a w e t ósciósle p o l i t y c z n y c h " . A . F . Kola, 6 0 J. Z y c i n s k i , Współczesne nihilizmu K.P. Feyerabenda, 6 1 ó J. K o w a l e w s k i , op.cit.,s.60in. tendencje w filozofii nauki. Od maksymalizmu Koła Wiedeióskiego do „ Z a g a d n i e n i a filozoficzne w nauce" 1 9 7 8 / 7 9 , n r 1, s. 77. ó W . Piasek, M . S liwa, Wprowadzenie, M . S liwa (red.), op.cit., s. 6. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, �39 3. Wyzwania metodologiczne czasem wezwac na pomoc przyjacioł z innych dyscyplin naukowych, aby moc nadal budowac uporzaędkowane zrozumienie tego, w jaki sposob kultura funkcjonuje i gdzie sieę własciwie zaczyna i konczy" . Powstaje jednak dla badaczy wzywanych na pomoc z dziedziny politologii i s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h pytanie: czy każzdorazowe poszukiwanie w kulturze czynnika ułatwiajaęcego analizęe stosunkow mieędzynarodowych nie grozi jej instrumentalizacjaę, ktorej szczegolnaę odmianaę możze byc polityzacja k u l t u r y ? Jak znalezc złoty srodek w badaniu w p ł y w u kultury bez jednoczes¬ nego jej absolutyzowania? Wydaje sięe, zże trudno uciec od p o s ł u g i w a n i a sieę zbiorczo p e w n y m i pojeęciami dla zrozumienia procesow zachodzaęcych w makroskali. Z jednej strony, punktem wyjscia do podejmowanych zabiegow badania kultur i cywi¬ lizacji jako całosci nie mozże byc zdefiniowanie ich raz na zawsze - nieodwra¬ calne „zesencjalizowanie" i „zmuzeologizowanie". Z drugiej natomiast, badania komparatystyczne ze swej natury muszaę wzniesc sieę na pewien poziom wspolnego mianownika, aby mozżliwe było jakiekolwiek porownanie przedmio¬ t u badan. Jak zauwazża Richard Handler, „narzęedzia teoretyczne, ktorych użzywamy, czynią roznicę - wpływaja na nasz wybor pytan, nasz wybor dostepnych «danych» («dowodow»), wpływaja; na nasz styl narracji i , wreszcie, kształtuje historie, ktore opowiadamy. Ale bez takich «narzedzi» opowiedzenie jakiejkol¬ wiek historii nie byłoby możzliwe" . Wniosek ten znany jest wspoółczesnym teoretykom nauki. Nawet przywoływani na poczaętku niniejszych rozważzanó Thomas K u h n czy Imre Lakatos zgadzali sięe, zże jakiekolwiek w y n i k i obserwacji mogaę zostaóc zdobyte i zinterpretowane tylko o tyle, o ile uprzednio przyjmie sieę teorie naukowe. K u h n zwracał nawet uwageę na to, żze odrzucanie dotychczas obowiaęzujaęcych teorii odbywa sieę nie w zwiaęzku z ich konfliktem z doóswiadczeniem, ale w zwiaęzku z tym, zże pojawiajaęsieę nowe, bardziej atrakcyjne teorie, majaęce wieększe walory formalne czy zawartoósóc treósciowaę . Oznacza to iluzjeę wartoósci doóswiadczenia, któoraę Joseph Agassi p o d s u m o w a ł : „Rzadkim zjawis¬ kiem w nauce saę sytuacje, w ktoórych doóswiadczenie odgrywałoby decydujaęcaę roleę" . Odnosi sieę to takzże do sytuacji badacza stosunkóow mięedzynarodowych, ktoóry musi sięe zmierzyóc z wyzwaniem doóswiadczenia zapoósredniczonego od wielu badaczy z roózżnych dyscyplin. Postulat interdyscyplinarnoósci ma t u takzże swóoj bardziej bolesny wymiar: odchodzi sięe od „czystej metody", przyjmujaęc okreóslonaę postawęe - z gruntu antydogmatycznaę i eklektycznaę. 62 63 64 65 66 6 2 U . Hannerz, op.cit., s. 69. 6 3 Por. p u n k t 8. 6 4 R. H a n d l e r , Cultural Theory in History Today, „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l R e v i e w " g r u d z i e ó 2 0 0 2 , t . 107, n r 5, s. 1520. 6 5 6 6 ż J. Z ycinóski, op.cit., s. 73. Za: J. Z y c i ó s k i , op cit., s. 7 1 . �40 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Grzegorz Godlewski celnie charakteryzuje wyzwania takiej postawy: „Skoro sprawaę najważzniejszaę jest t u wszechstronnoósóc, całoósciowoósóc i jednoczeósnie efektywnoósóc poznania, to kwestia spóojnoósci i integralnoósci podejóscia teoretycz¬ nego schodzi na dalszy plan. Ogarniajaęc zjawiska z roóżznych stron, proóbujaęc docieraóc do wszystkich ważznych ich wymiaroów, sięega sięe do wszelkich dosteępnych sposoboów, nie zwazżajaęc na ich szczegóołowe uzasadnienia i proweniencje, a tylko - na skutecznoósóc. Rzeczywistoósóc kultury okazuje sięe na tyle rozległa i wewneętrznie zróożznicowana, żze wymaga wspóołpracy rozmaitych orientacji i me¬ tod, traktowanych tradycyjnie jako rozłaęczne czy nawet konkurencyjne. Ta otwarta formuła badawcza - kontynuuje Grzegorz Godlewski - ma, rzecz jasna, swoje koszty. Przede wszystkim nie daje takiego poczucia bezpieczenóstwa, jakiego dostarcza oparcie sie na stabilnym paradygmacie. Ład poznawczy nie jest t u niczym gotowym, zagwarantowanym przez autorytet dyscypliny, przez ustalenia tej czy innej doktryny w niej obowiaęzujaęcej. Badacz nie mozże koncentrowaóc sieę jedynie na bezpoósrednio go interesujaęcych zadaniach szczegółowych, majac «za plecami» kanon rozstrzygnięc podstawowych, które u p e ł n o m o c n i a ł y b y go do podejmowania działanó. M u s i braóc odpowiedzialnoósóc za całoósóc - co nie znaczy, zże skazany jest na konstruowanie jej za kazżdym razem od nowa. Ma do dyspozycji pewne całosciowe modele badanej rzeczywistosci, sa to jednak modele z zasady otwarte, poddaja ce sie p r z e k s z t a ł c e n i o m w odpowiedzi na nowe odkrycia. Odpowiedzialnoósóc badacza - podsumowuje autor - polega t u na cia głym kontrolowaniu przyjetych załozżenó i gotowoósci do ich modyfikowania. To zobowiązanie wykracza poza powinnosci dyktowane przez nauke «normalna», możze nawet - o ile miałoby byóc w y p e ł n i a n e w całoósci i na każzdym kroku wykracza poza możzliwoósci jakiegokolwiek konkretnego badacza. Ale przyjecie takiej formuły poznawczej wydaje sie koniecznoóscia . Przyóspieszaja c wciazż tempo, w j a k i m pojawiaja sie i nastepuja po sobie kolejne zwroty naukowe - nie tylko w sferze nauk o kulturze - prowadzi bowiem, powtóorze, do zakwes¬ tionowania dotychczasowego rozumienia roli paradygmatóow w tworzeniu porzadku n a u k i " . 67 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" W naukach humanistycznych pojecie „ z w r o t u " zaczeło pojawiaóc sie na gruncie historii, filozofii, literaturoznawstwa, socjologii, antropologii w celu okreóslenia obecnoósci nowych idei, aplikowalnych na wielu roózżnych płaszczyznach huma¬ nistyki, a zmieniaja cych dotychczasowy sposoób ich badania . Nieuchronnie 68 6 7 G. G o d l e w s k i , Luneta i radar: o dwoch strategiach badan kulturoznawczych, [ w : ] W . J . Burszta, M . Januszkiewicz (red.), op.cit., s. 5 6 - 5 7 . 6 8 D o i n n y c h „zwrotoów" z d i a g n o z o w a n y c h w róozżnych obszarach n a u k h u m a n i s t y c z n y c h należzaę m . i n . : „ z w r o t k u rzeczom", „ z w r o t k u materialnoósci", „ z w r o t k u sprawczoósci", „ z w r o t p e r f o r m a t y w n y " , „ z w r o t w i z u a l n y " , „ z w r o t archiwistyczny", „ z w r o t l i n g w i s t y c z n y " . W wyżzej �41 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" pojawia sieę w t y m miejscu pytanie o relacje mieędzy pojęeciami „zwrot" i „paradygmat" . Zauważzyóc nalezży, zże czeęsto pojęecia te uzżywane saę zamiennie , jednak uprawnienie do takiego zroównania pojeęciowego powinno byóc rozpatrywane na gruncie poszczegóolnych dziedzin nauki. Do tej pory pojęecie „ z w r o t u " było bardzo rzadko uzżywane na okreóslenie przemian w badaniach nad stosunkami mięedzynarodowymi. Na gruncie s t o s u n k ó o w m i ę e d z y n a r o d o w y c h prawdopodobnie po raz pierwszy z o s t a ł o p r z y w o ł a n e w czasie tzw. trzeciej debaty mieędzyparadygmatycznej z lat 70. i pierwszej połowy lat 80. X X wieku jako „zwrot komunikacyjny" (communicative turn) , inspirowany zwłaszcza pracami Karla W . Deutscha, twóorcy transakcjonizmu w teorii stosunkoów mięedzynarodowych . 69 70 71 72 Badacze stosunkoów mięedzynarodowych sytuujaę „zwrot komunikacyjny" jako konsekwencjęe „zwrotu lingwistycznego" w teorii stosunkoów mieędzynarodowych, ktoóry z kolei wprowadził do tej dyscypliny zupełnie nowy słownik pojęeciowy. Pojeęcia, takie jak: intersubiektywnoósóc, konwencja, dyskurs, akt mowy, akt retoryczny czy komunikacja, miały zwroócióc uwagęe na fakt, zże poszukiwania prawdy, weryfikowanie, falsyfikowanie, saę procesami społeczny¬ m i zachodzaęcymi w okreóslonym - społecznym - kontekóscie. Jeósli kontekst ulega zmianie, jeósli zmieniajaę sięe znaczenia nadawane s ł o w o m , roównieżz warunki, w ktoórych dochodzi do formułowania okreóslonych prawd, podlegajaę zmianie. „Zwrot lingwistyczny" zwraca wieęc uwageę na fakt, zżejęezyk jest podstawaęnaszej wiedzy, a znaczenia słoów i czynóowsaę definiowane w procesie komunikacji. Uprawianie nauki staje sieę w ten sposóob graęjeęzykowaę. Autorzy zwracajaę roówniezż uwagęe, zże „zwrot komunikacyjny" nie jest czymós obcym, nowym w nauce o stosunkach mięedzynarodowych, ale konsekwencjaę, wypadkowaęwielu w s p o m n i a n y c h n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h cultural turn z a i s t n i a ł duzżo wczeósniej niżz w badaniach nad s t o s u n k a m i m i ę e d z y n a r o d o w y m i . 6 9 Pojęecie w p r o w a d z o n e do n a u k i w pracy T h . K u h n a , Struktura rewolucji naukowych, PWN, W a r s z a w a 1965. 7 0 E. D o m a ó s k a , Zwrot performatywny we współczesnej humanistyce, „ T e k s t y D r u g i e " 2007, n r 5, s. 50 czy A . F . Kola, op.cit. W nauce o stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h pojeęcie „para¬ d y g m a t u " uzżywane jest z k o l e i czeęsto z a m i e n n i e z pojęeciem „ k o n c e p c j a " , „ t e o r i a " czy wręecz „ p r z e k o n a n i e " . Z o b . np. B. Balcerowicz, Teorie... , op.cit., s. 469. Przydatne rozróozżnienie t y c h dwóoch pojęeóc odnaleózóc mozżna w podreęczniku J. Czaputowicza, op.cit., s. 4 0 - 4 3 , któory wskazuje, ż z e w ó s w i e t l e poglaędoów K u h n a , wspóołwysteępowanie teoretycznych stanowisk, charakterys¬ tyczne dla n a u k s p o ł e c z n y c h , w t y m dla n a u k i o stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h , jest d o w o d e m na p r z e d p a r a d y g m a t y c z n a ę fazęe r o z w o j u n a u k i . 7 1 M . A l b e r t , O. Kessler, S. Stetter, On order and conflict: International Relations and the 'communicative turn', „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 2 0 0 8 , n r 34, s. 4 3 - 6 7 . 7 2 K . W . D e u t s c h , The Analysis K . W . D e u t s c h , Nationalism and ofInternational Social Relations, Communication, Prentice-Hall, N e w Yersey 1 9 7 1 ; M I T Press, C a m b r i d g e 1966; K.W. D e u t s c h , The Nerves of Government: Models of Political Communication and Control, T h e Free Press, N e w Y o r k 1969. Opis z a ł o ż e ó t r a n s a k c j o n i z m u Deutscha: J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 1 2 2 - 1 2 4 . �42 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych dobrze ugruntowanych tradycji teoretycznych. Podobne stwierdzenie mozżna by odnieósóc do kwestii „ z w r o t u kulturowego", ktoóry co prawda pod taę nazwaę nie wysteępuje jeszcze powszechnie w analizach politologicznych, jednak jako pojeęcie posłuzżyłby do zebrania i uwypuklenia tych wszystkich perspektyw badawczych, ktoóre z kultury czyniaę podstawowy element rozważzanó. Najprawdopodobniej pierwszymi zastosowaniami pojęecia „ z w r o t u kulturo¬ wego" dla obszaru badanó roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych (w szczegóolnym obszarze teorii i praktyki wspoółczesnych wojen) były artykuły Patricka Portera (Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War z 2007), Dereka Gregory'ego ('The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War z 2008) oraz Hugh Gustersona (The Cultural Turn in the War on Terror opublikowanej w 2010). 73 74 75 W polskiej literaturze przedmiotu pojeęcie „ z w r o t u kulturowego" pojawiło sie również niedawno w publikacji Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko proces - perspektywy pod redakcja Jacka Kowalewskiego i Wojciecha Piaska ( 2 0 0 9 ) . Redaktorzy piszaę we wprowadzeniu: „ W ostatnich dekadach dwudziestego wieku mozżna było obserwowaóc narastajaęcy proces «kulturyzacji» dyskursu humanistyki. Pojeęcie «kulturyzacji» humanistyki, któore w aktualnym kontekóscie intelektualnym dla niektóorych czytelnikóow mozże brzmieóc paradok¬ salnie, trafnie opisuje zmiany zachodzaęce zwłaszcza w tych dziedzinach nauk o człowieku, ktoórych u d z i a ł e m było doóswiadczenie długotrwałej dominacji obiektywistycznych perspektyw badawczych wzorowanych na naukach przy¬ rodniczych. Humanistyczny «zwrot kulturowy», ktorego t r y u m f w wielu dyscyp¬ linach, przynajmniej w sferze ogłaszanych manifestóow, obserwowaóc mozżna było co najmniej od wczesnych lat 80., nie stracił swej żzywotnoósci i znaczenia takzże dzisiaj. Obserwowane ostatnio wysiłki wyeliminowania z centrum dyskursu humanistyki pojeęcia kultury zdajaę sieę skazane na niepowodzenie i stanowiaęco najwyzżej rodzaj mniej lub bardziej zajmujaęcych próob redefinicji problemowej w ramach granic spopularyzowanej w ostatnich latach kategorii badawczej. O trwałoósci «kulturowego» paradygmatu badanó humanistycznych óswiadczyóc możze choócby fakt nieustannego objawiania sieę nowych jego zwolennikóow, podejmowania próob adaptowania tej perspektywy do lokalnie postrzeganych dziedzin zajmujaęcych sięe badaniem ludzkich rzeczywistoósci. Jest tak zwłaszcza w kreęgach naszej rodzimej nauki. W tej lokalnie ukierunkowanej perspektywie 76 7 3 P. Porter, Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " 2007, nr 3 7 ( 2 ) . 7 4 D . Gregory, 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " lipiec-sierpienó 2008, nr 7 5 H . Gusterson, The Cultural Anthropology Turn and Global Counterinsurgency, in the War Turn in Late Modern [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), 150. on Terror, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n 2010, s. 279 i n . 7 6 J. K o w a l e w s k i , perspektywy, 2009. W . Piasek (red.), Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko - proces - I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i ó n s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n �43 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" proces «kulturyzacji» humanistyki nie nalezży do jej przeszłoósci. M i m o zże legitymuje sięe on głeębokaę historiaę i rozbudowanaę genealogiaę, w wielu ósrodowiskach budzi zżywe zainteresowanie" . Do nowego ósrodowiska, w ktoórym proces „kulturyzacji" zaczyna budzióc zainteresowanie, należzaę dzisiaj badacze stosunkóow mieędzynarodowych i nauk politycznych. Jednak w tych dziedzinach czeęósciej niżz „ z w r o t kulturowy" stosowane jest pojeęcie „ p a r a d y g m a t u " , w t y m „ p a r a d y g m a t u cywilizacyjnego" lub „ p a r a d y g m a t u k u l t u r o w e g o " , opierajaęcego sieę na załozżeniu, zże tworzaęcy sieę ład mieędzynarodowy determinowany jest przez sprzecznoósci cywilizacyjne, a więec konflikty starego typu zostanaę zastaępione konfliktami, ktoórych ózróodłem beędaęroózżnice k u l t u r o w e . Pojęecie „ p a r a d y g m a t u cywilizacyjnego" jest obciaężzone zastrzeżzeniem, zwiaęzanym z naduzżywaniem samego pojeęcia „ p a r a d y g m a t u " w nauce o stosun¬ kach mieędzynarodowych. Dyskutujaęcy w ramach w w . debaty mieędzyparadygmatycznej badacze stosunkóow mieędzynarodowych musieli byóc zresztaęóswiadomi naduzżycia tego terminu, gdyzż głóownym p r z e s ł a n i e m tej debaty było uznanie, zże wszystkie istniejaęce teorie przyczyniajaę sieę do rozwoju stosunkoów mieędzynarodowych, nie chodzi więec w niej o zwycięestwo jednego paradygmatu, któory zdeprecjonowałby istnienie wszystkich dotychczasowych (tak jak to tymczasem przedstawiał K u h n ) . Z w r a c a j a ę n a to takzże uwagęe Patrick Thaddeus Jackson oraz Daniel H . N e x o n . W 2009 roku zaprezentowali koncepcję podwazajacą dotych¬ czasowe p o s ł u g i w a n i e sięe w stosunkach mieędzynarodowych Kuhnowskim pojęeciem „ p a r a d y g m a t u " (któore notabene sam Kuhn stosował w swojej pracy Struktura rewolucji naukowych w 21 odmiennych znaczeniach ) lub Lakatowskim 77 78 79 80 81 8 2 83 84 7 7 J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), op.cit., s. 7. 7 8 Z o b . np. T. Łoós-Nowak, op.cit. 7 9 Por. G. M i c h a ł o w s k a , Porzaędek mięedzynarodowy [w:] R. Kuzniar w perspektywie (red.), Porzaędek..., paradygmatu op.cit.; cywilizacyjnego, C.T. lipiec w perspektywie paradygmatu Szyjko, Interesy 2010, i sprzecznosci cywilizacyjnego, globalizacji http://stosunki-miedzynarodowe.pl (21.03.2011). 8 0 M . F . G a w r y c k i , Kultura Hollywoodzki film a stosunki a stosunki międzynarodowe, miedzynarodowe, [ w : ] M . F . G a w r y c k i , Uwikłane Wydawnictwa Uniwersytetu obrazy. Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 29 i n . A u t o r r o z u m i e pojęecie „ p a r a d y g m a t u k u l t u r o w e g o " nieco szerzej, wskazujaęc zaroówno na pozytywnaę, j a k i n e g a t y w n a ę rolęe, ktoóraę mozże odgrywaóc c z y n n i k k u l t u r o w y w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h . 8 1 Z o b . C.T. Szyjko, op.cit. Wczeósniejszy „ p a r a d y g m a t z i m n o w o j e n n y " wyjaósniał istniejaęce k o n f l i k t y i napięecia w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h sprzecznoósciami 8 2 8 3 ideologicznymi. J. Czaputowicz, op.cit., s. 170. P.T. Jackson, D . H . N e x o n , Paradigmatic Faults in International-Relations Theory, „ I n t e r n a ­ t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " 2 0 0 9 , nr 53, s. 9 0 7 - 9 3 0 . A u t o r z y sa s w i a d o m i , ze s t w o r z o n a przez n i c h m a p a typóow idealnych możze mieóc charakter a m e r y k a n ó s k o c e n t r y c z n y i żze europejska mapa dyscypliny m o g ł a b y wygladac inaczej o d tej zaprezentowanej przez n i c h . 8 4 Criticism Por. M . M a s t e r m a n , The Naturę and the Growth ofKnowledge, of a Paradigm, [ w : ] I . Lakatos, A . Musgrave (red.), C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1970, s. 5 9 - 9 0 . �44 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych pojęciem programu b a d a ó , majacego byc proba znalezienia kompromisu miedzy postulatem falsyfikacjonizmu w nauce autorstwa Karla Poppera a teoriaę rewolucji naukowych Thomasa Kuhna. Propozycja zakłada odrzucenie obydwu wczeósniejszych sposoboów opisywania teorii stosunkóow mieędzynarodowych i stworzenie nowej metody opisu za pomoca relacji między „typami idealnymi", j a k i m i saę: realizm, liberalizm i konstruktywizm (w dwoóch odmianach: rea¬ listycznej i liberalnej). Zwracaja uwage na fakt w s p o ł w y s t ę p o w a n i a tych „typów idealnych" (okreslanych do tej pory b ł ę d n i e mianem „ p a r a d y g m a t ó w " ) , posłu¬ giwania sięe przez badaczy kazżdej z tych wielkich „szkoół" podobnym s ł o w n i k i e m pojeęciowym, brakiem prawdziwej wewneętrznej nieprzystawalnoósci stworzonych perspektyw badawczych, by mogły uzyskaóc miano nowych „paradygmatóow". Analiza relacji zachodzaęcych mieędzy „typami idealnymi" powinna koncentrowaóc sieę - wedle autoroów - na dwoóch wielkich zagadnieniach podejmowanych przez stosunki mieędzynarodowe, a wyrazżonych w pytaniach: „czy w ł a d z a mozże zostac oswojona?" oraz „czy anarchia jest przymusem parametrycznym?". W pierwszym pytaniu na dwoóch biegunach leżzaę załozżenia zwiaęzane z pytaniem o znaczenie władzy: na jednym saę realiósci, móowiaęcy o tym, zże power to ultima ratio w stosunkach mięedzynarodowych (dyskusja, któorej korzeni możzna szukaóc w Księciu Machiavellego), na drugim zas sytuuja się liberałowie, wierzacy w moc instytucji mięedzynarodowych i mieędzynarodowej wspóołpracy jako „węedzidła" dla nadmiernie w ich opinii uwypuklonej roli power w stosunkach mieędzynarodowych. W drugim pytaniu anarchia postrzegana jest jako rozpieęta mięedzy dwiema skrajnoósciami: albo jako „naturalnej koniecznoósci" porzaędku mieędzynarodowego, albo jako zbeędnego i niekoniecznego załozżenia, determinujaęcego fałszywie obraz stosunkóow mieędzynarodowych. Wnioski badawcze, które m o ż n a wysnuc z ich r o z w a z a ó , prowadza do tego, żze przyjęecie sformułowania „zwrot kulturowy" wydaje sieę bezpieczniejsze metodologicznie, gdyzż pozwala uniknaęóc zarzutu „nie-paradygmatycznoósci" w przyjeęciu jedynie filtru kulturowego dla analizowanej rzeczywistoósci mieędzynarodowej, co w istocie swojej nowym paradygmatem nie jest w klasycznym, Kuhnowskim sensie tego słowa (mimo zże w rozumieniu potocznym mozżna by te pojęcia uznac za niemal identyczne). Trudno bowiem p r z y j a ó , ż e włóczenie kultury do analizy stosunkoów mięedzynarodowych s p o w o d o w a ł o „rewolucjeę naukowaę" rozumianaę przecieżz przez Kuhna jako niekumulatywny epizod w rozwoju nauki, w ktoórym stary paradygmat zostaje zastaępiony w częeósci lub całoósci przez nowy, co wazżne - niedajaęcy sieę pogodzióc z poprzednim. Przyjeęcie filtru kulturowego ma bowiem charakter u z u p e ł n i e n i a (co prawda o ogromnym znaczeniu) dotychczasowych analiz stosunkoów mięedzynarodowych, umozżliwiajaęc zblizżenie sieę do ideału holistycznego opisu skomplikowanego wycinka wspóołczesnej rzeczywistoósci. Jedyny radykalizm, jaki sieę z n i m wiaęzże, dotyczy raczej „radykalnego zadziwienia" faktem, jak długo filtr kulturowy był po¬ mijany, a nie rewolucyjnoósci jego samego. Niezalezżnie od zgłoszonych zastrzezżenó samo pojeęcie „ p a r a d y g m a t u " cywili¬ zacyjnego jest od „zwrotu kulturowego" pojęeciem odmiennym, gdyzż słuzży �45 4. Pojeęcie „zwrotu kulturowego" wyjaósnieniu charakteru wspóołczesnych sprzecznoósci, konfliktóow, napięeóc, prowadzaęcych do wojen w stosunkach mieędzynarodowych na gruncie cywilizacyjno-kulturowym, a właósciwie - w ogromnej mierze - r e l i g i j n y m . Paradygmat ten pojawia sięe bowiem zawsze przy omawianiu koncepcji zderzenia cywilizacji Samuela Huntingtona, ktoóry d o k o n a ł p o d z i a ł u cywilizacji óswiata w e d ł u g kryterium religii na: swiat zachodni (chrzescijaóstwo), chióski (konfucjanizm), japonski (szinto), indyjski (hinduizm), islamski, p r a w o s ł a w n y , latynoamerykanski i afrykanski (co do wyodreębnienia jako spojnych całosci tych dwoch ostatnich zgłasza jednak wiele zastrzezżen ). Marcin F. Gawrycki proponuje nazywac jego teorieę „konfliktowym paradygmatem k u l t u r o w y m " . Z teoretycznego p u n k t u widzenia przeciwko traktowaniu teorii Huntingto¬ na jako nowego paradygmatu opowiada sieę Jacek Czaputowicz, zauważzajaęc, zże jest to rzecz dyskusyjna, poniewazż zaprezentowany przez tego autora swiat jest bez waętpienia anarchistycznym swiatem realistycznym (tak jak pisał o n i m Kenneth Waltz). G ł o w n y m i podmiotami sa nadal panstwa narodowe, m i m o że najwazżniejsze linie konfliktow przebiegajaę mieędzy cywilizacjami. Zasadniczym problemem jest pytanie o to, czy cywilizacje mozżna uznac za odręebne podmioty. Czaputowicz proponuje uznac realizm kulturowy Huntingtona jedynie za nurt w ramach realizmu, a nie „rownorzeędny z n i m paradygmat" . Z kolei Roman Kuzniar w pracy Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynaro­ dowe na przełomie XX i XXI wieku rozwaza w osobnym punkcie z a t y t u ł o w a n y m 85 86 87 88 8 5 T a k i n t e r p r e t u j a ę t e n paradygmat z a r o w n o B. Balcerowicz, Teorie... , op.cit., s. 4 7 5 - 4 7 7 , jak i G. M i c h a ł o w s k a , L. Ł u k a s z u k , Czy zderzenie E. S l i w k a SVD cywilizacji - granice (red.), Terroryzm tolerancji, w swiecie [ w : ] E. Halizżak, W . współczesnym, Fundacja Lizak, Studiow M i ę e d z y n a r o d o w y c h i Fundacja M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a Ksieężzy W e r b i s t o w , Warszawa-Pienieęzżno 2 0 0 4 , s. 111 oraz G. M i c h a ł o w s k a , Porzaędek..., 8 6 op.cit. Co do zastrzezżen i dyskusji zwiaęzanych z pojęeciem cywilizacji latynoamerykanskiej zob. H . Schreiber, M . F . G a w r y c k i , Gawrycki (red.), Dzieje 2 0 0 9 , co do cywilizacji... , op.cit., s. 53. 8 7 Cywilizacja latynoamerykanóska kultury latynoamerykańiskięj, „ewentualnosci" M . F . G a w r y c k i , Kultura - zarys problematyki, [w:] M.F. W y d a w n i c t w o Naukowe P W N , Warszawa i s t n i e n i a cywilizacji afrykanskiej: a stosunki międzynarodowe, S. H u n t i n g t o n , op.cit., s. 30. D o propozycji Zderzenie autora mozżna m i e c j e d n a k zastrzezżenia, zwiaęzane ze w s p o m n i a n y m wyzżej n i e o s t r y m uzżywaniem samego pojęecia „ p a r a d y g m a t " . Probujaęc uporac sieę z „ p o j e m n o s c i a ę " pojeęcia, a u t o r w p r o w a d z a jeszcze do s w o i c h rozwazżan d w a i n n e „ p a r a d y g m a t y k u l t u r o w e " (co juzż z załozżenia przekresla ich „ p a r a d y g m a t y c z n o s c " ) : n e o k o l o n i a l n y i k o o p e r a t y w n y paradygmat k u l t u r o w y . Ibidem, s. 34¬ 44. Podajaęc swoje r o z u m i e n i e pojeęcia „ p a r a d y g m a t k u l t u r o w y " („Paradygmat kulturowy nie jest dla m n i e t y l k o p r z e j a w e m zmieniajaęcych sieę c z y n n i k o w , k t o r e wpływajaę na pojawianie sieę n o w y c h / s t a r y c h k o n f l i k t o w w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h , ale jest p r z e j a w e m znaczenia kultury we wspołczesnym swiecie. Innymi słowy, na konstrukcjeęładuspołecznego w znaczaęcym s t o p n i u w p ł y w a c z y n n i k k u l t u r o w y , d e t e r m i n u j e o n zachowania p a n s t w w S M . Rozżnice k u l t u r o w e mogaę w k o n s e k w e n c j i p o w o d o w a c z a r o w n o sprzecznosci i k o n f l i k t y , jak i przyczynic sięe do lepszego z r o z u m i e n i a i p o r o z u m i e n i a " . Ibidem, s. 2 9 ) , autor wydaje sieę raczej blizższy f o r m u ł o w a n e j tutaj propozycji, aby okre slac zmianeę polegajaęcaę na dostrzeżzeniu c z y n n i k a k u l t u r o w e g o w stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h m i a n e m „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " . 8 8 J. Czaputowicz, op.cit., s. 208. �46 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Kultura się liczy teorię Samuela Huntingtona o zderzeniu cywilizacji, wskazując, żze mozżna wpisaóc jaę w konstruktywistyczne podejóscie do stosunkoów mieędzynarodowych ze wzgleędu na miejsce, jakie ten nurt przyznaje kulturze, tozżsamoósci, w a r t o s c i o m . R ó w n o c z e s n i e autor zaznacza, ze Huntingtona nie m o ż n a do konóca uznawaóc za przedstawiciela tej szkoły, raczej trzeba go umieóscióc w gronie „wrażzliwych kulturowo realistóow" . Pojęecie „zwrotu kulturowego" nalezżałoby zatem, w relacji do „paradygma¬ tu", po pierwsze odnieósóc do całokształtu stosunkoów mieędzynarodowych, a więec roównieżz obszaróow, ktoóre istniejaę poza sferaę badania konfliktóow , w t y m do badanó nad w p ł y w e m kultury na rozwóoj gospodarczy , na politykeę zagranicznaę, do rozwazżanó nad kulturaęstrategicznaę, kulturaę politycznaę czy kwestiami bezpieczenóstwa w ich wymiarze mięedzynarodowym. Pokazywaóc m i a ł o b y zmiane p o l e g a j a c ą n a p r z e s u n i ę c i u p u n k t u ciężkosci z tradycyjnie rozumianych dziedzin polityki zagranicznej, bezpieczenóstwa, gospodarki na kwestie kulturo¬ we, przez któorych pryzmat bada sieę dopiero te w w . „klasyczne" obszary badawcze stosunkóow mieędzynarodowych. Oczywióscie, przy załozżeniu wieloparadygmatycznoósci (w sensie potocznym, bo właósciwsze beędzie móowienie o wieloperspektywicznoósci) nauk humanistycznych „zwrot kulturowy" jest jednym z wielu, jakie istniejaę, niemniej jednak silnie obecnym, a nawet dominujacym aktualnie (zwłaszcza w nauce anglosaskiej), jesli chodzi o stosowane perspektywy badawczo-poznawcze. Po drugie, pojeęcie „zwrotu", w znaczeniu tutaj uzżywanym, powinno byóc postrzegane jako dynamiczne, słuzżaęce ukazaniu pewnego procesu zmian k i e r u n k ó w badawczych, podczas gdy pojęcie „para¬ dygmatu" nalezżałoby juzż utozżsamiaóc z efektem takiego procesu - sytuacjaę, kiedy zmiana j u ż zaszła. „ Z w r o t " ma wiec charakter procesualny, podczas gdy „paradygmat" - dokonany, statyczny. Samo pojeęcie „zwrotu kulturowego" zostało upowszechnione w tytule ksiaęzżki Fredrica Jamesona The cultural turn: selected writings on the postmodern 1 9 8 3 - 1 9 9 8 , b ę d a c e j zbiorem esejow tego filozofa, socjologa i zarazem 8 9 90 91 92 9 3 8 9 R. Kuózniar, Pozimnowojenne... , op.cit., s. 297. 9 0 Ibidem. 9 1 Por. G. M i c h a ł o w s k a , Porzagdek... , op.cit. 9 2 S.P. H u n t i n g t o n , L.E. H a r r i s o n (red.), op.cit.; L . Ray, A . Seyer (red.), Culture and Economy after Cultural Turn, uwarunkowania 9 3 SAGE, L o n d o n 1999; K. Gorak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), rozwoju w Azji i Afryce, F. Jameson, The cultural Kulturowe W y d a w n i c t w o I b i d e m , Łóodóz 2010. turn: selected writings on the postmodern 1983-1998, Verso, N e w Y o r k 1998. P o d s u m o w a n i e m zas t o c z ą c e j się w t y c h naukach o d lat 80. debaty na t e m a t „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " , z w ł a s z c z a w obszarze n a u k h i s t o r y c z n y c h , s t a ł a sieę ksiaęzżka Beyond Cultural the Turn p o d redakcja L y n n H u n t i V i c t o r i i B o n n e l l ( U n i v e r s i t y o f California Press 1999) i rozpoczeęta p o niej debata na ł a m a c h „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l R e v i e w " w 2 0 0 2 . Róownolegle ukazało sieę w tym samym czasie k i l k a pozycji na rynku h u m a n i s t y c z n y c h , zawierajaęcych w t y t u l e s f o r m u ł o w a n i e cultural Cultural Turn. Scene-Setting Essays on Contemporary Cultural History, publikacji z zakresu Routledge, L o n d o n 1994 czy ł a c z a c a sie z n a u k a m i p o l i t y c z n y m i publikacja p o d redakcja George'a Steinmetza, State Formation After The Cultural nauk turn, m . i n . : D . Chaney, The Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. State/Culture. �47 4. Pojeęcie „zwrotu kulturowego" teoretyka literatury, poswieęconych postmodernizmowi. To własnie ten nurt w humanistyce uznawany jest za „winowajcęe", „sprawcęe" wydzwignięecia kul¬ tury do pierwszoplanowej roli we wspołczesnej debacie na tematy s p o ł e c z n e . Możzna p o w i e d z i e c , z ż e postmodernizm z d e t r o n i z o w a ł pojęecie „Kultury", wpuszczajaęc na pola badawcze wiele rożznych „ k u l t u r " i „ m i k r o k u l t u r " (tak jak wprowadził pojeęcia „mikrohistorii" i „mikronarracji"). 94 W naukach humanistycznych stosowane jest rowniezż pojęecie „ p a r a d y g m a t u kulturalistycznego" w znaczeniu bardzo bliskim stosowanemu tutaj pojeęciu „ z w r o t u kulturowego", rozumianego jako „sposob uprawiania humanistyki, ktory daje pierwszenstwo kulturze i to nie tylko w sensie sytuowania jej jako naczelnej kategorii w praktyce badawczej, a wieęc przedmiotu badan (...), ale takzże prymarnosci kultury w ogole" . W odniesieniu do teorii literatury „zwrot kulturowy" oznacza przede wszystkim „postaweę skoncentrowanaę na urucha¬ mianiu w praktykach interpretacji wszelkich mozżliwych kulturowych odniesien dzieła literackiego i wspołdziałanie ze sobaę rozmaitych dyskursow kulturow y c h " . Socjolog George Steinmetz, wskazujaęc na to, co łaęczy badaczy „zwrotu kulturowego" w naukach społecznych, zauważa, zesa to ci, ktorzy kłada nacisk na społecznie konstruowany charakter kultury i jej konstytutywnaę dla nauk społecznych roleę, odrzucajaę ujmowanie kultury jako kategorii homogenicznej, zas w swych badaniach nad kulturaę przełamujaę bariery dyscyplin naukowych i w s k a z u j a ę n a s u b i e k t y w n a ę n a t u r e ę interakcji zachodzaęcych w relacjach mieędzyludzkich. T y m samym zwraca uwagęe na fakt, zże „zwrot kulturowy" obejmuje wiele rożznorodnych nurtow w naukach społecznych, wywodzaęcych sieę z p o l badawczych do tej pory uznawanych za peryferyjne . 95 96 97 Czy „ z w r o t k u l t u r o w y " nie jest tylko i wyłaęcznie p e w n a ę t e n d e n c j a ę w stosunkach mieędzynarodowych, odzwierciedlajaęcaę „modęe na kulturęe" wsrod badaczy nauk społecznych, nowinkaę naukowaę, ktorej istnienie beędzie krotkotrwałe, kiedy „peryferia" znowu powroca na swoje miejsce? Wydaje się, ze nie ma takiego ryzyka. Teresa Łos-Nowak stwierdza: „odrodzenie sie problematyki dotyczaęcej społeczno-etycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o wymiaru stosunkow mieędzynarodowych wynika przede wszystkim z postęepujaęcej z gwałtownaę siłaę wspołzalezżnosci, globalizacji i zageęszczania sieę pola stosunkow mięedzynarodo- 9 4 z jej W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, op.cit., s. 7. A u t o r z y pisza, ż e m y s l p o s t m o d e r n i s t y c z n a „obsesyjnym, dla niektorych interpretatorow, poszukiwaniem rozżnicy, odręebnosci i p o d w a z ż a n i e m o b i e k t y w i s t y c z n e g o r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o obowiaęzujaęcej m a t r y c y m o d e l u jaęcej l u d z k i e zachowania", d o p r o w a d z i ł a do w i e l k i e g o p o w r o t u k u l t u r y , ale jużz w i n n y m sensie -dajaęc impuls do jej „rozbioru" subkulturowychczyzewzgleędu na o d m i e n n o s c i o d k u l t u r y dominujaęcej z punktu płec widzenia kulturowaę, rożznic orientacjeę (dorobek brytyjskich klasowych, rasowych, seksualnaęi studiow kulturowych). wszelkie Ibidem, s. 7-8. 9 5 A . F . Kola, op.cit., s. 59. 9 6 A . Burzynska, Kulturowy teoria literatury. 9 7 zwrot teorii, [ w : ] M . P . M a r k o w s k i , R. Nycz (red.), Kulturowa Głóowne pojecia i problemy, Universitas, K r a k o w 2002, s. 87. G. Steinmetz, Introduction: Culture and the State, [ w : ] G. Steinmetz (red.), op.cit., s. 1-2. �48 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych wych w stopniu n i e w y o b r a ż a l n y m jeszcze 50 lat temu. (...) Na pewno w X X I w. istnieje potrzeba myóslenia kompleksowego, przekraczajaęcego jednostkowe postawy panóstw zdeterminowanych myósleniem w kategoriach interesu na¬ rodowego, w kierunku odnajdywania problemoów, jakie ono generuje. Zmienia sieę bowiem gwałtownie przestrzenó, w któorej badacz sieę znajduje, zmienia sieę jeęzyk komunikacji, system wartoósci, co sprawia, żze wzbogaca sięe o n o ó s w i a t symboli i metafor, ale tezż istnieje potrzeba uwazżnego w s ł u c h i w a n i a sieę w to, co moówiaę przedstawiciele roózżnych tradycji i szkoół poznawania óswiata ( . . . ) " . Procesy globalizacyjne dotarły t y m samym do óswiata nauk społecznych i humanistycznych, wymuszajaęc interdyscyplinarnoósóc, bez któorej niemozżliwe staje sieę objeęcie i przeanalizowanie nawet fragmentu wspóołczesnej rzeczywistoósci. Zmiany optyki badawczej w stosunkach mieędzynarodowych odzwierciedlajaę zmiany, jakie zachodzaę zaróowno w całej humanistyce óswiatowej, jak i w naukach społecznych, w których pozycję niezwykle silna, wypracowały sobie studia kulturowe (cultural studies), a modna, choc nieobarczona w e w n ę t r z n y m i problemami, studia regionalne (area, regional studies) . 98 99 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" Analizujaęc pojawienie sieę w badaniach nad stosunkami mieędzynarodowymi „zwrotu kulturowego", nie możzna nie zadaóc sobie pytania o to, jakie saę ograniczenia prowadzenia tego typu analizy. Czy filtr kulturowy nie powoduje przepuszczenia do naszej óswiadomoósci badawczej tylko tego, co p ł y n n e , nieuchwytne, czeęsto nazywane emocjonalnym, pozostawiajaęc na sicie to, co twarde i nieprzepuszczalne, przede wszystkim: historięe, konkretne fakty, dane, liczby. Kolejne pytanie dotyczy tego, czy absolutyzacja czynnika kulturowego nie prowadzi do - z jednej strony - jego instrumentalizacji, jako wygodnego i wręecz zbyt łatwego uzasadnienia dla wszystkich działanó aktoroów sceny mięedzynarodowej, z drugiej zaós - do jego banalizacji? Po trzecie, czy Zachoód sam nie stawia sieę w roli schizofrenika, ktoóry odkrył kultureę i nagle pragnie zrozumieóc odmiennoósóc kulturowaęnp. óswiata islamu, ale po to, żeby osiagnaó z a k ł a d a n e cele (a więc ze w z g l ę d ó w czysto utylitarnych), a jednoczesnie nie jest w stanie Ockhamowska brzytwa odciaó samego siebie (samoograniczanie się władzy jest fikcja), a wiec zrezygnowac z promowania wartoósci, ktoóre uznaje za uniwersalnie dobre: demokracji, rzaędoów prawa i praw człowieka? Czy jest możzliwe znalezienie takiego uzasadnienia, któore z m u s i ł o b y Zachóod do porzucenia retoryki kulturowego imperializmu? Samuel H u n t i n g t o n pisze: „Kultura (... ) podaężza za władzaę. Jeósli niezachodnie społeczeónstwa majaę znoów ulec w p ł y w o m zachodniej kultury, mozże to nastaępióc wyłaęcznie w w y n i k u ekspansji i naporu poteęgi Zachodu. N i e o d z o w n a ę l o g i c z n a ę konsekwencjaę 9 8 T . Łoós-Nowak, op.cit., s. 37 i 39. 9 9 A . F . Kola, op.cit., s. 59; M . F . G a w r y c k i , Kryzys... , op.cit., s. 5 1 - 6 7 . �49 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" uniwersalizmu jest imperializm. (...) W m i a r ę jak cywilizacja azjatycka i m u z u ł m a n s k a bęedaę coraz silniej potwierdzac uniwersalnosc swoich kultur, ludzie Zachodu bęedaę w coraz wieększym stopniu zdawac sobie sprawęe ze zwiaęzku mieędzy uniwersalizmem i imperializmem. Zachodni uniwersalizm jest niebezpieczny dla swiata, możze bowiem doprowadzic do wielkiej mięedzykulturowej wojny mieędzy panstwami-osrodkami c y w i l i z a c j i " . Czy wieęc, konkludujaęc, nie jest tak, zże w dłuzższej perspektywie cultural turn stanie sieę cultural trap, pułapkaę, w ktorej Zachod sam sięe unicestwi? Profesor Columbia University na Wydziale Antropologii i Stosunkow Mięedzynarodowych, Mahmood Mamdani, w głosnym artykule „powrzesniow y m " Good Muslim, Bad Muslim: A Political Perspective on Culture and Terrorism zwraca uwagęe na kilka p u ł a p e k wiaężzaęcych sięe z prowadzonaę w klimacie konfrontacji Zachodu i islamu „debataę kulturowaę" (ktoraę okresla jako culture talk ). Podstawowy zarzut, jaki czyni, dotyczy tego, zże debata kulturowa przekształciła doswiadczenie religijne w kategorieę politycznaę, wprowadzajaęc dychotomieę „dobry m u z u ł m a n i n " - „zły m u z u ł m a n i n " , zamiast rozdzielic terrorystow od cywili. Konsekwencjaętego ma byc przyjeęcie kolejnego założzenia, zże islam musi zostac poddany swoistej kwarantannie - diabeł musi zostac egzorcyzmowany przez wojneę mieędzy dobrymi i złymi m u z u ł m a n a m i . W ten sposob, w opinii Mamdaniego, kulturowa teoria polityki została postawiona na głowie. Sprzeciwia sięe on temu, żzeby odczytywac politykeę krajow islamskich jako wytwor cywilizacji islamu - dobrej czy złej, oraz potęegi (power) Zachodu ja¬ ko w y t w o r u cywilizacji Zachodu. Obie: polityka i potęega, rodzaę sięe bowiem w momencie spotkania ze sobaęiżzadna z nich nie możze zostac zrozumiana, jesli beędzie traktowana rozdzielnie, poza historycznym kontekstem tego spotkania. Twierdzi, żze debata kulturowa doprowadziła tymczasem do „odhistorycznienia" procesu konstruowania politycznych tozżsamosci. W zwiaęzku z t y m celem zabiegow, jakie podejmuje, jest przywrocenie debacie „ p o w r z e s n i o w e j " kon¬ tekstu politycznego i historycznego. Ironizuje: „Chceę wyjsc poza proste choc radykalne twierdzenie, zże jesli istniejaę dobrzy i zli m u z u ł m a n i e , to muszaę byc rownież dobrzy i zli mieszkancy Z a c h o d u " . Pierwszym zarzutem, jaki czyni debacie kulturowej, jest traktowanie kultury w taki sam sposob, jak jednostek politycznych - w kategoriach terytorialnych. Pisze: „ W s p o ł c z e s n y islam jest cywilizacja globalna: mniej m u z u ł m a n o w zyje na 100 101 102 103 1 0 0 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie... , op.cit., s. 478. N i e c o dalej H u n t i n g t o n zauważza, żze w o j n a ta jest bardzo m a ł o p r a w d o p o d o b n a , ale w y k l u c z y c sieę jej nie da. Ibidem, s. 4 8 1 . 1 0 1 M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 767. 1 0 2 Saędzeę, zże jego ujęecie culture talk bez p o p e ł n i e n i a błęedu mozżna uznac za e l e m e n t cultural turn w jego w a r s t w i e narracyjnej. Oczywiscie M a m d a n i m o c n o sieę wobec niej dystansuje, takżze w r o z w i j a j ą c y m te k o n c e p c j ę a r t y k u l e : M . M a m d a n i , Culture Discourse on „Good" Muslims, s. 9 5 - 1 0 4 . 1 0 3 Talk: Six Debates That Shape the „ T h e A m e r i c a n J o u r n a l o f Islamic Social Sciences" 2005, t. 22, n r 3, M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 7 6 6 - 7 6 7 . �50 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych ó S rodkowym Wschodzie nizż w Afryce czy w p o ł u d n i o w e j i p o ł u d n i o w o wschodniej A z j i . Jesli m o ż e m y pomyslec o chrzescijaóstwie i judaizmie jako 0 religiach globalnych - z korzeniami na Srodkowym Wschodzie, ale historycznymi p r z e p ł y w a m i i w s p o ł c z e s n y m i konstelacjami, ktorych nie da sieę napełnic sensem, gdy traktuje sieę je w kategoriach granic panstwowych - czemu wieęc nie sprobowac zrozumiec islamu, rowniezż, w kategoriach historycznych 1 pozaterytorialnych?" . Jako konsekwencje utozsamiania kultury i religii z jednostkami politycznymi wskazuje u t o ż s a m i a n i e t e r r o r y s t ó w z m u z u ł m a n a m i i usprawiedliwianie prowadzenia wojny odwetowej przeciwko c a ł e m u krajowi, takiemu jak Afganistan. Dostrzega rowniezż kolejnaę konsekwencjęe uzżywania filtru kulturowego, jakaę jest esencjalizacja kulturowa (traktowanie całej grupy jako homogenicznej i niezmiennej), prowadzaęca do ahistorycznosci. Sam Mamdani pisze o t y m nasteępujaęco: „Kiedy czytam o islamie w dzi¬ siejszych gazetach, czeęsto czujeę sieę tak, jakbym czytał o zmuzeologizowanych (museumized) ludziach, o ludziach, o ktorych m o w i sieę tak, jakby nigdy nie tworzyli kultury, poza samym momentem stworzenia, jako aktu niezwykłego, profetycznego. Od tamtego momentu, wydaje sięe, zże oni - my m u z u ł m a n i e jedynie poddajemy s i ę (conform) kulturze. Nasze kultury zdaja sie nie miec historii, polityki i dyskusji. Wydajaę sieę zastygłe w pozbawionym zżycia obyczaju (custom). Nawet więecej, ludzie ci wydajaę sięe niezdolni do przekształcenia własnej kultury, w ten sam sposob, w jaki saę niezdolni do wyhodowania dla samych siebie jedzenia. Wniosek jest taki, zże jedyny ratunek lezży, jak zwykle, w filantropii, w byciu uratowanym przez kogos z z e w n a ę t r z " . Wyraznie słychac w tych słowach Saidowskie zarzuty z Orientalizmu. 1 0 4 105 106 Mahmood Mamdani pyta retorycznie: Czy naprawdęe jest tak, zże każzda osoba, ktora odczytuje swojaęreligieę dosłownie, jest potencjalnym terrorystaę?Z e tylko ktos, kto nie odczytuje tekstu religijnego dosłownie, ale metaforycznie lub symbolicznie, jest lepiej przystosowany do zżycia obywatelskiego i tolerancji, do ktorej takie żzycie wzywa? W jaki sposob, mozże ktos zapytac, d o s ł o w n e odczytywanie tekstow religijnych p r z e k ł a d a sieę na porwania, morderstwa i terroryzm? . ż 107 Swoje rozwazżania kontynuuje, podnoszaęc, zże zarowno islam, jak i chrzescijanstwo maja głeboko zakorzeniona orientacje mesjanistyczna, w sensie misji cywilizowania swiata. Kazżda z tych religii jest przekonana, zże posiada jedynaę prawdęe, i żzeswiat poza niaę jest morzem ignorancji, ktorego grzechy muszaę zostac odkupione. Jak kazżda żzywa tradycja ani islam, ani chrzescijanstwo nie saę monolitami. W obu wysteępujaę wielkie debaty: nawet jesli twierdzimy, zże 1 0 4 W e d ł u g P E W F o r u m o n R e l i g i o n & Public Life w o p r a c o w a n i u Mapping the Global Muslim Population z 2009 w i d n i e j a n a s t ę p u j ą c e dane: w regionie A z j i i Pacyfiku jest 61,9%, na B l i s k i m W s c h o d z i e i w Afryce P o ł n o c n e j - 2 0 , 1 % , w Afryce Subsaharyjskiej - 15,3%, w E u r o p i e - 2,4%, zas w o b u A m e r y k a c h - 0,3% m u z u ł m a n o w . Za: R. Z e n d e r o w s k i et al., op.cit., s. 30. 1 0 5 M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 767. 1 0 6 Ibidem. 1 0 7 Ibidem. �51 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" wiemy, co jest dobre dla ludzkoósci, jak postęepujemy? Uzżywajaęc perswazji czy siły? Czy przekonujemy innych do zasadnoósci naszych prawd, czy je po prostu narzucamy? Czy religia jest kwestiaę poglaędoów, czy ustawodawstwa? Pierwsza alternatywa daje nam rozum (reason) i głoszenie ewangelii, druga - krucjaty i dzihad. Wyrazża głeęboki sceptycyzm, co do możzliwoósci odczytywania zachowanó politycznych z religii lub kultury. Pyta: czy jest prawdaę, żze ortodoksyjny m u z u ł m a n i n jest potencjalnym terrorystaę? Lub, tak samo, zże ortodoksyjny zżyd lub chrzeóscijanin jest potencjalnym terrorystaę, a tylko zżyd reformowany lub chrzeóscijanin wierzaęcy w Darwinowskaęteorięe ewolucji saę w stanie byóc tolerancyjni dla tych, ktoórzy nie podzielajaę ich p r z e k o n a n ó ? . 108 Zdajaęc sobie w pełni sprawęe, żze pytania takie nie wystarczajaę, by wyjaósnióc złozżone zwiaęzki mieędzy politykaę a religiaę, proponuje sieęgnięecie do historii i polityki zamiast doktryn religijnych i kultury. Siły takie, jak Al-Kaida i do niedawna ibn Ladin ,uzżywajaęcy argumentoów religijnych do celóow politycz¬ nych, sa bowiem wypadkowa, historii i polityki, a nie religii i kultury jako takiej. A u t o r odwołuje sieę t u do historii finansowania przez Stany Zjednoczone ruchu odrodzenia islamu przez mudzżahedinóow - islam wtedy właósnie z o s t a ł wykorzystany jako ideologia polityczna, bardziej nizż religia, przekształcajaęc sieę raczej w produkt wspoółczesnej globalizacji niżz cywilizacji arabskiej. 109 „Siła ibn Ladina lezży nie w jego p r z e s ł a n i u religijnym, ale politycznym. Nawet dziecko zna odpowiedóz na pytanie Busha: «Dlaczego oni nas nienawidzaę?». Jeósli chodzi o S rodkowy Wschoód, wszyscy wiemy, zże Stany Zjednoczone saę za taniaę ropaę, a nie za wolnoósciaę słowa. (... ) Stany Zjednoczone nie r o z m o n t o w a ł y globalnego aparatu imperialnego pod koniec zimnej wojny; zamiast tego, s k o n c e n t r o w a ł y sięe na zapewnieniu tego, zże panóstwa i m wrogie nazwane panóstwami zbóojeckimi - nie wejdaę w posiadanie broni masowego razenia" . ó 110 Zamiast óswiadomoósci religijno-kulturowej Mahmood Mamdani proponuje óswiadomoósóc historycznaę, któora umozżliwi m u z u ł m a n o m [ i nie tylko i m - H.S.] zrozumienie tego, żze islam dzisiaj stał sięe sztandarem wznoszonym przez bardzo roózżne i sprzeczne projekty polityczne: nie tylko antyimperialistyczne, ale roówniezż imperialistyczne, nie tylko domagajaęce sieę zwieększonego udziału społeczenóstwa w żzyciu publicznym, ale roównieżz dyktatorskie - wszystkie niosaę przed sobaę sztandar islamu. Drugim warunkiem jest zrozumienie, zże islam zmienił sięe w ciaęgu wiekoów i stał sięe bardziej złożzony, zmieniła sieęróownieżz konfiguracja społeczenóstwa nowoczesnego, a coraz więeksza liczba m u z u ł m a noówzżyje w społeczenóstwach, w ktoórych stanowi mniejszoósóc. Konkluduje: „ T e s t e m dla demokracji w społeczenóstwach wieloreligijnych i wielokulturowych nie jest po prostu zdobycie poparcia wieększoósci, ale uczynienie tego bez 1 0 8 Ibidem, s. 768. 1 0 9 U s a m a i b n L a d i n zginaęł 2 maja 2 0 1 1 , zabity przez amerykanóskich k o m a n d o s ó o w . 1 1 0 Ibidem, s. 773. �52 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych utracenia zaufania mniejszosci - tak żze obie: wieększosc i mniejszosc,beędaę mogły nalezżec do jednej wspolnoty politycznej żzyjaęcej w e d ł u g jednego zestawu zasad" . Konstatacja o powszechnym kojarzeniu fundamentalizmu z kultura, i religia nie pojawia sieę wyłaęcznie u Mamdaniego. Fakt ten podkreslajaęrowniezż polscy badacze tej p r o b l e m a t y k i . Dystansujaęc sięe jednak od tekstu Mamdaniego, n a l e z ż y p o d k r e s l i c , i z ż zastrzezżenia do pojeęc kultury i religii oraz wskazywanie zagrozżen, jakie wiaęzżaę sieę z przyjmowaniem ich perspektywy, saędo przyjeęcia tylko wtedy, jesli uznamy ich potoczne i generalizujaęce, statyczne i esencjalizujaęce rozumienie. Mamy swiadomosc tego, żze nalezży oddzielac kultury i religie jako takie od ich instrumentalizowania w celach politycznych, legitymizujaęcych okreslonaę władzeę czy przywodztwo, co zachodzi zarowno na tzw. Wschodzie, jak i tzw. Za¬ chodzie. Maria Marczewska-Rytko pisze po prostu: „Oczywista wydaje się koniecznosc rozpatrywania fundamentalizmu w kontekscie wizji społecznych i p o l i t y c z n y c h " . Powstaje więec pytanie: czy kazżdorazowe poszukiwanie w kulturze nowych czynnikow ułatwiajaęcych analizeę s t o s u n k o w m i e ę d z y narodowych jest jej instrumentalizacjaę? Jak znalezc złoty srodek w badaniu jej wpływu, bez jednoczesnego jej absolutyzowania? 111 112 113 6. Konsekwencje „zwrotu kulturowego" Oceniajaęc konsekwencje zwiaęzane z instrumentalizacjaę kultury w dyskursie powrzesniowym, możzna powiedziec za Cliffordem Geertzem: „prosilismy o deszcz, przyszła p o w o d z " . D ł u g o niedostrzegana rola kultury, zanim jeszcze została na powazżnie dostrzeżzona - natychmiast została zinstrumentalizowana. Przestarzałe kategorie panstwa i polityki zostały zdetronizowane przez modne - i dla wielu wygodne - pojeęcia kultury i religii. Te „zwroty", „powroty" i „detronizacje" wiaęzac wypada z ogromnaę dynamikaę zmian zachodzaęcych we w s p o ł c z e s n y m swiecie. Przy t y m wszystkim zmiana ładu globalnego zachodzi znacznie szybciej w sferze kultury nizż ekonomii i g e o p o l i t y k i . Jakie ma to konsekwencje dla analizy „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych? Z pewnosciaę powrot kultury do stosunkow mięedzynarodowych nie jest chwilowaę modaę czy badawczym kaprysem. Rozpatrywac go nalezży raczej jako megatrend rozwojowy. Nalezżyrownieżz byc swiadomym, zże nie jest to ostatni ze zwrotow, żze nigdy nie dojdzie do „konca zwrotow". Zmiana zainteresowan badawczych pod w p ł y w e m biezżaęcych wydarzen, koniecznosc interdyscyplinarnosci i zwiaęzana 114 115 1 1 1 Ibidem, s. 774. 1 1 2 M . M a r c z e w s k a - R y t k o , op.cit., s. 85. 1 1 3 Ibidem, s. 86. 1 1 4 A . Kuper, op.cit., s. 75. 1 1 5 Y . Lapid, o p . c i t . , s . 4 . �53 6. Konsekwencje „zwrotu kulturowego" z t y m globalizacja nauki beędzie wywoływac coraz to nowe zwroty, niekoniecznie spełniające w a r u n k i uznania ich za nowe paradygmaty . Ewa Domanska uwazża, żze jest to swiadectwem przesunieęcia w nastawieniu do uprawiania nauk humanistycznych „od kontemplacji do z m i a n y " . Wracajaęc do pytania o konsekwencje „zwrotu kulturowego" dla badan w s p o ł c z e s n y c h s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h : dlaczego powinien nas on w ogole interesowac? Po pierwsze dlatego, zże jest dowodem na koniecznosc właęczenia do analiz stosunkow mieędzynarodowych perspektywy kulturowej i pojęecia kultury w ujęeciu procesualnym i dynamicznym - odpowiadajaęcym zmianom zachodzaęcym w opisywanej przez nas rzeczywistosci. Po drugie dlatego, zże uwydatnia koniecznosc poszerzenia interdyscyplinarnosci nauki 116 117 0 stosunkach mieędzynarodowych o nauki o kulturze (obok nauk ekonomicz¬ nych, wojskowych i prawnych). Po trzecie dlatego, żze dowodzi erozji dotych¬ czasowego postrzegania problematyki stosunkow mięedzynarodowych, oferujaęc jej swiezżaę i atrakcyjnaę intelektualnie perspektywęe kulturowaę. Perspektyweę, ktora, co należzy podkreslic, jest jużz efektem, a nie przyczynaę zachodzaęcych we w s p o ł c z e s n y m swiecie zmian, takżze w dorobku swiatowej politologii. Wreszcie rowniezż dlatego, żzeswiadomosc roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych mozże pozwolic „upragmatycznic" działania aktorow tych stosunkow, wypełnic dotychczasowaę prozżnieę niewiedzy w t y m zakresie, majaęcaę głęebokie i częesto niepozżaędane konsekwencje (by odniesc sieę tylko do sfery badan nad konflik¬ tami), takie jak wojny w Iraku i Afganistanie, ktore zasłuzżyły na miano „pyrrusowych zwycięstw A m e r y k i " . Na koniec zas, chociażby z tego powodu, zże ci, ktorzy tworzaę dzisiaj teorie i metody badan stosunkow mieędzynarodowych, opisujaę je i analizujaę, bardzo czeęsto majaę takzże w p ł y w na praktykęe zżycia mięedzynarodowego, a przez to takzże - relacji mieędzykulturowych. 1 1 8 G w a ł t o w n o s c zmian zachodzaęcych we wspołczesnych stosunkach mieędzynarodowych, ktorych dobitnym p r z y k ł a d e m mozże byc zarowno 11 wrzesnia, jak 1 „ p r z e b u d z e n i e arabskie", kazże z duzżaę ostrozżnosciaę przewidywac kierunki przemian i analizowac z a s t a n a ę r z e c z y w i s t o s c . S w i a d o m o s c r o l i t r u d n o mierzalnych: kultury i religii, mozże nam w t y m ogromnie pomoc, ale nie da nam nigdy ostatecznego rozwiaęzania. Mowienie o „zwrocie k u l t u r o w y m " nie mozże wymazac innych perspektyw poznawczych, zdetronizowac dotychczaso¬ wych metod interpretacji rzeczywistosci, ktoraę usiłujemy zrozumiec. Przyjrze¬ nie sieę na nowo roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych jest jednak konieczne wtedy, kiedy poszukujemy bardziej adekwatnego i dopasowanego do wspołczesnych wydarzen mięedzynarodowych narzeędzia badawczego, pozwalajaęcego trafniej wydarzenia te rozumiec, oceniac, przewidywac ich rozwoj. To 1 1 6 T a k rownieżz o n i e - p a r a d y g m a t y c z n y m „ z w r o c i e r e l i g i j n y m i k u l t u r o w y m " pisze J.-P. W i l l a i m e , The Cultural Turn in the Sociology of Religion t. 65, n r 4, s. 388. 1 1 7 E. D o m a n s k a , op.cit., s. 55. 1 1 8 R. K u z n i a r , Pozimnowojenne..., op.cit., s. 492. in France, „ S o c i o l o g y o f R e l i g i o n " 2004, �54 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych własnie narzedzia musza byc dostosowywane do okreslonego problemu, nie zas problem do narzęedzi. Brak lub słaba obecnosc wsrod dzisiejszych narzeędzi politologicznych k u l t u r y p o w o d u j a ę n a t o m i a s t , z ż e a n a l i z y w s p o ł c z e s n y c h problemow przykrajane saę do nieadekwatnych, ale dobrze znanych metod badawczych. M i m o dystansu wobec mozżliwosci odnalezienia w kulturze odpowiedzi na wszystkie pytania rodzaęce sieę w obszarze s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h przyjęcie perspektywy kulturowej (filtru kulturowego) do ich analizy m o ż e oznaczac uznanie, żze : 1. Stosunki mięedzynarodowe warunkowane saę nie tylko przez aktualnie istniejący u k ł a d sił (ekonomicznych, wojskowych, politycznych), ale i przez nagromadzone w procesie dziejowym, przekazywane w ramach kultury i poddawane transformacjom wyobrażzenia o swiecie (i swoim miejscu w t y m swiecie), wartosci, wzory zachowan, wyrazżane i stosowane przez uczestnikow stosunkow mięedzynarodowych w ramach procesow interakcji, zachodzaęcych na forum mieędzynarodowym. 2. Miejsce danego uczestnika stosunkow mieędzynarodowych w społecznosci mieędzynarodowej wynika w duzżej mierze z potencjału kulturowego (jako istotnego elementu soft power), uzupełniajaęcego i wpływajaęcego na hard power oraz zdolnosci do stworzenia wiarygodnej narracji o swoim miejscu i roli w kształcie w s p o ł c z e s n e g o swiata. 3. Rozżnorodnosc kultur skutkuje odmiennosciaę sposobow postrzegania rzeczywistosci, sposobu jej oceniania, w konsekwencji - sposobu działania. Swiadomosc rozżnic kulturowych (swiadomosc mieędzykulturowa) i swiadomosc zasad rzaędzaęcych w ł a s n a ę k u l t u r a ę ( s w i a d o m o s c kulturowa) saę elementami koniecznymi do pełniejszej analizy wspołczesnych stosunkow mieędzynarodowych. 4. Kultura jest dynamiczna, procesualna i polimorficzna i możze byc rozpatry¬ wana na rożznych obszarach znaczeniowych jako kategoria ksenogamiczna. 119 7. Polityzacja kultury Rozważzania nad „ z w r o t e m k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych nie byłyby p e ł n e , gdyby zabrakło w nich odniesienia do w p ł y w u tego „ z w r o t u " na sferęe polityki. Coraz bardziej widoczna, wręecz natarczywa obecnosc kwestii kulturowych w dyskursie publicznym działa bowiem we wszystkich kierunkach - stad m ó w i się o procesach kulturyzacji polityki i polityzacji kultury. Należy w t y m miejscu przyjrzec sieę bliżzej t y m pojeęciom. 1 1 9 Podażam w tym miejscu t r o p e m w y z n a c z o n y m przez Jerzego W i a t r a w 1977, dotyczaęcym k o n s e k w e n c j i przyjeęcia p e r s p e k t y w y k u l t u r o w e j dla analizy s t o s u n k o w politycz¬ nych i p r z e k s z t a ł c a m te załozżenia na specyfikęe s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h . Z o b . J.J. W i a t r , Socjologia stosunkow politycznych, P W N , W a r s z a w a 1977, s. 319 i n . �55 7. Polityzacja kultury 120 Pierwsze z nich pojawia sie bezposrednio m.in. u Slavoja Z i z k a , drugie zostało upowszechnione za sprawa artykułu Susan W r i g h t z 1998 r o k u . Analogicznie do pojeęcia polityzacji (politycyzacji), a wieęc „ n a d a w a n i a czemus charakteru politycznego" , pojęecie kulturyzacji odnosi sieę do nadawania czemus charakteru kulturowego. Slavoj Zizek krytykuje procesy kulturyzacji polityki, oskarżając je o two¬ rzenie „zasłony dymnej" dla dalszych praktyk marginalizowania, wykluczania, ekonomicznego wyzysku, majaęcych raczej polityczny, nie zas k u l t u r o w y charakter. Odwołujaęc sięe do „prostytucji" słowa tolerancja, pyta retorycznie: „Dlaczego dzisiaj tak wiele problemow jest postrzeganych jako problemy zwiaęzane z nietolerancjaę, nie zas jako problemy dotyczaęce nierownosci, wyzys¬ ku, niesprawiedliwosci? Dlaczego proponowanym na nie lekarstwem jest tolerancja, nie zas emancypacja, walka polityczna czy nawet walka zbrojna? Natychmiastowa odpowiedz lezży u fundamentow ideologicznego procesu liberalnego m u l t i k u l t u r a l i z m u : kulturyzacja p o l i t y k i - polityczne rozżnice, rozżnice warunkowane przez politycznaę nierownosc, ekonomiczny wyzysk etc. sa naturalizowane/neutralizowane poprzez wpisanie je w rożnice «kulturowe», rożne «sposoby życia», ktore sa czyms danym z gory, czyms, co nie m o ż e zostac przezwycieęzżone, ale mozże byc chociazż «tolerowane». Na to, oczywiscie, nalezży odpowiedziec w terminologii Benjamina: od kulturyzacji polityki do polityzacji kultury. Z r o d ł e m tej kulturyzacji jest wycofanie sięe, porazżka bezposrednich rozwiazan politycznych (panstwo dobrobytu, projekty socjalne etc.). Tolerancja jest ich post-politycznym ersatzem" . 1 2 1 122 123 Slavoj ZZiźek oskarża Samuela Huntingtona o to, ze swoja; koncepcja zderzenia cywilizacji z a p r o p o n o w a ł najbardziej efektownaę formułeę kulturyzacji polityki, ktoraęmozżna nazwac wręecz „Huntingtonowskaę c h o r o b a ę n a s z y c h czasow" . Oskarzżajaęc dalej swiat Zachodu, stwierdza: „Liberalny m u l t i k u l t u ralizm głosi ewangelieę tolerancji mieędzy kulturami, czyniaęc jednoczesnie całkiem oczywistym fakt, zże prawdziwa tolerancja jest w pełni mozżliwa tylko w indywidualistycznej kulturze Zachodu, w ten sposob legitymizuje nawet interwencje wojskowe jako ekstremalne sposoby walki z nietolerancjaę u innych - n i e k t o r e feministki w Stanach Zjednoczonych p o p i e r a ł y amerykanskaę okupacjęe Iraku i Afganistanu jako formęe pomocy kobietom w tych krajach... (... ) Istniejaę granice tolerancji, a bycie tolerancyjnym wobec nietolerancji ozna¬ cza po prostu znoszenie («tolerowanie») n i e t o l e r a n c j i " . 124 125 ź W e d ł u g Z iźzka tam, gdzie polityka okazała sięe bezradna, gdzie jej idee sieę s k o m p r o m i t o w a ł y , za wygodne usprawiedliwienie posłuzżyła kultura. Jednak 1 2 0 S. ZZiźek, Tolerance as an Ideological Category, „ C r i t i c a l I n q u i r y " jesien 2007. 1 2 1 S. W r i g h t , The politicization 1 2 2 Słownik 1 2 3 S. Z izźek, op.cit. ź 1 2 4 Ibidem. 1 2 5 Ibidem. języka of'culture', polskiego PWN, „ A n t h r o p o l o g y Today" l u t y 1998, t. 14, nr 1. www.sjp.pwn.pl (19.10.2011). �56 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych proces ten ma takzże swoj rewers: tak jak kultura przysłużzyła sieę polityce, tak rownieżz polityka p o d n i o s ł a kultureę do pierwszoplanowej roli. Proces polityzacji kultury jest t y m samym nierozerwalnie zwiaęzany z kulturyzacjaę polityki, stanowiac jedna ze stron tego samego medalu. Łaczacym je spoiwem jest znowu kwestia tolerancji, t y m razem analizowana przez Susan W r i g h t przez pryzmat słynnego raportu UNESCO Our Creative Diversity. Wskazujac na bezprecedensowaę mozżliwosc zabrania głosu przez srodowisko antropologiczne, reprezentowane przez najwybitniejszych przedstawicieli (m.in. Claude'a Levi-Straussa, rownoczesnie honorowego członka Swiatowej Komisji ds. Kultury i Rozwoju, czy Marshalla Sahlinsa), w pracach nad raportem, ktorego rola miała w założzeniu byc analogiczna do tej, ktoraę dla ochrony srodowiska spełnił tzw. Raport Brundtland i przedstawiona w n i m do dzis przywoływana koncepcja zrownoważzonego rozwoju, zauwazża: „Levi-Strauss zaopatrzył UNESCO w mapeę płaskiego swiata. Przedstawiona mozaika kultur przypomina antropologięe społeczna lat 30. X X wieku. Brakuje w niej wymiaru kultury jako procesu kontestowania władzy definiowania okreslonych koncepcji - w t y m znaczenia samej koncepcji kultury. W raporcie niezidentyfikowany głos podaje definicje, zarazem maskujac lub ukrywajac swoja w ł a s n a w ł a d z e za parawanem zdrowego rozsaędku. Przewiduje sieę w n i m , zże w pluralistycznym swiecie panstwa, zamiast probowac narzucic homogenicznosc kulturowaę, bęedaę zachęecac rozżnorodne grupy etniczne zżyjaęce w ich granicach do wniesienia w k ł a d u w s p o ł e c z e n s t w o obywatelskie z podzielanymi wspolnie wartosciami. Analogicznie, rozżnorodnosc kulturowa na swiecie powinna byc chroniona kodeksem etyki globalnej, na gruncie ktorej, jak u w a ż a się w raporcie, swiat m o ż e osiagnać konsensus. Okreslajaęc parametry tej globalnej etyki, niezdefiniowany głos raportu zaczyna czynic sady wartosciujace. Tylko kultury, ktore maja «wartosci tolerancyjne* (wedle czyjej koncepcji t o l e r a n c j i ? ) b ę d a szanowane i chronione przez kodeks globalny. Oczywiscie, «repulsywne» (według czyjej opinii?) praktyki kulturowe beędaę poteępione. Zauważzona krytyka koncepcji praw człowieka, jako wspierajaęcych indywidualizm obcy wartosciom niezachodnim, otrzymuje odpowiedz: «Prawa człowieka nie saę nadmiernie indywidualistyczne (wedle czyich kryteriow?) - saę po prostu własciwaę drogaę do tego, aby postrzegac wszystkie istoty ludzkie jako rowne». Przestawiona przez UNESCO wizja kodeksu etyki globalnej rzaędzaęcego pluralistycznym swiatem osadzona jest na sprzecznosci mieędzy szacunkiem nalezżnym wszystkim k u l t u r o m a dokonywa¬ niem wartosciujaęcego osaędu dotyczaęcego rozżnorodnosci akceptowalnej i nieakceptowalnej" . 126 127 1 2 6 Pytania w nawiasach stawiane saę przez Susan W r i g h t . 1 2 7 S. W r i g h t , op.cit., s. 13. Rys ten obecny jest notabene w e w s z y s t k i c h konwencjach p r z y j m o w a n y c h na f o r u m U N E S C O , w t y m takzże najnowszych: K o n w e n c j i w sprawie o c h r o n y niematerialnego d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o z 2003 ( „ c h r o n i o n e jest t y l k o takie d z i e d z i c t w o , k t o r e jest zgodne z p r a w a m i c z ł o w i e k a " ) , j a k i K o n w e n c j i o r o z ż n o r o d n o s c i k u l t u r o w e j z 2005 r o k u . Szerzej na t e n temat: H . J o d e ł k a dziedzictwa kulturowego, (Schreiber), Międzynarodowa ochrona niematerialnego „ S t o s u n k i M i e ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2005, nr 3 - 4 . �Podsumowanie 57 W r i g h t zauważza, żze polityzacja kultury polega tutaj na uzżywaniu koncepcji kultury do osiaęgnieęcia bardzo konkretnych, politycznych celow: narzucenia lokalnych definicji przez uznanie ich za uniwersalne. Koncepcja kultury, wkraczajaęc na polityczne salony, nawet „w obstawie" antropologow, zostaje użzyta w efekcie koncowym jako narzęedzie uprawiania polityki. Mahmood Mamdani podejmuje tęe mysl, ukazujaęc korzenie polityzacji kultury: „Dla Europejczykow polityzacja kultury zaczeęła sieę od razu w momencie, w ktorym panstwa narodowe zastaępiły wielonarodowe imperia. W nowoczesnych impe¬ riach europejskich, polityzacja kultury stała sięe bardziej efektywnaę technologiaę sprawowania władzy, sposobem dzielenia i rzaędzenia całymi narodami zamiast tylko ich e l i t a m i " . W ten sposob polityka sieę kulturyzuje, a kultura polityzuje. Kultura staje sieę politykaę. Chocby dlatego nauka o polityce nie mozże tego ignorowac. 128 Podsumowanie Probujac podsumowac rozważania nad „ z w r o t e m k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych i procesem polityzacji k u l t u r y , mozżna z a p y t a c , c z y paradygmat (przy wszystkich zastrzezżeniach co do stosownosci uzżywania tego terminu) zimnowojenny został zastaępiony paradygmatem cywilizacyjnym w w y n i k u wydarzen z 11 wrzesnia 2001 roku? Kuzniar przywołuje w ksiaęzżce Pozimnowojenne dwudziestolecie ankieteę, ktora w 2000 roku została rozesłana przez redakcje „Foreign Affairs" do dwunastu i n t e l e k t u a l i s t ó w z prosba o zna¬ lezienie własciwej nazwy dla nowej ery, ktora n a s t a ł a po zakonczeniu zimnej wojny. Padały rozżne propozycje: „wiek nowej wiary", „wiek obywatelskosci i otwartych społeczenstw", „wiek niesubordynacji", „wiek srodowiska", „era i n f o r m a c j i " . Ż a d n a z tych propozycji sie nie przyjęła. M i m o zastrzeżen, ktore autor zgłasza w kwestii przesady w nadawaniu znaczenia „poczaętku nowej epoki" wydarzeniom z 11 wrzesnia 2011 roku, probujaęc dokonac bilansu minionych dwudziestu lat, wskazuje on jednak - jako odpowiedz na procesy homogenizujacej globalizacji - na r o s n a c ą role przywiązania narodow, panstw i całych regionow do przynaleznosci kulturowej czy szerzej - cywilizacyjnej . (Wydaje sieę wieęc, zże zamiast „ z w r o t u " mamy obecnie prawdziwy „ k u l t u r o w y zawrot głowy".) Możzna w zwiaęzku z t y m zapytac, czy jednak nie mamy dzis do czynienia z „epoka kultur i cywilizacji", niekoniecznie „zderzen cywilizacji", ale w ł a s n i e epokaę, w ktorej to kultury i cywilizacje nadajaę, i jeszcze d ł u g o bęedaę nadawac, ton stosunkom mieędzynarodowym, i czy - w zwiaęzku z t y m mowienie o „zwrocie k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych nie powinno wydac sięe nam uzasadnione. „Porzaędek bezimienny" na poczaętku X X I wieku, jak m o w i o n i m Roman Kuzniar, m o ż e bowiem (i powinien) 129 130 1 2 8 M . M a m d a n i , Culture 1 2 9 R. K u z n i a r , Pozimnowojenne..., 1 3 0 Ibidem, s. 4 9 0 - 4 9 1 . Talk..., op.cit., s. 97. op.cit., s. 3 0 7 - 3 0 8 . �58 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych poszukiwac rożznych i m i o n dla samookreslenia swoich coraz bardziej global¬ nych, a przez to coraz bardziej wspołzalezżnych i „usieciowionych" tozżsamosci. Komentujaęc stosowanie s f o r m u ł o w a n i a „zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych, Yosef Lapid pisze: „mozżna wiele stracic i m a ł o zyskac, mylaęc «powrot» z «rewolucyjnym zwrotem» w nauce o stosunkach mieędzynar o d o w y c h " . Idea powrotu, wedle tego badacza, kazże zastanowic sięe nad tym, co jużz było obecne w ramach rozwazżan w dyscyplinie, „co zostało na brzegu przez tyle czasu", nawet gdy statek „Kultura" był na w y g n a n i u . Porzucone niegdys idee zasługujaę na ponowne właęczenie, krytyczne przewartosciowanie, nie saę jednak niczym nowym i obcym dla nauki o stosunkach mięedzynarodowych. Dowodzaę tego zarowno p o w s t a ł e juzż teorie, jak i bogata literatura przedmiotu. Oczywiscie, nie wracajaę do tych samych realiow sprzed czasu swojego „wygnania". Ich nosnosc i aktualnosc wyrażzac sięe mozże w ł a s n i e w pojeciu „zwrotu", ale by isc dalej za żeglarska, metafora, nie jest to nowy kurs, lecz zwrot w kierunku znanych juzż brzegow. Spoglaędajaęc na poczynione w rozdziale rozwazżania, mozżna uznac,zże statek „Kultura" ponownie zawinaęł do portu stosunkow mięedzynarodowych, choc nigdy nie odpłynaęł od niego zbyt daleko. 131 132 1 3 1 Y . Lapid, op.cit., s. 6. L a p i d stosuje t u j e d n a k p o j ę c i e revolutionary move, a nie - turn. W y d a j e sieę m u j e d n a k nadawac tozżsame znaczenie, co wyrażzac mozże t y t u ł jednej z czeę sci napisanego przez niego w p r o w a d z e n i a : On the Move: „Turns" and „Returns" in IR Theorizing, [w:] Uzżywam metafory Lapida, zapozżyczonej o d R.J. Jeppersona i A . Swidlera, What Y. Lapid, 1 3 2 op.cit.,s.5. Properties of Culture Should We Measure?, „ P o e t i c s " 1994, n r 22, s. 3 5 9 - 3 7 1 . Z o b . Y . Lapid, op.cit. �R O Z D Z I A Ł „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Aby prowadzić: wojne - zostań antropologiem. Porzuć fascynację drogę do zrozumienia Clausewitzem i przyjmij kulturę jako konfliktu. Patrick Porter 1 Wprowadzenie Od lat 90. X X wieku, naznaczonych konfliktem b a ł k a ó s k i m , widac symptomy powrotu kultury do myóslenia wojskowego . Dotychczasowe problemy na tle ideologiczno-militarnym zastaępiły bowiem konflikty i napięecia na tle kulturo¬ w y m . Zmiana ósrodowiska bezpieczenóstwa doprowadziła roówniezż do zmiany sposobow prowadzenia wojen: „stara," i dobrze znana zimna, wojnę zastapiły na szerokaę skalęe „ n o w e wojny" . Doósóc wspomnieóc,żze z 40 wojen domowych toczaęcych sięe w latach 1989-2003 28 m i a ł o podłożze etniczne, religijne etc., a tylko 12 ideologiczne . Wyóscig zbrojenó przerodził sieę w kulturowy „wyóscig wartoósci": Zachoód postawił na ich czele wolnoósóc,róownoósóc, prawa człowieka, rzaędy prawa i demokracjęe, a óswiat islamu - ustawiony w pozycji „przeciwnika" Z a c h o d u o d 1 1 w r z e ó s n i a 2001 roku - zawalczył o niezbywalne prawa poszanowania swojej odręebnej tradycji, religii, roli rodziny, o ideęe wspóolnotowoósci, sprzeciwiajaęc sieę procesom modernizacyjnym i globalizacyjnym, przebiegajaęcym w duzżej mierze na wzóor zachodni. Kultura i zagadnienia jej towarzysza.ce (jak m.in. religia czy tozsamosc kulturowa) wrociły do stosunkow mieędzynarodowych, a t y m samym róowniezż do podlegajaęcych transformacjom sił zbrojnych róożznych panóstw. Dzienó 11 wrzeósnia, jako data kluczowa dla poóózniejszej transformacji sił zbrojnych wielu panóstw, „ w y m u s z o n e j " przez operacje prowadzone w Iraku i Afganistanie, w t y m przez najwięekszaę 2 3 4 1 P. Porter, Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „Parameters" 2 0 0 7 , n r 3 7 ( 2 ) , s. 45. 2 B. Heuser, The Cultural Revolution in Counter-Insurgency, „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" l u t y 2007, t. 30, n r 1, s. 153. 3 M . Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2006. 4 D . B y m a n , T . Seybolt, Humanitarian Alternative Approaches, Intervention and Communal Civil „ S e c u r i t y Studies" j e s i e ó 2003, t. 13, n r 1, s. 23. Wars: Problems and �60 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku i najnowoczesniejsza armię Stanow zjednoczonych, zakonczył definitywnie „erę postwietnamskaę" i w y m u s i ł przygotowanie odpowiedzi na „ n o w e Pearl Harbor X X I w i e k u " . Stał sięe punktem odniesienia dla amerykanskich strategow, politykow i wojskowych. Powstała koniecznosc powrotu do „nieodrobionych lekcji" z wielu wczesniejszych operacji. Powrot kwestii tozżsamosci kulturowej do stosunkow mięedzynarodowych zbiegł sięe rownoczesnie z „ b u n t e m przeciwko Ż a c h o d o w i " i jego dotychcza¬ sowej polityce, okreslanej w dobie postkolonialnej jako „ k u l t u r o w y imperial i z m " . Ż a c h o d n i e przekonanie o wyżzszosci własnej cywilizacji było do pewnego momentu dosc nieszczeęsliwie wzmacniane danymi statystycznymi, wedle ktorych 43% swiatowych wydatkow na cele wojskowe stanowia wydatki USA (co daje k w o t ę 661 m l d dolarow), a p o z o s t a ł e 57% kolejnych 190 panstw swiata (z czego - dla porownania - drugie miejsce na liscie zajmujaę Chiny z 6,6%) . Marek Madej pisze: „fakt, zże panstwa obszaru transatlantyckiego angazżujaę sieę militarnie w odległych i odmiennych kulturowo rejonach swiata, mozże byc interpretowany przez częesc tamtejszych społeczenstw (niezależznie od motywow kierujaęcych interwentami) jako budzaęca sprzeciw nieuprawniona ingerencja w ich sprawy wewneętrzne oraz przejaw imperializmu. Jednaę zas z form tego sprzeciwu beędzie aktywnosc podmiotow stanowiaęcych zagrozżenia asymetryczne" . Pojawienie sieę tych w ł a s n i e zagrozżen stało sieę ostatnim elementem katalizującym badania nad rola; kultury w stosunkach międzynarodowych, w tym takzże w naukach wojskowych, studiach nad bezpieczenstwem i studiach strategicznych. 5 6 7 8 9 5 E. C o h e n , Kosovo and the New American Way of War, [ w : ] E. C o h e n , A . Bacevich (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Agę, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 , s. 59. 6 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu swiatowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 62. 7 Kulturowy imperializm jest czeęsto u t o ż z s a m i a n y z „ a m e r y k a ć n s k i m B. H a m m , R. Smandych (red.), Cultural Domination, kulturowy, Imperialism. Essays on the Political imperializmem". Economy of B r o a d v i e w Press L t d . , Petersborough 2005, s. 3 oraz A . F i j a ł k o w s k a , [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura Cultural Imperializm w stosunkach międzynarodowych, t. 1: Zwrot kulturowy, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. P r o b l e m ten o d lat wskazujaęarabićsci podkrećslajaęcy fakt, izż n a w e t umiarkowani muzułmanie oczekujaę p o w s t r z y m a n i a sięe głćownych graczy Ż a c h o d u o d ingerencji w i c h sprawy w e w n ę e t r z n e , a za takie uznajaę poteępianie, ocenianie l u b n a w o ł y w a n i e do poszanowania demokracji, rzaędoćw prawa i praw człowieka, nie wspominajaęc nawet o interwencjach militarnych. Choćc s p o ł e c z e n ć s t w a m u z u ł m a n ć s k i e chcaę modernizacji, t o nie na wzoćr zachodni, ale, j a k t o okrećslajaę - „ m o d e r n i z a c j i z B o g i e m " . J. Żajac, Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , W a r s z a w a 2010, s. 2 7 3 - 2 7 5 . 8 SIPRI Yearbook 2010. Armaments, Disarmaments and International Security. Summary, SIPRI 2010, s. 1 1 . 9 M . Madej, Zagrożenia asymetryczne bezpieczeńistwa panstw obszaru transatlantyckiego, I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 0 7 , s. 120. Polski �61 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczeństwem Teoretyk strategii Simon Murden zauważza: „ N o w e kulturowe uprzedzenia wyznaczyły nowe granice bezpieczenóstwa mieędzynarodowego" . O d o n i o s ł y m znaczeniu podłozża kulturowo-cywilizacyjnego dla bezpieczenóstwa pisze takzże Bolesław Balcerowicz: „Aspekt cywilizacyjny, róożznice mieędzycywilizacyjne nabierajaę w ocenie ósrodowiska bezpieczenóstwa, w prognozowaniu charakteru mozżliwych konfliktoówiużzycia w nich sił zbrojnych znaczenia kluczowego. Działania zbrojne, działania wojskowe Zachodu beędaę podejmowane głoównie w odmiennych cywilizacyjnie obszarach. Bęedziemy zatem mieóc do czynienia z fundamentalnaę asymetriaę - asymetriaę kultur: logiki systemoów wartoósci, motywacji, zachowanó i t d . Z asymetrii kultur wynikaóc beędaę percepcje sensu i sposoboów prowadzenia wojen, strategie stron. Dopiero na to «nałozży sięe» asymetria wielkoósci sił, wyposażzenia, poziomu technologii i t d . " . Stosujaęc zdefiniowane w rozdziale I pojęecie „ z w r o t u kulturowego", należzy zbadaóc, w jaki sposoób mozże mieóc ono zastosowanie przy próobie uchwycenia zmian zachodzaęcych we wspoółczesnych siłach zbrojnych. Zmiany te przebiegajaę oczywióscie w i e l o k i e r u n k o w o i w i e l o p ł a s z c z y z n o w o , jednak przedmiotem zainteresowania i głoównaęosiaę rozwazżanó podjęetych w niniejszym rozdziale jest zbadanie, w j a k i m momencie zaczęeto dostrzegaóc w p ł y w kultury na funkcjono¬ wanie wspoółczesnego wojska, jak roówniezż jakie pojęecia zostały stworzone w celu zoperacjonalizowania pojęecia „kultury" na potrzeby wojska. Celem niniejszego rozdziału jest takzże ukazanie roli kultury w refleksji nad wspoółczesnym wojskiem, a t y m samym wskazanie cech obserwowanego „ z w r o t u kulturowego" w tej dziedzinie. 10 1 1 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpie­ czeństwem Kwestie kultury nie saę zupełnie obce i nowe w refleksji nad bezpieczeónstwem i nad rolaę wojska w jego zapewnianiu. Mozżna jednak obserwowaóc poszerzanie sieę definicji bezpieczenóstwa i analizowanie tzw. mięekkich wymiaroów bezpieczenóstwa. Marek Madej stwierdza: „...rola czynnikóow kulturowo-cywilizacyjnych jako ózroódeł kluczowych wspóołczeósnie p o d z i a ł ó o w w s p o ł e c z n o ó s c i mięedzynarodowej oraz wyznacznikóow k s z t a ł t u ósrodowiska bezpieczenóstwa wzbudza najwieęcej kontrowersji wósroód badaczy i analitykoów pozimnowojennej rzeczywistoósci, przede wszystkim ze wzgleędu na trudnoósóc jej okreóslenia i z m i e r z e n i a " ; j e d n a k „ p o d z i a ł y społecznosci m i ę d z y n a r o d o w e j w e d ł u g kryterioów kulturowych wystęepujaę realnie i majaę w p ł y w na mięedzynarodowe 1 2 1 0 S. M u r d e n , Kultura Globalizacja polityki w stosunkach swiatowej. międzynarodowych, Wprowadzenie do stosunkow [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h , międzynarodowych, (red.), Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ó s k i e g o , K r a k o w 2 0 0 5 , s. 665. 1 1 B. Balcerowicz, Siły zbrojne Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 187. 1 2 M . Madej, op.cit., s. 8 1 . w stanie pokoju, kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe �62 II. „Zwrot kulturowy" we wspńłczesnym wojsku 13 ósrodowisko bezpieczenóstwa" . Jednoczeósnie zauwazża: „Trzeba jednak pamięetaóc,izż fakt zroózżnicowania społecznoósci mieędzynarodowej na płaszczyóznie kulturowo-cywilizacyjnej nie oddziałuje na charakter globalnego ósrodowiska bezpieczenóstwa c a ł k i e m niezależznie od p o z o s t a ł y c h czynnikóow. Podziały zarysowujaęce sieę w tej sferze nakładajaę sięe na inne, wykazujaęc zresztaę przy t y m wieększaę zbiezżnoósóc, np. społeczenóstwa cywilizacji zachodniej w wieększoósci nalezżaę tezż do Póołnocy, wyroózżnionej przede wszystkim na podstawie kryterióow ekonomicznych" . Podobnie pisze też Bolesław Balcerowicz: „ W istocie ózroódłami konfliktoów - o czym jestem przekonany - pozostajaę zaróowno czynniki materialne, sprzecznoósci interesoów, jak i «emocje» [przez autora utozżsamiane z czynnikami niematerialnymi napeędzanymi roóżznicami k u l t u r o w y m i - H.S.]. N i e b a g a t e l n a d e s t r u k c y j n a r o l ę o d g r y w a j a t u nacjonalizmy oraz r ó z n i c e wyznaniowe (religijne)" . Zauwazżajaęc te wspoółczesne zmiany, warto takzże przyjrzeóc sięe temu, jak do tej pory było analizowane zagadnienie kultury wósróod teoretykoów i praktykóow studioów strategicznych i studioów nad bezpieczenóstwem na przykładzie koncepcji kultury strategicznej i bezpieczenóstwa kulturowego. 14 15 1.1. Kultura strategiczna Teoria kultury strategicznej p o w s t a ł a w czasach zimnej wojny i słuzżyła do analizy doktryn wojskowych poszczegoólnych panóstw. Za twoórcęe tej teorii uwazża sięe Jacka Snydera, któory w 1977 roku, analizujaęc radzieckaę doktrynęe nuklearnaę, przyjaęł, żze „zbioórsaędoów ogoólnych, postaw i wzorcoów zachowanó zwiaęzanych ze strategiaęnuklearnaęosiaęgnaęł stan wzgleędnej trwałoósci, właósciwej raczej sferze kultury niz czystej p o l i t y k i " . W zaproponowanym przez niego ujęciu tej teorii kultura strategiczna, f o r m u ł o w a n a przez elity i dostosowana do konkretnych problemóow bezpieczenóstwa i wojskowoósci, jest manifestacjaę opinii publicznej, przejawiajaęcaę sieę w specyficznym sposobie myóslenia strategicznego. Wtedy teżz okazało sięe, żze radzieccy stratedzy nie kierujaę sieę p r z e s ł a n k a m i właósciwymi óswiatu zachodniemu, ktoóre mozżna by wpisaóc w matryceę, posługujaęc sieę teoriaę gier. Stało sieę dla niego jasne, zże na percepcjęe bezpieczenóstwa oddziałujaę nie tylko interesy polityczne i materialne czy militarny potencjał, ale roówniezż uwarunkowania kulturowe, ktoóre d e t e r m i n o w a ł y okreóslone sposoby myós16 1 3 Ibidem, s. 85. 1 4 Ibidem, s. 86. 1 5 B. Balcerowicz, Pokoj i „nie-pokoj" na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 116. 1 6 J. Snyder, The Soviet Strategic Culture: Implications M o n i c a 1977, s. 8, za: J.S. Lantis, D . H o w l e t t , Kultura Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we współczesnym for Nuclear strategiczna, Options, R A N D , Santa [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. swiecie. Wprowadzenie do studiów strategicznych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, t ł u m . W . N o w i c k i , Krakóow 2009, s. 9 1 . �63 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczeóstwem 17 l e n i a . Koncepcja kultury strategicznej posłużzyła Jackowi Snyderowi, w ramach jego pracy dla korporacji analitycznej R A N D , do przedstawienia doktryn nuklearnych ŻSRR i USA jako funkcji rozmaitych wartoćsci o strukturalnej naturze, politycznej i historycznej, a takzże ograniczenć technologicznych . Koncepcja kultury strategicznej e w o l u o w a ł a w nasteępnych dziesięecioleciach, p o w s t a ł o w zwiaęzku z t y m wiele innych jej definicji, opracowanych przez rozmaite nurty badawcze. Ż d a n i e m Alastaira Johnstona: „kultura strategiczna jest srodowiskiem ideowym, ograniczającym w y b ó r z a c h o w a ć ; odwołujac sie do danej kultury strategicznej, mozżna przewidywac szczegołowe rozwiaęzania w dziedzinie strategii" . A u t o r w swej pracy wskazuje, że kultura strategiczna jest u k s z t a ł t o w a n y m przez zbiorowe doswiadczenie systemem symboli, ktory składa sieę z dwoch częesci. Pierwsza z nich obejmuje założzenia odnoszaęce sięe do struktury srodowiska strategicznego, roli wojny w zżyciu społecznym, w t y m mieędzynarodowym, natury zagrozżen i z r o d e ł ich pochodzenia, adekwatnosci siły militarnej do tych zagrozżen oraz warunkow jej użzywania. Druga czeęsc dotyczy poziomu operacyjnego, czyli sposobu p o s ł u g i w a n i a sie siła wojskowa w realnym konflikcie z b r o j n y m . Steven Rosen proponuje zblizżonaę definicjęe kultury strategicznej, ktora w e d ł u g niego: „składa sieę z przekonan i załozżen okreslajaęcych przyjmowane zasady zachowan wojskowych w stosunkach mieędzynarodowych - przede w s z y s t k i m dotyczaęcych decyzji o podjeęciu d z i a ł a n zbrojnych, preferencji co do sposobu prowadzenia wojny (ofensywnego, ekspansjonistycznego lub defensywnego) oraz dopuszczalnego podczas wojny poziomu ofiar" . Kolejnaę definicjęe z a p r o p o n o w a ł Wojciech Lamentowicz, wskazujaęc, zże kultura strategiczna to: „społecznie przekazywane, wynikajaęce z tożzsamosci i g ł o w n e g o n u r t u kultury politycznej danego społeczenstwa idee, wartosci, normy, rodzaje wiedzy, postawy i wzory zachowan dotyczaęce rozumienia bezpieczenstwa narodowego i mięedzynarodowego, a zwłaszcza zakresu i sposobowużzywania siły zbrojnej i innych rodzajow siły w stosunkach mięedzynarodowych" . Jeszcze inaczej kultureę strategicznaę analizował Ken Booth, ktory wiaęzał jaę z etnicznosciaę i specyfikaę kulturowaę narodow. Dowodził, opierajaęc sieę na przykładach z historii, żze kultura możze miec znaczny, ale trudny 18 19 20 21 22 1 7 J. Olchowski, Międzynarodowe 1 8 i zjawiska dezintegracji i konfliktu,[w:]A.Żieętek (red.), Poltext, W a r s z a w a 2010, s. 124. Ż o b . t a k ż e : B. Balcerowicz, Kultura kulturowego, 1 9 Kultura stosunki kulturalne, w sferze wojskowosci - od kultury strategicznej do zwrotu [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), op.cit. A . I . J o h n s t o n , Thinking about Strategic Culture, „ I n t e r n a t i o n a l Security" w i o s n a 1995, za: J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 9 1 . 2 0 R. K u z n i a r , Polityka i siła. Studia strategiczne - zarys problematyki, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 5 , s. 187. P. 2 1 J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 9 1 . 2 2 W . L a m e n t o w i c z , Amerykannski i europejski wariant Olszewski, T. i zagrożenia Kultura XXI i zjawiska Kapusniak, W . wieku, Lizak atlantyckiej kultury strategicznej, [w:] miedzynarodowe. Wyzwania W y z s z a S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2009, s. 108, za: J. Olchowski, dezintegracji i konfliktu, (red.), Bezpieczennstwo [ w : ] A . Żięetek (red.), op.cit, s. 125. �64 II. „Zwrot kulturowy" we wspońłczesnym wojsku do uchwycenia w p ł y w na kwestie uzżycia siły, co prowadzi do błeędoów w analizach i ocenach strategii . Z kolei Colin Gray, podobnie jak Jack Snyder, uwazżał kultureę strategicznaę za wzgleędnie trwały element decydujaęcy o polityce bezpieczenóstwa i definiował jaę jako „sposoóbmyóslenia o sile i posteępowania z niaę wypływajaęcy z odczucia narodowego doswiadczenia historycznego, aspiracji do zachowania odpowie¬ dzialnego, tak jak sięe je rozumienie w danym k r a j u " czy teżz jako „trwałe (choóc nie wieczne) przekazywane społecznie idee, postawy, tradycje, nawyki myóslenia i preferowane metody działania, któore saę mniej lub bardziej wyjaętkowe dla okreóslonej, specyficznie usytuowanej geograficznie i doóswiadczonej historycznie wspóolnoty bezpieczenóstwa" .Zwieęzłaędefinicjęe z a p r o p o n o w a ł a tezż Kerry Longhurst, w e d ł u g ktoórej kultura strategiczna to zbiorowe przekonania (idee, wartoósci), stanowiska i praktyki, ktoóre dotyczaęuzżycia siły i ktoóre zostały stopniowo uformowane w ramach specyficznych procesoów historycznych, dlatego podlegajaę zmianie w w y n i k u dramatycznych doóswiadczenó n a r o d u . 23 24 25 26 Zdaniem Romana Kuózniara kultura strategiczna jest ósrodowiskiem strategii, gdyzż stanowi czeęósóc kultury politycznej. A u t o r w czterech punktach podsumo¬ wuje sposoby oddziaływania kultury strategicznej na strategięe, wskazujaęc, żze: „po pierwsze, dostarcza ona idei i n o r m dla ósrodowiska zaróowno zawodowych strategoów, jak politykoów, któorzy stawiajaę przed strategami konkretne cele i zadania (lub sami w c i e l a j a ę s i e ę w r o l ę e s t r a t e g ó o w ) . Po drugie, k u l t u r a strategiczna warunkuje percepcjęe otoczenia strategii, czyli polityki wewneętrznej i sytuacji międzynarodowej; stanowi «okulary», przez ktore nastepuje oglad óswiata i ocena zachodzaęcych w n i m procesoów i wydarzenó. Po trzecie, w jej ramach dokonuje sięe selekcja opcji strategicznych, któore pojawiajaęsieę z własnej inicjatywy lub saę odpowiedziaę na wyzwania zewneętrzne. Po czwarte, kultura strategiczna warunkuje zdolnoósóc mobilizacji zasoboów narodowych dla celoów wyznaczanych przez strategięe" . 27 Możzna wskazaóc na kilka ózróodeł kultury strategicznej. Przede wszystkim nalezży wymienióc położzenie geograficzne, warunkujaęce nie tylko takie czynniki, jak klimat czy bogactwa naturalne, ale roówniezż odległoósci od innych panóstw potencjalnie zagrazżajaęcych bezpieczenóstwu, czyli np. położzenie danego panóstwa 2 3 Refleksje K . B o o t h , Strategy and Ethnocentrism, nad kulturą polityczną Rosji, C r o o m - H e l m , L o n d o n 1979, s. 9, za: J. Czaja, „ R e a l i a . I co dalej...", s i e r p i e ó 2 0 1 1 , t . 25, n r 4, h t t p : / / realia.com.pl/dzial_4/artykul_80.html (23.10.2011). 2 4 2 5 J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 92. C.S. Gray, Strategic Culture as a Context: the First Generation of Theory Strikes Back, „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 1999, n r 25, s. 50, za: P. Sokala, Wizja, polityka i siła w służbie wielkiej strategii Chin, Fundacja S t u d i ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 1 0 , s. 27. 2 6 K . M a l i n o w s k i , Kultura K. M a l i n o w s k i (red.), Kultura bezpieczenóstwa narodowego: koncepcja i możzliwoósci zastosowania, [ w : ] bezpieczenóstwa narodowego w Polsce i w Niemczech, Instytut Z a c h o d n i , P o z n a ó 2003; K . L o n g h u r s t , Niemiecka kultura strategiczna - geneza i rozwój. Ibidem, za: R. K u z n i a r , Polityka..., 2 7 op.cit., s. 187. R. Kuózniar, Polityka... , op.cit., s. 187. �1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczenóstwem 65 wsaęsiedztwie mocarstwa, jak było to w wypadku Norwegii czy Finlandii w sto¬ sunku do ŻSRR w okresie zimnowojennym. Istotna w t y m kontekscie jest tezż kwestia granic danego panstwa - czy zostały ustalone pokojowo, czy teżz istnieje konflikt w t y m zakresie - co możze tłumaczyc ambicje Izraela do posiadania broni jaędrowej. Kolejnym istotnym z r o d ł e m jest historia danego panstwa, sprowadzajaęca sieę przede wszystkim do okreslenia jego powstania i ewolucji (np. panstwa kolonialne czy postkolonialne), ktore generuja okreslone problemy strategiczne. Nastęepnie jako zrodło kultury strategicznej podaje sieę charakter struktury politycznej kraju, przekonania elit i organizacjeę jego obronnosci - tzn. czy mamy np. do czynienia z dojrzałaę demokracjaę, czy z panstwem w okresie transformacji demokratycznej, ktore osiaęgneęło pewien stopien konsolidacji w tempie okreslanym przez wiele czynnikow wewneętrznych i zewneętrznych o charakterze plemiennym, religijnym czy etnicznym. Kulturę strategiczna moga kształtowac też doktryny wojskowe, stosunki miedzy sferaę cywilnaę i wojskowaę w danym kraju. Ża wazżne zrodło kultury strategii podaje sięe tezż normy mięedzynarodowe, przemiany pokoleniowe, rozwoj technologii, rozwoj teorii strategii czy interpretacjęe m i t o w i symboli własciwych dla danej zbiorowosci kulturowej. Kryzys iracki ujawnił znaczenie rozżnic w kulturze strategicznej mięedzy Europaę i Amerykaę. Barwny opis tych rozżnic dał Robert Kagan w eseju Kowboje i barmani z 2002 roku. Pisze on: „ N a w e t ci, ktorzy nie myslaę prostacko, podkreslajaę zasadniczaęrożzniceę mięedzy amerykanskim a europejskim sposobem uprawiania polityki zagranicznej. Amerykanie łatwiej uciekajaę sieę do siły i w porownaniu z Europaęsaę w dyplomacji mniej cierpliwi. Dzielaęswiat na dobro i zło, na wrogow i przyjacioł; Europejczycy zas widzaę obraz bardziej zniuansowany. W konfrontacji z przeciwnikiem Amerykanie wolaę przymus od perswazji, politykeę sankcji od zacheęcania innych do s ł u s z n e g o postęepowania, kij od marchewki. Problemy w polityce zagranicznej majaę byc rozwiaęzywane, zagrożenia - eliminowane. Mniej sa skłonni do korzystania z posrednictwa instytucji mięedzynarodowych, jak O N Ż , i wspołpracy z innymi narodami; podchodzaę z rezerwaę do prawa mieędzynarodowego i gotowi saę je przekraczac, ilekroc uznajaę to za niezbeędne lub chocby użzyteczne. Europejczycy uwazżajaę, zże majaę więeksze wyczucie. Starajaę sięe wpływac na innych posrednio, subtelniejszymi metodami. Łatwiej znoszaę porazżki i mniej sieę niecierpliwiaę, gdy trzeba czekac na efekty. Na ogoł wybierajaę pokojowe rozwiaęzania, od przymusu wolaę negocjacje, dyplomację i perswazję. Aby rozstrzygnąć spor, chetniej odwołuja sieę do mieędzynarodowego prawa i umow, do swiatowej opinii publicznej. Probujaę wykorzystywac handel i gospodarkeę, by wiaęzac ze sobaę narody. Częesto większa, wage niż do efektu przywiazuja do samego procesu, wierząc, że w koncu nabierze realnych k s z t a ł t o w " . 28 2 8 R. Kagan, Kowboje i barmani, „ G a z e t a W y b o r c z a " , 17 sierpnia 2 0 0 2 . �66 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku 1.2. B e z p i e c z e ń s t w o k u l t u r o w e Aby wskazac z kolei, czym jest bezpieczenstwo kulturowe, nalezży odniesc sieędo definicji sformułowanej przez Grażzyneę Michałowskaę, ktora podaje, żze „bezpieczenstwo kulturowe w wymiarze narodowym oznacza warunki, w ktorych s p o ł e c z e n s t w o mozże utrwalac i p i e l ę e g n o w a c wartosci decydujaęce o jego tozżsamosci, a jednoczesnie swobodnie czerpac z doswiadczen iosiaęgnięec innych narodow. Jest wieęc stanem pewnej rownowagi niezbeędnym, lecz ani teoretycz¬ nie, ani empirycznie niemozżliwym do okreslenia" . Bezpieczenstwo kulturowe autorka wiaęzże zarowno z modelem panstwa i zwiaęzanymi z n i m koncepcjami ideologicznymi, ktore saę wyrazżane w wewneętrznej i zagranicznej polityce kulturalnej, jak tezż z potrzebami społecznymi, ktore przejawiajaę sieęwdaęzżeniu do zachowania tozżsamosci i gotowosci obrony wazżnych dla narodu w a r t o s c i . Podobnie ujmujaę to, za Grażzynaę Michałowskaę, i n n i autorzy, wsrod nich np. Jacek Czaputowicz, ktory wskazuje, zże „bezpieczenstwo kulturowe to koniecznosc ochrony tożzsamosci narodowej, przeciwdziałanie zagrożzeniom dla kultury (w zwiaęzku z n a p ł y w e m obcych wartosci z innych kreęgow kulturowych), religii, jeęzyka" . Jan Czaja oprocz wyżzej przywołanych definicji przytacza rowniezż inne proby zdefiniowania pojeęcia bezpieczenstwa kulturowego. W e d ł u g jednej z nich „ b e z p i e c z e n s t w o k u l t u r o w e jest wymiarem, jakżzeczeęsto niedocenianego bezpieczenstwa ludzkiego. Składa sieę z bezpieczenstwa jednostkowego oraz poczucia zbiorowej tozżsamosci, ktore saę tak charakterystyczne dla naszego postmodernistycznego swiata. Żawiera - choc sięe do tych aspektow nie ogranicza - wolnosc mysli, sumienia, mowy, stylu zżycia, przynależznosci etnicznej, płci, poczucie przynależznosci do stowarzyszen, zwiaęzkow, obejmuje takżze kulturalne i polityczne w s p o ł z a w o d n i c t w o " . Inna przywołana przez tego autora definicja stanowi, żze bezpieczenstwo kulturowe to: „zdolnosc społeczenstwa do ochrony jego specyficznego charakteru w zmieniajaęcych sięe warunkach oraz wobec rzeczywistych lub pozornych zagrozżen. Bezpieczenstwo wiaężze sięe z zachowaniem trwałosci tradycyjnych schematowjeęzykowych, kultury, stowarzyszen,tożzsamosci, narodowych zwyczajow i praktyk religijnych, przy uwzgleędnianiu tych zmian, ktore saę zgodne z t y m i zasadami i możzna je zaakceptowac" . 29 30 31 32 33 2 9 G. M i c h a ł o w s k a , Bezpieczennstwo kulturowe w warunkach globalizacji [ w : ] D . B . B o b r o w , E. Halizak, R. Ż i e b a (red.), Bezpieczeńistwo procesonw społecznych, narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 1997, s. 132. 3 0 Ibidem, 3 1 J. Czaputowicz, Kryteria 133-134. bezpieczenstwa [ w : ] S. Deębski, B. G o r k a - W i n t e r (red.), Kryteria międzynarodowego pannstwa - aspekty teoretyczne, bezpieczennstwa miedzynarodowego pannstwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2003, s. 2 4 - 2 5 , za: J. O l c h o w s k i , op.cit., s. 122. 3 2 J. Czaja, Kulturowe czynniki bezpieczennstwa, K r a k o w s k a S z k o ł a Wyzższa i m . A n d r z e j a Frycza M o d r z e w s k i e g o , K r a k o w 2008, s. 35. 3 3 Ibidem. �67 2. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Jan Czaja przytacza tez w ł a s n a definicję bezpieczenstwa kulturowego, zgod¬ nie z ktoraę mozżna je okreslic „jako zdolnosc panstwa do ochrony tozżsamosci kulturowej, dobr kultury i dziedzictwa narodowego, w warunkach otwarcia na swiat, umozżliwiajaęcych rozwoj kultury poprzez internalizacjeę wartosci niesprzecznych z własnaę tozżsamosciaę". Przyglaędajaęc sięe koncepcjom kultury strategicznej i bezpieczenstwa kultu¬ rowego, mozżna wyraznie dostrzec, zże kultura nie pojawia sieę po raz pierwszy w refleksji nad wojskiem i bezpieczenstwem w X X I wieku. Jednak dopiero trwajaęcy obecnie „zwrot kulturowy" s p o w o d o w a ł wkroczenie na zupełnie nowe pola refleksji i praktyki. 2. „Zwrot kulturowy" we wspńłczesnym wojsku W 2004 roku, po ponad czterdziestu latach przerwy, Departament Obrony Stanow zjednoczonych zorganizował konferencję poswiecona wiedzy o kulturze w kontekscie bezpieczenstwa narodowego, uwzglęedniajaęcaę m.in. dorobek nauk społecznych (konferencja taka miała miejsce ostatni raz w 1 9 6 2 ) . Stało sie to mozżliwe takzże dzieęki publikacjom emerytowanego w 2000 roku generała Roberta H . Scalesa, komendanta U.S. A r m y War College, zastęepcy szefa Depar¬ tamentu Szkolen i Doktryn U.S. A r m y . Żauwazżał w nich, żze „wojna z terrorem bęedzie wojnaę badaczy s p o ł e c z n y c h " . W t y m samym roku A r t h u r Cebrowski, emerytowany admirał Marynarki Wojennej USA, mianowany przez Donalda Rumsfelda w 2001 roku na Dyrektora Biura Transformacji Sił zbrojnych (pełnił tę f u n k c j ę d o smierci w 2005), oraz uczestnik walk w Wietnamie i operacji „ P u s t y n n a Burza", przyłaęczył sieę do twierdzenia, zże „wiedza o kulturze i struk¬ turach społecznych przeciwnika mozże byc wazżniejsza od wiedzy dotyczaęcej jego szyku bojowego" . Irak i Afganistan wymusiły uwzgleędnienie tego, co do tej pory, t a k ż z e w a r m i i a m e r y k a n s k i e j , traktowano z lekceważzeniem jako „mieękkie", „niepoważzne", „niemeęskie", a w zwiaęzku z t y m „niewojskowe" zajmowanie sieę kulturaę. Okazało sieę po raz kolejny, zże słynne słowa brytyjskiego dowodcy wojskowego, Geralda Templera, znanego z walki z komunistycznaę partyzantkaę na Malajach, wypowiedziane w 1953 roku, nie straciły aktualnosci: 34 3 5 36 37 3 4 M . McFate, Anthropology Relationship, and Counterinsurgency: The Strange Story of Their częesciowo z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e w pracy z b i o r o w e j p o d red. B. Janusz-Pawletty, genewskie 60 lat później..., Wydawnictwo Akademii w rozdziale a u t o r s t w a H . Schreiber, Swiadomosc prowadzenia 3 5 operacji Konwencje Obrony Narodowej, Warszawa międzykulturowa - „odswieżony" 2010 paradygmat wojskowych. M . i n . w „ P r o c e e d i n g s " , magazynie N a v a l W a r College z p a z d z i e r n i k a 2 0 0 4 o p u b l i k o w a ł a r t y k u ł Culture-Centric 3 6 Curious „ M i l i t a r y Review", m a r z e c - k w i e c i e n 2005, s. 24. Rozważzania w t y m rozdziale R. Gonzalez, American roku, Warfare. Counterinsurgency: Human Science and the Human Terrain, Prickly Paradigm Press, Chicago 2009, s. I I . 3 7 M . Scully, 'Social Intel' New Tool For U.S. Military, s. 2 1 , za: M . McFate, op.cit., s. 38. „ D e f e n s e N e w s " , 26 k w i e t n i a 2004, �68 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku „Odpowiedóz leżzy nie w wysłaniu wieększej liczby wojska do dzżungli, ale w u m y s ł a c h i sercach l u d z i " . W zachodnim myósleniu o wojsku rozpoczyna sieę „rewolucja kulturalna" (cultural revolution), ktorej początek przypada na lata 2005-2006: moment zwrotu operacji w Iraku i Afganistanie, zasadniczego wzrostu liczby ofiar wósróod żzołnierzy koalicji i wósroód ludnoósci cywilnej, zwiaęzany z aktywizacjaę ruchoów partyzanckich zaroówno irackich, jak i talibskich w Afganistanie. „Zwrot kulturowy" w myósleniu o wspóołczesnym wojsku jest bowiem nie¬ rozerwalnie zwiaęzany z renesansem refleksji na temat charakteru operacji przeciwpartyzanckich. To bowiem właósnie w tych operacjach znajomoósóc lokalnych uwarunkowanó kulturowych: panujaęcych zwyczajoów, obyczajóow, społecznych powiaęzanó, hierarchii, uwarunkowanó religijnych etc., odgrywa pierwszoplanowaę rolęe, podczas gdy w „klasycznej" wojnie na pierwszym planie jest przewaga liczebna i technologiczna armii. Przeniesienie punktu cięezżkoósci z sił zbrojnych na ludnoósóc lokalnaę wymusza więec bliżzsze przyjrzenie sięe i analizęe ósrodowiska operacyjnego, jednak jużz nie w kategoriach geograficzno-technologicznych, ale właósnie „ludzkich". Znajomoósóc „terenu ludzkiego" (human terrain) staje sięe zdecydowanieważzniejsza od ukształtowania terenu (geographical terrain). 38 „Zwrot kulturowy" wiaęzże sieę z działaniem roóżznorakich sił. Jest reakcjaęna porażzki ostatnich amerykanóskich interwencji i róowniezż czeęósciaęwięekszej debaty na temat tego, czy natura wojny uległa fundamentalnej zmianie na tyle, aby zmienióc uniwersalne zasady strategii. Jest roówniezż inspirowany przez szerszaę reakcjeę przeciwko uniwersalizmowi, któorym k i e r o w a ł a sięe administracja George'a W . Busha, próbujac zmienic swiat na p o d o b i e ó s t w o Ameryki, wizji, ktora wedle niektorych s p o w o d o w a ł a więekszosc dzisiejszych problemow A m e r y k i . W 2004 roku Sekretarz Obrony Donald Rumsfeld wskazał na potrzebęe poznania obcych jęezykow oraz zdobycia regionalnego i kulturowego doswiadczenia przez zżołnierzy . Chocby dlatego jako nowego g ł o w n e g o stratega antyterrorystycznego w USA zatrudniono wowczas osobeę z doktoratem z antropologii politycznej (Montgomery McFate), a w Wielkiej Brytanii do łask powróciła książka Thomasa Lawrence'a Siedem flarowmadrosci, chwalona przez ekspertow w I r a k u . Takzże Robert Kaplan, doswiadczony kronikarz amerykanskich ekspedycji wojskowych, dowodzi, żze etnograficzne opowiadania Herodota o obcych kulturach lepiej pasujaę do terazniejszych realiow nizż odkrywanie zasad wojny, siły panstwa i ludzkiej natury przez Tukidydesa . 39 40 41 42 43 3 8 Ibidem. 3 9 P. Porter, op.cit., s. 48. 4 0 R . H . Scales, Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t. 130, n r 10, s. 3 2 - 3 6 . 4 1 G. Packer, Knowing the Enemy: Can Social Scientists Redefine the „War on Terror?", „New Y o r k e r " 18 g r u d n i a 2006, s. 6 0 - 6 9 . 4 2 R. D i l l e y , Lessons From Lawrence of Arabia, BBC N e w s , 9 k w i e t n i a 2004, http:// news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/3605261.stm (24.10.2011). 4 3 R . D . Kaplan, A Historian for Our Time, „ A t l a n t i c M o n t h l y " , styczenó-luty 2007, s. 7 8 - 8 4 . �69 2. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Jak zostało to juzż wspomniane, pierwsze zastosowania pojeęcia „zwrot kulturowy" (cultural turn) w kontekscie realiow operacji wojskowych miały miejsce w artykułach autorstwa Patricka Portera (Good Anthropology, Bad History: the cultural turn in studying war z 2 0 0 7 ) , Dereka Gregory'ego ('The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War z 2 0 0 8 ) oraz Hugh Gustersona (The Cultural Turn in the War on Terror z 2010). 44 45 46 Hugh Gusterson, wspołzałożzyciel Network o f Concerned Anthropologists i w s p o ł a u t o r „Podreęcznika w a l k i przeciw-przeciwpartyzanckiej", zauważza „zwrot kulturowy" w wojsku, wyrazżajaęc za Derekiem Gregorym obaweę, zże „wiedza o kulturze nie stanie sieę substytutem zabijania, ale warunkiem w s t ę p n y m jego udoskonalenia (wyrafinowania)". Apeluje o stworzenie nowego kierunku: zamiast „antropologii przeciwpartyzanckiej" proponuje „antropologieę przeciwwojskowaę", dzieęki ktorej zamiast tworzyc kartonowe, mieszczaęce sieę w portfelu „karty kulturowe", należzy postawic i poddac badaniom nasteępujaęce kwestie: co takiego w kulturze organizacyjnej wywiadu amerykanskiego s p o w o d o w a ł o powstanie teorii na temat istnienia w Iraku broni masowego razenia? Co było takiego w kulturze organizacyjnej Pentagonu, że umożliwiło podjeęcie decyzji o ataku na inne panstwo wedle planu, ktory wieększosc oficerow wyzższego szczebla u z n a w a ł a za nieadekwatny do warunkow okupacji? Jak to sieę stało, zże armia, ktorej zobowiaęzaniem, przynajmniej na papierze, jest szerzenie szacunku dla praw człowieka, wytworzyła mechanizmy przyzwalajaęce na tortury i ł a m a n i e tych praw w najbardziej odrazżajaęcy sposob (Guantanomo, A b u Ghraib)? Co w amerykanskiej kulturze podejmowania decyzji s p o w o d o w a ł o , zże z r o d z i ł o sięe nieuzasadnione przekonanie o umiejęetnosci przewidywania i z a r z a ę d z a n i a t a k i m i wydarzeniami? H u g h Gusterson konkluduje: dobre odpowiedzi na powyzższe pytania bardziej przyczyniłyby sięe do wzmocnienia amerykanskiego bezpieczenstwa narodowego niżz kartoniki wielkosci portfela, zawierajaęce podstawowe informacje o kulturze arabskiej . 47 W artykule Hugh Gustersona „zwrot kulturowy" nie został zdefiniowa¬ ny, ale użzytogodokrytykiinstrumentalnych,„algorytmicznych"prob wykorzystywania wiedzy o kulturze w celu osiaęgnięecia przewagi przez armieę amerykanskaę w operacjach w Iraku i Afganistanie. Jako przykład takiego „algo¬ rytmicznego" traktowania kultury autor podaje wprowadzenie phraselatora, urzaędzenia elektronicznego umozżliwiajaęcego t ł u m a c z e n i e z jęezyka angielskiego 4 4 P. Porter, op.cit., s. 4 5 - 5 8 . 4 5 D . Gregory, 'The Rush Modern to the Intimate . Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " l i p i e c - s i e r p i e n 2 0 0 8 , nr 150. Brak w n i m definicji „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " , p o d pojęeciem t y m a u t o r k r y t y c z n i e rozwazża z m i a n y w sposobie p r o w a d z e n i a operacji w o j s k o w y c h w I r a k u i Afganistanie, jak rowniezż zawartosc n o w e g o amerykanskiego p o d r ę c z n i k a w a l k i przeciwpartyzanckiej ( F M 3-24). 4 6 H . Gusterson, The Cultural Anthropology 2010, s. 279 i n . 4 7 Turn and Global Counterinsurgency, H . Gusterson, op.cit., s. 294. in the War on Terror, [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n �70 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku na język arabski i odwrotnie - jednak tylko wtedy, gdy Irakijczycy używają d o k ł a d n i e jednego z 700 sformułowań, ktore zostały w n i m zaprogramowane, z odpowiednim akcentem, m ń w i a c powoli tylko jedno zdanie w okreSlonym czasie. Kolejnym p r z y k ł a d e m sa „karty kulturowe" wielkoSci portfela, mieszcza.ce sie w kieszeniach żołnierskich m u n d u r ń w , ze spisanymi podstawowymi informacjami o kulturach grup etnicznych, z ktńrymi Amerykanie m a j a d o czynienia. Na „kartach irackich" relacje między grupami: Arabów, Kurdów, Asyryjczykow, Chaldejczykow, szyitńw i s u n n i t ń w s a opisane w trzech punktach-zdaniach dla kazżdej z wymienionych grup. W drugiej połowie 2011 roku ukazała s i ę r o w n i e ż ksiażka znanego historyka wojskowosci Jeremy'ego Blacka, z a t y t u ł o w a n a War and the Cultural Turn . W recenzjach wydawniczych okreslana jest jako must-read nie tyle dla historykńow wojskowońsci, ile włańsnie dla dzisiejszych praktykońw. Należzy spodziewańc się w zwiazku z tym, że pojęcie „zwrotu kulturowego" (cultural turn) w wojskowońsci beędzie pojawiańc sieę coraz częeńsciej, słuzżaęc zebraniu dotychczasowych tendencji i dyskusji wokńł takich pojec, jak: cultural knowledge, cultural resolution, culture-centric warfare, (cross-)cultural awareness, cultural transformation, cultural intelligence, cultural strategy, cultural reality, cultural morphology, cultural/human terrain, ktońre pojawiajaę sieę w wielu publikacjach podnoszaęcych znaczenie uwarunkowanń kulturowych dla operacji wojskowych. 48 Cultural/human terrain Cultural strategy Culture-centric warfare Cultural intelligence Cultural knowledge Cultural morphology Cultural transformation (Cross-) cultural awareness R y s u n e k 1. Pojecia wystepujace w a n g l o j ę z y c z n y c h publikacjach n t . „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " w wojsku Zrodło: oprac. własne. 4 8 J. Black, War and the Cultural Turn, Polity Press, C a m b r i d g e 2 0 1 1 . �71 3. Rola kultury w wojnach przyszłosci 3. Rola kultury w wojnach przyszłosci Problemy doswiadczane przez Zachod w Iraku i Afganistanie wykazały, że niematerialny czynnik kulturowy wywiera bardzo namacalne, materialne skutki w takich sprawach, jak interoperacyjnosc , efektywnosc czy legitymizacja obecnosci sił zbrojnych w okreslonym kraju. Pojeęciem kluczowym, majaęcym „przełożzyc" kwestieę roli kultury w realiach „nowych wojen" na możzliwosci jej zastosowania jako nowego narzeędzia, stała sięe koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej. Rozwazżenie istotnej zmiany charakteru wspołczesnych konfliktow i zwiaęzanych z taę zmianaę nowych teorii prowadzenia operacji wojskowych jest w t y m miejscu o tyle istotne, żze „teoria opisuje przyszłaę wojneę, a edukacja wojskowa na tej podstawie ma przygotowac armieę do jej pomyslnego pro¬ wadzenia, uzyskiwania jak najkorzystniejszych wynikow na polu w a l k i " . Tak wieęc teorie przyszłych wojen mowiaę takżze o tym, jaki powinien byc „zżołnierz przyszłosci". 49 50 5 1 Mary Kaldor, ktora u p o w s z e c h n i ł a pojęecie „ n o w e wojny", definiuje je jako te, w ktorych wszechobecna jest przemoc polityczna wyraznie skierowana przeciwko ludnosci cywilnej. Dochodzi w nich do zamazania rozżnic mięedzy wojnaę a działalnosciaę przestęepczaę. Słuzżaę do podkreslania rozżnic w politykach tozżsamosciowych . Interesujaęcaę propozycjeę terminologicznaę, wyjasniajaęcaę podłozże nowych wojen, stworzył antropolog Brian Ferguson. Zauwazżaon,żze we wspołczesnych wojnach o podłozżu tozżsamosciowym najczeęsciej wymienianaę ich przyczynaęsaę kwestie etniczne, choc tak naprawdeę wcale nie dotyczaę wyłaęcznie tych kwestii. Ich prawdziwaę bazaęsaęczęesto raczej rożznice mięedzy terenami wiejskimi a miejskimi, stan okupacji, religia, system kastowy, plemienny, klanowy, lineazżowy - wszystkie saę ze sobaę mocno przemieszane i dodatkowo warunko¬ wane zmianami pokoleniowymi oraz kwestiami płci. Do tego kazżda wojna powołuje swojego przywodcęe, a „przywodcy saę za wojnaę, bo wojna wspiera p r z y w o d z t w o " . Dlatego tezż proponuje nie nazywac nowych wojen wojnami etnicznymi czy tozżsamosciowymi, ale identerest war . Termin ten jest trudno p r z e t ł u m a c z a l n y na jeęzyk polski. Zawiera jednak w sobie dwa komponenty: identity - tozżsamosc, oraz interest - interesy, i dobrze pokazuje ich wzajemnaę wspołzalezżnosc i wspołwysteępowanie w nowych wojnach. Przykładem, na ktory 52 53 54 4 9 Zob. np. R. R u b i n s t e i n , D . M . Keller, M . E . Scherger, Culture Integrated Missions, 5 0 S. W i l s o n , Effectiveness, Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless for Hearts and Minds in NATO's 5 1 Edukacja and Interoperability in „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t. 15, n r 4. W . Karawajczyk, Teoria wojny a edukacja wojskowa, wobec wyzwani kulturowo-cywilizacyjnych, [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), A k a d e m i a M a r y n a r k i W o j e n n e j , G d y n i a 2002, s. 3 2 8 - 3 2 9 . 5 2 M . Kaldor, op.cit., s. I X . 5 3 R.B. Ferguson, Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2 0 0 7 , s. 6. 5 4 Ibidem, s. 5-6. Battle War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2 0 0 9 . �72 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku powołuje sie Ferguson, jest Irak, w ktorym mamy do czynienia z kalejdoskopem rńożznych grup, skonfliktowanych ze sobaę nie tyle przez identity, co włańsnie identerest. Podobnie sytuacja przedstawia sieę w Afganistanie. Refleksja nad rola kultury w operacjach wojskowych to stosunkowo nowy nurt rozważzanń nad kierunkami koniecznych zmian w (po)nowoczesnym w o j s k u , j a k rńwniez mechanizmow jego funkcjonowania. Dotychczas za lek na przyszłe zmiany, jeńsli chodzi o „wojny przyszłońsci", uwazżano przede wszystkim technologieę. Znaczenie p o t e n c j a ł u czynnika technologicznego zostało rownież podkreslone w debacie nad R M A - Revolution in Military Affairs. Dyskusja w o k ń ł R M A zaowocowała m.in. wprowadzeniem do słownika nauk wojskowych pojęcia „wojny ponowoczesnej" . Ten nowy typ wojny traktowany jest jako „polityczno-kulturowa instytucja" , w ktońrej kontrola nad zorganizowanaę przemocaę przynależzna jest juzż nie p a ń s t w o m , ale wielu aktorom n i e p a ń s t w o w y m ; gdzie zamiast regularnych narodowych sił zbrojnych jednego panństwa wojny prowadzaę ugrupowania partyzanckie, gangi, najemnicy, klany i rody, warlordzi, grupy terrorystyczne, wreszcie zołnierze formacji wielonarodowych i armie narodowe. Uzasadnie¬ niem takiej wojny nie jest juzż prosty interes narodowy, ale rozmaite polityki tozżsamońsci: etniczne, religijne, w tle majaęce (czasami celowo ukrywane) przyczyny ekonomiczne i polityczne . Takie wojny, z jednej strony, unaoczniły znaczenie czynnika technologicznego, z drugiej zańs, obnazżyły jego niewystarczalnosc do ich w y g r a n i a . Bolesław Balcerowicz pisze, że nadal „brak dobrej odpowiedzi na ważzne pytanie - dlaczego dzińs panństwa wysyłajaęce na wojny i inne operacje swoje skaędinaęd bardzo dobre armie nie odnoszaę spodziewanych sukcesońw. (... ) Przy powszechnym przeńswiadczeniu o potrzebie transformacji toczaęca sieę dyskusja na ten temat wciaężz w istocie ogranicza sieę do zagadnieńn technologii, liczebnońsci, organizacji" . Wydaje sięe, zżeteę brakujaęcaę odpowiedńz (lub przynajmniej częeńsńc tej odpowiedzi) możzna odnaleńzńc podczas badania 55 56 57 58 59 60 5 5 Ch.C. M o s k o s , J.A. W i l l i a m s , D.R. Segal (red.), The Postmodern Military. Armed Forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . 5 6 D o t e o r e t y k ń w postmodern war zalicza się m . i n . C h r i s a Graya (Postmodern War, Random H o u s e 1997) czy M a r y Kaldor. 5 7 M . Sheehan, Ewolucja nowoczesnych wojen, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), op.cit., s. 6 4 . 5 8 Ibidem, s. 6 4 - 6 6 . Prywatyzacja p r z e m o c y i z y s k ń w z w o j n y podkreslana jest przez M a r y Kaldor. Z o b . M . Kaldor, op.cit. oraz M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), Oil Wars, P l u t o Press, L o n d o n and A n n A r b o r 2007. 5 9 T ę niewystarczalnosc c z y n n i k a technologicznego w y w o ł a ł o n sam - przez u m o z l i w i e n i e na n i e s p o t y k a n a ę do tej p o r y skalęe ńsledzenia przebiegu w o j e n i konfliktńow za p o ń s r e d n i c t w e m nowoczesnych m e d i o w i s r o d k ń w k o m u n i k o w a n i a . W ten s p o s ń b m o ż n a m a n i p u l o w a ć r ń w n i e ż p o p a r c i e m s p o ł e c z n y m dla zaangazowania m i l i t a r n e g o danego k r a j u . Pierwsza w o j n a , k t o r a m . i n . z tego p o w o d u m i a ł a zostac przegrana, t o k o n f l i k t w W i e t n a m i e , do dzis okreslany j a k o pierwsza „ w o j n a m e d i a l n a " . 6 0 B. Balcerowicz, Recenzja we współczesnym swiecie", ksiażki Ruperta Smitha „Przydatność siły militarnej. Sztuka „ S p r a w y M i ę d z y n a r o d o w e " 2010, n r 3, s. 143. wojenna �73 3. Rola kultury w wojnach przyszłoósci w p ł y w u czynnika kulturowego na „ n o w e wojny". Mary Kaldor pisze, że jesli mamy n a p r a w d ę zrozumiec w s p ó ł c z e s n a wojne, to ich nowy charakter nie powinien byc definiowany w kategoriach technologii . To, co bowiem dzisiaj te wojny determinuje, to osadzenie przemocy w skomplikowanych relacjach spo¬ łecznych i procesach stopniowej dezintegracji panóstwa w w y n i k u globalizacji. Z tego powodu potraktowanie inwazji na Irak w kategoriach „ u a k t u a l n i o n y c h starych w o j e n " (podobnie zresztaę jak operacji w Afganistanie praktycznie ażz do 2009 r o k u ) , m i m o zastosowania nowoczesnej technologii, ktora przyniosła sukces w pierwszej fazie operacji, z powodu zignorowania wszelkich symptomóow wskazujaęcych na odmiennoósóc ósrodowiska operacji (panóstwo w stanie rozkładu) na dłuzższaę meteę przyniosło tej operacji klęeskęe . 61 62 63 64 Wspoółczesne konflikty bowiem, dla ktoórych rozwiaęzywania angazżowane saę coraz częeósciej wielonarodowe siły wojskowe, charakteryzujaę sięe odmiennoósciaę celoów działanó wojennych. O ile w konfliktach dotychczasowych, tradycyjnych, walka toczyła sieę o kontroleę nad danym terytorium, o tyle wspoółczeósnie toczy sieę o kontroleę nad ludnoósciaę cywilnaę (aby przez tęe kontrolęe osiaęgnaęóc inne c e l e ) . Z tego tezż wzgleędu znany brytyjski generał Rupert Smith stwierdził, iżz mamy do czynienia z nowym paradygmatem - „wojny wsrod ludzi" (war amongst the people), któory zastaępióc ma dotychczasowy paradygmat „wojny epoki p r z e m y s ł o w e j " . W t y m nowym paradygmacie zniknęeło wyodręebnione pole bitwy, a przynajmniej po jednej stronie konfliktu nie ma klasycznej armii; nie ma tezż wyraóznego nastęepstwa z d a r z e n ó , o b s e r w u j e s i ę e n a t o m i a s t s t a ł e przenikanie sieę konfrontacji i k o n f l i k t u . Przykładem takich konfliktoówsaęte ostatnie w Iraku i Afganistanie, poniewaz ludnosc cywilna jest g ł o w n a ofiara lub głoównym oparciem dla uzżywajaęcych tego typu metod przeciwnikoów nieregular65 66 6 1 M . Kaldor, op.cit. 6 2 M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), op.cit., s. 5. Stare w o j n y t o w o j n y m i ę d z y p a ó s t w a m i l u b a k t o r a m i aspirujaęcymi do sieęgnieęcia p o władzeę panóstwowaę, gdzie celem jest w o j s k o w e o p a n o w a n i e okreóslonego t e r y t o r i u m , a decydujaęce starcia rozgrywajaę sieę w b i t w a c h pomieędzy s i ł a m i z b r o j n y m i , podczas gdy „ n o w e w o j n y " pojawiajaę sięe w sytuacji panóstwa upadajaęcego, gdzie granice przestajaę mieóc j a k i e k o l w i e k znaczenie. Ibidem. 6 3 Por. T. Paszewski, Klasycy doktryny wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „ S p r a w y M i ę e d z y n a r o d o w e " 2010, n r 3, s. 4 0 - 4 6 . 6 4 Badacze zwracajaę uwagęe na fakt, izż s y m p t o m y r o z k ł a d u p a n ó s t w o w e g o b y ł y doskonale w i d o c z n e w I r a k u jeszcze p r z e d inwazjaę, j e d n a k z o s t a ł y z i g n o r o w a n e , gdyzż zaróowno Bushowi, jak i S. Husajnowi (każdemu z innych powodów) zależało na G.W. utrzymaniu w społecznoósci m i e ę d z y n a r o d o w e j przekonania, żze jest t o panóstwo kontrolujaęce w s z y s t k i e aspekty żzycia s p o ł e c z n e g o o charakterze t o t a l i t a r n y m . M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), op.cit., s. 6. Art 6 5 M . Kaldor, op.cit., s. 6 6 Za: B. Balcerowicz, Siły zbrojne..., of War in the Modern militarnej. Sztuka wojenna 8-9. op.cit., s. 156. Szerzej: R. S m i t h , The Utility ofForce. The World, V i n t a g e , N e w Y o r k 2008, w j ę z y k u p o l s k i m : Przydatnosc siły we współczesnym ówiecie, t ł u m . A . Maziarska, J. M a z i a r s k i , I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2010. Polski �74 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku 67 n y c h . S t a ę d teżz pojawienie sięe kolejnej nazwy na nowy charakter operacji wojskowych: „operacje populacjo-centryczne" (population-centric operations) . Wszystkie te pojecia pojawiaja się przy t y m wokół na nowo przypomnianego schematu działanó przeciwpartyzanckich (tłumaczonych takzże jako antypartyzanckie), okreóslanego powszechnie skroótem C O I N (od ang. Counter-Insurgency) . W takich działaniach w centrum uwagi zamiast sił przeciwnika postawiona zostaje ludnoósóc lokalna, któorej opowiedzenie sieę po ktoórejós ze stron przesaędzaóc ma o sukcesie baędóz klęesce operacji. Znajomoósóc uwarunkowanó kulturowych, wartoósci, zwyczajoów i obyczajóow, ktoórymi kieruje sieę ta ludnoósóc oraz ich przestrzeganie i poszanowanie przez siły walczaęce z partyzantami, staje sięe więec kluczowym elementem strategii przeciwpartyzanckiej. Ralph Peters pisał jużz ponad dziesieęóc lat temu: „Z yjemy w najbardziej niepewnych, niestabilnych czasach w historii, w okresie wielu rewolucji. W królestwach błędu - a sai beda ich legiony - waluta jest n i e n a w i s c , a j ę z y k i e m przemoc. S wiat, ktoóry chcemy zmieniaóc, jest nasz, ale go nie rozumiemy. Podczas swoich p o d r ó z y p o swiecie widziałem fundamentalna asymetrię miedzy rodzajem sił zbrojnych, ktory cenilismy, a takim, ktory był nam potrzebny. P r z e k o n a ł e m sięe rowniezż,żze tradycyjne granice mieędzy sferaę wojskowaę, ekonomicznaę, cywilnaę czy kulturalnaę - rozpadły sięe. Chociazż najwazżniejszym zajeęciem naszego wojska beędzie zawsze prowadzenie wojny, to jednak czułem, żze zostaniemy zaangazżowani w wiele działan, ktore nie saę zgodne z naszymi tradycjami i żze oficerowie beędaę musieli nauczyc sięe patrzec szerzej, by moc działac bardziej przenikliwie i by zdobyc rozne nowe umiejętnosci. Żołnierze zawsze beędaę potrzebowali instynktu zabojcy. Jednak dzis potrzebujaę oni takzże dyscypliny własciwej swieętym, wnikliwosci antropologow i akrobatycznego wręecz wyczucia r o w n o w a g i " . 68 69 ż ó 70 6 7 kim, Takiego okreslenia użzywa sięe p r z y opisie w s p o ł c z e s n y c h grup o charakterze partyzanc¬ co ma podkreslic ich kontrastowy w stosunku do „regularnych armii" sposob funkcjonowania. 6 8 W operacji populacjo-centrycznej d o c h o d z i do przesunieęcia p u n k t u cięezżkosci z samego p r z e c i w n i k a ( u g r u p o w a n partyzanckich) na rzecz l u d n o s c i c y w i l n e j , k t o r a p r z y takiej m e t o d z i e p r o w a d z e n i a d z i a ł a n zawsze m u s i byc brana p o d uwageę na p i e r w s z y m miejscu. Por. G. Gentile, A Strategy of Tactics: Population-Centric COIN N . Springer, Many Paths Up the Mountain: and the Army, Population-Centric „ P a r a m e t e r s " jesien 2 0 0 9 , s. COIN in Afghanistan, 5; „Small Wars J o u r n a l " 2010. 6 9 T. Paszewski, op.cit., s. 27. 7 0 R. Peters, Fightingfor 1999, s. X I I . the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, M e c h a n i c s b u r g �75 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych" (Revolution in Military Affairs) do „rewolucji kulturalnejw sprawach wojskowych" (Cultural Revolution in Military Affairs)? W i e l u badaczy i praktykow wskazuje, żze obserwowana rewolucja w sprawach wojskowych (RMA - Revolution in Military Affairs), bęedaęca de facto rewolucjaę technologicznaę, zaczyna tracic na znaczeniu, choc do niedawna jeszcze była istotnym elementem myslenia o radykalnych zmianach w wojsku. RMA jest głeębokaę przemianaę sposobu prowadzenia wojny, spowodowanaę innowacyjnym zastosowaniem nowych technologii, ktore - wraz z przełomo¬ w y m i z m i a n a m i w d o k t r y n i e wojskowej oraz koncepcjach taktycznych i organizacyjnych - fundamentalnie przekształcajaę charakter i przebieg operacji w o j s k o w y c h . Pierwszym „ d o w o d e m " na zaistnienie RMA i zmiany paradyg¬ matu wojny miała byc wojna w Zatoce Perskiej z poczatku lat 90. X X w i e k u . Po wojnie w Zatoce Perskiej rozpoczeęła sieę dyskusja wokoł koncepcji rewolucji w sprawach wojskowych ( R M A ) . Bez waętpienia wojna ta była polem zastosowania wysokiej technologii. Pierwszy raz uzżyto do walki precyzyjnie naprowadzanych laserowo bomb, samolotow bezzałogowych, niewidzialnych dla radarow samolotow F-117 czy teżz artyleryjskich systemow wykrywania i niszczenia celow TACFIRE. Powstała wowczas nowa koncepcja tzw. wojny na dystans, czy tezż wojny zdalnie sterowanej, w ktorej kluczowaę rolęe zaczęeła odgrywac przewaga informacyjna. Po raz pierwszy rowniezż w ł a s n i e poczaętkowy okres wojny zawazżył na jej ostatecznym w y n i k u . Pierwszy amerykanski atak powietrzny, ktory trwał przez pieęc tygodni, d o p r o w a d z i ł do zniszczenia głownych stanowisk radarowych w Iraku, eliminacji systemu wczesnego ostrzegania, neutralizacji systemu obrony, zniszczenia systemu telekomunikacji i sieci energetycznych, co s p o w o d o w a ł o paralizż struktury dowodzenia . Atak terrorystyczny na Stany Zjednoczone, ktory miał miejsce 11 wrzesnia 2001 roku, zmienił amerykanski sposob prowadzenia wojny. Atak ten zakonczył etap hegemonii paradygmatu, zakładajaęcego uzżycie siły jako instrumentu politycznego. Patrzaęc przez pryzmat wydarzen z 11 wrzesnia, nalezży uznac,zże „ w i e t n a m s k a lekcja", zapisana w doktrynie miażdżącej siły (Overwhelming Force), okazała sieę nieodpowiednia dla strategicznych wyzwan nowej ery „ukrytego w cieniu" zagrożzenia i mieędzynarodowej siatki terrorystycznej. W latach 90. X X wieku widoczna jest wiara cywilnych strategow w politycznaęuzżytecznosc sił zbrojnych. Symbolem takiego nastawienia był brak podejmowania przez administracjeę prezydenta Billa Clintona zdecydowanych akcji przeciwko A l 71 72 73 7 1 C y t . A n d r e w M a r s h a l l , za: M . Sheehan, op.cit., s. 65. 7 2 M . Evans, From Kadesh to Kandahar: Military College Review" lato 2003, ai_105210224/?tag=content;col1 7 3 Theory and the Future of War, „ N a v a l W a r http://findarticles.com/p/articles/mi_m0JIW/is_3_56/ (10.01.2011). Ł. K a m i e n s k i , Technologia i wojna przyszłości. Wokoł nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach wojskowych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonskiego, K r a k o w 2009, s. 3 8 - 3 9 . �76 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku 74 Kaidzie . Po 11 wrzesnia rewolucyjnej zmianie uległy założzenia narodowej polityki bezpieczenstwa, podobnie jak miało to miejsce we wsteępnym stadium zimnej wojny, gdy po raz pierwszy w y a r t y k u ł o w a n o koncepcjęe atomowego odstraszania . Jednakżze taka rewolucja w mysleniu strategicznym w y m a g a ł a rownoległej zmiany w narodowej koncepcji wojny. Dlatego transformacja wojskowa, wprowadzana przez administracjęe amerykanskaę, przyjęeła rownieżz wymiar kulturowy. W załozżeniu, systematycznej transformacji miały ulec nie tylko struktury wojskowe, globalna doktryna obronna, systemy broni, ale takżze zwiaęzany z n i m i zestaw postaw, dotyczaęcy prowadzenia działan wojennych, ktory krystalizował sięe latamipozakonczeniu wojny w Wietnamie. Sekretarz Obrony Donald Rumsfeld celowo postanowił „oczyscic" kulturęe wojskowaę z awersji do ryzyka, z przekonania o wyzższosci stosowania tzw. miazżdżzaęcejsiłyorazzograniczonej koncepcji politycznej uzżytecznosci sił zbrojnych. 75 W samym centrum technologicznego dyskursu, ktory zaczaęł dominowac w założeniach strategicznych administracji George'a W . Busha, pojawiła sie teza, zże działania wojenne to proces do głeębi techniczny, skupiajaęcy sięe na osiaęganiu całkowitej technicznej przewagi i doskonaleniu działan na polu bitwy. Wedle autorow wpływowej koncepcji znanej jako „błyskawiczna dominacja" (Rapid Dominance) czy tez „szok i przerazenie" (Shock and Awe) celem działan zbrojnych jest: „zapewnienie kontroli nad otoczeniem, albo i n n y m i słowy, zastosowanie najwyzższego stopnia szoku i w y w o ł a n i e strachu, ktore to działa¬ nia doprowadzaę do wzbudzenia u wroga przekonania, zże opor jest daremny (...). Dzieęki odpowiednio zastosowanej kontroli beędzie mozżna sprawdzac i regulowac to, co wrog dostrzega i rozumie, jak rowniezż to, co pozostaje poza zasięegiem jego percepcji (...). Dlatego wykonywanie tego typu kontroli musi wykraczac poza zwyczajne zablokowanie i unieszkodliwienie wroga i jego społecznosci, tak aby wyeliminowac mozżliwosc wykonywania działan przez chocby jego najbar¬ dziej podstawowe j e d n o s t k i " . 76 Przekonanie, zże taka całkowita kontrola w działaniach zbrojnych mozże zostac osiaęgnieęta, opiera sieę na załozżeniu, żze zarowno uderzenie na wroga, jak i zaskoczenie go działaniami zbrojnymi wynika z przewagi zastosowanych srodkow technicznych. Juzż w 1978 roku owczesny podsekretarz obrony W i l l i a m Perry w s k a z y w a ł , zże Departament Obrony uzyska n i e d ł u g o mozżliwosc dostrzeżzenia wszystkiego, co istotne na polu bitwy, uderzenia we wszystko, co możzna zobaczyc, i zabicia wszystkiego, w co mozżna uderzyc . Rewolucyjna wizja Perry'ego wiązała się z minimalizacja; przypadkowosci standardowo zwiaęzanej z działaniami wojennymi przez uzyskanie pełni informacji dotyczaę77 7 4 R . H . Schulz, Showstoppers, 7 5 N . L e m a n n , The Next World Order, „ T h e N e w Y o r k e r " 1 k w i e t n i a 2 0 0 4 . 7 6 H . K . U l l m a n , J.P. W a d e , Rapid Dominance, A Force for all Seasons: Technologies and Systems for Achieving 7 7 luty Shock and Awe, Royal U n i t e d Services I n s t i t u t e , L o n d o n 1998, s. 1 8 - 1 9 . M . L i b i c k i , www.USDoD.com: 1999, (10.12.2010). „ T h e W e e k l y Standard" 26 stycznia 2 0 0 4 . Virtual Diplomacy Report 7, U n i t e d States I n s t i t u t e o f Peace, www.usip.org/virtualdiplomacy/publications/reports/libickiISA99.html �77 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... cych aktualnej sytuacji. W zakresie siły natarcia przewaga miałaby zostac osiaęgnieęta przez zapewnienie całkowitej precyzji. G ł o w n e załozżenie nowej doktryny wojskowej jest takie, zże kontrolowanie działan zbrojnych skupia sięe w o k o ł kontrolowania p r z e p ł y w u informacji. Utrzymujaęc samemu nalezżyty obraz przestrzeni operacji wojskowej, nalezży jednoczesnie nie dopuscic do tego, aby informacje te zostały przechwycone przez wroga. Co wieęcej, przez odpowiedniaę manipulacjeę nalezży zarzaędzac tym, co wrog mozże zobaczyc i jakie wnioski z tego wyciaęgnie. Trafnie ujaęł to generał L i u Yazhou z Sił Powietrznych Chinskiej Republiki Ludowej, ktory stwierdził, zże nowy amerykanski sposob prowadzenia wojny polega na wcieleniu sięe w roleę jasnowidza, ktory jest zdolny widziec i s ł y s z e c w s z y s t k o z daleka, przy jednoczesnym sprawieniu, aby przeciwnik pozostał slepy i g ł u c h y . Były Sekretarz Obrony W i l l i a m Cohen stwierdził w t y m kontekscie: „Mielismy wynikajaęce z doswiadczenia poczucie, żze wiedza oznacza siłęe, natomiast abso¬ lutna wiedza oznacza absolutnaę siłeę (...). Dlatego obecna dominacja w swiecie informacji stawia nas w pozycji pozwalajaęcej utrzymac przewagęe nad jakaękolwiek innaę siłaę w dajaęcej sieę przewidziec p r z y s z ł o s c i " . 78 79 Z kolei admirał W i l l i a m Owens, ktorego rola, było w d r a ż a n i e w latach 1994¬ 1996 tej nowej doktryny wojskowej, wskazywał, żze technologia informacyjna daje dowodcom wojskowym pierwszy raz w historii mozżliwosc ujrzenia wszechstronnego obrazu działan wojennych w czasie rzeczywistym . Uczestnicy dyskusji w o k o ł koncepcji RMA podzielili sięe na dwa wyrazne obozy: ewolucjonistow i rewolucjonistow. Ci pierwsi dowodzili, zże sposob prowadzenia walki przez Stany Zjednoczone stanowił jedynie udoskonalenie dotychczasowych metod, stosowanych przez panstwa zachodnie, drudzy z kolei wskazywali, żze mamy do czynienia z i s t o t n y m p r z e ł o m e m w sposobie prowadzenia wojny. Za pierwszym podejsciem opowiadali sieę przede wszystkim ci badacze i wojskowi, ktorzy zgadzali sieę z tradycyjnym amerykanskim załozżeniem, nakazujaęcym p r z y j m o w a c , ż z e dominacja technologiczna nad wrogiem jest rownoznaczna ze zdobyciem przewagi taktycznej i strategicznej, dzieęki czemu jest jednoczesnie gwarancjaę zwycieęstwa. Reprezentantem tego podejscia był m . i n . Andrew Marshall, dyrektor Office o f Net Assessment w Pentagonie . Zarowno Marshall, jak i i n n i zwolennicy tej teorii dowodzili, zże podczas wojny w Zatoce Perskiej istniały pewne kluczowe problemy, ktore nie pozwalały uznac tej operacji za p r z e ł o m czy teżz rewolucjeę w sprawach wojskowych. Przede wszystkim wskazywano na zawodnosc owczesnych wysoko zaawansowanych technologii wojskowych, jak np. błęedy w laserowych sys¬ temach naprowadzania, powtarzajaęca sięe czasowa niedosteępnosc systemu 80 81 7 8 Wywiad L. Yazhou dla D . X u z D o n g f a n g www.eveningpost.org/blog/archives/2005/1/8 Wang (Szanghai), 31 maja (10.12.2010). 7 9 J.D. D e r i a n , Virtuous War, W e s t v i e w Press, Boulder 2 0 0 1 , s. 113. 8 0 W . A . Owens, E. Offley, Lifting 8 1 Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 24. the Fog ofWar, B a l t i m o r e , L o n d o n 2 0 0 1 , s. 1 4 - 1 5 . 2004, �78 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku nawigacji satelitarnej GPS, awarie sprzeętu komputerowego. Po drugie, wskazywano, zże sprzęet użzyty w czasie tej wojny, ktory był uwazżany za nowoczesny, częesto miał zastosowanie juzż we wczesniejszych działaniach. T u mozżna chociażzby podac,żze systemy komunikacji satelitarnej zostały po raz pierwszy uzżyte przez Amerykanow w czasie wojny w Wietnamie w 1965 roku, bezzałogowe samoloty były rowniezż od 1964 roku wykorzystywane w Azji do celow prowadzenia rozpoznania fotograficznego. Po trzecie, podawano, żze brak jest jakiejkolwiek dramatycznej zmiany w doktrynie wojennej czy tezż organizacji i strukturach sił zbrojnych. Zwolennicy teorii ewolucji w wojskowosci wskazywali zatem, zże wojna w Zatoce s t a n o w i ł a jedynie zapowiedz tego, w jaki sposob mogaę wyglaędac konflikty zbrojne w p r z y s z ł o s c i . 82 Po wojnie w Zatoce p o w s t a ł wyrazny oboz zwolennikow teorii RMA. Ich podejscie znalazło wyraz w raporcie Departamentu Obrony dotyczaęcym tej wojny, przedstawionym Kongresowi: „przewage naszym siłom dała rewolucyj¬ nie nowa generacja broni o wysokiej technologii w połaęczeniu z innowacyjnaę i skutecznaę doktrynaę" . Podkreslano w szczegolnosci niespotykane na owczesne czasy zastosowanie sił powietrznych i przewageę technologii nad wyko¬ rzystaniem sił laędowych. W szczegolnosci uwypuklano d o k ł a d n o s c ataku powietrznego, a co za tym idzie, mozżliwosc całkowitego zaskoczenia operacyjnego i strategicznego przez paraliżz sił przeciwnika. Dlatego dla architekta operacji powietrznej - pułkownika Johna Wardena I I I - wojna w Zatoce była pierwszym przykładem hiperwojny . Podobnie uznali Alvin i Heidi Tofflerowie, wskazujaęc, żze mamy do czynienia z narodzinami nowej formy prowadzenia w o j e n . 83 84 85 W t y m miejscu mozżna za Bolesławem Balcerowiczem przytoczyc definicjeę RMA podana przez Science and Technology Commitee: „RMA to wielka zmiana w naturze działan wojennych beędaęca nastęepstwem innowacyjnej aplikacji nowych technologii, ktore w kombinacji z radykalnymi zmianami doktryn militarnych oraz koncepcji operacyjnych i organizacyjnych fundamentalnie zmieniaja charakter operacji m i l i t a r n y c h " . Definicja ta odwołuje się w zasadzie do weężzszego rozumienia RMA, obejmujaęc przede wszystkim zagadnienia strategii wojskowej, co z o s t a ł o podkreslone rowniezż przez W i l l i a m s o n a Murraya i MacGregora Knoxa, ktorzy pisza, że: „rewolucje w dziedzinie wojskowosci saę czasem innowacji, w ktorym w teorii wojskowosci rozwijajaę sieę nowe pojeęcia, właęczajaęc w to zmiany w doktrynie, taktyce, procedurach i technologii (... ) zajmujaę one miejsce niemal wyłaęcznie na poziomie ope¬ racyjnym wojny. Rzadko dotyczaę poziomu strategicznego, wyjaęwszy sytuacje, w ktorych operacyjny sukces możze wyznaczyc duzże strategiczne zrownanie 86 8 2 Ibidem, s. 2 5 - 2 6 . 8 3 Conduct of the Persian Gulf Conflict: An Interim Report to Congress, U.S. D e p a r t m e n t o f Defense, W a s h i n g t o n D . C . , lipiec 1 9 9 1 , s. 1-4, za: Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 4 Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 5 A . Toffler, H . Toffler, Wojna i antywojna, M u z a SA, W a r s z a w a Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 6 B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., W a r s z a w a 2010, s. 237. 1997, s. 93, za: �79 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... poziomow. Ponadto rewolucje w dziedzinie wojskowosci zawsze pojawiajaęsieę w kontekscie polityki i strategii, a kontekst ten jest w s z y s t k i m " . N a t o m i a s t R M A wujeęciu szerokim obejmuje oprocz zmian w wojskowosci rowniezż zmiany społeczne, panstwowe, ekonomiczne czy teżz polityczne, ktore wymuszajaę odmienne ukształtowanie odmiennego typu organizacji zbrojnej i jej struktury . Bolesław Balcerowicz zauważza jednak istotne ograniczenia RMA: teryto¬ rialne i czasowe . RMA, poza Stanami Zjednoczonymi, pozostaje wyłaęcznie teoria-koncepcja, n i e p r z e k ł a d a l n a n a jezyk operacji, plany i programy. W samych Stanach Zjednoczonych rownieżz zaczeęto dostrzegac słabosci zbytniego koncen¬ trowania sieę na RMA. Choc srodowisko bezpieczenstwa X X I wieku wymaga nowych metod walki, to R M A nie jest „własciwaęrewolucjaę", dobraęodpowiedziaę na nowe wyzwania. A u t o r zauwazża: „Dobrze stosowane strategie asymetryczne, co mozżna wspołczesnie obserwowac, powodujaę, zże nowoczesne, wyrafinowane systemy stajaę sieę funkcjonalnie m a ł o uzżyteczne. Asymetryczny przeciwnik nie boi sieę koncepcji walki sieciocentrycznej; a z sieci z powodzeniem korzystajaę terrorysci . Wymyslne, d o s k o n a ł e skaędinaęd systemy nie całkiem p a s u j a ę d o misji i zadan prostych; do operacji pokojowych, misji humanitarnych czy budowania pokoju. W koncepcjach i planach transformacji gdzies zawieruszyła sieę elementarna refleksja - żzaden przeciwnik nie podejmie walki na warunkach USA i ich sojusznikow, ani panstwowy, ani (tym bardziej) niepanstwowy" . Bezgraniczna wiara w R M A spowodowała, żze amerykanskie wojsko było w 2003 roku w pełnej gotowosci do walki - ale nie z t y m wrogiem, co trzeba. Zamiast armii Husajna, ktora nie była juzż zdolna do działania, pojawili sieę skuteczni partyzanci - byli zżołnierze z rozwiaęzanych sił zbrojnych. „Powietnamska trauma" odzżyła, a owczesny wicepremier Iraku zaczaęł straszyc niaęStany Zjednoczone: „Niech nasze ulice stana sie waszymi d ż u n g l a m i , a nasze budynki - waszymi b a g n a m i " . M i t niezwycięezżonej armii prysnaęł, a liczba ofiar po stronie sił koalicji zaczęła rosnań. Technologia nie zapewniła zwyciestwa. 87 88 89 90 91 92 8 7 P. Faber, Rewolucja w dziedzinie wojskowoósci, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony N a r o d o w e j " 2003, n r 4, s. 1 0 0 - 1 0 1 , za: B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., s. 2 3 7 . 8 8 8 9 Ibidem. B. Balcerowicz, Siła militarna w rzeczywistości E. H a l i ż a k et al. (red.), Stosunki międzynarodowe międzynarodowej. Stan i perspektywy, [w:] w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2006, s. 2 5 4 - 2 5 5 . 9 0 S. Koziej zauważza: „ S i e c i o w a s t r u k t u r a organizacji terrorystycznej p o w o d u j e , żze nie mozżna jej o b e z w ł a d n i c poprzez z w y k ł e niszczenie n a w e t duzżej liczby jej o g n i w . T o jest tak, j a k z t ę p i e n i e m perzu. W y r y w a n i e poszczegolnych k ę p e k n i e w i e l e daje. N a l e ż y u s u n a ń c a ł a siec ukorzenienia. D l a t e g o w s z e l k i e klasyczne operacje, nawet zakonczone spektakularnym sukcesem t a k t y c z n y m , nie mogaę d o p r o w a d z i c do ostatecznego rozstrzygnieęcia strategicznego. Muszaę byc u z u p e ł n i o n e o charakterze wieloma innymi p o z a m i l i t a r n y m " . S. Koziej, działaniami, Wstep internetowy, W a r s z a w a 2010, s. 2 7 - 2 8 . 9 1 B. Balcerowicz, Siła militarna... , op.cit., s. 2 5 5 . 9 2 Za: D . Gregory, op.cit., s. 17. w t y m długofalowymi do teorii i historii wysiłkami bezpieczenóstwa. Skrypt �80 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Jeden z bardziej kontrowersyjnych badaczy wojska, emerytowany pułkow¬ nik Ralph Peters, pisał juzż w 1999 roku: „ N o w e , społeczne rozumienie srodowiska operacji byłoby dużzo bardziej przydatne nizż najdoskonalsze nawet maszyny. Zakochalismy sieę nie w tej rewolucji co trzeba" . Dodawał wreęcz profetycznie w stosunku do wydarzen z Iraku i Afganistanu oraz zapotrzebo¬ wania na wiedzeę o kulturze, ktore one u r u c h o m i ł y : „ O c e n a problemow po¬ zostających w «szarej strefie» podnosi także problem tego, czy interwencje wojskowe nie saę najbardziej skuteczne, kiedy odbywajaę sięe we w ł a s n y m kontekscie kulturowym, ewentualnie w kontekscie bliskim kulturowo, mniej zas skuteczne, gdy kraj docelowy jest oderwany od kulturowej bazy interwencjonistow. Widac milczaęce uznanie tego faktu w naszym poparciu politycznym lub wyrażzanej aprobacie dla regionalnych koalicji, rozwiaęzujaęcych regionalne problemy, jak w Afryce. Model ten jednakzże nie mozże polegac tylko na powierzchownym dostrzeganiu rozżnic kulturowych; nalezży przyjrzec sieę bliżzej podobienstwom w zakresie motywacji i wartosci. Wojsko powinno rozgladnaó sieę za paroma dobrymi antropologami" . 93 94 Możzna zauwazżyc,żze powoli miejsce R M A zaczeęła zajmowac „rewolucja kulturalna w sprawach wojskowych" - cultural revolution in military affairs, choc uzżywa sieę raczej okreslenia „ z w r o t k u l t u r o w y " . Użzycie s f o r m u ł o w a n i a „rewolucja kulturalna w sprawach wojskowych" ma tutaj zwrocic uwagęe na fakt zasteępowania myslenia wyłaęcznie w kategoriach technologicznych (bo nie chodzi t u o odrzucenie niewaętpliwego znaczenia technologii) mysleniem w kategoriach holistycznych - a wieęc kulturowych, w ktorych technologia ma do odegrania jednaęz rol, ale z pewnosciaę nie pierwszoplanowaę. O „rewolucji kulturalnej w sprawach wojskowych", przynajmniej w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Australii, mozże takżzeswiadczyc przyrastajaęca w niezwykłym tempie liczba opracowan wojskowych, poruszajaęcych kwestie relewantnosci wiedzy o kulturze. Nawet j u ż p r z e g l ą d t y t u ł ó w , wybranych z setek innych, mozże dac wyobrazżenie o zachodzaęcym przeskalowaniu dotychczasowej hierarchii wazżnych tematow: • E.E. Bledsoe, The Use of Culture in Operational Planning, Kansas 2005; • W . H . Reinhart, Taking Culture to the Next Level: Understanding and Using Culture at the Operational Level ofWar, Newport 2010; • S.T. Keene, Know Your Enemy and Know Yourself: Assessing Progress in Developing Cultural Competence to Enhance Operational Effectiveness, Newport 2007; • R. Bean, The Effectiveness of Cross-Cultural Training in the Australian Context, Canberra 2006; • D.B. Rosenthal, L.A. Wadsworth, H.A. Elfenbein, J. Sanchez, G.A. Ruark, Training Soldiers to Decode Nonverbal Cues in Cross-Cultural Interactions, Kansas 2009; 9 3 R. Peters, op.cit., s. 30. 9 4 Ibidem, s. 58. �5. Przejawy „zwrotu kulturowego" 81 • J.R. Rentsch, I . Mot, A . Abbe, Identifying the Core Content and Structure of a Schema for Cultural Understanding, U.S. A r m y Resarch Institute for the Behavioral and Social Science, A r l i n g t o n 2009; • C. Hardison, C. Sims, F. A l i , A . Villamizar, B. Mundell, Cross-Cultural Skillsfor Deployed Air Force Personnel Defining Cross-Cultural Performance, Santa Monica 2009; • J.A. Karcanes, Cultural Competence and the Operational Commander; Moving Beyond Cultural Awareness into Culture-Centric Warfare, Newport 2007; • K . D . McRae, The Role of Culture in Joint Operations, Newport 2006; • A . M . Gordon, Preparing Commanders Today, for Coalition Operations ofTomorrow. Or Handy Hints for Herding Cats, Norfolk 2010; • A . O'Conor, L. Roan, K. Cushner, K.A. Metcalf, Cross-Cultural Strategies for Improving the Teaching, Training, and Mentoring Skills ofMilitary Transition Team Advisors, Kansas 2010; • J. Laughrey, Know Before You Go: Improving Army Officer Sociocultural Knowledge, U.S. A r m y War College, Carlisle 2008; • S.C. Rogers, Improving Information Operations with a Military Cultural Analyst, Kansas 2005; • J.P. Dolan, Understanding Culture in the Role ofIndigenous Armies, Carlisle 2008; • H . A l t m a n Klein, A . Pongonis, G. Klein, Cultural Barriers to Multinational C2 Decision Making, Dayton 2000; • T.E. Stenmark, Looking for Gold Nuggets in the Melting Pot: Language, Cultural Awareness, and the Fourth Generation Warrior, Alabama 2006; • M . L . Zbylut, K.A. Metcalf, J.M. K i m , R.W. H i l l Jr., S. Rocher, C. Vowels, Army Excellence in Leadership (AXL): A Multimedia Approach to Building Tacit Knowledge and Cultural Reasoning, Kansas 2007; • M.S. Willis, Contrasts Between American and Afghan Warriors, a Comparison Between Two Martial Cultures, Kansas 2010. Więekszosc z wymienionych tutaj opracowan p o w s t a ł a w ramach zmienio¬ nego program szkoleniowego Marines w Forth Leavenworth w Kansas. Tam w ł a s n i e „zwrot kulturowy" zaczał objawiac się zarowno w teorii, jak i w praktyce, wywołujaęc falęe zainteresowania kwestiami k u l t u r o w y m i i prowadzaęc do wydania jednej z najważzniejszych publikacji w tej dziedzinie - podreęcznika walki przeciwpartyzanckiej. 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" Od 2005 roku, momentu g w a ł t o w n e g o pogorszenia sieę sytuacji w Afganistanie, ktory dotychczas był traktowany drugoplanowo, oraz w Iraku, napływajaę relacje wielu amerykanskich zżołnierzy rozżnego szczebla, mowiaęcych o tym, żzemajaę swietnaę swiadomosc sytuacyjnaę i przewageę technologicznaę, ale brakuje i m swiadomosci mieędzykulturowej. To w ł a s n i e ona pozwalałaby z r o z u m i e c , „ o c o chodzi" w codziennym życiu i kontaktach z ludnoscia iracka czy afganska. Coraz �82 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku powszechniejsze opinie i publikacje na ten temat zmusiły najbardziej liczebnie zaangażzowanaę armięe amerykanskaę do zmiany nastawienia wobec problemu swiadomosci mieędzykulturowej. Zaczeęto poszukiwac ekspertow od kultury tych regionow. Jak przyznał pewien p u ł k o w n i k sił specjalnych pracujaęcy w biurze podsekretarza obrony ds. wywiadu: „Ponieważz nie wiemy po prostu, do kogo sieę zwrocic po informacje na temat tego, co spaja nieznane nam społeczenstwa, uzżywamy wyszukiwarki Google do projektowania polityki wobec n i c h " . W odpowiedzi zaczeęły powstawac centra szkoleniowe. W Stanach Zjedno¬ czonych w maju 2005 roku utworzono U.S. Marine Corps Center for Advanced Operational Culture Learning - Marine Corps T r a i n i n g and Education Command ( C A O C L - T E C O M ) w Quantico (swiadomosc miedzykulturowa została wpisana rowniezż w najnowszaę doktryneę M a r i n e s ) , w k w i e t n i u 2006 roku U.S. A i r Force Culture and Language Center (AFCLC) w Montgomery, The Navy Center for Language, Regional Expertise and Culture (CLEREC) w Pensacola oraz T R A D O C Culture Center (TCC) w Fort Huachuca. W niemieckiej Bundeswehrze w l u t y m 2009 roku p o w s t a ł o Zentrale Koordinierungsstelle Interkulturelle Kompetenz (ZKIK) przy Z e n t r u m Innere Fuhrung, w Holandii (Enschede), w N A T O - w s k i m CIMIC Centre of Excellence prowadzone saę pogłeębione kursy ze swiadomosci mięedzykulturowej. W Stanach Zjednoczonych szkolenie kulturowe od dawna wyszło juzż poza dorazne ramy szkolenia na potrzeby misji w Iraku czy Afganistanie. Wojskowe kursy kulturowe zaczynajaę sieę juzż na etapie szkolenia rekrutow oraz w ramach szkoł oficerskich (Officers' Candidate School to Professional Military Education - PME). Sa rownież dopasowane ze wzgledu na wykonywane zadania: od spraw cywilnych do operacji specjalnych, od operacji informacyjnych do wywiadu, od logistyki do operacji laędowych. Kazżda z tych specjalnoósci potrzebuje bowiem innej wiedzy o k u l t u r z e . Oczywióscie praktyczne wprowadzenie kultury do wojskowych programoów szkoleniowych napotyka liczne trudnoósci. Pierwszaę z nich jest przełożzenie akademickich t e o r i i i analiz etnograficznych, bez utraty ich wartoósci i dogłeębnoósci, na jeęzyk i procedury wojskowe. Roównie wazżne okazuje sieę takzże stworzenie bazy kulturowych lessons learned z byłych, jak i obecnie trwajaęcych operacji, umozżliwiajaęcych „ z a c h o w a n i e " wiedzy z doóswiadczenó, ktoóre armia juzż nabyła. Wreszcie pomoc dowoódcom wojskowym w przygotowaniu swoich oddziałoów na wyzwania kulturowe, ktoóre bęedaę stały przed siłami zbrojnymi w najbliżzszych l a t a c h . 95 96 97 98 99 100 9 5 M . McFate, The Military Utility of Understanding Adversary Culture, „Joint Forces Q u a r t e r l y " 2005, n r 38, s. 46. 9 6 http://www.tecom.usmc.mil/caocl/ 9 7 P. Holmes-Eber, P . M . Scanlon, A . L . H a m l e n (red.), Applications for Operational (26.06.2010). Perspectives from the Field, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o 2 0 0 9 , s. 1. 9 8 http://www.culture.af.edu/history.html 9 9 P. Holmes-Eber, P . M . Scanlon, A . L . H a m l e n (red.), op.cit., s. 1. 1 0 0 Ibidem, s. 4 - 5 . (26.06.2010). Culture. �83 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" Dzis podstawowe dokumenty w swiecie anglosaskim, w o k o ł k t o r y c h tworzone saę programy szkolen, to: brytyjska Joint Doctrine Note 1/09 The Significance of Culture to the Military, amerykanski Operational Culture for the Warfighter oraz Applications for Operational Culture. Perspectives from the Field - oba przygotowane dla Marines, jak rownieżz Through the Lens ofCultural Awareness: A Primer for US Armed Forces Deploying to Arab and Middle Eastern Countries . Dodatkowo opracowano na potrzeby amerykanskiej armii szereg materiałow upowszechniajaęcych wiedzeę o kulturze i dziedzictwie kulturowym terenow operacji: m.in. mieszczaęce sieę wportfeluCulture Smart Card czy tezż specjalne karty do gry, majaęce promowac szacunek wobec obiektow dziedzictwa kulturowego Iraku i Afganistanu. 101 W 2006 roku ukazał sięe rownieżz w USA pierwszy od dwudziestu lat podręecznik poswieęcony wyłaęcznie zwalczaniu partyzantki: Counterinsurgency Manual FM 3-24. Liczaca 282 strony praca została opracowana przy udziale doktor antropologii z Uniwersytetu Yale, Montgomery McFate, ikony w s p o ł czesnej antropologii zaangażzowanej we wspołpraceę z wojskiem, z tego zresztaę powodu odrzuconej przez srodowisko antropologiczne. Do podręecznika, ktory pobił rekordy sprzedazży, wsteęp napisali dowodzaęcy siłami ISAF od 23 czerwca 2010 roku generał David Petraeus (głownodowodzaęcy siłami wielonarodowymi w Iraku w latach 2007-2008) oraz znany ekspert w dziedzinie operacji przeciwpartyzanckich, p u ł k o w n i k John A . Nagl, autor ksiaęzżki Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam (Chicago 2002). Słowo „ k u l t u r a " w F M 3-24 pojawia sieę 88 razy, a słowo „ k u l t u r o w y " 90 razy. Podreęcznik wskazuje na potrzebęe posiadania „bystrych, dobrze poinfor¬ mowanych i swiadomych kulturowo liderow". Nie zadowalajaęc sięe t y m tylko, w grudniu 2010 roku Komisja Sił Zbrojnych Izby Reprezentantow o p u b l i k o w a ł a raport z wytycznymi: Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: Bridging the Gap . Powołujaęc sięe na tzw. Czteroletni Przeglaęd Obronny (Quadrennial Defense Review - 2010), w ktorym stwierdzono, iz „wspołczesne srodowisko operacyjne wymaga w duzżo wieększym stopniu eksperckiej wiedzy w zakresie znajomosci jeęzykow i regionow, wymagajaęcej lat, a nie tygodni, szkolen i edukacji, jak rowniezż dużzo więekszego rozumienia czynnikow, ktore wpływajaę na zmiany s p o ł e c z n e " , członkowie komisji analizujaę dotychczaso¬ we działania w tej mierze podjeęte w amerykanskiej armii i dajaę nowe wytyczne 102 103 1 0 1 Deploying W . W u n d e r l e , Through to Arab and Middle the Lens of Cultural Eastern Countries, Awareness: A Primer for US Armed Forces C o m b a t Studies I n s t i t u t e (CSI) Special Study, W a s h i n g t o n 2 0 0 6 . Dosc s y m p t o m a t y c z n i e wsteęp do tej p u b l i k a c j i d y r e k t o r CSI, p ł k T i m o t h y R. Reese z a k o n c z y ł h a s ł e m : „ C S I - T h e Past is Prologue!". D o s w i a d c z e n i a z operacji w o j s k o ­ w y c h p r o w a d z o n y c h w p r z e s z ł o s c i (jak c h o c i a ż b y W i e t n a m czy Afganistan z lat 1 9 7 9 - 1 9 8 9 ) sa obecnie rzeczywiscie p r o l o g i e m do d z i a ł a n w krajach niezachodnich, niestety spozniona lekcja o d r a b i a n a ę dzisiaj przez w i e l e a r m i i p a n s t w c z ł o n k o w s k i c h N A T O , w t y m przede w s z y s t k i m przez A m e r y k a n o w . 1 0 2 C o m m i t t e e o n A r m e d Services U.S. H o u s e o f Representatives, Building Language and Cultural 103 jLU„„, Competencies in the Military: o o Bridging the Gap, g r u d z i e n 2010. Skills �84 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku w celu zwięekszenia ósrodkoów i nacisku w szkoleniach w zakresie óswiadomoósci mieędzykulturowej. Refleksja nad k u l t u r a ę j e s t róowniezż obecna w N A T O . Juzż NATO-wska doktryna wspóołpracy cywilno-wojskowej AJP 0-9 z 2003 roku jako jednaęz zasad tej wspoółpracy wpisuje óswiadomoósóc k u l t u r o w a ę . Obecnie trwajaę prace nad wykorzystaniem wnioskóow Wielonarodowego Eksperymentu 6, ktoórego N A T O było integratorem. Działania te saę kontynuowane w trwajaęcym obecnie projekcie Human Aspects of Operations . W 2008 roku opublikowano także raport Multinational Military Operations and Intercultural Factors . W l u t y m 2011 roku N A T O o p u b l i k o w a ł o w ł a s n a d o k t r y n ę przeciwpartyzancka AJP 3 . 4 . 4 . Oba dokumenty, choóc o zasadniczo odmiennym statusie, nalezżałoby jednak odczytywaóc roównolegle: raport koncentruje sięe bowiem głoównie na aspektach kultury organizacyjnej i roli czynnika kulturowego dla efektywnoósci operacji wielonarodowych („wewnaętrz" Sojuszu), zaós doktryna C O I N poóswięecona jest w duzżej mierze kulturowej relewantnoósci „czynnika ludzkiego" w ósrodowisku operacyjnym - skierowana jest wieęc „na zewnaętrz" sił Sojuszu. 104 105 106 107 5.1. Z n a c z e n i e k u l t u r y d l a w o j s k a - b r y t y j s k a J o i n t D o c t r i n e Note Warto w t y m miejscu przyjrzeóc sięe konkretnemu przykładowi, ukazujaęcemu sposoób, w jaki jest prezentowany w wojsku temat kultury. Poniewazż jedynym d o k u m e n t e m doktrynalnym, tak obszernie w dodatku analizujaęcym jej problematyke, jest brytyjska Joint Doctrine Note nr 1/09 (JDN 1/09), posłuży ona za modelowy przykład takiego podejscia . Zgodnie z brytyjskaę Joint Doctrine Note dotyczaęcaę znaczenia kultury dla wojska, przyjęta w styczniu 2009 roku, kulture m o ż n a nabyc, a nie „biologicznie odziedziczyóc", głoównie przez przyzwyczajenia lub nieóswiadome warunkowanie, zawsze odbywajaęce sięe w subtelny sposoób. Odroózżnia ona członkóow jednej grupy od innej i stanowi soczewkęe, przez ktoóraę członkowie danej grupy postrzegajaę i rozumiejaęóswiat. Kultura zawiera w sobie wartoósci, normy, przekonania, odzwierciedlone w roózżnorodnych strukturach i systemach, obejmujaęce przeszłoósóc i teraózniejszoósóc. W p ł y w a na postawy jednostek, założzenia i wymagania, 108 1 0 4 AJP 0-9, N A T O Civil-Military 1 0 5 Z róodło i n f o r m a c j i : r o z m o w a z e k s p e r t e m F u t u r e Solutions - H u m a n Factors N A T O Co-operation Doctrine, 2-2, zasada n r 1 - cultural awareness. ó Command Transformation. 1 0 6 Factors, A . R . Febbraro, B. McKee, S.L. Riedel, Multinational Military Operations and Intercultural Research and T e c h n o l o g y O r g a n i z a t i o n N A T O , l i s t o p a d 2 0 0 8 , n r d o k u m e n t u : A C / 323(HFM-120)TP/225. 1 0 7 Allied Joint Doctrine for Counterinsurgency 1 0 8 W styczniu 2013 r o k u u k a z a ł sieę kolejny d o k u m e n t d o k t r y n a l n y sił brytyjskich 3 / 1 1 , Decision Making and Problem Solving: ( C O I N ) , AJP 3.4.4. Human and Organizational Factors, JDN który w całosci poóswieęcony jest w p ł y w o w i k u l t u r o w o u w a r u n k o w a n e g o c z y n n i k a l u d z k i e g o na funkcjonowa¬ nie t a k i c h organizacji jak w o j s k o , j a k i na sposoby myóslenia i d z i a ł a n i a podczas róożznorodnych sytuacji k r y z y s o w y c h i operacji wojskowych. �85 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" kształtuje percepcję, motywy, intencje i zachowania. Kulturę należy odroznic od natury ludzkiej z jednej strony i od osobowosci jednostki z d r u g i e j " . Ilustrację tego rozrozżnienia zawiera diagram umieszczony poniżzej : 109 110 R y s u n e k 2. P i r a m i d a n a t u r a - k u l t u r a - osobowosc Zrodło: Joint Doctrine Note. W J D N 1/09 przyjeto nastepujace definicje: Kultura (culture) - wspolne koncepcje, ktore wskazujaę, w co ludzie wierzaę, jak sięe zachowujaę i jak to zachowanie jest interpretowane. Zdolnosc kulturowa (cultural capability) - zdolnosc zrozumienia kultury i skutecznego zastosowania tej wiedzy w jakimkolwiek srodowisku. Wyrożznia sieę poziomy zdolnosci kulturowej: swiadomosc, zrozumienie i znajomosc. Kultura organizacyjna (organizational culture) - własciwy danej organizacji sposob wykonywania jej zadan, zasady wspołdziałania z i n n y m i tego typu podmiotami, postrzeganie siebie i wizerunek publiczny, standardowe procedury operacyjne oraz zachowania poszczegolnych jej c z ł o n k o w w kontekscie wspolnej pracy. Subkultura (subculture) - grupa kulturowa w obręebie wieększej grupy kulturowej, majaęca przekonania czy zainteresowania odmienne od wieększosci. S p o ł e c z e n s t w o ( s o c i e t y ) - p o p u l a c j a dwoch lub wiecej osob, ktorej członkowie saę podporzaędkowani tej samej władzy politycznej, czeęsto zajmujaę wspolne t e r y t o r i u m i (lub) m a j a ę w s p o l n a ę k u l t u r ę e i poczucie wspolnej tozżsamosci. S p o ł e c z e n s t w o zazwyczaj posiada kulturęe dominujaęcaę oraz duzżaę liczbeęrozżnych subkultur. Rozżne s p o ł e c z e n s t w a mogaę dzielic podobne kultury. 1 0 9 J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, The Significance of Culture to the Military, http://www.mod.uk/ NR/rdonlyres/85A05A02-B2FE-4965-B1CD-E9DF1E913A0B/0/20090219JDN_1_09UDCDCIMAPPS.pdf, s. 1 - 1 . 1 1 0 Ibidem, s. 1-2, Advantage, za: L . H o e c k l i n , Managing Addison-Wesley, London 1995. Cultural Jest t o Differences, jeden Strategies for z najstarszych i Competitive najbardziej r o z p o w s z e c h n i o n y c h d i a g r a m o w i l u s t r u j ą c y c h relacje k u l t u r a - n a t u r a - o s o b o w o s c , k t o r y ż nalezc mo zna w w i e l u publikacjach z zakresu n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . od- �86 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Dokument J D N 1/09 podkreósla w specyficzny sposoóbroówniezż znaczenie kultury dla wojska, i tak: „kultura jest czeęósciaę szerszego kontekstu, w ktoórym majaę miejsce operacje wojskowe oraz codzienne relacje. Ignorowanie znaczenia kultury zwieększa ryzyko niepowodzenia danej kampanii czy misji oraz tworzy bariery dla skutecznej interakcji. Rozwinięeta zdolnoósóc kulturowa redukuje te ryzyka i tworzy: nowe mozżliwoósci, ktoóre mogaę przyczynióc sięe do porazżki wroga albo odniesienia sukcesu w negocjacjach z n i m ; lepsze zrozumienie lokalnych społecznoósci i podstaw danego konfliktu; owocnaę wspóołpracęe z sojusznikami. Aby umozżliwióc dowoódcy koordynacjeę i połaęczenie zastosowania zaroówno efektu psychicznego, jak i psychologicznego, kluczowe jest docenienie cech kulturo¬ wych oraz wpływoów wszystkich znaczaęcych stron. Zrozumienie wartoósci kultury w całym spektrum operacji i procesóow wojskowych przyniesie rezultat w p o s t a c i z w i e ę k s z o n e j óswiadomoósci sytuacyjnej, lepszego przygotowania przestrzeni walki, lepszej ochrony sił oraz skuteczniejszego zaangazżowania taktycznego. Kultura ma szczegoólne znaczenie dla bezpieczenóstwa i stabiliza¬ cji tam, gdzie kluczowy jest wymiar ludzki. Tam, gdzie jest ryzyko oddzielenia sięe ludnoósci cywilnej od władz albo wspierania mieędzynarodowych aktoróow, ktoórzy starajaę sięe to wykorzystaóc. Analiza kultury pozwoli zidentyfikowaóc alternatywne rozwiaęzania, potencjalnie zmniejszajaęce koniecznoósóc stosowania siły, ktoóre mogaępomoóc pozbawióc partyzantóow przewagi propagandowej i nowych r e k r u t o ó w " . Dalej J D N 1/09 wskazuje, zże: „ z r o z u m i e n i e znaczenia kultury mozże pomóoc w przewidzeniu i interpretacji działaón jednostek baędóz grup, dlatego analiza kultury musi byóc integralnaę częeósciaę planowania i realizacji w kazżdej kampanii. Analiza kulturowa ma szczegoólne znaczenie dla działanó połaęczonych, zwięekszajaęc mozżliwoósóc w p ł y w a n i a na wolęe, postrzeganie i mozżliwoósci innych aktoróow. To mozże wymagaóc wzmocnienia i wsparcia kulturowych podobienóstw oraz wykorzystania róożznic. Szanse wynikajaęce ze zwieększonej zdolnoósci kulturowej to: 111 a. Ulepszona analiza i planowanie, właęczajaęc w to zapobieganie konfliktom oraz planowanie uprzedzajaęce konflikt. b. Identyfikacja i wykorzystanie szans na zrozumienie procesu podejmowania decyzji u przeciwnika. c. Identyfikacja i wykorzystanie luk w kulturze przeciwnika oraz jednoczesna identyfikacja i ochrona własnych luk. d. Ograniczenie ryzyka alienacji mieędzy siłami przyjaznymi a neutralnymi, wzmocnienie poczucia wiarygodnoósci i legitymizacji, zwieększenie znaczenia kampanii. f. Identyfikacja i złagodzenie niepożzaędanych i niezamierzonych konsekwencji, co potencjalnie wzmacnia ochroneę własnych jednostek. 1 1 1 J o i n t D o c t r i n e N o t e , op.cit., s. 1-3. �87 6. „Militaryzacja kultury" g. Identyfikacja lokalnie akceptowalnych i zrownoważzonych rozwiaęzan wobec przyczyn powstania konfliktu, umozżliwienie ich transferu dla lokalnych sił. h. Ulepszenie powszechnego zrozumienia i wspołpracy w ramach konsultacji, wymaganych przez podejscie kompleksowe (Comprehensive Approach)we wspołpracy mięedzyrzaędowej, mięedzynarodowej i mieędzyinstytucjonalnej oraz w dyplomacji o b r o n n e j " . 112 Z dokumentow wojskowych przebija wieęc dosc mocno nacisk na utylitaryzm kultury. Taki sposob jej przedstawiania ma wzmocnic w s r o d o w i s k u wojskowym woleę jej analizowania i pokazywac wymierne korzysci, jakie sieę wiaęzżaę z uwzgleędnianiem czynnika k u l t u r o w e g o . Jednoczesnie taka postawa wzbudza opor i niecheęc wielu cywilnych badaczy kultury, dostrzegajaęcych w utylitarnym stosunku do kultury grozbeę jej militaryzacji. 113 6. „Militaryzacja kultury" „Zwrot kulturowy" w wojsku wywołuje n i e p o k o j w s r o d o w i s k u antropologow. Choc zaliczana do a r c h i t e k t ó w tego zwrotu Montgomery McFate pisze, że „nie chodzi o militaryzowanie antropologii, ale antropologizowanie Pentagonu" , obawy wcale nie malejaę. Jeden z najbardziej znanych przeciwnikow „antropo¬ logii najemniczej" (jak czasami pogardliwie jest okreslane zjawisko angazżowania się antropologow w działania wojskowe), Roberto J. Gonzalez, opublikował w 2010 roku ksiażkę pod znamiennym t y t u ł e m : Militarizing Culture. Eassys on the Warfare State , w ktorej analizuje rozne przypadki z historii wojennego zaangazżowania Stanow Zjednoczonych. Zgodnie ze słownikowaędefinicjaę militaryzacja to „podporzaędkowanie żzycia gospodarczego, społecznego, poli¬ tycznego celom w o j s k o w y m " . Piszaęc o procesie militaryzacji kultury, autor zauważza, żze s p o ł e c z e n s t w o amerykanskie przyzwyczaiło sięe, wreęcz zaadapto¬ w a ł o do sytuacji, w ktorej Ameryka jest w ciaęgłym stanie wojny. Militaryzacja w ten sposob zatacza coraz szersze kreęgi, wychodzaęc daleko poza srodowisko wojskowe, a wkraczajaęc na pola dotychczas od niej w zasadzie wolne: gospo¬ darki, szkolnictwa czy zycia r o d z i n n e g o . Jego zdaniem proces militaryzacji zżycia społecznego w Stanach Zjednoczonych dotarł do centrow badawczych, na uniwersytety, wpłynaęł silnie nie tylko na politykeę wewneętrznaę, ale rownieżz na sfereę kultury popularnej. Jego wszechogarniajaęcy charakter upowazżnia wieęc, zdaniem Gonzaleza, do stwierdzenia, zże doszło do militaryzacji kultury. A n t i d o t u m widzi on w procesie „rozbrojenia kultury" (decommission ofculture), 114 115 116 117 1 1 2 Ibidem. 1 1 3 Z o b . A n e k s - f o r m u l a r z analizy k u l t u r o w e j z J D N 1 1 4 Za: K. F a t t a h i , U.S. Army Enlists Anthropologists, 1 1 5 R.J. Gonzalez, Militarizing Culture. 1/09. BBC Service, 16 p a z d z i e r n i k a 2007. Essays on the Warfare State, Left Coast Press, W a l n u t Creek 2010. 1 1 6 Słownik 1 1 7 R.J. Gonzalez, Militarizing... języka polskiego PWN, www.sjp.pwn.pl , op.cit., s. 27. (10.10.2011). �88 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku choóc szanse na jego powodzenie ocenia na razie jako nikłe: „Mozżliwoósóc demilitaryzacji amerykanóskiego społeczenóstwa wydaje sieę odległa. Gdy słowa te saę pisane, w okupowanym Iraku przebywa ponad 120 tysieęcy amerykanóskich żzołnierzy, wspomaganych przez mniej wieęcej takaę samaę liczbeę pracownikoów cywilnych zatrudnionych przez takie firmy, jak Blackwater czy Halliburton. Do lata 2010 roku o k o ł o 100 tysieęcy zżołnierzy amerykanóskich s t a c j o n o w a ł o w Afganistanie, do tego dochodzi podobna liczba wspoółpracownikóow Departa¬ mentu Obrony. W samym tylko roku 2010 prezydent Obama zarezerwował w budżecie 550 m l d d o l a r ó w dla Pentagonu i dodatkowe 130 m l d d o l a r o w n a wydatki w ramach operacji w Iraku i Afganistanie - jest to kwota wieększa niżz wydatki przeznaczone na obroneę w ostatnim roku urzęedowania George'a W . Busha. Co więecej, ponad 2400 cywili zgineęło w Afganistanie podczas pierwszego roku urzęedowania prezydenta Obamy (...), co uczyniło ten okres najbardziej k r w a w y m od czasu rozpoczeęcia inwazji w 2001 roku. Jednoczeósnie Departament Obrony ogłosił sukces przy wykonaniu planóow rekrutacyjnych do armii, co prawdopodobnie wynika z tego, żze wielu ludzi nie możze znaleózóc innej pracy w w y n i k u recesji na globalnym r y n k u " . 1 1 8 Co wieęc pozostaje, pyta Roberto Gonzóalez, w sytuacji, w któorej prezydent obiecywał zmianeę(The change we need lub Change we can believe in to h a s ł a wyborcze Obamy) w pierwszym roku swojego urzeędowania, a doprowadza do przedłużzenia wojskowej okupacji za granicaę, w kraju zaós zwięeksza budżzet na w o j s k o ? . Co mozna zrobic, by powstrzymac proces militaryzacji kultury, który stał sie zwyczajnym elementem życia s p o ł e c z e ó s t w a amerykaóskiego? A u t o r proponuje m . i n . odmitologizowanie „dobrej w o l i " i „zasad demokracji", ktoórymi uzasadniane saę amerykanóskie interwencje. Apeluje o aktywnaę postaweę sprzeciwu wósróod badaczy społecznych wobec procesu militaryzowania kultury i „antropologicznego najemnictwa". Nie jest w t y m osamotniony. Sprzeciwy wobec militaryzacji kultury słychaóc na wielu forach antywojennych. Militaryzacjęe żzycia s p o ł e c z n e g o i p o l i t y k i amerykanóskiej dostrzega t a k z ż e B o l e s ł a w Balcerowicz. Zwraca r ó w n i e z u w a g ę , iż proces ten jest w zasadzie rzadko spotykany poza obszarem S t a n ó w Zjednoczonych . Stwierdza: „Najnowsze wydarzenia, traumatyczne doóswiadczenia wynoszone z Iraku oraz niepewnoósóc rezultatoów działanó wojennych, operacji wojskowych w Afganistanie, dostarczajaę przekonujaęcych argumentóow na rzecz odmilitaryzowania myóslenia o roli potęegi militarnej w k s z t a ł t o w a n i u bezpieczenóstwa m i e ę d z y n a r o d o w e g o " . Radoósóc z powodu dostrzezżenia kultury przez wojsko wcale nie jest więec powszechna. Wręecz przeciwnie, wszechogarniajaęca retoryka wojenna, wdzierajaęca sieęwzżycie społeczne, zaczyna wzbudzaóc coraz więeksze kontrowersje i antropologizacja wojska w t y m kontekóscie staje sięe w opinii wielu badaczy 119 120 121 1 1 8 1 1 9 120 1 2 1 Ibidem, s. 173. Ibidem. B. Balcerowicz, Siła militarna..., Ibidem. op.cit., s. 260. �89 Podsumowanie kolejnym zagrożeniem dla sfery nauki i kultury. Rozpocznie to trwajacą do dzis debatęe mieędzy antropologiaę zaangażzowanaę a antropologiaę „przeciwwojskowaę". „Zwrot kulturowy" w wojsku wywołał t y m samym „zwrot przeciwwojskowy" wsrod badaczy kultury. Podsumowanie Choc trudno w t y m momencie wyrokowac o przyszłosci „zwrotu kulturowego" w wojsku, gdyzż w wielu armiach nawet sięe on jeszcze nie rozpoczaęł, to jednak prognozowanie przyszłosci koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej jest jużz nieco łatwiejsze. Nalezży spodziewac sieę, zże zostanie ona w ciaęgu najbliżzszych lat wdrozżona w system szkolen wieększosci liczaęcych sięe armii na swiecie. Takie prognozy uzasadniajaę działania podjeęte zarowno w armii Stanow Zjednoczo¬ nych, jak i siłach zbrojnych m.in. Republiki Federalnej Niemiec, Australii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Rownoczesnie - co mozże okazac sięe paradoksalnie pozytywne z czysto utylitarno-wojskowego p u n k t u widzenia - nie stanie sieę dominujaęcym paradygmatem myslenia o zaangazżowaniu w operacje poza granicami kraju, ale częesciaęszerszej zmiany, jakaę jest na przykład idea Comprehensive Approach. Stanisław Koziej zauwazża: „ W ten sposob dochodzimy do kolejnej cechy trwajaęcych zmagan z terroryzmem. Jest niaę zmierzch specjalistycznego (w t y m zwłaszcza militarnego) podejscia do problemow bezpieczenstwa na rzecz podejscia kompleksowego. Przejawia sieę to w koniecznosci organizowania i prowadzenia operacji zintegrowanych, cywilno-wojskowych. Zauważzmy bowiem, zże najbardziej dramatyczny i spektakularny atak ostatnich czasow został dokonany przy użzyciu niemilitarnych narzęedzi na niemilitarne cele. Nie był zaplanowany przez sztaby wojskowe, a w jego wykonaniu nie uczestniczyli żołnierze regularnych formacji zbrojnych. Okazuje się, ze zagrożenie dla najzżywotniejszych interesow najpoteęzżniejszego panstwa swiata stworzyły nie wyspecjalizowane srodki militarne - dobrze rozpoznane, zlokalizowane, sledzone - lecz najzwyklejsze srodki cywilne. Do przeciwstawienia sieę takim zagrożzeniom trzeba wykorzystac cały potencjał, trzeba integrowac wysiłki we wszystkich sferach ludzkiej aktywnosci. Niejako wracamy do pierwotnej sytuacji, gdy wojny prowadziły całe społecznosci, a nie tylko ich wyodreębnione, wyspecjalizowane struktury. Wracamy na nowo do najdawniejszej, klasycznej teorii wojen. To jest ostateczne zwycięestwo Sun-Tzy nad C l a u s e w i t z e m " . W dzisiejszych konfliktach bowiem, pisze Ralph Peters, w ktorych mamy do czynienia z interwencjami w „szarej strefie" i operacjami prowadzonymi przez wielokulturowe koalicje i sojusze, „ p o t r z e b n e jest zarowno d o s k o n a ł e przywodztwo, jak i empatia, umozżliwiajaęca intelektualne i emocjonalne wejscie w innaę k u l t u r e ę " . 122 123 1 2 2 S. Koziej, op.cit., s. 28. 1 2 3 R. Peters, op.cit., s. 58. �90 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Bioraęc to wszystko pod uwageę, mozżna, uzżywajaęc wojskowej metafory, powiedziec,żze kultura jest symbolicznym polem m i n o w y m i nalezży sięe z niaę obchodzic tak jak z rzeczywistym polem m i n o w y m : byc swiadomym jej istnienia, badac jaę i wreszcie - intelektualnie „rozbrajac". W celu dokonania takiego intelektualnego rozbrojenia w ramach Wielonarodowego Eksperymen¬ t u 6 utworzono cel 4.3., ktorego zwienczeniem stało sieę wypracowanie kon¬ cepcji swiadomosci mieędzykulturowej oraz stworzenie narzeędzi jej nauczania. �R O Z D Z I A Ł Koncepcja SwiadomoSci miedzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych Znajomość znajomość kultury danego terenu może być: tak samo ważna, geografii danego terenu. To spostrzeżenie wieloma wzgledami, ćzynnikiem rozstrzygajaćym, uwaga, jaka do tej pory poswiećalismy a czasem nawet duzo waZniejsza, jak ma zwrócić uwage na fakt, Ze znajomość ludzi jest, pod i Ze musimy badać kulture danego terenu z taką sama geografii terenu. Generał David H. Petraeus 1 Wprowadzenie Poznanie kultury grupy innej nizż w ł a s n a czy tezż kultury przeciwnika, z któorym sieę toczy walkeę, nigdy nie jest prostym zadaniem. Nie jest roównoczeósnie zadaniem nowym, odkrytym przez wojsko dopiero w zwiaęzku z operacjami w Iraku i Afganistanie. S wiadomoósóc wagi poznania kultury przeciwnika dla konócowego sukcesu prowadzonych działanó wojskowych pojawia sięe juzż u pierwszych wielkich strategoów czy myóslicieli, takich jak Sun Tzu, ktoórego stwierdzenie „poznaj swojego wroga" w e s z ł o do obiegowych haseł i cytatow przywoływanych w dyskusjach nad zagadnieniem óswiadomoósci mieędzykulturowej. Mozżemy więec moówióc raczej o powrocie tej koncepcji, któorej korzeni nalezżałoby szukaóc właósnie w czasach starozżytnych. Dzisiaj amerykanóscy zżołnierze piszaę wprost: „Prowadzenie operacji wojsko¬ wych podczas konfliktoów o niskim natęeżzeniu bez wywiadu etnograficznego i kulturowego jest jak budowanie domu bez użzywania kciukóow: w najlepszym wypadku jest to niegospodarny, niezdarny i niepotrzebnie długi proces, w k t ó r y m prawdopodobienstwo, ze pojawia; się frustracja i porazka, jest bardzo dużze. O ile jednak straty budowlane oznaczajaę zazwyczaj s t r a t e ę c z a s u i m a t e r i a ł u , o tyle straty na polu walki oznaczajaę utratęe zżycia zaróowno cywilóow, jak i wojskowych, oraz mozżliwoósóc poniesienia porazżki, majaęcej głęebokie geopolityczne konsekwencje dla strony przegranej" . W Polsce profesor Marek Dziekan, arabista, pisał juzż w 2003 roku w piósmie wojskowym: „Irak jest krajem odległym od nas nie tylko geograficznie, ale takzże mentalnie, religijnie, kulturowo". Jego zdaniem, co potwierdzajaę wszyscy znawcy tematu, efektywnoósóc wykonywania zadanó przez polskich zżołnierzy ó 2 1 Cyt. za: V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, Guidelines for Commanders and Operationalization 2 of Culture into Military Operations (Best Practices), Staffs. Granada 2 0 1 0 , s. 13. J. K i p p , L . G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , The Human Terrain System - A CORDS for the 21st Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 2006, s. 8. �92 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... warunkowana jest umiejęetnosciaę poszanowania odmiennosci k u l t u r o w e j zastanej w regionie . Sytuacja ta dobitnie pokazuje podwojnaę natureę koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej - z jednej strony chodzi w niej o poznanie „kultury przeciwnika" (cel czysto utylitarny), z drugiej zas, kultury ludnosci lokalnej (by lepiej z niaę wspołdziałac i w s p o ł p r a c o w a c ) . Napieęcie mieędzy t y m i dwoma celami ma odzwierciedlenie rowniezż w odmiennych uzasadnieniach, pojawiajaęcych sięe w momencie w p r o w a d z a n i a szkolenia k u l t u r o w e g o w poszczegolnych armiach. Choc bęedzie to obraz uproszczony, to mozżna zauwazżyc zarowno podejscie utylitarne (dominujaęce w armii amerykanskiej) i nacisk na „uczenie sieę kultury przeciwnika", jak i podejscie „ s w i a d o m o w o s ciowe"/kulturalistyczne (obecne badź deklarowane czesciej w armiach euro¬ pejskich), w ktorym g ł o w n y m celem jest zwieększenie efektywnosci działan na rzecz ludnosci lokalnej. Celem niniejszego r o z d z i a ł u jest w pierwszej częesci wprowadzenie i powiaęzanie ze sobaę podstawowych pojeęc pojawiajaęcych sieę przy omawianiu problematyki podjeętej w rozprawie: a wieęc kultury, swiadomosci kulturowej iswiadomosci mięedzykulturowej w ujęeciu wojskowym i operacji wielonarodo¬ wych sił wojskowych. Kolejne partie poswieęcone saę opisowi zainicjowanego przez Połaęczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodowego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) . To własnie podjęcie działan w ramach tego eksperymentu zainicjowało szerszaę dyskusjęe w Polsce na temat stanu swiadomosci kulturowej i mięedzykulturowej w Wojsku Polskim. Rozdział konczaę rozwazżania zwiaęzane z mozżliwosciaę wdrozżenia koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej w system szkolenia Wojska Polskiego (eduka¬ cja mięedzykulturowa), jak rowniezż na temat tego, czy sama wiedza o kulturze przeciwnika od razu podsuwa gotowe rozwiaęzania do wdrozżenia w praktyce przez wojsko? Co więc jest jeszcze potrzebne do tego, aby mowic o efektywnosci, „operacjonalizacji" tej wiedzy? 3 1. Operacje wielonarodowych sił wojskowych Rozpatrujaęc wskazane w tytule rozdziału zagadnienie, bęedaęce jednoczesnie zagadnieniem badawczym eksperymentu, nalezży wyjasnic, w jaki sposob zostały tutaj potraktowane pojeęcia operacji i wielonarodowych sił wojskowych. Rodzaje operacji i mozżliwe ich klasyfikacje (reagowania kryzysowego, stabilizacyjne, pokojowe, wspierania pokoju etc. ) nie bęedaętutaj przedmiotem badan zarowno 4 3 M . D z i e k a n , Poszanowanie dla odmienności, 4 S z c z e g o ł o w e wyjasnienie roznic p o j e c i o w y c h oraz celu i charakteru w s z y s t k i c h tych „ W o j s k a L a d o w e " 1 5 - 3 1 lipca 2003, n r 14 (79). operacji p r z e d s t a w i a j ą L . Elak, J. T r e m b e c k i , Operacje reagowania kryzysowego, [ w : ] J. K r e c i k i j , J. W o ł e j s z o (red.), Podstawy dowodzenia, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2007, s. 379¬ 427, k t o r z y w sposob systematyczny d o k o n u j a p o d z i a ł u tych operacji na podstawie k r y t e r i o w p r a w n y c h i d o k u m e n t ó w p o l i t y c z n y c h . Z a t y m i a u t o r a m i stosuje r o w n i e ż okreslenie „ o p e r a c j e w i e l o n a r o d o w e " . Por. ibidem, ż s. 4 0 7 . Z o b . rownie z A . C z u p r y n s k i , Operacje czy działania �93 1. Operacje wielonarodowych sił wojskowych z uwagi na podobienóstwo problemoów dotyczaęcych relacji mięedzykulturowych wósroód aktoróowósrodowiska operacyjnego (tu szczegóolnie: wielonarodowych sił wojskowych), niezalezżnie od formalnego okreóslenia rodzaju operacji, ich mandatu politycznego i prawnego, jak i z powodu chaosu definicyjnego (roózżnorodnoósci funkcjonujaęcych definicji przy jednoczesnym braku uóscióslenia poszczegóolnych terminoów ). Pojeęcie operacji zgodnie z jego leksykalnym t ł u m a c z e n i e m znaczy tyle, co „ z a p l a n o w a n a akcja wojskowa przeprowadzona przez oddział żzołnierzy albo całaę armięe, majaęca na celu zdobycie okreóslonego p u n k t u strategicznego" . Jednakzże stosowany w niniejszej publikacji termin operacje wielonarodowych sił wojskowych rozumiany jest szeroko jako całokształt działanó podejmowanych przez siły zbrojne dwoóch lub wieęcej panóstw, zwiaęzanych wspoólnym celem w ramach sojuszu lub koalicji. Sformułowanie „całokształt działanó" odnosi sieę zaroówno do działanó o charakterze wojskowym, jak i niewojskowym, podejmo¬ wanych wyłaęcznie przez wojsko, jak i przez wspóołpracujaęce z wojskiem, w ramach sił zbrojnych, komponenty cywilne. Drugi człon definicji: wielona¬ rodowe siły wojskowe, w zwiaęzku z brakiem konkretnej definicji w polskiej literaturze p r z e d m i o t u , p o d a j ę e z a popularnym wojskowym s ł o w n i k i e m a m e r y k a ó s k i m (The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement ofDefense), ktoóry definiuje multinational force jako siły złozżone z komponentóow wojskowych p a ó s t w tworzących sojusz lub koalicję w okreslonym celu; zwane także wskroócie M N F (a force composed ofmilitary elements ofnations who have formed an alliance or coalition for some specific purpose. Also called MNF); w t y m samym 5 6 7 połaczone?,„Przeglad stabilizacyjne, Wojsk Lądowych" styczeó Bellona, W a r s z a w a 2005; Cz. 2008, K a c k i , Siły nr 1; A . T y s z k i e w i c z , wielonarodowe do misji A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003; F. Gagor, K. Paszkowski, Operacje pokojowych, Międzynarodowe operacje pokojowe w doktrynie obronnejRP, W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunó 1999, s. 6 0 - 8 2 ; L. Z a p a ł o w s k i , Operacje pokojowe ONZ, Krajowa Agencja W y d a w n i c z a , K r a k o w 1989. I s t n i e j ą c y chaos pojęeciowy w tej sferze p o w o d u j e p r o b l e m y w okreósleniu n a w e t charakteru Polskiej M i s j i Stabilizacyjnej w I r a k u czy Afganistanie, ktoóre przez p e w n y c h autoroów okreóslane saęjako misje p o k o j o w e , zob. np. J. M a k a r o , Bariery komunikowania pokojowych,[w:]J.Maciejewski, dyspozycyjne, międzykulturowego a uczestnictwo w misjach (red.), Bezpieczeńistwo narodowe W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2 0 0 5 , s. 219 odróożznienie o d m i s j i p o k o j o w y c h , Wielonarodowosc Socjologiczne O.Nowaczyk jako wyzwanie aspekty wojska a grupy lub, jako misjami „bardziej muskularnymi", np. A . Kołodziejczyk, dla współczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. Iwanek (red.), i obronnoisci, W y d . Polskie P r z e d s i e ę b i o r s t w o Geodezyjno-Kartogra¬ ficzne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 35. 5 Z o b . J. T r e m b e c k i , Pojęcie misji pokojowej, D.S. K o z e r a w s k i (red.), Międzynarodowe realizacji, operacji pokojowej i operacji wsparcia pokoju, operacje pokojowe. Planowania, [w:] zadania, warunki i sposoby A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003, s. 2 1 ; B. Balcerowicz, Siły zbrojne w stanie pokoju, kryzysu, wojny, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 1 9 0 - 2 0 7 . 6 E. Sobol, Mały słownik języka 7 B. Balcerowicz, posługujaęcy polskiego, P W N , W a r s z a w a 1999, s. 445. sieę t y m terminem, kładzie nacisk na sam aspekt praktycznego wdrożzenia f o r m u ł y „ w i e l o n a r o d o w o ó s c i " , nie podaje n a t o m i a s t definicji t e r m i n u . Z o b . B. Balcerowicz, Wielonarodowe s. 1 2 3 - 1 4 0 . siły wojskowe, [ w : ] Idem, Siły zbrojne... , tego op.cit., �94 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... s ł o w n i k u multinational operations, a więec operacje wielonarodowe, okreslane saę jako termin zbiorczy, opisujaęcy działania wojskowe prowadzone przez siły zbrojne dwoch lub więecej panstw, zazwyczaj podejmowane w ramach struktur koalicyjnych badź sojuszniczych (a collective term to describe military action conducted by forces of two or more nations, usually undertaken within the structure of a coalition or alliance) . 8 Warto w t y m miejscu zauwazżyc,izż zgodnie z przyjeętym w wojsku rozu¬ mieniem słowa „wielonarodowy" (multinational), odnosi sieę ono do faktu w s p o ł wysteępowania dwoch lub więecej panstw, staęd przyjeęte w siłach zbrojnych okreslanie mianem wielonarodowy zgrupowan m i n i m u m dwoch panstw, jak np. w The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement of Defense , gdzie pojeęcie multinational definiowane jest nasteępujaęco: between two or more forces or agencies of two or more nations or coalition partners . W Słowniku jezyka polskiego P W N wielonarodowy znaczy zas tyle, co „zamieszkany przez wiele narodow lub składajaęcy sieę z wielu narodow", brak w n i m wieęc odniesienia do liczby panstw, od ktorej m o ż n a mowic o wielonarodowosci . Nie odnosi się więc bezposrednio do kwestii wewneętrznej wielonarodowosci, wystęepujaęcej w, przyjmo¬ w a n y m domyslnie, „ j e d n o n a r o d o w y m " wojsku. Staęd teżz w niniejszych rozważzaniach zostanie takzże podniesiony ten aspekt wielonarodowosci, ktory odsyła do wewneętrznej wielokulturowosci. 9 10 11 Należy w t y m miejscu wyjasnic także, czym sa siły koalicyjne i czym rożnia sięe od sojuszniczych. M i m o zże w niniejszej rozprawie sformułowania te sto¬ sowane saę zamiennie, to, jak wskazuje Bolesław Balcerowicz, pojeęcia sojusz i koalicja słuzżaę do opisania zjawisk podobnych, ale nie tozżsamych. Koalicje charakteryzujaę sięe więekszaę doraznosciaę i tymczasowosciaę swojego trwania, a nawet rozbiezżnosciaę interesow panstw je tworzaęcych, przy braku funkcjono¬ wania sformalizowanych struktur i procedur. Odwrotnie sojusze: charakter y z u j a s i e d ł u g o f a l o w y m i celami (jak np. p o p r a w a bezpieczenstwa), wielopłaszczyznowaę zbiezżnoźsciaę interesoźw partnerźow oraz w miareę sformali¬ zowanymi procedurami wspoźłpracy i strukturami funkcjonowania . 12 Analizowanie wojska mozżliwe jest po wskazaniu szerszego kontekstu i poziomoźw, na ktoźrych mozżna definiowaźc pojeęcie armii, wojska czy sił zbroj¬ nych. Stosujeę je tutaj wymiennie, m i m o iżz kazżde z nich ma nieco inny zakres 8 The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement of Defense, Skyhorse P u b l i s h i n g Inc., N e w Y o r k 2009, s. 3 6 0 - 3 6 1 . 9 1 0 1 1 Ibidem, s. 360. Ibidem. Por. http://sjp.pwn.pl/szukaj/wielonarodowy (30.06.2011). Niniejsze rozważania zwiazane sa z o d m i e n n a niz u t a r t a w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h t e r m i n o l o g i a , obecna np. w p r a w i e m i e d z y n a r o d o w y m p u b l i c z n y m , w k t o r y m u m o w y m i e d z y n a r o d o w e dzielone saę m . i n . na bilateralne i m u l t i l a t e r a l n e - t a m pojęecie w i e l o n a r o d o w o ź s c i o d n o s i sięe do sytuacji, w ktoźrej m a m y do czynienia z więecej nizż d w i e m a s t r o n a m i , podczas gdy w naukach w o j s k o w y c h m o w a jest o dwoźch l u b wieęcej stronach. 1 2 B. Balcerowicz, Siły zbrojne..., op.cit., s. 116. �95 2. Wielonarodowy Eksperyment 6 - Multi-National Experiment 6 znaczeniowy. Najszersze jest pojeęcie sił zbrojnych, ktoórych trzy definicje podaje Słownik terminów z zakresu bezpieczetistwa narodowego pod redakcja Bolesława Balcerowicza (Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2002). Pierwsza definicja, najszersza, wskazuje, iżz „siły zbrojne to wojsko, armia, siły i ósrodki wydzielone przez panóstwo do zabezpieczenia jego interesóow i prowadzenia walki zbrojnej, ujeęte w całoósóc organizacyjnaę, składajaęcaę sięe zroózżnych pod wzgleędem rodzaju i wielkoósci wojskowych jednostek i zwiaęzkoów ( . . . ) " . Najczęeósciej stosowana w teorii i praktyce sztabowej, jak podaje Bolesław Balce¬ rowicz, jest jednak definicja kolejna, któora siły zbrojne definiuje jako „wyspecjalizowany organ paónstwa przeznaczony do ochrony i obrony jego interesóow przez mozżliwoósóc zastosowania przemocy zbrojnej ( . . . ) " . Wreszcie trzecia definicja, podobna rdzeniowo do drugiej, kładzie nacisk na roleę sił zbrojnych jako „czynnika odstraszania przed agresjaę lub - w razie koniecznoósci - prowadzenia walki zbrojnej azż do osiaęgnięecia załozżonego celu politycz¬ nego ( . . . ) " . Marek Bodziany wskazuje z kolei, izż w rozpatrywanym zagadnieniu mamy trzy podstawowe wymiary: armii jako grupy społecznej, armii jako instytucji oraz armii jako okreóslonej struktury w skali mikro i m a k r o . Dla celóow niniejszej rozprawy armia jest tutaj rozpatrywana jako grupa społeczna, a wieęc „zbiorowoósóc, ktoóra przez okreóslone ósrodki identyfikacji, t j . mundur, regulamin, hierarchieę, zwyczaje i obyczaje, odroóżznia sięe od innych grup s p o ł e c z n y c h " . T e ósrodki identyfikacji składajaęsięe natomiast na tworzenie wspóolnej wielu jednostkom „kultury organizacyjnej", ktoórej óswiadomoósóc jest kluczem do osiaęgnieęcia óswiadomoósci kulturowej i , nasteępnie, mięedzykulturowej. 13 14 15 16 17 2. Wielonarodowy Eksperyment 6 - Multi-National Experiment 6 Trwajaęca w w i e l u armiach narodowych zmiana paradygmatu myóslenia o operacjach wojskowych na podstawie doóswiadczenó w Iraku i Afganistanie stała sięe przyczynaę wprowadzenia i poóózniejszych prac nad t y m zagadnieniem w ramach zainicjowanego przez Połaęczone Dowoództwo Sił Zbrojnych Stanóow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodo­ wego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) , w 2009 roku szostego z serii wielonarodowych eksperymentóow rozpoczeętych w 2001 roku. W M N E 6 1 3 B. Balcerowicz (red.), Słownik terminów z zakresu bezpieczeńistwa narodowego, Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2002, s. 123. 1 4 1 5 1 6 Ibidem, s. 124. Por. takżze: B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., s. 24. Ibidem. M . Bodziany, Armia a nowa jakoóc ładu społecznego, „Zeszyty naukowe W S O W L " 2009, n r 1 ( 1 5 1 ) , s. 47. 1 7 O. N o w a c z y k , Konstruowanie narodowego, [w:]J. ładu społecznego przez wojsko jako determinanta Maciejewski,O.Nowaczyk(red.), Bezpieczenistwo bezpieczeńistwa narodowe dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005, s. 182. a grupy �96 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... uczestniczyło ponad 20 p a ń s t w oraz N A T O . Do obserwacji eksperymentu zo¬ stały zaproszone Unia Europejska i O N Z , a takzże inne organizacje mięedzynarodowe. W ramach M N E 6 realizowanych było jedenascie celow, w t y m m.in. cel nr 1.1: opisanie motywacji oraz bezposrednich przyczyn nieprzestrzegania o b o w i a z u j ą c e g o prawa przez u c z e s t n i k ń w k r y z y s u n i e w s p o ł p r a c u j a c y c h z koalicjaę, czy cel nr 3.1: opracowanie prototypowych narzeędzi do prowadzenia oceny p o s t ę p ń w działan przeciw nieregularnym przeciwnikom, pozwalających na składanie raportow cywilnym w ł a d z o m koalicji oraz skuteczne dowodzenie. Jednym z nich był także cel 4.3: swiadomosc miedzykulturowa - tworzenie wspolnej swiadomosci sytuacyjnej w s r ń d sił koalicji oraz p a r t n e r ń w przez zrozumienie sytuacji mieędzykulturowej w srodowisku operacyjnym . Krajem wiodacym w t y m celu została Hiszpania, a panstwami w s p o ł t w o r z a c y m i cel były: Finlandia, Grecja, Niemcy, Norwegia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone Ameryki, Szwecja, Weęgry oraz Polska. W rezultacie mieędzyresortowych uzgodnien koordynowanie udziału Polski w t y m celu zostało powierzone Minister¬ stwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 19 Problem badawczy całego M N E 6 dotyczy zdolnosci sił koalicyjnych do tworzenia wspolnej swiadomosci sytuacyjnej przez tworzenie procedur i mechanizmow przekazywania informacji, synchronizacji w y s i ł k o w o r a z osiaęgania postęepu w operacji we wspołpracy z organizacjami mięedzynarodowym i i i n n y m i aktorami srodowiska operacyjnego przez zwalczanie przeciwnikow nieregularnych i innych podmiotow niewspołpracujaęcych . Postawienie tego problemu wynika rownieżz z kontynuacji badan podjeętych w ramach Wielona¬ rodowego Eksperymentu 5 ( M N E 5), ktorego celem było wypracowanie kon¬ cepcji kompleksowego podejscia (Comprehensive Approach) do rozwiazywania sytuacji kryzysowych. Koncepcja Comprehensive Approach (rozwijana w ramach N A T O , ktora u z u p e ł n i a wczesniej rozwijana przez blisko 15 lat koncepcję Effects-Based Approach to Operations - E B A O ) obejmuje całe spektrum działan, poczaęwszyod zapobiegania wystaępieniu kryzysu, przez operacje stabilizujaęce, obejmujaęce m.in.: pomoc humanitarnaę, przywrocenie bezpieczenstwa i porzaędku prawnego oraz odbudoweę ekonomicznaę, azż do, w ostatecznosci, prowadzenia intensyw¬ nych działan zbrojnych. Zakłada sięe, żze głownaę rolęe w prowadzeniu przyszłych operacji beędzie odgrywac komponent cywilny, natomiast komponent wojskowy beędzie zapewniac m u bezpieczenstwo oraz wspierac jego działania. Założzenia 20 21 1 8 A u s t r i a , A u s t r a l i a , Czechy, Dania, Francja, Finlandia, Grecja, Hiszpania, Japonia, Kanada, Korea P o ł u d n i o w a , N i e m c y , N o r w e g i a , Polska, Szwajcaria, Szwecja, Singapur, Węegry, W ł o c h y , W i e l k a B r y t a n i a oraz U S A . 1 9 F. Gagor, R. R o m a n o w s k i (oprac.), Zakres i zasady udziału Eksperymencie Polski w Wielonarodowym 6, Warszawa, maj 2 0 0 9 , s. 6. 2 0 M N E 6, Cross-Cultural 2 1 Szerzej na t e n t e m a t zob. J.P. H u n e r w a d e l , The Effects-Based Awareness. Analytical Concept, t. 1, Granada 2010, s. 17. Questions and Answers, „ A i r & Space Power J o u r n a l " w i o s n a 2006. Approach to Operations. �97 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... koncepcji Comprehensive Approach weryfikowane sa m.in. w ramach programu wielonarodowego eksperymentowania (np. w trakcie trwania M N E 5 ) . H a r m o n o g r a m M N E 6 o b e j m o w a ł trzy etapy: etap I - opracowanie propozycji dokumentoów (koncepcji, wytycznych, poradnikóow), marzec 2 0 0 9 luty 2010; etap I I - weryfikowanie przyjeętych rozwiaęzanó przez eksperymento¬ wanie, marzec-paózdziernik 2010; etap I I I - opracowanie konócowych wersji dokumentóow i ich przekazanie do odbiorcoów, paózdziernik-grudzienó 2010. Polska uczestniczyła w pracach nad szeóscioma z jedenastu celoów. 2 2 W k a z ż d y m z jedenastu celóow M N E 6 zostało zaplanowanych od pięeciu do osmiu przedsiewzięc (warsztaty oraz tzw. ograniczone eksperymenty - Limited Objective Experiments - L O E s ) . W sumie w całym eksperymencie przeprowa¬ dzono 86 róozżnych przedsięewzieęóc.Objeęły one roówniezż konferencje dla wyzższych rangaę przedstawicieli panóstw członkowskich, partnerskich oraz organizacji mięedzynarodowych, podczas ktoórych przedstawiane były rezultaty M N E 6 oraz mozżliwoósci ich wykorzystania w czasie operacji prowadzonych w warunkach oddziaływania tzw. przeciwnika nieregularnego. Nadzóor nad całokształtem przebiegu eksperymentu sprawowała Grupa Kierujaęca M N E 6 (Executive Steering Group - ESG). W jej skład wchodzili przedstawiciele p a ó s t w aktywnie uczestniczaęcych w eksperymencie w stopniu generała brygady - dywizji, upoważznieni do podejmowania kluczowych decyzji dotyczaęcych realizacji eksperymentu. 23 Koordynatorem narodowego udziału w M N E 6 był Zastęepca Szefa Zarzaędu Planowania Strategicznego - P5 (ZPS - P5), ktoóry był jednoczeósnie członkiem Grupy Kierujaęcej M N E 6 (ESG). Narodowym Dyrektorem M N E 6 był przedsta¬ wiciel ZPS - P5 (Szef Oddziału Wspołpracy z Allied Command Transformation ACT, Sojuszniczym Dowodztwem ds. Transformacji N A T O ) . Obowiązkiem dyrektora było kierowanie całokształtem prac zwiaęzanych z udziałem przedsta¬ wicieli Sił Zbrojnych RP, cywilnych struktur rzaędowych, instytucji naukowych oraz organizacji pozarzaędowych w M N E 6. Reprezentował on roównieżz Polskęe podczas cyklicznych spotkanó narodowych dyrektoroów eksperymentu. 3. Kształtowanie się koncepcji swiadomosci miedzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych 24 Aby możzliwe było wypracowanie koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej, zgodnie z zasadami eksperymentowania wielonarodowego, s f o r m u ł o w a n o 2 2 Za: F. Gaęgor, R. R o m a n o w s k i , 2 3 L O E s - Limited 2 4 Informacje dotyczaęce przebiegu e k s p e r y m e n t u , j a k i k w e s t i i d y s k u t o w a n y c h w czasie Objective op.cit.,s.3. Experiments. jego t r w a n i a uzyskano w w y n i k u u d z i a ł u a u t o r k i r o z p r a w y w przedsięewzięeciach podejmowa¬ n y c h przez Polskeę w celu 4.3, ze sporzaędzonych n o t a t e k na potrzeby funkcjonowania p o w o ł a n e g o Z e s p o ł u Ekspertóow p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i D z i e d z i c t w a N a r o d o w e g o RP i dzięeki w y m i a n i e poglaędoów z u c z e s t n i k a m i e k s p e r y m e n t u z innych opracowane w r a m a c h e k s p e r y m e n t u nie saę objeęte klauzulaę tajnoósci. krajóow. Materiały �98 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... wyjsciowe zagadnienia badawcze, ktore towarzyszyły dalszym pracom. Jesli chodzi o cel 4.3, były one nasteępujaęce: 4.3.1. Jak zintegrowac swiadomosc miedzykulturowa z pozostałymi działa¬ niami w operacjach cywilno-wojskowych? 4.3.2. W jaki sposob zaangazżowac poszczegolnych uczestnikow operacji w zagadnienia zwiaęzane ze swiadomosciaę mięedzykulturowaę? 4.3.3. Jak wdrożzyc zagadnienia swiadomosci mieędzykulturowej do plano¬ wania operacyjnego? 4.3.4. Jak wdrazżac swiadomosc mieędzykulturowaę do systemu rozpoznania wojskowego? 4.3.5. Zasady nauczania zagadnien dotyczących źwiadomosci miedzykulturowej. 4.3.6. Czy jest m o ż l i w e rozwiniecie swiadomosci miedzykulturowej w s r o d o w i s k u koalicyjnym i mięedzyagencyjnym? 4.3.7. Jaki zakres umiejeętnosci w zakresie komunikacji i prowadzenia negocjacji jest potrzebny do usprawnienia dialogu mieędzykulturowego? Rezultatami zakładanymi do osiaęgnięecia w trakcie prac w ramach ekspery¬ m e n t u miały byc: koncepcja poswięecona swiadomosci mięedzykulturowej (dokument głowny) oraz narzęedzia i pomoce do prowadzenia szkolen na temat swiadomosci mięedzykulturowej (aneksy i dodatkowe opracowania). Dokument głowny poswięecony jest samej koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej. Aneksy przybliżzajaę natomiast kolejno takie kwestie, jak: w y n i k i przeprowadzo¬ nych badan antropologicznych, psychospołeczny wymiar kultury, integracja czynnikow zwiaęzanych ze swiadomosciaę mieędzykulturowaę z funkcjami i działa¬ niami członkow koalicji w srodowisku operacyjnym, integracja swiadomosci mięedzykulturowej z planowaniem operacyjnym i mięedzyagencyjnym oraz z działalnosciaę wywiadu, szkolenia i edukacja w zakresie swiadomosci mięedzykulturowej. Obok nich powstały rownieżz przygotowane przez stronęe hiszpanskaę (badacze społeczni z uniwersytetow w Granadzie, Madrycie i Barcelonie) opra¬ cowania, t j . : „Afganska percepcja krajowsaęsiednich", „Wymiar polityczno¬ -prawny swiadomosci mięedzykulturowej", „ S w i a d o m o s c mieędzykulturowa w procesach tranzycji", „Komunikacja mieędzykulturowa", „Swiadomosc mięedzykulturowa doradcow jako element stałych kontaktow z ludnosciaę lokalnaę". Dodatkowaę pomocaę stały sięe n a d e s ł a n e przez rożzne kraje uczestniczaęce w eksperymencie bezposrednie relacje opisujaęce doswiadczanie rożznic kulturo¬ wych przez żzołnierzy. Tzw. stories zostały przygotowane przede wszystkim przez żzołnierzy uczestniczaęcych w misjach w Iraku i Afganistanie. Konkretne przykłady zderzen kulturowych pomagajaę bowiem zrozumiec realia irackie i afganskie, jak rowniezż wskazujaę na istniejaęce l u k i w swiadomosci mieędzykulturowej wyjezżdzżajaęcych na misje zżołnierzy. W założzeniu ksiaęzżka ze stories mogłaby posłuzżyc jako pomoc przy zorganizowaniu podstawowego, ogolnego kursu ze swiadomosci mieędzykulturowej, u z u p e ł n i a n e g o dopiero o konkretne szkolenie specjalistyczne zwiaęzane z regionem prowadzonych operacji. Pod t y m pojeęciem nalezży rozumiec cały proces przygotowania zżołnierza do działan w odmiennym srodowisku kulturowym. �99 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... W trakcie wielu dyskusji wszyscy żzołnierze zaznaczali, izż obecny proces szkoleniowy z kwestii kulturowych jest zdecydowanie zbyt króotki - we wszystkich krajach. Z ołnierze wskazywali roówniezż,zżesaę szkoleni do udziału w wojnie, tymczasem majaę coraz częeósciej zadania polegajaęce na rekonstrukcji, odbudowie kraju. Cywilni specjaliósci zwracali z kolei uwagęe na zbyt wojskowy p u n k t widzenia przyjeęty w eksperymencie, podczas gdy wypracowany w efekcie dokument ma słuzżyóc wszystkim uczestnikom misji - zaróowno cywilnym, jak i wojskowym. Na poczaętku prac b r a k o w a ł o w t y m dokumencie podkreóslenia znaczenia długo¬ falowych działanó zmierzajaęcych do odbudowy ósrodowiska bezpieczenóstwa, odbudowy kraju, procesu pojednania etc. Podnoszono roównieżz spraweę przed¬ stawionych w dokumencie definicji. W zwiaęzku z zaproponowanaę definicjaę kultury zauważzano, zże problematyczne możze sięe okazaóc stosowanie statycznej definicji w dynamicznej i ciaęgle zmieniajaęcej sięe sytuacji. Stoi to takzże w sprzecznoósci z definicjaę dynamicznego ósrodowiska operacyjnego, roówniezż zamieszczonaę w dokumencie. Ponadto niektóorzy cywilni uczestnicy nie zgadzali sieę z definicjaę celu opracowywanego dokumentu, ktoórym m i a ł o byóc „ p o k o n a n i e przeciwnika i przejeęcie kontroli nad ludnoósciaę cywilnaę". Po pierwsze, jest to błaęd logiczny - takie działania nie mogaę byóc bowiem celem dokumentu, ale co najwyzżej sił koalicji. Po drugie, celem dokumentu ma byóc przede wszystkim stworzenie koncepcji umozżliwiajaęcej zrozumienie roóżznic kulturowych, któora pozwoli uniknaęóc dotychczasowych błęedóow, poprawi bezpieczenóstwo obu stron, zaroówno żzołnierzy sił koalicji, jak i ludnoósci cywilnej, umozżliwi zdobycie jej poparcia i dopiero w efekcie finalnym - uczyni mozżliwym pokonanie przeciw¬ nika. Zderzanie sięe cywilnego i wojskowego p u n k t u widzenia w trakcie trwania eksperymentu niewaętpliwie w p ł y w a ł o na ozżywienie dyskusji, jak roówniezż na wypracowanie rozwiaęzanó, w efekcie odbiegajaęcych od wstęepnych załozżenó przygotowanych przez stroneę wojskowaę. ż Ostatecznie doszło roówniezż, w celu podniesienia efektywnoósci prac w trakcie trwania eksperymentu, do podziału uczestnikoów eksperymentu na cztery grupy robocze. W grupie pierwszej, antropologicznej, nie było jednak osoby, ktoóra by wczeósniej prowadziła badania terenowe w Afganistanie, dlatego tezż przeprowa¬ dzono wywiady z Afganóczykami mieszkajaęcymi w Hiszpanii z pomocaęambasady Afganistanu w Madrycie oraz z hiszpanóskimi zżołnierzami powracajaęcymi z Afganistanu. Badania opierały sie na przeprowadzeniu pogłębionych w y w i a d ó w (1-3 h) z hiszpanóskimi wojskowymi roóżznych rang w wieku 28-42 lata. Wywiady zostały przeprowadzone w jeęzyku hiszpanóskim wyłaęcznie z osobami majaęcymi juzż doóswiadczenie z misji zagranicznych. Ogóolne wnioski dotyczaęce Afganistanu p o w s t a ł e w w y n i k u przeprowadzonych wywiadoów dajaę nastęepujaęcy obraz : 25 2 5 Obraz ten jest zaweężzony do w o j s k a hiszpanóskiego, p o l s k i e badania dotyczaęce percepcji A f g a n i s t a n u opisane z o s t a ł y w p u n k c i e 6. �100 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... ż 1. Z o ł n i e r z e odczuwajaę, ż z e n i e s a ę m i l e w i d z i a n i . N i e mogaęnawiaęzaóc porozumienia z ludnoósciaę lokalnaę. 2. Relacje i interakcje z ludnoósciaę lokalnaę dotyczaę wyłaęcznie kwestii pierwszej potrzeby: wody, lekoów etc. 3. Z ołnierze wiedzaę, zże nie ma mediacji mieędzy stronami konfliktu, a wroóg ukrywa sieęwósroód ludnoósci lokalnej. 4. Społecznoósóc lokalna w ogóole nie jest zainteresowana krajem pochodzenia żzołnierzy. 5. Z ołnierze postrzegajaę społeczenóstwo Afganistanu jako „ósredniowieczne" i „niechcaęce sieę zmienióc". 6. Z o ł n i e r z e m a j a ę p o c z u c i e , ż z e i c h o b e c n o ó s ó c w Afganistanie nie jest odpowiednio doceniana. ż ż ż Ograniczenie badania do strefy odpowiedzialnoósci hiszpanóskiej - prowincji Herat - powoduje, żze zaroówno doóswiadczenia, jak i zakres odpowiedzialnoósci żzołnierzy hiszpanóskich był oceniany przez uczestnikoów z innych krajóow jako trudno poroównywalny, co ma znaczenie zwłaszcza przy tak zróożznicowanym etnicznie i geograficznie kraju. Zadaniem tej grupy było róowniezż stworzenie ogóolnej koncepcji kultury na potrzeby eksperymentu oraz opisanie kultury Afganistanu. Aby to uczynióc, grupa przeanalizowała dotychczasowe materiały z badanó terenowych w Afga¬ nistanie i u z u p e ł n i ł a je o badania na miejscu w Hiszpanii (wywiady z Afganóczykami, którzy obecnie tam mieszkaja). Prace przebiegały w scisłej wspołpracy ze srodowiskiem wojskowym oraz z grupaę czwartaę, odpowiadajaęcaę za szkolenie i edukacjęe. W efekcie, do konca kwietnia 2010 roku, p o w s t a ł skrypt - podręecznik dla zżołnierzy (manual). W trakcie pracy nad podręecznikiem podkreslano koniecznosc operacjonalizacji wiedzy, tak aby była ona mozżliwa do przyswo¬ jenia i zrozumienia przez srodowisko wojskowe oraz niosła ze sobaę elementy praktyczne. Za modelowe rozwiaęzanie słuzżyły tutaj materiały szkoleniowe juzż stosowane przez U.S. A i r Force oraz U.S. Marines Corps, jednak strona hiszpanska p o d k r e s l a ł a , ż z e d z i a ł a n i a z ż o ł n i e r z y hiszpanskich na misjach zagranicznych saę zdecydowanie bardziej skupione na utrzymywaniu pokoju i wdrazżaniu prawa nizż na działaniach przeciwpartyzanckich i rekonstrukcyjnych. Grupa druga zajmowała sieę wdrazżaniem swiadomosci mieędzykulturowej do funkcji i działan podejmowanych przez aktorow działajaęcych w srodowisku operacyjnym, np. CIMIC (Civil-Military Cooperation), PSYOPS (Psychological Operations), INFOOPS (Information Operations) etc. Grupa była w połowie złozżona z żzołnierzy majaęcych doswiadczenie zawodowe w pracy na stanowis¬ kach CIMIC i PSYOPS na rozżnych szczeblach, od taktycznego (oficerowie w batalionach) po szczebel S H A P E . D r u g a ę c z e ę s c stanowili pracownicy 26 2 6 Supreme Headquarters A l l i e d Powers Europe - Naczelne D o w o d z t w o Sojuszniczych Sił Z b r o j n y c h N A T O w Europie, siedziba Sojuszniczego D o w o d z t w a ds. Operacji C o m m a n d Operations - A C O ) , jednego z d w o c h d o w o d z t w strategicznych N A T O . (Allied �101 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... naukowi uczelni cywilnych i wojskowych oraz wojskowych osrodkow szkolenia ze Stanow Zjednoczonych. Duzżaę częesc prac poswieęcono wytypowaniu zarowno czynnikow kulturowych, majaęcych w p ł y w na działanie zżołnierzy podczas wykonywania zadan mandatowych, jak i interakcji - oddziaływania miejscowej ludnosci na siły wojskowe. Zwrocono uwageę na odmienne (rożzne) rozumienie tych samych słow, zwrotow, wyrazżen w j ę e z y k u angielskim przez samych wojskowych. Podkreslano potrzebeę zrozżnicowania poziomow wiedzy (umiejęetnosci) zarowno dla rożznych stopni wojskowych (stanowisk), jak i pod wzgleędem realizowanych zadan:żzołnierze pełniaęcy funkcje sztabowe i , jako przeciwienstwo, pododdziały wykonujaęce zadania w terenie (patrole, przeszu¬ kania, logistyka itp.). Grupa trzecia analizowała możzliwosci wdrozżenia swiadomosci mieędzykulturowej w planowanie operacyjne oraz w działalnosc rozpoznania i wywiadu. Zadania stojaęce przed grupaę w dużzej mierze polegały na wyjasnianiu, na jakich etapach planowania operacyjnego jakie komorki gromadzaę niezbeędne informa¬ cje z zakresu srodowiska cywilnego, a zwłaszcza spraw kulturowych, religii, stosunkow społecznych itp. Grupa ta funkcjonowała w zasadzie głownie w hiszpanskim s k ł a d z i e . 27 Grupa czwarta miała za zadanie opracowanie zagadnien zwiaęzanych ze szkoleniem i edukacjaę. Analizowano struktureę samego szkolenia, jego adresatow oraz tresc. Ustalono, żze projektowane przez grupęe szkolenie, przeprowa¬ dzone w styczniu 2010 roku w Walencji jako czeęsc LOE, mozżna uznac za pewien model, ktory nastepnie m o z e b y c modyfikowany i odpowiednio u z u p e ł n i a n y przez kraje uczestniczaęce w eksperymencie na poziomie narodo¬ wym, zwłaszcza w kwestii adresatow tego szkolenia. Została przyjeęta struktura szkolenia oparta na pieęciu „filarach" kultury (zaczerpnieętych z szeroko wykorzy¬ stywanego amerykanskiego podreęcznika Operational Culture for the Warfighter): srodowisko geograficzne, system ekonomiczny, struktury społeczne, struktury polityczne, symbole i wierzenia . 28 G ł o w n e kontrowersje w trakcie dyskusji w grupie dotyczyły tego, w jaki sposob szkolic żzołnierzy wyzższych stopniem, ktorzy juzż zakonczyli sciezżkeę edukacyjnaę. Zgodzono sięe t e ż z c o do tego, zże przy okreslaniu grupy, ktora powinna zostac przeszkolona w pierwszej kolejnosci w w y n i k u trwajaęcej juzż misji w Afganistanie, nalezy przede wszystkim wziaź pod u w a g ę rzeczywisty zakres obowiaęzkow wykonywanych na miejscu i codzienny kontakt z ludnosciaę cywilna. Czesto bowiem żołnierze niżsi stopniem (sierżant, kapral) maja wiecej do czynienia z ludnosciaę lokalnaę niżz np. oficerowie. Podkreslono rownoczesnie 2 7 Jest t o efekt l u k p r o c e d u r a l n y c h i ograniczen f i n a n s o w y c h zwiaęzanych z z a p e w n i e n i e m u d z i a ł u szerokiej reprezentacji z każzdego k r a j u . W efekcie jedynie kraj pełniaęcy funkcjeę k o o r d y n a t o r a c a ł e g o celu jest w stanie zapewnic u d z i a ł specjalistow z kazżdej dziedziny podczas eksperymentu. 2 8 B . A . S a l m o n i , P. Holmes-Eber, Applications, Operational Culture for the Warfighter. Principles M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o , V i r g i n i a 2 0 0 8 . Z o b . takze p u n k t 8. and �102 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... koniecznosc podjeęcia wysiłkow na rzecz organizowania osobnego kursu dla dowodcow w randze generałow. Eksperyment zakonczył sięe warsztatami w Warszawie we wrzesniu 2010 roku. Zagadnienia w nich poruszane zostały t y m razem zogniskowane na pracy trzech grup roboczych, z ktorych kazżda zajmowała sieę odreębnym problemem. Przedmiotem prac pierwszej grupy była problematyka wdrazżania swiadomosci mięedzykulturowej w planowanie operacyjne. Niejednokrotnie podkreslano pilnaę potrzebeę uwzgleędnienia CCA w procesie planowania, przygotowania oraz realizacji zadan w ramach wielonarodowych operacji reagowania kryzyso¬ wego. Zwracano uwageę na znaczenie osiaęgnieęcia odpowiedniego poziomu wiedzy w zakresie swiadomosci mięedzykulturowej przez personel koalicji, realizujaęcy zadania wymagajaęce bezposrednich kontaktow ze społecznosciaę lokalnaę w rejonach o zrożznicowaniu k u l t u r o w y m (CIMIC, PSYOPS, H U M I N T , CULAD, F A O etc.). W zwiaęzku z t y m został opracowany przewodnik ( Guidebook) zawierajaęcy praktyczne wytyczne dla dowodcy w zakresie mozżliwosci pozyskiwania i efektywnego wykorzystania wiedzy o kulturze regionu w procesie decyzyjnym. Szkolenie powinno odbywac sięe w dwoch etapach: szkolenia podstawowego oraz szkolenia specjalistycznego przed w y s ł a n i e m w konkretny rejon operacji. Ponadto powinno byc realizowane w formie k s z t a ł c e n i a indywidualnego oraz kompleksowego szkolenia całych g r u p / zespołow/sztabow. 2 9 W drugiej grupie analizowano kwestieę wspołpracy z lokalnymi przedstawi¬ cielami administracji publicznej oraz przywodcami społecznosci lokalnych. Majaęc na uwadze znaczenie przywodcow społecznosci lokalnych w kształtowa¬ n i u nastawienia do sił koalicyjnych, dostrzegano potrzebęe opracowania „ e l e m e n t a r z a " z wytycznymi dla kierowniczej kadry (dowodcow) na szczeblu taktycznym (Guidelines for the Commanders: How to Engage with Local Populations), umozżliwiajaęcego skutecznaę wspołpracęe z przedstawicielami lokalnej admini¬ stracji panstwowej oraz przywodcami społecznosci lokalnych. Opracowany przewodnik zawiera wytyczne oraz przykłady w ł a s c i w e g o zachowania na rożznorodnych, mozżliwych płaszczyznach działalnosci. Niemniej jednak, zgodnie z z a ł o ż z e n i a m i CCA, wszyscy uczestnicy p o w i n n i wykazywac praktyczne umiejeętnosci postęepowania z ludzmi z innych kultur w sposob minimalizujaęcy ryzyko potencjalnych nieporozumien, a maksymalizujaęcy mozżliwosc nawiaęzania dobrych i mozżliwie trwałych relacji mieędzykulturowych. W zwiaęzku z t y m zasadne jest posiadanie przez dowodcow najnizższego szczebla, oprocz zdolnosci stricte dowodczych, rowniezż zdolnosci w zakresie mediacji, negocjacji i kontaktow interpersonalnych. W grupie trzeciej debatowano nad k s z t a ł t e m szkolen w zakresie swiadomosci mieędzykulturowej. W ramach realizacji celu 4.3 zostały opracowane 2 9 Civil-Military Cooperation, Psychological Operations, Human Intelligence, Cultural Advisor, Foreign Area Officer. Skroty powszechnie stosowane w a r m i i amerykanskiej i brytyjskiej; wyjasnienie w w y k a z i e s k r o t o w . �3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 103 załozżenia do podręecznikow, wytyczne oraz programy szkolenia w zakresie CCA, ktore mogaę byc skutecznie wykorzystywane w systemie szkolenia podstawo¬ wego, doskonalenia zawodowego kadry oraz w procesie przygotowania stanu osobowego kontyngentu przed w y s ł a n i e m w rejon działan. Intencjaę organizatorow systemu szkolenia jest pogłeębienie wiedzy uczestnikow przez zapoznanie ze specyfikaęrejonu misji, uwarunkowaniami kulturowymi, religijnymi i geopoli¬ tycznymi. Bioraęc pod uwageę hierarchieę wojskowaę, nalezży podkreslic,żze zgodzono sięe, izż CCA powinna byc nauczana „tak nisko, jak to tylko mozżliwe". To bowiem zwykli żzołnierze bęedaę musieli stawiac czoło codziennosci w nieznanym i m srodowisku i to takzże oni ponoszaę odpowiedzialnosc za obraz sił koalicyjnych w społeczenstwie. Czasami jeden ich błaęd mozże miec głeębokie i długofalowe konsekwencje. Jednakzże, rozwazżajaęc zakres szkolenia dla rożznych szczebli dowodzenia i bioraęc pod uwageę zakres odpowiedzialnosci, nalezżałoby wprowadzic dodatkowo innaę regułęe: „im wyżzej, t y m wieęcej" - wyzższa pozycja w hierarchii wojskowej wymaga bowiem pogłębionej wiedzy kulturowej. Kon¬ sekwencje popełnionej „gafy", np. w trakcie negocjacji (nieswiadome z ł a m a n i e panujaęcych zasad obyczajowych, kulturowych) przez wysokiego rangaę dowodceę/negocjatora/doradceę, mogaę byc bowiem niewymiernie wieększe nizż popeł¬ nione przez zżołnierza/specjalistęe w trakcie rutynowych zadan. Oznacza to koniecznosc zrozżnicowania zakresu wiedzy przekazywanej na szkoleniu z CCA. Jednoczesnie zgodzono się, ze każdy dowodca/szef grupy, ktory niekoniecz¬ nie musi byc żzołnierzem, powinien miec mozżliwosc korzystania z wiedzy wykwalifikowanego doradcy ds. kulturowych (Cultural Advisor), co w znacznym stopniu p o p r a w i ł o b y zdolnosc i s k u t e c z n o s c sił koalicji. We wszystkich kolejnych misjach nalezżałoby zwieększac liczbeę cywilnych specjalistow w całosci sił koalicji, ktorzy częesto majaę więeksze kompetencje/wiedzeę niezbeędne do skutecznego wykonania zadania. Z ołnierz, pracownik cywilny, wspołpracujaęcy uczestnik misji humanitarnej i rozwojowej muszaę byc w stanie odpowiedziec sobie na pytania: Kto jest m o i m przeciwnikiem i jaki jest jego sposobmyslenia? Kto jest m o i m przyjacielem i co on mysli? Co zrobi kazdy z nich, jesli zachowam sieę w okreslony sposob, i dlaczego to zrobi? W jaki sposob moja kultura w p ł y w a na moj sposob działania? W jaki sposob mogeę sprawic,zże i n n i zachowajaę sieę tak, jak tego oczekujeę? Pozżaędane postawy zżołnierzy oraz ich swiadomosc mieędzykulturowaę należzy skorelowac z zadaniami, jakim musza sprostac siły koalicji. W trakcie szkolenia powinno sieę wieęc uwzgleędnic wielokulturowosc samych struktur sił koalicyj¬ nych. W strukturze jednego o d d z i a ł u / g r u p y mozżna bowiem spotkac sięe z obecnosciaę specjalistowzrożznych kulturowo panstw, cywilnych specjalistow i wojskowych rożznych kultur, z rozżnym poziomem znajomosci jeęzyka, za pomocaę ktorego sieę komunikujaę. Trzeba takżze miec swiadomosc istniejaęcych uprzedzen i stereotypow zarowno wewnaętrz struktur sił koalicyjnych, jak i w s r o d ludnosci panstw objęetych działaniami operacyjnymi. W ten sposob mozżna rozpatrywac k w e s t i e ę s w i a d o m o s c i mieędzykulturowej jako obejmujaęcaę ż �104 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... trzy elementy: (a) swiadomosc własnej kultury, (b) swiadomosc kultury partnera/partnerow koalicji, (c) swiadomosc kultury przeciwnika lub kultu¬ ry okreslonej społecznosci. Dyskusje i rozżnorodne koncepcje, ktore pojawiały sieę w trakcie warsztatow, zostały zweryfikowane w czasie dwoch eksperymentow ograniczonych (LOEs). Pierwszy odbył sieę w Walencji, w Hiszpanii (styczen 2010). W eksperymencie jako zmienne niezalezżne wysteępowały szkolenie z CCA (trwajaęce 10 dni) oraz obecnosc C U L A D . Założzenie było nasteępujaęce: grupa poddana szkoleniu (żołnierze z NATO-wskiego Rapid Deployable Spanish Corps Headquarters w Walencji, komorki planowania operacyjnego) oraz korzystajaęca z pomocy C U L A D (doradcy ds. kulturowych) osiaęgnie lepsze w y n i k i podczas procesu planowania operacyjnego nizż grupa niepoddana szkoleniu, choc korzystajaęca z pomocy C U L A D . Celem było sprawdzenie, czy sama mozżliwosc korzystania z pomocy C U L A D jest wystarczajaęca, czy tezż najbardziej efektywne jest szkole¬ nie z CCA połaęczone z obecnosciaę C U L A D (co z a k ł a d a n o ) . 30 Drugi LOE trwał dziewieęc dni i odbył sięe na Menorce w Hiszpanii (czerwiec 2010). W eksperymencie udział wzieęli oficerowie i cywilni specjalisci sił zbrojnych Stanow Zjednoczonych, Hiszpanii, Norwegii, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Polski, Szwecji i N i e m i e c . Uczestnicy zostali podzieleni na dwa zespoły. Pierwszy zespoł odgrywał role sztabu PRT (Provincial Reconstruction Team - Zespoły Odbudowy Prowincji, p o w o ł a n e w Afganistanie ). Drugi składał sieę z osob odpowiedzialnych za analizeę eksperymentu, osob „podgrywajaęcych" sytuacje dla cwiczaęcego sztabu PRT oraz obserwatorow ekspery¬ mentu. 31 32 Zadania zostały podzielone na dwa etapy. W pierwszym, trwajaęcym cztery dni, oficerowie sztabu PRT byli odpowiedzialni za przygotowanie dokumentow niezbeędnych do p ł y n n e g o rozpoczeęcia cwiczenia (rozkazy generowano na podstawie wczesniej ustalonej sytuacji taktycznej) oraz sprawdzenie miejsca pracy (system łaęcznosci, przesył informacji, działanie sprzeętu komputerowego). W drugim etapie, trwajaęcym pięec dni, zespoł prowadził działalnosc standardowaę, takaę jak zwykle w rejonie misji (cwiczono w sytuacji symulujaęcej realia prowincji Kandahar w Afganistanie). Pierwszego dnia z e s p o ł c w i c z y ł bez zżadnej pomocy, samodzielnie. W kolejnych dniach cwiczen do sztabu PRT wysyłano „elementy wspierajaęce": doradceę kulturowego (CULAD), kolejnego dnia zespoł 3 0 Informacje na t e m a t przebiegu e k s p e r y m e n t u rozprawy jako uczestnika eksperymentu na podstawie uczestnictwa oraz w y k ł a d o w c y w czasie szkolenia autorki (wykład i c w i c z e n i e na t e m a t „ O c h r o n a k u l t u r y w p r a w i e m i e ę d z y n a r o d o w y m " ) . 3 1 Informacje na t e m a t przebiegu e k s p e r y m e n t u w ł a s c i w e g o ( L O E na Menorce) uzyskane przez autorkęe o d reprezentanta s t r o n y polskiej, k a p i t a n a M a r c i n a Matczaka (oficer C I M I C ) . 3 2 szefa Z o b . wieęcej na ich t e m a t w rozdz. I I . Sztab PRT s k ł a d a ł sieę z: d o w o d c y PRT ( H i s z p a n i a ) , sztabu PRT (Hiszpania), sekcji operacyjnej (Hiszpania, Niemcy), sekcji ( N o r w e g i a , F i n l a n d i a , Polska), sekcji PSYOPS ( H i s z p a n i a ) , sekcji I N F O O P S sekcji wywiadu reprezentantow). wojskowego (Hiszpania), sekcji sił specjalnych CIMIC (Hiszpania), (Hiszpania - dwoch �105 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 33 Red & Green T e a m , na koniec zas oba „elementy wspierajaęce" rownoczesnie. Założenie było nastepuja.ce: grupa, majaca możliwosc wspołpracy z C U L A D oraz i / l u b R & G, osiaęgnie lepsze w y n i k i nizż bez ich pomocy. W obydwu eksperymentach wyciaęgnieęte wnioski okazały sieę odbiegac od wczesniej zakładanych. Szczegołowe spostrzezżenia zostały przedstawione przez obserwatorow z Wielkiej Brytanii (antropolog i psycholog społeczny, pracujaęce dla brytyjskiego Ministerstwa O b r o n y ) oraz ze Stanow Zjednoczonych . W procesie planowania operacyjnego (LOE 1.1) okazało się, iż k r ó t k o t r w a ł e szkolenie z CCA nie wpłyneęło zasadniczo na zmianęe dotychczasowych procedur postęepowania. Samo przekazanie wiedzy bez mozżliwosci wprowadzenia jej na wczesniejszych etapach w procesy planowania, brak umiejeętnosci operacjonalizowania czynnikow kulturowych na potrzeby misji spowodowały, zże proces planowania w zasadzie nie uległ zmianie. Jak zauważzajaę obserwatorki z Wielkiej Brytanii, efektywna operacjonalizacja wiedzy społeczno-kulturowej nie jest więec absolutnie rownoznaczna z ilosciaę przekazanych informacji, ale raczej polega na sposobie właęczenia tej wiedzy w proces planowania. W sytuacji, w ktorej został przekazany spory zestaw istotnych informacji, nie majaę znaczenia ani ich ilosc, ani jakosc, ale to, czy „uzżytkownicy" saę w stanie z nich skorzystac. Oznacza to rowniezż,zże obecnosc C U L A D na etapie planowania, w sytuacji gdy pozostałe osoby w komorkach planowania nie wiedzaę, w jaki sposob wykorzystac wiedzeę, jakaę C U L A D posiada, nie jest w stanie zmienic, lub zmienia tylko w niewielkim stopniu, 34 3 3 35 Red & Green T e a m - m e t o d o l o g i a zaprojektowana przez szwedzkie M i n i s t e r s t w o Obrony, dotyczaęca użzywania t e c h n i k i „ p r z e r a m o w a n i a " (ang. reframing), polegajaęcej na „ n a d a n i u i n n y c h r a m o k r e s l o n e m u z a c h o w a n i u " , zgodnie z zasadaę, zżezżadne zachowanie nie m a o b i e k t y w n e g o znaczenia, istniejaętylko znaczenia nadawane m u przez każzdego z nas. G r u p y Red i Green m i a ł y za zadanie „ w c i e l a c sieę" w g r u p y potencjalnie majaęce w s p o ł p r a c o w a c l u b d z i a ł a c p r z e c i w k o z e s p o ł o w i PRT. N i e o z n a c z a ł o to w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y k u l t u r o w e j , ale uzżywanie i n n y c h sposobow myslenia, p r o b a pokazania danej k w e s t i i „ z innej strony". Z o p i n i i uczestnika e k s p e r y m e n t u : „Możze jest t o d o b r y p o m y s ł , ale nie w sytuacji, gdy w y m a g a n e jest szybkie p o d e j m o w a n i e decyzji, a sytuacja r o z w i j a sieę bardzo d y n a m i c z n i e . Po p a r u godzinach cwiczenia R & G team został «zarzucony» problemami i «zakorkował się». Poza t y m w rzeczywistosci w o j s k o w e j obecnosc t e a m u w s t r u k t u r a c h k o n t y n g e n t u w y m a g a co najmniej d w o c h e t a t o w - lepiej w y k o r z y s t a c je na z a t r u d n i e n i e więekszej liczby d o r a d c o w k u l t u r o w y c h " (informacja przekazana autorce m a i l o w o w listopadzie 2 0 1 1 ) . Zastrzeżzenia co do efektywnosci tego p o m y s ł u z g ł a s z a l i rowniezż obserwatorzy ze Stanow Zjednoczonych i W i e l k i e j B r y t a n i i , choc zaznaczali, zże p r o b l e m z o d b i o r e m g r u p y R & G m o g ł w y n i k a c ze zbyt m a ł e j ilosci czasu na przedstawienie i z r o z u m i e n i e zasad d z i a ł a n i a tej m e t o d y , j a k rownieżz n i e z r o z u m i e n i e przez zespoł PRT, czego d o k ł a d n i e mozże sieę p o tej m e t o d z i e spodziewac (zespoł oczekiwał dostarczenia w i e d z y o k u l t u r z e , do czego R & G team nie b y ł z załozżenia p r z y g o t o w a n y ) . 3 4 J. D o r a n , E. Menzies, Report MNE 6, Sub LOE 1.2., Obj. 4.3. (Defense Science and T e c h n o l o g y Laboratory U K M O D ) , n r d o k u m e n t u d s t l / T R 4 8 4 7 4 . 3 5 M N E 6, C C A , U.S. C o m m u n i t y o f Interest - C O I , U.S. Perspective for MNE 6, Obj. 4.3., CCA LOE 1.2., After Action Report, czerwiec 2 0 1 0 , maszynopis u d o s t e p n i o n y autorce w trakcie trwania eksperymentu. �106 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... sposob działania i , w efekcie, wydany rozkaz działania (OPORD - Operational Order). Tak wiec samo wprowadzenie C U L A D do struktur wojskowych nie rozwiaęzuje problemu i nie możze byc uznawane za substytut systemu szkolen i edukacji z zakresu CCA, przewidzianego dla sił zbrojnych w całosci, choc zrożznicowanego w zalezżnosci od zajmowanych stanowisk i miejsca w ł a n c u c h u dowodzenia. Aby wykorzystac wiedzęe C U L A D , konieczna jest, jako bazowa, samoswiadomosc zżołnierzy (w t y m swiadomosc własnych ograniczen kulturo¬ wych, takżze tych wynikajaęcych z kultury organizacyjnej) oraz k s z t a ł t o w a n i e krytycznego stosunku do przyjmowania z gory niepodważzalnych założzen w procesie analizy . Te same krytyczne uwagi dotyczaę przekonania, izż samo szkolenie m o ż z e b y c w y s t a r c z a j a ę c e dla zwieększenia efektywnosci działan. Kluczowa jest integracja wiedzy z procedurami. 36 Antropologiczne definicje w obydwu eksperymentach nie okazały sie łatwe do zastosowania, zostały rownieżz uznane (przez samych antropologow) za niewystarczajaęce do osiaęgnięecia wieloperspektywicznego obrazu sytuacji w danym regionie (zwłaszcza z wojskowego punktu widzenia), choc oczywiscie niezbędne jako częesc rozżnych perspektyw koniecznych w planowaniu operacyjnym. Wartosciowe perspektywy poznawcze mogaę w t y m zakresie oferowac takżzepsychologia, politologia, historia czy archeologia. Przy istniejaęcym obecnie ogromnym zapotrzebowaniu na CCA i rownoczesnie niewielkiej liczbie antropologowchęetnych do udzielania takiej p o m o c y obserwatorzy uznali koniecznosc rozważzenia możzliwosci korzystania z pomocy osob z w w . dziedzin, ktorych umiejęetnosc krytycznego, zewneętrznego oglaędu rzeczywistosci, a takzżeznajomosc podstawo¬ wych pojec i kategorii kulturowych, m o ż e r o w n i e z okazac sie przydatna . 37 38 W obydwu wypadkach szczegołowo analizowano takzże sposob funkcjono¬ wania i znaczenie C U L A D (w LOE 1.1. był to członek HTT, w LOE 1.2. ekspert ds. kultury na co dzien pracujaęcy w strukturach M a r i n e s - amerykanskiej piechoty morskiej). C U L A D pełnił kazżdorazowo istotnaę roleę, jednak w p ł y w posiadanych przez niego informacji był uzalezżniony od otwartosci na jego uwagi i przygotowania kulturowego samego dowodcy odpowiedzialnego za podejmowanie decyzji. Zauwazżono, zże C U L A D musi byc w pełni zintegrowany z grupaę, z k t o r a ę m a pracowac, a jego wojskowe doswiadczenie jest k l u c z o w y m elementem warunkujaęcym możzliwosc „przełożzenia" swojej wiedzy na jeęzyk i procedury znane i z r o z u m i a ł e dla zżołnierzy. Jak zauwazżajaę obserwatorki: „Czasami 39 3 6 3 7 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit., s. 3. Por. rozdz. V co do przyczyn niechetnego a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g o w w prace na rzecz wojska. 3 8 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 1 1 . 3 9 U S M C C A O C L C u l t u r a l S M E - U n i t e d States M a r i n e Corps, Center for Advanced Operational C u l t u r e L e a r n i n g , C u l t u r a l Subject M a t t e r E x p e r t - specjalista ds. c z ł o n e k M a r i n e s , w y k ł a d o w c a w C e n t r u m Szkolenia ds. Zaawansowanej K u l t u r y A r m i i Stanow Zjednoczonych. kulturowych, Operacyjnej �3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 107 C U L A D m o w i ł jeęzykiem zbyt naukowym i czynił akademickie rozważzania. Jednakzże jego umiejęetnosc przekazywania informacji w sposob kulturowo zrozumiały dla jego słuchaczy i czynione przez niego bezposrednie o d w o ł a n i a do procedur wojskowych, p o d b u d o w y w a ł y jego wiarygodnosc i umozżliwiały integracjeę z z e s p o ł e m " . Obserwatorzy amerykanscy stwierdzili wprost, iżz obecnosc cywilnego SME w roli doradcy ds. kulturowych, nawet przy jego wysoce specjalistycznej wiedzy dotyczaęcej okreslonego regionu, w kontekscie nieznajomosci specyfiki funkcjonowania organizacji wojskowej mozże okazac sieę bezproduktywna . 40 41 Przykładano rowniezż wageę do mozżliwosci wykorzystania C U L A D w kon¬ taktach z ludnosciaę miejscowaę, ktora mogłaby zapewnic efektywny dla obu stron przebieg procesu komunikacji. Powinien miec on rowniezż mozżliwosc w p ł y w a n i a na sposob przebiegu wspołpracy cywilno-wojskowej, ułatwiajaęc wzajemne porozumienie strony wojskowej ze zwięekszajaęcaę sięe liczbaę aktorow cywilnych w srodowisku operacyjnym. Podkreslano rownoczesnie, żze efektywna obecnosc C U L A D w strukturach wojskowych w duzżej mierze z a l e ż z y o d j e g o osobowosci . W wypadku USMC C U L A D obecnego w LOE 1.2 zaznaczano, zże jego doswiadczenie praktyczne z Afganistanu oraz wieloletnie funkcjonowanie w roli doradcy ds. kulturowych na szczeblach operacyjnym i taktycznym p o w o d o w a ł o czasami, żze traktowano go „jak wyrocznięe", nie dostrzegajaęc, zże rowniezż C U L A D mozże sięe mylic izże konieczna jest umiejeętnosc obserwacji i krytycznego myslenia u wszystkich c z ł o n k o w zespołu. Jednoczesnie konkretna wiedza dotyczaęca regionu „ p o d g r y w a n e g o " w e d ł u g scenariusza umozżliwiała C U L A D szybki i kompetentny podział informacji na wazżne i o drugorzęednym znaczeniu, ktorych hierarchia była przez p o z o s t a ł y c h c z ł o n k o w z e s p o ł u , niemajaęcych wiedzy dotyczaęcej kultury regionu Kandaharu, częesto odwrocona (takzże przez osoby majaęce doswiadczenie z misji w Afganistanie, ale z innych prowincji, ktore w wielu aspektach zasadniczo sięe rożzniaę- tymczasem p r z y k ł a d a n o do kazżdej z nich teę samaę, „afganskaę" miareę). 42 W zwiaęzku z bardzo szybkim tempem działania (ktore, jak zauwazżali doswiadczeni obserwatorzy, nie odbiegało od rzeczywistej dynamiki operacji) C U L A D momentami odgrywał, zamiast doradcy, roleę podejmujaęcego decyzjęe. Ujawniło to t y m mocniej koniecznosc posiadania przez wszystkich c z ł o n k o w zespołu odpowiedniego poziomu kompetencji w sytuacji, w ktorej nie zawsze C U L A D mozże byc obecny z bardzo rozżnych wzgleędow. Podnoszono w t y m kontekscie, iżz konieczne jest rozrożznienie mięedzy konkretnaę wiedzaę o kulturze danego regionu (reprezentowanaę przez C U L A D ) a wiedzaę, jak uzżywac 4 0 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit, s. 8. U c z e s t n i k e k s p e r y m e n t u p o t w i e r d z a ł te obserwacje, dodajaęc: „ C U L A D p o w i n i e n u t r z y m y w a c j a k najbliżzsze k o n t a k t y z c z ł o n k a m i z e s p o ł u i w miaręe mozżliwosci byc « b y ł y m » l u b „ « c z y n n y m » w o j s k o w y m . S r o d o w i s k o m u n d u r o w e w więekszosci bardzo sceptycznie o d n o s i sięe do « p o r a d » s r o d o w i s k a cywilnego, kierujaęc sięe bardzo czeęsto zle p o j m o w a n y m d o s w i a d c z e n i e m w o j s k o w y m i a m b i c j a m i : «nie beędzie m i t u c y w i l r o z k a z y w a ł » " . 4 1 4 2 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 12. Ibidem. �108 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... informacji kulturowych w procedurach i działaniach wojskowych (takaę wiedzeę zawsze musza miec dowodca i członkowie z e s p o ł u ) . Nalezży p o d k r e s l i c , z ż e obecnie osob o wysokim poziomie kwalifikacji i doskonałej znajomosci kultury rożnych regionow Afganistanu, m i m o już 10-letniej obecnosci sił Sojuszu w t y m kraju, jest nadal zdecydowanie zbyt m a ł o w stosunku do zapotrzebowania. W czerwcu 2010 roku na terenie całego Afganistanu działało tylko o k o ł o 25 z e s p o ł o w H T T , z a s C U L A D byli zarezerwowani jako doradcy wyłaęcznie dla dowodcow najwyzższego szczebla. 43 4 4 W LOE 1.2. C U L A D p o z o s t a w a ł w łaęcznosci z z e s p o ł e m H T T w terenie, co okazało sięe najbardziej efektywnym sposobem dostarczania wiedzy o k u l t u r z e . Informacje od H T T były przekazane zespołowi PRT pierwszego dnia pracy bez pomocy C U L A D . Okazało sieę, zże m i m o ich otrzymania członkowie zespołu byli w stanie wykorzystac nie więcej niz 25% z n i c h . Tempo działania oraz brak wiedzy, ktore z nich saęistotne, a ktore nie, powodowały, zże ich przydatnosc była mocno ograniczona. Dopiero obecnosc C U L A D nastęepnego dnia, ktory wie¬ dział, jak je pogrupowac, wyselekcjonowac najistotniejsze z nich oraz przełozżyc je na działania, umozżliwiła ich p e ł n e wykorzystanie. C U L A D zresztaę wysoko oceniał jakosc dostarczonych informacji, miał tezż wiedzeę i doswiadczenie niezbeędne do tego, by zadawac dodatkowe pytania lub prosic o kolejne materiały H T T (mozżliwosc udzielenia odpowiedzi lub dostarczenia dodatkowych materiałow jest oczywiscie uzalezżniona od panujaęcych warunkow operacyjnych). W opinii amerykanskich obserwatorow połaęczenie działalnosci zespołu H T T i C U L A D było naturalne i efektywne, zwłaszcza żze członkowie PRT nie potrafili sami dobrze wykorzystac dostarczanej i m wiedzy o k u l t u r z e . 45 46 47 Osobno rozważzano w obu eksperymentach rolęe dowodcy. Stwierdzono, izż jego własciwe przygotowanie do operacjonalizacji informacji kulturowych jest kluczem do efektywnosci działan C U L A D . To bowiem dowodca ostatecznie odpowiada za wydanie rozkazu i to od niego uzalezżniony jest ostateczny sposob działania. W LOE 1.2. zauważzono, żze dowodca aktywnie p r o b o w a ł właęczyc wiedzeę dostarczanaę m u przez C U L A D i zespoł HTT, co obserwatorzy wiaęzali z doswiadczeniem, jakie dowodca PRT zdobył juzż wczesniej w Afganistanie miał więec juzż d o s k o n a ł a ę s w i a d o m o s c tego, jak ważzne saę to informacje . Doswiadczenie z misji w Afganistanie potraktowano w dyskusji jako swoisty zasteępnik szkolenia ogolnego z CCA (ktorego dowodca nie miał), majaęce byc 48 4 3 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 1 1 . 4 4 Informacja o d c z ł o n k a z e s p o ł u H T T przekazana autorce podczas t r w a n i a e k s p e r y m e n t u . 4 5 W ciaęgu c a ł e g o e k s p e r y m e n t u niezalezżni obserwatorzy podkreslali, żze t r u d n o m o w i c o r o z w i j a n i u s w i a d o m o s c i m i ę e d z y k u l t u r o w e j w tak k r o t k i m czasie u reszty z e s p o ł u , a raczej o dostarczaniu w i e d z y o k u l t u r z e . 4 6 4 7 4 8 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 13. Ibidem. Te obserwacje p o t w i e r d z a j a ę takzże liczne r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przez autorkęe z w o j s k o w y m i rożznych szczebli i k o m o r e k , majaęcych jużz doswiadczenie z m i s j i zagranicznej. Na seminarium zorganizowanym 1 lipca 2011 roku w Akademii Obrony Narodowej, �109 4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej wstęepem do zdobywania swiadomosci mięedzykulturowej. Krytyczna rola dowodcy w pełni ujawniła sięe podczas wczesniejszego LOE 1.1., kiedy to dowodca nie brał kwestii kulturowych pod uwagęe. Została rownieżz przeanalizowana aktywnosc całego zespołu PRT i jego zdolnosc do reagowania na sytuacjeę, wymagajaęcaęuwzgleędnienia kwestii kulturowych. Zauważzono, żze sam jęezyk, ktorym posługiwał sięe zespoł w ciaęgu k i l k u dni, mocno ewoluował: coraz częesciej stosowane były pojeęcia zwiaęzane z kulturaę regionu Kandaharu w sposob własciwy, sublimował sięe rownieżz proces stawiania pytan umozżliwiajaęcych zdobycie własciwych informacji. Jednak, jak podkreslili badacze, zmianom w warstwie jęezykowej nie towarzy¬ szyły zmiany, ktore umożzliwiłyby operacjonalizacjeę przekazywanych informacji i zastosowanie ich w działaniach P R T . Dostrzezżono rowniezż,zże członkowie zespołu nie zdawali sobie sprawy z dynamiki rozwoju sytuacji i zadowalali sieę pierwotnaę wersjaę otrzymanej informacji, nie bioraęc pod uwagęe, izż w trakcie rozwoju sytuacji wartosc informacji możze drastycznie ulec z m i a n i e . Inna grupa obserwatorow podniosła, zże wartosc przeprowadzonego szkolenia nie przyniosła spodziewanego efektu ani w wypadku LOE 1.1, ani w LOE 1.2. Zaznaczono wieęc, izż zdobywanie wiedzy o kulturze musi byc poprzedzone szkoleniem z tego, jak korzystac z tej wiedzy, w razie braku tego pierwszego, niezbeędnego elementu istnieje dużze ryzyko, izż sama wiedza o kulturze beędzie po prostu zignorowana albo spożzytkowana w sposob błeędny . 49 50 51 4. Definicja i kształt końcowy koncepcji świadomości międzykulturowej Definicje, zaproponowane jako wytyczajaęce kierunki myslenia o podstawowych pojeęciach, ktore sięe pojawiajaę nieuchronnie przy rozwazżaniu zagadnienia swiadomosci mieędzykulturowej, t j . kultura, swiadomosc kulturowa i wreszcie swiadomosc mieędzykulturowa, zostały zaprezentowane w dokumencie głownym M N E 6, przy celu 4.3, ktory swoj ostateczny kształt otrzymał w grudniu 2010 roku. Oczywiscie, kazżde z tych pojeęc ma szereg rożznorodnych definicji, a koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej w sposob naturalny kształtuje sieę p o s w i e c o n y m r o l i sił z b r o j n y c h w z a p e w n i a n i u o c h r o n y l u d n o s c i cywilnej na przykładzie A f g a n i s t a n u , d o w o d c y P K W rożznych z m i a n z A f g a n i s t a n u p o d k r e s l a l i , żze jest t o w i e d z a wręecz dla n i c h niezbęedna. D o d a w a n o p r z y t y m takżze, zże oprocz w i e d z y k u l t u r o w e j p o t r z e b n i saę doswiadczeni w o j s k o w i doradcy p r a w n i - L E G A D , k t o r z y nie szkolaę sieę d o p i e r o w trakcie t r w a n i a m i s j i , ale saę jużz do tego wczesniej p r z y g o t o w y w a n i i szkoleni p o d o k i e m p r a w n i k o w majaęcych jużz za sobaę doswiadczenie operacyjne. Należzy zauważzyc,zże w o l b r z y m i e j wieększosci w y p a d k o w doradcy p r a w n i nie s a ę w żzaden sposob p r z y g o t o w a n i do analizy miejscowego pra¬ w a czy p r a w a zwyczajowego, w zwiaęzku z c z y m i c h w i e d z a ogranicza sieę wyłaęcznie do p r a w a m i ę e d z y n a r o d o w e g o i p r a w a kraju k o n t y n g e n t u , z k t o r y m saę zwiaęzani. N i e saę zatem w stanie służzyc p o m o c a ę w rozwiaęzywaniu k w e s t i i p r a w n y c h z zastosowaniem lokalnego systemu p r a w a . 4 9 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit, s. 9. 5 0 Ibidem, s. 10. 5 1 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 15. �110 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... w obręebie rożznych gałeęzi nauki. Niemniej jednak na potrzeby eksperymentu zostały ostatecznie przyjete, po wielu dyskusjach, nastepujace definicje: „kultura" (Culture) to podzielane przekonania, ktore kieruja tym, w co ludzie wierzaę, w jaki sposob sięe zachowujaę i w jaki sposob to zachowanie jest interpretowane ; „ s w i a d o m o s c kulturowa" (Cultural Awareness) to zdolnosc do stania się swiadomym w ł a s n y c h wartosci k u l t u r o w y c h , wierzen i przekonan bez koncentrowania sieę na nas samych (...). Dlaczego pewne rzeczy robimy w okreslony sposob? W jaki sposob postrzegamy swiat? Dlaczego reaguje­ my w taki, a nie inny sposob? „ s w i a d o m o s c miedzykulturowa" (Cross-Cultural Awareness -CCA)to umiejeętnosc stania sięe swiadomymi odmiennych od naszych wartosci kulturo¬ wych, wierzen i przekonan. W poprzedniej wersji dokumentu wskazywano dodatkowo, izż CCA staje w centrum naszych zainteresowan, kiedy wchodzimy w interakcje z ludzmi z innych kultur: „Ludzie widza, interpretuja i oceniaja rzeczy na r o ż n e sposoby. Co jest uznawane za stosowne w jednej kulturze, jest bardzo czeęsto uznawane za niewłasciwe w drugiej. Nieporozumienia powstajaę, kiedy uzżywamy swoich znaczen dla nadawania sensu odmiennej rzeczywistosci k u l t u r o w e j " . 52 53 Swiadomosc mięedzykulturowa w swietle założzen tego dokumentu jest więec w i e d z a ę o wartosciach i sposobach postęepowania s p o ł e c z n o s c i lokalnej, uczestnikow koalicji i innych podmiotow; dotyczy rowniezż podejmowania wysiłku, aby i oni stali sięe swiadomi naszych wartosci, przy czym zastrzega sieę, żze nie chodzi t u o narzucanie definicji tego, co jest dobre, a co złe w danych kulturach, nie dotyczy to rowniezż oceny wartosci kultury odmiennej ani narzucania tego, ktora z nich jest lepsza. Nalezży t u podkreslic,izż swiadomosc kulturowa to nie wiedza o kulturze, choc oba pojęecia saęze sobaęscisle zwiaęzane. Swiadomosc w s w i e t l e definicji słownikowej to „ 1 . «zdawanie sobie sprawy z czegos»; 2. «wspolne dla okreslonej grupy ludzi poglady i cele»; 3. «stan przytomnosci»; 4. «charakterystyczna dla człowieka zdolnosc poznawania i oceniania siebie i otoczenia»", podczas gdy wiedza to „ 1 . «ogoł wiadomosci zdobytych dzięeki badaniom, uczeniu sieę itp.; tezż: zasob informacji z jakiejs dziedziny»; 2. «znajomosc c z e g o s » " . O pierwsze rozumienie pojeęcia „ s w i a d o m o s c i " chodzi rowniezż uczestnikom eksperymentu. Warto t u jednak zauważzyc,żze bardziej rozpow¬ szechnione w wojskowej literaturze przedmiotu jest p o s ł u g i w a n i e sieę terminem „ s w i a d o m o s c kulturowa" w znaczeniu, jakie w ramach eksperymentu zostało 54 5 2 Niemalzże identyczna definicja p o j a w i a sięe rowniezż w j e d y n y m w o j s k o w y m d o k u m e n c i e doktrynalnym poswięconym B r y t a n i i : The Significance 5 3 kulturze, of Culture M N E 6, Cross-Cultural stworzonym to the Military, Awareness. Analytical JDN na Za: Słownik języka polskiego PWN, Wielkiej Concept, op.cit., s. 2 3 - 2 4 . Z o b . takżze poniżzej p o j ę c i a emic - etic. 5 4 p o t r z e b y Sił Z b r o j n y c h 1/09. www.sjp.pwn.pl. �4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej 111 nadane terminowi „ s w i a d o m o s c m i ę d z y k u l t u r o w a " . Dobrym p r z y k ł a d e m moga byc chocby Spostrzeżenia ze służby w Iraku autorstwa generała Davida Petraeusa, ktory majaęc na mysli możzliwosc i umiejęetnosc mieędzykulturowego komuniko¬ wania sieę mięedzy wojskami amerykanskimi a ludnosciaę cywilnaę Iraku, użzywa pojeęcia cultural awareness i stwierdza, żze: Cultural awareness is a force multiplier . Pojeęcie force multiplier nie jest przy t y m łatwe do bezposredniego przetłuma¬ czenia na jęezyk polski, natomiast opisowo mozżna scharakteryzowac to okreslenie jako wskazujące na swiadomosc kulturowa jako czynnik powodujący synergiczne wzmocnienie siły i skali oddziaływania wojska, jak rownieżz efektywnosci podejmowanych przez niego działan i operacji . 55 56 David Petraeus pisze nieco dalej: „Swiadomosc kulturowa pozwala wzmocnic siłeę i skaleę oddziaływania wojska przez przyjeęcie załozżenia, zże wiedza o kulturze wysteępujaęcej na danym terenie jest rownie wazżna, a czasem nawet wazżniejsza, jak wiedza o geograficznym u k s z t a ł t o w a n i u tego terenu. (... ) Działanie w innej kulturze jest bardzo trudne, jezżeli sięe nie rozumie etnicznego, plemiennego, religijnego, politycznego i społecznego p u n k t u widzenia konkret¬ nych grup, a takżze wzajemnych relacji mieędzy t y m i grupami, strukturami panstwowymi, lokalnaę i regionalnaę historiaę oraz przywodcami na szczeblu lokalnym i panstwowym. Zrozumienie kulturowych uwarunkowan jest klu¬ czowe, jeżzeli probuje sięe pomagac w budowie stabilnych instytucji politycznych, społecznych i ekonomicznych. Poza potrzebaę posiadania specyficznej wiedzy o s r o d o w i s k u , w ktorym sieę pracuje, jest rownieżz oczywiste, żze ludzie saę bardziej skorzy do wspołpracy, jeżzeli w ł a d z e szanujaę ich kultureę, co daje i m poczucie własnej wartosci i tozżsamosci" . 57 Podkresla rownieżz:„Wielużzołnierzy juzż na wczesnym etapie swego pobytu w Iraku doswiadczyło, jak bardzo opisane wyzżej zasady saęwazżne. A ci, ktorzy uczyli sięe najszybciej oraz przyswoili chocby podstawowaę umiejęetnosc porozu¬ miewania sięe po arabsku, byli - co nie dziwi - najbardziej efektywni w rozwijaniu relacji z lokalnymi przywodcami i mieszkancami oraz najbardziej przyczynili sieę do przywrócenia bezpieczemtwa, wznowienia funkcjonowania s a m o r z a d ń w lokalnych, pobudzenia działalnosci gospodarczej i wdrozżenia pomocy w innych podstawowych sprawach. Znaczenie swiadomosci kulturowej zostało szeroko uznane przez a r m i ę a m e r y k a n s k a i inne służby, a co istotne, dalszy r o z w o j w t y m zakresie jest kontynuowany" . Potwierdzajaę to słowa absolwenta antropologii, ktory wstaępił do wojska i uczestniczył w pierwszym etapie wojny w Iraku jako zżołnierz: „Dowodca wywiera silny wpływ na zachowania oddziału. Niektorzy dowodcy nienawidzili Irakijczykowiichobrażzali, i n n i byli obojęetni, podczas gdy 58 5 5 D . Petraeus, Observations from Soldiering 5 6 Modyfikacja opisu force multiplier pieczeńistwa pańistw obszaru W a r s z a w a 2007, s. 125. 5 7 5 8 D . Petraeus, op.cit. Ibidem. in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e n - l u t y 2 0 0 6 . na podstawie: M . Madej, ZagroZenia asymetryczne bez- transatlantyckiego,PolskiInstytutSprawMiędzynarodowych, �112 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... jeszcze i n n i rozumieli, zżenawiaęzanie relacji z n i m i jest bardzo ważzne. I mozżna było od razu rozpoznac te rożnice, obserwując, który oddział odpowiadał za okreslonaęczęesc miasta. W niektorych dzielnicach ludzie uciekali lub rzucali wzżołnierzy kamieniami, w innych machali do nas ręekami i nas pozdrawiali" . Kontynuacjaę tego procesu saę podjęete proby opracowania kompleksowego rozwiaęzania, sprzyjajaęcego zdobyciu przez wojsko swiadomosci mieędzykulturowej w ramach M N E 6. Uwzgleędniajaęc determinanty w zakresie rozżnorodnosci kontaktow interper¬ sonalnych c z ł o n k o w kontyngentu z lokalnaę społecznosciaę, siłami przeciwnika, p o z o s t a ł y m i uczestnikami operacji oraz charakter misji i rodzaj realizowanych zadan, przyjeto podział na trzy zasadnicze poziomy posiadanej wiedzy w zakresie swiadomosci miedzykulturowej: 59 • wiedza o kulturze (cultural knowledge) - dla wszystkich członkow kontyngentu; • rozumienie kultury (cultural understanding) - dla c z ł o n k o w CIMIC, PSYOPS, INFOOPS, wywiadu, komorek planistycznych; • kompetencja kulturowa (cultural competence)-dlaekspertow, doradcow ds. kultury (CULAD) - uzależzniona od regionu, tematyki i funkcji, obejmujaca równiez specjalistyczna t e m a t y k ę i znajomosc języka lokalnego. Wiedza kulturowa jest t u rozumiana jako poziom podstawowy, konieczny do opanowania przez wszystkich uczestnikow operacji. Rozumienie kultury, jako poziom wyżzszy, ma pomagac w udzielaniu odpowiedzi na pytania nie tylko „co, jak, gdzie i kiedy" (wiedza kulturowa), ale rownież „dlaczego". M a to pozwolic na przewidywanie konsekwencji podejmowanych działan i dynamiki wydarzen w s r o d o w i s k u operacyjnym. Wreszcie kompetencja kulturowa, uznawana tutaj za najwyzższy „stopien wtajemniczenia", powinna charakteryzowac doradcow ds. kulturowych (Cultural Advisor - C U L A D ) , majaęcych byc odpowiednikami juzż dobrze zakorzenionych w strukturach wojskowych doradcow ds. politycznych (Political Advisor - POLAD) i doradcow ds. prawnych (Legal Advisor - LEGAD), słuzacych swoja; wiedza dowodcom wojskowym. Uzyskanie kompetencji kulturowej mozżliwe jest wyłaęcznie dzieęki doswiadczen i o m zebranym przez lata studiow, badaniom, znajomosci lokalnego jęezyka i przebywaniu wsrod okreslonej społecznosci, co daje prawo do miana eksperta w danej kulturze. Ideeę stopniowania swiadomosci mięedzykulturowej przedstawionaę w eksperymencie dobrze oddajaę schematy przygotowane przez W i l l i a m a Wunderle, autora pierwszego amerykanskiego podręecznika dla żzołnierzy, poswięeconego swiadomosci kulturowej (rowniezż w znaczeniu, jakie w niniejszej rozprawie, za eksperymentem, przyjmuje sięe dla swiadomosci mieędzykulturowej), z a t y t u ł o w a n e g o Through the Lens ofCultural Awareness . 60 5 9 K . T h u , J. Faulkner, On the Front Lines of War From an Anthropologist Infantryman, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2007, s. 6. 6 0 W . W u n d e r l e , Through the Lens of Cultural Deploying to Arab and Middle L e a v e n w o r t h , Kansas 2006. Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for Studies US Armed Institute Press, Forces Fort �113 4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej Procesy podejmowania decyzji i inteligencja Szkolenie zaawansowane Szkolenie specyficzne J a k i dlaczego" R y s u n e k 3. P i r a m i d a s w i a d o m o s c i k u l t u r o w e j Uwaga: znaczenie, jakie William Wunderle przypisuje pojeciu swiadomosci kulturowej, w niniejszej rozprawie jest przypisane, na podstawie wielonarodowego eksperymentu MNE 6, pojęciu swiadomosci międzykulturowej. * pod pojęciem inteligencji kulturowej Wunderle rozumie umiejętnosc wyszukiwania danych kulturowych istotnych z punktu widzenia prowadzenia operacji i umiejętnosc „przełożenia" ich na proces planowania. Ibidem, s. 57. Zrodło: W. Wunderle, Through the Lens of Cultural Awareness, op.cit., s. 11. W i l l i a m Wunderle, starajaęc sieę przybliżzyc swoim czytelnikom-zżołnierzom zagadnienie kultury, t ł u m a c z y je nasteępujaęco: „ W skrocie, kultura działa jak okulary, przez ktore jej uczestnicy patrzaęna swiat i go rozumiejaę. W kontekscie wojskowym myslcie o kulturze jak po prostu o kolejnym elemencie terenu, istniejaęcego rownolegle do terenu geograficznego. Tak jak wzgorze czy przełeęcz wpływajaę na zdolnosci manewrowe, tak samo religia, okreslone wyobrazżenia czy jęezyk pomagajaę dowodcom wojskowym odnalezc zarowno punkty cieężzkosci, jak i słabe strony oraz towarzyszaę w planowaniu operacyjnym i własciwej alokacji s r o d k o w " . Wyjasnia rowniez pojęcie swiadomosci kulturowej. Jest to, w e d ł u g Wunderle, „zdolnosc do rozpoznawania i rozumienia w p ł y w u kultury na wyznawane wartosci i zachowania. W kontekscie wojskowym, swiadomosc kulturowa mozże zostac zdefiniowana jako «znajomosc kulturowego terenu operacji wojskowych i zwiaęzkow mięedzy kulturaę a sposobem w a l k i » " . Piramidzie towarzyszy rownieżz obrazowe przedstawienie taksonomii kultury. 61 62 6 1 6 2 W . W u n d e r l e , op.cit., s. 9 - 1 0 . Ibidem. �114 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... Dlaczego I Co Zachowania wrażliwość na kontekst historia i dziedzictwo Er I orgnizacja społeczna u 3 •3 M tradycje język 1•o O £ £style planowania postrzeganie władzy style negocjacyjne Wartości indywidualizm vs. kolektywizm chęć osiągnięcia kompromisów dystans władzy czas na decyzję unikanie ryzyka nastawienie na relacje vs. nastawienie na osiągnięcie celu unikanie niepewności relacje vs. podejście transakcyjne orientacja długoterminowa vs. krótkoterminowa stosunek do czasu Poznanie style rozumowania R y s u n e k 4. T a k s o n o m i a k u l t u r y Zrodło: W. Wunderle, Through the Lens ofCultural Awareness, op.cit., s. 12. W e d ł u g Williama Wunderle wpływy kulturowe i odmiennosci kulturowe wyjasniajaę, dlaczego kultura jest taka, a nie inna. Przejawy kultury natomiast odnoszaę sieę do tego, co możzemy napotkac w danej k u l t u r z e . Możzna uznac,żze na koncowy kształt koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej proponowanej w ramach eksperymentu najwięekszy w p ł y w wywarły trzy omowione we wczesniejszych partiach opracowania: W i l l i a m a Wunderle, Through the Lens of Cultural Awareness, Baraka Salmoni i Pauli Holmes-Eber, Operational Culture for the Warfighter oraz Joint Doctrine Note brytyjskich Sił Zbrojnych The Significance of Culture to the Military . Niewaętpliwie więec to w duzżej mierze doswiadczenia brytyjskie i amerykanskie (choc od siebie 63 64 6 3 Ibidem, s. 13. 6 4 Koncepcja k u l t u r y w ramach tego d o k u m e n t u z o s t a ł a p r z e d s t a w i o n a w rozdz. I I . �4. Definicja i kształt końcowy koncepcji świadomości międzykulturowej 115 odmienne) u k s z t a ł t o w a ł y w s p o ł c z e s n e myslenie wojskowe o kategoriach kulturowych. Z Joint Doctrine N o t e i od Williama Wunderle został zaczerpnięety podział swiadomosci mieędzykulturowej na trzy stopnie: wiedzy, rozumienia i kom¬ petencji. Natomiast z amerykanskiego podreęcznika przyjeęto zasadeę „operacjonalizowania" kultury w o k o ł p i ę e c i u g ł o w n y c h jej „filarow", takich jak: srodowisko geograficzne (The Physical Environment), ekonomia (The Economic), struktury społeczne (The Social Structure), struktury polityczne (The Political Structure), wierzenia i symbole (Beliefs and Symbols) . 6 5 66 67 Eksperymentowanie wielonarodowe z pewnosciaę jest wartosciowym, choc obciaężzonym pewnymi wadami weryfikowaniem hipotez majaęcych w p ł y w na funkcjonowanie sił koalicyjnych. W a r u n k i wstęepne, jakie m u s z a ę z o s t a c spełnione, choc zdawałoby sięe to pozornie oczywiste, w w y n i k u błeędnych (lub wreęcz braku) procedur krajowych pozyskiwania specjalistow zarowno po stronie wojskowej, jak i cywilnej częesto prowadzaę do podstawowych trudnosci: angażzowania ludzi z brakiem znajomosci jęezyka angielskiego (ktory stał sieę w operacjach N A T O i wielu operacjach O N Z faktycznym lingua franca), uniemozżliwiajaęcym wspołpraceę, nieprzestrzegania terminow nadsyłania materiałow, uwag, kwestionariuszy, braku elastycznego podejscia do propozycji zgłaszanych przez p o z o s t a ł e panstwa uczestniczaęce w eksperymencie, aby mieędzynarodowy charakter eksperymentu został utrzymany. Saę to kwestie uzalezżnione w całosci od panstwa delegujaęcego okreslone osoby do eks¬ perymentu. Jednak saęrowniezż zalety eksperymentu: możzliwosc uzyskania prawdziwie rozżnorodnego i wszechstronnego obrazu, beędaęcego efektem zrozżnicowanych podejsc badawczych i pragmatycznych, upowszechnianie wiedzy w s r o d o w i s k a c h specjalistycznych dotychczas od siebie odseparowanych, tworzenie procedur i standardow rozwiaęzywania okreslonych problemow, wspierajaęcych integracjeę wielokulturowych sił sojuszu. Wadaę eksperymentu M N E 6 było niewielkie poczaętkowo wykorzystanie juzż istniejaęcych doswiadczen w zakresie wprowadzania CCA w proces edukacji wojskowej w rożznych krajach, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Proba „wynajdywania koła" w sytuacji, w ktorej istniały juzż sprawdzone rozwiaęzania, zamiast ich weryfikacji i ulepszenia, była czeęsciowo rownieżz odbiciem pewnej rywalizacji krajow europejskich ze Stanami Zjednoczonymi, ktore zapoczaętkowały proces wielonarodowego eksperymentowania w kwestiach wojskowych. Niewaętpliwaęzaletaę eksperymentu jest stworzenie platformy wymiany informacji, wiedzy i kontaktow z instytucjami z rozżnych krajow, ktore w więekszosci zaczynajaę zmieniac swoj program szkoleniowo-edukacyjny pod kaętem wdrażzania tematyki CCA. Skutkuje to nabyciem know-how i możzliwosciaę przeniesienia najlepszych, sprawdzonych rozwiaęzan do przeprowadzenia zmian 6 5 Por. J D N , załaęcznik 5 A - 1 , W . W u n d e r l e , op.cit., s. 1 1 . 6 6 Por. p u n k t 8. 6 7 B. S a l m o n i , P. Holmes-Eber, op.cit. �116 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... na poziomie krajowym. Pozostaje oczywiscie kwestia tego, na ile eksperyment możze przyczynic sięe do stworzenia w miaręe możzliwosci jednolitych standardow nauczania CCA oraz procedur wymiany informacji i doswiadczen mięedzy partnerami koalicji w zakresie kultury, np. Afganistanu, i t y m samym zbu¬ dowania zaufania i porozumienia zarowno wewnaętrz sił koalicyjnych, jak i mieędzy siłami koalicyjnymi a ludnosciaęlokalnaę(co było celem eksperymentu). Brak takich procedur oraz mozżliwosci nałozżenia obowiaęzku na wszystkich partnerow koalicji wdrożzenia standardowego programu nauczania CCA powoduje, żze nadal zalezży to wyłaęcznie od dobrej w o l i i swiadomosci znaczenia tego problemu wsrod osob za te kwestie odpowiedzialnych (dowodcow wyso¬ kiego szczebla i politykow). Oznacza to rowniezż koniecznosc stworzenia włas¬ nego, narodowego programu wdrażzania CCA w edukacjeę wojskowaęna rożznych szczeblach, t y m bardziej zże proces ten zaczyna byc widoczny nie tylko wsrod tak istotnych panstw N A T O jak Stany Zjednoczone czy Wielka Brytania, ale rowniez w Holandii, Niemczech, Finlandii, Norwegii czy Hiszpanii. 5. Świadomość miedzykulturowa a kompetencja i komunikacja (między)kulturowa Bioraęc pod uwagęe bliskosc terminologicznaę i koncepcyjnaę idei swiadomosci mieędzykulturowej z utrwalonymi juzż i ugruntowanymi w naukach społecznych pojeęciami, jak: kompetencja (mięedzy)kulturowa czy komunikacja (mieędzy)kulturowa (komunikowanie mieędzykulturowe), warto przyjrzec sieę temu, czym pojęecia te sieęrożzniaę, a co uznac by możzna za ich wspolny r d z e n . Marian Golka, analizujaęc cechy komunikacji mieędzykulturowej, zauważza, żze istnieje ona od zawsze - tak długo, jak zachodzaę interakcje mieędzy od¬ miennymi grupami społecznymi. W s p o ł c z e s n i e komunikacja mięedzykulturowa jest jednak, w przeciwienstwie do wczesniejszych okresow, wszechogarniajaęca i pojawia sięe w niezliczonych sytuacjach, takich jak: badania antropologiczne, gospodarka globalna, turystyka, migracje, uchodzstwo, wyjazdy do innych krajow za pracaę, dyplomacja, misje ewangelizacyjne, misje pokojowe, pomoc mieędzynarodowa, inwazje wojskowe, wymiany studentow, muzea i działalnosc wystawiennicza, przekłady literatury, kultura masowa i t p . Wreszcie, komu¬ nikacja mieędzykulturowa jako zagadnienie badawcze poddawana jest refleksji naukowej własnie od połowy X X wieku, co n a d a ł o jej zupełnie nowy wymiar 68 6 9 6 8 W niniejszej czeę sci stosowany jest zapis: k o m u n i k a c j a ( m i ę e d z y ) k u l t u r o w a , k o m p e t e n c j a ( m i ę e d z y ) k u l t u r o w a ze wzgleędu na fakt, izż częesto pojeęcia k o m u n i k a c j i / k o m p e t e n c j i kulturowej i m i e ę d z y k u l t u r o w e j stosowane s a ę w y m i e n n i e . P r o b l e m ten obecny jest z w ł a s z c z a w l i t e r a t u r z e obcojeęzycznej i dotyczy rownieżz k w e s t i i s w i a d o m o s c i m i e ę d z y k u l t u r o w e j , ktorej znaczenie jest po p r o s t u u t o z ż s a m i a n e ze s w i a d o m o s c i a ę kulturowaę. Ro żznice w definicjach przyjeętych na p o t r z e b y niniejszej r o z p r a w y przedstawiane saę w dalszej czeęsci r o z d z i a ł u . 6 9 M . Golka, Bariery w komunikowaniu N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2008, s. 65. i społeczemtwo (dez)informacyjne, Wydawnictwo �5. Świadomość międzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 117 i zwieększyło swiadomosc jej znaczenia we wspołczesnych relacjach mieędzyludzkich i stosunkach mieędzynarodowych. Jerzy M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i proponuje komunikowanie mieędzykulturowe rozumiec jako sytuacjęe, ktora „zachodzi zawsze wtedy, kiedy przekaz, ktory ma byc zrozumiany, jest tworzony przez reprezentanta jednej kultury, a jego odbiorcaę jest reprezentant innej k u l t u r y " . Aby jednak mozżliwe było to t ł u m a c z e n i e , potrzebna jest wspolna kompetencja kulturowa, ktorej elementem jest zarowno umiejeętnosc rozumienia znakow nadawanych przez innych, jak i umiejeętnosc samodzielnego tworzenia takich z n a k o w . Z kolei Walery Pisarek zwraca uwageę na to, zże kompetencja kulturowa, tak jak kompetencja jęezykowa i komunikatywna, ma w zasadzie charakter umiejeętnosci zinterioryzowanej (uwewnęetrznionej), to znaczy własciwosci nieuswiadamianej . Sama znajomosc odmiennych n o r m kulturowych niekoniecznie musi przekładac sieę na kompetencjęe kulturowaę, ktora w t y m sensie j a w i sięe raczej jako postawa wykształcona w procesie socjalizacji i edukacji . Umiejeętnosc rozumienia mozże się natomiast rozwinaó dopiero w sytuacji, gdy mamy okreslonaswiadomosc kulturowaę i mieędzykulturowaę, t j . znamy i rozumiemy swojaę kultureę oraz dysponujemy okreslonym poziomem wiedzy i zrozumienia kultury partnera w procesie komunikowania. Punktem wyjscia beędzie więec „ s a m o s w i a d o m o s c " , ktoraę w wypadku wielonarodowych kontyngentow wojskowych jest swiadomosc własnej kultury organizacyjnej. Swiadomosc mieędzykulturowa jest więec jednym z kluczowych elementow determinujaęcych procesy komunikacji mieędzykulturowej mieędzy wszystkimi uczestnikami operacji, gdyzż podczas takich procesow dokonuje sieę „przekład", „ t ł u m a c z e n i e " pewnych elementow odręebnych kulturowo na „nasze" u partnerow k o m u n i k a c j i . Istotnym dorobkiem w dziedzinie bliskiej omawianej t u koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej możze poszczycic sięe rowniezż psychologia mięedzykulturowa. Jej najbardziej (u)znanym przedstawicielem w Polsce jest profesor 70 71 72 73 74 7 0 J. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i , Komunikacja międzykulturowa. Wprowadzenie, Wydawnictwo A k a d e m i i E k o n o m i c z n e j , K r a k o w 1 9 9 1 , s. 12. 7 1 Por. M . G o l k a , op.cit., s. 1 2 - 1 3 . 7 2 W . Pisarek, Wstęp do nauki o komunikowaniu, W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2008, s. 66. 7 3 Potwierdzajaęto rowniezż w y n i k i badan eksperymentu wielonarodowego M N E 6 w dziedzinie s w i a d o m o s c i m i ę e d z y k u l t u r o w e j , podczas k t o r e g o zbadano p o z i o m u w z g l ę e d n i a n i a wiedzy o kulturze Afganistanu na poziomie operacyjnym i taktycznym przez grupy przeszkolone i nieprzeszkolone w t y m zakresie. R o ż n i c e w d z i a ł a n i a c h t y c h grup były na tyle nieznaczne, zże u z n a n o t o za d o w o d na to, izż j e d y n i e z m i a n a p o s t a w przez długofalowaę zmianeę systemu edukacji i szkolen oraz i s t n i e j ą c y c h procedur moze w p ł y n a ó na z m i a n ę zachowań i sposobow d z i a ł a n i a , a przez to na wieększaę efektywnosc operacji p r o w a d z o n y c h w s c i s ł y m zwiaęzku z ludnosciaę lokalnaę. 7 4 M . Golka, Przekłady Komunikowanie 2 0 0 9 , s. 13. i pomosty w komunikowaniu międzykulturowe - szanse i wyzwania, międzykulturowym, [ w : ] J. Isanski (red.), W y d a w n i c t w o N a u k o w e U A M , Poznan �118 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... Paweł Boski, autor 650-stronicowego podręecznika, podsumowujaęcego osiaęgnieęcia tej dyscypliny nauki: Kulturowe ramy zachowali społecznych . Z p u n k t u widzenia znaczenia swiadomosci mieędzykulturowej dla zmiany efektywnosci działan w s r o d o w i s k u wielokulturowym warto w p r o w a d z i c , z a t y m z ż e p o d r e ę c z n i k i e m , pojęecie „ s l e p o t y k u l t u r o w e j " jako a n t y n o m i i dla swiadomosci kulturowej. Slepota kulturowa oznacza sytuacjeę, w ktorej, beędaęc zanurzeni we własnej kulturze, nie jestesmy w stanie dostrzegac tego, co dla niej swoiste; przeciwnie - wydaje się nawet, ze otaczajaca nas rzeczywistosc jest czyms n a t u r a l n y m . Sytuacjęe „slepoty kulturowej" mozżna zilustrowac meta¬ fora oddychania: nie uswiadamiamy sobie istnienia powietrza (tlenu), jakim oddychamy, ze wzglęedu na to, zże jest ono zarazem niewidoczne i zawsze dosteępne, jako warunek żzycia, zas czynnosc oddychania jest zautomatyzowana. Dopiero gdy w sytuacjach ekstremalnych tego powietrza zaczyna brakowac, uswiadamiamy sobie jego znaczenie. Termin „slepota", zauważza Paweł Boski, odnosi sięe zarowno do elementow kultury własnej, jak i obcej: „ W t y m pierw¬ szym wypadku wyznaczniki w ł a s n e g o posteępowania umykajaę refleksyjnej uwadze badź z czasem automatyzuje się. W t y m drugim mamy do czynienia z ignorancjaę: nie widzimy literalnie lub nie rozpoznajemy znaczenia sygnałow emitowanych przez aktualne srodowisko, ewentualnie nadajemy i m nieadekwatnaę interpretacjęe zgodnie ze standardami kultury w ł a s n e j " . 75 76 77 Dorobek psychologii mięedzykulturowej możze okazac sięe przydatny takzże przy jego transpozycji na zagadnienia swiadomosci mięedzykulturowej propono¬ wanej we wspomnianym eksperymencie. Choc eksperyment co do zasady traktuje koncepcjęe swiadomosci mięedzykulturowej operacyjnie - to znaczy w taki sposob, jak gdyby była „narzeędziem" majaęcym pomo c w w y k o n y w a n i u okreslonej czynnosci (kontaktach z ludnosciaęlokalnaę, z organizacjami cywilnymi etc.), to przyjrzenie sięe blizżej oferowanym rozrozżnieniom terminologicznym w psychologii mięedzykulturowej możze pomoc w dostrzeżzeniu wielopoziomo¬ wych zadan, przed j a k i m i „stoi" w istocie swiadomosc mieędzykulturowa. Wazżne jest tutaj cofnieęcie sięe do angielskiego zrodłosłowu, a wieęc przedrostkow cross-, trans-iinter-, z ktorych wszystkie na jeęzyk polski t ł u m a c z o n e saę jako „między". O ile jednak cross-i trans- wskazuja na p o r ó w n y w a n i e rzeczy od siebie oddalonych (a psychologia cross-kulturowa czy trans-kulturowa oznacza naukeę porownawczaę, weryfikujaęcaę stopien uprawnionych generalizacji praw psycho¬ logicznych formułowanych w g ł o w n y m nurcie), to przedrostek inter- odsyła nas do bezposredniego kontaktu, procesow interakcji mięedzyosobowej (a psycho¬ logia inter-kulturowa zajmuje sięe procesami psychologicznymi zachodzaęcymi w trakcie interakcji osob pochodzaęcych z odmiennych kultur oraz akulturacjaę psychologiczna) . Koncepcja Cross-Cultural Awareness odnosi się tymczasem do 78 7 5 P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, i W y d a w n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . 7 6 Ibidem, s. 44. 7 7 Ibidem, s. 45. 7 8 Ibidem, s. 3 0 - 3 1 . Wydawnictwo Naukowe PWN �5. Świadomośc międzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 119 obu tych aspektow: zarowno cross/trans, jak również inter. Poziom cross/trans konieczny jest po to, aby mozżliwe było zastosowanie go w procesie inter. Przenoszaęc to na „jeęzyk wojskowy", mozżna stwierdzióc,zże cross/trans odnosi sieę tutaj do poziomu strategicznego i operacyjnego, podczas gdy inter - do poziomu taktycznego (przełozżenia strategii i planowania operacyjnego na konkretne działania na poziomie taktycznym). Warto w t y m miejscu przyjrzec się takze pojęciom emic - etic, wykorzys¬ tywanym w jęezykoznawstwie, antropologii czy właósnie psychologii mieędzykulturowej. Oba te pojęcia wprowadził do nauki Kenneth Pike (1912-2000), amerykanóski jeęzykoznawca, w celu wyodreębnienia dwoóch róożznych procedur analitycznych stosowanych w badaniu języka i kultury: emicznej (emic - od phonemics) i etycznej (etic od phonetics) . Etic odpowiada fonetyce jako ogóolnej nauce o dózwieękach mowy ludzkiej, emic zaós odnosi sięe do fonemóow, czyli elementarnych dzwięków, specyficznych dla mowy w danym j ę z y k u . Ten termin odnosi sieę do jednostki wewnaętrzjeęzykowej (szerzej - wewnaętrzkulturowej), obejmuje materialne manifestacje emic, k t ó r e tworza jednoczesnie bazę każdego języka i kultury. Z kolei dane typu etic umożliwiaja d o s t ę p do danego systemu, ale, jak zauważza Kenneth Pike, w analizie całoósciowej „wsteępny opis etic jest redefiniowany i ostatecznie (... ) zamieniany przez jednostkęe, któora jest całkowicie emiczna" . Antropologowie wykorzystali rozroózżnienie wprowadzo¬ ne przez Pike'a do podkreslenia dwoch odmiennych metod badania kultury. W a r d Goodenough zauwazżał, iżz teorie kultury o charakterze etic miały byóc próobaę stworzenia uniwersalnej typologii kultur, nacisk zaós miał byóc kładziony na poroównywanie wielu kultur w e d ł u g okreóslonego schematu teoretycznego a więec „z zewnaętrz". Tymczasem teorie typu emicznego, stosujaęc co prawda kategorie typu etic, kazżdorazowo dokonujaę ich konkretyzacji w ramach okreóslonej czasoprzestrzennie kultury, gdyzż celem ich jest odkrycie systemóow pojęeciowych, j a k i m i operujaę członkowie danej kultury - a więec „od wewnaętrz" . Konócowy efekt takich badanó dobrze ilustruje diagram opracowany przez Pawła Boskiego, który, choc w ujęciu autora dotyczy b a d a ó na gruncie psychologii mięedzykulturowej, de facto ma walor ogóolnopoznawczy dla zrozumienia rozróżnienia etic - emic. A u t o r wyjasnia diagram następująco: 1. Kazżde badania zaczynajaę sięe od lokalnej hipotezy w lokalnej kulturze badacza emic A . 2. Nader częesto mamy nasteępnie do czynienia z importowaniem tego emic do obcej kultury, gdzie staje sieę (bezwiednie) narzuconym a priori etic. 3. Z tego importowanego emic m o ż e - czasami - wyrosnaó p o m y s ł drugiego lokalnego emic B. Dysponujaęc obu emic w kulturach (A) i (B), mozżna prowadzióc badania poroównawcze (w obu kulturach) z nadziejaę, zże uzyska sieę zaróowno 79 80 81 82 7 9 Z . Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogólne, Paóstwowe N a u k o w e , W a r s z a w a - P o z n a ó 1987, s. 74. Por. t a k ż e : K. Pike, Language in Relation Theory of the Structure 8 0 8 1 8 2 of Human Behavior, P. Boski, op.cit., s. 34. Ibidem. Por. ibidem. M o u t o n , T h e Hague 1967. Wydawnictwo to the Unified �120 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... p o d o b i e ń s t w a , jak i różnice. 4. Stopień pokrywania się emic (A) i (B) daje etic pochodne (a posteriori) z badań, a nie etic narzucone jak w punkcie 2 . Powyższe rozróżnienie ma zastosowanie w analizie perspektywy, która przyjmuje sie w k s z t a ł t o w a n i u swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j . Zgodnie z definicja zaproponowana w eksperymencie jest to u m i e j ę t n o s ć stania się swiadomym wierzen i przekonan, odmiennych od naszych wartosci kulturo­ wych. Wymaga to więc de facto drżenia do poznania wartosci emic kultury 8 3 Kultura A: własna badacza Kultura B: porównywana Etic pochodne (o posteriori) R y s u n e k 5. E m i c - etic Zrodło: P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, op.cit., s. 34. 8 3 P. Boski, op.cit., s. 34, r a m k a 1.4. �5. Swiadomosc miedzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 121 odmiennej od naszej, aby mozżliwe było nasteępnie doprowadzenie do jakiego¬ kolwiek porozumienia mieędzykulturowego. W aspekcie praktycznym zachodzaęcej tutaj komunikacji mieędzykulturowej konieczny jest odpowiedni poziom „wrazżliwosci mieędzykulturowej", ktorej znanaę skalęe opracował M i l t o n Benn e t t . Teoria Bennetta jest w t y m miejscu istotna, gdyż unaocznia w sposob ramowy procesy zmian rozwojowych: spontanicznych baęd z inicjowanych w ramach szkolen, a dotyczaęcych kompetencji mieędzykulturowych. Punktem wyjscia jest etnocentryczne postrzeganie swiata, ktore podzielił M i l t o n Bennett na trzy fazy głowne: zaprzeczanie, obrona i minimalizacja. Zaprzeczanie dotyczy sytuacji, w ktorej jedynym realnym punktem odniesienia jest dla nas w ł a s n a grupa kulturowa: na t y m etapie nawet dostrzeganie fizycznych rozżnic mięedzy ludzmi jest powodem zaskoczenia i niedowierzania. Ten etap mozże przybrac albo formęe izolacji, kiedy po prostu nie mamy kontaktu z innaę niżz w ł a s n a rzeczywistosciaę kulturowaę, co wywołuje „naturalny etnocentryzm", baęd z separacjaę, ktora jest juzż izolacjaę intencjonalnaę, zamierzonym „ b u d o w a n i e m m u r u " oddzielajaęcym od nieznanej rzeczywistosci. Kolejna faza - obrona - dotyczy sytuacji, gdy rozżnica kulturowa jest jużz rozpoznana i nazwana, budzaęc uczucia strachu i zagrozżenia. W tej fazie pojawic sięe mogaę: ponizżanie, na podstawie istniejaęcych negatywnych stereotypow lub uprzedzen, poczucie wyżzszosci kul¬ turowej grupy własnej („jestesmy bardziej zaawansowani") lub odwrotny etnocentryzm, ktory jest sytuacjaę poczucia nizższosci wzgleędem pochodzenia z własnej grupy kulturowej. Paweł Boski podaje t u przykład Polski jako kraju częesto sytuujaęcego sięe na pozycji drugorzeędnej: „Polska - druga Japonia" baęd z „Polska - druga Irlandia", kraj, ktory „dogania E u r o p ę / Z a c h o d " . W fazie minimalizacji rożznic dochodzi z kolei do trywializowania rożznic rzeczywistych oraz prob generalizowania i uniwersalizacji kwestii kulturowych. 84 Przechodzaęc do stadiow etnorelatywizmu, mozżna zauwazżyc przejscie, ktore M i l t o n Bennett okresla wręecz jako „przejscie paradygmatyczne": od absolutyz¬ m u i dualizmu (dobro/zło, prawda/fałsz) do niuansowej, kontekstualnej oraz relatywnej perspektywy na kultureę „naszaę" i „waszaę". Jego pierwszym etapem jest akceptacja: rożznice kulturowe saę zauważzane, uznane i respektowane. Kolejnym jest adaptacja, kiedy dochodzi do właęczania do w ł a s n e g o repertuaru zachowan innosci kulturowej, „wejscia" w innaę kultureę, w znaczeniu, jakie nadaje sięe pojeęciu „ d w u k u l t u r o w o s c i " . Etapem ostatnim jest integracja. Pozwala ona na swobodne funkcjonowanie w srodowisku wielokulturowym, ma jednak takżze swojaę ceneę, ktoraę jest brak mechanizmow integrujaęcych osobowosc jednostki: „niezdolnosc wyboru mieędzy wieloma alternatywami, 8 4 Por. M.J. Bennett, Becoming multiculturalism: 2 0 0 4 ; M.J. Bennett, Towards (revised), interculturally A reader in multicultural ethnorelativism: [ w : ] R . M . Paige (red.), Education Y a r m o u t h 1993; competent, [ w : ] J.S. W u r z e l (red.), Toward education, I n t e r c u l t u r a l Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n A developmental for the Intercultural M.J. Bennett, A Developmental Approach model of intercultural Experience, to Training sensitivity I n t e r c u l t u r a l Press, Intercultural Sensitivity, „ I n t e r n a t i o n a l J o u r n a l o f I n t e r c u l t u r a l R e l a t i o n s " 1986, t. 10, n r 2, 1 7 9 - 1 8 6 . Opis skali za: P. Boski, op.cit., s. 569 i n . �122 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... 85 ktore jawiaę sięe j a k o r o w n i e d o b r e " . W opinii Pawła Boskiego, m i m o rożznych zastrzezżen, to w ł a s n i e koncepcja Bennetta jest obecnie najpełniejszaę probaę teoretycznego opracowania podstaw dla profesjonalnych szkolen/treningow, nakierowanych na zdobywanie kompetencji mieędzykulturowych . 86 Doświadczanie różnic międzykulturowych zaprzeczenie obrona minimalizacja akceptacja Stadia etnocentryzmu adaptacja integracja Stadia etnorelatywizmu R y s u n e k 6. Skala w r a z l i w o s c i m i e d z y k u l t u r o w e j M i l t o n a Bennetta Zrodło: M . Bennett, Towards Developmental Model of Intercultural Sensitivity, [w:] R.M. Paige (red.), Education for the Intercultural Experience, Intercultural Press, Yarmouth 1993. Czym rożzniaę sieę wszystkie wymienione wyzżej pojeęcia: „kompetencji", „dialogu" i „komunikacji"? Jak zauważa Jacek Pawlik, dialog jest czyms wiecej niżz komunikacjaę, zakłada bowiem zaangażzowanie partnerow dialogu, cheęc komunikowania, potrzebęe pogłeębienia kontaktu, a wieęc wymaga nie tylko specyficznych umiejęetnosci, ale rowniezż odpowiednich p o s t a w . I c h o c idealnego celu dialogu - sytuacji pełnej zgody, zrozumienia i wspolnej praktyki żzycia - nigdy nie osiaęga sieę w pełni, to przeciezż dzięeki niemu łatwiejsze jest porozumienie w sprawach codziennych. Autor zwraca rownieżz uwageęnarożzne typy dialogu, w zalezżnosci od typow partnerow, i dzieli sytuacje dialogu na: dialog mięedzyosobowy, mieędzykulturowy i mięedzyreligijny. Co warte głęebszego zastanowienia, autor pisze, iżz kazżdy kolejny typ dialogu wprowadza nowy zestaw rożnic i przeszkod, przy czym baza dialogu (wspolna przestrzen porozumienia, minimalna wspolna baza swiatopoglaędowa) staje sieę coraz mniejsza . 8 7 88 6. Świadomośc miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy Rozważając kwestie swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j , nie sposob p o m i n a ź kwestii stereotypow i ich w p ł y w u na obraz odmiennej kultury, z ktoraęspotykajaę 8 5 Ibidem, s. 574. 8 6 Ibidem, s. 575. 8 7 J.J. Pawlik, O potrzebie dialogu w relacjach międzykulturowych, D . Z a w a d z k a (red.), Światło w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007, s. 668. 8 8 Ibidem. [ w : ] K. K o r o t k i c h , J. Ł a w s k i , w dolinie. Prace ofiarowane Profesor Halinie Krukowskiej, Uniwersytet �6. Swiadomosc miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 123 sięe rożzni aktorzy srodowiska operacyjnego: ludnosc cywilna, żzołnierze, przed¬ stawiciele organizacji pozarzaędowych etc. W sytuacji operacji wojskowych, w ktorych efektywnosc walki z przeciwnikiem buduje takzże morale żzołnierzy, o d w o ł y w a n i e sięe do uproszczen, generalizacji, w t y m takzże stereotypow, jest jednym z podstawowych mechanizmow. W wypadku „zderzenia" sięe wartosci zachodnich z wartosciami obecnymi w swiecie m u z u ł m a n s k i m stereotypy niejednokrotnie pogłębiają sie, choc rownież, jak pokazuja badania - w zupełnie nieprzewidzianych miejscach - ulegajaę znacznemu przekształceniu. Tematyka stereotypow jest przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin nauki: antropologii kulturowej, socjologii, politologii, psychologii społecznej i mięedzykulturowej oraz innych nauk humanistycznych i społecznych. Wpro¬ wadzenie samego pojecia stereotypu przypisywane jest Walterowi Lippmanowi i jego pracy Public Opinion z 1921 roku. Przyjęeło sieę rozumiec stereotyp jako konstrukcjęe myslowaę, zawierajaęcaę uproszczony i czeęsto emocjonalnie nacecho¬ wany obraz rzeczywistosci, przyjeęty przez jednostkęe w w y n i k u w ł a s n y c h obserwacji, poglaędo w i n n y c h o s o b c z y w z o r c o w przekazywanych przez s p o ł e c z e n s t w o . Stereotypy mogaę byc pozytywne, neutralne baęd z negatywne, choc najczęesciej mamy do czynienia z t y m i ostatnimi. Nalezży jednak pamieętac, zże tworzenie stereotypow jest naturalnaę s k ł o n n o s c i a ę l u d z i i tego typu uproszczeniom podlegajaę wszelkie ludzkie wyobrazżenia o otaczajaęcym swiecie . Mechanizm powstawania stereotypu dobrze ukazuje poniżzsza rycina. 89 90 Spotkanie z odmiennością kulturową w danym obszarze Wartości i schematy postępowania we własnej kulturze (ukształtowane bez konfrontacji z odmiennością) Interpretacja różnic w kategoriach stereotypów: cech osobistych członków innej grupy, będących negatywem wartości i schematów własnej kultury Nieświadome (automatyczne) narzucenie własnych standardów na stwierdzoną różnicę R y s u n e k 7. M e c h a n i z m p o w s t a w a n i a stereotypow Zrodło: P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, op.cit., s. 493. 8 9 M . Milczarek-Gnaczynska, Stereotypy w kulturze, Spotykajac Innego. Polacy w Afganistanie. zawodowych. Diagnoza i koncepcja [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Stereotypy islamu i jego wyznawcóww oddziaływani w kierunku ich zmiany, swiadomosci żołnierzy Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 6 1 . T a m roźwniezż przeglaęd roźżznych definicji stereotypźow, j a k roźwniezż typoźw i rodzaju stereotypźow funkcjonujaęcych w k u l t u r z e . 9 0 Ibidem. �124 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Ze wzglęedu na tematykeę niniejszego rozdziału zagadnienie stereotypu zo¬ stanie zaweęzżone do stereotypóow odnoszaęcych sieę do grup etnicznych i naro¬ dowych, choóc niewaętpliwie dla organizacji wojskowej istotne znacznie majaę róowniezż inne rodzaje stereotypóow, jak choócby autostereotypy czy stereotypy płciowe, kształtujaęce kulturęe organizacyjnaę w o j s k a . Kolejnym zagadnieniem, któore pojawia sięe nieuchronnie w sytuacji zde¬ rzenia z odmiennoósciaę kulturowaę o zasadniczym znaczeniu, jest szok kultu¬ rowy. O ile stereotypy pozwalaja w jakis sposob „oswajac" rzeczywistosc (nawet błeędna i nieprawdziwa informacja wydaje sięe bowiem lepsza od kompletnego jej braku), o tyle nie zapobiegajaę wystaępieniu szoku kulturowego w sytuacji bezpoósredniej konfrontacji z odmiennoósciaę kulturowaę. Rozwóoj badanó nad t y m zagadnieniem wiaęzże sięe z refleksjaę naukowaę poóswieconaę zjawiskom m i g r a c j i . W odniesieniu do operacji wojskowych przebiegajaęcych poza granicami kraju, zwłaszcza w zasadniczo odmiennych warunkach kulturowo-cywilizacyjnych (np. Polacy na misjach w Czadzie, Iraku, Afganistanie), doswiadczany przez żzołnierzy poziom niepokoju i stres zwiaęzany z samaę misjaę wzmacniany jest właósnie wysteępowaniem szoku kulturowego czy tezż stresu akulturacyjnego, ktoóre to pojeęcia majaę oddawaóc trudny charakter doóswiadczenia, jakie staje sieę u d z i a ł e m ludzi wchodzaęcych w kontakt z innaę kulturaę. W badaniach psychologóow mieędzykulturowych teorie zwiaęzane z problematykaę akulturacji grupuje sieę w trzy głóowne nurty, zgodnie z zasadaę „ABC akulturacji" sformułowanaę przez Coleen W a r d , gdzie A to teorie stresu i radzenia sobie, B - teorie uczenia kulturowego, a C - teorie tożzsamoósci społecznej. W pojeęciu szoku kulturowego do analizy wchodzaę teorie stresu i radzenia sobie, staęd teżz w t y m właósnie punkcie rozważza sieę problematykęe stresu akulturacyjnego. Do d z i s , r ó w n i e z w pracach podejmujacych tematyke szoku kulturowego w ujeęciach odmiennych nizż psychologia mieędzykulturowa, przywoływane sa pionierskie dla b a d a ó nad n i m artykuły Sverre'a Lysgaarda i Kalervo Oberga , słynna zas krzywa akulturacji jest p r z y w o ł y w a n a albo pod nazwiskiem jednego, albo drugiego badacza . 91 92 93 94 95 96 9 1 Z o b . rozdz. I V . 9 2 M . C h u t n i k , Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, Wydawnictwo Universitas, Krakoów 2 0 0 7 , s. 47. 9 3 Za: P. Boski, op.cit., s. 5 2 2 - 5 2 3 . 9 4 S. Lysgaard, Adjustment in a Foreign Society. Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States, „ I n t e r n a t i o n a l Social Science B u l l e t i n " 1955, n r 7, s. 4 5 - 5 1 . 9 5 K. Oberg, Cultural Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropo­ logy" 1960, n r 7, s. 1 7 7 - 1 8 2 . 9 6 Por. M . C h u t n i k , op.cit., s. 48; G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2000, s. 305; P. Boski, op.cit., s. 525. P a w e ł Boski zwraca uwageę na akulturacji. W słaboósóc p o d s t a w y empirycznej dla takiego wykreóslenia procesu b a d a n i u Lysgaarda b y ł o t o t y l k o Fulbrighta, którzy, z racji szczególnego 19 n o r w e s k i c h stypendystoów statusu, j a k i m się cieszyli, programu rzeczywiscie mogli doóswiadczyóc t z w . okresu euforycznego z a c h w y t u o d m i e n n a ę kulturaę Stanoów Zjednoczonych. ż Jednakz e w i e l e osóob stykajaęcych sięe z o d m i e n n a ę k u l t u r a ę n i e doóswiadcza w ogóole tego „miesiaęca �6. Świadomość m i ę d z y k u l t u r o w a a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 125 pozytywne uczucie negatywne Faza 1 2 euforia 3 szok kulturalny adaptacja stabilna akulturacja Czas W y k r e s 1. K r z y w a a k u l t u r a c j i m i e r z o n a p o z i o m e m stresu w e d ł u g Lysgaarda (Oberga) Źródło: G. Hofstede, Kultury i organizacje..., op.cit., s. 426. W e d ł u g przedstawionego schematu istnieje zwiazek miedzy długoscia kontaktu miedzykulturowego a intensywnoscia stresu. Pobyt zagraniczny ma sie zaczynać od euforycznego „miesiąca miodowego", który pod w p ł y w e m codziennego kontaktu z odmiennoóscia przechodzi w stan negatywnego szoku kulturowego. Trzecim etapem jest akulturacja - zaczyna sie uczenie funkcjo¬ nowania w odmiennym kulturowo ósrodowisku, po czym nastepuje etap ostatni: adaptacja. W czasie króotkotrwałego pobytu na misji zagranicznej (rotacje odbywaja sie zazwyczaj w systemie póołrocznym) osia gniecie etapu adaptacji jest bardzo trudne, jesli w ogole możliwe, nierzadko również żołnierze w ogóle nie doznaja euforii zwia zanej z poznawaniem odmiennej kultury, ale doóswiadczaja bardzo szybko fazy szoku kulturowego. Warto przyjrzeóc sie zatem temu, jaki konkretny obraz kontaktoów miedzykulturowych wyłania sie z badanó przepro¬ wadzonych w s r o d ż o ł n i e r z y V I I zmiany PKW w Afganistanie. 6.1. P o l a c y w Afganistanie Ź p u n k t u widzenia tematyki niniejszej pracy istotne znaczenie bedzie miał stereotypowy obraz swiata islamu i jego w y z n a w c o w w oczach c z ł o n k ó w sił 97 m i o d o w e g o " , zamiast tego w c h o d z ą c o d razu w fazę negatywna szoku k u l t u r o w e g o . P. Boski, op.cit., s. 524. 9 7 W opisie badania błędnie zastosowane z o s t a ł o pojęcie „islamista", ktore tutaj k o n s e k w e n t n i e z m i e n i a m w e w s z y s t k i c h opisach badania na „ w y z n a w c y i s l a m u " , o k t ó r e to pojęecie e w i d e n t n i e c h o d z i ł o a u t o r o m badania. W óswietle definicji s ł o w n i k o w e j (religiozn.) t o znawca r e l i g i i i s l a m u " - I . Kaminska-Szmaj Wydawnictwo wyznawcóow Europa, islamu Wrocław słowa 2001 „islamista" (red.), Słownik ( M . Jarosz i z e s p o ł ) . jest kalkaęjęezykowaęz Używanie „islamista wyrazów na obcych,, okreslenie jeęzyka francuskiego lub angielskiego i wskazywaóc m a z w o l e n n i k a i s l a m i z m u , j a k o pewnej d o k t r y n y w óswiecie i s l a m u . �126 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... zbrojnych wyjezżdzżajaęcych do Afganistanu. Badania takie zostały przeprowa¬ dzone w s r ó d ż o ł n i e r z y V I I zmiany P K W . Autorzy badania zobrazowali za pomocaę ponizższego rysunku, zże stereotypowe postrzeganie islamu i wyznawcoźw islamu przez uczestnikoźw misji stabilizacyjnej w Afganistanie - okreźslone jako zmienna zalezżna - jest determinowane przez w p ł y w rźozżnych czynnikźow nazwanych zmiennymi niezalezżnymi. Zmienne niezalezżne to: 9 8 • zrodła i poziom wiedzy o islamie i wyznawcach islamu, który maja, uczestnicy misji; • emocje towarzyszaęce zżołnierzom podczas przygotowania do misji; • presja opinii publicznej negujaęcej dotychczasowe rozwiaęzania konfliktu metodami typu hard na rzecz metod typu soft; • przekazy medialne kreujaęce obrazy islamu i wyznawcóow islamu w óswiadomoósci uczestnikóow misji; • osobiste doóswiadczenia wynikajaęce z bezpoósrednich kontaktoów z mieszkanócami Afganistanu (ich charakter, poczucie akceptacji lub wrogosci); • przemiany globalizacyjne zwiaęzane ze zderzeniem cywilizacji nowoczesnej z tradycyjnaę, możzliwoósci znalezienia kompromisu w tej sytuacji; • zachowania tzw. znaczaęcych i n n y c h wobec konfliktu (wpływ na postawy pozostałych uczestnikoów misji) - wyrażzane o nich opinie o konflikcie i samych uczestnikach; • czynnoósci przypadkowe (zdarzenia traumatyczne), któore mogaę wystaępióc w trakcie misji i podwazżyóc jej dotychczasowy sens. 99 Na podstawie modelu pokazujaęcego zmiennaę zależznaę i zmienne niezalezżne autorzy badania opracowali problemy i hipotezy badawcze. Wósroód analizowa¬ nych kwestii na uwagęe zasługujaę w y n i k i badanó ózróodeł i poziomu wiedzy o islamie i jego w y z n a w c a c h . W y n i k i te autorzy b a d a ó zebrali w tabeli, która znajduje sięe ponizżej. W s k a z u j a ę o n e , zżeózróodła wiedzy o islamie i jego wyznawcach przed wyjazdem na misjęe i po powrocie z niej zasadniczo sieę nie zmieniły. Najbardziej istotnym ózroódłem wiedzy saę bezpoósrednie rozmowy z uczestnikami poprzednich misji, ktoóre saę u z u p e ł n i a n e przez szkolenia organizowane przed wyjazdem na misję (wzrost znaczenia o 17%). Uczestnicy misji, wyrazajac swe zdanie po powrocie, wyraznie doceniaja dodatkowe zajęcia teoretyczne, majaęce poszerzyóc ich wiedzeę o islamie i jego wyznawcach - gdy tymczasem przed wyjazdem na misjeę ten element był przez nich marginalizo100 W kontekóscie A f g a n i s t a n u podzielonego p o d t y m wzgleędem, bardziej właósciwe jest użzywanie pojeęcia „ w y z n a w c a i s l a m u " . 9 8 J. K o j k o ł , A . Ł a p a , Polacy w Afganistanie. Metodologiczne podstawy badani, [ w : ] J. Kojkoł, M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit., s. 75. 9 9 Pod pojeęciem stanowiska w „znaczaęcych i n n y c h " panóstwach ISAF oraz a u t o r z y rozumiejaę osoby zajmujaęce organizacjach wspierajaęcych działania najwyzższe sił NATO w Afganistanie. Ibidem, s. 113. 1 0 0 A. Łapa, w Afganistanie, Stereotypy islamu i islamistiw w opiniach uczestnikiw [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit., s. 98. misji stabilizacyjnej �6. Swiadomosc mięedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy Źródła i poziom wiedzy o islamie i jego wyznawcach Emocje towarzyszące żołnierzom podczas przygotowania do misji 127 Presja opinii publicznej negującej dotychczasowe rozwiązania konfliktu typu hord na rzecz metod typu soft Przekazy medialne kreujące obrazy islamu i jego wyznawców w świadomości uczestników misji Osobiste doświadczenia wynikające z bezpośrednich kontaktów z mieszkańcami Afganistanu Przemiany globalizacyjne wynikające ze zderzenia cywilizacji nowoczesnej z tradycyjną zmienna zależna R y s u n e k 8. Zachowania tzw. znaczących innych wobec konfliktu (ich wpływ na postawy pozostałych uczestników) J zmienne niezależne Charakterystyka c z y n n i k o w d e t e r m i n u j ą c y c h stereotypy i s l a m u i w y z n a w c o w i s l a m u w óswiadomoósci uczestnikóow m i s j i stabilizacyjnej w Afganistanie Zródło: J. Kojkoł, A. Łapa, Polacy w Afganistanie. Metodologiczne podstawy badani, op.cit., s. 76. wany. Z drugiej strony autorzy badania zauważzyli wyraózny spadek znaczenia przekazow medialnych jako zrodła wiedzy o t y m srodowisku (spadek o 14%). Z przeprowadzonych z uczestnikami misji wywiadow wynika, żze spadek ten był spowodowany głownie stronniczosciaę przekazow medialnych - wskazywano m.in. na „małaę obiektywnosc i powierzchownosc", podano zże „ p e w n e infor¬ macje o zdarzeniach z Afganistanu były prezentowane, aby potwierdzac zasadnosc podejmowanych przez w ł a d z e i politykow decyzji, były wykorzys¬ tywane jako narzeędzie w a l k i do osiaęgania doraznych celow, czasami do manipulowania opinia, p u b l i c z n a " . W trakcie pobytu w Afganistanie wyraznie w z r o s ł o rowniezż zaintereso¬ wanie uczestnikow misji tamtejsza kultura, islamem i życiem jego wyznawcow. Wzrost zaobserwowano rowniezż w zakresie znaczenia informacji wywiadu i bezposredniego rozpoznania jako zrodła wiedzy zarowno o talibach jako przeciwnikach, jak i lokalnej społecznosci. Znamienne jest, zże stosunkowo m a ł o uczestnikow misji wskazuje na bezposrednie relacje z wyznawcami islamu jako zrodło wiedzy o tej religii. Jedynie 7% m i a ł o kontakt z wyznawcami islamu mieszkajaęcymi w Polsce, natomiast tylko 1% wskazał na znajomosci zawarte podczas misji z miejscowaę ludnosciaę. Co istotne, w tej ostatniej grupie obraz 101 101 Ibidem,s.99 �128 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... islamu i jego w y z n a w c ó w przedstawia! się, zdaniem a u t o r ó w badania, naj­ korzystniej w p o r ó w n a n i u z relacjami innych zolnierzy, którzy nie nawiazywali bezposrednich relacji z m i e s z k a ó c a m i prowincji Ghazni. T a b e l a 1. Z r ó d ł a w i e d z y o islamie i w y z n a w c a c h i s l a m u w o p i n i a c h a n k i e t o w a n y c h osób (dane w % ) Przed wyjazdem Po powrocie Ź r ó d ł o wiedzy Charakter Wynik Ranga Wynik Ranga zmiany 63 II 49 III w y r a z n y spadek na 39 III 56 II wyrazny wzrost Osobiste zainteresowania filozofia W s c h o d u , p r o b l e m a t y k a religijna dotyczaęcaę tego r e g i o n u óswiata 10 V 27 V wyrazny wzrost 65 I 65 I brak z m i a n y 7 VI 7 VIII brak z m i a n y 12 IV 33 IV wyrazny wzrost 7 VI 24 VI wyrazny wzrost 7 VI 9 VII 1 IX 1 IX Przekazy m e d i a l n e (w prasie, tele¬ w i z j i , r a d i u , internecie) Szkolenia i m a t e r i a ł y uzyskane w i c h trakcie przed w y j a z d e m misję Bezposrednie r o z m o w y z uczest¬ n i k a m i m i s j i stabilizacyjnych Bezposredni kajaęcymi w kontakt Polsce z miesz- wyznawcami islamu Osobiste zainteresowania - chec poznania nacji óswiata, i n n y c h i religii Informacja w y w i a d u i bezpoósredniego rozpoznania Zadne z n i c h - nie interesuje m n i e ta p r o b l e m a t y k a Inne - zmiana nieistotna bezpoósrednie kontakty, r o z m o w y , wspóolne speędzanie cza¬ su z mieszkancami w I r a k u i w Af¬ zmiana nieistotna ganistanie Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 98. N a s t ę p n i e autorzy poddali analizie kwestie z w i ą z a n e z samoocena, poziomu wiedzy o islamie i jego wyznawcach w y s t e p u j a c a w s r ó d b a d a n y c h . W y n i k i tych badan zostały przedstawione w tabeli ponizej. We wszystkich grupach badanych (oficerowie, podoficerowie i szeregowi zawodowi) wystapiła wyrazna przewaga deklaracji braku wiedzy ankietowanych o poszczegóolnych aspektach 102 1 0 2 Ibidem, s. 100. �129 6. Świadomość miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy związanych z islamem. Porównując stan wiedzy sprzed wyjazdu na misję do stanu po powrocie, m o ż n a stwierdzić znaczacy wzrost wiedzy o stosunku miejscowej ludnosci do uczestnikow misji stabilizacyjnej. Zdaniem autorow badania ma to swiadczyc o powolnej adaptacji r e s p o n d e n t ó w do złożonych okolicznosci działania w Afganistanie w warunkach kontaktu kulturowego. Z badania wynika jednak r o w n i e ż , ż e ankietowani nie sa nastawieni na kreowanie interakcji z miejscowa ludnoscia - autorzy podkreslaja zdecydowana przewage osob deklarujących odrzucenie (opinie „nie" i „raczej nie") w kwestiach dotyczących wzajemnych relacji panujących w rejonie działania misji stabiliza­ cyjnej. Wyrazny wzrost zaobserwowano jednak w zakresie znajomosci zwyczaj o w i obyczajow ludnosci lokalnej oraz w zakresie wiedzy o islamie jako religii. T a b e l a 2. O p i n i e ankietowanych o poziomie i c h wiedzy o islamie i jego wyznawcach (dane w % ) Przed wyjazdem Poziom wiedzy Po powrocie Charakter zmiany O islamie j a k o r e l i g i i 21 33 wyrazny wzrost O r o ż n y c h grupach w y z n a w c o w i s l a m u 17 20 zmiana 27 38 wyrazny wzrost 28 35 niewielki wzrost 36 55 wyrazny wzrost 53 58 niewielki wzrost nieistotna O zwyczajach i obyczajach ludnosci l o k a l ­ nej zamieszkującej obszar d z i a ł a n i a m i s j i stabilizacyjnej, ktorej w Pan(i) uczest- niczył(a) l u b zamierza uczestniczyc O strukturze ludnosciowej, wzajemnych relacjach p a n u j ą c y c h w rejonie działania m i s j i stabilizacyjnej O stosunku miejscowej uczestnikow misji ludnosci do stabilizacyjnej O r y z y k u i zagrozżeniu u t r a t y z d r o w i a l u b ż zycia podczas w y k o n y w a n e j m i s j i s t a b i l i •103 zacyjnej I n n e - jakie? Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 100. Autorzy badania poddali tezż szczegołowej analizie opinie ankietowanych o przekazach medialnych dotyczących islamu i jego w y z n a w c o w . W y n i k i tej ankiety zostały przedstawione na rycinie ponizżej. Uczestnicy misji, ktorzy przed 104 1 0 3 Pojawienie sie tego zagadnienia w p u n k c i e badan prezentujących o islamie i jego w y z n a w c a c h wydaje sie nieco zaskakujące, szerzej przez a u t o r o w badania. 1 0 4 A . Ł a p a , op.cit., s. 103. poziom nie z o s t a ł o r o w n i e ż wiedzy wyjasnione �130 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... wyjazdem traktowali media jako opiniotwórcze źródło informacji o funkcjo­ nowaniu różnych grup w y z n a w c ó w islamu, po powrocie prezentowali zdecy­ dowanie mniejsze zaufanie do wiarygodności medialnych przekazow. T a b e l a 3. Ocena w i a r y g o d n o ś c i i r z e t e l n o ś c i w przekazach m e d i a l n y c h k r e u j ą c y c h obrazy i s l a m u i jego w y z n a w c ó w w o p i n i a c h u c z e s t n i k o w m i s j i (dane w % ) Po Przekazy medialne Przed wyjazdem powrocie O p r z e p r o w a d z a n y c h zamachach terrorys­ 49 31 tycznych przez b o j o w n i k o w O egzekucjach islamskich zakładników dokonywa¬ Charakter zmiany w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci 57 36 n y c h przez tych bojownikóow w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci O deklaracjach i d e o w y c h s k ł a d a n y c h przez 37 20 przywoódcóow religijnych w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci O p r z e p r o w a d z a n y c h d z i a ł a n i a c h militar¬ 38 25 n y c h i pacyfikacyjnych wobec wyznawcóow wyraózny spadek w i a r y godnosci i s l a m u (np. a r m i i izraelskiej wobec Palestyóczykow) O stosowanej p r z e m o c y i ł a m a n i u zasad prawa wobec domniemanych 34 18 zwolenni¬ wyraózny spadek w i a r y godnosci k ó w A l - K a i d y przez A m e r y k a n o w O wzajemnych walkach miedzy r ó ż n y m i 34 18 o d ł a m a m i wyznawcóow i s l a m u godnoósci O k o n f l i k t a c h wyznawcoówroózżnych r e l i g i i 34 22 w y r a z n y spadek w i a r y - 41 29 wyraózny spadek w i a r y - (wzajemnych w a l k a c h np. w Indiach) O osiągnięciach cywilizacyjnych zasobnych w r o p ę naftowa (np. w y r a z n y spadek w i a r y - krajów Kataru, godnoósci godnosci Bahrajnu, Z E A , A r a b i i Saudyjskiej) I n n e - jakie? Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominieto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 104. Wreszcie nalezży zauważzyóc,zże badaniu poddano roówniezż przebieg zmian dyspozycji wobec islamu i jego wyznawcoów w deklaracjach uczestnikoów m i s j i . Z uzyskanych informacji wynika, zże nieznacznie wzrosła nieufnoósóc do miejscowej ludnoósci oraz sprzymierzenócoów (brak zaufania do głóownych p a r t n e r ó o w w e w s p ó o ł p r a c y powinien, nawet m i m o nieznacznego wzrostu 1 0 5 1 0 5 Ibidem, s. 107. �6. Świadomość miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 131 106 nieufności, zostać poddany głębszej r e f l e k s j i ) . Wzrost zaufania do islamu wiązał sie z postrzeganiem go jak każdej innej religii znanej uczestnikom misji. Zaskakujące, zdaniem autorów, sa w y n i k i b a d a ń w zakresie zmiany dyspozycji wobec talibów. Po powrocie z misji stopień aprobaty prowadzonych przez nich działań w Afganistanie wzrósł do 53%. Żołnierze, z jednej strony, potepiali przeprowadzane przez nich zamachy terrorystyczne, dyskryminację kobiet czy rygorystyczne stosowanie szariatu. Z drugiej, doceniali ich walke o p a r t a n a bezgranicznym pońswieęceniu i wiernońsci i d e a ł o m islamu. Podsumowujaęc w y n i k i przeprowadzonych badanń, z ktońrych tylko częeńsńc z o s t a ł a tutaj zaprezentowana, autorzy zastanawiajaęsięe, jak wykorzystańc z g r o m a d z o n a ę w i e d z e ę w celu zmiany istniejaęcych s t e r e o t y p ń o w i w i e d z y o kulturze Afganistanu w ńsrodowisku żzołnierzy wyjeżzdzżajaęcych do tego kraju na m i s j ę . Stwierdzają, że poziom wiedzy o swiecie islamu jest zdecydowanie 1 0 7 T a b e l a 4. Przebieg z m i a n dyspozycji u c z e s t n i k ó w m i s j i stabilizacyjnej w y z n a w c o w (dane w % ) wobec i s l a m u i jego Przed wyjazdem Po powrocie Charakter zmiany 8 16 niewielka pozytywna lud­ 11 9 niewielka negatywna W o b e c sprzymierzencow (miejscowych ż o ł ­ nierzy i u r z ę d n i k o w p o p i e r a j ą c y c h rzad w K a b u l u ) i d z i a ł a n i a w o j s k stabilizacyjnych 11 7 niewielka negatywna Wobec talibow 7 53 T r w a ł o ś ć ( z m i e n n o ś ć ) dyspozycji W o b e c i s l a m u jako r e l i g i i W o b e c jego w y z n a w c o w nosci) (miejscowej wyraznie pozytywna Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenie („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 107. 1 0 6 Z o b . rozwazżania n t . zaufania w s r o d c z ł o n k o w w i e l o n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h w rozdz. I V . J. K o j k o ł , A . Ł a p a , Zakoszenie. Koncepcja oddziaływani w kierunku zmiany stereotypów islamu i jego wyznawcow, [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit, s. 1 2 1 - 1 2 4 . Niestety w p o d s u m o w a n i u znajduja sie r ó w n i e ż n i e s c i s ł o s c i w interpretacji w y n i k ó w , k t o r e dezorientuje czytelnika, np. autorzy piszaę, iżz w o p i n i a c h żzołnierzy wystaępił znaczny spadek k r y t y c y z m u wobec i s l a m u z racji „ a p r o b a t y faktu d y s k r y m i n a c j i kobiet (islam w praktyce nie jest przyjazna religia, dla k o b i e t ) " . Ibidem, s. 1 2 1 . N i e m n i e j jednak, na kolejnej stronie odnajdujemy informacjeę, izż „ n a przeszkodzie w b u d o w a n i u dialogu stoi takzże zdecydowanie k r y t y c z n y i negatywny obraz w y z n a w c y i s l a m u . Był o n zasadniczo d e t e r m i n o w a n y przez nieakceptowane przez r e s p o n d e n t ó w c z y n n i k i obyczajowe (wyrazna izolację i n i e c h ę c do obcych, d y s k r y m i n a c j ę k o b i e t ) , t r u d n e w a r u n k i zycia na g r a n i c y u b o s t w a ( p o g ł e b i a n e przez b r a k h i g i e n y , niegospodarnosc) oraz p r z y p i s y w a n e n e g a t y w n e cechy charakterologiczne ( p o d s t ę p n o s c , nieufnosc i agresywnosc)". Ibidem, s. 122. 1 0 7 �132 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... niewystarczający i prowadzi do utrwalania negatywnych stereotypów, które z kolei powaznie ograniczaja mozliwosci wykorzystania s r o d k ó w typu soft w p r z e ł a m y w a n i u narastajacej niecheci miejscowej ludnosci do działan podejmowanych przez Polakow w ramach ISAF. Z w r a c a j a r o w n i e ż uwage na niewystarczająca, koordynacje i obieg informacji w ramach sił ISAF, dotyczących funkcjonowania w realiach afganóskich, co mozżna okreóslióc brakiem systemu przekazywania lessons learned. Jednoczesnie słusznie wskazuja, że poziom wiedzy żzołnierzy na temat islamu nie odbiega od poziomu wiedzy całego naszego społeczeóstwa, a stereotypy na jego temat kreowane sa w głowach u c z e s t n i k ó w misji na d ł u g o przedtem, zanim rozpoczną oni słuzbę w o j s k o w a . Co nie znaczy, ze m o ż e byc to usprawiedliwieniem istniejacego stanu rzeczy. Wysyłajac zołnierzy na misje poza granicami kraju, należy „wyposazyc" ich bowiem nie tylko w odpowiednia, bron, ale równiez w wiedze, k t ó r a umozliwi i m oswojenie szoku kulturowego, lepsza, koordynację działaó z ludnoscia miejscowa, wreszcie efektywniejsza realizację postawionych przed n i m i celów, którymi staja; się coraz czeęósciej rozwóoj i odbudowa w rejonach dotknieętych w i e l o l e t n i m i konfliktami czy kryzysami. Otwiera to kolejne istotne zagadnienie, j a k i m jest kwestia edukacji (mięedzy)kulturowej. 108 7. Edukacja (między)kulturowa Edukacja (mięedzy)kulturowa, ze wzglęedu z a r o ó w n o n a n o w y c h a r a k t e r z a d a n ó , j a k i nowy charakter konfliktoów, do ktoórych rozwiaęzywania wysyłani saęzołnierze z wielu roznych paóstw, musi stac się elementem edukacji wojskowej. Dzisiaj jest ona elementem niestety tylko ósladowo obecnym w procesie edukacji w Wojsku Polskim, choc od kilku lat rozwijanym przez wiele innych armii swiata . Tymczasem sama definicja edukacji wojskowej stanowi, że jest to „ogoł procesóow, ktoórych celem jest zmienianie zżołnierzy zgodnie z panujaęcymi w siłach zbrojnych ideałami i celami w y c h o w a w c z y m i " . Dalszy ciaęg tej definicji precyzuje zas cel ostateczny tejże: „ c e c h a s z c z e g ó l n a [ e d u k a c j i wojskowej], o d r ó ż n i a j a c ą j a od innych rodzajów edukacji, jest zaszczepianie wartoósci, szerzenie wiedzy i rozwijanie takich umiejeętnoósci, któore w załozżeniu powinny wzmacniaóc potencjał bojowy sił zbrojnych, a t y m samym przyczyniaóc sięe do odniesienia zwycieęstwa w w a l c e " . Potencjał bojowy jednostki wojskowej wojsk laędowych rozumiany jest w terminologii wojskowej „jako liczba niemianowana, k t ó r a jest suma; iloczynów liczebnosci posiadanych przez 109 110 111 1 0 8 Ibidem, s. 1 2 2 - 1 2 3 . 1 0 9 Por. rozdz. I I . 1 1 0 W . Karawajczyk, Teoria wojny a edukacja wojskowa, Edukacja wobec wyzwano kulturowo-cywilizacyjnych, s. 328. 1 1 1 Ibidem. [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), A k a d e m i a M a r y n a r k i W o j e n n e j , G d y n i a 2002, �133 7. Edukacja (miedzy)kulturowa 112 jednostke s r o d k ó w walki i ich w s p ó ł c z y n n i k ó w j a k o s c i o w y c h " . Kwestia „jakosci" rozumiana jest tutaj jako ilosc oraz rodzaj srodkow walki pozo­ stających na wyposazeniu j e d n o s t k i . Pojęcie to z a w ę z o n e zostaje t y m samym głownie do kwestii technologicznych. Nasuwa sieę wieęc pytanie o to, czy mowienie w t y m ujeęciu wyłaęcznie o potencjale bojowym, w jego klasycznym ujęeciu, nie jest, w perspektywie istniejaęcych trendow w rozwoju konfliktow zbrojnych, ujeciem zawężającym? Byc m o ż e tym, co dzisiaj ma zdecydowanie wiekszy wpływ na „potencjał bojowy" jest zdolnosc do „zdobywania serc i u m y s ł o w " ludnosci cywilnej i dopiero za t y m idaęcy wzrost potencjału „bojowego", a więec zdolnosc do pokonania przeciwnika, stosujaęcego asymetryczne metody walki? Rozważania te ujawniaja kolejny problem: jak pogodzic istniejacy model zżołnierza-bojownika (ktory „zabijac ma szybko i tanio", jak mowiaę o sobie ironicznie sami zżołnierze ), z powstajaęcym modelem żzołnierza-„wojownika wiedzy", by z jednej strony dac narzeędzia, umożzliwiajaęce bezpieczne odnalezie¬ nie sięe w odmiennych realiach kulturowych, z drugiej zas, by nie popasc w skrajnosc tworzenia modelu żzołnierza-„antropologizujaęcego filozofa"? 113 114 Tym samym docieramy do sedna problemu wyrazonego w pytaniu - do czego ma byc dzisiaj przygotowany żzołnierz? Nie da sięe na to pytanie znalezc prostej, akceptowanej przez wszystkich odpowiedzi. Niektorzy wojskowi, w t y m takie mięedzynarodowe autorytety jak generał Rupert Smith, zauwazżajaę, z ż e a r m i a n i e nadaje sieędozadanpolicyjnych i humanitarnych, ktore przede wszystkim generujaę problem swiadomosci mieędzykulturowej ze wzgleędu na koniecznosc kontaktow zludnosciaęlokalnaę, a do swiadomosci politykow nie dociera to, zże w wielu misjach po prostu nie da się skutecznie wykorzystywac ż o ł n i e r z y . Obserwując kierunki przemian w sposobie „użzywania" wojska, możzna jednak odniesc wra¬ żenie, zepoglad ten, choó podzielany przez wielu żołnierzy, nie bedzie miał szansy na obronęe przed politykami, ktorzy właęczajaę swoje panstwa w działania o charakterze „pokojowym", chocby tylko z nazwy (stabilizacja, odbudowa, utrzymywanie pokoju etc.), dużzocheętniej nizż w działania typowo kinetyczne (zwiaęzanezuzżyciem siły), mogaęce wywoływac rowniezż „straty uboczne" (collateral damage)wludno sci cywilnej, co z kolei przy dzisiejszym umediowieniu konfliktow zbrojnych natychmiast skutkuje ogromnaęniechęeciaę społecznaę, zarowno na obszarze działan operacji, jak i w panstwie wysyłajaęcym. Sprawy edukacji (mieędzy)kulturowej nie nalezży jednak postrzegac jako kwestii, ktora przesaędzi o charakterze wspołczesnej armii. Należzyjaę raczej potraktowac jako istotne u z u p e ł n i e n i e zdefiniowanych podczas ostatnich 115 1 1 2 Por. J. W o ł e j s z o , Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i zwiazku taktycznego, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 0 . 1 1 3 1 1 4 Ibidem. R o z m o w y przeprowadzone przez a u t o r k e ę w s r o d ż z o ł n i e r z y - u c z e s t n i k o w ekspery¬ m e n t u M N E 6. 1 1 5 R. S m i t h , Przydatnosc siły militarnej. Sztuka I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 1 0 . wojenna we wspołczesnym świecie, Polski �134 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... operacji luk. Jerzy Kojkoł i A d a m Łapa zauważaja: „Tę lukę w stosunku do oficeroów łatwo możzna uzupełnióc, pod warunkiem przeznaczenia odpowiedniej liczby godzin na kształcenie z zakresu nauk humanistycznych i społecznych w standardzie kształcenia kandydatóow na oficeróow oraz w procesie doskona¬ lenia ich umiejeętnoósci przywóodczych w okresie poóózniejszym" . Autorzy stwierdzajaę, zże w Akademii Marynarki Wojennej przeznacza sięe jedynie cztery godziny na tego typu zagadnienia w ramach przedmiotu pedagogika i działalnoósóc wychowawcza w wojsku (temat zajęeóc:Z ołnierz w obcym ósrodowisku kultu¬ rowym; stereotypy obcych narodowosci w Polsce, zasady przygotowania wojsk do działanó wósrodowisku obcym kulturowo). 116 ż Temat kultury, óswiadomoósci kulturowej i mięedzykulturowej w kontekóscie edukacji wojskowej zaczaęł ostatnio byóc takzże w Polsce dostrzegany i szerzej dyskutowany. Robert Pawlicki w jednym z pierwszych t e k s t ó w poswięconych temu zagadnieniu pisze: „ N a u k a o kulturze przyjmuje charakter miedzydyscyplinarny, istnieje zatem uzasadniona potrzeba spojrzenia na problem edukacji mieędzykulturowej z perspektywy nauk wojskowych. Należzy zauważzyóc,żze wymiar ekonomiczno-polityczny, techniczny i kulturowy jest dostrzegany we wszelkich działaniach wojskowych. Jednak wymiarowi kulturowemu poóswięeca sieę zbyt m a ł o uwagi, a przecieżz nawet w najprostszych działaniach, w nieznanym ósrodowisku, konieczny jest podstawowy zasóob wiedzy z zakresu kultury i cywilizacji r e g i o n u " . Do badaczy tej problematyki n a l e ż y r o w n i e ż Dariusz Stanisław Kozerawski, ktoóry zauwazża: „Kontakty i relacje mięedzykulturowe zachodzaęce mieędzy przedstawicielami roóżznych kultur ( w ramach kontyngentoów międzynarodowych lub w kontaktach z ludnoscia lokalna.) moga miec znaczący w p ł y w na skutecznoósóc realizacji zadanó stabilizacyjnych oraz bezpieczeónstwo w rejonie danej misji. Z tego tezż wzgleędu kompetencje personelu kontyngentoów sił mieędzynarodowych (głoównie kadry oficerskiej) w zakresie komunikacji mieędzykulturowej stanowiaę nie mniej istotny element ich przygotowania do danej operacji niżz poziom wyszkolenia typowo wojskowego. Na uzyskanie tak pozżaędanego stanu rzeczy wpłynaęóc powinna edukacja wielokulturowa personelu sił mieędzynarodowych formowanych ze składu grup dyspozycyjnych" . 117 118 Wciaężz brakuje jednak podręecznika lub dokumentu o charakterze doktry¬ nalnym, na ktoórym mozżna by oprzeóc budowanie systemu szkolenó w t y m zakresie w Polsce. Luki tej nie wypełniają podreczniki przygotowywane przez Ministerstwo Obrony Narodowej dla żołnierzy, z a t y t u ł o w a n e „ V a d e m e c u m zołnierza - Irak" czy „ V a d e m e c u m żołnierza - Afganistan". Adekwatnosc 1 1 6 1 1 7 J. K o j k o ł , A . Ł a p a , op.cit., s. 123. R. P a w l i c k i , Słuzba w wojsku, Wybrane perspektywy, 1 1 8 poza granicami pamtwa D.S. K o z e r a w s k i , Wielokulturowość s. 3 3 - 3 4 . dla edukacji dla międzykulturowej bezpieczenóstwa. W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , L u b l i n - P o z n a ó 2 0 0 4 , s. 393. Centrum-Południe,[w:]D.S.Kozerawski, doówiadczeń - wyzwania [ w : ] D . K o w a l s k i , M . K w i a t k o w s k i , A . Z d u n i a k (red.), Edukacja w działaniach stabilizacyjnych Międzynarodowe działania Międzynarodowej stabilizacyjne Dywizji w swietle X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010, �135 7. Edukacja (miedzy)kulturowa informacji w nich zawartych była, przy pierwszych edycjach tych podreęcznikóow, tematem mocno negatywnych komentarzy znawcoów i specjalistoów w zakresie kultury obu tych krajoów . Do dzisiaj informacje na temat kultury tych krajóow saę w przewodnikach ujęete w drastycznym skróocie, w zaden s p o s o ó b n i e dostarczajaęc pogłeębionych informacji koniecznych do działanó w regionie. Obok braku kompetentnie napisanych podreęcznikoów i materiałoów dla zołnierzy pozostaje kwestia szkolenó i tego, czy chociaz one wypełniajaęistniejaęcaę lukeę w literaturze wojskowej. Niestety, wieększoósóc szkolenó organizowana jest w sposoób doraózny, i choóc pojawiały sieę na nich w roli wykładowcóow osoby naukowo i praktycznie zajmujaęce sieę danym regionem od wielu lat ( w ostatnich latach dotyczyło to Afganistanu), np. m.in. pracownicy Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego czy Uniwersytetu Jagiellonóskiego, to kroótki czas trwania takiego szkolenia powoduje, ze przekazywany duzy zasóob wiedzy przyjmowany jest w sposóob powierzchowny, nie zawsze trafia tez do osob, k t ó r e n a p r a w d ę go potrzebuje w realiach operacyjnych. Przykładem moze byóc zorganizowanie przez Departament Wspoółpracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych 5-dniowego szkolenia Wyzwania rozwojowe Afganistanu w Akademii Dyplomatycznej dla waęskiego grona zołnierzy i pracownikóow cywilnych roóznych ministerstw zaangazowanych w działania na rzecz społeczenóstwa afganóskiego ( m . i n . Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Sprawiedliwoósci, Ministerstwo Spraw Zagranicznych) w paózdzierniku 2010 roku czy zorganizowane przez M K i D N , U W i A O N szkolenie dla specjalistoów CIMIC i studentóow U W oraz A O N w maju 2010 roku, poóswieęcone, w pierwszej czeęósci, k s z t a ł t o w a n i u sieę koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej, a w drugiej, ócwiczeniu symulowanej sytuacji rozwiaęzania konfliktu na tle kul¬ t u r o w y m miedzy siłami PKW Afganistan a gubernatorem prowincji G h a z n i . Istniejaęcej l u k i w zaden sposóob nie mogaęwięec wypełnióc tego typu doraózne szkolenia, choócby nawet na wysokim poziomie, ani organizowane konferencje poóswięecone zagadnieniom komunikacji mieędzykulturowej w operacjach reago¬ wania kryzysowego: pierwszaę ogóolnopolskaę konferencjeę poóswięeconaę tej prob¬ lematyce zorganizowały wspóolnie Z a k ł a d Operacji Pokojowych i Reagowania Kryzysowego Akademii Obrony Narodowej oraz Instytut Stosunkoów Mieędzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego w l u t y m 2011 r o k u . 119 120 1 2 1 1 1 9 Zob. np. komentarz nt. kulturalny dla Wojska Polskiego. podreęcznika SabotaZ czy głupota. ostro z a t y t u ł o w a n y : Afganistan. Przewodnik Za: h t t p : / / a f g a n o w i e . s a l o n 2 4 . p l / 2 5 4 9 9 1 , a f - g a n i s t a n - p r z e w o d n i k - k u l t u r a l n y - d l a - w o j s k a - p o l s k i e g o - g l u p o t a oraz k o m e n t a r z „ N o r d y k a " p o d a r t y k u ł e m (25.10.2011). 1 2 0 Szkolenie zorganizowane w r a m a c h realizacji celu 4.3. M N E 6 dla p o l s k i c h specjalistóow C I M I C i studentoów A O N , ócwiczenie p r z e p r o w a d z o n e w C e n t r u m Symulacji i Gier W o j e n n y c h A O N , p o d nazwaę „ W h i t e Eagle 10". 1 2 1 Zob. internetowej na jej temat ISM U W : s p r a w o z d a n i e zamieszczone w r a z z programem na stronie http://www.pl.ism.uw.edu.pl/index.php?option=com_content&vie- w=article&id=2945%3Akomunikacja-mi-dzykulturowa-w-operacjach-reagowania-kryzysowego-3-luty-2011&catid=65%3Akonferencje-naukowe&Itemid=93 (25.10.2011). �136 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Jedynym osrodkiem, w k t o r y m w sposob cykliczny organizowane saę szkolenia kulturoznawcze dla zżołnierzy wyjezżdzżajaęcych na misje zagraniczne, jest Centrum Szkolenia na Potrzeby Sił Pokojowych i m . gen. broni W ł a d y s ł a w a Sikorskiego w Kielcach (podlegajaęce zmianom strukturalnym, funkcjonujaęce teraz jako Centrum Przygotowan do Misji Zagranicznych) . Celem kursu kulturoznawczego jest przygotowanie osob odpowiedzialnych za prowadzenie szkolenia dotyczaęcego kultury kraju w wybranych jednostkach wystawiajaęcych zmiany do PKW Afganistan (zgodnie z zasada train the trainers). Szkolenie opiera sięe na przekazywaniu wiedzy i wiadomosci z zakresu obowiaęzujaęcych reguł oraz zasad dotyczaęcych aspektow kulturowych społeczenstwa Afganistanu, zasad kulturowego savoir-vivre'u w czasie wizyt i kontaktow bezposrednich podczas spotkan ze starszyzna, oraz zasad prowadzenia negocjacji i pracy z t ł u m a c z e m . Z ołnierze saęrownieżz zapoznawani z podstawowymi zwrotami w jęezykach dari i paszto. Niewaętpliwaę zaletaę kursu jest rownieżz wspołpraca podczas jego prowadzenia z Afganczykami, uczestniczaęcymi w zajeęciach praktycznych, w czasie ktorych sprawdzana jest wiedza szkolonych, oraz prowadzenie czeęsci zajeęc w specjalnie przygotowanej do tego celu „sali afganskiej" (urzaędzonej na wzor wystroju domu afganskiego). 122 1 2 3 ż Istnienie kursu nie rozwiaęzuje jednak w cało sci problemu zwiaęzanego z wysyłaniem na misje zżołnierzy w więekszosci nieprzygotowanych na bezposrednia konfrontacje; z inna kultura. Kurs obejmuje bowiem tylko niewielkaczesc osoób, któore jada na misje, jest doósóc ograniczony czasowo - trwa pieóc dni, zaós w jego ramach odbywa sie roównieżz szkolenie z miedzynarodowego prawa humanitarnego. Dodatkowo nie wszyscy żołnierze bioracy udział w kursie sa w stanie wykorzystaóc wiedze i m przekazana ze wzgledu na przydział do struktur w ramach PKW Afganistan, niemajacych k o n t a k t ó w z l u d n o s c i a lokalna. Moment czasowy, w ktoórym kurs jest organizowany, róowniezż nie sprzyja skupieniu sie na treósci kursu (około dwoóch miesiecy przed wyjazdem), gdyżz żzołnierze maja spora szanse zapomnieócprzekazane i m treósci. Samo szkolenie z kultury róożznorodnego etnicznie i religijnie Afganistanu, niepoprzedzone jakimikolwiek uprzednimi zajeciami w ramach podstawowej ósciezżki edukacyjnej z zagadnienó kulturowych, powoduje, zżezżołnierze w króotkim czasie spotykaja sie po raz pierwszy z kon¬ cepcjami kultury, stereotypoówkulturowych,zroózżnicowania religijnego itp., co nie wpływa pozytywnie na poziom przyswojenia informacji przekazywanych na kursie. Choc niewątpliwie dobrze, że kurs taki istnieje, to jednak brak oparcia poruszanej tematyki w szerszych zmianach edukacyjnych w zakresie CCA 1 2 2 R. Bernat (oprac.), Program kursu kulturoznawczego dla PKW ISAF, rzej na t e m a t k u r s u : J. Falecki, J. Fraczek, Swiadomosc: i komunikacja misyjnym szkoleniu żołnierzy Wojska Polskiego w swietle doswiadczeńi Kielce 2 0 0 9 . Sze­ miedzykulturowa CSNPSP w przed- w Kielcach, A . C z u p r y n s k i , L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo dla rozwoju. Komunikacja [w:] miedzykul- turowa w operacjach reagowania kryzysowego, W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , War¬ szawa 2 0 1 2 . 123 �7. Edukaćja (mięedzy)kulturowa 137 w wojsku mozżna uznaóc za zdecydowanie osłabiajace jego efektywnoósóc. Symptomem zmian w dobrym kierunku m o ż e b y c trwajaca restrukturyzacja kieleckiego Centrum. Z dniem 1 stycznia 2012 roku Centrum zmieniło nie tylko nazwe na Centrum Przygotowanó do Misji Zagranicznych, ale roówniezż w z m o c n i ł o kadre wykładowcoówzaroówno pod wzgledem iloósciowym, jak i jakoósciowym: dotychczasowych podoficerówzastapili wykładowcy w stopniu oficera, głównie specjaliósci CIMIC, z doóswiadczeniem z misji zagranicznych, z wykształceniem wyzższym oraz z ukonóczonymi specjalistycznymi kursami wojskowymi takżzena uczelniach zagranicznych. Wiedza, któora dysponuja nowi wojskowi wykładowcy, bedzie takżze u z u p e ł n i a n a przez wykładowcóow cywilnych. Z ołnierze w Wojsku Polskim maja szanse, oproócz kursu w Kielcach, poznaóc tematyke CCA, biorac udział w kursach doskonalenia zawodowego oficerów organizowanych przez Akademie Obrony Narodowej, jednak w bardzo kroótkim wymiarze czasowym - 1,5 godziny wykładu, ktoóry został wprowadzony do programu poóswieconego w głóownej mierze miedzynarodowemu prawu huma¬ nitarnemu w roku 2010. Dodatkowo istnieje możzliwoósóc wziecia u d z i a ł u w kursach internetowych dotycza cych tej tematyki, róowniezż oferowanych przez Akademie Obrony Narodowej na platformie A D L (Advanced Distributed Learning). Sa to jednak kursy w jezyku angielskim, przygotowane przez komponent brytyjski ACT, poóswiecone Afganistanowi (Cultural Awareness Afghanistan Course). Osobna inicjatywa jest przygotowanie w odpowiedzi na istniejące l u k i w zakresie edukacji miedzykulturowej s t u d i ó w podyplomowych „Komunikacja miedzykulturowa w dziedzinie bezpieczenóstwa miedzynarodowego", uruchomionych po raz pierwszy przez Instytut Stosunkoów Miedzynarodowych U n i w e r s y t e t u Warszawskiego we wspóołpracy z W y d z i a ł e m Zarza dzania i Dowodzenia Akademii Obrony Narodowej w roku akademickim 2011/2012. Udział w studiach jednak opiera sie wyłacznie na zasadzie dobrowolnoósci i jest odpłatny, co powoduje, zże stosunkowo niewielka, wobec istniejących potrzeb, liczba o s ó b objetych szkoleniem nie rozwiaże całosciowego problemu braku przygotowania do komunikacji miedzykulturowej w tak wrazżliwych obszarach bezpieczenóstwa. ż Problemem jest roównieżz sporadyczne wykorzystywanie wiedzy i doóswiadczenó osóob, ktoóre brały udział w misjach zagranicznych. Dotyczy to nie tylko zżołnierzy, ale takżze (zwłaszcza) cywilnych specjalistoów, nierzadko bardzo dobrze przygotowanych do funkcjonowania w realiach odmiennej kultury ze wzgledu na ukonóczone studia (etnografia, archeologia, socjologia). Poniewazż zazwyczaj nie sa to osoby pracujace w ósrodowisku naukowym, na uczelniach, powróot z misji oznacza dla nich powróot do codziennych realioów, a ich doóswiadczenia nie sa przekazywane kolejnym osobom wyjeżdżającym (poza forma przyjacielskich kontaktóow). Nie istnieje zżaden wykaz takich osoób, natomiast w umowach, któore sa z tymi osobami podpisywane, nie ma roównieżz nic na temat przekazywania wiedzy zdobytej w trakcie misji w jakimós zorganizowanym systemie. W duzżej mierze szwankuje wiec system lessons learned, zaós żzołnierze „skazani" sa albo na nauke na własnych błedach podczas pierwszego wyjazdu w rejon misji, albo �138 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... na w ł a s n e chęeci uprzedniego poznania kultury danego kraju na podstawie lektur czy filmoów, wreszcie na relacje kolegóow, ktoórzy z misji wróocili. Obecny poziom edukacji mięedzykulturowej w Wojsku Polskim nalezy wóswietle powyzszego uznaóc za zdecydowanie niewystarczajaęcy. Dane podawane przez Centrum w Kielcach móowiaę, co prawda, iz procentowo - w skali wszystkich kursoów prowadzonych w Centrum - wzrosła liczba godzin poóswięecanych tej tematyce: z 2 - 5 % godzin szkoleniowych na 100%, (co dawało dwugodzinny blok tematyczny) do 12-85% ( 6 - 4 1 godzin szkoleniowych, duzarozpięetoósóc warunko¬ wana jest rodzajem i poziomem kursu: podstawowy, rozszerzony, zaawansowa¬ n y ) . Z wypowiedzi zebranych od zołnierzy I X zmiany PKW Afganistan poziom óswiadomoósci mięedzykulturowej przedstawia sieę w jeszcze ciemniejszych barwach (cytaty z korespondencji mailowej z autorkaę): 1 2 4 • „szkolenie kulturowe tak n a p r a w d ę nie istnieje. Traktowane jest jako szkolenie o najmniejszym priorytecie. Zołnierze poóswieęcajaę mnoóstwo czasu na doskonalenie czynnoósci, któore saę i m znane, a nie majaę pojęecia, jak zachowywaóc sieę w rejonie konfliktu w stosunku do ludnoósci cywilnej"; • „ p r o w a d z o n e szkolenie jest w głóownej mierze teoretyczne. W wieększoósci opiera sie na wykładach, k t ó r e nie sa zroznicowane w stosunku do «etatu», jaki dany zołnierz ma obejmowaóc na misji"; • „ b a r d z o duzym błęedem jest fakt, ze w szkoleniach k u l t u r o w y c h nie uczestniczaę wyzsi oficerowie WP. Tak naprawdeę to oni podejmujaę kluczowe decyzje w teatrze działanó, a bardzo czeęsto majaę wiedzęe o kulturze mniejszaę niz dowóodcy druzyn piechoty"; • „ e l e m e n t y szkolenia kulturowego powinny zostaóc wplecione w proces szkolenia taktycznego. Dochodzi bowiem do «konfliktu szkolenó», np. na kursach czysto taktycznych zołnierze nie saę przyzwyczajani do tego, ze w rejonie ich działania bęedzie ludnoósóc cywilna"; • „elementy szkolenia kulturowego (oproócz wykładoów) pojawiajaę sięe czeęsto na pokazach i certyfikacjach, nie saę natomiast prowadzone zajeęcia taktyczne z elementami kontaktu mieędzykulturowego. Tymczasem w rzeczywistoósci afganóskiej, «wymieszanie» partyzantoów i cywili jest normaę. Bardzo cięezko jest uóswiadomióc z o ł n i e r z o m , ze przechodzenie z «przyjaznego» k o n t a k t u z ludnoósciaę do walki i na odwróot jest t u normaę"; • „obecnie czeęsto zdarza sieę tak, ze w szkoleniu na szczeblu kompanii uczestniczaę tylko zołnierze (dowoódcy «nie majaę na to czasu»). Dowoódcy, ktoórzy nie nabyli odpowiedniej wiedzy, bagatelizujaęteę nabytaę przez ich podwładnych". Roównoczeósnie mozna zauwazyóc,ze iloósóc dyskusji ósrodowiskowych na ten temat powoli ma szansęe zaczaęócprzeradzaóc sieę w praktyczne, nowe rozwiaęzania. Nowy kierunek podnoszenia kompetencji kulturowych zołnierzy mogłyby zatem wyznaczaóc nasteępujaęce cele: k s z t a ł t o w a n i e óswiadomoósci o roównorzęed1 2 4 Za: J. Falecki, J. Fraczek, op.cit., s. 8 7 - 8 8 . �139 7. Edukacja (miedzy)kulturowa nosci wszystkich kultur; u w r a ż l i w i a n i e na „ i n n o s c " , odmienne korzenie kulturowe, tradycje oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw otwartych i tolerancyjnych, wyrzekających sie poczucia wyższosci kulturowej na rzecz dialogu, negocjacji i wymiany wartoósci. Celom t y m powinno towarzyszyóc uóswiadamianie zżołnierzom takżze własnej tozżsamoósci kulturowej, zwiekszanie poczucia własnej wartoósci, bezpieczenstwa i samoakceptacji; kształtowanie umiejetnosci rozwiązywania problemowzwiazanych z uprzedzeniami, negatywnymi stereotypami. Z pewnoóscia jednak nie ma ani potrzeby, ani mozżliwoósci tworzyóc zżzołnierzy specjalistóow w każzdej dziedzinie, choóc istnieje spora pokusa, by stworzyóc, korzystaja c ze „zwrotu kulturowego" we wspoółczesnym wojsku, „zżołnierza-antropologa". Kształcenie w t y m kierunku powinno sie raczej koncentrowaóc na nabywaniu umiejetnoósci wspóołpracy i kompetencji komunikacyjnych w ogóole. Z ołnierze p o w i n n i umieóc teżz wspoółpracowaóc w planowaniu i realizowaniu zadanó z cywilnymi specjalistami, któorych rola bedzie wzrastaóc. Warunkiem jest umiejetnoósóc wykorzystania potencjału zaróowno po stronie wojskowej, jak i cy¬ wilnej. Mozżna rozwazżyóc w zwia zku z tym, w realiach Wojska Polskiego i panóstwa polskiego, ktoóre nie staóc na własny HTS, trwałe wpisanie w struktury zespołu doradczego/CULAD dla dowoódcoów, beda cych jednak róownoczeósnie zżołnierzami. Jeósli kazżdy zżołnierz bedzie m u s i a ł staóc sie „ e k s p e r t e m multidyscyplinarnym" - przestanie byóc ekspertem w sztuce wojskowej. Choóc nie zwalnia to z koniecznoósci wprowadzenia zmian w systemie szkoleniowym i nie usprawiedliwia wysyłania kompletnie nieprzygotowanych na wyzwania kultu¬ rowe zżołnierzy na misje poza granicami kraju, to jednak zmiana ta musi zostaóc przemyóslana i wprowadzona nie na zasadzie „terapii szokowej", ale w procesie oddolnego budowania kompetencji kulturowych na wielu roózżnych płaszczy¬ znach i poziomach edukacji wojskowej. ż Za podsumowanie niniejszego rozdziału niech posłuzża postulaty ósrodowiska wojskowego w zakresie przygotowania do operacji „innych nizż wojenne" (a w takich właósnie misjach poza granicami kraju w przewazżaja cej mierze bierze udział Wojsko Polskie), ktoóre zgrupował A d a m Kołodziejczyk w poniżzszej tabeli. W a r t o zauwazżyóc,izż w y n i k i badanó przeprowadzonych przez autora zostały opublikowane w 2002 roku, a jednak tylko w niewielu punktach cokolwiek sie do tej pory zmieniło. T a b e l a 5. Postulaty dotyczace procesu edukacji i szkolenia sensu stricto Wymagania o d n o s z ą c e się do p r o g r a m ó w ( c e l ó w , t r e ś c i ) edukacji i szkolenia • U w z g l e d n i e n i e w s z k o l e n i u i edukacji ogolnej w i e d z y o swiecie, polityce m i e d z y n a r o d o w e j , h i s t o r i i óswiata, w i e d z y o k u l t u r z e , p r a w i e m i ę e d z y n a r o d o w y m i humanitarnym, a szczegoólnie w i e d z y o rejonie m i s j i : t ł o historyczne i p o l i t y c z n e , s t o s u n k i n a r o d o w o ó s c i o we, geografia, a k t u a l n a sytuacja i p o l i t y k a p a ó s t w a l u b p a ó s t w , k t o r y c h m i s j a dotyczy • Ukierunkowanie programoów na poznanie społecznoósci lokalnej: kultura, zwyczaje i obyczaje, n a r o d o w e tradycje w o j s k o w e , mentalnoósóc,jęezyk i religia • Poznanie standardóow i doóswiadczenó (dobrych i z ł y c h ) i n n y c h ( N A T O ) uczestnikóow m i s j i w zakresie spraw administracyjnych: dokumenty, procedury (rozwiniecia, SOP), �140 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... Wymagania o d n o s z ą c e s i ę do p r o g r a m ó w ( c e l ó w , t r e ś c i ) edukacji i szkolenia t e r m i n o l o g i a (skroty, oznaczenia, s y m b o l e ) , r e g u l a m i n y (procedury i przepisy celne), sprzeęt, k o n t r o l a i o c h r o n a granic (stref) Z a p e w n i e n i e kompatybilnoósci p r o g r a m ó o w szkolenia i edukacji z u w z g l ę e d n i e n i e m p o t r z e b konkretnej misji U w z g l ę e d n i e n i e w zakresie edukacji i szkolenia zagadnienó z zakresu w i e d z y o sytuacji politycznej i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j i techniki masowej komunikacji, w rejonie k o n f l i k t u , m i ę e d z y n a r o d o w e g o techniki komunikacji (z c y w i l a m i ) i prawa negocjacji, p r z e c i w d z i a ł a n i a przestęepczoósci oraz p o m o c y lokalnej społecznoósci Przeglaęd i u a k t u a l n i a n i e treósci p r o g r a m ó o w edukacyjnych i s z k o l e n i o w y c h oraz uwzglęednienie w n i c h ( i m p l e m e n t o w a n i e ) n o w y c h zagadnieón - w a z n y c h w realizacji m i s j i oraz w y k o r z y s t a n i e badanó do tego celu Z w r ó c e n i e u w a g i e d u k o w a n y c h i szkolonych o f i c e r ó w na geneze m i s j i , jej cele, sens i specyfikęe oraz i n n e wazne p a r a m e t r y i wskazoówki dla dowóodcy m i s j i Uwzglęednienie społecznych, w edukacji zwłaszcza i szkoleniu socjologii, w zagadnieón z zakresu zakresie p r z y w ó o d z t w a , stosowanych twóorczego nauk myóslenia i rozwiaęzywania problemóow, zagadnienó socjalno-bytowych ( s k u t k i rozłaęki z rodzinaę), zagrozenó patologiaę, „ p u b l i c relations", k o m u n i k a c j i Uwzgleędnienie waznych dla społecznej uczestnikoówmisjizagadnienó z zakresu psychologii, obejmujaęcych: p o z n a w a n i e i radzenie sobie z roóznymi c z y n n i k a m i stresu, nastawienie i nastroje uczestnikoów O O T W , adaptacjęe i popraweę p r z y g o t o w a n i a psychologicznego uczestnikóow m i s j i K u r s y i szkolenia do O O T W p o w i n n y byóc racjonalnie zaprojektowane (kompleksowe, d ł u z s z e , organizowane p r z e d w y j a z d e m na misje), co p o z w o l i zapewnióc p r z y g o t o w a n i e zołnierzy (oficeróow) odpowiedniego czasu do na ich zadanó,zuwzgleędnieniem realizacjęe p r o g r a m ó o w koniecznoósci (wypełnienie czasu zapewnienia odpowiednimi treósciami) Zródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerow wojska do misji innych niZ wojenne, Wojskowe Biuro Badaó Społecznych, Warszawa 2002, s. 47. 8. Operacjonalizacja kultury Tekst konócowy eksperymentu M N E 6 poóswięecony jest kulturze terenu operacji i rozumieniu pojeęcia kultury w jego aspekcie narodowym. Koncepcja kultury stworzona w ramach eksperymentu skupia sieę na uczynieniu z terminu naukowego pojęecia „operacyjnego", na podaniu wskazóowek, w jakich aspektach analizowaóc ósrodowisko operacyjne pod wzglęedem kultury tak, aby mozliwe było jego praktyczne zastosowanie. „Operacyjnoósóc kultury", wzgleędnie „operacjonalizacja kultury" to pojeęcia roówniez wymagajaęce opisowego zdefiniowania. W programach szkoleniowych Marines podstawowym pytaniem rozstrzygajaęcym, co nalezy uwzgleędnióc w ana¬ lizowaniu kultury terenu operacji, jest pytanie: so what? I co z tego? W domysle - co z tego dla nas wynika? Nie bada sięe w zwiaęzku z t y m wszystkich aspektóow kultury, „kultury dla samej kultury", ale - w ramach procesu operacjonalizacji �8. Operacjonalizacja kultury 141 kultury - bada się „kulturę operacyjna": wszystkie te aspekty kultury, k t ó r e ze wzgleędoów operacyjnych majaę znaczenie dla efektywnoósci działanó podejmowa¬ nych przez wojsko na terenie operacji. W ten sposóob pojeęcie kultury zostaje „zoperacjonalizowane", a zatem uczynione uzytecznym z wojskowego p u n k t u widzenia. Odniesienia do pojeęcia kultury operacyjnej, jak i procesu operacjonalizacji kultury ( „ o k r o j o n e " i „zutylitaryzowane" z antropologicznego p u n k t u widzenia) pojawiajaę sieęroówniez w tytułach podstawowych podręecznikóow czy dokumentoów, opracowanych w celu przyblizenia kwestii kulturowych kreęgom wojsko¬ w y m . Pierwszym z nich jest podręcznik a m e r y k a ó s k i Operational Culture for the Warfighter. Principles and Applications , pojęecie to pojawia sięe roówniez w nazwie pierwszego oósrodka szkoleniowego wyspecjalizowanego w kwestiach kulturo¬ wych dla wojska: Marine Corps Center for Operational Culture Learning, oraz w dokumencie przygotowanym w ramach eksperymentu M N E 6 dla d o w ó d c ó w : Guidelines for Commanders and Staffs. Operationalization of Culture into Military Operations (Best Practices) . Autorzy tego ostatniego dokumentu podnosza dosc oczywisty - z wojskowego p u n k t u widzenia - argument na rzecz operacjonalizacji kultury: nie saę antropologami, a sam óswiat akademicki nie jest wcale zgodny, jeósli chodzi o sposóob definiowania pojeęcia kultury. Piszaę wprost: „My [zołnierze] musimy poznaóc lokalnaę kulturęe po to, aby moóc zrealizowaóc w ł a s n e cele. Bioraęc to właósnie pod uwageę, jesteósmy w stanie okreóslióc kluczowe elementy dla misji. Na t y m polega operacjonalizacja kultury, tzn. zidentyfiko¬ wanie istotnych aspektoów kultury, ktoóre majaę w p ł y w na przebieg misji i mogaę pomoóc nam zrozumieóc w p ł y w podejmowanych przez nas decyzji na struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e ósrodowiska operacyjnego. Kultura operacyjna umozliwia z o ł n i e r z o m oraz partnerom koalicji stosowanie wiedzy o innych kulturach w celu zrozumienia działanó społeczno-kulturowych, wywierania w p ł y w u na populacjeę, na partneroów koalicji oraz na przeciwnika, jak roówniez pomaga legitymizowaóc działania k o a l i c j i . (... ) Kompetencja s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a albo inaczej zdolnoósóc do operacjonalizacji kultury jest kluczowa dla planowania operacyjnego i procesu podejmowania decyzji zwłaszcza wtedy, kiedy dotyczy prowadzenia operacji przeciwpartyzanckich. Polega nie tylko na pogłęebionej, specjalistycznej wiedzy kulturowej, ale roówniez na umiejeętnoósci opanowania złozonych kwestii integracji czynnikoów kulturowych z planowaniem operacyj¬ nym i prowadzeniem operacji. Wiedza o tym, jak «uzywaóc» kultury, nie jest wiedza intuicyjna.. Podstawowa swiadomosc kulturowa, poznanie i odtwarzanie modnych haseł i terminoów nie mogaę zostaóc uznane za standard dla osiaęgania operacjonalizacji kultury. Potrzebna jest do tego kompetencja k u l t u r o w a " . 125 126 127 128 1 2 5 B.A. S a l m o n i , P. Holmes-Eber, op.cit. 1 2 6 V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, 1 2 7 Ibidem, s. 7-8. 1 2 8 Ibidem, s. 10. op.cit. �142 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Podsumowanie Bioraęc pod uwageę dotychczasowe rozwazżania, mozżna zaryzykowaóc postawienie tezy, zżeżzołnierz przyszłoósci beędzie w coraz wieększym stopniu stawał sieę „ w o j o w n i k i e m wiedzy". S t a n i s ł a w Jarmoszko zauwazża: „Udział zżołnierza w wojnie w coraz wieększym zakresie przestaje opieraóc sieę na sile fizycznej, na rzecz wiedzy, intelektu i myóslenia koncepcyjnego. Dotychczasowy t r u d fizyczny wduzżej mierze zamienia sieę w wysiłek psychiczny. W t y m kontekóscie mozżna sformułowaóc tezeę, iżz wartoósóc armii w coraz więekszym zakresie jest mierzona zdolnoósciaę generowania i wykorzystania w i e d z y " . Choóc wniosek ten mozżna uznaóc za sformułowany nieco „na wyrost", gdyzż w dalszym ciaęgu - co pokazuje Afganistan - t r u d fizyczny pełni takaęsamaęroleę jak wysiłek psychiczny w osiaęganiu celoów działania, to jednak wskazuje na nowy trend, ktoóry pojawia sieę w myósleniu o wojsku przyszłoósci: nie tylko technologia, wyszkolenie fizyczne czy jakoósóc wyposażzenia bęedaę tworzyóc obraz armii jutra. Nie mniej wazżnaęczęeósciaębeędzie umiejęetnoósóc nabycia i wykorzystania „ k o m p e t e n c j i mieękkich": umiejeętnoósci wspoółpracy z ludnoósciaę cywilnaę, cywilnymi specjalis¬ tami lub organizacjami pozarzaędowymi, óswiadomoósóc uwarunkowanó kulturo¬ wych takiej wspoółpracy, podstawowe umiejeętnoósóc komunikacji nie tylko w „jęezyku wojskowym". Wiedza o kulturze w ł a s n e g o regionu, kraju, organizacji wojskowej narodowej i sojuszniczej z pewnoósciaę jest jednym z elementóow wysiłku doskonalenia żzołnierza przyszłoósci. Jeósli wojsko nie bęedzie „organizacjaę uczacą sie" - nie poradzi sobie z realiami i wyzwaniami X X I wieku. 129 ó S wiadomoósóc mieędzykulturowa jest wieęc, m i m o róozżnych zgłoszonych wyzżej zastrzezżenó, istotnym elementem wykształcenia żzołnierza przyszłoósci, bo jest umiejeętnoósciaę zrozumienia „Innego". Jakiekolwiek rozumienie „ I n n e g o " wy¬ maga od nas zawsze najpierw zrozumienia samego siebie: óswiadomoósóc mieędzykulturowa nie możze wieęc zaistnieóc bez óswiadomoósci kulturowej pierwszego kroku, jakim jest wiedza, samopoznanie i umiejęetnoósóc analizy tego, w jaki sposoób nasza kultura determinuje nasze działania. Problemy mieędzykulturowe z ludnoósciaę cywilnaę, któorych doóswiadczajaę wojskowe siły wielona¬ rodowe nie mogeę wieęc zostaóc efektywnie rozwiaęzane, jeósli najpierw nie bęedaę stworzone narzęedzia do zrozumienia specyfiki funkcjonowania samego wojska. W kontekóscie relacji mieędzykulturowych takich pojęeciowych narzeędzi dostarcza socjologia wojska. 1 2 9 S. Jarmoszko, Tendencje rozwoju (red.), Socjologiczne aspekty wojska współczesnych i obronności, -Kartograficzne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 7. sił zbrojnych, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k W y d . Polskie P r z e d s i ę b i o r s t w o Geodezyjno¬ �R O Z D Z I A Ł Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej wielonarodowych sił wojskowych Zapytałem swoich dowódców brygad, czego w pierwszej kolejności chcieliby mieć: więcej. Wszyscy odpowiedzieli - wiedzy o kulturze. Generał Peter Chiarelli, wiceszef sztabu wojsk lodowych Stanów Zjednoczonych, były g ł o w n o d o w o d z a c y Multi-National Corps - Iraą 1 Wprowadzenie W ramach trwajaęcej od lat 90. X X wieku refleksji nad przywroóceniem kulturze nalezżnego jej miejsca w stosunkach mieędzynarodowych, nad jej zasadniczym w p ł y w e m i r o l a ę w e wspoółczesnych relacjach mięedzyludzkich i mięedzypanóstwowych, pojawiło sięe takzże zagadnienie kultury organizacyjnej jako jednego z elementoów coraz bardziej złozżonej rzeczywistoósci mięedzynarodowej. Zrobiło ono wręecz mieędzynarodowaę „kariereę", słuzżaęc wyjaósnieniu, w jaki sposoób w warunkach zglobalizowanego óswiata organizacje o szerokim, mięedzynarodowym zasięgu (a taka organizacja jest dzis w dziedzinie wojskowej np. N A T O ) mogaę funkcjonowaóc m i m o ogromnych, wewnęetrznych róozżnic kulturo¬ wych, istniejaęcych wósróod ich członkoów (pracownikóow) . W niniejszym rozdziale, w celu pokazania kontekstu funkcjonowania pojeęóc kultury, óswiadomoósci kulturowej i mieędzykulturowej w dziedzinie wojskowoósci, zostanie przeprowadzona charakterystyka kultury organizacyjnej wojska na poziomach narodowym i mieędzynarodowym. Zostanie róowniezż poroównana z kulturaę organizacyjnaę organizacji cywilnych, aby mozżliwe było zbadanie w p ł y w u róożznic mieędzy n i m i na efektywnoósóc operacji prowadzonych przez wspoółczesne wielonarodowe siły wojskowe, a wieęc takich, w któorych bioraę udział kontyngenty cywilno-wojskowe z dwoóch lub więecej panóstw. Pominięety zostanie waętek definicji pojeęóc „kultura", „organizacja" oraz róozżnic mięedzy 2 1 Cyt. za: V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, Guidelines Operationalization 2 w of Culture into Military Operations (Best Practices), for Commanders and Staffs. Granada 2010, s. 29. F r a g m e n t y rozwazżanó p r z e d s t a w i o n y c h w n i n i e j s z y m rozdziale z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e k s i a ż c e Bezpieczeńtstwo dla rozwoju. Komunikacja międzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, p o d red. n a u k . A . Czuprynóskiego, L . Elaka i H . Schreiber, W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2012 efektywnosc operacji ( H . Schreiber, Kultura wielonarodowych,s.15-37). organizacyjna wojska i jej wpływ na �144 IV. Kultura organizacji wojśka - u podśtaw świadomości miedzykulturowej... terminami „kultura organizacyjna" i „kultura organizacji" (stosowanych tutaj wymiennie) jako pobocznych dla podjeętej analizy . W p ł y w kultury narodowej i powiaęzanej z niaę kultury organizacyjnej na sposoób funkcjonowania wojska, jak roówniezż na wzajemne stosunki mieędzy kontyngentami z roózżnych krajóow podczas operacji wielonarodowych, okazuje sięe czynnikiem niezwykle istotnym, czeęsto przesaędzajaęcym wreęcz o efektywnoósci misji. Dotychczasowe bagatelizowanie lub marginalizowanie tego problemu mozże wiaęzaóc sięe z faktem, izż kwestii kulturowych nie da sieę sprowadzióc do matematyki. Przysłowiowe r ó w n a n i e „2 + 2" najczęsciej nie daje tutaj wyniku „4". Jednak „niematerialny" czynnik kulturowy wywiera bardzo namacalne, „ m a t e r i a l n e " skutki w takich sprawach, jak interoperacyjnoósóc , efektywnoósóc czy legitymizacja obecnoósci sił zbrojnych w okreóslonym kraju, by wymienióc tylko niektóore z nich. I choóc oczywióscie nie należzy go absolutyzowaóc, to jednak właósnie ze wzglęedu na wzrastajaęce umięedzynarodowienie i wspoółzalezżnoósci mieędzy armiami narodowymi zbadanie wpływu kultury organizacyjnej na sposóob pro¬ wadzenia operacji wielonarodowych stało sięe przedmiotem zainteresowania nie tylko socjologoów wojska , ale i samych zżołnierzy zmuszonych do odnalezienia sięe w niełatwych realiach mieędzykulturowych operacji wielonarodowych. Załozżenie, któore stoi za podjeęciem tego problemu, brzmi nasteępujaęco: istnieje kultura organizacyjna wojska, któora czyni możzliwym wspóołdziałanie podczas operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe, jednoczeósnie jednak istnieje szereg narodowych organizacyjnych kultur wojskowych, ktoóre tego typu wspoółdziałanie utrudniajaę. Dodatkowym czynnikiem komplikujaęcym obraz teatru operacji jest posteępujaęca „NGO-izacja" obszaru działanó , połaęczona z n o w y m i zadaniami stawianymi przed wojskiem, wymuszajaęca wspóołpraceę z sektorem cywilnym w dziedzinie pomocy rozwojowej, humani¬ tarnej i zwiaęzanej z odbudowaę. S wiadomoósóc odmiennoósci w kulturach organi¬ zacyjnych, poparta wieloma badaniami, oraz wprowadzenie tej wiedzy do kanonu wykształcenia zżołnierza mogaęstaóc s i e ę p o d s t a w a ę d o zwięekszenia efektywnosci zarowno wspołpracy cywilno-wojskowej (Civil-Military Cooperation 3 4 5 6 7 ó 3 Omoówienie tych k w e s t i i w r a z z przeglaędem definicji mozżna znaleózóc w : M . Cieóslarczyk, O potrzebie i możliwosciach badania problemów M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), Kultura kultury organizacyjnej w siłach organizacyjna w siłach zbrojnych, zbrojnych, [w:] Akademia Obrony N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 , s. 2 8 - 5 9 . 4 Zob. np. R. R u b i n s t e i n , D . M . Keller, Integrated Missions, 5 S. W i l s o n , Effectiveness, for Hearts and Minds in NATO's 6 M . E . Scherger, Culture and Interoperability in „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2 0 0 8 , t. 15, n r 4. Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless Battle War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2009. M . i n . G. Caforio (red.), Handbook of the Sociology of the Military, Springer Science + Business M e d i a , N e w Y o r k 2006, oraz w s z y s t k i e w y m i e n i o n e w t y m rozdziale publikacje Josepha Soetersa. 7 T e r m i n ten z o s t a ł rozpropagowany, w sensie n e g a t y w n y m , przez ksiaęzżkęe a u t o r s t w a L i n d y Polman za sprawaę opisania tragicznych konsekwencji udzielania nieadekwatnej p o m o c y huma¬ nitarnej oraz jej w p ł y w u na rozwoój i przedłuzżanie sięe konfliktoów, przede w s z y s t k i m na przykła¬ dzie A f r y k i . L . Polman, War Games. The Story of Aid and War in Modern Times, V i k i n g , U K 2010. �145 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 8 - C I M I C ) w przyszłoósci, jak roówniezż wspóołpracy wewnaętrz sił wielonarodo¬ wych, a t y m samym - efektywnoósci samej operacji. 1. WielokulturowoSc w wielonarodowych siłach wojskowych Wielonarodowe, a przez to wielokulturowe struktury wojskowe nie saę niczym nowym w historii wojskowoósci. Od czasoów starożzytnych (armia Aleksandra Macedonóskiego) ażz do X X wieku, kiedy nastaępiło p o w o ł a n i e do zżycia U k ł a d u Warszawskiego oraz N A T O , mamy do czynienia z praktykaę wielokulturowych sił koalicyjnych lub sojuszniczych. O ile jednak ten pierwszy sojusz, jak wskazuje Bolesław Balcerowicz, był wielonarodowy raczej w teorii nizż w prak¬ tyce podejmowanych przez niego działaó (zasadnicza i n i e p o d w a ż a l n a przewagę miał komponent radziecki), to juzż w strukturęe i praktykeę działania N A T O wielonarodowoósóc została wpisana jako jedna z głóownych zasad: mieszane dowoództwa, wspóolne procesy wypracowywania decyzji, wielonarodowe siły, np.: korpusy . 9 Idea wielonarodowych wojsk towarzyszyła takzżetwoórcom Organizacji Narodoów Zjednoczonych: w pierwotnych załozżeniach wielonarodowe jednostki wojskowe O N Z miały byóc instrumentem słuzżaęcym realizacji decyzji O N Z . Choóc idea ta nie została urzeczywistniona w sensie p o w o ł a n i a stałych wielonarodo¬ wych sił O N Z (oprócz jednej próby, stworzenia - Multinational Standby High Readiness Brigade for UN Operations - SHIRBRIG w latach 2000-2009), to w praktyce operacje wojskowe, prowadzone pod jej auspicjami od czasóow powstania tej organizacji, zawsze realizujaę jednostki złozżone z zżołnierzy wielu panóstw . Idea ta znalazła roówniezż swoje odzwierciedlenie w Karcie Narodoów Zjednoczonych: art. 4 2 - 4 7 z rozdz. V I I - Akcja w razie zagrozżenia pokoju, naruszenia pokoju i aktóow agresji, w ktoórym powołuje sięe takzże Wojskowy Komitet Sztabowy złożzony z szefoów sztaboów sił zbrojnych stałych członkoów Rady Bezpieczenóstwa. 10 8 w Z o b . M . Cieslarczyk, M . C h o j n a c k i , A . R a d o m y s k i , Wspołpraca Siłach Zbrojnych (SZ) RP, wspóołpracy c y w i l n o - w o j s k o w e j wielonarodowych połaczonych Akademia Obrony Narodowej, cywilno-wojskowa (CIMIC) Warszawa 2003. Definicja p o raz p i e r w s z y z o s t a ł a s f o r m u ł o w a n a w Doktrynie operacyjnej sił sojuszu - N A T O AJP-1: „ z a s a d y i p r z e d s i e w z i ę c i a , k t o r e wspieraja zwiaęzki pomieędzy dowóodcami N A T O i w ł a d z a m i n a r o d o w y m i ( c y w i l n y m i i w o j s k o w y m i ) na obszarze, gdzie użzyte saę, l u b planuje sieęuzżyóc, siły m i l i t a r n e N A T O " . Za: B. Balcerowicz (red.), Słownik terminoów z zakresu bezpieczenóstwa narodowego, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 159. Obecnie obowiaęzujaęca Doktryna wspoółpracy cywilno-wojskowej NATO AJP-09 (Bruksela 2003) okreósla C I M I C j a k o „koordynacjęe i wspóołpraceę o charakterze wspierajaęcym misje, p r o w a d z o n a ę mięedzy dowoódcaę N A T O a ludnoósciaęłaęcznie z w ł a d z a m i k r a j o w y m i i lo¬ k a l n y m i , jak roównieżz organizacjami i oósrodkami m i ę e d z y n a r o d o w y m i , k r a j o w y m i i pozarzaędowymi". 9 Ibidem,s.3. B. Balcerowicz, Siły zbrojne w stanie pokoju, Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 1 2 4 - 1 2 5 . 1 0 Ibidem, s. 123. kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe �146 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Wielonarodowe operacje wojskowe zaczynajaę byóc w dzisiejszych realiach coraz czeęósciej normaę, zasadaę rozwiaęzywania róozżnego rodzaju konfliktóow. Siły zbrojne we wspoółczesnym óswiecie funkcjonujaę coraz czeęósciej na podstawie zasady wielonarodowoósci, ktoóra sprzyja ekonomizacji wysiłku ponoszonego przez poszczegoólne panóstwa, zwieększonej legitymizacji takich działanó, rozłożzeniu odpowiedzialnoósci na więekszaę liczbeę partneroów i budowaniu zaufania mieędzy członkami sojuszu czy tezż koalicji. Szczegoólnym p r z y k ł a d e m saę tutaj mieędzynarodowe operacje pokojowe, ktoóre przez blisko poółwiecze prowadzone były pod bezposrednim kierownictwem O N Z (Departament Operacji Utrzyma­ nia P o k o j u ) . Pierwsza wielonarodowa misja było wysłanie grupy obserwatoroów na Bliski Wschóod (UNTSO), a pierwsze wielonarodowe siły pokojowe w postaci wielonarodowego zgrupowania wojsk (szeósóc tysięecy zżołnierzy) po raz pierwszy utworzono w 1956 roku (UNEF - 1 ) . Dowodem na to, ze tego typu działania sa pożądane, moze byc liczba operacji pokojowych, ktorych w dekadzie 1948-1958 uruchomiono cztery , w latach 1959-1969: szesć, 1970-1980 tylko trzy, 1981-1991 j u ż dziesięc, 1992-2002 az trzydziesci j e d e n ( ! ) , a w latach 2003-2010 znowu dziesięeóc. Na ten ostatni okres nałozżyły sieę dodatkowo wielonarodowe operacje przeprowadzane z mandatu O N Z , ale nienazywane operacjami pokojowymi tylko operacjami reagowania kryzysowego pod auspi¬ cjami N A T O (ISAF w Afganistanie ), jak równiez fakt dalszego trwania tego typu działanó rozpoczeętych w poprzednich dekadach. Oznacza to, zże liczba aktualnie (grudzieó 2011) trwających misji pokojowych z ramienia O N Z wynosi piętnascie, z czego U N A M A (The United Nations Assistance Mission in Afghanistan) jest misja polityczna, zaliczana do operacji pokojowych, bez wykorzystania siły wojskowej . O N Z c h ę t n i e przekazuje uprawnienia w zakresie przygotowania i prowadzenia operacji pokojowych oraz tworzenia do tego właósciwych sił wielonarodowych i n n y m organizacjom, N A T O zaós jest tutaj, ze wzgleędu na zasoby, funkcjonowanie jednolitych i przejrzystych procedur, doktryn wspoólnych dla wielu p a ó s t w , szczególnie atrakcyjna opcja;, gwarantująca w założeniu (choc nie zawsze w praktyce) profesjonalne prowadzenie operacji . 11 1 2 13 14 15 16 17 1 1 Ibidem, s. 1 3 1 . 1 2 Ibidem. U N T S O - United Nations Trust Supervision Organization - Organizacja Narodow Zjednoczonych N a d z o r u j ą c a Rozejm w k o n f l i k c i e arabsko-izraelskim; U N E F - 1 - First United Nations Emergency Force - Pierwsze Dorazne Siły Pokojowe Organizacji N a r o d o w Zjednoczonych p o w o ł a n e w celu n a d z o r o w a n i a wycofania sieę w o j s k b r y t y j s k i c h , francuskich i izraelskich z E g i p t u po w o j n i e sueskiej 1956. 1 3 List of operations 1948-2010, 1 4 W a r t o tutaj dodaóc,żze właósnie w t y m okresie bardzo m o c n o http://www.un.org/en/peacekeeping/list.shtml (22.01.2011). umieędzynarodowiono s k ł a d y sił p o k o j o w y c h . B. Balcerowicz podaje, izż n p . w m i s j i obserwacyjnej U N I K O M Nations Iraq-Kuwait Observation Mission) (United w Kuwejcie w z i ę ł o u d z i a ł 300 osob z 30 p a ó s t w , a w operacji M O N U C (Mission de l'Organisation des Nations Unies en Republique Deemocratique du Congo) w K o n g u b r a ł y u d z i a ł j e d n o s t k i a ż z 54 p a ó s t w . B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 3 1 - 1 3 2 . 1 5 I n t e r n a t i o n a l Security Assistance Force, w w w . i s a f . n a t o . i n t . 1 6 http://unama.unmissions.org/Default.aspx?tabid=1742 1 7 B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 3 1 . (22.01.2011). �147 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych Zasada wielonarodowoósci staje sieęwręecz „podreęcznikowa" i znajduje odbicie na wszystkich poziomach: strategicznym, operacyjnym i t a k t y c z n y m . W NATO-wskich handbookach jest uznawana za kwestięe kluczowaę dla solidarnoósci i spoójnoósci tej organizacji, dla operacji prowadzonych przez Sojusz, i traktowana jako wsparcie i u z u p e ł n i e n i e narodowych polityk o b r o n y . M i m o tego wieęc, zże wojskowa wielonarodowoósóc jest od zawsze obecna w historii wojska, dopiero formuła zaproponowana po I I wojnie óswiatowej wprowadziła do niej z u p e ł n i e nowaę jakoósóc przez integracjęe struktur wojskowych na terenie samej Europy, ale przede wszystkim - w ramach N A T O . 18 19 2 0 N A T O stanowi wielostronny sojusz polityczno-militarny i to właósnie w ramach tej organizacji zaczęeto prowadzióc badania nad zagadnieniem efektywnego funkcjonowania tego typu struktur w kontekóscie róozżnic kulturo¬ wych. Do pionieroów szeroko zakrojonych badanó w tej dziedzinie nalezży Joseph Soeters. O d strony teoretycznej zajeęli sięe t y m problemem roównieżz Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal B e n - A r i , profesorowie Hebrew University of Jerusalem. To bowiem właósnie N A T O wyróozżnia sieę spoósróod innych organizacji rozbudowanym systemem wielonarodowych dowóodztw i sztabóow od samego poczaętku swojego funkcjonowania. Co więecej, z czasem obok mieszanych dowoództw i sztabóow zaczeęto tworzyóc wielonarodowe zwiaęzki operacyjne, wielonarodowe korpusy, wósroód nich szczegóolnie wyroóżznia sięe Korpus Szybkiego Reagowania (Allied Rapid Reaction Corps - A R R C ) , ktoóry stanowił podstawęe funkcjonowania dowóodztwa ISAF w 2011 r o k u . Z o ł n i e r z y do ISAF delegowało w pazdzierniku 2011 az 48 panóstw, przy czym kilka z nich wyłaęcznie w symbolicznym stopniu: Islandia - 4, Irlandia - 7, Austria - 3, w sumie jednak azż 130 638 żzołnierzy, z czego 90 tysieęcy tylko ze Stanóow Zjednoczonych . N A T O zasadeę umieędzynarodowienia struktur rozwineęło takżze dzieęki wprowadzeniu standaryzacji procedur, zasad postęepowania, jak róowniezż uzbrojenia i wyposażzenia. 21 2 2 23 24 Pytanie stojaęce za wszystkimi podejmowanymi analizami i badaniami mozżna sformułowaóc nastęepujaęco: w jaki sposoób mozżliwe jest koherentne działanie kontyngentoów wielonarodowych, w ktoórych móowi sieę wieloma jeęzykami, w ktoórych obecne saęroózżne tradycje wojskowe oraz sposoby postrzegania tego, w jaki sposóob należzy dobrze wykonywaóc swojaę„zżołnierskaę 1 8 Ibidem, s. 127. 1 9 N A T O H a n d b o o k 1998, s. 168, za: B. Balcerowicz, op.cit., s. 127. 2 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako wyzwanie dla wspoółczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), Socjologiczne aspekty wojska i obronnoósci, W y d . Polskie Przedsięebiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne S.A., W a r s z a w a 2004, s. 36. 2 1 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , Why Don't They Fight Each Other? Cultural Operational Unity in Multinational Diversity and Forces, „ A r m e d Forces & Society" 1999, t. 26, s. 76. 2 2 B. Balcerowicz, op.cit., s. 125. 2 3 Por. http://www.arrc.nato.int/alliedrapidreactioncorps/current_operations.aspx (25.02.2011). 2 4 Por. http://www.isaf.nato.int/images/media/PDFs/18%20october%202011%20i- saf%20placemat.pdf (27.10.2011). �148 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 25 roboteę" . Załozżenia kazżdego z etapóow analizy saę nasteępujaęce: w kwestii radzenia sobie z wewneętrznaęroóżznorodnoósciaę kulturowaę wojsko doóswiadcza tych samych problemoów co organizacje cywilne i mieędzynarodowe korporacje; specyfika wojska jednak powoduje, zże sposoby radzenia sobie z taę sytuacjaę odrożniaja organizację wojskowa, od wszelkich innych cywilnych (czy to ze sfery biznesu czy innych sfer); i wreszcie, te wykształcone wojskowe sposoby radze¬ nia sobie z roózżnorodnoósciaę kulturowaę umozżliwiajaę siłom zbrojnym, m i m o istnienia roózżnic kulturowych, wykonywanie swoich zadanó w ramach operacji wielonarodowych . 26 Wspoółczeósnie doszło do bezprecedensowego umieędzynarodowienia wojska. Odbywa sieę to dwukierunkowo: wojsko zaczyna byóc coraz mocniej angazżowane w działania odbywajaęce sieęwroóżznych regionach óswiata i róownoczeósnie siły narodowe nie saę w stanie prowadzióc operacji wyłaęcznie dzięeki w ł a s n y m zasob o m . Nawet najwięeksze i najbardziej zaawansowane pod wzglęedem wyposazenia Siły Zbrojne S t a n ó w Zjednoczonych nie moga (lub nie chca ze względu na kwestięe wieększej legitymizacji działaón dla operacji wielonarodowych) na własnaę reękęe przeprowadzaóc tak skomplikowanych operacji jak te w Iraku i Afganistanie. 2 7 Idea wielonarodowych sił w Europie zrealizowała sieę w p o w o ł a n i u Eurokorpusu w Strasburgu. Tworzony od 1992 roku jest dzisiaj uznany za najwięekszy sukces w roóznych, do dziós raczej nieudolnych, próobach utworzenia europejskich struktur wojskowych. Zdolnosc do działania osiagnał w 1995 r o k u . Słuzaę w n i m Niemcy (dywizja pancerna), Francuzi (dywizja pancerna i p u ł k ) , Belgowie (dywizja zmechanizowana), Hiszpanie (brygada) i Luksemburczycy (kompania) oraz brygada francusko-niemiecka. Poczaętkowo Eurokorpus stanowił struktureę U n i i Zachodnioeuropejskiej, obecnie zaós znajduje sieę w skła¬ dzie sił wojskowych N A T O , w ramach Sił Odpowiedzi N A T O (ang. NATO's Response Force), pozostajaęc zaróowno w dyspozycji UE, jak i N A T O . 2 8 2 9 Potrzeby ósróodziemnomorskich obszaroów UE miały zaspokoióc dwie, utwo¬ rzone w 1995 roku struktury wielonarodowe: EUROFOR (European Rapid Operational Force) i EUROMARFOR (European Maritime Force), składajaęce sieę z elitarnych, profesjonalnych jednostek francuskich, włoskich, hiszpanóskich i portugalskich. Nastepnie podjęto w 1999 roku w Helsinkach na szczycie UE decyzjęe o utworzeniu do 2003 roku „armii europejskiej" (Europejski Korpus Szybkiego Reagowania). M i m o ogłoszenia gotowosci do działania w przewidzia¬ nym terminie jej rzeczywiste istnienie dobrze oddaje, zdaniem Bolesława Bal¬ cerowicza, opinia Margaret Thatcher, ktoóra okreósliła jaę jako „papierowaę armieę 2 5 2 6 2 7 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 74. Ibidem. J. Soeters, C.-R. Poponete, J.T. Page Jr., Culture's Consequences in the Military, B r i t t , A . B . A d l e r , C . A . Castro (red.), The Psychology of Serving in Peace and Combat,t.4: Culture, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t , Connecticut, L o n d o n 2006, s. 13. 2 8 B. Balcerowicz, op.cit., s. 134. 2 9 Ibidem, s. 124. [w:] T.W. Military �149 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 30 z papierowymi zasobami, któorej polem bitwy saę biurka w Brukseli" . Zmianaę tej sytuacji ma byóc p o w o ł a n i e niewielkich grup bojowych (European Union Battlegroup), z któorych pierwsze dwie: francuska i brytyjska, osiaęgnęeły gotowoósóc do działania w 2005 roku, a pozostałe takaę zdolnoósóc miały osiaęgnaęóc w latach 2007-2010 (w tworzeniu tych grup brały udział 24 panóstwa). Polska miała tworzyóc jednaę z takich grup bojowych, jako panóstwo wiodaęce, wspoólnie z Niemcami, Słowacja, Litwa i Łotwa. W k ł a d Polski stanowic miał 60% potencjału jednostki, a gotowoósóc operacyjnaę grupy z a k ł a d a n o na 2011 r o k . Ostatecznie w marcu 2013 podpisane zostało porozumienie o utworzeniu Wyszehradzkiej Grupy Bojowej pod przewodnictwem Polski, z u d z i a ł e m Węegier, Czech i Słowacji. Koncepcja grup bojowych jest obecnie krytycznie dyskutowana, zwłaszcza po braku reakcji wojskowej ze strony U n i i Europejskiej - m i m o mozżliwoósci politycznych i prawnych - na sytuacjeę w Mali (mozżliwoósóc reakcji miała oówczeósnie Weimarska Grupa Bojowa, składajaęca sięe z Polski, Niemiec i Francji) . 31 32 Wojsko Polskie od dawna bierze czynny udział w operacjach wielonarodo¬ wych formacji wojskowych, jego udział zwięekszył sieę w latach 90. X X wie¬ ku, w okresie ubiegania sięe o członkostwo w N A T O . Wojsko Polskie brało udział w operacjach prowadzonych na wielu kontynentach, przede wszystkim w Azji i Afryce. W Azji polscy zżołnierze, w roku 1953, weszli w skład zespołu obserwatoróow, któorzy nadzorowali zawieszenie broni mieędzy Koreaę Południowaę aKoreaęPoółnocnaę. Od roku 1952 w Azji w róozżnego rodzaju operacjach mili¬ tarnych - pokojowych, humanitarnych, rozjemczych oraz stabilizacyjnych udział wzieęło ponad 50 tysieęcy zżołnierzy p o l s k i c h . Najliczniej siły polskie zaangażzowane były na Bliskim Wschodzie. W misjach w Egipcie (UNEF II), Libanie (UNIFIL), Syrii i Izraelu (UNDOF) uczestniczyło ponad 30 tysięecy żzołnierzy . 33 34 W „operacjach innych nizż wojna" na Dalekim Wschodzie (Wietnam, Kambodzża, Korea i Laos) brało udział ponad 4200 zżołnierzy polskich, a w Azji r o d k o w e j (Afganistan, Pakistan i Kaukaz) do roku 2006 - 15 001. W Afryce po raz pierwszy polscy zżołnierze uczestniczyli w operacji w 1968 roku. Od tego czasu w dziewieęciu operacjach wojskowych innych niżz wojna (Military Operations Other Than War - M O O T W ) było tam zaangażzowanych prawie tysiaęc zżołnierzy, głóownie w Namibii ( U N T A G ) , Demokratycznej Republice Konga ó 35 ( M O N U C ) i obecnie w Czadzie ( M I N U R C A T ) . 3 0 Ibidem, s. 136. 3 1 Ibidem, s. 137. 3 2 A . S ł o j e w s k a , Wojsko Unii niezdatne do u zycia, „ R z e c z p o s p o l i t a " , 22 k w i e t n i a 3 3 ż ż M . K l o c z k o w s k i , J. Dziedzic, Z ołnierze polscy w misjach poza granicami kraju, 2013. „Kwartalnik Bellona" 2 0 0 9 , n r 4, s. 1 0 1 . 3 4 Ibidem. UNEF-II - Second United Nations Emergency Force, UNDOF Disengagement Observer Forces, U N I F I L - United Nations Interim Force in 3 5 UNTAG - Organization Mission in the Central African United Nations Transition Assistance Group, - United Nations United Nations Lebanon. MONUC - in the Democratic Republic ofthe Congo, M I N U R C A T - United Nations Republic and Chad. Mission �150 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 36 Nalezy poza t y m wskazac na udział w misji UNPROFOR (B. J u g o s ł a w i a ) . Na terenie Byłej Jugosławii Wojsko Polskie uczestniczyło w wielonarodowych siłach pokojowych utworzonych pod auspicjami N A T O - IFOR, SFOR, K F O R . W wypadku SFOR, m i m o ich małej liczebnoósci - około 7 tysieęcy zołnierzy, kontyngenty wojskowe pochodziły az z 26 panóstw (20 panóstw N A T O i 6 spoza Sojuszu) . Niezaleznie od wysyłania misji pod auspicjami O N Z i N A T O czy tworzenia zwiaęzkoów w ramach UE europejskie armie narodowe zaczynajaętakzewspoółpracowaóc z i n n y m i armiami na mocy dwu- lub wielostronnych porozumienó, w w y n i k u ktoórych powstajaę formacje dwu- i wielonarodowe, jak np. Korpus Niemiecko-Holenderski, Brygada Niemiecko-Francuska czy Polsko-Niemiecko-Dunóski Wielonarodowy Korpus Poółnoc-Wschóod w Szczecinie (Multinational Corps Northeast - M C N ) , utworzony w ramach struktur N A T O 18 wrzesnia 1999 r o k u . Wszystkie te formacje pozostajaę pod wspoólnym dowoództwem. Przeprowadzone na nich badania prowadzaę do wnioskoów, zże obok wielu łaęczaęcych zżołnierzy wspoólnych spraw w formacjach tych zauwazżalne saę zasad¬ nicze roózżnice, wynikajaęce właósnie z odmiennych kultur organizacyjnych, kon¬ cepcji dotyczaęcych spraw taktycznych, planowania misji, a nawet rozbieżznoósci w rozumieniu kluczowych terminoów wojskowych . Jeósli doda sięe do tego fakt rotacji składu osobowego tych jednostek (np. w wypadku Korpusu Póołnoc- W s c h ó d co trzy lata), trudno t u mowic o możliwosciach u k s z t a ł t o w a n i a się wspóolnej kultury organizacji pracy czy integracji kulturowej. W n i o s k i takie pojawiajaę sieęroówniezż w odniesieniu do rozformowanych LITPOLBAT (Batalio¬ nu Litewsko-Polskiego) i POLUKRBAT (Batalionu Polsko-Ukrainóskiego), ktoórych specyfika polegała na tym, zże komponenty narodowe stacjonowały na co dzienó w swoich krajach, łaęczaęc sieę dopiero w ramach ócwiczenó czy realizacji zadanó służzbowych . Zasady funkcjonowania takich jednostek mozżna nazwaóc „horyzontalnaę wielonarodowoósciaę", gdyżz kontakty mieędzy zżołnierzami z roóżznych krajoów zachodzaę t u tylko na poziomie dowóodztw zespołóowłaęcznikowych lub saę mozżliwe w logistyce (jeósli istnieje wspoólny system logistycznego 37 38 3 9 40 41 3 6 3 7 U N P R O F O R - United Nations Protection Force. B. Balcerowicz, op.cit., s. 135. 3 8 Ibidem, s. 130. 3 9 IbidemorazA. 4 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , op.cit., Multinationality. Kołodziejczyk, op.cit.,s.42.ObecnieKorpustworzaęoficerowiejużz The Multinational z13paónstw. s. 43. Z o b . takżze: S.B. Gareis et al., Conditions Corps Northeast in Szczecin, Strausberg 2003; J. Keller, Multinationale Streikrafte. M . Bodziany, Relatywizm kulturowy i tolerancja jako społeczny w grupach [ w : ] J. dyspozycyjnych, Sicht, 301f. i kulturowy w wielonarodowych jednostkach wojskowych w perspektywie integracji kulturowej, A . K r a s o w s k a - M a r u t , A . Rusak (red.), Szeregowcy Military Eine Untersuchung aus organizatorischen F u h r u n g s a k a d e m i e der B u n d e s w e h r 1999, Fachbereich Sozialwissenschaften, 4 1 of S O W I , F o r u m I n t e r n a t i o n a l , t. 24, dylemat Maciejewski, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2 0 0 9 , s. 208. Badania k u l t u r y organizacyjnej w tych dwóoch j e d n o s t k a c h z o s t a ł y p r z e p r o w a d z o n e w latach 2 0 0 4 - 2 0 0 5 (łaęcznie 70 a n k i e t ) . Ich wyniki prezentuje socjologicznych, Włodzimierz Chojnacki, Profesjonalizacja wojska w A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 8 , s. 189 i n . teorii i badaniach �151 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 42 zaopatrywania i zabezpieczania ). „Wertykalna wielonarodowoósóc" - zdecydo¬ wanie bardziej pozżaędana ze wzglęedu na mozżliwoósóc rozwijania bezpoósrednich k o n t a k t ó o w m i ę e d z y żzołnierzami oraz rzeczywistej integracji - implikuje ustanawianie mieszanych: dwu- i więecej, narodowych kontyngentoówroównieżz na nizższych szczeblach dowodzenia - batalionu, a nawet k o m p a n i i . Osiaęgnieęcie zaroówno horyzontalnej, jak i wertykalnej wielonarodowoósci od strony organizacyjnej nie nastręecza juzż dziós trudnoósci. Pojawiajaęsieę one jednak zawsze, gdy w greę wchodzi efektywnoósóc działania wielonarodowych sił wojskowych i umiejeętnoósóc zarzaędzania grupami o odmiennych kulturach narodowych i orga¬ nizacyjnych. 43 M i m o róozżnorodnych trudnoósci wiaęzżaęcych sięe z funkcjonowaniem kazżdej wielonarodowej, a co za t y m idzie wielokulturowej organizacji, proces zwięekszania znaczenia zasady wielonarodowoósci we wspoółczesnych operacjach wojskowych beędzie postęepował. Najwieększa armia - Siły Zbrojne Stanoów Zjed¬ noczonych - traktuje umiejeętnoósóc zarzaędzania i dowodzenia wielonarodowymi kontyngentami za wymoóg kształcenia przyszłych dowóodcóow wojskowych. W kontekóscie ekonomizacji wojny oraz zwięekszania sieę wpływu opinii społecznoósci mieędzynarodowej w kwestii legitymizacji działanó zbrojnych - działania wielonarodowe saę w pełni racjonalnym rozwiaęzaniem . 44 Wielonarodowoósóc sił zbrojnych przestała byóc w X X wieku doraózna, okazjo¬ nalna czy sytuacyjna - z o s t a ł a zinstytucjonalizowana . Za S t a n i s ł a w e m Jarmoszko możzna wskazaóc,iżzwspóołczesne działania wielonarodowych sił zbrojnych charakteryzuje: 1) wielopodmiotowoósóc strony interweniujaęcej (poje¬ dyncze panóstwo coraz częeósciej przestaje byóc samodzielnym podmiotem wojny); 2) transnarodowoósóc celoów - powstrzymanie konfliktu poza w ł a s n y m teryto¬ rium; 3) silne sprzeęzżenie bezpoósrednich działanó zbrojnych z politykaę(inspiracja i kontrola - wyraózne ograniczenie celoów i swobody działanó sił zbrojnych); 4) minimalizacja strat i zniszczeón ubocznych (zaroówno własnych, jak i pozo¬ stałych aktoroów konfliktu); 5) mozżliwoósóc osiaęgnieęcia celóow przy selektywnym działaniu sił zbrojnych; 6) wzrastajaęca rola pozamilitarnych ósrodkoów i sposoboów realizacji zadanó operacyjnych i taktycznych, koniecznoósóc wspóołdziałania wojska z organizacjami niemilitarnymi (mięedzynarodowymi, pozarzaędowymi) i t p . . Wieększoósóc wspomnianych cech powinna byóc rozpatrywana na szerszym tle kulturowym: wielopodmiotowoósóc rodzi koniecznoósóc poznania zasad i wartoósci, ktoórymi kierujaę sieę partnerzy działanó, transnarodowoósóc - kulturowego kon45 4 6 4 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , op.cit., s. 39. 4 3 Ibidem, s. 40. 4 4 Por. ibidem, s. 4 7 - 4 8 . 4 5 S. Jarmoszko, Tendencje rozwoju wspóołczesnych sił zbrojnych, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), op.cit., s. 10. 4 6 Ibidem. S. Jarmoszko dodaje t u takzże j a k o e l e m e n t charakterystyczny „bezstronnoósóc działanó z b r o j n y c h " , co jednak z powodu braku dokładnego wyjaósnienia r o z u m i e n i a tego okreóslenia mozże budzióc uzasadnione waętpliwoósci. Z w z m i a n k a ta z o s t a ł a pominieęta w tekóscie głoównym. przez autora tego teżz wzgleędu �152 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... tekstu operacji, koniecznoósóc wspoółdziałania wojska z organizacjami cywilnymi óswiadomoósci odmiennoósci sposobóow i m e t o d d z i a ł a n i a , wynikajaęcych z odmiennych kultur organizacyjnych. 2. Kultura wojska jako kultura organizacji Badania nad wojskiem, jego profesjonalizacjaę, relacjami ze społeczenóstwem i w ł a d z a m i cywilnymi nabrały ogromnego znaczenia w połowie X X wieku. I I wojna óswiatowa i niespotykane dotychczas na takaę skaleę zaangazżowanie sił zbrojnych na frontach praktycznie wszystkich k o n t y n e n t ó o w u r u c h o m i ł y poważznaę refleksjęe i dyskusjęe badaczy z obszaru nauk społecznych. Do „klasykoów" literatury anglojeęzycznej poóswieęconej wojsku w drugiej p o ł o w i e X X wieku nalezży zaliczyóc Samuela Stouffera (redaktor i wspoółautor The American Soldier, Princeton University Press, Princeton 1949), Samuela P. Huntingtona (The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations, Harvard University Press, Cambridge 1957), Morrisa Janovitza (Professional Soldier: a Social and Political Portrait, Free Press, Glencoe 1964), Charlesa Moskosa (The American Enlisted Man: the Rank and File in Today s Military, Russell Sage Foundation, New York 1970), Davida Segala (The postmodern military: armed forces after the Cold War, Oxford University Press, Oxford 2000) czy Giuseppe Caforio (Handbook of the sociology of the military, Springer, New York 2006). Pierwsza ksiaęzżka - podreęcznik ze zbiorem kluczowych tekstoów definiujaęcych te dyscypline - Military Sociology: A Study of American Military Institutions and Military Life (pod redakcja; Charlesa H . Coatesa i Rolanda J. Pellegrina, Social Science Press, College Park 1965) juz w tytule kładła nacisk na wojsko jako in­ stytucje. Po niej zostały opublikowane Handbook of Military Institutions (R.W. Little, Sage Publications, Beverly Hills 1971) oraz Military Institutions and the Sociology ofWar (K. Lang, Sage Publications, Beverly Hills 1972). Te trzy książki pierwsze ukazujaę wojsko przede wszystkim jako instytucjeę społecznaę, podobnie jak wy¬ specjalizowane periodyki w zakresie socjologii wojska tzn. „Journal o f Political and Military Sociology" wydawany od 1973 roku czy „ A r m e d Forces and Society" powstały w 1974 roku. Takie podejóscie cechowało róowniezż zespoół aka¬ demicki Center for Research on Military Organization, założony w 1995 roku na Uniwersytecie Maryland pod przewodnictwem Davida Segala . Problematyka kultury organizacyjnej, ktoóra pojawia sięe uózróodeł badanó nad narodowymi, organizacyjnymi kulturami wojskowymi czy wreszcie kulturaę wojska per se, weszła szerzej i głebiej do sfery z a i n t e r e s o w a ó socjologii wojska za sprawaę badanó podjeętych nad korporacjami i przedsieębiorstwami mięedzynarod o w y m i . Badaczem, któory r o z p r o p a g o w a ł tęe problematykęe, był profesor uniwersytetu w Amsterdamie, Geert Hofstede. W 1980 roku opublikował 47 4 7 Por. G. Siebold, Core issues and theoryin militarysociology, Sociology" lato 2 0 0 1 . „ J o u r n a l o f P o l i t i c a l and M i l i t a r y �153 2. Kultura wojśka jako kultura organizacji 48 pracę Konsekwencje kultury . Od tego czasu - lat 80. X X wieku - obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania taę kwestiaę . Praca ta przyniosła autorowi mieędzynarodowaę sławeę ze wzgleędu na opisanie w niej wynikóow szeroko zakro¬ jonych b a d a ó (ponad 100 tysiecy rozesłanych ankiet, każda liczaca ponad 100 pytanó), wykazujaęcych róozżnice w wydajnoósci pracy pracownikóow I B M w ponad 50 krajach, w ktoórych firma ta miała swoje zakłady. Róozżnice w wydajnoósci Geert Hofstede wyjaósniał wartoósciami odmiennymi w zalezżnoósci od kultury kraju pochodzenia pracownikoów, ktoóre nazwał „roózżnicami w zbiorowym zaprogra¬ mowaniu k u l t u r o w y m " , a samaękultureę organizacji okreóslił „psychologicznym majaętkiem organizacji, dzięeki ktoóremu mozżna przewidzieóc zasoby tej organizacji za pięeóc l a t " . Badacz pod pojeęciem „zbiorowego zaprogramowania kulturowe¬ go" rozumiał grupowaę socjalizacjeę, majaęcaę charakter narodowej indoktrynacji, gdyzż to właósnie panóstwo narodowe nadzoruje (na róozżne sposoby, m.in. przez system szkolnictwa) proces socjalizacji. W y n i k i badanó p o s t a n o w i ł nanieósóc na mapęe roóżznic k u l t u r o w y c h , posługujaęc sięe nasteępujaęcymi wymiarami w odniesieniu do kultury narodowej: dystans władzy, indywidualizm-kolektywizm, meęskoósóc-kobiecoósóc oraz unikanie niepewnoósci. Z czasem dołaęczył do tych wymiaroów piaęty: perspektyweę kroótko- lub długoterminowaę . 49 50 51 52 W y n i k i badanó i metodologia zastosowana przez Geerta Hofstede zostały przejeęte do badanó nad organizacjami spoza sfery ekonomii i gospodarki, w t y m do badanó nad kulturaę wojska. Badaczem, któory zajaęł sieętaę problematykaę i p r z e t r a n s p o n o w a ł jaę na warunki wojskowe, był profesor Joseph Soeters. W 1997 roku opublikował wyniki badanó przeprowadzonych w akademiach wojskowych na korpusach kadetoów w 13 krajach, zaroówno członkowskich N A T O (poza Grecjaę i Turcjaę), jak i k i l k u spoza Sojuszu: Białorusi, Brazylii i A r g e n t y n i e . W roku 2004 badania o t y m samym charakterze zostały zre53 4 8 G. Hofstede, Culture's Consequences: International Differences in Work-Related Values,CA Sage, T h o u s a n d Oaks 1980. 4 9 Z o b . W . C h o j n a c k i , Kultura organizacyjna wojska w wymiarze narodowym i wielonarodowym, [ w : ] M . Cieóslarczyk, A . Deębska (red.), Wojsko wobec wyzwanó wspoółczesnego óswiata, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2005, s. 182. 5 0 S. Magala, Nie dziel, ale rzafióó, [ w : ] G. Hofstede, Kultury umysłu, i organizacje. Zaprogramowanie Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 1 1 . 5 1 G. Hofstede, Kultury 5 2 N a l e ż y w t y m miejscu z a u w a ż y c , i z - m i m o w i e l k i e j p o p u l a r n o s c i - m e t o d o l o g i a i w y n i k i i organizacje... , op.cit., s. 55. badanó Hofstede saę m o c n o k r y t y k o w a n e w ósrodowisku n a u k o w y m , przede w s z y s t k i m ze w z g l e d u na stronniczosc p r z y o m a w i a n i u k a ż d e g o z w y m i a r ó w k u l t u r y (np. w y s o k i dystans w ł a d z y gorszy o d niskiego, k o l e k t y w i z m Kulturowe ramy zachowanó społecznych, gorszy o d i n d y w i d u a l i z m u etc. - por. P. Boski, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N i W y d a w n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2009, s. 126), j a k i ze w z g l e d u na ograniczenia dotyczace ich stosowania w w y p a d k u analiz p r o w a d z o n y c h na p o t r z e b y w o j s k o w e . Por. M . Pawlak, Ograniczone mozżliwoósci aplikacji modelu kulturowego Hofstede w osiaganiu A . C z u p r y n s k i , L . Elak, H . Schreiber (red.), op.cit, 5 3 J. Soeters, Values in Military Society" 1997, n r 24, s. 2 4 - 3 7 . Academies. A celow operacji reagowania kryzysowego, [w:] s. 1 3 0 - 1 3 4 . Thirteen Country Study, „ A r m e d Forces & �154 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 54 alizowane w Rumunii przez Cristineę Poponete . U podstaw badaón kultury organizacyjnej wojska leżzy załozżenie, izż jako organizacja doóswiadcza tych samych lub podobnych problemóow co przedsieębiorstwa mięedzynarodowe. Jednoczeósnie jednak zwraca sieę uwageę na fakt, zże podobienóstwo problemóow wcale nie oznacza podobnych metod ich rozwiaęzywania w organizacjach cywil¬ nych i wojskowych: wojsko, bęedaęc organizacjaę specyficznaę, nie jest organizacjaę takaę samaę jak przedsięebiorstwo mieędzynarodowe. Doósóc powszechnie przyjmuje sieę, zże kultura organizacji to zbioór wartoósci, norm i postaw jej członkoów, ktoóre okreóslajaę to, co wazżne dla organizacji i na czym polega istota jej działalnoósci. Kulturaę organizacji mozżna takzże okreóslióc spóojne dla instytucji wzory postęepowania wynikajaęce z celu funkcjonowania oraz z podzielanych przez jej członkóow wartoósci . Do jednej z najbardziej popularnych i wielokrotnie wznawianych prac, wytyczajaęcych kierunek myóslenia o kulturze organizacyjnej, nalezży Organizational Culture and Leadership Edgara Scheina . W e d ł u g jego koncepcji kulturęe organizacji tworzaę trzy zasadnicze poziomy, wydzielone ze względu na „stopieó ich widocznosci" dla zewneętrznego obserwatora: od niewidocznego i czeęsto nieuóswiadamianego azż po najłatwiejszy do zaobserwowania . Pierwszy poziom, najmniej widoczny, uwzgleędnia p o d s t a w o w e założzenia k u l t u r o w e , stosunek do otoczenia i rzeczywistoósci, naturęe ludzkaę i stosunki mieędzyludzkie. Drugi poziom uwzglęednia podstawowe normy i wartoósci, a więec przekazy na temat tego, jak sięe zachowywaóc w organizacji, duzżaę rolęe odgrywajaę na t y m poziomie liderzy. Dotyczy to róowniezż wytycznych, regulaminoów, a takżze ideologii i celoów. Trzeci poziom, najłatwiejszy do obserwacji, to „artefakty kulturowe": widoczne wzory zachowania, stosowany jęezyk i terminologia, architektura otoczenia, technolo¬ gia, produkty, sposóob ubierania sięe, symbole, ceremonie, r y t u a ł y . 55 56 57 58 Z socjologicznego p u n k t u widzenia, piszaę z kolei A d a m Kołodziejczyk i Waldemar Nowosielski, wszelkie organizacje saę nakierowanym na cel systemem kulturowym. Celem istnienia organizacji wojskowej jest stosowanie zbiorowej przemocy. Stosowanie jej wymaga od wojska wysokiego stopnia koordynacji, a koniecznoósóc odpowiedzi na zorganizowanaę przemoc - gotowoósci na ryzyko utraty zdrowia lub żzycia. Organizacyjna kultura wojska jest oparta na hierarchicznym dowodzeniu, od goóry do dołu, z zamknieętym łanócuchem dowodzenia, zorganizowanym zgodnie z zasadami centralizacji. Informacje istotne dla działania przekazywane s a ę z goóry na doół, a kompetencje do przejawiania inicjatywy w działaniu saęósciósle limitowane na dole tej hierar¬ chicznej struktury. Poniewazż organizacja ta musi byóc gotowa na ryzyko 5 4 C.-R. Poponete, Culture in the Romanian armed forces, n i e p u b l i k o w a n a praca d o k t o r s k a o b r o n i o n a na H e n r i Coanda R o m a n i a n A i r Force Academy, Brasov, R u m u n i a 2 0 0 7 . 5 5 Por. A . O r z y ł o w s k a , A . Deębska, M . W a c h o w i c z , Kultura organizacyjna sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010. 5 6 E . H . Schein, Organizational 5 7 E . H . Schein, Three Levels ofCulture, 5 8 E . H . Schein, op.cit., s. 25. Culture and Leadership, Jossey-Bass, San Francisco 2010. [ w : ] Idem, Organizational Culture... , op.cit., s. 23. �155 3. Kultura organizacyjna NATO częeósciowej choócby destrukcji, wazżna jest identyfikacja wszystkich mozżliwych czynnikoów sprzyjajaęcych takiej sytuacji oraz zmierzanie do jej wyeliminowania. Sformalizowane zasady działania oraz standaryzacja procedur majaę eliminowaóc nieprzewidywalnoósóc zachowanó członkoów organizacji w warunkach ekstremal¬ nego stresu towarzyszaęcego stosowaniu i doóswiadczaniu przemocy . Wtedy na pierwszym planie jest wpojona dyscyplina, któora oznacza, zże członkowie organizacji mogaę byóc zmuszeni do rezygnacji ze swoich indywidualnych interesoów i potrzeb na rzecz wspóolnego celu. Jest ona zarazem instrumentem kontroli w sytuacji narazżenia na maksymalne ryzyko i ósrodkiem słuzżaęcym zminimalizowaniu zamęetu i dezintegracyjnych skutkoów walki przez narzucenie porzadku zaczerpnietego z repertuaru wzorcowych działaó, podkreslaja autorzy. Dbałoósóc o dyscyplinęe, morale i jednoósóc, jako zżywotnych, motywujaęcych do walki i regulujaęcych jej nieprzewidywalnoósóc składnikoów, jest czeęósciaęzżołnierskiej edukacji i wyszkolenia. Autorzy podsumowujaę: „tradycyjne organizacje wojsko¬ we - zgodne ze swoimi wewneętrznymi racjami i k u l t u r a ę - saę organizacjami hierarchicznymi. Aby były zdolne do zastosowania wspóolnych sił, saę ustrukturyzowane w e d ł u g zasady centralizmu i formalizmu; tradycyjnie funkcjonuje, wykorzystujaęc procedury socjalizacji, dla ktoórych podstawaę jest presja moralna i represyjne ósrodki kontroli zachowanó. W konsekwencji tradycyjna kultura wojska z natury rzeczy jest oparta na antyindywidualistycznej i antyrynkowej ideologii, co róozżni jaę w sposóob zasadniczy od cywilnej kultury demokratycznej oraz organizacji funkcjonujaęcych w ramach wspoółczesnych społeczenóstw" . Mozżna to uznaóc za cechy wspóolne wszelkim organizacjom wojskowym. 59 60 3. Kultura organizacyjna NATO Joseph Soeters zastosował w badaniach wymiary zaproponowane przez Geerta Hofstede i połaęczył je ze znanym modelem instytucjonalno-zawodowym (Institutional-Occupational Model), rozpropagowanym w odniesieniu do wojska przez Charlesa Moskosa i Franka R. Wooda za sprawa publikacji z 1988 r o k u . Jeósli chodzi o metodologieę badaón i jej projektowanie to podstawowym narzeędziem był stworzony przez Hofstede M o d u ł Badania Wartoósci (Values Survey Module ), zawierajaęcy blisko 30 elementóow, w t y m zmienne dotyczaęce kwestii demograficznych. Kwestionariusz p o w s t a ł w jęezykach angielskim i holenderskim, a nasteępnie został p r z e t ł u m a c z o n y na jęezyki francuski, niemiecki, włoski i hiszpanóski. Zaproszenia zostały skierowane do szesnastu 61 62 5 9 Por. A. Kołodziejczyk, W. Nowosielski, Teoretyczno-metodologiczne tło badanó, [w:] M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , Cywile a wojskowi. Adam Bezpieczenóstwo i promocja wojska w wymiarze społecznym, Wydawnictwo M a r s z a ł e k , Torunó 2006, s. 1 7 - 1 9 . 6 0 Ibidem, s. 2 1 . 6 1 C h . M o s k o s , F.R. W o o d (red.), The military: More than just ajob?, Washington 6 2 1988. J. Soeters, Values... , op.cit., s. 12. Pergamon-Brassey's, �156 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... panóstw, z czego w badaniu wzięeło udział trzynaóscie, przy odmowie partycypacji ze strony A u s t r i i oraz braku odpowiedzi ze strony Portugalii i Grecji. W poniżzszej tabeli przedstawione saęoósrodki i liczba respondentóow bioraęcych udział w t y m mieędzynarodowym badaniu: T a b e l a 6. Panstwa, instytucje w o j s k o w e oraz liczba r e s p o n d e n t ó w b i o r ą c y c h u d z i a ł w badaniu Josepha Soetersa Liczba Kraj/instytucja Liczba respon­ Kraj/instytucja respon¬ dentów Belgia, Kroólewska Akademia Wojskowa w Brukseli 70 (35 z Flandrii dentów Hiszpania, Głoówna A k a d e m i a 56 W o j s k o w a w Saragossie i35 z Walonii) N i e m c y , U n i w e r s y t e t Bundes¬ 42 wehry w Monachium Dania, Króolewska Stany Zjednoczone, A k a d e m i a 52 Wojskowa West Point Akademia 55 Sił Z b r o j n y c h w Kopenhadze N o r w e g i a , N o r w e s k a Akade¬ 41 Kanada, Krolewska Wyższa Szkoła Wojskowa w Kingston Węegry, Króolewska A k a d e m i a Obrony m i a W o j s k o w a w Oslo Ludovica w 40 49 Buda¬ peszcie Francja, Francuska A k a d e m i a 44 W o j s k o w a Saint-Cyr Białorus, Akademia Wojsko¬ 47 Kroólewska 60 w a w Minósku Włochy, Akademia Wojskowa 50 Wielka Brytania, A k a d e m i a W o j s k o w a w Sand- w Turynie hurst H o l a n d i a , Kroólewska Akade¬ 58 m i a W o j s k o w a w Bredzie 664 Ogólem: W z i ę t y c h pod uwagę 6 3 : 560 Zrodło: J. Soeters, Values..., op.cit., s. 12 i 13. Ze wzgleędu na znaczenie klarownego przedstawienia konkretnych aspektóow kultury dla dalszego wywodu wymiary (jako pewne aspekty kultury, dajaęce sięe zmierzyóc i pozwalajaęce okreóslióc pozycjęe danej kultury wobec innych k u l t u r ) oraz model instytucjonalno-zawodowy saę wyjaósnione w ponizższej tabeli: 64 6 3 W celu w y e l i m i n o w a n i a danych zaburzajaęcych w y n i k i ze wzgleędu na roóżznice p ł c i o w e oraz w i e k o w e J. Soeters z d e c y d o w a ł sieę wykluczyóc k w e s t i o n a r i u s z e w y p e ł n i o n e przez kobiety, przez osoby powyzżej 30. r o k u żzycia i c u d z o z i e m c o ó w studiujaęcych w obcych sobie k u l t u r o w o akademiach w o j s k o w y c h . Ibidem, s. 13. 6 4 G. Hofstede, Kultury i organizacje..., op.cit., s. 5 1 . �157 3. Kultura organizacyjna NATO T a b e l a 7. W y m i a r y k u l t u r y i modele zastosowane w badaniach nad k u l t u r a organizacyjna w o j s k a przez Josepha Soetersa na p o d s t a w i e modelóow Hofstede i M o s k o s a Wymiary (cechy) kultury narodowej Wyjaśnienie Dystans w ł a d z y (od małe¬ Pojeęcie w p r o w a d z o n e przez psychologa s p o ł e c z n e g o go do duzżego) M u l d e r a , ktoóry okreóslał w ten sposoób e m o c j o n a l n a ę przestrzenó (Power Distance Index - o d d z i e l a j a c ą p o d w ł a d n y c h o d p r z e ł o ż o n y c h ; tutaj zwłaszcza jako PDI) s t o s u n e k do nieroównoósci Mauka rozumiane społecznych, do h i e r a r c h i i w organizacjach oraz relacji z władzaę. G. Hofstede, Kultury i organizacje... , op.cit.,s.63in. Kolektywizm Stosunek do relacji mięedzy j e d n o s t k a m i , gdzie i oznaczaóc bęedzie branie p o d indywidualizm (Indvidualism - IDV) indywidualizm uwageę przez jednostkeę przede w s z y s t k i m samego siebie i swojej najblizższej rodziny, podczas gdy k o l e k t y w i z m odznaczac s i ę b ę d z i e p o c z u c i e m o d p o w i e - dzialnoósci j e d n o s t k i w z g l ę e d e m wieększej grupy społecznej (przejawia sięe głoównie na p o z i o m i e panóstwa, nie zaós organiza¬ cji. G. Hofstede, Kultury Kobiecoósóc imęeskoósóc Wymiary (Masculinity wzgledem osiagania k o n k r e t n y c h r e z u l t a t ó w i orientacji na efekty - MAS) te i organizacje... , op.cit., s. 105 i n . ) . odnoszaęsieęgłóownie do nastawienia j e d n o s t k i (nastawienie meskie) b a d ó t e ż stawiania na p i e r w s z y m miejscu jakosci zycia i dobrych relacji z e ó s k i e ) . G. Hofstede, Kultury miedzyludzkich i organizacje..., Unikanie niepewnosci Termin (od s ł a b e g o do silnego) o p i s y w a n y m . i n . przez Jamesa G. Marcha; tutaj użzywany (Uncertainty okreslenie stopnia z a g r o ż e n i a odczuwanego przez Avoidance In¬ dex - U A I ) zapożzyczony z amerykanóskiej (nastawienie op.cit,s.135 i n. danej k u l t u r y w obliczu sytuacji socjologii nowych, 6 5 niepewnych .G.Hofstede,Kultury organizacji, nieznanych i organizacje... na członkow , lub op.cit., s. 1 8 0 - 1 8 1 . Patrzenie przez pryzmat instytucjonalny baędóz za¬ M o d e l ten o d n o s i sięe do p o s t a w zżołnierzy wobec swojej pracy. N a s t a w i e n i e i n s t y t u c j o n a l n e t o postrzeganie z a w o d u zżołnierza wodowy przez p r y z m a t służzby dla w ł a s n e g o kraju i oddania odczuwa¬ ( Institutional-Occupational nego dla Model) „ z a w o d o w e " wiaęzże sięe z postrzeganiem służzby zżołnierskiej j a k o organizacji wojskowej, podczas gdy nastawienie „ p r a c y j a k kazżda i n n a " . J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page, op.cit., s. 16. ó Z roódło: oprac. własne. 6 5 Jak zwraca uwageę Hofstede, nie nalezży mylióc u n i k a n i a niepewnoósci z awersjaędo p o d e j m o w a n i a ryzyka. Niepewnoósóc m a sięe tak do ryzyka, jak niepokóoj do strachu. Strach i ryzyko n a k i e r o w a n e saę na coós k o n k r e t n e g o : p r z e d m i o t , osobeę l u b wydarzenie. Ryzyko jest z k o l e i czeęsto przedstawiane j a k o stopienó p r a w d o p o d o b i e n ó s t w a , zże dana sytuacja bęedzie mieóc miejsce. Niepokoój i niepewnoósóc saęz k o l e i u c z u c i a m i m a ł o sprecyzowanymi: niepewnoósóc nie m a przypisanego p r a w d o p o d o b i e n ó s t w a , niepokóoj jest zaós b e z p r z e d m i o t o w y . U n i k a n i e niepewnoósci pozwala jednak unikaóc d w u z n a c z n o ó s c i . d w u z n a c z n y c h . Chcaę k l a r o w n y c h struktur Kultury o zaróowno w wysokim U A I nie organizacjach lubiaęsytuacji i instytucjach, jak i w relacjach m i e ę d z y l u d z k i c h . Pozwala t o w ich odczuciu p o p r a w n i e i n t e r p r e t o w a ó c i przewidywaóc w s z e l k i e wydarzenia. G. Hofstede, Kultury i organizacje... , op.cit., s. 1 8 4 - 1 8 5 . �158 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Zastosowanie wskazanych wyzżej czynnikóow do badanó nad narodowymi kulturami wojskowymi dało bardzo ciekawe rezultaty. Przede wszystkim okazało sieę, izż niektóore wymiary korelujaę ze sobaę, jak np. dystans władzy korelował z wynikami osiaęganymi w wymiarze unikania niepewnoósci. Oba te wskazniki staja; się wyznacznikami okreslonego charakteru organizacji: wysokie wskaózniki dystansu władzy i unikania niepewnoósci saę przejawami klasycznej machiny biurokratycznej w rozumieniu Webera, o strukturze piramidy, zorien¬ towanej na przestrzeganie zasad i procedur. Niski poziom obu tych wskaóznikóow charakteryzuje z kolei organizacje o charakterze nowoczesnym, zorientowane na rezultaty i duzżo bardziej elastyczne. Joseph Soeters zauwazżył roówniezż,zże wysoki wskaóznik indywidualizmu, móowiaęcy o poczuciu niezalezżnoósci jednostek od organizacji, jak róowniezż wysoki wskaóznik meęskoósci, odzwierciedlajaęcy daęzżenia do wysokich zarobkóow, stajaę sieę wskaóznikami modelu zawodowego (według Moskosa). W y n i k i badanó Soetersa pozwoliły pogrupowaóc pewne panóstwa w „klastery" wedle zbiezżnoósci uzyskanych w nich wynikóow . Co ważzne, poroównujaęc w y n i k i w tych wymiarach osiaęgnieęte przez Geerta Hofstede podczas badanó cywilnych pracownikoów firmy I B M , Joseph Soeters stwierdził, izż istnieje tozżsamoósóc wynikoów osiaęgana w tych samych krajach: znaczy to, żze w y n i k i „cywili" róożzniły sieę w marginalnym stopniu od wynikóow wojskowych, jeósli pochodzili z tego samego panóstwa. Kultura narodowa przesaędza więec w ogromnym stopniu o kul¬ turze w o j s k a . W zwiaęzku z t y m wyroózżnił tzw. klaster łacinóski, obejmujaęcy Francjeę, Włochy, Belgieę, Hiszpanieę i Brazylięe. Cechy charakterystyczne kultury wojskowej w tych krajach dotyczaę wysokiego poziomu dystansu w ł a d z y skorelowanego z wysokim poziomem unikania niepewnoósci. Takie zgrupowanie tych krajoów na bazie ich bezpoósrednich zwiaęzkóow z imperium rzymskim pojawia sieę takzże w pracach Geerta Hofstede . Wszystkie wymienione panóstwa saę w przeważzajaęcej mierze katolickie, a organizacja Koóscioła rzymskokatolic¬ kiego (struktura piramidy z papiezżem na jej szczycie oraz swoisty styl administracyjno-biurokratyczny), wyrażająca sie w znanym powiedzeniu Roma locuta, causa finta (Rzym p r z e m ó w i ł , sprawa rozstrzygnięta, s k o ó c z o n a ) , wpływa mocno takzże na kultureę organizacyjnaę wojsk z tego „klasteru". 66 67 68 Na przeciwnym biegunie sytuujaę sieę kultury wojskowe Norwegii i Kanady, ze spłaszczonaę strukturaę organizacyjnaę oraz niskim wskaóznikiem unikania niepewnoósci. Ma to wskazywaóc na nowoczesnaę kulturęe organizacji pracy , panujaęcaę takżze w społeczenóstwach tych krajóow. Formy hybrydowe, mieszane, odnajdujemy w brytyjskich akademiach obrony, w ktoórych dystans władzy okazał sieę najwyżzszy wósroód wszystkich poroównywanych krajoów. Podobnie wysoki wskaóznik utrzymywał sięe roówniezż 69 6 6 6 7 6 8 6 9 Podajęe w y n i k i za J. Soeters et al., Military culture, op.cit., s. 1 7 - 2 0 . J. Soeters, Values... , op.cit., s. 24. G. Hofstede, Culture's Consequences..., op.cit.; Kultury J. Soeters, Values... , op.cit., s. 24. i organizacje..., op.cit. �159 3. Kultura organizacyjna NATO w akademiach amerykanóskich i niemieckich, gdzie wskaóznik unikania niepewnoósci był szczegoólnie wysoki. Ten ostatni rezultat przejawia sięe w ocenie badaczy choócby tym, żze zaroówno zżołnierze amerykanóscy, jak i niemieccy wykazujaę ogromnaę skłonnoósóc do pracowania zgodnie z podreęcznikowymi wytycz¬ nymi, celujaęwóscisłym wypełnianiu rozkazoów i kładaę nacisk na przestrzeganie praw i regulacji wojskowych. Dwa p o z o s t a ł e wymiary (indywidualizm i m ę e s k o ó s ó c ) n a a k a d e m i a c h norweskich i kanadyjskich, t y m razem również w USA i Danii, wskazujana relatywnie nowoczesnaę kultureę wojska, w ktoórym niezalezżnoósóc od samej orga¬ nizacji (indywidualizm), jak róowniezż nastawienie na dobre zarobki (męeskoósóc) saę cechami dominujaęcymi. W tych krajach mamy więec do czynienia z przewagaę modelu zawodowego. Wskazuje na to takżze sposóob rekrutacji i awansowania w siłach zbrojnych tych krajoów, ktoóre bezpoósrednio prowadzaę do stworzenia zawodowej kultury wojskowej. Z drugiej strony, w niektoórych krajach euro¬ pejskich, takich jak W ł o c h y i Belgia, obydwa te wymiary były na niskim po¬ ziomie. Sugerowaóc to mozże, zże lojalnoósóc wzgleędem wojska (kolektywizm) sytuuje sięe na wysokim poziomie, a presja na dobre zarobki nie jest naj¬ istotniejsza. Wskaóznik zarobkowy generalnie okazuje sieę wysoki w krajach postkomunistycznych, w ktoórych nadal jeszcze, w poroównaniu do Europy Zachodniej, zarobki sytuuja się na nizszym poziomie - potwierdza to przypadek Rumunii, ktoóra uzyskała taki właósnie mieszany wynik na l i n i i k o l e k t y w i z m indywidualizm, podczas gdy nacisk na duzże zarobki utrzymuje sięe na wysokim poziomie. W y n i k i tych b a d a ó w formie skondensowanej zawarte sa w ponizszej tabeli. T a b e l a 8. Konfiguracje k u l t u r o w e w s r o d w o j s k a Konfiguracja kulturowa W y s o k i poziom obydwu w y m i a r ó w Dystans w ł a d z y i uni¬ Francja, kanie niepewnoósci Belgia, Włochy, Hiszpania, Brazylia, R u m u n i a Hybrydowy/mieszany W i e l k a Brytania N i s k i poziom obydwu w y m i a r ó w N o r w e g i a i Kanada ( w y s o k i wskaóznik dystansu w ł a d z y ) USA i Niemcy (wysoki wskaóznik u n i k a n i a niepewnoósci) Indywidualizm (nie- zależznoósóc) oraz męes- Norwegia, Kanada, USA, Dania R u m u n i a (wysoki wskaóznik koósóc ( u k i e r u n k o w a - w a n i a na w y s o k i e nienaosiaęgnieęcia, robki/model z w ł a s z c z a na wyso¬ wy) kie zarobki) ó Z roódło: J. Soeters et al., Military culture, op.cit., s. 18. W ł o c h y i Belgia ukierunko¬ za­ zawodo¬ �160 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Badanie podobne do badanó Josepha Soetersa z zastosowaniem metodologii Geerta Hofstede zostało również przeprowadzone przez Josepha T. Page'a , ale na poziomie kadry oficerskiej z w w . krajóow, uczestniczaęcej w konferencjach i kursach mieędzynarodowych w Europie. W badaniu znaleózli sieę przedstawiciele z a r ó w n o krajów członkowskich N A T O (Belgia, Holandia, Kanada, Niemcy, Norwegia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone), jak i krajoówbęedaęcych w pro¬ gramie Partnerstwo dla Pokoju (dalej: PdP): Gruzji, Rumunii, Słowacji i Słowenii. W y n i k i b a d a ó Page'a potwierdziły wczesniejsze badania Soetersa z jednym wyjaętkiem: kadra oficerska armii niemieckiej miała znacznie wyzższy wskaóznik wymiaru dystansu władzy nizż niemieccy kadeci. Ciekawe obserwacje, choóc właósciwie roówniezż łatwe do przewidzenia, zostały poczynione w obszarze roóżznic mieędzy krajami N A T O a krajami beędaęcymi w PdP. Kadra oficerska krajoów N A T O okazała sieę bardziej homogeniczna kulturowo jako grupa nizż kadra z krajoówbęedaęcych w PdP . Na taki wynik krajoów z PdP głoównie „zapracowała" Gruzja jako kraj najdalej połozżony w Azji w stosunku do pozostałych objeętych badaniem, w dodatku z byłego bloku sowieckiego. Badacze przychylajaę sięe do tezy, żze pewna spóojnoósóc wynikoów krajoów N A T O w poroównaniu do duzżej ich odmiennoósci w odniesieniu do krajoów z PdP mozże wynikaóc z długiej historii funkcjonowania Sojuszu (od 1949), podczas gdy program PdP został zaini¬ cjowany dopiero w 1994 roku. 70 71 Podsumowujaęc wyniki wszystkich przeprowadzonych badanó, obaj badacze zauwazżyli, zże m i m o istnienia ogromnych róozżnic w kulturach narodowych, przesaędzajaęcych o odmiennych kulturach wojskowych, wyraóznie mozżna roówniezż zauwazżyóc istnienie ponadnarodowej kultury wojskowej, umozżliwiajaęcej roózżnym krajom c z ł o n k o w s k i m N A T O w miareę normalnaę wspóołpraceę. Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal Ben-Ari okreóslili tęe sytuacjęe h a s ł e m : „zróozżnicowanie kulturowe jednoósóc operacyjna" . Głoównymi elementami zauważzanymi przez zdecydowanaę wieększoósóc uczestnikoów badanó w krajach członkowskich N A T O były instytu¬ cjonalne nastawienie do wykonywanej pracy oraz przestrzeganie hierarchii i procedur. 72 73 Jednoczesnie w badaniach Page'a potwierdził się fakt większej kulturowej homogenicznoósci krajóow członkowskich N A T O i odreębnej kulturowej homogenicznoósci krajoówbęedaęcych w PdP. Wyjaósnieniem tej sytuacji jest w ocenie badacza fakt istnienia N A T O od ponad 60 lat, gdzie ciaęgłoósóc funkcjonowania 7 0 T.J. Page Jr., Culture and the Profession of Arms in the 21st Hofstede's Dimension Theory Within the North Atlantic Treaty Organization for Peace (PfP) Military Cultures, Century: An Application (NATO) and the of Partnership N o v a Southeastern University 2003 (maszynopis). 7 1 T.J. Page Jr., op.cit., s. 96, za: J. Soeters et al., Military 7 2 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit. 7 3 T r z y p y t a n i a badawcze, jakie przyjaęł, b y ł y s f o r m u ł o w a n e nasteępujaęco: 1) Czy istniejaę culture, op.cit., s. 19. istotne r ó ż n i c e w k u l t u r a c h n a r o d o w y c h kadry dowodczej k r a j o w członkowskich NATO?; 2) Czy istniejaę i s t o t n e róożznice w k u l t u r a c h n a r o d o w y c h k a d r y dowoódczej krajoów uczestniczaęcych w p r o g r a m i e „ P a r t n e r s t w o dla Pokoju"?; 3) Czy j a k o odręebne grupy, N A T O i PdP, saę bardziej k u l t u r o w o homogeniczne? T.J. Page Jr., op.cit., s. 100. �161 4. Narodowa kultura wojskowa organizacji przewazżanadroózżnicami narodowymi. Szesnaóscie krajoów członkow¬ skich N A T O (od 1949: Belgia, Kanada, Dania, Francja, Islandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Norwegia, Portugalia, Wielka Brytania i Stany Zjedno¬ czone; od 1952: Grecja i Turcja; od 1955 Niemcy; od 1982 Hiszpania) wspołp r a c o w a ł o co najmniej przez 15 lat (przypadek „najmłodszej" Hiszpanii) do momentu zaproszenia w 1997 roku i przyjęcia do N A T O w 1999 Polski, Czech i W e ę g i e r . Umozżliwiło i m to wypracowanie ponadnarodowej kultury orga¬ nizacyjnej Sojuszu, wypadkowej wielu narodowych kultur wojskowych. Wiaęzże sięe toroównieżz z tym, izż na kultureę organizacyjnaę składajaę sieę zaroówno wzorce kulturowe p o w s t a ł e w danej organizacji, jak i te do niej wnoszone, a wytworzone poza ta organizacja . Mamy wiec do czynienia ze swoista, osmoza kultur organizacyjnych (narodowa kultura wojskowa - kultura organizacyjna Sojuszu). Wnioski postawione przez Josepha Page'a ida. w związku z t y m dalej: jesli czas działa na korzyósóc przyjmowania ponadnarodowej k u l t u r y organizacyjnej i badania wskazujaę na tendencje do wieększej homogenizacji w zakresie kultury organizacyjnej Sojuszu, to N A T O powinno traktowaóc przyjmowanie nowych członkoów jako swoój podstawowy interes, ktoóry przyniesie nie tylko więekszaę stabilnoósóc tej organizacji, ale róowniezż więekszaę stabilnoósóc w nowych krajach członkowskich . 74 75 76 4. Narodowa kultura wojskowa Narodowa kultura wojskowa jest ogniwem łaęczaęcym zżołnierza pochodzaęcego z danego kraju, wychowanego w okreóslonej narodowej kulturze i tradycji, z ponadnarodowaę kulturaę wojska jako organizacji. Ta ostatnia czyni mozżliwym wspoółdziałanie w operacjach sojuszniczych wielonarodowych kontyngentoów. Kultura grupy zawodowej (np. kadra dowódcza) Kultura narodowa (socjalizacja jednostek) Kultura wojskowa jako kultura organizacji (np. NATO) Narodowa kultura wojskowa (armie poszczególnych państw) R y s u n e k 9. Relacje m i e d z y p o j ę c i a m i w i a ż a c y m i się z k u l t u r a organizacyjna ó Z roódło: oprac. własne. Obraz ten należałoby skomplikowac wskazaniem istnienia dodatkowego elementu: kultury grupy zawodowej, mieszczaęcej sięe mieędzy kulturaę narodu 7 4 Ibidem, s. 1 0 3 - 1 0 4 . 7 5 Z w r a c a na to uwage C. Sikorski, Sztuka kierowania. Szkice I n s t y t u t W y d a w n i c z y Zwiaęzkoów Z a w o d o w y c h , W a r s z a w a 1986. 7 6 T.J. Page Jr., op.cit., s. 104. o kulturze organizacyjnej, �162 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... a kulturaę organizacji. Idaęc za wnioskami Geerta Hofstede, trzeba stwierdzióc,izż na poziomie kultury narodowej róozżnice mieędzy członkami społeczenóstwa wystęepujaęgłoównie w sferze wartoósci, rzadziej w sferze praktyk. Na poziomie organizacji róożznice zaznaczajaęsięe głoównie w sferze praktyk (choóc, jak zauważza Marian Cieóslarczyk, mozżna móowióc róownieżz owartoósciach organizacyjnych ). Tymczasem kultura grupy zawodowej oznacza zmiany zaróowno w sferze wartoósci, jak i w sferze p r a k t y k , a rozumiana jest jako zespóoł milczaęcych ispoójnych znaczenó podzielanych przez członkoów grupy, okreóslajaęcych: jak i dla¬ czego zachodzaęokreóslone zdarzenia, co robióc ikogoalarmowaóc, kiedy wyłaniajaę sięe problemy, oraz co konstytuuje problemy; jak traktowaóc sieęwzajemnie . Bardzo ciekawie przedstawiajaę sieę w t y m kontekóscie wyniki badanó Josepha Soetersa w odniesieniu do narodowych kultur wojskowych. Majaę one bowiem zasadnicze znaczenie dla okreóslenia p o t e n c j a ł u wielonarodowych koalicji i sojuszy, działajaęcych z załozżenia w warunkach istniejaęcych, czeęsto głęebokich roóżznic kulturowych. Wniosek, ktoóry on sam wskazał jako, byóc możze, najbardziej istotny z jego badanó, dotyczy stylu dowodzenia formacjami wielonarodowymi i „koniecznosci posiadania swiadomosci kulturowej przez kadrę dowodcza" w tej mierze. Rozżnice w wojskowych kulturach narodowych mogaę bowiem sprawiac,izż okreslony, narodowy styl dowodzenia możze byc opacznie rozu¬ miany przez p o d w ł a d n y c h z innych krajow. Swiadomosc tych rozżnic powinna wymusic budowanie kadry „inteligentnej kulturowo", budujaęcej atmosfereę zaufania i szacunku do wszystkich uczestnikow operacji, opierajaęcej sięe na wspolnocie celow i interesow. Patrzaęc od strony stricte praktycznej, badacz ten zaleca, aby wziaó pod uwage oczywisty fakt, że pewnym formacjom wielo­ narodowym łatwiej będzie ze soba w s p o ł p r a c o w a c (Holendrzy/Niemcy, Holen­ drzy/Anglicy) niż i n n y m ( N o r w e g o w i e / W ł o s i ) . Zwłaszcza w operacjach o charakterze stabilizacyjnym, gdzie poziom stresu zwiaęzany z nieustannaę gotowoósciaę bojowaę i odczuwanym zagrozżeniem zżycia jest szczegoólnie w y s o k i , p o w i n n o wdrażzaóc sięe rozwiaęzania, ktoóre pozwolaęuniknaęóc generowania dodatkowych konfliktóow wewnaętrz formacji wielonarodowych dzieęki zastoso¬ waniu wiedzy o roózżnicach kulturowych. 77 78 79 80 81 82 7 7 M . Cieóslarczyk, O potrzebie... , op.cit., s. 3 5 - 3 6 . 7 8 G. Hofstede, Kultury... 7 9 Ibidem, s. 26. 8 0 J. Soeters, Values... , op.cit., s. 27. 8 1 8 2 , op.cit., s. 2 6 8 - 2 7 0 . Ibidem. Por. np. badania Tadeusza I w a n k a wósroódzżołnierzy wracajaęcych z I r a k u , gdzie na pytanie „ j a k i e g o rodzaju o b a w y t o w a r z y s z y ł y P a n u ( i ) w czasie s ł u ż b y w I r a k u ? " d w i e najczesciej udzielane o d p o w i e d z i b r z m i a ł y : o b a w a o w ł a s n e z d r o w i e i życie (60,8%) oraz poczucie z a g r o ż e n i a , n i e p e w n o s c i ( 1 1 , 6 % ) , a najczesciej o d c z u w a n e b y ł y „ z d e n e r w o w a n i e k o l e g o w " (36,9%) i „zagrozżenie, niepokoój" ( 3 2 % ) . T. I w a n e k , Kadra Wojska Polskiego wobec misji [ w : ] T . K o ł o d z i e j c z y k , D.S. K o z e r a w s k i , J. M a c i e j e w s k i (red.), Oficerowie Socjologiczna analiza procesu bezpieczeńistwa skiego, W r o c ł a w 2008, s. 336. grup irackiej, dyspozycyjnych. narodowego, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w ¬ �163 4. Narodowa kultura wojskowa 4.1. K u l t u r a o r g a n i z a c y j n a W o j s k a P o l s k i e g o Warto w t y m miejscu przyjrzeóc sięe takzże bliżzej temu, jak w Polsce wyglaęda kwestia badanó oraz ich wynikoów w odniesieniu do kultury organizacyjnej Wojska Polskiego. Marian Cieslarczyk i Edward Pomykała we wstepie do pracy poóswięeconej kulturze organizacyjnej w siłach zbrojnych z 2003 roku zaznaczajaę: „Jesli nawet z rezerwabedziemy przyjmowac pogląd S.P. Huntingtona, że w perspektywie X X I w i e k u zroznicowanie cywilizacyjne, uwzględniające odmienne systemy wartoósci społecznych, możze stanowióc jeden z głoównych problemóow rozwojowych ludzkoósci, to jednak trudno byłoby lekcewazżyóc nasze wczeósniejsze doóswiadczenia, zwiaęzane np. z funkcjonowaniem zżołnierzy w składzie wielonarodowych sił zbrojnych pod flagaę O N Z . Chociazż pojawiajaęce sieęwóowczas problemy, zwiaęzane z deficytem wiedzy i kompetencji kadry do działania w wielokulturowym ósrodowisku, nie zostały, jak sieę wydaje, wystarczajaęco zbadane i opisane, to jednak zaroówno we wspomnieniach uczestnikóow tamtych misji, jak i w materiałach konferencji poóswięeconych udziałowi polskich żołnierzy w misjach pokojowych zagadnienia te pojawiaja się coraz czesciej" . 83 Jeósli chodzi o najnowsze badania, poruszajaęce p r o b l e m a t y k e ę k u l t u r y organizacyjnej Wojska Polskiego i przygotowanie naszych sił zbrojnych do misji poza granicami kraju, w któorych przede wszystkim dochodzi do „zde¬ rzenia" k u l t u r narodowych, organizacyjnych czy cywilizacyjnych, dobrego obrazu dostarczajaę badania podejmowane przez Wojskowe Biuro Badanó S p o ł e c z n y c h . Badania poóswieęcone konkretnie tematowi kultury organizacyj¬ nej wojska, przeprowadzone we wrzesniu 2010 r o k u , umożliwiają p o r ó w n a n i e 84 85 8 3 M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a , Wstep, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit.,s.5. 8 4 B i u r o d z i a ł a w r a m a c h W o j s k o w e g o C e n t r u m Edukacji Obywatelskiej, podległego D e p a r t a m e n t o w i W y c h o w a n i a i P r o m o c j i Obronnoósci M i n i s t e r s t w a O b r o n y N a r o d o w e j , jest k o n t y n u a t o r e m działalnoósci nastęepujaęcych i n s t y t u c j i realizujaęcych badania s p o ł e c z n e w woj¬ sku: W o j s k o w e g o I n s t y t u t u Badan Socjologicznych (lata 1 9 9 0 - 1 9 9 9 ) oraz W o j s k o w e g o Biura Badan Socjologicznych (lata 1 9 9 9 - 2 0 0 6 ) . I s t o t n e badania z p u n k t u w i d z e n i a poruszanej t u p r o b l e m a t y k i t o m . i n . A . O r z y ł o w s k a , A . D ę b s k a , M . W a c h o w i c z , Kultura zbrojnych, do misji M. W B B S , W a r s z a w a 2010; A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe innych niż Weselióski, profesjonalizacji, żzołnierzy W. wojenne, Wpływ WBBS, udziału Warszawa 2002; M . Kloczkowski, polskich żołnierzy w misjach poza granicami kraju cywilnych i wojskowych, M. Kloczkowski, A. Orzyłowska, srodowisk misjach poza na proces profesjonalizacji, ó S wiadomoósóc historyczna ósrodowisk A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczenóstwo. Kulturowe -wychowawczej w wojskowych, podobienóstwa oficerów M. granicami W B B S , W a r s z a w a 2008; M . K l o c z k o w s k i , J. Zajdzik, Nowosielski, organizacyjna przygotowanie Wachowicz, kraju Wpływ aspekty Przygotowanie w strukturach służzby poza kadry NATO, granicami i absolwentowszkół na udziału Warszawa 2006; i odmiennoósci studentóow uczelni kraju, WBBS, wojskowych T. I w a n e k , Warszawa do pracy 2004; dowodczo- W B B S , W a r s z a w a 2002; J. Prus-Zajaczkowska, wojskowych na temat zaangażowania proces polskich W B B S , W a r s z a w a 2009; WBBS, W B B S , W a r s z a w a 2006; M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , Społeczne sił wojska i udziału SZ RP w ramach sojuszniczych operacji Opinie NATO, WBBS, Warszawa 2003. 8 5 Badania t e r e n o w e z o s t a ł y p r z e p r o w a d z o n e w e wrzeósniu 2010 wósróod 592 żzołnierzy z a w o d o w y c h p r z y u w z g l ę e d n i e n i u w s z y s t k i c h k o r p u s o ó w z ż o ł n i e r z y z a w o d o w y c h , w 20 jednost- �164 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... w y n i k ó w z uzyskanymi w siłach zbrojnych innych krajow członkowskich N A T O (zaprezentowanymi powyzżej) z uwagi na fakt, iżz badanie zostało przygotowane na podstawie klasycznego modelu kulturowego opracowanego przez Geerta Hofstede, obejmujaęcego takie aspekty, jak: dystans władzy, kolektywizm i indywidualizm, unikanie niepewnoósci, długo- i kroótkoterminowa orientacja (ten aspekt został z kolei pominieęty w badaniach przeprowadzonych przez Josepha Soetersa); orientacja d ł u g o t e r m i n o w a (Long Term Orientation - LTO) skupia sięe n a p r z y s z ł o ó s c i , natomiast kroótkoterminowa na teraózniejszoósci i przeszłoósci. Orientacji d ł u g o t e r m i n o w e j odpowiadajaę takie cechy, jak wytrwałoósóc, k s z t a ł t o w a n i e relacji w e d ł u g statusu czy zapobiegliwoósóc, a orientacji kroótkoterminowej - potrzeba ustatkowania i róownowagi oraz poszanowanie tradycji . 86 Duży dystans władzy | Mały dystans władzy -2,0 | Kolektywizm -10,5 Indywidualizm 24,1 Kobiecość Silne unikanie niepewności Męskość Słabe unikanie niepewności -65,9 39,3 Orientacja krótkoterminowa R y s u n e k 10. Orientacja długoterminowa Indeks w y m i a r o w k u l t u r y organizacyjnej W o j s k a Polskiego Zrodło: A. Orzyłowska, A. Debska, M . Wachowicz, Kultura organizacyjna sil zbrojnych, WBBS, Warszawa 2010, s. 15. We wnioskach autoroów badania mozżemy odnaleózóc klasyczne cechy orga¬ nizacji wojskowej. Po pierwsze, zauważzajaę autorzy, instytucja wojska oraz jej członkowie tworzaę specyficznaę sfereę wartoósci kulturowych, w ktoórej dominuje kach wojskowych na terenie całego kraju. Zastosowany został losowy dobóorproóby, wykorzystujaęcy l o s o w a n i e w a r s t w o w e w e d ł u g rodzaju sił zbrojnych, co s p e ł n i a kryterium r e p r e z e n t a t y w n o ó s c i zebranego m a t e r i a ł u empirycznego. A . O r z y ł o w s k a , A . Dęebska, M . Wacho¬ wicz, Kultura 8 6 organizacyjna sil zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010, s. 4. Nalezżywtymmiejscuzauważzyóc,zże poddawana jest uzasadnionej uwzglęednienia dynamiki i częesto metodologia szerokiej krytyce. o p r a c o w a n a przez Zarzuca sięe Hofstede jejm.in.brak z m i a n , l u k i w analizie danych, błęedne interpretacje i n a d m i e r n e w n i o s k i ze zbyt ubogiego m a t e r i a ł u empirycznego. Z o b . P. Boski, op.cit., s. 1 2 4 - 1 2 6 . D o dzis ż ż jego koncepcja jest j e d n a k na tyle w p ł y w o w a , z e nie sposoób jej zlekcewaz yóc. �165 4. Narodowa kultura wojskowa wzorzec męeskoósci, unikanie niepewnoósci i orientacja d ł u g o t e r m i n o w a . Po drugie, w sytuacji, gdy instytucja za głóownaę zasadeę organizacji działania uznaje hierarchicznoósóc, nie dziwi dużzy dystans władzy. Po trzecie, przy duzżym nacisku organizacji na wspoółpracęe i kooperacjeę w realizacji zadanó brak kulturowego nachylenia na kolektywizm (kobiecoósóc) powinien wzbudzióc głeębszaęrefleksjęe. Po czwarte, adaptacja do słuzżby przebiega przede wszystkim w wymiarze wartoósci zawodowych i instytucjonalnych, w mniejszym zaós stopniu w wymiarze wartoósci społecznych czy moralnych. W ocenie wartoósci wazżnych dla wojska jako instytucji zżołnierze zawodowi na pierwszym miejscu ulokowali: dyscyplineę, odpowiedzialnoósóc, patriotyzm, honor, na ostatnich znalazły sięe zaós: hojnoósóc, inicjatywa i zamiłowanie do porzaędku. Ponieważz badanie, ze wzglęedoównaistniejaęce potrzeby badawcze w WBBS, zostało poszerzone o szereg pytanó dotyczaęcych preferencji żzołnierzy wobec kwestii podnoszenia kwalifikacji zawodowych oraz percepcji wspoółczesnego patriotyzm u , w zestawieniu mozna odnalezc rowniez informacje, budujace szerszy kontekst dla kultury organizacyjnej obecnie funkcjonujaęcej w Wojsku Polskim. Okazuje sięe, zże system wartoósci zżołnierzy zawodowych nie roózżni sieęod systemu wartoósci polskiego społeczenóstwa, gdzie dominujaę wartoósci rodzinne, dbałoósóc o zdrowie fizyczne i psychiczne, brak zagrozżenó oraz satysfakcjonujaęca praca zawodowa. Zdaniem zżołnierzy zawodowych siły zbrojne saę przeznaczone przede wszystkim do obrony kraju. Na drugim miejscu wskazali prowadzenie przez wojsko działaó w trakcie klęsk zywiołowych. Respondenci sa skłonni zaakceptowaóc takzżeuzżycie armii do zwalczania terroryzmu, prowadzenia akcji humanitarnych za granicaę oraz zapobiegania rozprzestrzenianiu broni maso¬ wego razżenia. W ósrodowisku zżołnierzy zawodowych istnieje konsensus, iżz wojsko zawodowe (ochotnicze) lepiej wypełni zadania nowego rodzaju nizż woj¬ sko oparte na słuzżbie obowiaęzkowej (zasadniczej). S wiadczy to o aprobacie dla kierunku transformacji Sił Zbrojnych RP. Z ołnierze zawodowi saę zaintereso¬ wani podnoszeniem kwalifikacji zawodowych, któore d o s t a r c z a ę i m wiedzy przydatnej i wykorzystywanej w biezżaęcej słuzżbie wojskowej. 8 7 ó ż Jeósli chodzi o model instytucjonalno-zawodowy Moskosa to pewnych informacji m o ż e dostarczyc inne badanie przeprowadzone przez WBBS w 2009 r o k u . Na pytanie, czym jest dla Pana/Pani wykonywanie zawodu wojskowego, żołnierze odpowiadali następująco (oceny srednie w skali 1-5): swiadomosc obowiaęzku, poczucie dumy, sposob zarabiania na utrzymanie, koniecznosc wyrzeczen, przejaw patriotyzmu, mozżliwosc sprawdzenia siebie, realizacja marzen, cos innego, zawod jak każzdy inny, mozżliwosc sprawowania władzy, 8 8 8 7 M a t e r i a ł e m p i r y c z n y z o s t a ł opracowany w e d ł u g nastęepujaęcych p r o b l e m o w badawczych: w a r t o s c i k u l t u r o w e , w a r t o s c i zawodowe, w a r t o s c i autoteliczne, preferowane formy wojskowym. Ibidem. 8 8 doskonalenia zawodowego J. Zajdzik, Etyczne aspekty sluzzby w aspekcie profesjonalizacji 2 0 0 9 , s. 15. percepcja bezpieczenstwa, oraz percepcja p a t r i o t y z m u w srodowisku sil zbrojnych, W B B S , Warszawa �166 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... tradycja rodzinna. Co ciekawe, odpowiedóz „zawoód jak każzdy inny" miała jedynie 2,42 w s k a z a ó (a w i ę c d z i e w i ą t a w kolejności odpowiedz na jedenascie mozżliwych). Możzna w zwiaęzku z t y m wysnuóc wniosek, żze nadal jeszcze mamy do czynienia z przewagaę modelu instytucjonalnego, choóc niewaętpliwie w zwiaęzku z profesjonalizacjaę polskich sił zbrojnych i rezygnacjaę z poboru model ten beędzie p r z e s u w a ł sięe w kierunku zawodowego. 5. Wielokulturowe armie „narodowe" Wazżnym aspektem narodowej kultury organizacyjnej wojska jest roówniezż umiejętnosc zarządzania wewnetrzna wielokulturowoscia - w obrębie własnych sił zbrojnych, potraktowanych wyzżej z załozżeniem ich teoretycznej homogenicznoósci kulturowej. Problemy wielokulturowoósci dotycza bowiem nie tylko struktur z definicji i załozżenia wielonarodowych, ale roówniezż wieloetnicznych wewnatrz danego kraju. Temu ostatniemu zagadnieniu poswiecona jest ksiażka pod redakcja Josepha Soetersa i Jana van der Meulena, Cultural Diversity in the Armed Forces. An International Comparison (2007), w której różni autorzy przedstawiaja problemy funkcjonowania wielokulturowego wewna trz sił zbroj¬ nych m . i n . Stanóow Zjednoczonych, Kanady, Ekwadoru, Brazylii, Holandii, Belgii czy N i e m i e c . 89 Tutaj warto odnieósóc sie p r z y k ł a d o w o do czasoów miedzywojennej Polski. Jeósli chodzi o Wojsko Polskie to ze szczegóolnie wyraóznym problemem wielokulturowoósci wewna trz własnych sił zbrojnych mieliósmy do czynienia od samego momentu odzyskania niepodległoósci w 1918 roku i tworzenia struktur wojskowych. O ile jeszcze w 1921 roku procent o s ó b należacych do mniejszosci narodowych w siłach zbrojnych wynosił 16,54%, o tyle w roku 1938 było to już 25,19%. Z obecnoscia w naszych strukturach trzech najwiekszych liczebnie mniejszosci: U k r a i ó c o w (w 1938 - 15 729 osób, co daje 10,02%), Białorusinów (11 386, co daje 7,25%) i Z y d ó w (9519, co daje 6,07%), wiazały sie oczywiscie rozliczne problemy na tle praktyk religijnych, procedur składania przysiegi, żzywienia rytualnego, okreóslania r o z k ł a d u d n i óswiatecznych. Problemem k l u c z o w y m była w konócu tożzsamoósóc n o w o odrodzonych sił zbrojnych i podejmowany, choóc niekoniecznie z powodzeniem, t r u d wychowawczy przez dowoódcoów plutonoów, kompanii, batalionoów, ktoórzy, jak pisze Tadeusz Kowal¬ ski: „z rozpolitykowanej, wielonarodowej, wielowyznaniowej i wielojezycznej masy rekruckiej mieli wytworzyóc żzołnierza o wysokiej lojalnoósci wobec panóstwa polskiego" . Z braku istnienia badanó nad óowczesna kultura organizacyjna naszego wojska nie możzemy dokonaóc poroównania do realioówwspoółczesnoósci, 90 8 9 J. Soeters, J. van der M e u l e n (red.), Cultural Comparison, 9 0 Diversity in the Armed Forces. An International Routledge, L o n d o n 2 0 0 7 . O porazkach z t y m z w i ą z a n y c h , ale i sukcesach w b u d o w a n i u zasad tolerancji dla o d m i e n n o s c i zob. T . A . K o w a l s k i , Mniejszosci (1918-1939), narodowe w Siłach Zbrojnych Drugiej W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , T o r u ó 1997. Rzeczypospolitej �167 5. Wielokulturowe armie „narodowe" choc niewątpliwie fakt etnicznej homogenicznosci, który stał sie udziałem całego społeczenóstwa polskiego po I I wojnie óswiatowej, odzwierciedla takzże dzisiejszy skład naszych sił zbrojnych. Warto wreszcie przyjrzeóc sie problemowi wewnetrznej wielokulturowoósci panuja cej w najwiekszych liczebnie siłach zbrojnych wspóołczesnych operacji, a mianowicie armii Stanóow Zjednoczonych. To właósnie w Stanach Zjednoczo¬ nych doszło do opublikowania pierwszego, holistycznego i kompleksowego studium z socjologii wojskowoósci: 4-tomowego The American Soldier (TAS) z 1949 r o k u . Badania rozpoczete w 1941 roku były pierwszymi empirycznymi badaniami postaw żołnierzy przed I I wojna swiatowa, w jej trakcie i po niej, relacji społecznych wewnaętrz armii, stosunkóow mięedzy „białymi i czarnymi, weteranami i óswieżzo upieczonymi rekrutami", ukierunkowanymi nie tyle na rozwoójbadaónnaukowych w tej dziedzinie, ile na przygotowanie praktycznych wnioskóow, majaęcych pomoóc w sformułowaniu właósciwej polityki dotyczaęcej amerykanóskiego wojska . W jubileuszowym artykule T.P. Schwartz i Robert M a r s h przypominajaęnajwazżniejsze wnioski płynaęce z tych badanó,aktualnetakzże w dobie amerykanóskiego i sojuszniczego zaangażzowania w Iraku i Afganistanie. Wósroód wielu osiaęgnieęóc TAS do tych najmocniej zwiaęzanych z kwestiami „wewnaętrzkulturowymi" nalezżaę wnioski poóswięecone relacjom mięedzy „białymi" i „czarnymi" zżołnierzami. Konkluzja generalna była taka, izż funkcjonujaęcy system segregacji i dyskryminacji był postrzegany jako sprzeczny z amerykanó9 1 92 93 9 1 W s p o m n i a n e cztery t o m y The American Soldier były częeósciaęszeroko zakrojonego p r o j e k t u Studies in Social Psychology in World War II, p r z y g o t o w a n e g o i wydanego p o d auspicjami Special C o m m i t t e e o f the Social Research C o u n c i l , któorego p r z e w o d n i c z a ę c y m b y ł Frederick Osborne. De facto t y l k o d w a pierwsze t o m y n o s i ł y t y t u ł The American Adjustment During Army Life Soldier z podtytułami: tom 1 - ( a u t o r a m i b y l i Samuel Stouffer, E d w a r d A . Suchman, Leland C. D e V i n n e y , Shirley A . Starr oraz R o b i n M . W i l l i a m s Jr.), t o m 2 - Combat and Its (autorami b y l i S a m u e l Stouffer, Arthur A . Lumsdaine, Marion Aftermath H . Lumsdaine, Robin M . W i l l i a m s Jr., M . Brewster S m i t h , I r v i n g L . Janis, Shirley A . Starr, Leonard S. C o t t r e l l Jr.). Dwa pozostałe tomy - 3 i 4 - b y ł y poóswiecone k w e s t i o m e k s p e r y m e n t o ó w edukacyjnych zwiaęzanych z w p ł y w e m filmoów i l i t e r a t u r y wprowadzajaęcej rekrutóow w zasady zżycia zżołnierskiego (Experiments on Mass Communication, autorzy: C a r l I . H o v l a n d , A r t h u r A . L u m s d a i n e , Fred D . Sheffield) oraz s z c z e g o ł o w e m u o p i s o w i zastosowanych m e t o d badawczych (Measurement and Prediction, autorzy: Samuel Stouffer, Louis G u t t m a n , E d w a r d A . Suchman, Paul F. Lazarsfeld, Shirley A . Starr, J o h n A . C l a u s e n ) . Był t o o s t a t n i t o m w y d a n y w 1950 r o k u , w s z y s t k i e u k a z a ł y się w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y Press [dalej j a k o T A S ] . 9 2 Samuel Stouffer w rozdziale w p r o w a d z a j a ę c y m do pierwszego t o m u The American Soldier p i s a ł : „ D z i a ł B a d a ó [ f u n k c j o n u j ą c y w o w y m czasie w ramach W y d z i a ł u S ł u ż b Specjalnych D e p a r t a m e n t u W o j n y - Special Services Division ofthe wykonaóc p r a k t y c z n a ę p r a c e ę inżzynierskim, o charakterze War Department - H.S.] i s t n i a ł p o to, aby nie naukowym. Celem było dostarczenie dowóodztwu a r m i i , szybko i o d p o w i e d n i o , faktoów dotyczaęcych p o s t a w zżołnierzy, któore, w r a z z i n n y m i d a n y m i i zależznoósciami, m o g ł y b y byóc przydatne w sformułowaniu w ł a s c i w e j p o l i t y k i " . Ibidem. 9 3 T.P. Schwartz, R . M . M a r s h , The American Soldier Studies of WWII: A 50th Anniversary Commemorative, „ J o u r n a l o f Political and M i l i t a r y Sociology" 1999, t. 27, nr 1, s. 2 1 - 3 7 . �168 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... 94 skim credo : wiara, w „godnosc własciwa jednostce, fundamentalnarownosc wszystkich ludzi oraz w pewne niezbywalne prawa do wolnosci, sprawiedliwosci i uczciwych szans" . Wniosek taki wynika z ustalen TAS w zakresie integracji czarnoskorych żzołnierzy w Siłach Zbrojnych Stanow Zjednoczonych. Zgodnie z n i m i czarnoskorzy żzołnierze byli bardziej zainteresowani promocjaę i awansem w armii nizż biali, co kontrastuje z postrzeganiem czarnoskorych osob w społeczenstwie, w ktorym były one stereotypowo traktowane jako osoby leniwe i niezainteresowane rozwojem osobistym. Czarnoskorzy żołnierze tymczasem - niezależnie od poziomu wykształcenia - częesciej nizż biali deklarowali cheęc zostania pod¬ oficerami i oficerami w armii. Dla porownania mozżna podac w y n i k i badan TAS: 73% z 3519 czarnoskorych uczestnikow badania wskazało, że chce zostac podoficerami, podczas gdy wsrod białych było to tylko 60% z 1175 osob bioracych udział w badaniu. Podobne rezultaty dało badanie dotyczaęce cheęci zostania oficerem, wykonane na tej samej grupie osob (43% czarnoskorych w stosunku 95 96 do 26% b i a ł y c h ) . W zakresie osiaęgnięec żzołnierzy w walce rezultaty badania TAS w odniesieniu do czynnika rasowego były nastepuja.ce: „Relacje miedzy białymi a c z a r n y m i żzołnierzami piechoty okazały sięe daleko lepsze od oczekiwan oficerow: 96% pytanych oficerow w t y m zakresie wskazywało, zże byli t y m zaskoczeni" . Warte odnotowania saęrownieżz w y n i k i badan w zakresie konsekwencji wspołdziałania i dobrowolnych kontaktow pomieędzy żzołnierzami rożznych ras. 32% zżołnierzy wchodzaęcych w skład kompanii, ktora miała rownieżz pluton złożzony z czarnoskorych osob, odbierało taki u k ł a d za bardzo pożzaędany, a tylko 7% uwazżało go za niewłasciwy. Natomiast w kompaniach złozżonych wyłaęcznie z przedstawicieli jednej „rasy" akceptacja dla udziału w nich osob o i n n y m kolorze skory była daleko mniejsza. W t y m wypadku bowiem ażz 62% z 1450 przebadanych zżołnierzy wskazało, żze tworzenie „kolorowych" plutonow nie jest własciwe. Takie w y n i k i prowadzaę do konkluzji, zżeżzołnierze w kompanii 97 98 9 4 R . M . W i l l i a m s Jr., The American Soldier: An Assessment, Several Wars Later, „Public O p i n i o n Q u a r t e r l y " 1989, t . 53, s. 1 5 5 - 1 7 4 . 9 5 S.P. H u n t i n g t o n , Kim jestesmy? Wydawnictwo Znak, Krakow 2007, Wyzwania s. 69-71. dla amerykańskiej Przypomina tozsamosci o n , iż sam narodowej, termin został spopularyzowany w 1944 przez G u n n a r a M y r d a l a w k s i a ż c e The American Dilemma. Publikacja ta b y ł a ważzna i znana z p e w n o s c i a ę badaczom T A S . Zasady te p o t w i e r d z a j a ę takzże i n n i badacze tego zagadnienia. W t y m sensie wieęc segregacja rasowa i d y s k r y m i n a c j a „ c z a r n y c h " m o g ł y byc postrzegane za sprzeczne z funkcjonujaęcym i u t r w a l o n y m credo. 9 6 T A S , I , s. 583. C y t a t y z T A S podajeę za: T.P. Schwartz, R . M . M a r s h , op.cit. 9 7 W tekscie p i s a n y m t u ż po I I w o j n i e swiatowej stosowane sa t e r m i n y „ B l a c k " , „ N e g r o " , k t o r e dzis zastaępiło pojęecie „ A f r o a m e r y k a n i e " . t e k s t u zachowane jest t ł u m a c z e n i e powszechnie rasowa nie p r z e s z ł a jeszcze do h i s t o r i i . 9 8 T A S , I , s. 593. D l a oddania j e d n a k specyfiki oryginalnego stosowane w epoce, k i e d y d y s k r y m i n a c j a �169 5. Wielokulturowe armie „narodowe" mieszanej rasowo byli bardziej skłonni do akceptacji i popierania udziału w ich jednostce osob z innych grup etnicznych . To tylko niektore z ustalen TAS, ktore prowadzaę do wniosku, żze czarnoskorzy żzołnierze wykonywali swe czynnosci tak samo dobrze jak biali, oraz żze dyskryminacja i uprzedzenia wzgleędem czarnoskorych o s o b b y ł y g ł o w n y m powodem, dla ktorego ich postawa miała mniejsze wsparcie w społeczenstwie amerykanskim czy tezż służzb wojskowych nizż postawa białych zżołnierzy. Jak zo¬ stało to okreslone w TAS: „Czarni nie byli rewolucjonistami spiskujaęcymi w celu obalenia istniejaęcego ustroju społecznego. W duszy byli Amerykanami. Wyzna¬ wali te same amerykanskie wartosci i protestowali, kiedy w praktyce stosowano te wartosci niezgodnie z ich istotaę, co stawiało ich w gorszej pozycji (...). Zauwazżylismy, zże czarni mniej chęetnie nizż biali byli skłonni do stwierdzenia, zżeta wojna jest rowniezż ich wojnaęoraz zże chcaęudac sięe za granicęe, aby walczyc. Bardziej entuzjastycznie nastawiona mniejszosc wywodziła sieę z tych, ktorzy mieli nadziejęe, żze udział czarnych w wojnie pomozże przy rozpatrywaniu żzaędan owięekszaę sprawiedliwosc dla czarnych w powojennym zżyciu" . 99 100 Nawet w obliczu wyjaętkowych zmian społecznych w zakresie rasowej inte¬ gracji i rownosci, ktore nastaępiły w amerykanskim społeczenstwie i w insty¬ tucjach wojskowych po 1949 roku, nie ma waętpliwosci, żze czynnik rasowy jest wciaęzż szeroko badany i dyskutowany, przy czym został on rozszerzony o rozważzania nad rożznicami w podejsciu i zachowaniach zwiaęzanych z płciaę, orientacjaę seksualnaę czy pochodzeniem e t n i c z n y m . 101 Waętek ten wydaje sieę t y m bardziej warty podjeęcia, izż opublikowany ponad 50 lat po TAS, w marcu 2011 roku, raport z a t y t u ł o w a n y From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21-Century Military za jedna z podstawowych rekomendacji uznaje uczynienie z rozżnorodnosci etniczno-kulturowej atutu tej armii. Przygotowany na zlecenie Kongresu przez Military Leadership Diversity Commission r a p o r t we w s t ę p i e odwołuje się do historii tworzenia potegi militarnej Stanow Zjednoczonych na podstawie zasady inkluzyjnosci rozżnych grup etnicznych, wprowadzonej rozporzadzeniem (Executive Order 9981) prezydenta Harry'ego Trumana w 1948 r o k u . Badania nad realizacja, zasady r o w n o s c i i r o w n e j reprezentacji wszystkich grup etnicznych tworzaęcych s p o ł e c z e n s t w o amerykanskie po ponad 50 latach od wprowadzenia tego rozporzaędzenia wskazujaę jednak, żze mamy raczej do czynienia z „iluzjaę inkluzji", jak to okreslił jeden z ekspertow komisji - „ s t a n e m , ktory pojawia sięe, gdy 102 1 0 3 9 9 T A S , I , s. 594. 1 0 0 T A S , I , s. 5 9 5 - 5 9 6 . 1 0 1 D . R . Segal, T.J. B u r n s , M . Silver, W . W . Falk, The All-Volunteer Force in the 1970s., referat zaprezentowany podczas spotkania A m e r y k a n s k i e g o T o w a r z y s t w a Socjologicznego, N e w Y o r k 1996. 1 0 2 Podstawa p r a w n a : The National Defense Authorization Actfor Fiscal Year 2009, Section 596, powołujaęcy M i l i t a r y Leadership D i v e r s i t y C o m m i s s i o n p o d p r z e w o d n i c t w e m Lestera L . Lylesa. 1 0 3 T h e W h i t e House, Executive Order 9 9 8 1 , Establishing Equality of Treatment and Opportunity the President's in the Armed Services, 26 lipca 1948. Committee on �170 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... 104 spoczywamy na l a u r a c h " . Za jedna z najważniejszych spraw eksperci komisji, w ś r ó d których znaleźli się weterani z czasów I I wojny swiatowej, Wietnamu aż po Irak i Afganistan uznali wprowadzenie nowego rozumienia samego pojęcia roznorodnosci: „ r o z n o r o d n o s ć oznacza wszystkie cechy i atrybuty jednostek zgodne z kluczowymi wartosciami Departamentu Obrony, łacznie z gotowoscia do wykonywania zadan, uwzględniająca. Narod, dla ktorego wykonujemy swoja s ł u ż b ę " . Jak stwierdzono w podsumowaniu raportu, obecne operacje zbrojne sa wykonywane w złożonych, niepewnych i szybko zmieniajacych się realiach. Aby uwzgleędnic te warunki w sposob, ktory zwięekszy efektywnosc operacyjnaę, wojskowi musza rozwinaó polityki zgodnie z nowa w i z j a r o ż n o r o d n o s c i . Operacje połaczone, narzucone przez Kongres 25 lat temu m i m o niecheci wojskowych, stały się p r z y k ł a d e m siły, ktora wypływa z roznorodnosci. Te działania nie niwelujaę ani nie eliminujaę tradycji i zdolnosci poszczegolnych rodzajow sił zbrojnych. Kazżdy z nich niesie ze sobaę swojaę kultureę, dziedzictwo i sposoby angazżowania sięe w walkeę oraz prowadzenie misji pokojowych. Integracja rozżnych słuzżb w jednaę skoordynowanaę siłęe jest trudna, ale pomimo istnienia w y z w a n operacje połaęczone o k a z a ł y sięe mozżliwe, co wieęcej, w pozytywny sposob wpłynęły na zdolnosc bojowa. . R o ż n o r o d n o s c rasowa, etniczna, i płciowa w korpusie oficerow w amerykanskich siłach zbrojnych ilustruje wykres zawarty ponizżej. Wynika z niego, zże oficerow i podoficerow wywodzaęcych sieę z mniejszosci rasowych i etnicznych (czarnoskorzy, Latynosi, Indianie i inni) było znacznie mniej niż oficerow „białych", biorąc pod uwage liczebnosc ludzi tej rasy i pochodzenia w ogolnej 1 0 5 106 90 80 70 fifi f>2 — 60 51 50 m Podoficer • Oficer 40 • Populacja USA 30 18 20 12 12 " 1 — l i — i "5 10 ,.ifi 1 C i 4 C n Ł 1 0 R y s u n e k 11. U d z i a ł mniejszosci rasowych i e t n i c z n y c h oraz k o b i e t w k o r p u s i e oficerskim i p o d o f i c e r s k i m w a r m i i amerykanskiej na tle całej p o p u l a c j i U S A w 2008 r o k u zrodło: From Representation to Inclusion..., op.cit., s. 41. 1 0 4 From Representation to Inclusion: Summary, A r l i n g t o n 2 0 1 1 , s. 7. 1 0 5 Ibidem,s. 1 0 6 Ibidem. 9. Diversity Leadership for the 21-Century Military. Executive �171 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych populacji Stanow Zjednoczonych. Zwraca uwagęe rowniezż m a ł a reprezentacja kobiet w porownaniu do ich liczby w całej p o p u l a c j i . Jak widac z problemow, ktorych nadal doswiadcza armia Stanow Zjedno¬ czonych, umiejeętne zarzaędzanie rozżnorodnosciaę wewnaętrz wielokulturowego wojska narodowego jest wyzwaniem, przed ktorym nadal stojaę w zasadzie wszystkie siły zbrojne. 107 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych Wracajaęc do zewnęetrznego obrazu wojska „narodowego", nalezży zauważzyc, iżz koniecznosc wspołpracy tego wojska z osobami cywilnymi - nawet pochodzaęcymi z tego samego kraju, jest przedmiotem napieę c itarcwynikajaęcych z odmiennych kultur organizacyjnych. Nakładanie sieęrozżnic w kulturach naro¬ dowych na rozżnice w kulturach organizacyjnych mocno komplikuje mozżliwosc efektywnego wspołdziałania mieędzy odmiennymi organizacjami: wojskowymi i cywilnymi. Swiadomosc tych rożznic jest krokiem w kierunku ich przezwycieęzżenia. Ponownie nalezżysieę tutaj odwołac do osiaęgnięec socjologow wojska. Badania na podstawie wymiarow Hofstede przeprowadzone przez Josepha Soetersa pokazujaębowiem, zże w odniesieniu do ponadnarodowej kultury wojska na pierwszy plan wysunęeło sięe najpierw rozrożznienie charakteru organizacji wojskowej od charakteru wszelkiego typu organizacji cywilnych. Rozrozżnienie to staje sieęszczegolnie istotne przy badaniu „zderzen kulturowych", do ktorych dochodzi podczas kazżdej operacji wojskowej w sferze relacji cywilno-wojskowych. T a b e l a 9. R o ż n i c e w e w s k a z n i k a c h w y m i a r o w o s i ą g a n y c h przez w o j s k o i organizacje cywilne zauwazżone w badaniach Soetersa Wymiar kultury P o r ó w n a n i e w o j s k a do organizacji cywilnej Dystans w ł a d z y (orientacja hierarchiczna) wyższy Indywidualizm (niezależznosc o d organizacji) nizszy Meskosc (nastawienie na sukcesy, z w ł a s z c z a nizszy na wyżzsze zarobki) U n i k a n i e n i e p e w n o s c i ( z o r i e n t o w a n i e na rezultaty m i e s z a n e 1 0 8 zasady) Zrodło: J. Soeters, Values..., op.cit. 1 0 7 Raport, From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21st-Century Military, Final http://mldc.whs.mil/download/documents/Final%20Report/MLDC_Final_Re- port.pdf, s. 40. 1 0 8 Mieszane r e z u l t a t y dotyczaę faktu, izż w n i e k t o r y c h akademiach w o j s k o w y c h (Niemcy, W ł o c h y , Dania, W i e l k a Brytania, Stany Zjednoczone, z w ł a s z c z a W e s t P o i n t ) z o s t a ł osiaęgnięety w y s o k i w s k a z n i k u n i k a n i a n i e p e w n o s c i , podczas gdy w H o l a n d i i , Kanadzie i N o r w e g i i w y n i k i b y ł y duzżo niżzsze. Rozbiezżnosci w w y n i k a c h nie u d a ł o sieę badaczom dostatecznie wyjasnic, dlatego teżz z o s t a ł y p o z o s t a w i o n e bez interpretacji. Por. J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page, op.cit., s. 16. �172 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... W y n i k i potwierdzajaę dosc powszechne przekonanie i zdroworozsaędkowaę wiedzeę, dotyczaęcaęrozżnic kulturowych w sektorze cywilnym i wojskowym. Istnieje wieęc ponadnarodowa kultura organizacyjna wojska, do ktorej cech charakterystycznych należzaę: wysoki wskaznik kolektywizmu, duzży dystans władzy (nastawienie hierarchiczne) i niższe niż w przeciętnych organizacjach cywilnych nastawienie na z a r o b k i . Odmiennosci kulturowe tych dwoch typow organizacji (cywilnych i wojsko¬ wych) były szczegołowo analizowane takzże przez innych badaczy holender¬ skich, na przykładzie holenderskiego PRT (Provincial Reconstruction Team ) i jego relacji z mieędzynarodowymi organizacjami cywilnymi, takimi jak OBWE czy U N H C R . Wskazane przez badaczy typy kultury w odniesieniu do kultury wojska i kultury organizacji cywilnych zostały okreslone jako typy kultury hierarchicznej oraz kultury k l a n o w e j . Kultura hierarchiczna charakteryzuje sięe dużzym stopniem sformalizowania, gdzie okreslone procedury decydujaę o sposobie działania ludzi. Liderzy saę dobrymi koordynatorami i organizatorami. Utrzymanie niezakłoconego sposobu pracy organizacji jest bardzo wazżne. D ł u g o t e r m i n o w y m i zadaniami organizacji jest utrzymanie stabilnosci, przewidywalnosciiwydajnosci. Formalne zasady i okreslona polityka utrzymujaę organizacjeę w całosci. 109 110 1 1 1 112 Z kolei kultura klanowa tworzy przyjazne miejsce pracy, w ktorej ludzie dużzo z siebie dajaę. Liderzy saę postrzegani przede wszystkim jako mentorzy. Organizacjęe spaja poczucie lojalnosci i duzże zaangazżowanie. Tego typu orga¬ nizacja kładzie nacisk na d ł u g o t e r m i n o w e korzysci wynikajaęce z indywidualnego rozwoju pracownikow, a wartosci moralne saę wysoko cenione. Sukces jest definiowany przez dobraę atmosfereę pracy i troskeę o pracownikow. Organizacja na pierwszym miejscu stawia praceę grupowaę, zaangazżowanie i konsensus . 113 Warto jednak podkreslic,żze o ile pewne uogolnienia w stosunku do kultury wojska saę mozżliwe bez ryzyka wieększej pomyłki, o tyle w odniesieniu do organizacji cywilnych, ze wzglęedu na ich ogromnaęrożznorodnosc i odmienne cele (np. mięedzy korporacjami prawniczymi, s p o ł k a m i handlowymi a orga¬ nizacjami pozarzaędowymi lub społecznymi), uogolnienia takie mozżna czynic jedynie w zakresie podobienstwa celow ich działania i kontekstu, w j a k i m dana organizacja funkcjonuje. Staęd teżz poniżzsze w y n i k i badan, oparte na szczegołowych kwestionariuszach i obserwacji działalnosci konkretnych struktur wojsko- 1 0 9 1 1 0 1 1 1 within Ibidem. Zespoł Odbudowy Prowincji. T . A . M . Scheltinga, S.J.H. Rietjens, S.J. de Boer, C . P . M . W i l d e r o m , Cultural Civil-Military Cooperation: A Case Study in Bosnia, Enforcement" 2005, t . 13, nr 1 [dalej jako T . A . M . Scheltinga et al.]; S.J.H. Rietjens, Civil-Military Conflict „ L o w Intensity Conflict & Law Cooperation. Experiences from the Dutch Provincial Reconstruction Team in Managing Afghanistan, „ A r m e d Forces & Society" 2008, t . 34, n r 173. 1 1 2 K.S. C a m e r o n , R.E. Q u i n n , Diagnosing and changing organizational competing values framework, 1 1 3 Reading, M A A d d i s o n - W e s l e y 1999. T . A . M . Scheltinga et al., op.cit., s. 5 7 - 5 8 . culture: Based on the �173 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych wych (holenderskiego CIMIC-u, bedacego częscia SFOR 13) oraz konkretnych organizacji cywilnych (OSCE, U N H C R , O H R ) , zostały uogolnione i lekko zmodyfikowane, nie naruszajaęc jednak zasady tozżsamosci celow (pomocowych, rozwojowych, humanitarnych) organizacji cywilnych działajaęcych na obszarze operacji wojskowej, jak i samego kontekstu (regionu i zwiaęzanej z n i m specy¬ fiki) działan. Uogolnione rozżnice, oderwane od konkretnych regionow, w ktorych organizacje te saę zmuszone do wspołpracy na bazie wnioskow przedstawionych w w w . artykułach, ukazane zostały w ponizższej tabeli. T a b e l a 10. Roznice w k u l t u r a c h organizacyjnych w o j s k a i organizacji c y w i l n y c h (między­ narodowych rządowych i pozarządowych) Kultura wojska „hierarchiczna" K u l t u r a organizacji cywilnych „ k l a n o w a " S ł a b e zdolnosci dyplomatyczne D u ż e zdolnosci dyplomatyczne N a s t a w i e n i e na praktykęe Nastawienie Z o r i e n t o w a n i e na rezultaty Z o r i e n t o w a n i e na procesy Orientacja k r o t k o t e r m i n o w a Orientacja d ł u g o t e r m i n o w a Punktualnosc N i e p r z y w i a z y w a n i e zbytniej w a g i do p u n k tualnosci Zcentralizowana Zdecentralizowana M a ł o elastyczna Bardzo elastyczna N i e w i e l k i e umiejeętnosci empatyczne Duza empatia Z o r i e n t o w a n i e na d z i a ł a n i e Z o r i e n t o w a n i e na dyskusje i o s i ą g a n i e kon¬ sensusu Ograniczona znajomosc lokalnej specyfiki S z c z e g o ł o w a wiedza na temat sytuacji lokalnej S ł a b a w r a ż l i w o s c na o d m i e n n o s c i k u l t u r o w e D u z a w r a z l i w o s c na o d m i e n n o s c k u l t u r o w a Niewielka wiedza na temat działalnosci teoretyczno-praktyczne O g r o m n a w i e d z a na t e m a t d z i a ł a l n o s c i po¬ pomocowej, humanitarnej i rozwojowej mocowej, humanitarnej i rozwojowej Personel w y s y ł a n y w rejon m i s j i na k r o t k i e Personel pracujaęcy w rejonie m i s j i dłuzższe okresy (od 3 miesiecy do 1,5 r o k u jednora¬ okresy z o w o , sredni czas nieprzerwanej dłuzżej, w zalezżnosci o d rodzaju m i s j i ) obecnosci (srednio rok - d w a lata, a nawet na m i s j i t o ok. 6 miesieęcy) Tendencja do kontrolowania połaęczona Niechęe c do p o d d a n i a z niechecia do poddania się k o n t r o l i / w ł a d z y sieę k o n t r o l i / w ł a d z y z zewnątrz z zewnaętrz 114 Zrodło: Na podstawie T.A.M. Scheltinga et al., op.cit. 1 1 4 O p r a c o w a n i e : H . Schreiber, konsultacja w zakresie m o d y f i k a c j i tresci t a b e l i : gen. T o n Strik (Holandia). �174 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Nalezży w t y m miejscu zaznaczyc,zże zestawienie to możze byc prawdziwe głownie w odniesieniu do jednostek narodowych (tak jak wykazali to badacze na przykładzie żołnierzy holenderskich), w ktorych zazwyczaj p r z e w a ż a bardziej autokratyczny styl kierowania. Cechy k u l t u r y organizacyjnej panujaęcej w jednostkach wielonarodowych byłyby zapewne wyposrodkowaniem mieędzy skrajnosciami (hierarchicznosc - „ k l a n o w o s c " ) , zaprezentowanymi powyżej. Wskazujaęna to rownieżz badania przeprowadzone przez W ł o d z i m i e r z a Choj¬ nackiego i opinie respondentow dotyczaęce funkcjonowania w takich jednost¬ kach kultury zadan, duzżego stopnia osobistego zaangazżowania i postrzegania pracy jako szansy na rozwoj własnych kompetencji z a w o d o w y c h . 115 Z przedstawionych w tabeli rozżnic mozże wynikac dosc prosty wniosek, izż wspołpraca cywilno-wojskowa jest bardzo trudna, jesli w rzeczywistosci w ogole mozżliwa. Staęd teżz pytanie, jakie stało za badaniami dotyczaęcymi rożznic w kulturach organizacyjnych dwoch najważzniejszych typow p o d m i o t o w zaangażzowanych w działania prowadzone podczas trwania operacji wojskowych (w wypadku wojska oprocz działan kinetycznych coraz bardziej poszerza sieę takzże zakres zadan niekinetycznych, jak własnie odbudowa infrastruktury, pomoc humanitarna, budowa szkoł, szpitali etc.), b r z m i a ł o nasteępujaęco: w jaki sposob zarzaędzac rożznicami w kulturach organizacyjnych wojska i mieędzynarodowych organizacji humanitarnych w celu zredukowania napięec we wspołpracy cywilno-wojskowej podczas operacji wspierania p o k o j u ? 116 W celach uogolnienia problemu na potrzeby niniejszego wywodu pytanie mozżna przeformułowac nasteępujaęco: w jaki sposobswiadomosc rozżnic mięedzy k u l t u r a m i organizacyjnymi wojska i organizacji cywilnych m o ż z e p o m o c w zredukowaniu napieęc we wspołpracy cywilno-wojskowej podczas operacji z u d z i a ł e m komponentu wojskowego? Odpowiedzi mozżna poszukac w juzż istniejaęcych dokumentach wojskowych oraz poradnikach wspołpracy cywilno-wojskowej. Ich ogromna liczba od czasow konfliktu bałkanskiego, ktory u r u c h o m i ł działania w obreębie N A T O na rzecz stworzenia doktryny CIMIC (AJP-09), nie przełozżyła sięe niestety na rzeczywiste ułatwienie tej wspołpracy, o c z y m s w i a d c z a liczne wypowiedzi zarowno wojskowych, jak i c y w i l o w . Rozżnice w celach i wartosciach saę oczywiste dla obu stron. W brytyjskiej Joint Doctrine Note 1/09 The Significance ofCulture to the Military,bęedaęcej do tej pory jedynym doktrynalnym dokumentem wojskowym poswięeconym w całosci kwestii swiadomosci kulturowej, odnajdujemy nasteępujaęcy passus: 117 „Rozżnice kulturowe mięedzy Siłami Zbrojnymi Wielkiej Brytanii a organi¬ zacjami pozarzaędowymi, wydajaęce sieę szczegolnie duzże w wypadku organizacji 1 1 5 W . C h o j n a c k i , op.cit., s. 2 2 3 - 2 2 5 . 1 1 6 Staęd kazusem był przypadek Bosni, T . A . M . Scheltinga et al., op.cit., s. 55. 1 1 7 R o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przez autorkęe z w o j s k o w y m i rozżnych szczebli, majaęcymi doswiadczenie z m i s j i w I r a k u i Afganistanie, j a k rowniezż p r a c o w n i k a m i organizacji pozar z a d o w y c h u d z i e l a j ą c y c h p o m o c y w strefach k o n f l i k t o w ; na p o t r z e b y Network on Assistance Intensive Programme Warsaw 2010. Humanitarian �6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych 175 humanitarnych, sa czysto podejmowanym tematem w dyskusjach. Wiekszosc hu¬ manitarnych organizacji pozarzaędowych działa zgodnie z czterema podstawo¬ w y m i zasadami (humanitaryzmu, niezalezżnoósci, bezstronnoósci i neutralnoósci), etosem «nie r ó b krzywdy» oraz imperatywem godnosci beneficjenta udzielanej pomocy. «Przestrzeó h u m a n i t a r n a » , definiowana jako «dostep i wolnosc organizacji humanitarnych w okreóslaniu potrzeb humanitarnych i odpowiadaniu na n i e » , jak róowniezż rozroóżznienie pomięedzy rolami i funkcjami aktoroów cywilnych i humanitarnych oraz tych działajaęcych na podstawie agendy oficjalnej, komercyjnej lub politycznej, postrzegana jest jako przestrzenó konfliktóow mięedzy humanitarnymi organizacjami pozarzaędowymi a wojskiem. Jednak m i m o wysteępowania oczywistych róozżnic ideologicznych i instytucjo¬ nalnych istnienie wspoólnych i m okolicznoósci pomaga zbudowaóc porozumie¬ nie ponad p o d z i a ł a m i kulturowymi, właęczajaęc w to: m o t y w a c j e ę d o s ł u ż z b y , chęeóc poprawy sytuacji, poczucie «przygody», akceptacjeę ryzyka, oddzielnie od przyjacioół i rodziny. Niezbęednym warunkiem zawiaęzania sieę dobrych re¬ lacji wspóołpracy jest wzajemne zrozumienie właósciwych kultur organizacyjnych" . Proóbaę wyjaósnienia istniejaęcego wyraóznego rozdózwieęku nawet w obreębie tej samej kultury narodowej, kultury cywilnej i kultury wojska jest koncepcja „luki kulturowej". Zaprezentowana przez socjologów wojska w k o ó c o w c e lat 90. X X w i e k u ma słuzżyóc pojeęciowej konceptualizacji sytuacji, któora z a i s t n i a ł a w większosci społeczeóstw demokracji Zachodu po uzawodowieniu wojska rezygnacji z poboru i pełnej profesjonalizacji sił zbrojnych. Coraz mniejsza wieęóz mięedzy społeczenóstwem a wojskiem w efekcie nasila funkcjonowanie raczej negatywnych stereotypów na temat wojska, gdyż „cywile" czerpia wiedzę o n i m głoównie z filmoów i przekazoów medialnych, nie zaós z w ł a s n e g o doóswiadczenia. Piszaę o t y m A d a m Kołodziejczyk i Waldemar Nowosielski: „... po 200 latach istnienia tradycji armii masowych mozże nastaępióc wstrzymanie poboru i dra¬ styczne zmniejszenie liczebnoósci armii oraz demilitaryzacja społeczenóstw i «remilitaryzacja» wojska. Konsekwencjaę tego procesu jest zarysowana jużz luka cywilno-wojskowa, ktoóra pojawiła sięe w Europie, a któoraę juzż wczeósniej m o ż n a było zaobserwowac w Stanach Zjednoczonych . Zmniejszenie wiel1 1 8 1 1 9 120 1 1 8 Definicja podana za European C o m m i s s i o n ' s Directorate for H u m a n i t a r i a n A i d . Sama koncepcja „przestrzeni humanitarnej" nie jest jednoznaczna, j e d n a k pierwsze próby jej z d e f i n i o w a n i a podjeęte z o s t a ł y przez b y ł e g o prezesa organizacji Móedecins Sans Frontióeres (MSF), Rony'ego Braumana, w p o ł o w i e lat 90. X X w i e k u . J.G. Wagner, An IHL/ICRC on Humanitarian Perspective Space, „ H u m a n i t a r i a n Exchange Magazine" 2 0 0 5 , n r 32. W s p ó ł c z e s n i e m ó w i sięe o p r o b l e m i e zamazywania sięe granic przestrzeni h u m a n i t a r n e j ze wzglęedu na p r z e j m o w a n i e przez w o j s k o k o m p e t e n c j i w dziedzinie udzielania p o m o c y h u m a n i t a r n e j . 1 1 9 1 2 0 J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, par. 312. Przyp. H.S.: zob. n p . badania a m e r y k a ó s k i e opisane w : P. Fever, R. K o h n (red.), Soldiers and Civilians. brytyjskie: Conference The Civil-Military H . Strachan, Gap and American National Security, M I T Press, C a m b r i d g e 2 0 0 1 ; The Civil-Military Gap in Britain, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l o n C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t q u i d a n , France 2000; �176 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... koósci poboru powoduje ograniczenie liczebnoósci tej czeęósci społeczeónstwa, ktoóra jest «uwikłana» w działania sektora obronnoósci i wojska. Ogoólna liczba ludnoósci, majaęcej szanseę na osobiste doóswiadczenie słuzżby wojskowej, zmniejsza sieę znaczaęco. Bliskie w przeszłoósci zwiaęzki mieędzy obywatelami i wojskiem stały sieę luózniejsze nie tylko na poziomie iloósciowym, ale takzże - w zwiaęzku z rosnaęcym społecznym dystansem wobec wojska - w sensie jakoósciowym. Wraz z redukcjaę i uzawodowieniem wojska odbywa sięe organizacyjne wycofywanie z wojska częeósci jego sił wsparcia. Coraz czeęósciej obciaężzenia logistyczne i obszary znajdujaęce sieę poza bezpoósredniaę sferaę bojowaęsaę ucywilniane, a nawet - przez korzystanie z obsługi zewneętrznej - transferowane do prywatnych przedsięebiorstw, np. do ochrony koszar i baz wojskowych wynajmowane saę prywatne firmy ochroniarskie, prywatne firmy gastronomiczne dostarczajaę wyżzywienie całym brygadom, a cywilna kontrola lotóow kontroluje misje sił powietrznych w czasie działaó p o k o j o w y c h " . 121 Interesujaęce wydaje sięe turoówniezż odniesienie do wynikóow badanó roózżnic mieędzy cywilami i wojskowymi, przeprowadzonych w Polsce przez badaczy Wojskowego Biura Badaó S p o ł e c z n y c h . Wskazuja one ponownie na odmiennoósci roóżznicujaęce postrzeganie, odbioór, motywy i sposoby działania, wykształ¬ cone - zwłaszcza w wypadku wojskowych - przez instytucjęe, jakaę jest wojsko. Rozbieżznoósci widaóc wyraóznie w kwestii przygotowania wojska do wspoółczesnych misji (od wojny do pomagania cywilnej władzy) oraz u d z i a ł u w niebojowych misjach utrzymywania pokoju. Cywile częeósciej saę skłonni złozżyóc te obowiazki na barki wojskowych, jednak ci wcale nie sa skłonni ich p r z y j a ó (jak okreóslił to w rozmowie ze mnaę jeden z zżołnierzy: „ u c z o n o mnie zabijaóc szybko i tanio, a teraz jestem zmuszony budowaóc drogi, szkoły i szpitale"). Nacisk na poszukiwanie pozamilitarnych ósrodkoów bezpieczenóstwa jest jednym z wyznacznikóowroózżnicy w mentalnoósci cywila i wojskowego. Składa sięe na to, jak wykazujaę badania, takzże mniejsza aprobata ze strony cywili dla strat w walce. Generalnie, opinia publiczna w demokratycznych krajach nie toleruje strat w ludziach i polscy cywile wyraóznie takie stanowisko podzielajaę . W Polsce nie cieszaę sięe uznaniem ani cywili, ani wojskowych misje typowo bojowe. W zwiaęzku z t y m - zauwazżajaę badacze - rodzi sięe hipotetyczny problem, co beędzie, jeósli wojskowi bęedaę musieli w takich misjach uczestniczyóc. 122 123 124 francuskie: P. V a n n e s o n , Civil-Military Relations in France, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference o n C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t q u i d a n , France 2000. P o w o ł u j a sie na nie A . K o ł o d z i e j c z y k i W . N o w o s i e l s k i , Teoretyczno-metodologiczne tło badani, [ w : ] M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , op.cit., s. 26. 1 2 1 A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , op.cit., s. 2 3 - 2 4 . 1 2 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczennstwo. Kulturowe uczelni cywilnych i wojskowych, WBBS, podobiennstwa i odmienności W a r s z a w a 2006; M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. studentów Łatacz, A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , op.cit. 1 2 3 M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , op.cit., s. 165. 1 2 4 Ibidem, s. 166. M . Wachowicz, �177 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych Trudnością, jeśli chodzi o misje tego typu, jest zdystansowanie się cywilnej elity, ludzi z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m wobec bojowych i bardziej „siłowych" m i s j i . Brak poparcia dla dalszego p r z e d ł u ż a n i a obecnosci w Afganistanie w polskim społeczeństwie oraz wyrazne deklaracje polityczne w tej mierze m o ż n a u z n a ć za potwierdzenie tezy o rosnacej „luce kulturowej" w relacjach cywile-wojskowi. Z p u n k t u widzenia omawianej t u problematyki za potwierdzaja.ce problemy w relacjach cywilno-wojskowych należy także uznac w y n i k i badań, prezentujące czeęstotliwońsńc odczuwanych przez oficerońwtrudnońsci ze strony rńożznych p o d m i o t ń w (organizacji, grup, struktur) społecznych w trakcie trwania „misji innych niż w o j e n n e " : 1 2 5 126 H Ludność cywilna Władze lokalne 41,1 Walczące strony • Urzędnicy ONZ, UE, NATO 16,1 Media | 14,2 • Inne 12. 3,6 I 3,6 0~~ Rysunek 33,7 18,8 NGO's Lokalny kościół 41,3 10 C z ę s t o t l i w o s c odczuwanych 20 30 przez o f i c e r ó w 40 trudnosci ~50 ze strony różnych p o d m i o t ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h Zrńdło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 15. 1 2 5 1 2 6 Ibidem. D o „ m i s j i i n n y c h niz w o j e n n e " zaliczono w badaniu: misje u t r z y m y w a n i a p o k o j u , zaprowadzania p o k o j u , u m a c n i a n i a p o k o j u , k o n t r o l ę w e w n ę t r z n a t e r y t o r i u m , k o n t r o l e granic przed m a s o w a imigracja, k o n t r o l e h a n d l u n a r k o t y k a m i , k o n t r o l e nielegalnego h a n d l u bronia, pomaganie w w y p a d k u kleęsk żzywiołowych w kraju i poza jego g r a n i c a m i oraz inne misje o charakterze n i e w o j e n n y m . Stosowane saę takzże zrońzżnicowane okreńslenia tego t y p u m i s j i , j a k np.: Operations Other Than War - O O T W , Other Military Operations - O M O , Military Operations Other Than War - M O O T W , Stability and Support Operations - SASO. A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niz wojenne, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 7. �178 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... Doósóc symptomatycznie w kontekóscie rozważzanó na temat roóżznic kulturowych przedstawiajaę sięe natomiast odpowiedzi prezentujaęce rodzaje trudnoósci w kon¬ taktach oficeroów z tymi grupami społecznymi. W roku przeprowadzania badaón najważzniejszym problemem nie była jeszcze działalnoósóc partyzancka, ale proble¬ my „zrodłowe": odmienny sposob myslenia (41%), problemy jezykowe (28,6%), problemy z porozumieniem (26,7%), negatywne nastawienie i brak lojalnosci (21,4%). Wszystkie odpowiedzi i ich rozkład (nie sumujasie do 100%, gdyż mozżna było wskazaóc więecej niżz jednaę odpowiedóz) przedstawia poniżzsza tabela. T a b e l a 11. Rodzaje trudnoósci o d c z u w a n y c h przez oficeróow ze s t r o n y róożznych p o d m i o t o ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h NGO's Media Kościół lokalny Inne wal¬ czące Cywilni urzędnicy z UN/ NATO EU Ogó­ łem 6,5 2,6 7,9 3,8 0,2 0,0 7,2 41,0 12,3 4,6 1,2 4,6 0,0 0,0 0,0 2,6 28,6 Problemy z po¬ rozumieniem 6,7 4,8 1,7 5,5 0,7 0,5 0,0 4,8 26,7 4. Negatywne na­ stawienie, brak lojalnoósci 3,6 5,3 1,9 3,6 0,5 1,2 0,0 3,6 21,4 5. Przestrzeganie swobody ruchu 3,4 3,8 4,6 3,4 0,2 0,2 0,2 1,4 19,7 6. Zainteresowa¬ nie osobistymi korzyósciami 2,6 3,1 1,7 3,1 0,7 0,5 0,7 2,2 17,5 7. Uprawianie partyzantki 1,7 1,9 1,4 2,2 1,2 0,7 0,2 1,4 11,8 8. Przestrzeganie zasad 1,4 2,4 3,1 1,0 0,5 0,0 0,0 0,7 11,1 9. Inne 1,0 0,0 0,0 1,7 0,0 0,0 0,0 1,2 3,1 Rodzaj trudności Ludność cywilna Władze lokalne 1. Odmienny spo­ sób myslenia 7,5 2. Problemy jezykowe 3. Lp. Lokal¬ ne g r u p y Zrodło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerow wojska do misji innych niz wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 15. 7. Kulturowe warunki i czynniki integrujące formacje wielonarodowe Wielu badaczy poszukuje w zroózżnicowaniu kulturowym organizacji pozytywnych elementoów, w tym postrzegania go jako ózróodła potencjalnych korzyósci ekono¬ micznych, wzrostu kreatywnosci i i n n o w a c y j n o s c i . W swietle ich rozważan 127 1 2 7 A . Aleksy-Szucsich, Zróżnicowanie ekonomicznych dla krajow, Wydawnictwo Organization: Naukowe etnolingwistyczne jako [ w : ] E. H a l i ż a k et al. (red.), Stosunki Scholar, W a r s z a w a A Strategy for Capturing 2 0 0 6 ; T.J. the Power of Diversity, źródło potencjalnych międzynarodowe Cox, Creating the w XXI korzysci wieku, Multicultural Jossey-Bass, San Francisco 2 0 0 1 ; �179 7. Kulturowe warunki i czynniki integrujące formacje wielonarodowe rońzżnorodnońsńc kulturowa organizacji możzezwięekszyńc pole zasobńow poznawczych, zdolnońsci i umiejeętnońsci istotnych z punktu widzenia wykonywanych zadanń, a wielokulturowa organizacja ma wieększe umiejęetnońsci dopasowywania sieędo zmieniającej sie sytuacji . Potencjalne zyski z wielokulturowosci, jak wskazuja Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal B e n - A r i , n i e sa jednak pewne ani prze­ widywalne. Sposobzarzadzania wielokulturowo organizacja jest tutaj kluczem do przekształcenia trudnosci w potencjalne korzysci. Jak zauważa Jakub Isanski: „...to nie sama odmiennosc kulturowa jest (...) bariera, co raczej niezreczne prńby zarządzania t y m p r o b l e m e m " . Potwierdza to spostrzezenie Friedrich Glasl: „rńżnice same w sobie nie powoduja konfliktńwmiedzy ludzmi; w a ż n e jest to, jak ludzie radzaę sobie z tymi rńozżnicami i w jaki sposońb ich dońswiadczajaę" . Zpewnońsciaęważzne jest uńswiadomienie sobie, jakie czynniki sprzyjajaę integracji, a przez to lepszej komunikacji i bardziej efektywnych w zwiazku z n i ą d z i a ł a ń i zachowanń w czasie operacji wojskowych. 128 129 130 131 Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal Ben-Ari dokonali takiej wstępnej klasyfikacji warunkońw i czynnikońw, ktońre w wielonarodowych i zrońzżnicowanych kulturowo kontyngentach działajaę na rzecz ich integracji. Wńsrońd warunkńow jako pierwszy i podstawowy wymienili istnienie wspolnej kultury wojska (jako organizacji), opierajaęcej sieęnawspońlnym etosie zżołnierskim i wspńolnych sposobach pracy. Okazuje sieę nierzadko, zże więecej konfliktońw na tle odmiennych kultur działania i funkcjonowania zachodzi więec na l i n i i wojsko-cywile (jak wyzżej przedsta¬ wiono) nizż w kontaktach wojsko-wojsko (obserwacje Charlesa Moskosa dotyczace operacji pokojowej na Cyprze i funkcjonowania U N F I C Y P ) . Pozostałe warunki, ktńore zdaniem tych badaczy tworzaę mozżliwońsci wspońłdziałania, saę 132 1 3 3 nastęepujaęce : • p o d o b i e ń s t w o struktur i kontrola biurokratyczna; • wspolnota doswiadczeń: niepewnosc i poczucie „obcosci"; • tymczasowońsńc systemu; • wysoki poziom zrńozżnicowania kulturowego. R.J. Ely, D . A . T h o m a s , Cultural Diversity at Work: The Effects of Diversity Perspectives on Work Group Progress and Outcomes, „ A d m i n i s t r a t i v e Science Q u a r t e r l y " 2 0 0 1 , t. 46. 1 2 8 S.E. Jackson (red.), Diversity 1 2 9 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 75. 1 3 0 in the Workplace, G u i l f o r d Press, N e w Y o r k J. Isanski, Wstep. Komunikowanie (red.), Komunikowanie międzykulturowe międzykulturowe - szanse i wyzwania, - szanse i wyzwania, 1992. [ w : ] J. Isanski Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznanń 2009, s. 7. 1 3 1 F. Glasl, Confronting Conflict - A First Aid Kit for Handling Conflict, H a w t h o r n Press, Gloucestershire 1999, s. 18. 1 3 2 C h . Moskos, Peace Soldiers: The Sociology of a United Nations Military Chicago Press, Chicago 1976. 1 3 3 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 8 5 - 8 7 . Force, U n i v e r s i t y o f �180 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw SwiadomoSci miedzykulturowej... 134 Z kolei do m e c h a n i z m ń w integrujących z a l i c z y l i : • • • • • • połaęczone szkolenia i operacje; szkolenia mieędzykulturowe; wewnęetrzny podział pracy; sformalizowane mechanizmy koordynujaęce; przepływ informacji i dzielenie sieę wiedzaę; działania dotyczaęce budowania przywońdztwa i spńojnońsci. Obserwacje te podzielajaętakżze polscy badacze tej problematyki. Adam Koło¬ dziejczyk, na podstawie badanń socjologicznych wielonarodowych formacji (jak m.in. Wielonarodowy Korpus Pońłnoc-Wschńod), potwierdza, żze m i m o rońżznic wmożzliwońsciach wojskowych, podstawowe koncepcje wojskowe, ich percepcja i własny obraz sił zbrojnych jako całosci, na całym swiecie maja charakterystyczne cechy wspolne. Zaliczaja sie do nich wspolny etos w ramach zawodu wojskowego oraz porńownywalna wstęepna socjalizacja, jak rńownieżz podobieńnstwo w struktu¬ rach dowodzenia i sposobach działania. Wszęedzie armie saęteżz instytucjami biurokratycznymi . W operacjach, w ktońrych bioraę udział wielonarodowe siły wojskowe, do warunkońw sprzyjajaęcych integracji wspńolna grupa badawcza, obserwujaęca Wielonarodowy Korpus Pońłnoc-Wschońd, zaliczyła takżze: przebywanie w jednym miejscu, niepewnońsńc sytuacji, wspońlny cel, dzielenie losu, oddzielenie od rodzinnego kraju i bliskich oraz wiedza o tymczasowońsci m i s j i . 135 1 3 6 Z kolei w swietle b a d a ń zołnierzy z wielonarodowych jednostek LITPOLBAT i P O L U K R B A T za cechy ułatwiajace funkcjonowanie w wielonarodowej jednostce wojskowej uznano: chęec dzielenia sieę doswiadczeniami, nastawienie na wspołpracęe, poczucie misji, atmosfereę tolerancji i bliskosc kulturowaę (Polacy, L i t w i n i i Ukraińcy jako grupa S ł o w i a n ) . W t y m kontekscie warto dodac,żze do najbardziej pozytywnych aspektow słuzżby poza granicami kraju zżołnierze zaliczyli, w badaniu WBBS z 2004 roku, a więec krotko po zaangażzowaniu sieę Polski w misjęe w Iraku: poznanie nowych ludzi - 26,4%, oraz poznanie innej kultury - 8,7% (na trzecim miejscu). Na d r u g i m miejscu pod wzglęedem liczby wskazan z n a l a z ł a sięe możzliwosc sprawdzenia sieę w trudnych warunkach (11,7%), na samym koncu zas uzyskane srodki finansowe (6,2%). Dosc znamienny jest jednak fakt, żze bardzo duzża grupa badanych w ogole nie potrafiła udzielic na tak postawione pytanie otwarte jakiejkolwiek odpowiedzi (ażz 4 7 % ) . 137 1 3 8 1 3 9 1 3 4 Ibidem, s. 8 7 - 9 0 . 1 3 5 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowość 1 3 6 S.B. Gareis et al., Conditions of Military 1 3 7 W . C h o j n a c k i , Analiza wynikóow badanó kulturyorganizacyjnejw [ w : ] W . C h o j n a c k i , Profesjonalizacja... jako..., op.cit., s. 4 1 . Multinationality..., op.cit., s. 2 8 - 2 9 . jednostkach wielonarodowych, , op.cit., s. 189 i n . 1 3 8 Ibidem, s. 200. 1 3 9 M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , T. I w a n e k , M . K l o c z k o w s k i , Społeczne aspekty służby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2004, s. 9. Pytanie b r z m i a ł o d o s ł o w n i e : „ C o u t r w a l i ł o sie w Pana(i) p a m i ę c i j a k o najbardziej przyjemne ( s a t y s f a k c j o n u j ą c e ) ze s ł u ż b y w Iraku?". �181 8. Bariery międzykulturowe a problem efektywnosci operacji... 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji prowadzonych przez wielonarodowe śiły wojskowe Ogóolnie rzecz ujmujaęc, roózżnorodnoósóc „demograficzna" w kazżdej organizacji przekłada sięe na zwieększenie problemóow komunikacji i koordynacji, a w ten s p o s o ó b n a o b n i ż z e n i e zdolnoósci organizacyjnych danej instytucji. Róozżnice w priorytetach, wartoósciach, realizowanych celach czy sposobach interpretowa¬ nia dodatkowo pogłeębiajaę te trudnoósci, prowadzaęc do nieporozumienó, napięeóc, a nawet konfliktoów wewnaętrzorganizacyjnych. Jak zauważza A d a m Kołodziej¬ czyk, piszaęcy o funkcjonowaniu wielonarodowych sił wojskowych: „ W co¬ dziennym zżyciu wojska jedynie wypoczynek nie jest przez [mocno zroózżnicowany kulturowo i obyczajowo - H.S.] personel p o d w a ż a n y " . Łatwo wytwarza się „srodowisko braku zaufania" (environment of distrust), moga.ce prowadzic do powazżnych konfliktóow . Sytuacja taka pojawia sieę najczeęósciej wtedy, kiedy komponenty narodowe tworzaęce wielonarodowe siły nie majaę doóswiadczenó w wielonarodowej wspoółpracy, a czasu, przy szybkich decyzjach o udziale w da¬ nej operacji, jest niewiele lub nie ma go wcale, aby mozżliwe było dobre zorientowanie sieę w poziomie wyszkolenia jednostek roóżznych krajoów, któore p o m o g ł o b y w tworzeniu podstawy do kooperacji, spoójnoósci i zbudowania „szybkiego zaufania" dla wykonania misji z sukcesem . W wypadku takich operacji, nastawionych z góory na trwanie w raczej kroótkim, okreóslonym czasie, mozżliwe jest, co prawda, wprowadzenie modelu „horyzontalnej wielonarodowoósci", natomiast wyzższy poziom integracji mieędzyosobowej, „wertykalna wielonarodowoósóc", saę dużzo trudniejsze do osiaęgnieęcia, gdyzż siły zbrojne saę wciaęzż silnie narodowo zaprogramowane, a zżadne z panóstw nie rezygnuje łatwo ze swoich priorytetóow . 1 4 0 141 142 143 Głeębsze problemy pojawiajaę sięe jednak właósnie przy próobie stworzenia wspomnianej „wertykalnej wielonarodowoósci", ujawniajaęc sieę przy długotrwa¬ łym i nastawionym na stałoósóc funkcjonowaniu jednostek wielonarodowych. We wszystkich wyżzej wspominanych (Wielonarodowy Korpus Poółnoc-Wschoód, Brygada Niemiecko-Francuska, Korpus Niemiecko-Holenderski) zauwazżalne saę roózżnice w kulturach organizacyjnych czy róożznice w koncepcjach planowania misji i spraw taktycznych. Problem niebagatelny, jeósli weózmie sięe pod uwageę praktyczne wykorzystanie takich jednostek, np. Eurokorpusu ze Strasburga do przewodzenia ISAF w sierpniu 2004 r o k u . D o w ó d z t w o ISAF, k t ó r e utworzono na bazie sztabu Eurokorpusu dwukrotnie, zostało nastęepnie sformo1 4 4 1 4 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowo^^ jako..., 1 4 1 N . Odoi, Cultural Diversity in Peace op.cit., s. 43. Operations: Training Challenges, „Kofi Annan I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping and T r a i n i n g Centre Paper" marzec 2005, n r 4, s. 7. 1 4 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako... , op.cit., s. 40. 1 4 3 Ibidem, s. 42. 1 4 4 Dowóodcaę k o n t y n g e n t u b y ł francuski g e n e r a ł Jean-Louis Py, a jego zastęepcaę N i e m i e c - W o l f - D i e t e r Loeser. �182 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... wane na bazie Korpusu Szybkiego Reagowania - ARRC, a od 2007 roku, w k t o ó r y m podjęeto decyzjęe o o b j ę e c i u wspóolnym kierownictwem operacji stabilizacyjnej ISAF oraz operacji przeciwpartyzanckiej Enduring Freedom, trzon dowodztwa s t a n o w i a A m e r y k a n i e . P r o b l e m a m i s a jednak odmienne, narodowe regulaminy i procedury dyscyplinarne: róozżna pragmatyka kadrowa w obsadzaniu stanowisk, róożznice dotyczaęce mozżliwoósci politycznej aktywnoósci żzołnierzy w w . krajoów, róożznice w płacy za tęe samaę pracęe, roózżnice w relacjach przełozżony-podwładny, róozżnice stricte zwyczajowe: godziny i sposoby spożzywania posiłkóow, czas przerwy w pracy na lunch, róownoósóc potraw serwowanych żzołnierzom wszystkich stanowisk i s t o p n i . Wszystkie te kwestie wpływajaę mocno na efektywnoósóc działania jednostek wielonarodowych, a zarzaędzanie n i m i wymaga profesjonalnego przygotowania i wiedzy z dziedzin odległych od uznawanych za „typowo wojskowe". 1 4 5 146 Jako przykład mozżna podaóc odpowiedzi polskich zżołnierzy, majaęcych ocenióc kwestięe problemoów w dowodzeniu formacjami wielonarodowymi: „Jak ogoólnie ocenia Pan(i) system dowodzenia podczas słuzby w Iraku?". Drastyczna rożnica w ocenie systemu dowodzenia w obręebie jednostek narodowych (odpowiedóz „dobrze" wybrało 72,3% r e s p o n d e n t ó w , „zle" 21,0%, „ t r u d n o ocenic - 1,7%), a wielonarodowych („dobrze" - 47,3%, „zle" - 34,6%, „ t r u d n o ocenic" - 12,7%) była uzasadniana problemami wspóołdziałania w tych ostatnich: niekompetencjaę przełozżonych, utrudnieniami w komunikacji mieędzyludzkiej, brakami doóswiadczenia i znajomoósci jęezyka angielskiego . 147 Na tego typu zalezżnoósci (im więeksza roózżnorodnoósóc, t y m mniejsza zdolnoósóc do efektywnego działania) wskazujaę takzże badacze problematyki zarzaędzania organizacjami . W takich organizacjach, w ktoórych to właósnie róozżnice osobowoósciowe wzmacniane saę przez roóżznice w kulturach narodowych, bardzo t r u d n o zbudowaóc właósciwy p o z i o m zaufania, konieczny do efektywnej w s p ó ł p r a c y , j a k również zapobiec tworzeniu sie grup i podgrup w wyniku p o d o b i e ó s t w kulturowych i funkcjonujących s t e r e o t y p ó w . Tymczasem w kontekóscie wielonarodowych sił wojskowych, wykonujaęcych swoje zada¬ nia w ramach sojuszu lub koalicji, to właósnie zaufanie jest jednym z najistot¬ niejszych elementoów warunkujaęcych efektywnoósóc operacji. Wspomniany juzż wczeósniej major generał Robert H . Scales, w artykule pod znamiennym t y t u ł e m Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, zauwazża: „ M i m o iżz nowe technologie 148 1 4 9 1 5 0 1 4 5 B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 4 6 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako... , op.cit., s. 4 3 - 4 5 . 1 4 7 M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , T . I w a n e k , M . K ł o c z k o w s k i , Społeczne 126. aspekty słuzby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 24. 1 4 8 F.J. M i l l i k e n , L . M a r t i n s , Searching for Common Threads: Understanding ofDiversity 1 4 9 in Organizational Effects P . M . D o n n e y , J.P. C a n n o n , M . R . M u l l e n , Understanding the Influence of National Culture on the Development ofTrust, 1 5 0 the Multiple Groups, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t Review" 1996, t. 2 1 . „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t R e v i e w " 1996, t. 23. H . Tajfel, J.C. T u r n e r , The Social Identity Theory of Intergroup W . G . A u s t i n (red.), Psychology of Intergroup Relations, Behavior, [ w : ] S. W o r c h e l , N e l s o n - H a l l , Chicago 1986. �183 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywnoSci operacji... dajaę nadziejeę na mozżliwosc stosowania coraz bardziej precyzyjnej siły razżenia i szybszych manewrow dzięeki lepszej wymianie informacji, nie wyeliminujaę mglistosci i napięc wojny (fog and friction of war). Nowe i udoskonalone technologie moga ulepszyc możliwosci dowodcy X X I wieku porozumiewania się z partnerami koalicyjnymi, ale wysiłki koalicyjne moga nadal ugrzeznań na mieliznach technicznych brakow kompatybilnosci, trudnosci jęezykowych, kulturowych asymetrii oraz ignorancji w kluczowych sprawach dotyczaęcych historii czy geopolityki. A n t i d o t u m na mglistosc i napięecia wojny nie jest technologia, polega ono raczej na zaufanych p o d w ł a d n y c h , ktorzy potrafiaę efektywnie w s p o ł p r a c o w a c ze swoimi koalicyjnymi o d p o w i e d n i k a m i " . Takie zapatrywanie sięe na zdolnosci funkcjonowania potwierdzajaę takżze przywoły¬ wane w raporcie From Representation to Inclusion słowa generała Jamesa Mattisa, ktorymi zakonczył w 2010 roku Joint Warfighting Conference: „ W dzisiejszych czasach nie obchodzi mnie, jak jestescie taktycznie czy operacyjnie swietni, bo jesli nie potraficie zapewnic harmonii - nawet fałszywej harmonii na polu walki, opartej na zaufaniu na wszystkich liniach, mieędzy szeregami koalicyjnymi i narodowymi, mieędzy cywilno-wojskowymi - wtedy powinniscie wracac do domu, gdyżz wasze przywodztwo jest archaiczne. Potrzebujemy oficerow, ktorzy potrafia zapewnic tę h a r m o n i ę na wszystkich l i n i a c h " . 151 152 Zblizżone wnioski wysnuwa na ten temat takzże Dariusz Kozerawski, opisujaęcy problemy wynikajaęce z wielokulturowosci w działaniach stabilizacyj¬ nych Mieędzynarodowej Dywizji C e n t r u m - P o ł u d n i e w Iraku. Autor na podsta¬ wie własnych doswiadczen rozdziela w swoich analizach problemy wynikajaęce z k o n i e c z n o s c i w s p o ł d z i a ł a n i a w wielonarodowej koalicji od problemow wynikajaęcych z kontaktow z miejscowymi w ł a d z a m i i ludnosciaę. W odniesieniu do tego pierwszego zagadnienia zwraca uwageę na precedensowy w historii Wojska Polskiego fakt przejęecia odpowiedzialnosci za strefeę centralno-południowaę w Iraku i dowodzenie WielonarodowaęDywizjaę C e n t r u m - P o ł u d n i e (Multinational Division Centre South - M N D CS), w skład ktorej wchodziły poczaętkowo kontyngenty i grupy żzołnierzy ażz z 25 panstw, w t y m m.in. z: Buł¬ garii, Danii, Dominikany, Filipin, Gruzji, Hiszpanii, Holandii, Norwegii, Rumunii, Salwadoru, Słowacji, Stanow Zjednoczonych, Tajlandii, Ukrainy, Węegier, W ł o c h i Wielkiej B r y t a n i i . W srod czynnikow stwarzajaęcych istotne bariery i ograniczenia skutecznosci realizacji zadan wynikajaęcych z wielonarodowosci polscy dowodcy wyrożznili kilka podstawowych, ktore mozżna podzielic na dwie grupy: organizacyjno-techniczne oraz kulturowe. D o grupy problemow organizacyjno-technicznych zaliczane były: a) ograniczenia narodowe (np. zakaz 1 5 3 1 5 1 R . H . Scales, Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, 1 5 2 From Representation 1 5 3 D . K o z e r a w s k i , Wielokulturowosc to Inclusion: Diversity „ P a r a m e t e r s " z i m a 1998, s. 4 - 1 0 . in the 21st-Century. Executive Summary, op.cit., s. 8. Centrum-Południe, [ w : ] Idem, Międzynarodowe w działaniach działania stabilizacyjnych stabilizacyjne Międzynarodowej Dywizji w swietle doówiadczeń X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010, s. 36. �184 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... u d z i a ł u w operacjach ofensywnych); b) dualizm w procesie dowodzenia (dowóodztwo W D CP oraz narodowy oósrodek decyzyjny danego panóstwa-kontraktora); c) róozżnice w mandacie i misji; d) roózżnice w zakresie struktur organizacyjnych, posiadanego sprzeętu i uzbrojenia, zmiany w składzie dywizji W D CP. Wósróod barier kulturowych zostały przede wszystkim wyróozżnione: bariery jeęzykowe oraz róożznorodnoósóc tradycji i zwyczajóow . Jeósli chodzi o ba¬ riery jęezykowe to braki w biegłej znajomoósci jeęzyka angielskiego (co przyznaje bardzo wielu żzołnierzy wracajaęcych z misji) saę nadal problemem, przed ktoórym stoi Wojsko Polskie, i w istotnym zakresie uniemozżliwiajaę normalnaę komunikacjeę mieędzykulturowaę. Tymczasem, jak zauwazża Mirosław Smolarek: „Znajomoósóc angielskiego jak roówniezż dodatkowo innych jeęzykóow jest niezbęednym elementem sprawnego funkcjonowania dowoództw, sztaboów i jednostek mieędzynarodowych. Ponadto znajomoósóc jeęzykoów obcych umozżliwia zżołnierzom komunikacjeę interpersonalnaę w rejonie operacji pokojowych z lokalnymi przedstawicielami w ł a d z , sił porzaędkowych oraz pozwala na sprawne i efektywne rozwiaęzywanie napotykanych problemoów. Kazżdy zżołnierz uczestniczaęcy w operacji pokojowej, nawet jeósli wchodzi w skład kontyngentu narodo¬ wego, musi znaóc przynajmniej jeęzyk angielski i o ile to mozżliwe, podstawowe zwroty i wyrazżenia w jęezykach baędóz dialektach lokalnych, gdyzż w kazżdej chwili mozże staóc sięe rozjemcaę, mediatorem i tylko dzieęki umiejeętnoósci sprawnego komunikowania sieę mozże zazżegnaóc sytuacje k r y z y s o w e " . 154 155 Braki w znajomosci języka angielskiego w X zmianie PKW Irak nadrabiane były dobraę znajomoósciaęjęezyka rosyjskiego, co w kontekóscie obecnoósci partneroów koalicyjnych z krajoów byłego ZSRR (Armenia, Kazachstan, Mongolia, Ukraina) w istotny sposoób p o p r a w i a ł o komunikacjęe nie tylko słuzżbowaę, ale i n i e f o r m a l n a ę . W ó s w i e t l e przeprowadzonych przez Dariusza Kozerawskiego badanó opinii kadry kierowniczej W D CP oraz wósroódzżołnierzy zgrupowanó bojowych (TF - Task Force) w dziewiaętym miesiaęcu misji, dotyczaęcych oceny wspoółpracy z przedstawicielami innych paónstw koalicji, zastanawiajaęco wyglaęda wysoki poziom ocen neutralnych i negatywnych (ok. 47%). Przyczyny tego wyjaósniajaę wypowiedzi respondentoów, wskazujaęce na, obok brakóowjeęzykowych, niski poziom wiedzy z dziedziny historii, tradycji, zwyczajóow zwiaęzanych z nacjami wchodzacymi w skład sił koalicyjnych . A u t o r podkresla w zwiaęzku z tym, żze „szersza edukacja wielokulturowa mozże daóc szansęe na lepszaęwspóołpracęe w ramach koalicji mieędzynarodowych ( . . . ) " . 156 157 158 Wspomniane wnioski potwierdza wiele badanó przeprowadzonych przez WBBS. Trudno bagatelizowaóc oceny dotyczaęce edukacji w szkołach wojsko1 5 4 Ibidem, s. 3 7 - 3 8 . 1 5 5 M . Smolarek, Kształcenie w operacjach pokojowych, językowe kadry zawodowej zadania, warunki, sposoby realizacji, D . K o z e r a w s k i , Wielokulturowoósóc w działaniach... 1 5 7 Ibidem. Ibidem, s. 4 1 . w aspekcie jej uczestnictwa operacje pokojowe. Planowanie, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 , s. 1 3 9 - 1 4 0 . 1 5 6 1 5 8 WP [ w : ] D . K o z e r a w s k i (red.), Międzynarodowe , op.cit., s. 38. �185 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywnoSci operacji... wych, gdzie najwieęcej wskazanń negatywnych dotyczaęcych zbyt małej liczby godzin pońswieęconych okreńslonej grupie przedmiotńow „zdobyły" jeęzyki obce - azż 65% osońb badanych wskazało, zże pońswięeca sieę i m zbyt m a ł o czasu. Było to najwięecej wskazanń spońsrńod wszystkich grup p r z e d m i o t o w y c h . Jeszcze bardziej niepokojaęco brzmiaę oceny żzołnierzy dotyczaęce odpowiedzi na pytanie, czy studia wojskowe (w studium oficerskim) przygotowały do p e ł n i e n i a okreńslonych zadanń baędńz podejmowania działanń. W kwestii jęezykńow obcych oraz przygotowania do uczestnictwa w misjach pokojowych poza granicami kraju najwieęcej odpowiedzi negatywnych („w ogońle nie przygotowały" i „w nie¬ w i e l k i m stopniu przygotowały") zdobyły włańsnie te dwie kategorie, odpo¬ wiednio: umiejeętnońsńc praktycznej komunikacji w jęezyku obcym - w niewielkim stopniu 3 6 , 1 % , w ogńole - 33,8%, uczestnictwo w misjach poza granicami kraju - w niewielkim stopniu 27,8%, w ogole - 53,0% (odpowiedzi „w duzym stopniu przygotowały" wybrało w odniesieniu do jęezyka obcego jedynie 6%, a w kwestii uczestnictwa w misjach tylko 2 , 6 % ) . W badaniach przeprowadzonych niedawno przez Mariana Kloczkowskiego i Janusza Zajdzika (Wpływ udziału polskich żołnierzy w misjach poza granicami kraju na proces profesjonalizacji) analizeę, majaęcaę na celu udzielenie odpowiedzi na kilka pytań (m.in. Jakie umiejętnosci i doswiadczenia zdobywaja zołnierze zawodowi podczas misji? Jak w misjach sa zdobywane kwalifikacje i umiejetnońsci w dalszej służbie?), przygotowano na podstawie 574 p r a w i d ł o w o wypełnionych ankiet. W interesuja cych z p u n k t u widzenia niniejszej rozprawy zagadnieniach dotyczacych znajomońsci jezyka obcego oraz znajomońsci kultury i zwyczajńow miejscowej ludnońsci żzołnierze mieli okreńslińc, jak - z perspektywy ich w ł a s n y c h dońswiadczenń - oceniaja swoje przygotowanie do misji poza granicami kraju. Oba wymienione wyżzej aspekty przygotowania zostały ocenione nisko, a porońwnanie ich na przestrzeni badanń z trzech lat (2006, 2008 i 2009) wskazuje wrecz na tendencje spadkowa. W kwestii znajomosci jezyka obcego umożliwiającego porozumiewanie sie zzżołnierzami z innych krajońwńsrednia ocen (od 2 do 5, gdzie 2 odpowiadałoby ocenie „niedostatecznie", a 5 „bardzo dobrze") uplaso¬ w a ł a sie w granicach oceny 2,9 (a wiec ledwie dostatecznie) w roku 2009, podczas gdy w roku 2008 było to 3,1, a w 2006 - 3,2. Znajomońsńc kultury i zwyczajońw miejscowej ludnońsci została oceniona niewiele lepiej - na poziomie oceny 3,2 w 2009 roku, podczas gdy w roku 2008 było to 3,3, a w roku 2006 3 , 4 . W y n i k i te sa t y m bardziej niepokojące, ze mozliwosc w y r ń w n a n i a 159 1 6 0 161 1 5 9 M . Sinńczuch, Ocena jakoósci kształcenia przydatnoósci 2 0 0 9 , s. wykształcenia 17. Do wojskowego pozostałych kandydatoów ż do zawodu wojskowego. w realiach słu zby w opinii oficeróowWP, Cz. I I : Ocena WBBS, Warszawa grup p r z e d m i o t o ń w należzały: zajecia praktyczne wojskowe, p r z e d m i o t y z zakresu e k o n o m i i i z a r z ą d z a n i a , p r z e d m i o t y w o j s k o w e specjalistyczne, przed¬ m i o t y s p o ł e c z n e i psychologiczne, zajecia w y c h o w a n i a fizycznego, p r z e d m i o t y ogońlnowojskowe, p r z e d m i o t y techniczne i o g ń o l n o t e c h n i c z n e . 1 6 0 Ibidem, s. 19. 1 6 1 M . K l o c z k o w s k i , J. Zajdzik, Wpływ udziału polskich zzołnierzy w misjach poza granicami na proces profesjonalizacji, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 9 , s. 28. kraju �186 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... b r a k ó w j u ż w trakcie trwania misji jest zazwyczaj niewielka, zwłaszcza w dzie­ dzinach wymagających koncentracji, czasu i profesjonalizmu, a wiec szkolenia umiejętnoSci komunikacji w językach obcych. Potwierdzają to wypowiedzi zołnierzy, zapytanych o umiejętnosci i doswiadczenia zdobyte podczas misji, szczególnie przydatne dla wojska: mozliwosc zdobycia umiejetnosci jezykowych podczas misji wybrało zaledwie 3,3% badanych, natomiast najwieksza liczba w s k a z a ó cieszyły sie: doswiadczenie na polu walki (25%) oraz - co istotne doóswiadczenie we wspoółpracy z i n n y m i nacjami, zołnierzami innych armii (17%) . 1 6 2 Obserwacje poczynione przez Dariusza Kozerawskiego p o t w i e r d z a j a r ó w niez badania Adama K o ł o d z i e j c z y k a . Odpowiadając na pytania o trudnosci w relacjach mięedzy oficerami z roóznych kontyngentóow, respondenci wskazywali przede wszystkim problemy językowe i róznice kulturowe. Szczegołowo rozkład odpowiedzi przedstawia ponizszy wykres. 163 Problemy językowe 19 Różnice kulturowe • Różne interpretacje misji 12,7 Podzielanie lojalności 12,5 Problemy przygotowania zawodowego | 11,8 10,3 Problemy kodeksu etycznego Problemy komunikacyjne 9,6 Różne interpretacje zaangażowania 6,7 6,5 Problemy związane z rywalizacją I 2,2 Inne problemy 0 R y s u n e k 13. 13,7 5 10 15 20 Rodzaje t r u d n o s c i doswiadczanych przez oficerow u c z e s t n i c z ą c y c h w misjach i n n y c h niz w o j e n n e ze strony oficerow z i n n y c h k o n t y n g e n t ó w Zródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż wojenne, Warszawa 2002, s. 15. Badani mieli mozliwosc wielokrotnego wyboru, dlatego tez odsetki nie sumuja się do 100%. Wskazanym trudnoósciom odpowiadajaę postulaty ósrodowiska wojskowego w zakresie przygotowania do operacji, ktoóre prezentuje ponizsza tabela. 1 6 2 Ibidem, s. 16. 1 6 3 A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe przygotowanie WBBS, Warszawa 2002. oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, �187 8. Bariery m i ę d z y k u l t u r o w e a problem efektywności operacji... Języki 32,9 ]26,5 Prawo międzynarodowe Stosunki międzynarodowe Zarządzanie interkulturowe 19,5 • • 19 17,5 Wiedza na temat religii • Historia 16,1 I 14,2 Psychologia Socjologia I 13,5 Techniki masowego komunikowania 113,5 Ekonomia 3,8 Inne sprawy 0 10 20 30 40 R y s u n e k 14. O d c z u w a n e b r a k i w zakresie edukacji o f i c e r ó w u c z e s t n i c z ą c y c h w misjach i n n y c h n i ż wojenne Źródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 19. Badani mieli mozliwosc wielokrotnego wyboru, dlatego też odsetki nie sumuja się do 100%. Ź kolei w badaniach przeprowadzonych w POLUKRBAT i LITPOLBAT do największych p r o b l e m ó w utrudniajacych funkcjonowanie żołnierzy w jednost­ kach wielonarodowych badani zaliczyli (w kolejnosci ich relewantnosci): rozłakę z rodzina, znajomosć jezyka (jej brak lub niski poziom), zachowania i postawy, specyfikeę dowodzenia, specyficzne zadania i procedury, stereotypy, rożnice kulturowe (religia, zwyczaje, obyczaje) oraz h i s t o r i e . W kontekscie ostatniego z wymienionych c z ynników - historii, warto d o d a c , i ż w pozostałych badaniach jest on rzadko wymieniany lub w ogole, a ma przecież znaczenie w kontekscie barier miedzykulturowych powstających na tle historycznie uwarunkowanych u p r z e d z e ó . Pamiec przeszłosci kolonialnej lub np. okresu dominacji politycznej jednego panóstwa nad drugim czy zatargóow o terytoria moga stanowic wazne przeszkody, wpływające na postawy żołnierzy zmuszonych do w s p ó ł p r a c y w ramach k o n t y n g e n t ó w wielonarodowych. O problemach wynikajacych z „zaszłosci historycznych" pisze Marek Bodziany, podkreslajac: „Biorac pod uwage fakt, ze wiekszosc narodowosci w s p ó ł t w o ­ rzących omawiane wielonarodowe struktury wojskowe ma w s p ó l n a przeszłosc historyczna , nalezży domniemywaóc,zże indywidualne uprzedzenia do niektoórych z nich moga w znaczacy s p o s ó b utrudniac proces integracji kulturowej w tych strukturach m i m o znajomosci zasad relatywizmu kulturowego i t o l e r a n c j i " . 164 165 1 6 4 W . C h o j n a c k i , Analiza 1 6 5 M . Bodziany, op.cit., s. 216. wyników badan kultury organizacyjnej..., op.cit., s. 199. �188 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Warto w t y m kontekóscie przyjrzeóc sieę temu, jak klasyfikowane saę przez badaczy-teoretyków problemy, których podłoze mozna n a z w a ć „ k u l t u r o w y m i klapkami na oczy" (cultural blinders). Do podstawowych barier w komunikacji miedzykulturowej Laray Barna zaliczył: • załozenie p o d o b i e ó s t w (wszyscy ludzie sa tacy sami); • roznice językowe (niedocenienie tego, z e m ó w i e n i e w obcym jezyku to cos więecej niz tylko wypowiadanie słóow); • fałszywe interpretacje zachowanó niewerbalnych (niezrozumienie znaczenia symboli i gestóow); • uprzedzenia i stereotypy (stereotypy mogaę mieóc negatywny w p ł y w na style komunikacji); • tendencja do oceniania (rózne wartosci moga prowadzic do negatywnej oceny innych); • niepokój lub napiecie (wysoki poziom stresu i niepokoju moze prowadzic do działanó dysfunkcjonalnych) . 166 Ten sam badacz podkresla rowniez powszechne zdziwienie wielu ludzi, ze dobre intencje, przyjazne nastawienie, połaęczone dodatkowo z załozeniem osiaęgnieęcia wzajemnych korzyósci, okazujaę sięe czeęsto niewystarczajaęce do tego, zeby miała miejsce efektywna komunikacja m i ę d z y k u l t u r o w a . W wypadku braku nawet tych wsteępnych, pozytywnych c z y n n i k o ó w m o z e m y mieóc do czynienia z narastajaęcym napięeciem takze pomieędzy tymi, ktoórzy dzisiaj majaę nieósóc pomoc i zapewniaóc bezpieczenóstwo ludnoósci cywilnej. Bez porozumienia i zbudowania „ósrodowiska zaufania" wewnaętrz wielonarodowych sił wojsko¬ wych ich obecnoósóc w obcym k u l t u r o w o ósrodowisku oraz koniecznoósóc wspoółdziałania z ludnoósciaę cywilnaę kierujaęcaę sieę nieznanymi wojsku, a przez to n i e z r o z u m i a ł y m i zasadami i wartoósciami bęedzie w najlepszym wypadku nieefektywna, w najgorszym - moze stanowióc istotne zagrozenie dla zycia i zdrowia wszystkich stron: zaróowno wojskowych, jak i cywili. 167 Prowadzone badania (takze przez Josepha Soetersa) w s k a z u j a r ó w n i e z na celowoósóc właósciwego „doboru kulturowego" nie tylko wewnaętrz formacji wielo¬ narodowej, ale roówniez w zwiaęzku z rejonem operacji, co potwierdziły obser¬ wacje dotyczaęce kontyngentoów turecko-holenderskich, działajaęcych wspoólnie w Kosowie i Afganistanie. Ze wzglęedu na tozsamoósóc wiary (islam) tureccy zołnierze zdecydowanie lepiej postrzegani byli przez ludnoósóc lokalnaę, umiejaęc dostosowaóc sięe w sposoób bezkolizyjny do panujaęcych obyczajóow warunkowa¬ nych religijnie (jako przykłady z zycia codziennego wskazano m.in. stosunek do kobiet, do kwestii nagoósci podczas opalania czy stroju podczas uprawiania 1 6 6 L . Barna, Stumbling Blocks in Intercultural (red.), Intercultural 1 6 7 Ibidem. Communication, [ w : ] L . A . Samovar, R.E. Porter Communication - A Reader ( 8 t h ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997, s. 3 3 7 - 3 4 5 . �8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... 189 168 s p o r t u ) . Jednoczesnie, co bardzo w a ż n e z p u n k t u widzenia siły kultury organizacyjnej, żołnierze holenderscy wyznania m u z u ł m a ó s k i e g o deklarowali podczas badaón,żze pierwszym punktem tozżsamoósciowego odniesienia pozostaje dla nich wojsko i służba wojskowa, a wiec najpierw sa zołnierzami, a dopiero pozniej - m u z u ł m a n a m i . Wskazywali rowniez na fakt, że w sytuacji zagrożenia życia w ich ocenie przewazyłby fakt bycia ż o ł n i e r z e m niż m u z u ł m a n i n e m : „Gdyby ktos do mnie strzelał, nie z a s t a n a w i a ł b y m sie, czy jest m u z u ł m a n i n e m czy nie. Nie wierze t e ż , ż e b y którys z lokalnych m u z u ł m a n ó w oszczedził mnie w czasie ataku, a innych zabił, tylko dlatego, że ja też jestem m u z u ł m a n i nem" . Ź kolei róznice w narodowych kulturach czesto były przyczyna, nieporozumien w ł a s n i e miedzy Turkami i Holendrami wspołpracujacymi w Kosowie. Kompania turecka pozostaja ca pod dowoództwem operacyjnym holenderskiego batalionu formalnie z a a k c e p t o w a ł a holenderskie zwierzchnictwo, jednak w rzeczywistoósci dnia codziennego dowoódca tureckiej kompanii prawie nie k o n t a k t o w a ł sie ze swym holenderskim przełozonym, natomiast zwracał sie czesto o rade d o d o w ó o d c y sa siedniego batalionu tureckiego lub wrecz bezposrednio mowił Holendrowi, iz „ m u s i zadzwonic do Ankary", zanim zadecyduje, co ostatecznie ma robióc (Turcja ma wysoki wskaóznik dystansu władzy) . Jednym z najczesciej p r z y w o ł y w a n y c h p r z y k ł a d o w o p e r a c j i , w ktorej wszystkie omawiane wyżej czynniki wystapiły, była operacji w Somalii. 1 6 9 1 7 0 8.1. O p e r a c j a „ P r z y w r ó c i ć N a d z i e j ę " (Restore Hope) w Somalii Operacja „Przywrócic Nadzieje" (Restore Hope) została zaplanowana jako misja wojskowo-humanitarna pod auspicjami O N Ź , majaca pomoc w dostarczeniu ż y w n o s c i dla głodujacej l u d n o ś c i Somalii. Cywilne misje humanitarne, w szczegoólnoósci akcje podejmowane przez Mięedzynarodowy Czerwony Krzyzż, były nieskuteczne z uwagi na walki m i ę d z y k l a n o w e w Somalii i anarchię powstała, w w y n i k u wojny domowej, ktora rozpoczeła sie w listopadzie 1990 roku. W operacji „Przywrócic Nadzieje", k t ó r a przyjęła oficjalna, n a z w ę United Nations Operation i n Somalia I (w skrocie U N O S O M I) wzieło udział około 38 tysiecy zołnierzy z różnych p a ó s t w , w t y m 25 tysięcy żołnierzy wojsk a m e r y k a ó s k i c h . Operacja ta oficjalnie zakonczyła się 4 maja 1993 roku, kiedy dowodzacy siłami koalicji amerykaóski generał przekazał w ł a d z ę O N Ź , rozpoczynajaęc t y m samym drugi etap zaangazżowania mięedzynarodowego w Somalii - UNOSOM I I . 171 1 6 8 Societies, F. B o s m a n , J. Soeters, F. A i t Bari, Dutch Muslim Soldiers During Peace Operations in Muslim „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2 0 0 8 , t. 15, n r 5, s. 6 9 5 - 7 0 5 . 1 6 9 Ibidem, s. 7 0 2 - 7 0 3 . 1 7 0 J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page Jr., Culture's 1 7 1 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , Humanitarians Consequences..., or Warriors? op.cit., s. 25. Race, Gender, and Combat Status in Operation Restore Hope, „ A r m e d Forces & Society" 1995, t. 2 1 , n r 4, s. 615. �190 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Jednym z najwieększych problemoów misji w Somalii było roózne rozumienie kultury tego kraju przez kontyngenty z poszczegoólnych panóstw, a co za t y m idzie - roózne sposoby daęz enia do realizacji celoów misji. Co wieęcej, niektoóre kontyngenty przybywały na tęe misjeę bez jakiejkolwiek wiedzy na temat kultury, historii czy aktualnych stosunkóow panujaęcych w Somalii - jako przykład mozna podaóc t u właósnie wojska amerykanóskie, ale roówniez belgijskie, kanadyjskie, włoskie czy pakistaóskie. Niezrozumienie s t o s u n k ó w panujących na miejscu p r o w a d z i ł o czeęsto do naduzycia siły, co zostało zresztaę w przypadku Somalii dobrze u d o k u m e n t o w a n e . P o s t r o n i e „ ó s w i a d o m y c h k u l t u r o w o " mozna wskazaóc wojsko australijskie, ktoóre było w t y m zakresie znacznie lepiej przygo¬ towane, jeszcze bowiem przed rozpoczęeciem misji wspóołpracowało z organizacjaę pozarzaędowaę CARE Australia, ktoóra miała doóswiadczenie w dostarczaniu pomocy humanitarnej w Somalii i w zwiaęzku z t y m roówniez odpowiedniaę wiedzę o kulturze tego k r a j u . Charakterystyczne jest to, ze podczas misji Australijczycy wypracowali tzw. podejóscie marketingowe wzglęedem Somalijczykoów, ktoóre n a k a z y w a ł o koncentrowaóc swoje działania na rozpoznaniu potrzeb miejscowych społecznoósci, jak roówniez ich z a s p o k a j a n i u . R o ó z n i c e wóswiadomoósci kulturowej przejawiały sięe chociazby w tym, ze np. wojska amerykanóskie przy rozbrajaniu miejscowych milicji klanowych czeęósciej stoso¬ wały siłeę niz metody koncyliacyjne, gdy zołnierze innych kontyngentoów, np. właósnie Australijczycy, przyjmowali podejóscie oparte na idei dialogu i mediacji . Brak zrozumienia kultury i historii Somalii cechował roówniez ONZ, ktoóra opracowała załozenia misji. W szczegoólnoósci nie rozumiano systemu klanowego i decentralistycznej natury tradycyjnych instytucji politycznych w Somalii, co przejawiało sieę przede wszystkim w naciskach ONZ, aby jakiós konkretny klan sprawował władzeę w całym kraju. Skupiono sięe takze na działaniach majaęcych doprowadzic do pogodzenia zwasnionych k l a n ó w Aidida i A l i Mahdiego, a nie na wsparciu tradycyjnej róownowagi i podziału władzy mieędzy wszystkie klan y . Takie działania dodatkowo degradowały znaczenie przywoódcóow innych klanoów, któorzy roówniez oczekiwali udziału we władzy, co z kolei poteęgowało ich niechęeóc do sił pokojowych. 1 7 2 173 174 175 1 7 6 1 7 2 T. Duffey, Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2000, t. 7, nr 1, s. 154 i n . 1 7 3 Wiecej o d z i a ł a l n o s c i k o n t y n g e n t u australijskiego w Somalii, zob. M . Mersiades, Peacekeeping and Legitimacy: Lessons from Cambodia and Somalia, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" lato 2005, t. 12, n r 2, s. 2 1 3 - 2 1 7 . 1 7 4 P. Keiseker, Relation Between Non-Government Organizations and Multinational Forces in the Field, [ w : ] H . S m i t h , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defence Force Academy, Canberra 1993, s. 68. 1 7 5 T. Duffey, op.cit., s. 154. 1 7 6 A . Issa-Salwe, The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy, Associates, L o n d o n 1996, s. 1 4 3 - 1 4 4 . HAAN �191 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... O N Ź nie doceniała rownież tego, że w Somalii było mocno zakorzenione koncyliacyjne podejóscie do rozwiaęzywania sporóow mięedzyklanowych - do tego jednak potrzebne były czas i długie dyskusje. Chec szybkiego osiagniecia celow misji przez O N Ź , której wojska były postrzegane przez Somalijczykow jako obca interwencja strony próbującej w dodatku cos narzucic, nie sprzyjała z a k o ó czeniu sporów. O N Ź starała się ponadto rozwiazywac spory wedle własnych metod, przyjmując b ł ę d n e załozenie, że w kraju ogarniętym wojna domowa, nie ma wystarczających m e c h a n i z m ó w do zakoóczenia k o n f l i k t u . 177 Dodatkowy p r o b l e m s t a n o w i ł o w zasadzie przeciwstawne podejscie organizacji pozarządowych i wojska do definiowania znaczenia ich udziału w misji oraz okreslenia ich ról. W e d ł u g żołnierzy ich pierwszoplanowa, rola było zapewnienie bezpieczenstwa, tylko posrednio maja.ce wspierac działalnosc humanitarna, s t ą d też d l a w o j s k a r o l a o r g a n i z a c j i pozarzadowych była drugorzędna. Ź kolei agendy O N Ź oraz organizacje pozarzadowe postrzegały misjeę jako przede wszystkim nakierowanaę na niesienie pomocy humanitarnej, gdzie rola wojska było jedynie wsparcie ich działaó. Na takich róznych podejsciach traciła koordynacja działaó, zdarzało się bowiem, ze jedna ze stron nie dopuszczała drugiej do udziału w planowaniu roznych akcji, w zasadzie jedynie informując ją już post factum o podjętych d z i a ł a n i a c h . 178 Problemy k u l t u r o w e nie dotyczyły jedynie relacji miedzy wojskami U N O S O M a Somalijczykami. Roznice kulturowe wpływały na efektywnosc zarządzania siłami O N Ź i na k o n t r o l ę nad n i m i . Przykładowo: ani kontyngent francuski, ani włoski nie chciały słuzyc pod rozkazami pakistamkiego dowódcy. Co wiecej, dowodcy n i e k t ó r y c h k o n t y n g e n t ó w , rozczarowani w p ł y w a m i amerykanóskimi w ramach misji, czeęsto wykonywali rozkazy przychodzaęce z ich krajów i uprawiali w ł a s n a polityke. Mozna tu wskazac na W ł o c h ó w , ktorzy podjeęli inicjatywęe prywatnych negocjacji z Mohammedem Aididem, podczas gdy Amerykanie otwarcie prowadzili działania wojenne przeciwko niemu i jego sojusznikom. Pózniejsza dyskusja między d o w ó d c a wojsk włoskich i główno­ d o w o d z ą c y m siłami O N Ź pokazała słabosc tej wielonarodowej operacji po­ kojowej, k t ó r a funkcjonowała „jak swego rodzaju feudalne l e n n o " . Do tych p r o b l e m ó w dochodziły również rożnice między poszczególnymi kontyngentami w mozżliwoósciach logistycznych, w przygotowaniu technicznym do misji, ekwi¬ punku zołnierzy czy możliwosci porozumienia sie - czesto zdarzało się, że żołnierze niektórych jednostek działających razem nie mówili wspolnym jezykiem i nie potrafili się porozumiec w zadnym i n n y m niż własny. 179 W takim kontekóscie sytuacyjnym w marcu 1993 roku dwoje amerykanóskich socjologoów - Laura Miller i Charles Moskos, znany z wielu badanó w zakresie 1 7 7 1 7 8 M . Bradbury, The Somali Conflict: Prospect for Peace, O x f a m , O x f o r d 1994, s. 6. J.T. D w o r k e n , Restore Hope: Coordinating Relief Operations, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 1995, t. 8, s. 19. 1 7 9 C.E. A d i b e , Learningfrom the Failure of Disarmament and Conflict Resolution in Somalia, [ w : ] E. M o x o n - B r o w n e (red.), A Future for Peacekeeping, M a c m i l l a n Press, Basingstoke 1998, s. 145. �192 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... 180 socjologii w o j s k a - p r z e p r o w a d z i ł o badania wósróodzżołnierzy amerykanóskich stacjonujaęcych w Somalii, ktoóre miały na celu scharakteryzowanie ich postaw, reakcji i sposobu postrzegania celoów misji. W y n i k i tych badanó doprowadziły do stwierdzenia, zże podstawowe podejóscie żzołnierzy do misji e w o l u o w a ł o w trzech wyraóznych etapach. Pierwszy etap, zdaniem autoróow badania, kształtował sięe jeszcze w Stanach Zjednoczonych i został opisany nazwa „wysokie oczekiwania" (high expectations). Żołnierze byli przekonani, głoównie na skutek informacji przekazywanych przez media, zże ich podstawowym celem bęedzie dostarczenie żzywnoósci i podstawowej pomocy medycznej głodujaęcym mieszkanócom Somalii, ktoórzy okażzaę spodziewanaę wdzieęcznoósóc. Czuli sięe dumni, żze poóswięecaę swóoj czas i energieę, aby zapewnióc pomoc dla potrzebujaęcego społeczenóstwa Somalii. Poza t y m wielu czarnoskóorych zżołnierzy postrzegało teę interwencjeę jako zżyciowaę szanseę na odwiedzenie Afryki - kontynentu, ktoóry jawił sieę i m jako miejsce, z któorego wywodzili swoje korzenie. Żołnierze nie mieli tez doswiadczenia w niesieniu pomocy humani¬ tarnej za granicaę, odwoływali sieę zatem do udanej pomocy wojska amerykanóskiego w usuwaniu skutkoów huraganu Andrew, ktoóry latem 1992 roku spustoszył F l o r y d ę . 181 Drugi scharakteryzowany przez autoróow badania etap to „rozczarowanie" (disillusionment), ktoóre pojawiało sieę wtedy, gdy zżołnierze, beędaęc juzż na miejscu operacji, nie mogli dotrzeóc z pomocaę bezpoósrednio do głodujaęcych, gdyzż stacjonowali głoównie w stolicy kraju - Mogadiszu, a głóod p a n o w a ł przede wszystkim na wsi. Z ołnierze zżyli w ciaęgłym stresie spowodowanym rozłaękaę z rodzinaę, katastrofalnymi warunkami sanitarnymi, ciaęgłymi opoóóznieniami w przygotowaniu niezbędnej do działania i n f r a s t r u k t u r y . Ponadto byli czesto wykluczani z bezpoósredniego niesienia pomocy głodujaęcym Somalijczykom, pomoc ta była bowiem dystrybuowana głóownie przez mięedzynarodowe organi¬ zacje pozarzaędowe, nie mogli wieęc realizowaóc swoich pierwotnych zamierzenó. ż 182 Ku zaskoczeniu uczestnikoów misji społeczenóstwo Somalii obracało sieę stopniowo przeciwko n i m : miejscowi rzucali w przejeżzdżzajaęcych żzołnierzy amerykanóskich kamieniami, odmawiali przyjmowania wojskowych konserw, czy nawet kradli zżołnierzom okulary p r z e c i w s ł o n e c z n e wprost z twarzy. Konfuzjęe żzołnierzy pogłeębiał fakt, zże zakazano i m odpowiadaóc na takie ataki, nawet gdyby ich skutkiem były obrażzenia cielesne. Co wieęcej, nawet gdy do nich strzelano, mieli pozwolenie na odpowiedzenie ogniem dopiero wtedy, gdy byli pewni, skaęd pochodzi atak, oraz przekonani, żze na ich drodze nie stojaęzżadne postronne osoby, ktoóre mogłyby ucierpieóc. Rozczarowanie spotkało roówniezż 1 8 0 Por. rozdz. I V . 1 8 1 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 619. 1 8 2 R.K. G i f f o r d , J . N . Jackson, K . B . DeShazo, Observation of a human dimensions research team in Somalia during Operation Restore Hope, w y k ł a d zaprezentowany w r a m a c h I n t e r - U n i v e r s i t y Seminar na A r m e d Forces and Society Biennial Conference, k t ó r a o d b y ł a sie w d n i a c h 2 2 - 2 4 paózdziernika 1993 w B a l t i m o r e , M a r y l a n d . �193 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... czarnoskórych żołnierzy, którzy zastali Somalie zupełnie inna, niż sie tego spodziewali. Nie p o d o b a ł o i m sie to, że Somalijczycy próbowali wykorzystac ten sam kolor skóory, aby uzyskaóc jakieós szczegoólne korzyósci czy uprzywilejowane traktowanie. Nie mogli przejósóc róowniezż obojetnie wobec tego, żze miejscowi wołali na nich nigger albo „niewolnik", co m i a ł o ich u p o k o r z y ć Somalijczycy obrażali słownie rowniez czarnoskóre kobiety służace w armii amerykaóskiej, które nie zakrywały głowy - byli bowiem przekonani, ż e s a m u z u ł m a n k a m i , sprzeniewierzajacymi sie swojej wierze. Pobyt w Somalii frustrował także lekarzy wojskowych, ktoórzy widzieli ogromna liczbe Somalijczykoów wymagaja cych leczenia, jednak nie mogli pomoóc wszystkim, gdyzż polityka amerykanóska w t y m zakresie zastrzegała pomoc jedynie dla osob rannych w w y n i k u działaó sił O N Ź . 1 8 3 Trzeci etap był najbardziej złozony, gdyż w zasadzie mógł rozwinaó się w jednym z d w ó c h w z o r ó w z a c h o w a ó . Jednym była „strategia wojownika" (warrior strategy), prezentowana przez żołnierzy, którzy zaczęli traktowac cała populacjeę Somalii jako potencjalnych wrogoów. Bazowali na stereotypie, zże miejscowi saę leniwi i niecywilizowani oraz zże preferujaę styl zżycia opierajaęcy sieę na bandytyzmie, narkotykach i wynikajaęcym z tego u b o ó s t w i e . Dodatkowo wyrażali przekonanie, ze zołnierze amerykaóscy stana się posmiewiskiem całej misji O N Ź , jeżzeli nie beędaę odpowiadaóc radykalnie na akty przemocy kierowane przeciwko n i m . Przekonanie to opierało się na założeniu, że szacunek wsrod miejscowych mozna zbudowac j e d y n i e p r z y u ż y c i u siły. Takie załozenie wynikało z obserwacji z a c h o w a ó zołnierzy z innych k o n t y n g e n t ó w , którzy jak Belgowie czy W ł o s i - nie wahali się uderzyc nagabującego ich Somalijczyka, czy też nawet - jak Nigeryjczycy i Tunezyjczycy - strzelac do niesfornego t ł u m u , przez co żołnierze tych narodowosci nie byli tak czesto atakowani jak Amerykanie . 184 185 Drugim wzorem z a c h o w a ó na t y m etapie była „strategia humanitarna" (humanitarian strategy), prezentowana przez zołnierzy, którzy choc dostrzegali negatywne zachowania Somalijczykow, to unikali używania siły i starali sie poszukiwac szerszego kulturowego i politycznego w y t ł u m a c z e n i a dla tych zachowaón. Starali sie t y m samym unikaóc stosowania stereotypowego podejóscia do miejscowych, a niektóorzy wrecz proóbowali spojrzeóc na rzeczywistoósóc ich oczyma, dostrzegając ogrom cierpieó wywołany wojnami klanowymi i głodem. Ź o ł n i e r z e ci sugerowali koniecznosc wiekszego zaangazowania wywiadu wojskowego i psychologóow wojskowych w analize sytuacji kulturowej, aby u n i k n a ó b ł e d o w n a m i e j s c u p r o w a d z e n i a m i s j i . Szersza komunikacja 1 8 6 1 8 3 1 8 4 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 1 9 - 6 2 5 . J.A. Ballard, A.J. M c D o w e l l , Hate and Combat Behavior, „ A r m e d Forces & Society" 1 9 9 1 , t. 17, n r 2, s. 2 2 9 - 2 4 1 . 1 8 5 1 8 6 Restore L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 2 5 - 6 2 8 . S.L. A r n o l d , Operations Other Than War in a Power Projection Army: Lessons from Hope and Hurricane Andrew Conflict and Regional Instability, Relief Operations, Operation [ w : ] R.L. Pfaltzgraff, R . H . Schulz, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 1994. Ethnic �194 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... informacji kulturowych w ich przekonaniu pozwoliłaby np. wyjaósnióc,zże okulary słoneczne saę kradzione, gdyżz jest na nie duzży popyt, a pieniaędze mozżna wymienióc na żzywnoósóc;zże niektóorzy Somalijczycy o d m a w i a j a ę p r z y j m o w a n i a wysokoenergetycznych konserw wojskowych, gdyzż po d ł u g i m okresie głodu nie byliby ich w stanie przyswoic bez dalszego uszczerbku dla zdrowia (a poza t y m m o g l i się o b a w i a c , i ż konserwy te z a w i e r a j a w i e p r z o w i n e , ktorej spozżywanie jest zabronione przez islam). Ponadto zżołnierze wykazujacy „podejóscie humanitarne" wykazywali lepsza óswiadomoósóc kulturowa, gdyzż angazżowali sie wroózżnego rodzaju lokalne inicjatywy jak budowa żzłobkóow, szkoół, obozoów dla uchodózcoów - w ten sposoób byli w stanie lepiej zrozumieóc somalijska k u l t u r e . 187 Badania Laury Miller i Charlesa Moskosa wykazały, zże strategia wojownika była czeósciej prezentowana wósroód białych meżzczyzn - zżołnierzy frontowych, szkolonych głoównie do walki z wrogiem. Natomiast kobiety, żzołnierze czarno¬ skórzy oraz zołnierze pełniacy role pomocnicze, niebioracy udziału w walkach i patrolach, chetniej adaptowali sie do strategii humanitarnej. Ta ostatnia grupa przywoływała argumenty antydyskryminacyjne podobne do tych użzywanych w ramach debat w zakresie praw obywatelskich w Stanach Zjednoczonych . 188 Misja w Somalii, wedle autoróow tego badania, była charakterystyczna róownieżz z tego powodu, żze w niej pierwszej zaangażzowano tak duzże siły amerykanóskie w Afryce subsaharyjskiej, oraz dlatego, żze wojska amerykanóskie uzżywały relatywnie mniej przemocy niżz zżołnierze z kontyngentoów panóstw europejskich czy afrykanóskich . Przyczynióc sie miał do tego mieszany pod wzgledem rasy i płci skład kontyngentu a m e r y k a ó s k i e g o . 189 190 Pocza t k i e m konóca amerykanóskiej obecnoósci w Somalii była operacja w Mogadiszu przeprowadzona 3 paózdziernika 1993 roku. Jednostka wojsk amerykanóskich - Task Force Rangers - była właósnie zaangażzowana w wykony¬ wanie wiekszej operacji przeciwko klanowi Habr Gedir, któoremu przewodził wspomniany jużz wyzżej Mohammed Farrah Aidid, odpowiedzialny za przejmo¬ wanie żywnosci majacej p o m ó c głodującej ludnosci oraz za masakre dokonana na zołnierzach pakistaóskich, działających w Somalii z ramienia sił O N Z . Tego dnia siły Task Force Rangers miały za zadanie przechwycenie dwoóch ważznych doradcow Aidida, przebywających w jednej z dzielnic w centrum Mogadiszu, zwanej przez A m e r y k a n ó w Black Sea . A m e r y k a ó s k i d o w ó d c a operacji generał W i l l i a m Garrison, weteran wojny w Wietnamie, zdecydował sie na akcje w dzienó, a nie w nocy, jak to bywało zazwyczaj, ze wzgledu na dostepnoósóc 191 1 8 7 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 2 8 - 6 3 3 . 1 8 8 Ibidem, s. 633. 1 8 9 Z g o d n i e z r a p o r t e m organizacji A f r i c a n R i g h t s w y d a n y m w czerwcu 1993 p o d t y t u ł e m Somali Human Rights Abuses by the U.N. Forces w okresie o d g r u d n i a 1992 do maja 1993 jedynie d w ó c h Somalijczykow z g i n e ł o na s k u t e k n a d u ż y c i a siły przez ż o ł n i e r z y amerykanskich. 1 9 0 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 634. 1 9 1 R . W . Stewart, The United States Army in Somalia, M i l i t a r y H i s t o r y , F o r t Lesley, W a s h i n g t o n 2 0 0 3 , s. 19. 1992-1994, U.S. A r m y Center for �195 8. Bariery międzykulturowe a problem efektywności operacji... celoów, przez co Amerykanie nie mogli wykorzystaóc swej standardowej przewagi technologicznej. M i m o żze w pocza tkowej fazie operacji Amerykanom u d a ł o sie pojmac d o r a d c ó w i przebywajacych z n i m i 22 w s p ó ł p r a c o w n i k o w , gdy oczeki­ wano na konwój majacy przetransportowac ich z miasta, o d d z i a ł o m Aidida u d a ł o sie zestrzelióc pierwszy ósmigłowiec Black Hawk, a 20 m i n u t poóózniej d r u g i . Konwoje wysłane do ochrony ósmigłowcoów i rannych zżołnierzy krazżyły chaotycznie po mieóscie z uwagi na opoóóznienia w komunikacji i trudna sytuacje taktyczna, dodatkowo cały czas były ostrzeliwane przez milicje Aidida. Wkrotce około 100 zżołnierzy amerykanóskich (Rangers i Delta Force) zostało odcietych wmieóscie od wsparcia swych głoównych sił. Z pomoca przyszedł i m dopiero w no¬ cy konwoój uformowany z sił pakistanóskiego kontyngentu ONZ, wspierany przez zołnierzy malezyjskich i pozostałych c z ł o n k o w oddziału Rangers. W czasie tej akcji ósmieróc p o n i o s ł o 19 zżołnierzy amerykanóskich i dwóoch malezyjskich. Straty po stronie sił Aidida szacowane były na 500-1500 p o l e g ł y c h . 1 9 2 193 Ciała zżołnierzy amerykaónskich, wleczone po ulicach Mogadiszu, pokazały nastepnego dnia wszystkie óswiatowe media. W w y n i k u szoku i naciskóow opinii publicznej w Stanach Zjednoczonych po tej akcji, choóc jej cele zostały osia gniete, prezydent Bill Clinton wydał rozkaz wycofania wojsk amerykanóskich z Somalii, ktoóry został zrealizowany w marcu 1994 roku. Natomiast w dniu 22 lutego 1996 roku wydano Presidential Decision Directive 25, zawierajaca sugestie w zakresie poprawy metod szkolenia żzołnierzy amerykanóskich przed misjami pokojowymi O N Z . 1 9 4 Porazżka operacji w Somalii wykazała znaczenie czynnika kulturowego na wielu poziomach. Na pierwszym miejscu było to znaczenie kultury i uwarunkowanó funkcjonowania lokalnej populacji, któorej zlekceważzenie na samym poczatku operacji w y w o ł a ł o efekt domina, wpływajac negatywnie na stosunek obecnych w Somalii sił pokojowych O N Z do ludnoósci lokalnej. Na drugim miejscu pojawiło sie znaczenie odmiennych kultur organizacyjnych, panuja cych w poszczegoólnych kontyngentach narodowych, któore stanowiły przeszkode dla spoójnego i efektywnego wspoółdziałania. Na trzecim miejscu nalezży wskazaóc odmiennosc k u l t u r organizacji p o z a r z ą d o w y c h - cywilnych, udzielajacych pomocy w t y m regionie - i kultury wojskowej, któore doprowadziły do dublo¬ wania sie zadaó lub wrecz celowego wprowadzania w bład drugiej strony. Reasumuja c, brak óswiadomoósci miedzykulturowej na wielu poziomach okazał sie druzgocacy dla osiagniecia celow operacji, a Somalia okreslana jest dzisiaj „liderem" panóstw upadłych w Afryce i „afrykanóskim A f g a n i s t a n e m " . 195 1 9 2 Ibidem, s. 2 1 . 1 9 3 Ibidem, s. 23. 1 9 4 Clinton Administration Policy on Reforming Multilateral www.fas.org/irp/offdocs/pdd25.htm 1 9 5 s. 100. Peace Operations (PDD 25), http:// (26.10.2011). Za: J. Z a w a d z k i , Somalia: wyzwanie dla społeczności międzynarodowej, „ B e l l o n a " 2 0 0 9 , n r 4, �196 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Podsumowanie Zagadnienie doniosłoósci kultury organizacyjnej jest przedmiotem refleksji badawczej roówniezż od pewnego czasu w Polsce . W ł o d z i m i e r z Chojnacki, podkreóslajaęc znaczenie tej problematyki, stwierdza: „Zwroócenie uwagi na dobre zrozumienie specyfiki kulturowej - to wspoółczeósnie obligatoryjny wymóog, szczegoólnie dla kadry zawodowej służzaęcej w jednostkach w i e l o n a r o d o w y c h " . Jednoczeósnie wskazuje, żze wprowadzenie pożzaędanych zmian w kulturze organi¬ zacyjnej wojska nie jest sprawaę łatwaę. A pierwszym objawem zmiany jest opoór . Przykładem mozże t u byóc kwestia feminizacji wojska i reakcji kultury „męeskocentrycznej" na obce jej dotychczas e l e m e n t y . Badaczka tego zagad¬ nienia, Anna Deębska, zauważza nawet: „...wojskowa - zawodowa i kontraktowa - słuzżba kobiet stanowi wieększe wyzwanie dla integracji i tworzenia jakoósciowo nowej kultury organizacji w polskiej armii nizż przystosowanie struktur i ludzi do służzby w ósrodowisku w i e l o k u l t u r o w y m " . Odwołujaęc sieę do badanó prowa¬ dzonych od lat, takzże w tej mierze, przez Wojskowe Biuro Badanó Społecznych, Chojnacki zauwazża, zże funkcjonujaęca kultura organizacyjna mozże byóc istotnaę barieraę utrudniajaęcaę proces profesjonalizacji wojska, a na przeszkodzie staóc t u możze kadra dowoódcza, ktoórej silne zakorzenienie w utrwalonej kulturze organizacyjnej możze blokowaóc rozwoój indywidualny pozostałej czeęósci kadry. Możzliwoósóc dokonania pożzaędanej zmiany zalezży wieęc w duzżym stopniu od kompetencji dowóodcóow w zakresie diagnozowania i przeprowadzania zmian w kulturze organizacyjnej . 196 197 198 199 200 201 W t y m kontekóscie nalezży wspomnieóc zagadnienie organizacji uczaęcych sieę. Pisza o n i m m.in. Terry Deal i Alan K e n n e d y . Badacze ci zwracaja uwage, że 202 1 9 6 Z drukoów z w a r t y c h szerzej na ten t e m a t m . i n . : M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit.; J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), op.cit.; M . Bodziany, op.cit.; W . C h o j n a c k i , Profesjonalizacja..., op.cit.,s.34-48. 1 9 7 W . C h o j n a c k i , Kultura 1 9 8 M . A . O b r u s i e w i c z , Kultura organizacyjna wojska..., op.cit., s. 1 9 1 . organizacyjna w działaniach połaczonych, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit., s. 6 1 . 1 9 9 Jak zauważza A d a m K o ł o d z i e j c z y k , jest to na tyle powazżny c z y n n i k zmiany, zże nie mozżna go bagatelizowaóc n a w e t t a m , gdzie odsetek k o b i e t w m u n d u r a c h jest n i k ł y . A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczeńtstwo, op.cit., s. 55. W badaniach tego autora z o s t a ł a oceniona Por. k w e s t i a dopuszczalnoósci obecnoósci k o b i e t w W o j s k u P o l s k i m i gotowoósóc do w s p o ó ł p r a c o w a n i a z k o b i e t a - ż o ł n i e r z e m w sposob n e g a t y w n y (takiej o d p o w i e d z i u d z i e l i ł o 4 0 % badanych w grupie p o d c h o r ą ż y c h ) . Prawie 3 6 % badanych w o j s k o w y c h z g a d z a ł o sie j e d n a k na d o b r o w o l n y u d z i a ł kobiet w strukturach wojskowych, ale z w y ł ą c z e n i e m s t a n o w i s k z w i ą z a n y c h z w a l k a . Blisko 4 9 % u w a ż a ł o , ż e k o b i e t y w w o j s k u w y k o n u j a swoje zajęcia gorzej n i ż mezczyzni. Ibidem, s. 50¬ 51. 2 0 0 A . D ę b s k a , Kobiety w kulturze organizacyjnej wojska, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a , op.cit., s. 146. Jak dalej z a u w a ż a , m i m o ż e k o b i e t y s ł u ż a w s i ł a c h z b r o j n y c h w s z y s t k i c h p a ó s t w N A T O , fakt ten nadal b u d z i spore emocje i k o n t r o w e r s j e . Ibidem, s. 147. 2 0 1 Ibidem, s. 192. 2 0 2 T.E. Deal, A . A . Kennedy, Corporate Cultures - The Rites of Corporate Massachusetts 1983, za: M . Cieslarczyk, O potrzebie i mozliwosciach..., Life, op.cit., s. 55. Reading, �197 Podśumowanie kultura organizacyjna powstaje w w y n i k u wieloletniego procesu uczenia sieę ludzi - ucza się z a r ó w n o ludzie, jak i całe organizacje. Ludzie, a razem z n i m i organizacje muszaę bowiem reagowaóc na zmiany zewneętrzne i wewneętrzne, wykrywając i korygujac z a u w a ż o n e nieprawidłowosci. Badacze zwracaja jednak uwage, ze zmiany moga, miec charakter wspomagajacy lub hamujący, a żeby były skuteczne i pozytywne dla organizacji - muszaę byóc sterowane . Pojawiajaę sieę wtedy pytania: w jakich kategoriach działaó dowodcy umiescic kreowanie kultury organizacji? Kiedy i dlaczego wprowadzac zmiany w kulturze organiza­ cji? W j a k i m celu? Jaki efekt osiagnaó? Jaka kultura organizacji n a p r a w d ę jest pozżaędana, takżze z p u n k t u widzenia wielonarodowych operacji? . Choóc na te pytania n i e ł a t w o dac odpowiedz, z pewnoscia wiedza o tym, jaka jest aktualna kultura organizacyjna wojska oraz j a k i m zmianom we w s p ó ł c z e s n y m swiecie wojsko bedzie m u s i a ł o stawic czoło, jest wstepem do tego, aby sterowac zmianami w t y m zakresie - jak wskazywano w poprzednich rozdziałach, zachodzi obecnie sterowanie zmianaę w kierunku „wojska (bardziej) kompe¬ tentnego kulturowo". 203 204 Nie istnieje przy t y m ż a d n a uniwersalna zasada, reguła, mowiaca o tym, w jaki sposob zarzaędzac wielokulturowaę organizacjaę. Istnieje jednak praktyczna koniecznosc budowania swiadomosci kulturowej w odniesieniu do rożznic kulturowych. Kluczem do tego m o ż e byc tylko i wyłacznie uwzględnienie problematyki swiadomosci kulturowej w programach tworzonych na potrzeby szkolnictwa wojskowego, powiaęzanych i zrożznicowanych w zalezżnosci od szczebli, pozniej zas od rodzaju zadan i charakteru samej operacji wielonaro¬ dowej. Jak z a u w a ż a generał Robert H . Scales, kompatybilnosc dowodcow i jednostek jest ważzniejsza niżz kompatybilnosc w doktrynie i w y p o s a ż z e n i u . Kompatybilnosc, oparta na swiadomosci roznic kulturowych, służy bowiem budowie wzajemnego zaufania i szacunku podczas operacji wielonarodowych. Tylko tego typu działanie moze minimalizowac p u ł a p k ę swoistego paradoksu, w j a k i m znalazło sie dzis w s p o ł c z e s n e wojsko: miedzynarodowe sojusze i koalicje sa konieczne (także ze wzgledu na ekonomizację wysiłku wojskowe¬ go) do prowadzenia efektywnych operacji wielonarodowych, a jednoczeósnie sam fakt ich wielonarodowoósci powoduje obnizżenie ich efektywnoósci . Poniewazż trudno w dzisiejszych realiach ósrodowiska bezpieczenóstwa i bezprecedensowej wspołzależnosci zglobalizowanego swiata wyobrazic sobie scenariusz zwiekszenia sięe liczby operacji jednonarodowych, trzeba poszukiwac rozwiaęzan minimalizujaęcych potencjalne skutki negatywne operacji wielonarodowych. Takim w ł a s n i e rozwiazaniem jest budowanie wspolnej swiadomosci kulturo¬ wej, opierajaęcej sięe n a s w i a d o m o s c i rozżnic w kulturach organizacyjnych, 205 206 2 0 3 2 0 4 Ibidem. Por. M . A . O b r u s i e w i c z , op.cit., s. 6 1 . 2 0 5 R . H . Scales, op.cit. ,s. 4 - 1 0 . 2 0 6 A . K i n g , The Paradox of Multinationality, Challenges in Military [ w : ] C . M . Coops, T.S. Tresch (red.), Cultural Operations, N A T O Defense College, R o m e 2007, s. 2 5 1 . �198 IV. Kultura organizacji wojśka - u podstaw świadomości miedzykulturowej... ó kulturach narodowych i kulturach wojskowych. Swiadomoósóc kulturowa mozże w ten sposoób przyczynióc sięe do budowania wielokulturowej, lecz pomimo wszystko spoójnej, kultury organizacyjnej, a przez to i tozżsamoósci Sojuszu Północnoatlantyckiego. wiadomosc kultury organizacji - zwłaszcza tak szczegolnej jak wojsko, odreębnoósci narodowych istniejaęcych w jej ramach, przy jednoczesnym funk¬ cjonowaniu wspóolnych wartoósci, umozżliwiajaęcych przezwycieęzżanie roózżnic narodowych i w s p o ł p r a c ę w ramach koalicji lub sojuszy, jest istotnym wstepem do rozwiązania problemow miedzykulturowych w e w n ą t r z wielonarodowych (a przez to wielokulturowych) sił wojskowych. To z kolei m o ż e stac się dopiero p o c z ą t k i e m do nawiązania efektywnej wspołpracy z kolejna,, bardzo odmienna grupaę kulturowaę, jakaęjest ludnoósóc cywilna, zazwyczaj w dodatku wywodzaęca sieę z odmiennego kreęgu kulturowego nizż grupy wojskowe obecne na jej terytorium. ó �R O Z D Z I A Ł Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia „przeciw-przeciwpartyzancka" - zdobywanie wiedzy o kulturze przez państwo i wojsko ...okupowanie przez Pentagon umysłów akademickich może trwać, dużo dłużej niż. okupacja i w odpowiedzi moze wymagac intelektualnych działań Iraku partyzanckich. Tom Hayden 1 Wprowadzenie Rozwazżajaęc temat zdobywania i wykorzystywania wiedzy o kulturze przez panóstwo i wojsko, należzy wypunktowaóc kilka podstawowych waętkoów, któore stanowiaę osnowęe tego złozżonego dyskursu. Po pierwsze, pytania o ózróodła, znaczenie i charakter wspoółpracy mieędzy óswiatem nauki a óswiatem polityki kierujaę nas ku pytaniom o zasady etyki zawodowej, ktoóre w wieększoósci nauk społecznych i humanistycznych krystalizowały sięe wraz z ich rozwojem. Poczaętki tych nauk z d e t e r m i n o w a ł y w wielu aspektach póoózniejszy stosunek badaczy do wspóołpracy ze óswiatem p o l i t y k i : administracji kolonialnej i panóstwowej, wojska, wywiadu etc. Staęd tezż próoba przeósledzenia głoównych „punktóow zapalnych" w rozwoju antropologii jako nauki predestynowanej do opisywania roóżznych kultur. Po drugie, nalezży zauważzyóc,izż filozoficznym t ł e m dyskusji toczaęcej sieę mieędzy dzisiejszymi zwolennikami wspóołpracy z wojskiem a jej obecnymi przeciwnikami jest de facto pytanie o sens samej wojny: czy jest to odwieczny element natury ludzkiej, a więec nieunikniona jest jej cykliczna powtarzalnoósóc wroóżznych odmianach, czy tezż wojna jest złem, wynaturzeniem, od ktoórego trzeba trzymaóc sieę jak najdalej, a w ktoórym uczestnictwo obciaęzża t y m moc¬ niej badacza społecznego, zże jego powinnoósciaę, identycznaę z powinnoósciaę le¬ karza, jest primum non nocere? Jeżeli wojna jest nieunikniona, dopoki istnieje człowiek, i jedyne, co możzna zrobióc, to „redukowaóc cierpienie", takzże przez poszanowanie kultury ludnoósci cywilnej, to działania zmierzajaęce do poprawy relacji wojsko-ludnoósóc lokalna powinny byóc postrzegane jako wreęcz moralny obowiaęzek badaczy społecznych. Jeósli jednak wojna jest z ł e m ostatecznym, a wojsko organizacjaę stosujaęcaę zbiorowaę i zorganizowanaę przemoc, to jakie¬ kolwiek zaangazżowanie sięe w popraweę jego wizerunku i jego relacji z niektoórymi 1 T. H a y d e n , Harvard's Humanitarian Hawks, „ T h e N a t i o n " 14 lipca 2007. �200 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... grupami społecznymi jest w i k ł a n i e m sięe w „ p a k t o w a n i e z szatanem", w ktoórym przegrywajaę zasady etyczne i moralne nie tylko czysto zawodowe, ale i te po prostu ludzkie. Byóc mozże jest jednak jeszcze inaczej: ani wojna, ani pokoój nie saę wpisane w geny człowieka - człowiek jest zdolny do wszystkiego . Postawy, jakie przyjmujemy wobec wojny i tego, co jest na wojnie dopuszczalne (np. torturowanie terrorystoów w celu wymuszenia zeznanó), zalezżaę zaroówno od wzoroów kultury, jak i doóswiadczanych, historycznych okolicznoósci, w jakich przebiega w o j n a . W a ę t k i te saę rozwazżane w punktach niniejszego rozdziału, w któorych zarysowano głoówne argumenty w sporze wokoół amerykanóskiego programu Human Terrain System . W jego kontekóscie analizowane saęróowniezż typy napięeóc tworzaęcych sieę mieędzy róożznorodnymi rolami, jakie zmuszony jest odgrywaóc antropolog: daężzaęcego do obiektywizmu badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta okreóslonego zawodu/kultury organizacji za¬ wodowej, np. stowarzyszenia antropologicznego, zaufanego przedstawiciela interesóow badanej grupy etc . 2 3 4 5 Antropologia staje sięe w niniejszym rozdziale przedmiotem rozwazżanó z p u n k t u widzenia jej w p ł y w u na p r o w a d z o n a ę p r z e z panóstwa politykęe zagraniczna, a przez to takze na stosunki m i ę d z y n a r o d o w e . Osia zainteresowan pozostaje antropologia zaangażzowana i „zdemilitaryzowana" w Stanach Zjed¬ noczonych. Jej u w i k ł a n i e jest ukazane na przykładach wojny z Japoniaę po ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku i wojny w Wietnamie w latach 1957-1975 - dwoóch z trzech kluczowych przed Irakiem i Afganistanem konfliktoów, w ktoóre były z a a n g a ż o w a n e Stany Zjednoczone w X X wieku, wymagających poznania „kultury przeciwnika" . O ile przykład Japonii okazał sieę, w opinii wieększoósci badaczy, p r z y k ł a d e m praktycznego wykorzystania antropologoów i ich wiedzy o kulturze, o tyle przykład W i e t n a m u wskazuje na porażzkeę „wywiadu etnogra¬ ficznego" w zderzeniu z silnaę kulturaę organizacyjnaę wojska i mentalnoósciaę amerykanóskich dowoódcoów. W Wietnamie zabrakło odpowiednika Douglasa MacArthura, ktory miał okazję dobrze poznac k u l t u r ę j a p o ó s k a jeszcze w okresie poprzedzajaęcym przystaępienie Stanoów Zjednoczonych do I I wojny óswiatowej. Jego legendarna juzż óswiadomoósóc w t y m zakresie (jak pisał o n i m Ralph Peters, parafrazujaęc znane słowa Juliusza Cezara veni, vidi, vici: „Przybył, zobaczył, 6 2 R.B. Ferguson, Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2007, s. 5. 3 Por. ibidem. 4 T e r m i n w zasadzie n i e p r z e t ł u m a c z a l n y na jeęzyk p o l s k i . D o s ł o w n e b r z m i e n i e : system „ t e r e n u ludzkiego". 5 nauk Z o b . szerzej: a r t y k u ł na t e m a t roól a n t r o p o l o g o ó w w p e r s p e k t y w i e r o z w o j u wspoółczesnych humanistycznych: i zawodowej kulturowej. M . Lubas, Miejsce personie antropologa społecznego, Studia z antropologii społecznej, etyki w etnografii. [ w : ] M . Flis O moralnym (red.), Etyczny zaangażowaniu wymiar tozżsamosci Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakoów 2004, s. 169¬ 200. 6 Bardzo i s t o t n a b y ł a r o w n i e z w o j n a w K o r e i w latach 1 9 5 0 - 1 9 5 3 , k t o r a choc p r o w a d z o n a z s i ł a m i k o m u n i s t y c z n y m i p o d flagaę O N Z , zaangazżowała przede w s z y s t k i m siły amerykanóskie. �201 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze 7 z r o z u m i a ł " ) i umiejętnosc wykorzystania analiz kulturowych w praktyce powojennej okupacji Japonii zaważyły na tym, że pomimo olbrzymiej tragedii Hiroszimy i Nagasaki (6 i 9 sierpnia 1945) u d a ł o się u n i k n a ó uczynienia z Ja¬ ponii nieprzejednanego wroga Stanoów Źjednoczonych, co z pewnoósciaę możzna uznac za sukces ówczesnej polityki amerykaóskiej. Wietnam natomiast stał się p r z y k ł a d e m porazki tej polityki. 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzystywanie wiedzy o kulturze Nie ma juzż dzisiaj nic kontrowersyjnego w stwierdzeniu, zże antropologia imperialna narodziła się jako „ n i e o d r o d n e dziecko" epoki kolonialnej (czy tez „beękart epoki kolonialnej", jak piszaęniektoórzy badacze, odrzucajaęcy jej niechlubne korzenie), jako owoc „zachodniego imperializmu" . Ź d e c y d o w a n a większosc badaczy historii antropologii w ten w ł a s n i e s p o s ó b okresla dzis jej poczatki. Odrzucenie dziedzictwa kolonializmu zaczęło się w ramach rozwija­ jącej sie od lat 70. X X wieku krytyki postkolonialnej, ktora rozwinęła skrzydła dzięki d w ó m podstawowym pracom: Frantza Fanona (Wykluty lud ziemi, 1961) oraz Edwarda Saida (Orientalizm, 1978). Postkolonializm stworzył słownik krytycznych pojęeóc mozżliwych do zastosowania w analizie „kulturowej bezsilnoósci peryferii", opisywanej w pracach Homiego Bhabhy, publikacjach Billa Ashcrofta, Garetha Griffithsa i Helen Tiffin czy Gayatri Chakravorty Spivak; zaczai byó szybko utozsamiany z postulatem „dekolonizacji u m y s ł o w " , w y r a ż o n y m w tytule ksiażki kenijskiego pisarza Ngugi W a Thiong'o Decolonising the Mind: The Politics ofLanguage in African Literature. 8 Antropologowie, za sprawaę krytyki postkolonialnej obecnej w ich gronie od lat 70. X X wieku, także za s p r a w a k s i a ż k i pod redakcja, Talala Asada Anthro­ pology and the Colonial Encounter , postawili sobie za punkt honoru oddanie głosu wykluczonym i z e p c h n i ę t y m na margines społecznosciom pozaeuropejskim, ktore kiedys badali na użytek władzy kolonialnej, a k t ó r y m w swiecie postkolonialnym chcieli oddac choc częesc praw zabranych przez epokeę kolonialnaę. Jak z a u w a ż a Wojciech Kruszelnicki, głowna kwestia,, wokoł ktorej skupiaja się argumenty ksiaęzżki Talala Asada, jest „nieczyste sumienie" antropologii wobec wspierania nieetycznych praktyk brytyjskiego kolonializmu. Jak wyjasnia we wsteępie do tomu: „Antropolodzy majaę prawo twierdzic,zże przyczynili sięe do zachowania kulturowego dziedzictwa społeczenstw, ktore badali [...]. Lecz p r a w d a j e s t r o w n i e z , i z m i e l i o n i swoj udział, czasem tylko posredni, 9 7 R. Peters, Fighting for the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, Mechanicsburg 1999, s. 58. 8 Antropologie Stockingiem, imperialna, rozwijaną w krajach majacych należzy odrozżnic o d a n t r o p o l o g i i narodowej, kolonie, rozwijanej za George'em w ramach projektu narodowego, n p . w Polsce. 9 T. A s a d (red.), Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, L o n d o n 1973. �202 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... w utrzymywaniu struktur władzy reprezentowanych przez system kolonialny" . To bowiem zjawiska, któore kształtowały sięe pod w p ł y w e m ekspansji kolo¬ nialnej (orientalizm, kolonializm, imperializm i zachodzące wraz z n i m i procesy modernizacji i westernizacji), stały się elementem europejskiej tozsamosci w X I X i X X wieku, wspolnym dziedzictwem wielu s p o ł e c z e ó s t w europejskich , z ktoórym antropologowie p r z e ł o m u X X i X X I wieku zapragneęli zerwaóc. Wiek X I X był okresem kumulowania, klasyfikowania i hierarchizowania wiedzy o óswiecie, zwłaszcza t y m Nowym, i podbijanych „Innych". Wiedza 0 „Innych", jak kazżda wiedza, m u s i a ł a zostaóc uporzaędkowana, pogrupowana, poddana klasyfikacjom i hierarchizacji. W takim właósnie kontekóscie rodzi sieę antropologia majaęca za zadanie wyjaósnióc Europie miejsce społeczenóstw „pry¬ mitywnych", „pozaeuropejskich" na wznoszaęcej sięe drabinie rozwoju i posteępu. Antropologia stała sieę w owym czasie naukaęróownaę tym, ktoóre były juzż trwale zakorzenione w europejskim óswiecie uniwersyteckim dzięeki p o w o ł a n i u włas¬ nych instytucji: poczaętkowo muzeoów kolonialnych, poóózniej etnograficznych 10 11 1 katedr uniwersyteckich. Pierwsze muzea etnograficzne załozżono w 1807 ro¬ ku w Kopenhadze, w 1867 w Petersburgu, w 1873 w Berlinie, w 1875 w Dreznie, w 1878 w Paryzżu, a w 1879 w Hamburgu. Bardzo wiele z nich p o w s t a ł o w wy¬ niku nagromadzenia obiektóow najpierw przywiezionych z kolonii, a nasteępnie prezentowanych wraz z „ludami p r y m i t y w n y m i " na wystawach óswiatowych i kolonialnych jako atrapa „ n a t u r a l n e g o otoczenia" . 12 Wraz z kolonialnymi podbojami zaczeęły rozwijaóc sieę badania naukowe nad kulturami pozaeuropejskimi, prowadzaęce do powstania nowych szkóoł i paradygmatóow. Narodził sięe brytyjski funkcjonalizm (Malinowski, Radcliffe-Brown), Boasowski historyzm i relatywizm (Boas, Benedict, Herskovits, Kroeber), francuska szkoła socjologiczna (Durkheim, Mauss), niemiecka szkoła kręegóow kulturowych (Ratzel, Frobenius, Schmidt). Zostały utworzone pierwsze katedry etnologiczne na uniwersytetach: w 1866 roku A d o l f Bastian zaczaęł wykładaóc na Friedrich-Wilhelms-Universitat w Berlinie, w 1884 Edward Burnett Tylor na uniwersytecie w Oksfordzie, a w 1896 roku Franz Boas w Stanach Zjednoczo¬ nych na Columbia University . Ten ostatni pracował tam przez 37 lat, wywierajaęc olbrzymi w p ł y w na całe pokolenie amerykanóskich antropologoów, czynnych zaroówno w czasie I I wojny óswiatowej, jak i w okresie powojennym. W Polsce w 1905 roku Kazimierz Stołyhwo zorganizował Pracownięe Antropologii przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, a w 1908 roku p o w s t a ł Z a k ł a d 13 1 0 Cyt. za: W . K r u s z e l n i c k i , Antropologia reprezentacji, 1 1 i kolonializm czyli o polityczno-kulturowym uwikłaniu „ K u l t u r a i H i s t o r i a " 2010, nr 17. J. K i e n i e w i c z , Wprowadzenie do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu, Wydawnictwo A k a d e m i c k i e D i a l o g , W a r s z a w a 2003, s. 244. 1 2 Za: H . Schreiber, Koncepcja „sztuki prymitywnej". Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w swiecie Zachodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012. 1 3 F. Boas, G . W . Anthropology, 1883-1911, Stocking Jr. (red.), A Franz Boas Reader. Basic Books, N e w Y o r k 1974, s. 290. The Shaping of American �203 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze Antropologii na Uniwersytecie Jagiellonskim w Krakowie, ktorym kierował Julian Talko-Hryncewicz, autor ksiażki Człowiek na ziemiach naszych ( 1 9 1 3 ) . Były to badania toczace się przede wszystkim w ramach antropologii fizycznej. Ź kolei pierwszym uprawiającym antropologie kultury (etnologię) był Wincenty Pol, który w latach 1849-1852 wykładał geografię, a także etnografię na pierw¬ szej w Polsce Katedrze Geografii Powszechnej Fizycznej i Poróownawczej na Uniwersytecie J a g i e l l o ó s k i m . Pierwsza katedra etnologii na dzisiejszym tere­ nie Polski p o w s t a ł a w 1919 roku w Poznaniu . 14 15 16 Po r o k u 1840 zaczeły rowniez powstawac pierwsze stowarzyszenia antropologiczne: w Stanach Źjednoczonych pod nazwaę American Ethnological Society (1842), w roku nastepnym w Wielkiej Brytanii p o w o ł a n o Ethnological Society of London, ktore w 1871 roku połaczyło sie z Anthropological Society of London (1862), tworzaęc funkcjonujaęcy do dzisiaj Royal Anthropological Institute (RAI). Podobne stowarzyszenia, choc czesto oprocz antropolo¬ gii zajmujaęce sięe biologiaę czy archeologiaę, utworzono w owym czasie takzże wParyzu (1858), Berlinie (1869), Wiedniu (1870), we Włoszech (1871) i w Szwe­ cji ( 1 8 7 2 ) . W Polsce pierwszym takim stowarzyszeniem staje sie Towarzystwo Ludoznawcze (obecnie: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze) założone w 1894 roku. W 1895 roku we Lwowie odbyło sie pierwsze Walne Ź g r o m a d z e n i e Towarzystwa . W drugiej połowie X I X wieku rodzi się więc antropologia jako nauka oferujaca wiedze o r ó ż n o r o d n o s c i kulturowej człowieka. 17 18 Źwiazki antropologii i władzy kolonialnej były szczególnie bliskie w X I X -wiecznej Wielkiej Brytanii, bedacej ó w c z e s n i e rozległym imperium, nad k t ó r y m „słoóce nigdy nie zachodzi". W 1908 roku brytyjscy antropologowie zaczeli szkolióc urzednikoów administracji kolonialnej w Sudanie, a w 1926 roku p o w o ł a n o Miedzynarodowy Instytut Kultur i Jezyków Afrykanskich , ktorego p r z e w o d n i c z ą c y m rady wykonawczej z o s t a ł l o r d Frederick Lugard, były gubernator N i g e r i i . Co ciekawe, misja Instytutu rozwijała sie t a k ż e n a podstawie wnioskow z artykułu Bronisława Malinowskiego Praktyczna antropo­ logia (1929), wydanego w publikowanym przez Instytut od 1928 roku czasopismie naukowym „Afryka", w k t ó r y m autor a r g u m e n t o w a ł , iż wiedza antropologiczna powinna byc stosowana do rozwiązywania problemow, przed 19 20 1 4 T . B i e l i c k i , T. K r u p i ó s k i , J. S t r z a ł k o , Historia pologiczny" 1987, t. 53, z. 1 5 antropologii w Polsce, „ P r z e g l a d A n t r o ­ 1-2. A . P o s e r n - Ź i e l i ó s k i , Kształtowanie sie etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), [ w : ] M . Terlecka (red). Historia etnografii polskiej, O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1973, s. 53. 1 6 Ź a s z c z e g ó ł o w e informacje i w s k a z ó w k i bibliograficzne dotyczace r o z w o j u antropologii w Polsce d z i ę k u j ę prof. M i c h a ł o w i B u c h o w s k i e m u . 1 7 A . Barnard, J. Spencer (red.), Encyclopedia ofsocial and cultural anthropology, Routledge, (1895-1995), Wydaw¬ L o n d o n 1996, s. 4 4 . 1 8 Ź . K ł o d n i c k i (red.), Kronika Polskiego Towarzystwa nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, W r o c ł a w 1 9 International 2 0 B. M a l i n o w s k i , Practical Anthropology, Institute of African Ludoznawczego 1997. Languages and Cultures. „Africa" 1929, nr 2, s. 2 2 - 3 8 . �204 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... 21 którymi stoi kolonialna administracja . Przypuszcza się, iz celem artykułu było po prostu zdobycie funduszy z Instytutu na badania Malinowskiego i jego studentoów w Afryce, z któorym badacz oówczeósnie wspoółpracował, a pokazanie „ o b u s t r o n n y c h korzyósci" m i a ł o sieę do tego przyczynióc . Przy t y m wszystkim nalezży pamięetaóc,żze choóc znaczenie kolonializmu dla rozwoju antropologii było kolosalne, to jużz antropologii dla kolonializmu wcale takie nie b y ł o . Wiedza, ktoóraę antropologowie dostarczali kolonialnej administracji, nie zawsze była b o w i e m przez niaęmożzliwa do przyswojenia i użzycia. Natomiast fakt funkcjonowania kolonialnej administracji miał kluczowe znaczenie dla mozżliwoósci prowadzenia badanó. Jak pisze Nicholas Dirks: „wiedza antropologiczna k o n s t y t u o w a ł a sięe dzieęki głeębokiej historycznoósci samego panóstwa kolonial¬ nego, w czasach gdy antropologia była historiaę ludzi skolonizowanych" . 22 23 24 Epoka I wojny óswiatowej przyniosła antropologom i archeologom nowe doóswiadczenia - działalnoósóc szpiegowskaę. Umiejeętnoósci wnikliwej obserwacji okazały sięe przydatne dla rzaędoów i wielu antropologoów brało aktywny udział w k s z t a ł t o w a n i u polityki tych paónstw . Najwieększaę sławeę zyskał Sylvanus Morley (1883-1948), archeolog, który odkrył starozytne miasto Naachtun i prowadził prace rekonstrukcyjne przy Chichen Itza, do historii zaós przeszedł jako wybitny badacz prekolumbijskich cywilizacji Majóow. Beędaęc znakomitym archeologiem, pozostawał roównoczeósnie najlepszym tajnym agentem, jakiego Stany Zjednoczone miały w czasie I wojny óswiatowej . 25 26 Juzż wtedy po raz pierwszy zarysowuje sieę jednak odmienny sposóob postrzegania działalnoósci antropologoów. W 1919 roku najsłynniejszy oówczeósnie antropolog Ameryki, do dziós nazywany „ojcem amerykanóskiej antropologii", Franz Boas (1858-1942), opublikował list Scientists as Spies na ł a m a c h „The N a t i o n " , w ktoórym stwierdził, żze ludzie tacy jak Sylvanus Morley, Samuel Lothrop, Herbert Spinden i John Mason (choóc nie wymieniał wprost ich nazwisk), doprowadzili do „ p r o s t y t u c j i n a u k i przez użzywanie jej jako przykrywki dla szpiegowskiej działalnoósci". Choóc list był króotki, wywołał polityczno-naukowaę burzeę (pełna treósóc listu w Aneksie). Osiemdziesiaęt lat 27 2 1 M . M c F a t e , Anthropology Relationship, 2 2 Applied and Conterinsurgency: The Strange Story of Their Curious „ M i l i t a r y R e v i e w " 2 0 0 5 , t. 85, nr 2, s. 28. T. Weaver, Malinowski Anthropology as Applied Anthropologist, [ w : ] T. Weaver (red.), The Dynamics of in the Twentieth Century: The Malinowski Award Papers, Society for A p p l i e d A n t h r o p o l o g y , O k l a h o m a C i t y 2 0 0 2 , s. 19. 2 3 T. Asad, From the History ofColonial [ w : ] J. V i n c e n t (red.), The Anthropology Anthropology to the Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, ofColonial Theory and Encounter, Critique, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d , O x f o r d 2002, s. 134. 2 4 Cyt. za: W . K r u s z e l n i c k i , 2 5 Wymienióc t u mozżna takzże takie nazwiska, jak: A r t h u r Carpenter, T h o m a s G a n n , J o h n op.cit. H e l d . M . McFate, op.cit., s. 28. 2 6 Ibidem, s. 29. 2 7 Przedruk l i s t u do redakcji, z a t y t u ł o w a n y Scientists Anthropologists s. 2 3 - 2 5 . as Spies, [ w : ] R.J. Gonzóalez (red.), in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004, �205 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze pozniej David Price na łamach tego samego pisma opublikował list, majacy w założeniu stanowic ciag dalszy historii przedstawionej przez Franza Boasa, zatytułowany Anthropologists as Spies . Ostry w tonie list Boasa został óowczeósnie bardzo krytycznie przyjęety przez Amerykaónskie Towarzystwo Antropologiczne (American Anthropological Association - A A A ) , któore w głosowaniu, róożznicaę21 głosóow do 10, oficjalnie odcięeło sieęod tego listu. Dla autora był to szok, pełnił bowiem wóowczas funkcjęe prezesa A A A , a tymczasem ledwie uniknaęł wydalenia z jego grona. Sytuacja ta jednak stanowiła odbicie konfliktu politycznego z antropologami ze Smithsonian Institution, zmarginalizowanych przez Franza Boasa w ósrodowisku antropologicznym ze wzglęedu zaroówno na osobiste animozje, jak i zawodowaękrytykęe programu ewolucjonistycznego dominujaęcego w Smithsonian, ktoóry Boas potęepiał za ryzykowne spekulacje teoretyczne i brak rygoru badanó empirycznych . 28 29 Konflikt zaostrzył sie w realiach I wojny swiatowej. Podczas niej Franz Boas i jego uczniowie byli proniemieccy lub neutralni. Tymczasem antropologowie ze Smithsonian byli zwolennikami Ententy. Sylvanus Morley zas w o w y m czasie w s p o ł p r a c o w a ł z dyrektorem w Smithsonian - W i l l i a m e m Henrym Holmesem. Narastajaęcy latami konflikt Boasa z Holmesem zaostrzył sieę radykalnie po p u b l i k a c j i jego l i s t u . W i l l i a m Holmes o d p o w i e d z i a ł obelgami, piszaęc o „zdradzieckim artykule Boasa", potęepiajaęc „pruskaę kontrolęe nad antropologiaę w t y m kraju" (Boas był zasymilowanym niemieckim Źydem, urodzonym w M i n gen w Westfalii, w y k s z t a ł c o n y m na uniwersytecie w Berlinie), i domagajaęc sieę połozżenia kresu „reżzimowi H u n o w " . W sytuacji wojny wrogosc wobec „obcych" zaogniała sieę nawet wsrod antropologow. Dosc symptomatycznie, już w 1917 roku, Randolph Bourne (1886-1918), znany lewicowy intelektua¬ lista, pisarz i przeciwnik angażzowania sieę przez Stany Źjednoczone w „zbrojne promowanie demokracji" w innych czeęsciach swiata , pisał o szoku, jakiego 3 0 31 2 8 D . Price, Anthropologists Public Sphere, as Spies, p r z e d r u k w : R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists in the op.cit., s. 6 2 - 7 0 . Price o d s z u k a ł w s w o i c h badaniach nazwiska c z w o r k i antro- p o l o g o w oskarzżonych przez Boasa i o d k r y ł , iżz trzech z n i c h g ł o s o w a ł o na posiedzeniu A A A p r z e c i w k o Boasowi, t y l k o jeden n a t o m i a s t - J o h n M a s o n - za p o z o s t a w i e n i e m Boasa. M a s o n n a p i s a ł rowniezż pozniej przepraszajaęcy list do Boasa, w k t o r y m t ł u m a c z y ł sieę, izż przyjaęł roleę szpiega z poczucia patriotycznego obowiaęzku. Ibidem, s. 63. D a v i d H . Price jest rowniezż a u t o r e m z n a k o m i t e j pracy, s z c z e g o ł o w o napisanej na p o d s t a w i e z r o d e ł u d o s t e ę p n i o n y c h m u przez F B I Freedom of Information Act, k s i a ż k i Anthropological rican Anthropology 2 9 i funkcje Intelligence. The Deployment and Neglect of Ame¬ in the Second World War, D u k e U n i v e r s i t y Press, D u r h a m and L o n d o n 2 0 0 8 . Por. A . K ł o s k o w s k a , Wstęp antropologii kulturalnej, do pierwszego wydania polskiego. Różnorodność wzorów Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2005, s. 18; A . Kuper, Wymyóslanie społeczenóstwa Transformacje kultury [ w : ] R. Benedict, Wzory kultury, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o pierwotnego. mitu, t ł u m . T. Sieczkowski, A . Daębrowska, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiel- lonskiego, K r a k o w 2 0 0 9 . 3 0 A . Kuper, op.cit., s. 138. 3 1 Powstały po jego s m i e r c i i n s t y t u t jego i m i e n i a , propagujaęcy hasła antywojenne i ideologicznaę neutralnosc S t a n o w Ź j e d n o c z o n y c h w k w e s t i i narzucania z m i a n demokratycz¬ n y c h i k u l t u r o w y c h i n n y m o b s z a r o m g l o b u . h t t p : / / r a n d o l p h b o u r n e . o r g / (20.09.2011). �206 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... doznał, widzaęc uwiedzenie intelektualnych elit Stanoów Zjednoczonych wojennaę propagandaę: „proste sylogizmy zastaępiły głęebokie analizy, rzeczy poznaje sieępo ich etykietkach. (...) Mysl zaczęła służyc do łatwych racjonalizacji tego, co się aktualnie dzieje i tego, co najprawdopodobniej wydarzy sieę j u t r o " . Słowa te nie uległy dezaktualizacji w opinii wielu badaczy takzże podczas I I wojny óswiatowej. 32 2. Antropologowie w słuzbie panstwa w czasie II wojny Swiatowejcasus Japonii I I wojna óswiatowa stała sieę momentem p r z e ł o m o w y m w nawiaęzaniu óscisłych relacji mieędzy ósrodowiskiem a n t r o p o l o g o ó w i ó s r o d o w i s k i e m wojskow y m . Bardzo wielu antropologoów pracowało w Biurze Służzb Strategicznych (Office o f Strategic Services - OSS), instytucjonalnego poprzednika zaróowno CIA, jak i sił specjalnych, podległego Połaęczonemu Kolegium Szefoów Sztabóow (Joint Chief o f Staff) . Jak na ironięe losu, najwybitniejsze uczennice Franza Boasa: Ruth Benedict (1887-1948) i Margaret Mead (1901-1978), takze p r a c o w a ł y na rzecz amerykanóskiej armii podczas I I wojny óswiatowej, traktujaęc to jako swojaę misjeę (jak pisała o swojej pracy Benedict: „ z a d a n i e - J a p o n i a " ) . Ruth Benedict, autorka znana juzż dobrze w Stanach Zjednoczonych dzieęki bestsellerowym 3 3 34 35 3 2 R. B o u r n e , The War and the Intellectuals, [ w : ] C. Resek (red.), War and the Intellectuals, Harper, N e w Y o r k 1964, s. 1 1 . 3 3 na W y n i k i n i e z w y k l e s k r u p u l a t n y c h , a r c h i w a l n y c h badanó, jeósli c h o d z i o Stany Zjednoczone ten temat, o p u b l i k o w a ł David H . Price w pracy: Anthropological Intelligence... , Z a a n g a z ż o w a n i e a n t r o p o l o g o ó w w cele w o j e n n e w latach 40. X X w i e k u op.cit. b y ł o j e d n a k stałaę praktykaę w w i e l u i n n y c h krajach ( p o m i j a m t u oczywióscie skrajne p r z y k ł a d y , j a k w y k o r z y s t a n i e a n t r o p o l o g ó w w czasach I I I Rzeszy, opisane przez G.E. Schafft, Od rasizmu Antropologia do ludobójstwa. w III Rzeszy, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2 0 0 6 ) . D o b r z e opisane saę d z i a ł a n i a a n t r o p o l o g o ó w w A u s t r a l i i w czasie I I w o j n y óswiatowej, z a t r u d n i a n y c h do o p r a c o w y w a n i a materiałoów p r o p a g a n d o w y c h , G. Gray, Australian Anthropologists and World War II, „ A n t h r o p o l o g y T o d a y " czerwiec 2005, t. 2 1 , nr 3, s. 19. 3 4 P r z y k ł a d o w o : C a r l e t o n C o o n , profesor a n t r o p o l o g i i z U n i w e r s y t e t u Harvarda, autor k s i a ż k i North Africa dyrektor Story: The Anthropologist Sekcji Indonezyjskiej w as OSS Agent; T o m H a r r i s o n czy C o r a D u Bois, W y d z i a l e Badanó i A n a l i z O S S . W ó s r ó o d antropologóow działajaęcych na rzecz w o j s k a w o w y m czasie pojawiajaę sięe teżz tak s ł y n n e postacie j a k Gregory Bateson, m a ż Margaret M e a d . Za: M . McFate, op.cit. Gregory Bateson, k t ó r y d z i a ł a ł w owczesnej Burmie, miał przyznaóc po latach, z ż e j e g o p r a c a z l u d n o ó s c i a ę lokalnaę m i a ł a „ m a n i p u l a c j i " . D . Price, Past Wars, Present Dangers, Future Anthropologies, charakter „ A n t h r o p o l o g y Today" 2002, t. 18, nr 1, s. 3. Szeroko na t e m a t szczegoółoów działalnoósci Batesona zob. takzże: D . Price, Gregory Bateson and the OSS: World War II and Bateson's Assessment of Applied Anthropology, „ H u m a n O r g a n i z a t i o n " z i m a 1998, t. 57, nr 4, s. 3 7 9 - 3 8 4 . 3 5 W t y t u l e rozdz. I pracy: Chryzantema i miecz. Wzory kultury japonóskiej, t ł u m . E. K l e k o t , Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 1999. �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 207 36 Wzorom kultury ( 1 9 3 4 ) , została dyrektorem (a na samym poczatku jedynym członkiem) Sekcji Analiz Podstawowych w Biurze Wywiadu Ź a m o r s k i e g o , bęedaęcym czeęsciaę Biura Informacji W o j e n n e j . Jej zadaniem było, jak pisała, „sprawic, aby politycy brali pod uwagęe rożzne nawyki i zwyczaje funkcjonujaęce w innych częesciach swiata". Misja ta była konsekwencjaę postawy zaszczepionej jej przez Franza Boasa jeszcze w okresie poprzedzajaęcym wybuch I I wojny swiatowej, kiedy to p r z e w o d n i c z y ł Amerykanskiemu K o m i t e t o w i W a l k i o Demokracjeę i Wolnosc Intelektualnaę w ramach „akcji intelektualnego oporu wobec faszyzmu i r a s i z m u " . Źmaterializowała sięe takzże pod postaciaę cztero¬ krotnie wznawianej w okresie wojennym i tuzż po wojnie ksiaęzżki Ruth Benedict Rasa, nauka i polityka (1939). D z i e ł e m wyjaętkowym w t y m zakresie o k a z a ł a sięe jednak nie wyzżej wspomniana praca, ale opublikowana w 1946 roku ksiaężzka Chryzantema i miecz. Wzory kultury japonóskiej,bęedaęca w pewnej mierze kontynuacjaę teorii przedsta¬ wionej we Wzorach kultury z 1934 roku (na co wskazuje takżze p o d t y t u ł ksiaęzżki: Wzory kultury japońiskiej), napisana na zlecenie administracji prezydenta Franklina D. Roosevelta, przekonanego, żze Japonczycy saę „ k u l t u r o w o niezdolni do poddania sieę" i „bęedaę walczyc ażz do ostatniego c z ł o w i e k a " . Wiara w zwycieęstwo Japonii w wojnie opierała sieę przede wszystkim na wierze w potęegeę „japonskiego ducha" - w o l i zwycięezżania. Jak pisze Benedict: „Nacisk na ducha w praktyce wojennej potraktowany został d o s ł o w n i e : wojenny katechizm Japonczykow opierał sięe na dawnym hasle, ktorego nie wymyslono na uzżytek tej wojny. Brzmiało ono: «Nasze wyszkolenie przeciw ich liczbie i nasze ciało przeciw ich stali». (...) Japonscy lotnicy, ktorzy prowadzili malenkie samoloty do samobojczego zderzenia z naszymi okręetami, stanowili nieustanne potwierdze¬ nie wyzższosci ducha nad materiaę. Nazywano ich oddziałami kamikaze poniewazż kamikaze oznacza boski wiatr, ktory rozpraszajaęc i zawracajaęc statki Czyngis-Chana, uratował w X I I I wieku Japonięe od najazdu" . Choc w badaniach nad Japonczykami to własnie ksiaęzżka Ruth Benedict zrobiła mięedzynarodowaę karieręe, czerpała ona jednak obficie ze studiow 37 38 39 40 3 6 Pierwsze w y d a n i e u k a z a ł o s i e w 1934 w N o w y m J o r k u , do 1958 k s i a ż k a m i a ł a 11 w y d a n wjeęzyku a n g i e l s k i m , przekraczajaęc n a k ł a d 600 tysieęcy egzemplarzy, b y ł a w t e d y t ł u m a c z o n a jużz na 14 jeęzykow. Ź a : A . K ł o s k o w s k a , op.cit.,s.7. 3 7 Basic Analysis 3 8 A . K ł o s k o w s k a , op.cit., s. 3 1 . Ź a a n g a ż z o w a n i e i k o n t a k t y z c z ł o n k a m i K o m i t e t u Section of the Bureau of Overseas Intelligence z przedstawicielami lewicowego nurtu, w tym of the Office of War rownieżz z a m e r y k a n s k i m i Information. oraz komunistami, s p o w o d o w a ł y , żze Benedict n i g d y nie o t r z y m a ł a certyfikatu bezpieczenstwa, uprawniajaęcego jaę do wglaędu w r a p o r t y i badania amerykanskiej a d m i n i s t r a c j i , o p a t r z o n y c h klauzulaę „ t a j n e " (ibidem). 3 9 O b a w y te b y ł y w p e w n y m sensie uzasadnione, jesli spojrzy sięe na analizy zachowan j a p o n s k i c h j e n c o w w o j e n n y c h , k t o r z y w ogole nie b y l i szkoleni na w y p a d e k dostania sięe do n i e w o l i - j a p o n s k a strategia nie b r a ł a b o w i e m p o d uwagęe mozżliwosci p o d d a n i a sięe. W zwiaęzku z t y m , zauwazża Benedict, jency niezalezżnie o d t e m a t u o d p o w i a d a l i w sposob n i e z o r g a n i z o w a n y i chaotyczny. R. Benedict, op.cit., s. 39. 4 0 Ibidem, s. 33. �208 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... antropologicznych nad Japoniaę przeprowadzanych jeszcze w okresie mieędzywojennym przez takich antropologoów jak John Embree (jedyny wymieniony przez niaę we wsteępie z nazwiska ), Weston LaBarre czy Geoffrey G o r e r . Dwaj ostatni zostali zatrudnieni przez badaczkęe w I n s t y t u c i e S t u d i o ó w Mieędzykulturowych (Institute for Intercultural Studies - IIS), któore Biuro Informacji Wojennej ostatecznie p o w o ł a ł o na Columbia University. Działalnoósóc Instytutu, ktoóra oficjalnie zakonóczyła sieę w 1947 roku, była kontynuowana przez tych samych badaczy pod przewodnictwem Ruth Benedict pod nazwaę Columbia University Research i n Contemporary Cultures - RCC (sponsorem ich badanó był Medyczny Instytut Marynarki - Naval Medical I n s t i t u t e ) . Zaróowno ta ksiaęzżka, jak i wiele opracowanó tużz po wojnie (program badanó z lat 1947-1952 prowadzonych przez Mead, Benedict i innych na Columbia University) powstały jako „studia nad kulturaę z dystansu" (taki tytuł nosiła wydana w 1953 ksiażka pod redakcja, Margaret Mead i Rhody Metraux, The study of culture at a distance, Chicago University Press) z racji niemozżliwoósci prowadzenia w czasie wojny normalnych badanó terenowych . Nie mogaęc wyjechaóc do Japonii, Ruth Benedict prowadziła swoje badania w obozach internowania, w ktoórych na mocy rozkazu prezydenta Roosevelta nr 9066 z 19 lutego 1942 roku umieszczono 110 tysięecy osóob pocho¬ dzenia japonóskiego, z ktoórych azż dwie trzecie m i a ł o obywatelstwo amerykanóskie . Jej rozmoówcami byli wieęc japonóscy imigranci, internowani w obozach, 41 42 43 44 45 46 47 4 1 J o h n Embree był a u t o r e m uznanego za z n a k o m i t e takzże przez Japonóczykóow s t u d i u m Suye Mura, a Japanese Village, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1939; The Japanese a Social Survey, Farrar a n d Reinhart, N e w Y o r k 1945; Standardized a Note on Political Interpretation, „ W o r l d P o l i t i c s " 1950, t . 2, s. 4 3 9 - 4 4 3 . 4 2 Z o b . R. Benedict, op.cit., s. 17. 4 3 W . LaBarre, Some Nation: Error and Japanese Character: Observations on Character Structure in the Orient: the Japanese, „ P s y c h i a t r y " 1946, t . 8, s. 3 1 9 - 3 4 2 . 4 4 G. Gorer, Japanese Character Structure and Propaganda: a Preliminary Survey. Prepared for the Committee on National Morale and the Council on Human Relations, Yale U n i v e r s i t y , N e w Haven 1942; G. Gorer, Themes in Japanese Culture, N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences, N e w Y o r k 1943, s. 1 0 6 - 1 2 4 . 4 5 T . Sofue, Japanese Studies by American Anthropologists: Review and Evaluation, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" k w i e c i e ó 1960, t . 62, n r 2, s. 3 0 7 - 3 1 7 . Z o b . szerzej: R . V . A . Janssens, What Future for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, 1942-1945, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m 1995; S.K. Johnson, The Japanese Through American Eyes, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford 1988; N . Glazer, From Ruth Benedict to Herman Kahn: The Postwar Japanese Image in the American Mind, [ w : ] A . Iriye (red.), Mutual Essays in American-Japanese Relations, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e Katzenstein, Cultural Norms and National Security. Police and Military Images: 1975; takzże P.J. in Postwar Japan, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. 4 6 Powstały na bazie badanó p r o w a d z o n y c h na emigrantach japoónskich w Stanach Zjednoczonych, badanó prasy, medioów, l i t e r a t u r y i wynikóow uzyskanych przez i n n y c h badaczy p r z e d wojnaę w Japonii. 4 7 O . Starn, Engineering Internment: Anthropologists „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " l i s t o p a d 1986, t. 13, n r 4. and the War Relocation Authority, �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 209 i jency wojenni; m a t e r i a ł e m do obserwacji - filmy, gazety codzienne, literatura pięekna, ktorych rozumienie starała sieę konfrontowac z osobami pochodzenia japonskiego. Procesem internowania, jak i obozami zarzaędzała Wojskowa Komisja ds. Przesiedlen (The War Relocation Authority - W R A ) , ktorej dyrektor D i l l o n Meyer - zatrudnił znanego owczesnie antropologa Johna Provinsa (1897-1965) na stanowisku dyrektora ds. zarzadzania ludnoscia (Chief of C o m m u n i t y Management) oraz, ostatecznie, jeszcze dwudziestu innych antropologow, ktorzy mieli przeprowadzac badania w jednostkach wojskow y c h . Co ciekawe, poczaętkowo antropologowie ci pracowali w Waszyngtonie, dopoki protesty i rozruchy w obozach internowania nie s p o w o d o w a ł y ich przeniesienia bezposrednio do obozow. Wielu z nich zresztaę p r o b o w a ł o pomoc internowanym, polepszyc warunki ich żzycia czy nawet przeciwdziałac funk¬ cjonowaniu negatywnych stereotypow na ich temat. Niektorzy badacze tamtego okresu uwazżajaę jednak, zże ich obecnosc w obozach m o g ł a paradoksalnie przedłuzżyc internowanie Japonczykow w zwiaęzku z uspokojeniem napięetej sytuacji w obozach . 48 49 50 4 8 Provins z k o l e i z a t r u d n i ł m . i n . Johna F. Embree i jego b y ł e g o w s p o ł p r a c o w n i k a Solona T. K i m b a l l a . W s p o l n i e z K i m b a l l e m p o w o ł a ł organizacjęe, k t o r a d a ł a u c h o d z c o m mozżliwosc p e w n e g o u d z i a ł u w sprawach, k t o r e ich d o t y c z y ł y , a z E m b r e e u t w o r z y ł p r o g r a m analiz społecznych. Nasladujaęc schemat d z i a ł a n i a j e d n o s t k i badawczej w centrum przesiedlen w Poston, w A r i z o n i e , gdzie i s t n i a ł o B i u r o ds. I n d i a n , Provinse i E m b r e e u m i e s c i l i badaczy s p o ł e c z n y c h w kazżdym c e n t r u m przesiedlen jako a n a l i t y k o w s p o ł e c z n y c h . D o ich obowiaęzkow nalezżało poznanie s p o ł e c z e n s t w rozwijajaęcych sieę i p o m o c w lepszej a d m i n i s t r a c j i c e n t r a m i . U t w o r z e n i e Sekcji A n a l i z Społecznych stało sieę j e d n y m z punktow zwrotnych rozwoju a n t r o p o l o g i i zaangazżowanej w Stanach Ź j e d n o c z o n y c h w czasie I I w o j n y s w i a t o w e j . Provinse n i e d ł u g o p o zakonczeniu w o j n y z o s t a ł p o w o ł a n y przez M i l t o n a E i s e n h o w e r a na szefa W y d z i a ł u Służzb S p o ł e c z n y c h w r a m a c h W a r Relocation A u t h o r i t y , ktorej zadaniem b y ł o rozwiaęzywanie p r o b l e m o w wynikajaęcych z przesiedlenia osob pochodzenia japonskiego z Źachodniego Wybrzeżza S t a n o w Ź j e d n o c z o n y c h . W t y m czasie Provinse z o s t a ł rowniezż w y b r a n y p i e r w s z y m p r z e w o d n i c z a ę c y m n o w o p o w o ł a n e g o Stowarzyszenia A n t r o p o l o g i i Ź a a n g a ż z o w a n e j . Po l i k w i ¬ dacji W R A w 1946 r o k u z o s t a ł m i a n o w a n y zasteępcaę K o m i s a r z a ds. I n d i a n w Departamencie Spraw W e w n ę e t r z n y c h , k t o r y t o urzaęd s p r a w o w a ł przez szesc lat. Ź a : E . H . Spicer, Obituary of John Henry Provinse, 4 9 5 0 „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " sierpien 1966, t. 68, s. 9 9 0 - 9 9 3 . Ibidem. M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , „Huts Operational Art, and Nuts" or „Hearts and Minds"? - Anthropologists and Naval W a r College, N e w p o r t 2 0 0 8 , s. V I . Badania nad J a p o n c z y k a m i okresu w o j n y p r o w a d z i l i rownieżz Brytyjczycy. Takżze o n i z a t r u d n i a l i a n t r o p o l o g o w , by zwieększyc swojaę wiedzęe imozżliwosci działania w tym zakresie. P o d o b n i e do Amerykanow a n t r o p o l o g o w do p r z e p r o w a d z a n i a r o z m o w z j a p o n s k i m i j e n c a m i w o j e n n y m i zatrudnili z głownym celem - d o w i e d z e n i a sięe, co z a ł a m i e ich m o r a l e i woleę o p o r u . G e n e r a ł M o u n t b a t t e n , prowadzaęc kampanieę w o j e n n a ę w B u r m i e , p o s z u k i w a ł w i e d z y eksperckiej w celu p o p r a w y efektywnosci d z i a ł a n psychologicznych. Użzywał e k s p e r t o w ds. k u l t u r y w sposob i n s t r u m e n t a l n y : m i e l i p o m o c w o k r e s l e n i u , j a k i typ propagandy beędzie skuteczny w niszczeniu m o r a l e p r z e c i w n i k a . Sukcesy jego k a m p a n i i w A r a k a n d o p r o w a d z i ł y do zwieększenia w y d a t k o w na propagandeę wojennaę, a a n t r o p o l o g i c z n e analizy s t a ł y sieę i n t e g r a l n y m e l e m e n t e m operacji w o j s k o w y c h . D . F o r d , British Stereotyping?, Intelligence on Japanese Army Morale During Pacific War: Logical Analysis Źa: or Racial „ T h e J o u r n a l o f M i l i t a r y H i s t o r y " k w i e c i e n 2005, t. 69, n r 2, s. 4 4 0 - 4 4 1 oraz 463. �210 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Przykład ten słuzży zresztaę do dziós w dyskusji na temat zaangazżowania antropologow w tego typu działania. Zwolennicy (Walter Goldschmidt), powołujaęc sięe na działalnoósóc antropologóow w WRA, zauwazżajaę, żze internowanie było formaę gwałtu na amerykanóskich Japonóczykach, a udział antropologoów w sytuacji, w której nie mieli w p ł y w u na to, żeby internowania zostały prze¬ rwane, słuzżył polepszeniu ich sytuacji w obozach. David Price odpowiada: gwałt jest g w a ł t e m i w pewnym momencie działania na rzecz poprawienia sytuacji ofiar, podczas gdy gwałt jest kontynuowany, zamieniajaę „ulepszanie" we wspoółudział . 51 Japonia podpisała ostatecznie akt generalnej kapitulacji na pokładzie amerykanóskiego okręetu wojennego „Missouri" 2 wrzeósnia 1945 r o k u . Istotnym punktem negocjacji aktu kapitulacji było zżaędanie, by „prerogatywy Jego Ce¬ sarskiej Moósci jako suwerennego panujaęcego" w żzadnym stopniu nie zostały uszczuplone . M i m o poczaętkowych dyskusji na ten temat w Stanach Zjedno¬ czonych, właęcznie z deliberowaniem nad mozżliwoósciaę postawienia cesarza przed Mięedzynarodowym T r y b u n a ł e m Wojskowym ds. Dalekiego Wschodu ( M T W D W ) , pozycja cesarza nie uległa zachwianiu. 5 2 53 Jak pisze Ruth Benedict w Chryzantemie i mieczu, najwięecej pytanó budziło właósnie zachowanie Japonóczykóow wobec Jego Cesarskiej Moósci. Jakaę władzęe miał cesarz nad swoimi poddanymi? Niektórzy badacze, zauwaza autorka, minimalizowali roleę cesarza, twierdzaęc, iżz nie ma potrzeby, „by podczas wojny Amerykanie musieli obchodzióc sięe z cesarzem w białych ręekawiczkach. Wszyst¬ ko wskazywało raczej na to, zże powinniósmy zaatakowaóc z całaę mocaę szkodliwaę idee Fuhrera, ktora w Japonii była swieżej d a t y " . A jednak badacze, ktorzy naprawdeę znali Japonieę, pisze Benedict, wiedzieli dobrze, żze nic nie m o g ł o tak dotknaó Japonczykow i podniesc ich morale, jak lekcewazenie cesarza lub atak na jego osobeę, potwierdziły to rowniezż zeznania japonskich jencow wojennych. W wypowiedziach cytowanych przez Ruth Benedict znajdujaę sieę nasteępujaęce opinie: „Japonia bez cesarza nie jest Japoniaę"; „Nie możzna sobie wyobrazic Japonii bez cesarza"; „Cesarz japonski jest symbolem ludu japonskiego i sercem jego religii. Jest swieętosciaę religijnaę"; „Ludzie uważzajaę, żze cesarz nie ponosi odpowiedzialnosci za wojneę"; „ N a w e t jesli Japonia przegra wojneę, cesarza beędzie nadal szanowac dziesieęciu na dziesięeciu Japonczykow" . Detronizacja cesarza lub jego postawienie przed M T W D W nie wchodziły wieęc w greę, jesli Stany Zjednoczone chciały utrzymac efektywnaę politykeę okupacyjnaę bez rewolt i z a m i e s z e k , d o k t o r y c h w pierwszym okresie amerykanskiej obecnosci 54 55 5 1 D . Price, Like Slaves. Anthropological 5 2 W . D o b r z y c k i , Historia stosunków Scholar, W a r s z a w a 2006, s. 620. 5 3 Ibidem. 5 4 R. Benedict, op.cit., s. 3 8 - 3 9 . 5 5 Ibidem, s. 40. Note on Occupation, „ C o u n t e r p u n c h " styczen 2004. międzynarodowych 1815-1945, Wydawnictwo Naukowe �2. Antropologowie w śłuzżbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 211 56 powojennej w Japonii niektorzy dowodcy byli jeszcze g o t o w i . Jak zauwazża W i e s ł a w Dobrzycki, szacunek dla osoby cesarza pozwolił na kapitulacjęe Japonii, ktorej sprzeciwiali sieę jego dowodcy: m i m o wydarzen z 6 i 9 sierpnia na naradzie wojennej u cesarza dowodcy opowiedzieli sięe za kontynuowaniem wojny - tylko cesarz miał w tej sprawie odmienne zdanie, ktore d o p r o w a d z i ł o do rozpoczęecia negocjacji. Rowniezż jego zdanie przesaędziło o tym, zże gdy przyszła odpowiedz od amerykanskiego Sekretarza Stanu Jamesa Byrnesa w imieniu sprzymierzo¬ nych, izż „od momentu kapitulacji władza Cesarza i rzaędu japonskiego w zakresie kierowania panstwem zostanie podporzaędkowana Naczelnemu Dowodcy Wojsk Sprzymierzonych", zgodzono sieę na bezwarunkowaę kapitulacjęe m i m o goraęcych dyskusji, ktore po pismie aliantow w y b u c h ł y na dworze cesarskim . T y m samym I I wojna swiatowa została zakonczona. W R A przestało funkcjonowac 1 czerwca 1946 roku. Po zakończeniu wojny jedna grupa (o nazwie „Oddział Likwidacyjny") p r z e p r o w a d z i ł a roczne badania nad reintegracjaę internowanych w amerykanskim społeczenstwie. Ruth Benedict z m a r ł a dwa lata po ukazaniu się ksiażki w 1948 roku. Nigdy nie odwiedziła Japonii. M i m o to ksiaęzżka p r z e t r w a ł a nie tylko smierc swojej autorki, ale i głęebokie przemiany w samym społeczenstwie japonskim. Choc sposob zebrania m a t e r i a ł u empi¬ rycznego do tej publikacji (wywiady z japonskimi Amerykanami, ktorzy w wiekszosci opuscili Japonięe w okresie rewolucji Meiji, nie mieli wieęc wglaędu waktualna sytuację w Japonii), zastosowanie metodologii akceptowalnej w przy¬ padku małych grup społecznych kultur pierwotnych: Dobu, Kwakiutl i Źuni, opisanych we Wzorach kultury,dlawspołczesnego s p o ł e c z e n s t w a postindustrialnego w Japonii oraz całosc owczesnych studiow nad kultura, japonska do dzis wzbudza kontrowersje (powstawały rownieżz zaraz po publikacji Chryzantemy), niewaętpliwie krytycy ksiaęzżki byli w zdecydowanej mniejszosci. Alfred Louis Kroeber pisał o niej: „to ksiaężzka, ktora czyni nas d u m n y m i z bycia antropologami" . Do dzis pozostaje zresztaę jednaę z tych ksiaężzek, przez pryzmat ktorych Ź a c h o d patrzy na Japonieę , a sama Ruth Benedict jest antropologiem, o ktorym napisano prawdopodobnie najwieększaę liczbeę ksiaęzżek biograficznych . 57 58 59 60 5 6 Patrycja Grzebyk zauważza, zże decyzja o niepociaęgnieęciu cesarza do o d p o w i e d z i a l n o s c i b y ł a p o d y k t o w a n a c h ę c i ą zapewnienia lepszej politycznej w s p o ł p r a c y z elita, j a p o n s k a w okresie p o w o j e n n y m i cheęciaę uzyskania poparcia dla a d m i n i s t r a c j i okupacyjnej. Uzasadniano jaę takżze t y m , żze Japonia nie u t r a c i ł a suwerennosci w p r z e c i w i e n s t w i e do N i e m i e c , wieęc cesarz b y ł c h r o n i o n y i m m u n i t e t e m , co jednak b u d z i ł o d u z ż e w a ę t p l i w o s c i w s r o d s e ę d z i o w P. Grzebyk, Odpowiedzialnosc karna za zbrodnię MTWDW. agresji, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszaw¬ skiego, W a r s z a w a 2010, s. 2 9 2 - 2 9 3 . 5 7 W . D o b r z y c k i , op.cit., s. 620. 5 8 Ź a : S. Ryang, Chrysanthemum s Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, „Asian A n t h r o p o l o g y " 2002, t. 1, s. 9 1 . 5 9 E. K l e k o t , Przedmowa, 6 0 Dwie Anthropologist [ w : ] R. Benedict, op.cit., s. 8. ksiaężzki a u t o r s t w a Margaret M e a d : zredagowany przez niaę w y b o r p i s m at Work: Writings ofRuth Columbia University Press, N e w Benedict, H o u g h t o n M i f f l i n , B o s t o n 1959; Ruth York 1974; J.S. M o d e l l , Ruth Benedict: Patterns An Benedict, of Life, �212 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Nalezży t u podkreslic,zże piszaęc o odmiennych wzorach kultury japonskiej i amerykanskiej (gdyż w ksiażce zastosowano zabieg p o r ó w n a n i a obu kultur w celu u ł a t w i e n i a jej odbioru amerykanskiemu czytelnikowi), Benedict wychodziła z załozżenia, zże samo zrozumienie innej kultury wykluczy nienawisc bioraęcaę sieę w ł a s n i e z braku zrozumienia. T y m samym nie p o d a w a ł a gotowych wzorow rozwiaęzan czy metod posteępowania wobec Japonczykow. Czy wierzyła zatem, zże zrozumienie kultury „miecza i chryzantemy" wystarczy, zżebeędzie moralnaę busolaę, wytyczajaęcaę kierunki postęepowania Amerykanow wobec zwycieęzżonych Japonczykow? Jak zauwaza t ł u m a c z k a ksiażki na język polski, Ewa Klekot, choc sama praca Ruth Benedict niewiele ma wspolnego z amerykanskaę propagandaę imperialis¬ tyczna, to jednak nie u d a ł o się w niej u n i k n a ó pewnego „historycznego retuszu": m i m o zże wielokrotnie mowa jest o kapitulacji Japonii, ktora w czasie publikacji ksiaężzki była juzż faktem, nie ma zżadnej wzmianki o bombie atomowej oraz tragedii Hiroszimy i Nagasaki . Kiedy jednak w 1946 roku ukazała sie Chryzan¬ tema i miecz, w Japonii nadal p r z e b y w a ł o około 500 tysieęcy Amerykanow. Jej praca miała pomoc p r z e ł a m a c niezrozumienie odmiennosci funkcjonowania Japonczykow w czasie wojny oraz tego, jak działali i zachowywali sieę w okresie powojennym. Pisała: „ J a p o m k i e zaangażowanie sie w wojnę totalna musielismy poznac nie tylko od strony celow i motywacji, j a k i m i kierowały sieę w ł a d z e w T o k i o , nie t y l k o od strony h i s t o r i i Japonii, statystyk wojskowych i gospodarczych: musielismy sieę dowiedziec, na co rzaęd możze liczyc ze strony ludzi, sprobowac zrozumiec japonski sposob myslenia i emocje oraz wzory, w e d ł u g ktorych były one k s z t a ł t o w a n e . Trzeba było poznac sankcje, jakie stały za działaniem i opiniami Japonczykow. Na chwileę musielismy odłozżyc na bok przesłanki, na ktorych opieramy nasze działania jako Amerykanie, i powstrzymac sieę od wyciaęgania łatwych wnioskow, zże oni zrobiliby w konkretnej sytuacji to samo, co zrobilibysmy m y " . 61 62 Obraz Japonczykow, stworzony przez Amerykanow, był p e ł e n sprzecznosci i stereotypow, wynikajaęcych takzże z powierzchownego odbioru lub nieznajomosci juzż przeprowadzonych i znanych przed wojnaę - jednak tylko w kręegach amerykanskich japonistow - badan nad kulturaę japonskaę. Ruth Benedict, opisujaęc „stan wyjsciowy", punkt, w ktorym zaczynała, rozpoczęeła rozdział I swojej ksiaężzki, pod znamiennym t y t u ł e m „Zadanie: Japonia", nastęepujaęco: „Ze wszyst¬ kich wrogow, z ktorymi Stany Zjednoczone kiedykolwiek toczyły wojnęe totalnaę, Japonczycy byli najbardziej Amerykanom obcy. Zaden p o w a ż n y konflikt zbrojny nie wymagał brania pod uwageę tak odmiennych sposobow działania i myslenia przeciwnika. (...) Zasady prowadzenia wojny, jakie narodom Zachodu wydawały U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, P h i l a d e l p h i a 1983; M . M . Caffrey, Ruth Benedict: Stranger This Land, U n i v e r s i t y o f Texas Press, A u s t i n 1989; H . Lapsley, Margaret The Kinship ofWomen, U n i v e r s i t y o f Massachusetts Press, A m h e r s t 6 1 E. K l e k o t , 6 2 R. Benedict, op.cit., s. 16. op.cit.,s.7. in Mead and Ruth Benedict: 1999. �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 213 sieę wpisane w naturęe człowieka, dla Japonczykow wyraznie nie istniały. Ź tego powodu wojna na Pacyfiku stała się czyms wiecej niż sprawa, kolejnych ladowan na plazżach wysp i p r z e s t a ł a byc jedynie skomplikowanym zadaniem logistycz¬ nym. Najwieększym problemem stała sięe natura wroga, ktorego zachowanie musielismy zrozumiec,żzeby z n i m walczyc. O k a z a ł o sieę to bardzo trudne. W ciaęgu siedemdziesieęciu pięeciu lat, ktore upłyneęły od otwarcia sieę Japonii na swiat, Japonczycy stali sięe bohaterami tak fantastycznych historii, żzeżzaden inny n a r o d n a s w i e c i e pod t y m wzgleędem i m nie d o r o w n u j e " . 63 64 Bardziej bezposrednie (i o s k a r ż a n e o niemal „ r a s i s t o w s k i e " ) uzasadnienie dla koniecznosci poznania przeciwnika daje John M . Maki: „Gdybysmy mogli doprowadzic wojneę przeciwko ludziom do jej logicznego konca i zabic 72 miliony Japonczykow, nie musielibysmy sięe martwic wygrywaniem wojny idei. W s p o ł c z e s n a bron nie osiaęgneęła jednak jeszcze poziomu, ktory pozwoliłby dokonac anihilacji całego narodu; musimy zaakceptowac fakt, zże pozostanie kilka dobrych milionow Japonczykow, kiedy wojna dobiegnie konca. Wojna idei obejmuje w ł a s n i e tych ludzi. Jesli mozżemy zachwiac ich zindoktrynowaniem przez miażzdżzaęcaę porazżkeę militarnaę i zapewnic nowaę ideologicznaę bazeę dla ich struktur politycznych i ekonomicznych, to musimy przygotowac ich na powrot do społecznosci narodow, jak rowniezż chronic samych siebie przed wybuchem kolejnej wojny na Pacyfiku" . 65 Duzżo bardziej pacyfistyczny wydzwieęk ksiaęzżki Ruth Benedict, napisanej przy t y m barwnym, lekkim jęezykiem, zapewnił jej sukces i popularnosc, a przez to i wpływ na sposoby myslenia o Japonczykach przez Amerykanow. Nie znaczyło to oczywiscie, żze badania nad Japoniaęzakonczyły sieę dla amerykanskiej armii na Chryzantemie i mieczu. Douglas MacArthur doprowadził do powołania dwoch, wzajemnie ze soba konkurujących oórodkow, ktore miały m u zapewniac kontrolę nad Japonczykami w okresie okupacji. Dział Badan iAnaliz(Research and Analysis Branch - R&AB) p o d p o r z ą d k o w a n y był Sekcji Wywiadu Cywilnego (Civil Intelligence Section - CIS) i opracowywał cotygodniowe raporty Occupational Trends . Drugi osrodek, Departament Opinii Publicznej i Badan Socjologicznych (Public Opinion and Sociological Research Division - PO&SR), podporzaędkowany Sekcji Informacji Obywatelskiej i Edukacji (Civil Information and Education Section CIES), zatrudniał badaczy społecznych, ktorzy scisle wspołpracowali z Japonczykami zaangazżowanymi w demokratyzacjęe Japonii. Jak zauważza Michael B. Meyer: „ P r a w d o p o d o b n i e pierwszy raz w historii badania socjologiczne wspierały tradycyjne analizy wywiadowcze w informowaniu dowodcowokupacji" . 66 67 6 3 Ibidem, s. 13. 6 4 R . H . M i n e a r , Cross-Cultural Their Images ofJapan, 6 5 6 6 Perception and World War II: American Japanists J . M . M a k i , Japanese Militarism: M . B . Meyer, A History Its Cause and Cure, A l f r e d A . Knopf, N e w Y o r k 1945, s. I X . ofSocio-Cultural Intelligence Japan, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 2009, s. V . 6 7 Ibidem. of the 1940s and „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " g r u d z i e n 1980, t. 24, n r 4, s. 5 5 5 - 5 8 0 . and Research under the Occupation of �214 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Praca Ruth Benedict, obok zachwytów, wywołała także - często uzasadnionaę - krytykęe. Oczywiscie, f o r m u ł o w a n e daleko posunięete oskarżzenia 0 „polityczny rasizm" czy „brak jakiejkolwiek naukowej wartosci", sformuło¬ wane m . i n . przez najbardziej znanego jej krytyka Douglasa Lummisa, m o ż n a zaliczyc raczej do „pisarstwa politycznego", choc jego uprawianie Lummis zarzucał w ł a s n i e Ruth Benedict . Jednak z pozostałych głosow krytycznych żzaden nie przebił sięe do powszechnej swiadomosci czytelnikow urzeczonych ideaę „miecza i chryzantemy". Z tego wzgleędu warto w t y m miejscu oddac głos tym, ktorzy z powodu zbiegu historycznych okolicznosci nie mieli szansy swojej wizji Japonii przedstawic tylu m i l i o n o m czytelnikow, i l u miała Ruth Benedict: w badaniach sprzed dziesieęciu lat szacowano, iżz tylko w samej Japonii ksiaęzżka sprzedała sie od czasu jej p r z e t ł u m a c z e n i a w 1948 roku do roku 1999 w 2,3 m l n egzemplarzy; w badaniu przeprowadzonym z kolei na terenach miejskich 33% Japonczykow z 944 przebadanych słyszało o Chryzantemie i mieczu, a w czerwcu 1995 ksiaężzka uroczyscie obchodziła swoje 101 wydanie kieszonkowe . Okazała sie wiec bestsellerem w Japonii (w Stanach Zjednoczonych jej n a k ł a d nie przekroczył 23 tysięcy egzemplarzy w latach 1946-1971, choc dane sie rożnia: Clifford Geertz pisze, zże do 1988 sprzedano 350 tysieęcy egzemplarzy ), na trwale wchodzac także do japonskich podrecznikow akademickich . Okolicznosci te oraz pozniejsza krytyka ukazujaę dobrze historyczne t ł o i problemy uprawiania antropologii zaangazżowanej w Stanach Zjednoczonych okresu I I wojny s w i a t o w e j . „Benedictowski paradygmat", jak wspomina Sonia Ryang, wywarł bowiem w p ł y w nie tylko na powojennaę historięe Japonii i jej obraz w oczach Amerykanow, ale przede wszystkim na myslenie Japonczykow o sobie - myslenie, w ktorym obraz Japonii stworzony przez Ruth Benedict odegrał co najmniej dwuznacznaęroleę: retuszujaęc niechlubne fakty z historii Japonii 68 69 70 71 72 1 uniemozżliwiajaęc ich pozniejsze rozliczenie w powojennej historii tego kraju. Ta dwuznaczna rola ksiażki z pewnoscia nie była zamierzeniem samej autorki a jednak - habent sua fata libelli , a los tej własnie jak w soczewce ukazuje rownieżz niemożzliwosc przewidzenia przez antropologa wszelkich konsekwencji swojego „flirtu z władzaę", co staje sięe jednym z koronnych argumentow prze¬ ciwko „antropologii zaangazżowanej" . 73 74 6 8 D . L u m m i s , Uchinaru Gaikoku: „Kiku to katana" saiko (A Foreign Land Within: Rethinking The Chrysanthemum and the Sword), The Chrysanthemum 6 9 7 0 Jiji Tsushinsha, T o k y o 1 9 8 1 , takżze: D . L u m m i s , A New Look at and the Sword, Shohakusha, T o k y o 1982. S. Ryang, op.cit., s. 8 8 . Ibidem. 7 1 Ibidem, s. 89. 7 2 O p i e r a m s i ę t u przede w s z y s t k i m na a r t y k u ł a c h Richarda M i n e a r a , op.cit., oraz Sonii Ryang, op.cit. W a r t o j e d n a k s i ę g n a ó t a k ż e do obszernej p u b l i k a c j i g r o m a d z ą c e j najważniejsze teksty dotyczaęce a n t r o p o l o g i i J a p o n i i p o d redakcjaęJennifer Ellen Robertson, A Companion to the Anthropology of Japan, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d . , O x f o r d 2005. 7 3 Z ł a c . „Ksiaężzki majaę swoje losy". 7 4 Z o b . szerzej p u n k t : D y l e m a t y a n t r o p o l o g i i . �2. Antropologowie w śłuzżbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 215 Krytyka dotyczy tego, żzewksiaęzżce nie ma słowa o kolonialno-imperialnej przeszłosci Japonii, czytelnik więec, takżze japonski, uzyskuje wrazżenie, zże wojna dotyczyła tylko Amerykanow i Japonczykow, a nie obszaru Azji i byłych kolonii japonskich. Stworzyła rowniezż wizjęe homogenicznej nacji, w ktorej nie było miejsca na analizęe kulturowych zależznosci mięedzy rozżnorodnymi grupami etnicznymi żzyjaęcymi w Japonii: Koreanczykami, Chinczykami, mieszkancami Okinawy, Ajnami. Japonczycy skwapliwie przyjeęli obraz stworzony przez Ruth Benedict: ponieważz miał wzbudzic sympatieę i zrozumienie u przecięetnego Amerykanina, obraz został „wysterylizowany" z historycznych relacji o okrucienstwach i manipulacjach stosowanych przez Japonczykow, słuzac również przyjeęciu okreslonej polityki wzgleędem grup zmarginalizowanych i propagandy wiedzy na temat swojej przeszłosci. Sonia Ryang pisze: „... w czasach, kiedy s p o ł e c z e n s t w o japonskie postrzegano jako zespoł podludzkich potworow(subhuman monsters), znaczenie słow Benedict było ogromne: ona ocaliła ich człowieczenstwo, starajaęc sieę uczynic ich «potwornosc» zrozumiałaę i logicznaę. Jej ksiaężzka wyjasniła fanatycznaę lojalnosc wzgleędem cesarza w terminach psychologii kulturowej, nie zas jako czystego szalenstwa; wyjasniła ekstremalny militaryzm Japonii, dalece wykraczajaęcy poza ten majaęcy miejsce na Źachodzie, w kategoriach autochtonicznej racjonalnosci kulturowej, nie irracjonalnej zapamieętałosci; wyjasniła rownieżz narodowaę wiareę w Japonii, izż zwycięezży ona w wojnie (nie trzeba dodawac,żze całkowicie fałszywaę) w terminach narodo¬ wego charakteru, ktory mozżna rozumiec na jego własnych prawach, nie zas jako patologiczna iluzje czy zwykły brak krytycznej r e f l e k s j i " . K s i a ż k a nie tłumaczy rowniezż przemian polityczno-ekonomicznych, majaęcych w p ł y w na sposob funkcjonowania s p o ł e c z e n s t w a japonskiego: kultura j a w i sieę t u jako wyabstra¬ howany od historii, polityki, ekonomii i s p o ł e c z e n s t w a „przymiot" Japonii. 75 Rozważzania o antropologii zaangazżowanej okresu I I wojny swiatowej dobrze podsumowuje Richard H . Minear: „...mozżna zauwazżyc,zże zawsze istniały lepsze i gorsze czasy, kiedy obraz swiata niezachodniego był mniej ustereotypizowany i mniej protekcjonalny, oraz czasy, w ktorych stereotypy i protekcjonalizm rzadziły niepodzielnie. Jesli obraz Innego jest funkcja, obrazu, jaki mamy na temat nas samych, mozże z tego wynikac,żze nasze obrazy swiata niezachodniego stajaę sięe najbardziej protekcjonalne w czasach, kiedy jestesmy najbardziej utwierdzeni w naszych wartosciach. I I wojna swiatowa była własnie takim czasem (...). Jesli naszym celem jest prawdziwe widzenie ponad kultu¬ rowymi granicami, najlepszym dla tego czasem mozże byc czas najgorszy, zas najgorszym czasem mozże byc ten najlepszy. Czasy krucjat i pewnosci siebie saę mniej sprzyjajaęce w zdobywaniu tej wiedzy nizż czasy duchowego zagubienia i samozwaętpienia" . 76 7 5 S. Ryang, op.cit., s. 92. 7 6 R . H . M i n e a r , op.cit., s. 556 i 578. �216 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Czas wojny na Pacyfiku był bez waętpienia najlepszym czasem dla amerykanskich japonistow. Więekszosc z nich wybuch wojny zastał w salach wykładowych, na pozycjach m ł o d y c h badaczy stojaęcych dopiero u progu kariery. Było ich niewielu, nie więecej niżz k i l k u n a s t u . Wojna zapewniła i m w p ł y w na politykęe Waszyngtonu: wczesniej nauczali studentow, teraz mogli pouczac p o l i t y k o w . Za ten sukces przyszło i m jednak zapłacic okreslona cenę. Była nia niemożznosc wyzwolenia sieę z intelektualnej atmosfery „ W a s z y n g t o n u w stanie wojny". Utrata obiektywizmu w stosunku do Japonii była zwiaęzana z utrataę obiektywizmu wobec samych Stanow Zjednoczonych. W t y m sensie mozżna sięe zastanawiac, czy okres wojny na Pacyfiku nie był tak naprawdęe najgorszym czasem dla amerykanskich studiow nad Japoniaę . 77 78 79 3. Powojenna antropologia zaangażowana - casus Wietnamu W y d a w a ł o sieę, żze I I wojna swiatowa była bezprecedensowa, jesli chodzi o wykorzystanie wiedzy antropologicznej przez panstwo i wojsko. Jednak tylko na krotko antropologowie przestali sieę bezposrednio angazżowac w wysiłek wojenny Stanow Zjednoczonych. W styczniu 1961 roku swiezżo wybrany prezy¬ dent USA John F. Kennedy zaakceptował plan przeciwpartyzancki dla Wiet­ namu, ktory inspirowany był raportem generała brygady Edwarda G. Lansdale'a na temat sytuacji w t y m k r a j u . Generał Lansdale działał w Wietnamie razem z niekwestionowanym ekspertem w dziedzinie zwalczania partyzantki - kapitanem Charlesem T. Bohannonem, ktory pozniej zresztaę został w s p o ł a u t o r e m jednego z najlepszych studiow nad praktyka, operacji przeciwpartyzanckich: Counter-Guerilla Operations: 80 7 7 Por. R . H . M i n e a r , op.cit., s. 558. A u t o r pisze, izż b y ł o i c h m n i e j nizż t u z i n , w p o r o w n a n i u do b l i s k o 500 osob, z a j m u j ą c y c h się Japonia w Stanach Zjednoczonych w latach 80. X X w i e k u . 7 8 P r z y k ł a d o w e kariery: Charles B u r t o n Fahs, profesor n a u k p o l i t y c z n y c h w Pomona w 1 9 4 1 , p r z e d 1945 z o s t a ł szefem W y d z i a ł u Dalekiego W s c h o d u w ramach O d d z i a ł u Badan i A n a l i z OSS. E d w i n O. Reischauer p r z e d 1945 p r z e s z e d ł z U n i w e r s y t e t u H a r v a r d a i z o s t a ł specjalnym zastęepcaę d y r e k t o r a Biura ds. Dalekiego W s c h o d u w Departamencie Stanu. I n n i rowniezż objeęli s t a n o w i s k a o p o r o w n y w a l n y m znaczeniu: H u g h B o r t o n z o s t a ł szefem W y d z i a ł u ds. A z j i P o ł n o c n o - W s c h o d n i e j w Departamencie Stanu, W i l l i a m W . L o c k w o o d z o s t a ł zasteępcaę szefa W y d z i a ł u ds. G o s p o d a r k i Japonskiej i Koreanskiej w Departamencie Stanu, C h i t o s h i Yanaga z o s t a ł szefem Specjalnej Sekcji Badawczej OSS i D e p a r t a m e n t u Stanu, zas J o h n M . M a k i z o s t a ł r e g i o n a l n y m specjalistaę w zakresie p s y c h o l o g i i d z i a ł a n z b r o j n y c h w Biurze I n f o r m a c j i W o j e n n e j . Po w o j n i e t o p o k o l e n i e j a p o n i s t o w r o s ł o w siłeę. O d ważznych zadan okresu w o j n y przeszli na s t a n o w i s k a na uczelniach i w urzęedach, gdzie m i e l i o l b r z y m i w p ł y w na p o w o j e n n y r o z w o j s t u d i o w japonistycznych. Trzech w e t e r a n o w służzby z czasu w o j n y - Reischauer, B o r t o n i L o c k w o o d - z o s t a ł o p r z e w o d n i c z a ę c y m i Stowarzyszenia S t u d i o w Azjatyckich. Za: R . H . M i n e a r , op.cit., s. 558. 7 9 Za: R . H . M i n e a r , op.cit., s. 578. 8 0 Lansdale zasłynaęł t y m , zże n i e m a l w pojedynkeę u d a ł o m u sieę zapobiec k o m u n i s t y c z n e m u p r z e w r o t o w i na F i l i p i n a c h . P o m o g ł u t w o r z y c N g o D i n h D i e m o w i p o p i e r a n y przez A m e r y k a n o w rzaęd W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o i pozniej p r z e p r o w a d z i ł operacjęe „ M a n g u s t a " , k t o r a m i a ł a ż obalic re zim Fidela Castro na K u b i e . �217 3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu The Philippine Experience (1962). Bohannon był przekonany, ze siła militarna nie jest rozwiaęzaniem w zwalczaniu partyzantki. W swoich raportach przekazywał, zże taka strategia jest nieefektywna i mogłaby co najwyżzej charakteryzowac komunistyczne czy kolonialne rzaędy majaęce niewyczerpane zasoby ludzkie. O b s e r w o w a ł konwencjonalne myslenie wojskowe, ktore przekładało sieę w prak¬ tyce na coraz wieększe straty ponoszone przez amerykanskie wojsko w wiet¬ namskiej dzungli. Zamiast myslec o „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " , mowiono przede wszystkim o „wybiciu Vietcongu". Klasycznym p r z y k ł a d e m ignorowania szeregu alarmujaęcych raportow na temat nieskutecznosci tej strategii, bęedaęcej efektem rowniezż kompletnego ignorowania lokalnej kultury, były losy raportu antropologa z University o f Chicago, Geralda Hickeya, autora napisanego podczas wojny klasycznego i szczegołowego etnograficznego studium o Wiet¬ namie: Village in Vietnam . Nazbyt pacyfistyczny i drobiazgowy w ocenie wojskowych dowodcow raport Hickeya z tamtego okresu, trudno przekładalny na „jasne wskazowki operacyjne", z ktorego w dodatku płyneęło przesłanie, iżz ludnosc z p o ł u d n i a nie bęedzie cheętna do integracji z połnocnaę czeęsciaę k r a j u , wywołał wsciekłosc amerykanskich generałow, a nawet proby wpłynieęcia na zmianeę wnioskow koncowych: zalecane „ d o s t o s o w a n i e sieę" było postrzegane jako porażzka i poddanie sięe, zwycieęstwem zas m i a ł o byc bezdyskusyjne przyjęecie przez wietnamskaę ludnosc Amerykanow jako wybawcow. Gerald Hickey otrzymał jednak pozniej za swojaę działalnosc i raporty medal od Sekretarza Obrony Roberta McNamary za „wybitnaęsłuzżbęe publicznaę". Pomimo tej nagrody, a mozże raczej „dzieęki niej", nie mogł znalezc pracy ani na uniwersy¬ tecie, ani w innych osrodkach badawczych, ktore po wycofaniu sieę z Wietnamu straciły zainteresowanie wynikami badan Hickeya, majaęcych w ł a s n i e tej klęesce zapobiec. Robert McNamara stwierdził pozniej: „Nigdy nie byłem w Indochinach, nie r o z u m i a ł e m ani nie d o c e n i a ł e m ich historii, jęezyka, kultury czy wartosci. Kiedy przyszło do Wietnamu, znalezlismy sieę w sytuacji, w ktorej tworzylismy politykeę dla regionu bęedaęcego dla nas terra incognita" . 81 82 83 Sytuacjęe, o ktorejwprostpiszeRobertMcNamara,ujawniajaętakżze wspomnienia z Wietnamu, ktore Gerald Hickey opublikował w ksiaężzce Window on War. An Anthropologist in the Vietnam Conflict (swoje podrozże do Wietnamu w latach 1956-1973 n a z w a ł „ e t n o g r a f i c z n a o d y s e j a " ) . Pisał z gorycza: „ W 1956 roku m i a ł e m silne poczucie, zże amerykanóskie wsparcie ekonomiczne nowego rzaędu Ngo D i n Dhiema jest usprawiedliwione, gdyżz W i e t n a m P o ł u d n i o w y dawał nadziejeę na to, żze stanie sieę zdolnym do funkcjonowania 84 85 8 1 G. Hickey, Village in Vietnam, Yale U n i v e r s i t y Press, N e w H a v e n 8 2 Por. E.L. H a r m s , Vietnam. Anthropology C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 , s. 8 3 R.S. M c N a m a r a , In Retrospect, The Military 8 4 Authority 1964. Through Time and War, 2-10. R a n d o m House, N e w Y o r k 1995, s. 32; za: M . McFate, Utility of Understanding Adversary Culture, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 2 0 0 5 , n r 38, s. 42. G. Hickey, Window on War. U n i v e r s i t y Press, L u b b o c k 2002. 8 5 and Ethnographic Ibidem, s. 348. An Anthropologist in the Vietnam Conflict, Texas Tech �218 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... nowym panstwem w ramach nowego, postkolonialnego u k ł a d u w Azji Połud¬ niowej. W Sajgonie entuzjazm i nadzieja były odczuwalne, a widok tysięecy u c h o d z c o w z p o ł n o c y , przyjezżdżzajaęcych do Cai San, by uciec przed komuniz¬ mem i rozpoczaó nowe zycie, przypominał, ze W i e t n a m P o ł u d n i o w y jest rajem. Podrożzujaęc po wiejskich terenach, p o d z i w i a ł e m sposob, w jaki Wietnamczycy odbudowujaę wielkie mosty wysadzone podczas wojny indochinskiej i budujaę nowe drogi. Amerykanska pomoc umozżliwiała tworzenie nowych placowek edukacyjnych, od szkoł podstawowych po uniwersytety; opieka zdrowotna była rozwijana i ulepszana. Wszeędzie widoczne były znaki zwycieęstwa kapitalizmu. W t y m samym czasie zaczaęłem doswiadczac uczucia rozczarowania, jesli chodzi o amerykanskich przywodcow. Poczaętkowo m i a ł e m w głowie obraz amerykanskich dowodcow w Sajgonie powazżnie podejmujaęcych wysiłki w celu zrozumienia Wietnamczykow, ich historii, a przede wszystkim ich silnego nacjonalizmu. Szybko z o r i e n t o w a ł e m sieę, zże to nieprawda. Ogolnie rzecz ujmujac, amerykanscy przywodcy prezentowali niesłychana ignorancje w kwestii wietnamskiej idei narodowosciowej, ponieważz było to po prostu cos, co ich kompletnie nie interesowało. Etnocentrycznie stosowali w ł a s n e wartosci do wydawania o s a d ó w na temat Ngo D i n Dhiema i jego brata Ngo D i n N h u . W efekcie amerykanscy oficjele nigdy nie zblizżyli sięe nawet do zrozumienia tego, 0 co chodziło przywodcom wietnamskim, z ktorymi mieli przeciezż stawic czoło niebezpiecznym czasom" . Rozgoryczenie Hickeya rosło z biegiem wojny i lat. Jego kolejne raporty były ignorowane. Poczaętkowo myslał, izż to dlatego, żze był nic nieznaczaęcym badaczem, jednak pozniej coraz wyrazniej dostrzegał fakt, izż ignorowanie kwestii kulturowych było elementem kultury organizacyjnej amerykanskiego wojska i owczesnych elit politycznych. 86 Jesli na szczytach władzy nie zadawano sobie trudu zrozumienia realiow kulturowych kraju, w ktorym Stany Zjednoczone zwiaęzały swoje siły na bardzo trudne kolejne lata, to trudno przypuszczac, by sytuacja wyglaędała lepiej w te¬ renie. Wsparcia Siłom Zbrojnym W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o udzielano przeciezż nie tylko w sposob ekonomiczny, ale takzże militarny. Pomijam w t y m miejscu szereg fatalnych w skutkach działan, jak utworzenie wiosek strategicznych w 1962 roku, tzw. Strategic Hamlets, czy wreszcie, uznawanaę za amerykanskaę 1 przeprowadzonaę prawdopodobnie przez CIA, decyzjeę o przewrocie i zlikwido¬ waniu Ngo D i n Dhiema, choc i one miały ogromny w p ł y w na wynik wojny. Koncentrujaęc sięe na aspekcie antropologiczno-militarnym, warto przyjrzec sieę bliżzej zaleceniom Hickeya, opublikowanym w raporcie pod t y t u ł e m The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: the Case ofVietnam z 1965 roku .Przez dziesiec miesięcy w 1964 roku przeprowadzał on w Wietnamie Południowym badania terenowe dla korporacji RAND, dotyczaęce ofiar wojny w Wietnamie, w r a m a c h k t o r y c h przeprowadził wywiady z kilkuset amerykanskimi doradcami 87 8 6 Ibidem, s. 3 4 9 - 3 5 0 . 8 7 G. H i c k e y , The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: the Case A d v a n c e d Research Project Agency, A R P A Order N o . 1 8 9 - 1 , Santa M o n i c a 1965. ofVietnam, �3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu 219 wojskowymi. Amerykanscy doradcy w Wietnamie stanowili wowczas około 30% wszystkich żzołnierzy. W czasie badan Gerald Hickey zauważzył, z ż e i m b a r d z i e j dany doradca był kompetentny i i m bardziej profesjonalnaęwiedzęe posiadał, ajednoczesnie umiał jaę przekazac, t y m bardziej jego rozmowcy akceptowali jego rady i działali zgodnie z n i m i . Badania wykazały jednak, zże relacje mięedzy doradcami a ich rozmowcami nie były tak bliskie i produktywne, jak mogłyby byc. Po przeprowadzeniu wywiadow Hickey doszedł do nastęepujaęcych wnioskow wzakresiezasadrzaędzaęcych rolaędoradcow w takim kraju, jak Wietnam, oraz głownych barier dla obopolnego zrozumienia i lepszej wspołpracy: • czas, jaki doradcy i ich odbiorcy spedzaja razem, odgrywa bezposrednia i wazżnaę roleę w ich relacji i częesto decyduje o sukcesie doradcy w zdobyciu szacunku Wietnamczyka; • doradcy przed wyjazdem na teren działan zbrojnych, podczas pobytu w bazie w Stanach Zjednoczonych, nie czujaę potrzeby rozwoju swych umiejęetnosci jęezykowych, m i m o żze mogaę byc pozniej przydatne; • doradcy saę przeciaężzeni pracaę biurowaę; • rozrastajaęca sieę struktura wojskowa oddala doradceę od jego zwierzchnika i zwieększa jego odpowiedzialnosc; • przy wspołpracy z m a ł y m i jednostkami wojskowymi czy paramilitarnymi, aby byc efektywnym, doradca powinien wykazywac sięe znajomosciaęsrodowiska społecznego i kulturowego, w ktorym działa - obecnie wielu doradcow wykonuje swe czynnosci bez odpowiedniego przygotowania w t y m zakresie; • wyzżej opisane braki w szkoleniu powodujaę, żze czeęsto doradcy mierzaę Wietnamczykow ich w ł a s n y m i - amerykanskimi - standardami kulturowymi; • najwieększaę barieraę w komunikacji jest fakt, żze doradcy nie posługujaę sieę jęezykiem wietnamskim w odpowiednim stopniu; • problemem w komunikacji jest rowniezż brak doswiadczonych miejscowych tłumaczy, przez co trudno jest przekazac w odpowiedni sposob bardziej złozżone sprawy; • sposobżzycia i poglaędy na zżycie Wietnamczykow znacznie rożzniaę sięe od tych prezentowanych przez Amerykanow. Brak uwzglęednienia tej specyfiki powoduje kosztowne błęedy w programach cywilnych; • brak wiedzy doradcow o społeczenstwie wietnamskim sprawia, z ż e s a ę o n i nieprzygotowani na wysteępujaęce w Wietnamie problemy etniczne czy kon¬ flikty kulturowe, jak np. wrogosc mięedzy Wietnamczykami z nizin a goralami; • doradcy oraz ich odbiorcy sa czesto zle dobierani i nie maja np. odpowiedniej wiedzy profesjonalnej czy wspolnego doswiadczenia; • Amerykanie saę niedostatecznie przygotowani na to, zże praktyki i koncepcje wojskowe Wietnamczykowrozżniaę sieę od ich własnych. W szczegolnosci posrod oficerow wietnamskich mozżna zauwazżyc ciaęgle obecne duzże wpływy francuskie, przez co podejmuja oni decyzje, ktore trudno przyjaó Ameryka¬ nom. Ponadto żzołnierze wietnamscy w danej randze m o g a ę m i e c inne prerogatywy nizż ich odpowiednicy w armii amerykanskiej - czeęsto okazuje �220 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... sięe, zżezżołnierz, od ktoórego oczekujemy decyzji, musi jaę jeszcze skonsultowaóc z kimós wyzżej w hierarchii, co powoduje kosztowne opóoóznienia; • rotacja doradcow jest zbyt częsta - zbyt k r ó t k o pozostaja oni na terenie operacji, przez co nie majaę odpowiedniego czasu na naukęe i dostosowanie sieę do warunkoów w miejscu wykonywania działanó. Zamieszanie pogłeębia fakt, zże n o w i doradcy, ktoórzy dopiero co przybyli ze Stanoów Zjednoczonych, nie saę nauczeni wymogóowzwiaęzanych z ich stanowiskiem, w szczegoólnoósci planowania i udziału w programach cywilnych; • brak jest róownoległej wymiany wiedzy mięedzy poszczegóolnymi doradcami oraz odpowiednich ósrodkoów przekazu informacji i wiedzy mięedzy doradcaę a jego dowóodcaę . 88 W e d ł u g Geralda Hickeya rozwiaęzanie tych problemoów m o g ł o nastaępióc głóownie przez bardziej staranny dobóor personelu, lepsze przygotowanie szkoleniowe, jak roówniezż przez szereg zmian administracyjnych, o ktoórych mowa ponizżej. Hickey z a p r o p o n o w a ł nasteępujaęce kryteria selekcji doradcóow: • aby zapewnióc silnaę motywacjeę do wykonywanych działanó, nalezży - o ile to możzliwe - wprowadzióc zasadęe, żze wybóor pracy doradcy jest dobrowolny; • nalezży sprawdzióc przydatnoósóc kandydata pod kaętem jego wykształcenia, mozżliwoósci dostosowania sieę do innych kultur, szczegóolnych cech charakteru pozwalajaęcych zżyóc w stałym zagrozżeniu, czeęsto w prymitywnych warunkach, a takzżepokaętem znajomoósci jeęzykoów albo zdolnoósci do ich uczenia sięe. Podczas szkolenó, zdaniem Hickeya, nalezżało przyłozżyóc szczegóolnaę wagęe do: • nauki jęezyka, któory jest najwazżniejszym czynnikiem pozwalajaęcym przełamywaóc bariery kulturowe; • przygotowania do innych warunkóow kulturowych, co w szczegoólnoósci dotyczy akceptacji i respektowania odmiennoósci kulturowych Wietnamczykoów, przez zrozumienie znaczenia ich tradycji i rytuałóowczytezż kultu przodkóow, znaczenia tabu czy roózżnicy w podejósciu do higieny i zaufaniu medycynie ludowej; • nauki o wietnamskiej historii, ekonomii, stosunkach społecznych i etnicz¬ nych, o głoównych religiach i zwyczajach; • przygotowania do odmiennego sposobu odżzywiania sieę; • poznania struktury wietnamskiego wojska, tego, jak ono w rzeczywistoósci funkcjonuje, co obejmuje poznanie silnie obecnej francuskiej myósli wojskowej wósroód oficeróow i ich preferencje do stosowania francuskiej taktyki i technik wojskowych; • przygotowania do prowadzenia cywilnych operacji; • uóswiadomienia specyfiki lokalnych potrzeb i mozżliwoósci, odbiegajaęcych znacznie od amerykanóskich standardoów; 8 8 Ibidem. �3. Powojenna antropologia zaangażzowana - casus Wietnamu 221 • przygotowania doradcoów do tego, aby w swych rekomendacjach umieli wywazżyóc zalety szybkiego osiaęgnięecia celu w óswietle niezamierzonych efektoów ubocznych, ktoóre mogaę sieę z t y m wiaęzaóc; • wprowadzenia dodatkowego szkolenia dla nowo przybyłych doradcoów, ktoóre odbęedzie sięe na miejscu w Wietnamie, prowadzonego przez doradcóow, ktoórych słuzżba dobiegła konóca . 89 Dodatkowo Gerald Hickey zalecał, aby rozwazżyóc utworzenie w Wietnamie pilotazżowych centroów szkoleniowych w zakresie jęezyka i kultury, w ktoórych specjalnie wyselekcjonowany personel uczyłby sieę bezpoósrednio od Wietnamczykóow bez kontaktu z i n n y m i Amerykanami. W zakresie zmian administracyjnych z a p r o p o n o w a ł rozwiaęzania majaęce maksymalizowaóc efektywnoósóc doradcoów i stworzyóc warunki, w któorych bęedaę mogli w pełni wykorzystaóc swoje umiejeętnoósci: • przede wszystkim chodzi t u o zmniejszenie do m i n i m u m obciaężzenia biuro¬ kratycznego nałozżonego na doradceę; • nalezży rozwazżyóc róowniezż wydłużzenie czasu pobytu doradcy na miejscu operacji z dotychczasowych szeósciu do dziewięeciu miesieęcy; • nalezży odpowiednio dobieraóc doradcoów do ich odbiorcoów pod wzgleędem rangi i wiedzy profesjonalnej; • jeżzeli doradcy działajaę w grupach, nie nalezży w czasie jednej rotacji zmieniaóc całego zespołu, ale jedynie poszczegoólnych jej członkoów, tak aby umozżliwióc przekazywanie wiedzy; • nalezżyroówniezż rozwazżyóc wprowadzenie lepszej komunikacji mieędzy dorad¬ cami a ich przełozżonymi, jak róowniezż wymianeę wiedzy mieędzy roózżnymi grupami doradcoów z tego samego poziomu; • każzdy z doradcóow przed przekazaniem stanowiska nastęepcy powinien sporzaędzióc skroótowy raport na temat profilu swego odbiorcy, zawierajaęcy spis wszystkich dotychczas udzielonych m u rad z zaznaczeniem, czy zostały wdrozżone, czy tezż je odrzucono . 90 Zalecenia z raportóow Geralda Hickeya w więekszoósci zostały zlekceważzone. Zamiast tego w 1967 roku uruchomiono kolejny program Wsparcia Operacji Cywilnych i Rozwoju Rewolucji (Civil Operations and Revolutionary Development Support - CORDS) w ramach programu zarzaędzanego wspóolnie przez rzaęd p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i oraz Military Assistance Command, Vietnam (dalej: M A C V ) . Program CORDS łaęczył w sobie działania wywiadowcze ze zinte¬ growanymi działaniami majaęcymi na celu „zdobycie serc i umysłóow" południo¬ wych Wietnamczykoów. Idea CORDS opierała sieęnazałożzeniu, zże ostatecznie wojnęe możzna wygraóc nie na polu bitwy, ale dzięeki zdobyciu lojalnoósci 8 9 Ibidem. 9 0 Ibidem. �222 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... 91 i przychylnosci s p o ł e c z e ó s t w a . Działalnosc CORDS była oceniana przez Hickeya krytycznie . CORDS p o w s t a ł oficjalnie 9 maja 1967 roku i został właęczony w struktureę wojska amerykanóskiego w ramach tradycyjnej hierarchii wojskowej . Po raz pierwszy cywile zostali dopuszczeni t y m samym do dowodzenia wojskowym personelem i zasobami. CORDS przejaęł od innych agencji programy majaęce na celu wspieranie rozwoju lokalnej społecznoósci . W szczegóolnoósci dotyczy to programoów USAID, takich jak „rozwoój nowego żzycia", pomoc uchodózcom, utworzenie tzw. Policji Narodowej czy programu „ O p e n Arms". CORDS przejaęł tezż pod swojaę komendeę kadry CIA odpowiedzialne za program rozwoju o b s z a r ó w wiejskich, sprawy cywilne M A C V oraz terenowe operacje psycho¬ logiczne prowadzone dotychczas przez Joint U.S. Public Affairs Office. 92 93 94 W ramach CORDS działalnoósóc wywiadowcza i operacje cywilno-wojskowe zostały podporzaędkowane dowóodztwu cywilnemu. Miało to na celu zmianeę postrzegania sposobu prowadzenia wojny: z założzenia bezpoósredniego znisz¬ czenia armii poółnocnowietnamskiej i lokalnych komunistycznych oddziałoów partyzanckich do wspóołpracy z p o ł u d n i o w y m i Wietnamczykami w ramach działanó wywiadowczych, oraz rozwóoj programoów ekonomicznych i społecznych. Programy te miały osłabióc wsparcie miejscowej ludnoósci dla sił komuni¬ stycznych. 95 Jak pokazano na ponizższym schemacie , obrazujaęcym pozycjeę CORDS w strukturze amerykanóskiej armii, dowóodca M A C V (COMUSMACV) miał zasteępcęe ds. CORDS - najczęeósciej był to pracownik cywilny. Ponadto jeden z zastęepcóow szefa sztabu M A C V w zakresie CORDS odpowiadał za wsparcie wojskowe i cywilne rzaędu wietnamskiego, jak roówniezż wsparcie lokalnych programoów rozwojowych. Głoównaę cechaę CORDS, ktoórej zawdzięecza on swóoj sukces, było skuteczne zbieranie informacji i system raportowania, skupione na promocji bezpieczenóstwa, rozwoju gospodarczego, zarzaędzaniu i zapewnieniu potrzebnych u s ł u g na podstawowym szczeblu wiejskim. Raporty kulturalne, gospodarcze czy etno¬ graficzne wykonywano róownorzeędnie z miesieęcznymi raportami dotyczaęcymi 9 1 D . A n d r a d e , Ashes to Ashes: The Phoenix Program and the Vietnam War, L e x i n g t o n Books, Massachusetts 1990; R . W . Johnson, Phoenix/Phung Hoang: A Study of Wartime Intelligence Management, T h e A m e r i c a n U n i v e r s i t y , W a s h i n g t o n 1985; D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , Phoenix: Counterinsurgency Lessons from Vietnamfor 2006, s. 9-23; R. Coffey, Revisiting CORDS: CORDS/ the Future, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e ó The Need for Unity of Effort to Secure Victory in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e ó 2006, s. 3 5 - 4 1 , za: J. K i p p , L . G r a u , K. P r i n s l o w , D . S m i t h , The Human Terrain System-A 2006, s. 9 2 CORDS for the 21 Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 8-15. G. Hickey, Window on war, op.cit., s. 218. 9 3 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 14. 9 4 R . A . H u n t , Pacification: The American Struggle for Vietnam's Hearts and Minds, Westview Press, Boulder 1995, s. 93, za: D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 15. 9 5 T.W. Scoville, Reorganizing for Pacification Support, Center W a s h i n g t o n 1 9 9 1 , za: D . A n d r a d e , J.H. W i l l b a n k s , op.cit., s. 14. of Military History, �3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu AMBASADOR USA COMUSMACY ZASTĘPCA COMUSMACY USAID ZASTĘPCA D O W Ó D C Y SIŁ POWIETRZNYCH ZASTĘPCA ds. C O R D S S Z E F SZTABU DYREKTOR MACEYAL ZASTĘPCA ds. K A D R ZASTĘPCA ds. W Y W I A D U ZASTĘPCA ds. OPERACJI ZASTĘPCA ds. LOGISTYKI ZASTĘPCA ds. KOMUNIKACJI ZASTĘPCA ds. C O R D S ZASTĘPCA ds. STRATEGII ZASTĘPCA ds. WSPARCIA WOJSKOWEGO R y s u n e k 15. S t r u k t u r a C O R D S w W i e t n a m i e Zrodło: D. Andrade, J.H. Willbanks, op.cit., s. 14. 223 �224 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... szkolenia, sprzeętu, morale czy gotowosci bojowej armii p o ł n o c n o w i e t n a m s k i e j , i to od poziomu poszczegolnych plutonow wzwyż aż do dużych jednostek operacyjnych .Choc ciagle niedoskonały, system raportowania (MACEVAL) zapewniał zarowno rzadowi p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e m u , jak rownież M A C V odpowiedni poziom informacji, tak aby skutecznie działac w obszarach zdo¬ minowanych przez partyzantow. Staęd g ł o w n y m problemem CORDS było to, jak piszaę znawcy tematu, zże program ten rozpoczaęł sieę zbyt pozno i został zakonczony zbyt wczesnie . Ustanowienie CORDS w strukturach armii amerykanskiej m i a ł o jednak widoczny i szybki efekt. Jeszcze na poczatku 1966 roku jedynie około 1000 amerykanskich doradcow było właęczonych w działania, gdy juzż we wrzesniu 1967 roku liczba doradcow osiagneła ponad 7600 osob. O k o ł o 95% doradcow wywodziło sięe z armii amerykanskiej. Skaleę wdrozżenia programu CORDS widac rowniezż w zaangażzowaniu ekonomicznym Stanow Zjednoczonych. W latach 1966-1970 amerykanskie nakłady na pacyfikacjeę i programy ekonomiczne wzrosły z 582 m l n dolarow do 1,5 m l d dolarow. Na skutek wsparcia i doradztwa dla p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e j Policji Narodowej nastaępił rowniezż wzrost liczebnosci paramilitarnych oddziałow policyjnych z 60 tysieęcy osob w 1967 roku do 120 tysięecy w 1971 r o k u . Działalnosc CORDS s p o w o d o w a ł a w konsekwen¬ cji istotny wzrost bezpieczenstwa w Wietnamie P o ł u d n i o w y m . Szacuje sieę, ze na poczatku 1970 roku 93% mieszkancow Wietnamu P o ł u d n i o w e g o żyło w „relatywnie bezpiecznych" wioskach, co oznacza wzrost o 20% w stosunku do 1968 r o k u . Do s u k c e s ó w CORDS m o ż n a zaliczyc również program Phoenix (Feniks), ukierunkowany na rozbicie sieci powiaęzanó Vietcongu wósróod p o ł u d n i o w o w i e t namskiego społeczenóstwa. Pod wzgleędem celu, jaki u d a ł o sieęosiaęgnaęóc, program ten rzeczywióscie był sukcesem - w latach 1968-1972 u d a ł o sięe odszukaóc i „zneutralizowaóc" ponad 80 tysięecy członkoów Vietcongu, ukrywajaęcych sieę w s r ó d p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e g o społeczeóstwa. Gdy jednak przeanalizuje sieęósrodki, jakie posłuzżyły do realizacji tego celu - sukces juzż nie jest taki oczywisty. Z ponad 80 tysieęcy schwytanych członkoów Vietcongu prawie jedna trzecia została zabita, reszta zaós była przetrzymywana w więezieniach - częesto bez wyroku przez dwa lata i dłużzej, zdarzały sięe roówniezż tortury stosowane po to, aby dotrzec do kolejnych c z ł o n k ó w V i e t c o n g u . Krytycy programu Phoenix wskazujaęróowniezż,zże w czasie jego trwania u d a ł o sieę „wyłapaóc" jedynie członkoów Vietcongu ósredniego i niskiego szczebla . 96 97 9 8 9 9 100 101 9 6 9 7 9 8 9 9 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit , s. 1 4 - 1 7 . J. K i p p et al., op.cit., s. 1 1 . D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 17. Ibidem. 1 0 0 Ibidem, s. 20. 1 0 1 Ibidem, s. 2 1 . �225 3. Powojenna antropologia zaangażzowana - casus Wietnamu Wskazane wyzżej działania były jednak prowadzone w schyłkowej fazie wojny w Wietnamie. Zdaniem Williama Colby'ego, jednego z autorow strategii CORDS, to właósnie brak p e ł n e g o wdrozżenia CORDS, jak roówniezż zbyt póoózne rozpoczeęcie prac nad t y m programem, s p o w o d o w a ł o ostatecznaę przegranaę Stanoów Zjednoczonych w Wietnamie. Colby dowodził, żze „głóownym błęedem Amerykanoów w Wietnamie było prowadzenie wojny w ióscie amerykanóskim stylu przeciwko wrogowi, któorego działania z kolei, od samego poczaętku kon¬ fliktu, były nakierowane na prowadzenie wojny «ludowej», w której wrog u k r y w a sięe w ó s r ó o d r e s z t y s p o ł e c z e n ó s t w a " . Faktem jest, ż z e d z i a ł a n i a amerykanóskie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m miały charakter prawie czysto konwencjonalny. Zmiana podejóscia w t y m zakresie była bardzo trudna z uwagi na oówczesnaę kultureę organizacyjnaę wojsk amerykanóskich. Armia, ktoóra za swóoj raison d'etre u w a ż a ł a wygrywanie wojen przez zastosowanie siły ognia i manewry taktyczne służzaęce zniszczeniu wroga, nie m o g ł a łatwo przestawióc s i e ę n a prowadzenie wojny w inny, w t y m wypadku nieregularny sposoób. Taki sposóob walki, posiadana na wyposażzeniu bronó, stosowane technologie i organizacja nie tyle nie pozwalały na zniszczenie wroga, ile nawet nie były wystarczajaęce, aby go znaleózóc i zidentyfikowaóc. Dlatego tezż działania typu CORDS były raczej niszo¬ we, p o z o s t a ł e zaós nastawione były na rozwoój technologii - np. wprowadzono i szeroko wykorzystano do r ó z n o r o d n y c h działaó h e l i k o p t e r y , zreorganizo¬ wano struktureę batalionoów przez wprowadzenie czterech zamiast trzech komp a n i i , czy tezż zastosowano róożznego rodzaju, tragiczne w skutkach, ósrodki chemiczne jak Agent O r a n g e . Nastawienie dowoództwa wojsk amerykanóskich w zasadzie nie d o p u s z c z a ł o prowadzenia wojny w inny sposóob - generałowie amerykanóscy dowodzaęcy w Wietnamie nie byli odpowiednio przygotowani do specyfiki tego rodzaju wojny, nie mieli przede wszystkim doóswiadczenia w walce partyzanckiej . Trafnie p o d s u m o w a ł to Robert McNamara - sekretarz obrony w latach 1961-1968, ktoóry stwierdził, żze: „jak wielu innych ludzi, tak róowniezż dowoódcy amerykanóscy (... ) błęednie rozumieli natureę tego konfliktu. Postrzegali go przede wszystkim jako operacjeę zbrojnaę, gdy w rzeczywistoósci był on bardzo złożona, nacjonalistyczna i mordercza, w a l k a " . 102 103 1 0 4 105 106 107 Zdaniem Colby'ego, dopiero porzucenie czysto konwencjonalnego podejscia do działanó zbrojnych, jak roównieżz podjeęcie wysiłkoów nakierowanych na zmianeę wiejskiego trybu żzycia mieszkanócoów W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o i rozwóoj gospodarczy tego kraju wytworzyłyby w a r u n k i niezbeędne do utrzymania po- 1 0 2 W . Colby, J. McCargar, Lost Victory: A First-Hand Account of America's Sixteen Year War in Vietnam, C o n t e m p o r a r y Books, C h i c a g o - N e w Y o r k 1989, s. 1 7 5 - 1 9 2 . 1 0 3 R.S. T h o m p s o n , No Exit from Vietnam, D a v i d M c C a y Co., N e w Y o r k 1969, s. 136. 1 0 4 W . W e s t m o r e l a n d , A Soldier Report, D a Capo Press, N e w Y o r k 1989, s. 2 8 3 . 1 0 5 Ibidem, s. 2 1 0 - 2 1 1 . 1 0 6 J.A. N a g l , Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons From Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2005, s. 199. 1 0 7 R.S. M c N a m a r a , B. V a n D e M a r k , In Retrospect: The Tragedy and Lessons R a n d o m House, N e w Y o r k 1995. of Vietnam, �226 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... koju i stabilnosci. Taki rozwój sytuacji stanowiłby przeciwwagę dla wartosci prezentowanych przez p a r t y z a n t ó w i dałby szansę na działanie lokalnej społecznoósci w ramach w ł a s n y c h instytucji i wartoósci . Do podobnych wnioskow dochodza Robert Brigham czy James Willbanks w badaniach nad armiaę południowowietnamskaę i jej zwiaęzkami ze społeczenóstwem, od ktoórego armia powinna otrzymaóc legitymacjeę dla swego istnienia, jak rowniez n i e z b ę d n e do funkcjonowania zasoby . James Willbanks wskazuje na roóżznicęe mieędzy pokonywaniem regularnych jednostek wojskowych a pacyfikacjaę Wietnamu P o ł u d n i o w e g o w k o ó c o w y m etapie wojny (1968-1975). Jednoczesnie podkreósla óscisły zwiaęzek mieędzy wietnamizacjaę a pacyfikacjaę, podajaęc, żzeta ostatnia przyczyniła sieę do stabilizacji na terenach wiejskich W i e t n a m u Południowego . 108 109 110 Pomimo wad, z wojskowego p u n k t u widzenia, jedno należzy oddaóc CORDS tam gdzie został on w pełni wdrozżony, aktywnoósóc wroga istotnie zmalała. Zapewne dlatego we wspomnieniach i dokumentach z czasóow wojny w Wietna¬ mie przywódcy p ó ł n o c n o w i e t n a m s c y wielokrotnie wyrażali o b a w ę o skutecznosc programu CORDS w utrudnianiu zaroówno działanó operacyjnych, jak i przewrotowych . 111 Program CORDS dostarczył róowniezż wskazoówek, w jaki sposóob rozwijaóc skuteczny wywiad kulturowy, któory moógłby byóc wsparciem dla dowóodcóow taktycznych i operacyjnych. Wdrożzenie tego programu s t a n o w i ł o roówniezż dla A m e r y k a n ó w swoista lekcję w zakresie działaó przeciwpartyzanckich. Wnioski, jakie z niego wyciaęgnięeto, były nastęepujaęce: • głoównym załozżeniem powinna byóc unifikacja dowodzenia nad działaniami wojskowymi i pacyfikacyjnymi czy też przeciwpartyzanckimi; • partyzantka trwa dopoóty, dopóoki udaje jej sięe utrzymaóc swojaę pozycjęe wósroód lokalnego społeczenóstwa. Pierwszym krokiem w działaniach przeciwpartyzanckich powinno byóc zatem zniszczenie tych powiaęzanó; • załozżenia programu nakierowanego na zniszczenie powiaęzanó mięedzy party¬ zantka a s p o ł e c z e ó s t w e m powinny byc możliwie szeroko komunikowane, aby uniknaęóc obaw członkoów lokalnej społecznoósci co do uczestnictwa w nim; • program pacyfikacyjny powinien mieóc odpowiednie uzasadnienie prawne nie mozżna dopuszczaóc do działanó, ktoóre mogaę byóc uznane za nielegalne; • partyzantki nie pokona sieę na polu bitwy. Walka toczy sieę tak naprawdeę o lojalnoósóc lokalnej społecznoósci, któoraę mozżna pozyskaóc, oferujaęc ósrodki słuzżaęce polepszeniu standardu zżyciowego; 1 0 8 A . Sen, Development as Freedom, R a n d o m House, N e w Y o r k 2000, s. 2 2 7 - 2 4 8 . 1 0 9 R.K. B r i g h a m , ARVN: Kansas, Lawrence 2006, s. 1 1 0 Life and Death of the South Vietnamese Army, U n i v e r s i t y Press o f 1-26. J.H. W i l l b a n k s , Abandoning Vietnam: How America Left and South Vietnam Lost its U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2004, s. 5 6 - 5 8 . 1 1 1 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 2 1 - 2 2 . War, �227 4. Projekt Camelot i „tajski skandal" • nalezży pamięetaóc,żze to jednostki panóstwa, na któorego terenie toczaę sieę ope¬ racje przeciwpartyzanckie, powinny byóc przede wszystkim odpowiedzialne za zapewnienie bezpieczenóstwa i ustanowienie instytucji zdolnych zaspokajaóc podstawowe potrzeby lokalnych mieszkanócoów. Dzieęki temu jednostki te odpowiednio przygotujaę sieę do działanó w okresie, gdy Amerykanie opuszczaę teren o p e r a c j i . 112 Z drugiej strony, za jednaę z najwieększych słaboósci CORDS należzy uznaóc m a ł e wsparcie z innych ózróodeł w zakresie wiedzy operacyjnej. Osoby uczestniczaęce w programie mogły polegaóc w zasadzie jedynie na badaniach własnych CORDS - programu nie przystosowano bowiem do tego, aby wykorzystaóc potencjał badanó i analiz kulturowych oraz społecznych prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, co pozwoliłoby na jeszcze bardziej skuteczne działania. Zamiast tego zespoły doradcóow CORDS zostały pozostawione same sobie przy wyborze metod zbierania i analizowania własnych d a n y c h . 113 Niewaętpliwie program CORDS, choóc nie zmienił ostatecznego w y n i k u prowadzonej przez wojsko amerykanóskie wojny, w t y m nie zapobiegł kleęsce, stał sieę pierwszym punktem odniesienia do budowy programu Human Terrain System w Iraku i Afganistanie. Ten ostatni jest zreszta w literaturze przedmiotu czesto nazywany „ C O R D S X X I w i e k u " . 1 1 4 4. Projekt Camelot i „tajski skandal" Lata 60. i 70. X X wieku to okres dwoóch wielkich skandali w amerykanóskiej antropologii zwiaęzanych z u d z i a ł e m antropologoów w k s z t a ł t o w a n i u polityki i strategii wobec innych krajoów . Pierwszy dotyczył projektu Camelot, drugi przeszedł do historii pod nazwaę „tajski skandal". Projekt Camelot został przygotowany w ramach działalnoósci Biura ds. Badanó nad Operacjami Specjalnymi (Special Operations Research Office - SORO), ktore zostało p o w o ł a n e z inicjatywy Departamentu Obrony USA na The A m e r i c a n University (Washington D.C.). W ó s r ó o d j e g o p r a c o w n i k o ó w z n a l a z ł o sięe d u ż z e g r o n o socjologoów i antropologóow badajaęcych tzw. ludzki aspekt operacji przeciwpartyzanckich . W t y m samym roku SORO zaprojektowało plan Camelot. Jego celem było „stworzenie procedur oceny potencjalnoósci wojny domowej 115 116 1 1 2 Ibidem, s. 22. 1 1 3 J. K i p p et al., op.cit., s. 1 1 . 1 1 4 1 1 5 Ibidem. Por.: H . Schreiber, Swiadomosc miedzykulturowa operacji wojskowych, - „odswiezony" paradygmat [ w : ] B. Janusz-Pawletta (red.), Konwencje Genewskie 60 lat później, prowadzenia Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. 1 1 6 W i e l e raportóow p r z y g o t o w a n y c h przez S O R O m i a ł o u n i k a l n y charakter, n p . w efekcie r a p o r t o w p o w s t a ł a praca a u t o r s t w a Jamesa R. Price'a i Paula Jureidiniego, noszaca t y t u ł : Czarna magia, czarownictwo, operacje w Kongu Implications czary i inne zjawiska psychologiczne oraz ich wpływ (Witchcraft, on Military Sorcery, Magic, and Other na wojskowe i paramilitarne Psychological and Paramilitary Operations in Congo, 1 9 6 0 ) . Phenomena, and Their �228 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... wósroód społeczenóstw narodowych; zidentyfikowanie o podwyżzszonym poziomie tajnoósci tych działanó, któore rzaęd mozże podjaęóc w celu stworzenia warunkóow, uznawanych za dajaęce podstawęe do wzrostu mozżliwoósci wybuchu wojny do117 mowej" . Chile m i a ł o byc pierwszym studium przypadku projektu Camelot. M i m o że wojskowe korzenie tego projektu były utrzymywane w óscisłej tajemnicy, informacje o nich wyciekły do prasy. Wszystkie chilijskie gazety goraęco przeciwko temu protestowały, a rzaęd chilijski wystosował oficjalny protest dyplomatyczny do ambasadora Stanoów Zjednoczonych. W samych Stanach Zjednoczonych doszło do przesłuchanó w tej sprawie przed Kongresem i w roku 1965 projekt został zamknięety, przysparzajaęc jednak kwestii wspoółpracy antropologoów z wojskiem niechlubnej sławy. Króotko po tej aferze w y b u c h ł a nasteępna, zwiaęzana z prowadzeniem tajnych badanó socjologicznych. W marcu 1970 roku z uniwersyteckiego gabinetu jednego z profesoróow zostały wykradzione dokumenty wskazujaęce na zaangażzowanie badaczy społecznych w amerykanóski program działanó przeciwpartyzanckich w Tajlandii. Dokumenty zostały przekazane do Komitetu Mobilizacji Studentów na rzecz zakoóczenia wojny w W i e t n a m i e i były systematycznie publikowane na łamach wydawanego przez komitet pisma „The Student Mobilizer". Duzże grono antropologóow i socjologoówmiałowóswietle tych dokumentóow rzekomo zbieraóc i dostarczaóc dane Departamentowi Obrony StanoówZjednoczonych oraz Króolewskiemu Rzaędowi Tajlandii w celu wspierania zwalczania partyzantki przez np. przekazywanie pomocy rozwojowej, któorej celem miało byóc zacheęcenie wiosek tubylczych do pozostania lojalnymi wobec rzaędu tajlandzkiego. Ponownie rozgorzała wielka debata, zwłaszcza na posiedzeniach Komitetu ds. Etyki A A A . Wielu antropologoówbroniłosięe, moówiaęc, żzeuzżyczali swoich ekspertyz po to, aby powstrzymaóc upadek osiedli tubylczych w Tajlandii. Wzburzenie całego ósrodowiska s p o w o d o w a ł o wycofanie sięe na dłużzszy czas antropologoówzewspoółpracy z wojskiem. Za standard etyczny uznano brak takiego zaangażzowania, któory został formalnie ogłoszony przez A A A w 1971 roku jako jedna z zasad etyki zawodowej. P o w o ł y w a n o sięe na prawdopodobienóstwo tego, żze dotychczas przyjaóznie nastawiona do antropologóow ludnoósóc wszystkich zacznie podejrzewaóc o szpiegostwo i wyszukiwanie podatnego gruntu pod przyszłe operacje wojskowe (efekt „spalonej ziemi"). Tajnoósóc badanó została oficjalnie poteępiona przez A A A . 118 1 1 9 1 1 7 Z o b . szerzej na ten temat: I . L . H o r o w i t z Studies in the Relationship (red.), The Rise and Fall of Project Between Social Science and Practical Politics, Camelot. M I T Press, Massachusetts 1967. 1 1 8 Student Mobilization Committee to End the War in Vietnam, za: M . McFate, Anthropology..., op.cit. 1 1 9 E. W a k i n , Anthropology goes to war: Professional ethics and counterinsurgency in U n i v e r s i t y o f W i s c o n s i n , Center for Southeast A s i a n Studies, M a d i s o n 1992, s. 28. Thailand, �229 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku Zasady A A A podkreslały, ze „przeprowadzając badanie, antropolog od­ powiada przed osoba badana. Kiedy wystapi konflikt interesów, to własnie interes jednostki ma p i e r w s z e ó s t w o . Antropologowie musza uczynic wszystko co w ich mocy, aby chronióc psychiczne, społeczne i psychologiczne dobra osóob badanych, jak również ich honor, p o w a g ę i prywatnosc". Zasady zawierały roówniezż stwierdzenie, żze: „zgodnie ze stanowiskiem A A A w sprawie tajnych i nielegalnych badanó nie należzy przeprowadzaóc jakichkolwiek badanó, ktoóre nie saę ogoólnodosteępne dla opinii publicznej i dla populacji, ktoóre były badane (...). Antropologowie nie powinni ujawniaóc wynikoów badanó jedynie wybranym jednostkom, jednoczesnie zabraniając i n n y m dostepu do n i c h " . Innymi słowy, zasady A A A nakazywały antropologom rozdartym pomieędzy ochronaę osoby badanej a bezpieczenóstwem w ł a s n e g o narodu, aby zawodowaę lojalnoósóc wzgleędem osoób badanych stawiali zawsze wyzżej niżz swóoj patriotyzm. Zasady okreóslały roówniezż,zże to właósnie sfera publiczna jest właósciwym miejscem na antropologicznaę debateę i propagowanie antropologicznej wiedzy. 1 2 0 Do 1990 roku brzmienie niektóorych zapisóow zasad A A A zostało osłabione, czeęósciowo w odpowiedzi na lobbing rosnaęcej liczby a n t r o p o l o g ó o w s p o z a instytucji akademickich. W szczegoólnoósci dotyczyło to tajemnicy zawodowej w zakresie prowadzonych badanó i konsultacji. Dlatego tezż znalazło sieę tam sformułowanie: „Niezalezżnie, czy mamy do czynienia z badaniami akademicki¬ m i , czy tezż pozaakademickimi, antropologowie muszaębyóc uczciwi, jezżeli chodzi o ich zawodowaę tozżsamoósóc. Jezżeli w y n i k i ich badanó nie majaę byóc publicznie dosteępne, powinno to byóc komunikowane wszystkim zainteresowanym od samego p o c z a ę t k u " . 121 Róowniezż dzisiejszy kodeks etyczny jasno móowi o zakazie podejmowania jakichkolwiek tajnych badanó lub ich prowadzenia, jeósli w y n i k i nie mogaę zostaóc zaprezentowane p u b l i c z n i e . Odcieęcie sieę antropologoów od „podejrzanego" wojska stało sięe faktem. 122 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku Burzliwa historia zwiaęzku antropologii z organizacjami wojskowymi i wywia¬ dowczymi w przeszłoósci wiaężze sięe obecnie z wysteępujaęcaęwósróod antropologoów amerykanóskich obawaę co do wspoółpracy z rzaędem. Kontrastuje to oczywióscie z historycznymi korzeniami antropologii, powiaęzanej niemal symbiotycznie z p a ó s t w e m , przez co okreslano ja mianem „służebnicy k o l o n i a l i z m u " . Dzisiaj, zgodnie ze s ł o w a m i Montgomery McFate, osiagnelismy następujący stan rzeczy: „Walka z partyzantkaę w Iraku wymaga kulturowej i społecznej 123 1 2 0 Ibidem, s. 2 7 3 - 2 7 5 . 1 2 1 Ibidem, s. 2 3 5 . 122 Wersja z lutego 2 0 0 9 : http://www.aaanet.org/_cs_upload/issues/policy-advocacy/ 27668_1.pdf (26.06.2010). 1 2 3 M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , op.cit., z a ł a c z n i k D , s. I . �230 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... znajomoósci przeciwnika. Do chwili obecnej instytucje Stanoów Zjednoczonych dyplomacja, wojsko, wywiad, gospodarka - nie brały wprost pod uwagęe kultury przeciwnika przy k s z t a ł t o w a n i u czy realizowaniu polityki. Ta luka w wiedzy kulturowej ma prosta przyczynę - niemal całkowity brak obecnosci antropologii w instytucjach narodowego b e z p i e c z e ó s t w a " . Tragiczne w skutkach konsekwencje tej ignorancji kulturowej w sferze bezpieczenóstwa doprowadziły do tego, żze zaczyna sieę dyskutowaóc nad tym, czy byc m o ż e nie nadszedł „czas na pojednanie" . David Kilcullen, oficer piechoty wojsk australijskich, jeden z architektóow „zwrotu kulturowego" w wojsku, zauwazżył, zże nieobecnoósóc antropologoów stanowi problem na kazżdym szczeblu (od taktycznego do strategicznego), gdy konflikt i zadania operacyjne dotykaja spraw k u l t u r o w y c h . Oczywióscie takie argumenty nie przekonujaę wszystkich, w szczegoólnoósci tych, ktoórzy uwazżajaę udział antropologóow w wojnach z terroryzmem za naj¬ gorsze rozwiaęzanie z mozżliwych. Postawa Davida Kilcullena oraz Montgomery McFate została poddana ostrej krytyce przez Roberto Gonzóaleza, w zwiaęzku z ich w k ł a d e m w przygotowanie podreęcznika dla armii amerykanóskiej dotyczaęcego działanó przeciwpartyzanckich (FM 3 - 2 4 ) . Zagorzałym krytykiem wykorzystania antropologoów w ramach operacji wy¬ wiadowczych i wojskowych jest takzże David Price, ktoóry wychodzi z załozżenia, żze antropologowie saę zobowiaęzani przede wszystkim chronióc tych, ktoórych badajaę . Poglaęd ten podzielajaę wszyscy ci, ktoórzy wskazujaę, zże udział antropologoów w wojnie z terroryzmem beędzie stanowióc swoistaęzdradeę zaufania badanych oraz doprowadzi do zniszczenia nie tylko terrorystoów, ale roównieżz społecznoósci, z których sie w y w o d z a . Ponadto przeciwnicy wskazujaę na naduzżycia, jakich we wczeósniejszych okresach m i a ł o dopuszczaóc sieę CIA, wykorzystujaęc antropologieę jako osłoneę dla swych działanó. To sprawiło, żze w ł a d z e niektóorych krajoów podejrzewały, zże generalnie wszyscy antropologowie realizujaęcy badania terenowe w granicach ich panóstw prowadzaę mniej lub bardziej szkodliwaę działalnoósóc szpiegowskaę, co z kolei p o w o d o w a ł o konfiskateę i niszczenie materiałoów zwiaęzanych z badaniami antropologicznymi. Co wieęcej, czeęósóc antropologóow uwazża, żze prowadzone przez nich badania terenowe - zwłaszcza te wósroód społecznoósci majaęcych zwiaęzki 124 125 126 127 128 129 1 2 4 M . McFate, Anthropology... , op.cit., s. 24. 1 2 5 M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , op.cit., s. i . 1 2 6 1 2 7 Ibidem. R.J. Gonzalez, Towards Mercenary Anthropology? The New US Army Counterinsurgency FM 3-24 and the Military-Anthropology Manual Complex, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, n r 3, s. 14-19. 1 2 8 M.Drazul-Koszykowski, 1 2 9 D . Price, Past Wars, Present Dangers, op.cit., s. i i . Future Anthropologies, op.cit., s. 2 1 . Przy tej okazji wskazuje się na s ł y n n y j u z p r z y k ł a d T h o m a s a E d w a r d a Lawrence'a, k t ó r y z o s t a ł w zasadzie w y k o r z y s t a n y przez rzad b r y t y j s k i . Ostatecznie Lawrence z d a ł sobie s p r a w ę z tego, j a k bardzo z o s t a ł z m a n i p u l o w a n y oraz ż e z d r a d z i ł w i e l u A r a b o w , m i m o ż e ci o b d a r z y l i go szacunkiem i zaufaniem. Wieęcej na t e m a t Lawrence'a w rozdz. V I . �231 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku z partyzantkaę - były sabotowane przez lokalne rzaędy i policjeę, a niekiedy nawet róowniezż przez CIA i inne organizacje szpiegowskie z panóstw zachodnich. W t y m kontekóscie David Price przywołuje historieę jednego z najbardziej znanych antropologoów drugiej połowy X X wieku, twoórcy pojęecia materializmu kulturo¬ wego - Marvina Harrisa, ktoóry pod koniec lat 50. X X wieku prowadził badania terenowe nad praktykami dyskryminacji rasowej w Mozambiku. Marvin Harris w trakcie badanó miał kontakt róowniezż z liderami ruchu partyzanckiego, co w y w o ł a ł o obawy mozambickiego rzaędu. Ostatecznie badacz m u s i a ł uciekaóc z tego kraju - zostawiajaęc na miejscu wszystkie materiały dotyczaęce badanó. Gdy w koóncu materiały te zostały m u zwroócone, były bardzo zniszczone . 130 To oczywióscie jedna strona medalu. Sytuacja przedstawia sieę bowiem inaczej, jezżeli dowoódca jednostki wojskowej potrzebuje wsparcia antropologoów w celach humanitarnych, np. w ochronie ludnoósci cywilnej czy tezż dostarczeniu jej zżywnoósci, pomagajaęc siłom Organizacji Narodoów Zjednoczonych. Mozże róowniezż chodzióc o to, aby zminimalizowaóc straty w ł a s n e na przykład przez wyciaęgnieęcie właósciwych wnioskoów z przebiegu operacji wojskowych prowa¬ dzonych obecnie albo w przeszłoósci. Milan Vego w t y m kontekóscie wskazał, zże: „ n i e p o w o d z e n i e w wyciaęgnieęciu odpowiedniej lekcji z przeszłoósci częesto wynika z braku mozżliwoósci zrozumienia uwarunkowanó lokalnych albo braku postrze¬ gania armii przeciwnika lub jego społeczenóstwa zgodnie z jego w ł a s n y m i pojęeciami" . Uwazża, zże opinia antropologa mozże pomoóc kazżdemu dowóodcy wojskowemu lepiej rozumieóc społecznoósci, z któorymi zetknie sieę podczas planowanych operacji. 131 Dlatego teżz niektóorzy antropologowie, jak choócby H u g h Gusterson, proponujaę pewne rozwiaęzanie poósrednie. W e d ł u g niego antropologowie chcaę pomagaóc, ale niekoniecznie w ramach óscisłych struktur rzaędowych czy wojsko¬ wych, gdyzż taka praca możze przynieósóc wieęcej szkoód nizż pozżytku. Jak wskazuje Hugh Gusterson, antropologowie maja duzo do zaoferowania - w szczególnosci swoja wiedze na temat przyczyn ekstremizmóow religijnych i terroryzmu jednak sa zainteresowani znalezieniem możzliwie szerokiej platformy wspóołpracy, gdzie ich badania beda dostepne nie tylko dla wojska, ale tak naprawde dla o g ó ł u . P o s t u l u j a r ó w n o c z e s n i e , aby wymagania stawiane antropologom były realne oraz by dobrze dobieraóc wspoółpracownikoów spoósróod nich. Dla przykładu wskazał na opinie antropologoów przygotowane dla armii amerykanóskiej przed inwazja w Iraku, ktoóre móowiły, izż Irakijczycy sa gotowi postrzegaóc Amerykanóow jako wyzwolicieli, a kiedy Saddam Husajn straci władze, zaroówno szyici, jak i sunnici beda bardziej skorzy do porozumienia niżz do walki miedzy 1 3 2 1 3 0 D . Price, Interlopers and Invited Guests: On Anthropology s Witting and Unwitting Links to Intelligence Agencies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2002, t. 18, n r 6, s. 16. 1 3 1 M . Vego, Joint Operations Warfare: Theory and Practice, N a v a l W a r College Press, N e w p o r t 2009. 1 3 2 H . Gusterson, When Professors Go to War. Why the Ivory Tower and the Pentagon Don't http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/07/20/when_professors_go_to_war. Mix, �232 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... sobaę. W rzeczywistoósci po upadku reżzimu Husajna Irak pograężzył sieę w wojnie domowej. Staęd Hugh Gusterson wnosi, zże takie błeędne przewidywania były spowodowane politycznaę stronniczoósciaę antropologoów. Wósróod tych bowiem, ktoórzy doradzali armii amerykanóskiej w latach 2002-2003, przewazżali neokonserwatysci (tzw. neocons), a sceptycznie do inwazji nastawiona pozostała, spora częeósóc antropologoów u n i k a ł a wspóołpracy z wojskiem, wojsko nie m i a ł o zatem możliwie p e ł n e g o obrazu p r o b l e m ó w kulturowych i religijnych I r a k u . 133 5.1. Human Terrain System Ironia sytuacji polega wieęc na tym, żze w momencie, w ktoórym wojsko ponownie dojrzało do korzystania z wiedzy o kulturze, ósrodowisko antropologóow ostatecznie u z n a ł o wspóołpracęe z wojskiem co najmniej za kontrowersyjnaę. Powstał jednak, przy zaangażzowaniu niektoórych antropologoów (jak Mont¬ gomery McFate) i wsparciu ze strony politykoów i wojskowych (jak gen. Robert H . Scales czy kongresmen Ike Skelton), nowy system zdobywania wiedzy o kulturze - Human Terrain System. Irak i Afganistan ujawniły bowiem, zże armia USA nie ma doktryny odpowiadajaęcej realiom operacji. Doktryna Weinbergera-Powella formułowała zasady majaęce uniemozżliwióc Amerykanom zaangażzowanie sięe „w drugi Wietnam", a n i m właósnie okazały sieę z czasem Irak i , przede wszystkim, Afganistan. Nie było doktryny odbudowy i rekonstrukcji, a podręecznik wojskowy 3-07 Stability Operations and Support Operations nie został u k o ó czony ażz do lutego 2003 roku. W paózdzierniku 2003 roku odbyły sięe p r z e s ł u c h a n i a przed Komisjaę Izby Reprezentantoów ds. Służzby Wojskowej w sprawie lessons learned z operacji „Iracka wolnoósóc". Wtedy właósnie zeznania generała Scalesa spowodowały, zże członek Izby Reprezentantoów Ike Skelton opublikował list do Sekretarza Obrony Donalda Rumsfelda, w któorym pisał: „moówiaęc kroótko, gdybyósmy lepiej rozumieli irackaę kulturęe i mentalnoósóc, nasze plany wojenne byłyby d u ż o lepsze, niż sa obecnie, plany na okres powojenny ze wszystkimi jego wyzwaniami byłyby o niebo lepsze, a my sami bylibyósmy lepiej przygotowani na «długa harówkę», ktorej efektem byłby pokój w I r a k u " . W 2004 roku doradca naukowy Połaęczonego Dowoództwa zainicjował program znany pod nazwa, Cultural Preparation of the Environment (CPE), który miał byóc odpowiedziaę na zgłaszane przez dowoódcóow wracajaęcych z Iraku potrzeby pozyskania informacji społeczno-kulturowych w celu zminimalizowa¬ nia strat w przepływie informacji na ten temat, wysteępujaęcych przy rotacji jednostek, oraz wsparcia wojska przez e k s p e r t ó w od spraw k u l t u r o w y c h . 134 135 1 3 3 M . Drazul-Koszykowski, 1 3 4 Informacja prasowa b i u r a k o n g r e s m e n a Ike'a Skeltona: Skelton Urges Rumsfeld to Improve op.cit.,s.V. Cultural Awareness Training, 23 p a z d z i e r n i k a 2003, w w w . h o u s e . g o v / s k e l t o n / p r 0 3 1 0 2 3 . h t m l . Za: M . McFate, Anthropology... , op.cit., s. 27. 1 3 5 M . McFate, U.S. Miliatry Requirements for Socio-Cultural Knowledge, http://www.donhcs.- com/hsr/13_june/doc/Mongomery%20McFate%20HSR%20Conference%20Presentation%20June%2013,%202007%202.pdf (26.06.2010). �233 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku W 2006 roku T R A D O C (U.S. Army Training and Doctrine Command - Dowodztwo A r m i i Stanóow Zjednoczonych ds. Szkolenia i Doktryn) przejeło kontrole nad programem i zaprojektowano Human Terrain System, w efekcie ktoórego w t y m samym roku zostało wysłanych pierwszych pieóc grup doradcóow społeczno¬ -kulturowych do Iraku i A f g a n i s t a n u . Human Terrain System (HTS) funkcjonuje na podstawie Human Terrain Teams, składających sie z wojskowych, antropologów, socjologów, lingwistów etc. oraz doóswiadczonych juzż w misjach tego typu wojskowych. „Antropologiczne ko¬ manda", licza ce 5-8 osoób, słuzża swoja wiedza dowoódcom wojskowym, pomagaja c i m zrozumieóc złozżonoósóc sytuacji i projektowaóc działania wobec ludnoósci lokalnej. Montgomery McFate, wspóołtwoórczyni tego systemu, zapewnia, zże nie chodzi t u o „militaryzowanie" antropologii, ale raczej o „antropologizowanie" Pentagonu . Zgodnie ze swym statusem H T T nie zbieraja danych wywiado¬ wczych ani nie uczestnicza w działaniach k i n e t y c z n y c h . 136 137 138 Kazżdy zespoół H T jest rekrutowany i szkolony do pracy w okreóslonym regionie, gdzie działa jednostka wojskowa, któora zespoół ma wspieraóc. Pełna integracja zespołu H T z ta jednostka jest bardzo istotna, dlatego teżz zespóoł uczestniczy w spotkaniach grup roboczych jednostki i zajmuje w zasadzie podobna pozycje jak kapelan wojskowy czy członkowie JAG (Judge Advocate General). Dowoódca danej jednostki wojskowej okreósla zakres wspóołpracy zespołu H T z poszczegoólnymi czeósciami tej jednostki. Misja H T T jest zwiekszenie zdolnoósci poszczegoólnych jednostek do zrozumienia lokalnej społecznoósci, wósróodktoórej żzyja i działaja żzołnierze. Zespoły wspieraja róowniezż dowoódcoów jednostek w zrozumieniu uwarunkowanó społecznych i kulturowych danego terenu, co m o ż z e b y ó c w y k o r z y s t a n e przy podejmowaniu decyzji operacyjnych. Ponizżej przedstawiono schemat organizacyjny zespołóow H T oraz objaósnienie roli kazżdego z członkoów z e s p o ł u . 1 3 9 Dowoódca zespołu H T jest głoównym doradca dowóodcy jednostki wojskowej w zakresie H T , odpowiedzialnym za nadzorowanie prac zespołu H T i pomoc w przetworzeniu danych dostarczanych przez zespoół na potrzeby procesoów de¬ cyzyjnych w danej jednostce wojskowej. Kluczowa na t y m stanowisku jest umiejetnoósóc zapewnienia odpowiedniej integracji zespołu H T z jednostka wojskowa . Osoba taka powinna mieóc doóswiadczenie w budowaniu i zarza dzaniu z e s p o ł e m składającym sie z wysoko wykwalifikowanych s p e c j a l i s t ó w r ó ż n y c h dziedzin. Kierownik b a d a ó H T zarzadza p r z e p ł y w e m informacji w ramach zespołu, co obejmuje róowniezż ósledzenie, katalogowanie i archiwizowanie informacji 1 3 6 www.hts.army.mil. 1 3 7 K . F a t t a h i , U.S. Army enlists anthropologists, 1 3 8 h t t p : / / h t s . a r m y . m i l / i n t h e n e w s . h t m l (26.06.2010). 1 3 9 Schemat i informacje o poszczegóolnych funkcjach członkóow z e s p o ł u H T p r z y g o t o w a n o na podstawie strony internetowej BBC Service, 16 p a z d z i e r n i k a 2007. http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=138 L. G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , op.cit., s. 13. oraz J. Kipp, �234 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... zebranych przez zespóoł i przekazywanie ich dalej do wspieranej jednostki wojskowej. Kierownik badanó H T ponadto jest odpowiedzialny za integracjeę planóow zbierania danych H T z działaniami jednostki wojskowej, uczestniczy w odprawach dowoódcoów jednostki czy tezż patroli oraz wspóołpracuje z i n n y m i kluczowymi formacjami działajaęcymi na t y m samym terenie. Osoba zajmujaęca to stanowisko powinna mieóc wykształcenie wojskowe w zakresie wywiadu taktycznego. Zadaniem analityka kulturowego jest przede wszystkim doradzanie zes¬ połowi H T i dowóodztwu jednostki wojskowej w zakresie nauk społecznych i etnografii. Dlatego osoba ta odpowiada za prowadzenie czy tezż zarzaędzanie odpowiednimi badaniami oraz za przygotowywanie analiz dotyczaęcych sytuacji na terenie operacyjnym danej jednostki wojskowej. A n a l i t y k k u l t u r o w y powinien mieóc wykształcenie antropologiczne lub socjologiczne, powinien roównieżz wykazywaóc na tyle biegłaę znajomoósóc jęezyka lokalnego, aby móoc przeprowadzaóc badania terenowe. Docelowo osoby majaęce sprawowaóc tęe funkcjeę rekrutuje sieę z badaczy, ktoórzy mieli wczeósniej kontakt z terenem objęetym operacja wojskowa (badali ten teren, zyli na n i m itp.). Regionalny analityk ds. badanó powinien wykazywaóc sieę w zasadzie takim samym doóswiadczeniem i w y k s z t a ł c e n i e m jak analityk kulturowy. Dowódca zespołu HT Obowiązki: doradca ds. kulturowych dowódcy jednostki - Analityk kulturowy Obowiązki: doradca HTT i kadry jednostki, prowadzenie/zarządzanie badaniami i analizami etnograficznymi i społecznymi , Regionalny analityk ds. badań Obowiązki: dostarczanie wyjaśnień na temat uwarunkowań lokalnych i HT, prowadzenie tzw. grup fokusowych z przedstawicielami lokalnych społeczności y Kierownik badań HT Obowiązki: Kształtowanie planu badania HT zintegrowanego z planami wywiadowczymi jednostki; rezerwowy badacz danych HT Analityk HT Obowiązki: podstawowy badacz danych HT R y s u n e k 16. S t r u k t u r a Human Terrain Team ó Z róodło: Oprac. własne na podstawie schematu ze strony internetowej HTT. www.hts.army.mil. A n a l i t y k H T jest p o d s t a w o w y m o g n i w e m z e s p o ł u H T , do któorego obowiaęzkoów nalezży badanie informacji w zakresie H T oraz zbieranie danych. Analityk H T prowadzi badania terenowe, towarzyszy patrolom, bierze udział w spotkaniach przedstawicieli jednostki wojskowej ze społecznoscia lokalna. Jego zadaniem jest roówniezż prowadzanie analiz konkretnych problemoów i opra¬ cowywanie ich w y n i k ó w na potrzeby danej jednostki wojskowej. W zasadzie �235 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku osoba pełniaca te funkcje powinna mieóc wykształcenie wojskowe i doóswiadczenie w pracy dla agencji rzadowych czy tez pozarządowych, jak np. Amerykanóska Agencja dla Rozwoju Miedzynarodowego (USAID) czy teżz regionalne Zespoły Odbudowy Prowincji (Provincial Reconstruction Teams - PRT). W ramach zespołu H T funkcjonuje dodatkowo badacz społeczny, t j . osoba, ktoóra doradza dowóodztwu jednostki wojskowej w zakresie wszystkich spraw związanych z etnografia i socjologiaoraz która w szczególnosci odpowiada za wybóor metod badawczych koniecznych do uzyskania wszystkich wymaganych informacji. Badacz społeczny zarzadza przygotowywaniem badaó i a n a l i z e t n o graficznych i socjologicznych, opierajac sie na danych o planowanych działaniach operacyjnych uzyskanych od dowóodztwa jednostki wojskowej. Osoba piastujaca te funkcjepowinna mieóc wykształcenie antropologiczne, socjologiczne, ekono¬ miczne czy tezż w zakresie stosunkoówmiedzynarodowych albo nauk politycznych. Równolegle do z e s p o ł o w H T , działających na terenie objetym operacja zbrojna, na terenie Stanow Zjednoczonych utworzono Research Reachback Center (RRC) z siedziba w Fort Leavenworth (Kansas), gdzie swoja siedzibe ma roówniezż Center for Advanced Operational Culture Learning dla amerykanóskiej piechoty morskiej. W załozżeniu RRC, składaja ce sie z analitykóow wojskowych i cywilnych oraz badaczy społecznych, ma byóc wsparciem dla zespołoów H T . Dlatego RRC otrzymuje na bieżaco informacje od poszczególnych z e s p o ł o w H T poprzez system M A P - H T (Mapping Human Terrain) . W ten sposob dane sa zbierane, katalogowane i umieszczane w jednej centralnej bazie. RRC ma dawaóc odpowiedóz w skomplikowanych kwestiach poruszanych przez dowoódcóow jednostek wojskowych w zakresie k u l t u r o w y m i etnograficznym, gdzie nie wystarcza informacje zebrane przez dany zespoół H T . Jest to mozżliwe nie tylko dzieki wykorzystaniu potencjału wewnetrznego RRC, ale roównieżz przez zapew¬ nienie dostepu do organizacji rza dowych i uczelni w zakresie nauk społecznych, politycznych, ekonomicznych, historycznych czy kulturowych. W t y m zakresie RRC ósciósle wspoółpracuje z Georgia Tech Research Institute oraz University o f Nebraska . Mozżna powiedzieóc,żze RRC stanowi dodatkowe ogniwo zbierania i wykorzystywania informacji na szczeblu centralnym, któorego z a b r a k ł o w zakresie funkcjonowania programu CORDS w trakcie wojny w W i e t n a m i e . Rysunek 17 przedstawia schemat organizacyjny RRC, ktoóry jest w zasadzie zbliżzony do schematu organizacyjnego zespołu H T . 140 141 142 1 4 3 1 4 0 Maping Human Terrain. Specjalny p r o g r a m k o m p u t e r o w y , majacy byc o d p o w i e d n i k i e m „ k u l t u r o w e g o Google E a r t h " , obecnie mocno k r y t y k o w a n y ze w z g l e d u na kosztownoósóc i niewydajnosc. Por. J. Stanton, HTS' MAP HT Failure: People Not Being Paid, MAP HT Cost Overruns, „ Z e r o A n t h r o p o l o g y " czerwiec 2 0 1 0 , http://zeroanthropology.net/2010/06/02/hts-map-ht-failure-people-not-being-paid-map-htcost-overrruns/ 1 4 1 1 4 2 1 4 3 Zob. (25.20.2011). http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=148. J. K i p p , L . G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , op.cit, s. 14. Schemat p r z y g o t o w a n o na p o d s t a w i e s t r o n y i n t e r n e t o w e j ?page_id=138. http://hts.gtri.gatech.edu/ �236 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... Dowódca Reachback Centet Analityk kulturowy Regionalny analityk ds. badań Kierownik ds. wiedzy HT Kierownik badań HT Analityk HT Analityk HT R y s u n e k 17. Schemat organizacyjny R R C ó Z róodło: Oprac. własne na podstawie schematu ze strony internetowej HTT. www.hts.army.mil. Rozwinieciem w przypadku Afganistanu programu H T T jest p o w o ł a n i e dodatkowych z e s p o ł ó w kobiet oficerów: Female Engagement Teams (dalej: FET). Uznano, że odmienna pozycja kobiety w społeczeóstwie afgaóskim od pozycji kobiety na Zachodzie powoduje, zże armia złozżona przede wszystkim z meżzczyzn nie oddziałuje na istotna czesc s p o ł e c z e ó s t w a afgaóskiego, majaca, wbrew stereotypom, istotny w p ł y w na podejmowane decyzje rodzinne. Poniewazż kon¬ takty miedzy kobietami afganóskimi a obcymi mezżczyznami sa zabronione, uznano wiec, iż idealnym r o z w i ą z a n i e m bedzie posyłanie patroli złożonych z kobiet oficeroów, ktoórych zadaniem miałaby byóc „ s p o n t a n i c z n a interakcja z k o b i e t a m i a f g a n ó s k i m i podczas regularnie organizowanych patroli oraz spotkania ze starszyzna i przedstawicielami lokalnej administracji rza dowej celem wyjaósnienia swojej m i s j i " . 1 4 4 HTS od pocza t k u wywołuje protesty antropologoów-akademikóow. W odpo¬ wiedzi na krytyke narastajaca od samego momentu utworzenia programu na zebraniu A A A w 2007 roku głos zabrała zatrudniona w ramach HTS Zenia Helbig. Stwierdziła, izż HTS jest „przeceniany" przez ósrodowisko antropo¬ logiczne, ktoóre przez spektakularne debatowanie nad n i m i potepianie dostarcza m u wiarygodnosci stanowienia jedynej i rzeczywistej odpowiedzi na bolaczki pojawiaja ce sie w dzisiejszej armii, nieprzygotowanej do prowadzenia szeroko zakrojonych działanó niekinetycznych: (od)budowy zniszczonej infrastruktury (droóg, szkóoł, szpitali), tworzenia efektywnych struktur administracji i wojska narodowego, w celu przekazania i m jak najszybciej p e ł n i odpowiedzialnoósci etc. 1 4 4 M . F l y n n , R. Bras, Woman to Woman. Female Engagement Teams in Afghanistan, J o u r n a l " wrzesienó 2010, s. 3 4 - 3 6 . „C4ISR �5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku 237 Wszystkie te działania nie moga byc efektywnie prowadzone bez w s p o ł pracy i poparcia ludnosci lokalnej. Aby zas takie poparcie m ó c pozyskac, konieczne jest nawiązanie relacji opartych na szacunku i jakiejs dozie zaufania, któore jest mozżliwe przez poszanowanie lokalnych struktur, tradycji, wierzenó i zwyczajóow. Anna Simons, antropolog z Uniwersytetu Harvarda, udzieliła już w 2002 roku wywiadu dla American National Public Radio, w k t ó r y m b r o n i ł a a n t r o p o l o g ó w współpracujących z wojskiem a m e r y k a ó s k i m . W wywiadzie tym zauważyła, ze: „kluczowym pytaniem jest to, co m o ż e m y zaoferowac l u ­ dziom majacym wyjechac na Filipiny, do Gruzji, Jemenu czy Iraku, czy tez gdziekolwiek indziej, w celu lepszego zrozumienia, czego moga, spodziewac się tam na miejscu. I m lepiej nasi chłopcy beda przygotowani, t y m mniej ofiar będzie po obu stronach (...). Tak naprawde jestesmy przecież na wojnie przeciwko terroryzmowi i walczymy zasadniczo przeciwko ludziom, któorzy chcieliby zniszczyóc Stany Zjednoczone (...). Jezżeli antropologowie chcaę schowaóc głowy w piasek i nie beędaęwspoółpracowaóc, to do kogo wojsko, CIA czy inne instytucje zwroca się po informacje? Z w r ó c a się do ludzi, ktorzy udziela i m takich informacji, ż z e a n t r o p o l o g o w i e z a c z n a ę wyrywaóc sobie w ł o s y z głowy" . 1 4 5 W t y m kontekóscie pewnym rozwiaęzaniem wydaje sieę rozszerzenie programu realizowanego przez Departament Obrony pod nazwa Minerva Initiative 0 zagadnienia antropologiczne. Program Minerva Initiative z załozżenia ma słuzżyóc zrozumieniu istniejaęcych i przyszłych zagrozżenó wynikajaęcych z globalizacji, duzżej dynamiki zmian geopolitycznych, wzrostu tempa komunikacji oraz bezprecedensowych zmian społecznych. Obejmuje on całe spektrum problem ó o w o d z m i a n k l i m a t u , p r z e z o p i s y w a n i e s ł a b o ó s c i niektóorych panóstw 1 zwiaęzanych z t y m ekstremizmóow, po powstawanie nowych sił w polityce mieędzynarodowej, walki etniczne, katastrofy czy np. kleęski głodu. Zrozumienie dynamiki tych zmian ma sprawióc,żze Stany Zjednoczone beędaę przygotowane na odparcie ewentualnych zagrozżenó z t y m zwiaęzanych . W ramach programu Minerva Initiative Sekretarz Obrony Robert Gates w 2008 roku poruszył temat z e s p o ł ó w H T i w a t p l i w o s c i związanych z udziałem antropologóow w wojnie w Afganistanie oraz Iraku. Podczas przemoówienia, któore wygłosił na forum Stowarzyszenia U n i w e r s y t e t o ó w A m e r y k a n ó s k i c h 14 kwietnia 2008 roku, wskazał, ze: „ z r o z u m i e n i e tradycji, motywacji i jezyków innych czeęósci óswiata nigdy nie było mocnaę stronaę Stanóow Zjednoczonych. Wreęcz przeciwnie, to zawsze s t a n o w i ł o problem". Dlatego teżz wziaęł w obroneę antropologoów, ktoórzy brali aktywny udział w pracach zespołóow HT: „ W Iraku i Afganistanie bohaterskie poóswieęcenie i najlepsze intencje naszych zżołnierzy 146 1 4 5 W y d a n i e poranne, N a t i o n a l Public Radio, Anthropology and the Military: 1968, 2003, t. 19, n r 3, s. 2 5 - 2 6 . 1 4 6 Zob. http://minerva.dtic.mil/. and Beyond?, 14 sierpnia 2 0 0 2 . Za: H . Gusterson, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2003, �238 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... były podkopywane przez brak wiedzy o kulturze i ludziach, z któorymi przyszło i m sie codziennie stykac - ludziach tworzących społeczeóstwa zorganizowane w oparciu o sieóc rodoów i plemion, gdzie starożzytne kodeksy wstydu i honoru znaczyły d u ż o wiecej niz «serca i umysły». Dlatego tez wojska amerykaóskie dzieki wspóołpracy antropologoów i innych ekspertoów mogły lepiej zrozumieóc kulture, w ktoórej przyszło i m działaóc. Program Human Terrain jest w zasadzie w dalszym cia gu na etapie niemowlectwa i roósnie w boólach. Jednak jużz pierwsze jego efekty pokazuja, zże prowadzi do zmiany myóslenia, czego wyrazem jest chociażzby zapraszanie lokalnych przywoódcoów plemiennych na poóswiecenie me¬ czetu, odbudowanego z funduszy sił koalicji. Tego typu działania sa kluczem do sukcesu w dłuzższym okresie, jednak nie sa typowe dla dowoództwa wojskowego, któore w dalszym cia gu przykłada wiecej wagi do siły ognia i technologii. Co istotne, działania takie przyczyniaja sie do zmniejszenia przemocy, biedy czy ofiar wsrod c y w i l ó w " . Działania zainicjowane przez rza d amerykanóski zaowocowały podjeciem dyskusji na temat wspoółpracy antropologoów z wojskiem czy wywiadem. G ł o s e m w tej dyskusji była roówniezż wypowiedóz Nicholasa Gesslera na I I miedzynarodowej konferencji poóswieconej etyce wywiadu (Second International Conference on the Ethics ofNational Security Intelligence), ktoóry w ten sposoób scharakteryzował stosunki miedzy antropologia a wywiadem: „Antropologia nigdy nie miała łatwych relacji z wywiadem. Obie dziedziny starały sie w sposóob obiektywny zrozumiec kultury «Innych», czyli posiaśc i m tylko znana, wewnetrzna wiedze o pozornie tajemniczych sposobach działania i myóslenia «Innych» - ich po¬ strzeganiu i rozumieniu óswiata, wymaganiach, zachowaniach, któore wydawały sie radykalnie odmienne od naszych. Antropologowie, badacze służzacy dziedzinie powstałej w erze kolonializmu, podjeli starania, aby w oderwaniu od swych narodowych interesoów pozyskaóc zaufanie tych, któorych badali, oraz by budowaóc mosty miedzy kultura «Innych» a nasza . W ten sposoób wytyczali krete scieżki władzy i odpowiedzialnosci, nawigujac miedzy interesem tych, ktoórych badali, interesem ich samych, interesem tych, któorzy sponsorowali ich badania, a ideałami wspierania naukowych i humanistycznych celóow antropo¬ logii. Czeęósóc antropologoówwspoółpracowała, choóc i n n i byli przeciwni wspóołpracy z wywiadem, ta relacja była zawsze skazżona konfliktem interesoów. Perspektywa antropologiczna mozże bowiem dostarczyóc wywiadowi tego, co nazywa sięe wywiadem kulturowym, przez próobeęuóswiadomienia i oceny głeęboko zakorze¬ nionych i czeęsto niewidocznych róożznic mieędzy ludózmi. Dlatego nalezży mieóc na uwadze zaróowno aspekty etyczne wynikajaęce ze óscisłej wspoółpracy tych dwoóch dziedzin, jak róowniezż powstajaęce wtedy, gdy kazżda z nich podaęzża w swojaę strone" . 147 148 1 4 7 R . M . Gates, m o w a w y g ł o s z o n a 14 k w i e t n i a 2008 r o k u , zob. http://www.defense.gov/speeches/speech.aspx?speechid=1228 (28.10.2011). 1 4 8 N . Gessler, h t t p : / / w w w . s s c n e t . u c l a . e d u / g e o g / g e s s l e r / t u t o r i a l s / ( 2 0 . 0 9 . 2 0 0 8 ) . �239 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Ci, ktoórzy podejmujaę wspóołpraceę z wojskiem, saę jednak obecnie wykluczani ze ósrodowiska antropologiczno-socjologicznego. W ramach protestu przeciwko „antropologii wojskowo zaangazżowanej" p o w s t a ł a Sieóc Antropologoów „Zanie¬ pokojonych" t a k a w s p ó ł p r a c a (The Network o f Concerned Anthropologists N C A ) , k t ó r a wydała w 2009 roku The Counter-Counterinsurgency Manual or, Notes on Demilitarizing American Society (Podręcznik przeciw-przeciwpartyzancki z p o d t y t u ł e m : Notatki na temat demilitaryzacji spoleczeńistwa amerykańskiego) , bęedaęcy odpowiedziaę na nowy, uwzglęedniajaęcy (baędóz instrumentalizujaęcy i wypaczajaęcy, jak podkreóslajaę antropolodzy z N C A ) elementy wiedzy o kulturze Podręcznik walki przeciwpartyzanckiej, wydany w 2007 roku (Counterinsurgency Manual F M 3 - 2 4 ) . Zamieszczono w n i m - z prosba o wypełnienie i odesłanie do N C A - deklaracjęe odmowy udziału w działaniach przeciwpartyzanckich (pełna treósóc deklaracji w Aneksie). 14,9 150 Oproócz koronnego argumentu, żze HTS jest nieetyczny dla antropologoów i innych badaczy społecznych (tak jak lekarze, antropologowie saę przede wszystkim zobowiązani do tego, żeby nie zadawac cierpieó; w ramach funkcjo¬ nowania H T T nie jest możzliwe roówniezż d o p e ł n i e n i e standardu działalnoósci badaczy społecznych, j a k i m jest uzyskanie od badanych uprzedniej i óswiadomej zgody na badania), p o z o s t a ł e argumenty zgłaszane przez to ósrodowisko przeciwko HTS dotyczaę tego, zże: 1) nie ma żzadnych dowodoów na to, zże HTS jest efektywne (brak systemu niezależnej ewaluacji efektow); 2) HTS jest nie­ bezpieczne (na misji zgineło k i l k u wybitnych badaczy społecznych, w t y m znany doktor nauk politycznych z Oksfordu Michael Bhatia; roówniezż żzołnierze skarzżaę sięe, zże niedoóswiadczeni wojskowo badacze stanowiaę zagrozżenie dla ich bezpieczenóstwa); 3) HTS marnuje pieniaędze podatnikóow (od momentu utworzenia HTS p o c h ł o n a ł prawdopodobnie ok. 250 m l n d o l a r o w ) . 31 paózdziernika 2007 roku Zarzaęd A A A wydał oóswiadczenie w sprawie HTS, w któorym stwierdził, zże ważzne jest, aby ocena relacji mięedzy antropologiaę z jednej strony a wojskiem i wywiadem panóstwowym z drugiej była dokonana w sposóob ostrozżny i z uwzglęednieniem wszystkich okolicznoósci. W oóswiadczeniu podano, zże prace Komisji A A A , utworzonej w sprawie zaangażzowania antropologii w amerykanóskie bezpieczenóstwo narodowe i wywiad, nie zakładajaę systematycznych studióow nad projektem HTS. Zarzaęd A A A podkreóslił, zże projekt HTS niesie za sobaę istotne problemy etyczne. W oóswiadczeniu wska¬ zano, zże projekt HTS stawia antropologoów w pozycji wspoółpracownikóow amerykanóskich zżołnierzy w prowadzeniu wojny przez zbieranie na potrzeby 151 1 4 9 N e t w o r k o f C o n c e r n e d A n t h r o p o l o g i s t s , The Counter-Counterinsurgency on Demilitarizing Manual or, Notes American Society, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2 0 0 9 . 1 5 0 N a jego t e m a t por. rozdz. I I i rozdz. V I . 1 5 1 Stanowisko antropologow dotyczace programu Human Terrain System s f o r m u ł o w a n e w m a r c u 2010 i podpisane przez w s z y s t k i c h kolejnych p r e z e s ó w A A A , p e ł n i ą c y c h t ę funkcje o d http://sites.google.com/site/concernedanthropologists/ (26.06.2010). 1995: �240 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... wojska danych kulturalnych i społecznych, dotyczaęcych lokalnych społecznoósci. Waętpliwoósci etyczne podnoszone przy tego rodzaju działaniach dotyczaę nasteępujaęcych sytuacji: 1. Jako wspoółpracownicy wojska antropolodzy HTS działajaę w sytuacjach, gdy nie zawsze jest możzliwe odróozżnienie ich od standardowego personelu wojskowego i jednoznaczne postrzeganie ich jako antropologoów. Stanowi to istotnaę przeszkodeę w działaniu z etycznaę odpowiedzialnoósciaę właósciwaę dla antropologa, ktoóry powinien zawsze jednoznacznie informowaóc badanych, k i m jest i czym sięe zajmuje. 2. Antropologowie saę obciaęzżani odpowiedzialnoósciaę za negocjacje pomięedzy roózżnymi grupami, właęczajaęc w to zaroówno lokalne społecznoósci, jak roówniezż wojsko amerykanóskie, z ktoórym saę zwiaęzani i któore ich zatrudnia. W kon¬ sekwencji możze to rodzióc zobowiaęzania antropologóow HTS wobec wojska, któore to zobowiaęzania pozostajaę w konflikcie z ich obowiaęzkami wzgleędem osoób, ktoóre badajaę albo z ktoórymi sieę konsultujaę, w t y m z obowiaęzkiem nieczynienia krzywdy osobom badanym, wskazanym w art. III, ust. A, pkt 1 kodeksu etyki A A A . 3. Antropologowie HTS pracujaę w strefie wojennej w warunkach, w ktoórych trudno uzyskaóc od osóob badanych ich swobodnaę, nieprzymuszonaęzgodeęna takie badanie. Jak stanowi art. I I I ust. A, pkt 4 taka zgoda jest zawsze wymagana. 4. Jako członkowie z e s p o ł ó w HTS antropologowie dostarczają informacji i służa radaę dowóodcom polowym wojsk amerykanóskich. Powstaje w zwiaęzku z t y m ryzyko, zże informacja dostarczona przez a n t r o p o l o g ó o w H T S z o s t a n i e wykorzystana jako podstawa do podjeęcia decyzji w zakresie identyfikacji i wyboru okreóslonych społecznoósci jako celoów amerykanóskich działanó zbrojnych. Takie wykorzystanie informacji uzyskanych podczas badaón tere¬ nowych mogłoby stanowióc naruszenie obowiaęzkoów wskazanych w art. I I I , ust. A, pkt 1 kodeksu etycznego A A A . 5. Jako zże HTS łaęczy antropologieę i antropologoów z amerykanóskimi działaniami zbrojnymi, takie skojarzenie - biorac pod u w a g ę skalę globalnego pojmo­ wania a m e r y k a ó s k i e g o militaryzmu - m o ż e powodowac powazne ryzyko dla bezpieczenóstwa antropologoów niezwiaęzanych z HTS, jak roówniezż dla bezpieczenóstwa osoób, któore saę przez nich badane. Wóswietle powyzższego Zarzaęd A A A p o d s u m o w a ł , zże projekt HTS stwarza warunki sprzyjajaęce naruszaniu przez antropologoów kodeksu etycznego A A A . Z t y c h p r z y c z y n Z a r z a ę d A A A wyraził dezaprobateę dla programu HTS. W uzasadnieniu swej decyzji podkreóslił, żze kazżda wojna jest postrzegana jako naruszenie praw człowieka, opierajaęc sieę na zasadach dalekich od demokracji, dlatego nalezży postrzegaóc projekt HTS jako waętpliwe pod wzglęedem etycznym zastosowanie antropologicznej wiedzy i doóswiadczenia, ktoóre nie możze zostaóc zaakceptowane. �241 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Zarzaęd A A A wskazał jednoczeósnie, zże antropologia mozże byóc, i w praktyce jest, zobowiaęzana do pomocy w doskonaleniu polityki rzaędu amerykanóskiego przez mozżliwie szerokie działania majaęce na celu uzyskanie zrozumienia dla zasad antropologii w sferze publicznej, jak róowniezż powinna wspieraóc przej¬ rzysty rozwoój i wdrażzanie polityki amerykanóskiej przez demokratyczny proces debaty, dialogu i opierania sięe na faktach. W t y m znaczeniu antropologia mozże pomoóc w służzeniu humanitarnym zasadom globalnego pokoju i sprawiedliwoósci społecznej . W dyskusjach toczacych się na łamach amerykaóskich „Anthropology News" i brytyjskiej „Anthropology Today" rzadko słyszalny jest głos antropologoów, proóbujaęcych szukaóc „trzeciej drogi": mieędzy specyficznie rozumianaę (bo zawęezżonaę do wspoółpracy z wojskiem) antropologiaę engaged a concerned. Wieęcej takich głosóow jest obecnych w Stanach Zjednoczonych, co jednak nie dziwi, zważzywszy na fakt bezpoósredniego udziału antropologoów w działaniach zbroj¬ nych właósnie w armii amerykanóskiej i zaangazżowania znaczniejszych ósrodkoów finansowych na szeroko pojmowane badania społeczne w Stanach Zjednoczo¬ nych niżz w Europie (co udowadnia działalnoósóc choócby takich instytucji jak R A N D Corporation). Warto przyjrzeóc sieę wieęc argumentom tych, któorzy dostrzegajaęc etyczne wyzwania wiaężzaęce sieę z działalnoósciaęna rzecz panóstwa, widzaę roówniezż mozżliwoósóc podaęzżania „drogaęósrodka". Głos óswiezżo upieczonych absolwentóow antropologii z Texas University dobrze streszcza tytuł ich wypowiedzi zamieszczonej na ł a m a c h „Anthropology News": Kiedy „nie zadawaj cierpien" zamieniło sie w „nie rob nic"? . Podkreslaja, iż wspoółpraca z wojskiem wcale nie musi byóc róownoznaczna z konformizmem lub rozwijaniem stosowanej w wojsku ideologii czy praktyk. Możzeróownieżz oznaczaóc praceęwósroód wojskowych po to, aby przyczynióc sięe do zaistnienia zmian w dobrym kierunku. Odwołujaę sieę tutaj do opinii Komisji A A A ds. Antropologii Zaangazżowanej w Praceę na rzecz Bezpieczenóstwa Stanóow Zjedno¬ czonych i Organoów Wywiadowczych (AAA Commission on the Engagement of Anthropology with the US Security and Intelligence Communities), ktoóra w listopadzie 2007 roku zauważzyła, izż nie jest jej zamiarem wydawanie zalecenó powstrzyma¬ nia sięe od jakiejkolwiek wspóołpracy w tej mierze. C z ł o n k o w i e komisji podkreóslali raczej wageę dokładnej analizy rozmaitych form zaangażzowania w p r a c e ę n a r z e c z w o j s k a , k t o ó r e umozżliwiałyby zachowanie standardóow zawodowej odpowiedzialnoósci. „Postawęe ósrodka" reprezentowali takzże niektóorzy członkowie wspomnianej komisji. W dyskusji wewnaętrzósrodowiskowej Laura McNamara, stawiajac pytanie: „Gdzie sa antropologowie?" (w do152 153 154 1 5 2 AAA Executive Board Statement on the HTS Project, 3 1 paózdziernika 2007, w w w . a a a n e t . org/issues/policy-advocacy/Statement-on-HTS.cfm 1 5 3 (20.09.2011). M . Serrato, C. Laporte, R. D h a n i u , When Did „Do No Harm" Become „Do Nothing"?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l i s t o p a d 2009, s. 24. 1 5 4 s. 13. L . M c N a m a r a , Where Are the Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " p a z d z i e r n i k 2006, �242 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... mysle: w amerykaóskich instytucjach administracji p a ó s t w o w e j i wojska), zauwazżyła, żze ich bardzo niewielka liczba pracujaęca na rzecz wielorakich instytucji (roównieżz np. w obszarze bezpieczenóstwa energetycznego, bezpieczenóstwa wewnęetrznego) powoduje, izż antropologowie majaę słabe pojeęcie o wewneętrznej dynamice funkcjonowania i rozwijania sieę takich instytucji, i nie saę przez to w stanie zrozumieóc obecnej „instytucjonalnej obsesji na punkcie kultury w organach bezpieczeóstwa narodowego"; zamiast pomoc, doprowadzajado tego, zże pracownicy tych instytucji zaczynajaę posuwaóc sieę do poszukiwanó modeli obliczajaęcych dynamikęe kulturowaę, majaęcych byóc ekwiwalentem „policyjnej kryształowej k u l i " , pomagajacej zrozumiec to, co się d z i e j e . Laura McNamara zauważa: „Dobra wiadomosc jest taka, ze ludzie w wojsku, wy¬ wiadzie, instytucjach bezpieczenóstwa wewneętrznego i innych działach bezpieczenóstwa narodowego dostrzegajaę nieobecnoósóc a n t r o p o l o g ó o w i s a ę bardzo zainteresowani t y m , aby poznaóc sposóob, w j a k i my podchodzimy do problematyki kultury. Zła wiadomoósóc jest taka, zże nasza dyscyplina nie jest gotowa odpowiedzieóc konstruktywnie na zabiegi ze strony Departamentu Obrony, Departamentu Bezpieczeóstwa Wewnetrznego czy Centralnej Agencji Wywiadowczej. W rzeczy samej wielu antropologóow uznaje p o m y s ł konstruk¬ tywnej wspoółpracy w sprawach bezpieczenóstwa narodowego za oksymoron, jeósli nawet nie za straszliwa klatwe wiszaca nad naszym kodeksem e t y c z n y m " . Wymienia tych współpracujących z imienia i nazwiska (m.in. Kerry Fosher, Brian Selmeski, Anne I r w i n , Maren Tomforde), którzy jednak, z a u w a ż a autorka, nie sa znani w ósrodowisku antropologicznym, gdyzż wola „trzymaóc opuszczona głowe". Tocza ca sie debata, w ktoórej padaja skrajnie ostre słowa, nie pozwala na c h ł o d n e przyjrzenie sie ich pracy w takich dziedzinach, jak miedzynarodowe operacje pokojowe, rozwijanie programu szkoleniowego dla wojska czy krytyczna analiza kultury organizacji takich jak CIA. Jeósli ci badacze nie zostana dopuszczeni do głosu, a ósrodowisko wykluczy wspóołprace z p a n ó s t w e m w dziedzinach dotyczacych jego bezpieczeóstwa, pracownicy instytucji p a ó stwowych beda czerpali wiedze o kulturze od n i e a n t r o p o l o g ó w , oferujących i m fałszywe modele obliczeniowe oparte na czystej matematyce. 155 156 W y w o ł a n y przez Laure McNamara Brian Selmeski poół roku poóózniej opubli¬ kował na ł a m a c h „Anthropology News" artykuł nawiazuja cy do t y t u ł o w e g o pytania postawionego przez nia: „Kim sa antropologowie b e z p i e c z e ó s t w a ? " . W s k a z a ł na fakt p o w o ł a n i a kontrodpowiednika Network o f Concerned Anthropologists - Stowarzyszenia Antropologóow Wojska (Military Anthropology Network - M A N ) . W 2007 roku społecznoósóc internetowa M A N liczyła 135 osoób z 8 krajoów (Kanada, Niemcy, Izrael, Holandia, Norwegia, Szwecja, Wielka 157 1 5 5 Ibidem. 1 5 6 Ibidem. 1 5 7 s. 1 1 . B.R. Selmeski, Who Are the Security Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " maj 2007, �243 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Brytania i Stany Zjednoczone), reprezentujących różne dziedziny: antropologie, politologie, psychologie, nauki wojskowe i wojskowych praktykóow. W e d ł u g Briana Selmeskiego nie istnieje w t y m ósrodowisku łatwa przynalezżnoósóc czy teżz rozpoznawalnoósóc polityczno-ideowa: etykietowani jako neokonserwatyósci (neocons) w rzeczywistoósci sa takzże liberałami, wiekszoósóc z nich nie stawia roównieżz patriotyzmu ponad zawodowa odpowiedzialnoóscia, ale po prostu uwazża, żze ich wiedza i działalnoósóc moga „coós zmienióc na lepsze". Kwestia stawiana wprost przez Selmeskiego jest takżze kontrowersyjna dla wielu antropologóow „zaniepokojonych" (jak możzna by przetłumaczyóc idee concerned anthropology) sprawa tajnosci b a d a ó prowadzonych przez „ a n t r o p o l o g o w bezpieczenóstwa". Dla nas - pisze Brian Selmeski - nie tajnoósóc badanó jest najwiekszym problemem etycznym dyscypliny, t y m bardziej żze opublikowane ksiazżki antropologiczne roówniezż moga zostaóc wykorzystane do celóow bezpieczenóstwa, i jeósli w ten sposoób sprawa ta bedzie przedstawiana, to „pomyli sie las z d r z e w e m " . Rozwiewa takze m i t , że antropologowie pracujacy dla organoów bezpieczenóstwa narodowego sa pierwszymi informatorami - dostar¬ czycielami wiedzy o kulturach teraz szczegóolnie istotnych z p u n k t u widzenia i n t e r e s ó w S t a n ó w Zjednoczonych. Poniewaz sa to bardzo specyficzne regiony i potrzebne sa konkretne informacje, nie wystarczy byóc po prostu antropolo¬ giem, żzeby automatycznie staóc sie specjalista w tej kwestii. Zamiast tego, pisze Selmeski, „tak jak wiekszoósóc studentoów, poszukuja ózróodeł internetowych i informacji z Google, a - jesli Wikipedia okaze sie niedostatecznym zródłem - idaę do biblioteki. W konsekwencji, każzdy kto publikuje ksiaęzżki w publicznym dostepie, jest potencjalnie antropologiem bezpieczenstwa" . Bardzo dobrym podsumowaniem rownorzeędnosci stron sporu jest zesta¬ wienie skrajnych p o g l a d ó w w tabeli, przygotowanej przez Jacka Kukuczke. 158 159 T a b e l a 12. A n t r o p o l o g i a m i e d z y do no harm a do some good Zestawienie opinii negatywnych („przeciw") i pozytywnych („za") w dyskusji w o k ó ł z a a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g ó w w p r o j e k t y Human Terrain System i Minerva Consortia, przygotowane w latach 2006-2008 przez A r m i e Stanow Zjednoczonych i Departament Obrony USA Opinie negatywne - „ p r z e c i w " O p i n i e p o z y t y w n e — „za" („do no harm") ( „ d o some good") • ł a m a n i e k o d e k s u etycznego a n t r o p o l o g a • konflikt i n t e r e s o w p o m i ę d z y naukowa • perspektywa (bezstronnosc,poszukiwanie • uczynienie bardziej e f e k t y w n y m i progra- m o w p o m o c y h u m a n i t a r n e j i b u d o w y za¬ ufania wsrod lokalnej ludnosci przez p r a w d y ) a d o r a z n y m interesem p o l i t y c z n y m wyposazżenie operujaęcych jednostek w nie- i m i l i t a r n y m ( e f e k t y w n o sc, skutecznosc) zbeędne informacje dotyczaęce lokalnej kul¬ w y k o r z y s t y w a n i e badan a n t r o p o l o g i c z n y c h tury, j a k o narzęedzi - f o r m y pracy w y w i a d o w c z e j obyczajow - w p r o w a d z e n i u operacji m i l i t a r n y c h 1 5 8 1 5 9 Ibidem. Ibidem, s. 12. relacji społecznych i panujaęcych �244 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... Zestawienie opinii negatywnych ( „ p r z e c i w " ) i pozytywnych („za") w dyskusji w o k ó ł z a a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g ó w w projekty Human Terrain System i Minerva Consortia, przygotowane w latach 2006-2008 przez A r m i ę Stanow Zjednoczonych i Departament Obrony USA • ryzyko u t r a t y zaufania ( n a j w i ę k s z e g o kapi¬ t a ł u a n t r o p o l o g a pracujaęcego w • terenie) wósroód badanych społecznoósci • ryzyko l i m i t o w a n i a perspektywęe (cenzurowania) w y n i - wadzonej p o l i t y k i zagranicznej i obronnej • w y n i k i badanó m o g ł y b y - paradoksalnie • (tzw. oparcie p o l i t y k i zagranicznej U S A , w t y m politykęe pre¬ n i k a c h badanó dotyczaęcych t a k i c h sfer j a k oraz wzmagac ten¬ relacje p o m i e d z y religia a w ł a d z a , geneza konfliktóowetnicznychinarodowoóscio- s t r u m e n t u majaęcego podnieósóc skutecznoósóc nieufnoósóc militarnej e w e n t u a l n y c h działaón w o j e n n y c h , na wy¬ w y c h , tendencje separatystyczne etc. • w y k o r z y s t y w a n i e wynikoów badanó j a k o in¬ ogóolna dominacji guns and steel) dencje m i l i t a r y s t y c z n e • USA - uzasadniaóc niejako a priori operacji w o j s k o w y c h rozumienia polityki obronnej (a szerzej: p o l i t y k i zagranicznej U S A ) poza koówbadanó krytycznych wobec doraóznie pro¬ wencyjnej i n t e r w e n c j i szansa na uzyskanie w p ł y w u na rozszerze¬ nie • USA pejskich) antropologóowwobec ósrodowiska w o j s k o w y c h co do z a p e w n i e n i e więekszego bezpieczenóstwa o b y w a t e l o m U S A (i i n n y c h panóstw euro¬ przyczyn rystycznych etc. i n t e n c j i sponsorowanego p r o g r a m u i celóow w y k o r z y s t a n i a wynikoów badaón. przez diagnozowanie konfliktóow rodzaęcych sięe zagrozżenó terro¬ szczeroósci • A n t r o p o l o g i a m i a ł a b y szanseęwyjósóc z n a u k o wej niszy, przestac byc h e r m e t y c z n a dyscyplinaę; m o g ł a b y ukazaóc szerszemu ogoółowi społeczenóstwa swóoj p o t e n c j a ł i znaczenie wynikóow badanó, ktoóre mogaę byóc wazżne dla zżycia przecieętnego c z ł o w i e k a . Zrodło: J. Kukuczka, Antropologia na wojennej sciei.ce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla wspołczesnego etnologa, [w:] F. Wróblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia zaangażowana (?), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloóskiego. Prace etnograficzne" 2010, z. 38, s. 82. 7. „Arabski umysł" i Abu Ghraib Wspomniany przez Briana Selmeskiego problem wykorzystania informacji w publikowanych ksiaężzkach do celoów innych nizż w zamierzeniach autora publikacji pojawił sieęroównieżz w kontekóscie skandalu dotyczaęcego tortur psychicznych i fizycznych stosowanych w więezieniu A b u Ghraib, majaęcych ózroódło inspiracji w ksiaężzce Raphaela Pataia The Arab Mind. Sprawa A b u Ghraib wywołała ogromne poruszenie w Stanach Zjednoczonych, w t y m - ze wzglęedu na „zaangazżowanie" w nie autorytetu nauk humanistycznych i społecznych takżzewóswiecie antropologóow kultury. W maju 2004 roku znany amerykanóski dziennikarz Seymour Hersh w tygodniku „The New Yorker" ujawnił drastyczne przypadki torturowania przez amerykanóskich zżołnierzy irackich więeóznióow, w t y m kobiet, dzieci oraz osóob upoósledzonych. Do tortur należzały m.in.: pobicia (w t y m ósmiertelne), skakanie po ranach postrzałowych, oblewanie kwasem fosforowym, okładanie rannych metalowaę pałkaę, uderzanie więeózniem o mur, razżenie praędem, szczucie psami, zmuszanie do masturbacji na oczach pozostałych wspoółwięeóznióow, �7. „Arabski umysł" i Abu Ghraib 245 wiazanie konczyn i n a r z a d ó w płciowych drutem, a nastepnie przeciąganie po podłodze, w k ł a d a n i e przedmiotow w odbytnicęe, gwałty (rownieżz na nieletnich), oddawanie moczu na więezniow, ponizżanie seksualne, straszenie smierciaę, zmuszanie do stania przez wiele godzin w tej samej pozycji z workiem na głowie, podtapianie i t d . . Z o ł n i e r z e robili sobie przy t y m zdjęcia dokumentuja.ce, jak swietnie „radza sobie" z w i ę z n i a m i . W w y n i k u wielkiego skandalu, jaki wybuchł po ujawnieniu tych informacji, siedemnastu wojskowych odsunieęto od słuzżby, a siedmioro z nich zostało skazanych na kary więezienia. Owczesnej komendant wieęzienia, generał Janis Karpinski, obniżzono w 2005 roku stopien wojskowy do p u ł k o w n i k a . 1 6 0 Początkowo sprawa wykorzystania do tortur ksiażki The Arab Mind nie była, w s w i e t l e tak drastycznych informacji, szczegolnie widoczna. Lawineę w tej sprawie u r u c h o m i ł kolejny artykuł Seymoura Hersha (The Gray Zone z 2 0 0 4 ) . Choc oskarżenia Hersha pod adresem ksiażki Pataia padaja tylko w jednym akapicie, to stały sieę głosne zwłaszcza wtedy, gdy potwierdził je Tony Lagouranis, ktory w latach 2004-2005 pełnił funkcjęe sledczego przesłuchujaęcego osoby przetrzymywane takzże w A b u G h r a i b . W roku 2007 ukazała sięe jego ksiażka na ten temat: Fear up harsh: An army interrogator's dark journey through Iraq . 1 6 1 162 163 Seymour Hersh pisał: „ W i e d z a o tym, z ż e A r a b o w i e s a ę szczegóolnie uwrażzliwieni na kwestie ponizżenia na tle seksualnym, stała sieę elementem rozmóow prowojennie nastawionych n e o k o n s e r w a t y s t o ó w w W a s z y n g t o n i e w miesiaęcach poprzedzajaęcych marcowaę inwazjęe na Irak w 2003 roku. Ksiaęzżkaę wielokrotnie cytowana, był Arabski umysł, studium arabskiej kultury i psychiki, po raz pierwszy opublikowane w 1973 roku przez Raphaela Pataia, antropologa kultury, ktoóry wykładał m.in. na uniwersytetach Columbia i Princeton, a któory zmarł w 1996 roku. Ksiaęzżka zawiera 25-stronicowy rozdział na temat stosunku Arabóow do seksu, prezentujaęc seks jako tabu, n a ł a d o w a n e poczuciem wstydu i przemocy. «Segregacja płciowa, kobiety w chustach... i tysiac innych drobiazgowych zasad, ktoóre rzaędzaę i ograniczajaę kontakty mieędzy meęzżczyznami a kobietami, majaę w p ł y w na to, zżemyóslenie o seksie jest jednaę z podstawowych czynnosci u m y s ł o w y c h w swiecie arabskim», pisał Patai. Aktywnosc homosek¬ sualna, «lub jakiekolwiek skłonnosci homoseksualne, jak rowniezż jakiekolwiek inne wyrazżanie własnej seksualnosci, nigdy nie jest czynione publicznie. Saęto sprawy prywatne i takimi pozostajaę». Ksiaężzka Pataia, powiedział m i jeden z naukowcow, stała sieę «bibliaę neokonsereatystow w kwestii zachowania Arabow». W swoich dyskusjach, mowił, dwa tematy zwłaszcza sięe pojawiały - 1 6 0 S. H e r s h , Torture at Abu Ghraib, „ T h e N e w Y o r k e r " 10 maja 2004. 1 6 1 S. H e r s h , The Gray Zone, „ T h e N e w Y o r k e r " 25 maja 2 0 0 4 . 1 6 2 T. Lagouranis, Tortured Logic, „ T h e N e w Y o r k T i m e s " , 28 lutego 2 0 0 6 . 1 6 3 T. Lagouranis, A . M i k a e l i a n , Fear up harsh: An army interrogator s journey through N A L Caliber, N e w Y o r k 2 0 0 7 . Iraq, �246 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... «jeden, zże Arabowie rozumiejaę tylko i wyłaęcznie siłeę, i drugi, zże najwieększaę słaboscia Arabow jest wstyd i p o n i z e n i e » " . W obronie dobrego imienia ojca stanęeły jego coórki: Jennifer i Daphne Patai. Obie przytomnie zauważzajaę: „Badania naukowe mogaęzostaóc uzżyte lub wypa¬ czone na roóżzne sposoby, któorych autor nigdy nie zamierzał ani nie przewidywał. Jako autor [ksiaęzżki The Arab Mind] nie ponosi on [Raphael Patai] w żzadnym stopniu więekszej odpowiedzialnoósci za przewrotne cele, do jakich jego ksiaężzka mogła zostac użyta, niż odkrywca ognia za umyslne podpalenia" . Przypominają takżze, zże gdy ksiaęzżka sieę ukazała, zdobyła jednomyóslne pochwały, w tym opublikowanaęwłaósnie na łamach „The New Yorker" opinięe, iżz jest to „wykazujaęce dużze zrozumienie, szeroko zakrojone stadium, ukazujaęce, w jaki sposoóbtak podstawowe sprawy jak jęezyk, wychowywanie dzieci czy religia ukształtowały osobowoósóc arabskaę, tak róożznaę od mentalnoósci typowo zachodniej" . Sprawa A b u Ghraib pokazuje w soczewce proces instrumentalizacji wiedzy o kulturze, w ktoóry, niezalezżnie od wiedzy, chęeci czy óswiadomoósci, zaangażzowani saę wszyscy „specjaliósci od kultury", z antropologami na czele. Wósroód wielu osoób, wypowiadajaęcych sieę w tej kwestii, głos zabrał takzże antropolog „zaniepokojony" - Roberto J. Gonzalez , podkreslajac, że dylemat mieędzy wiarygodnoósciaę antropologóow w oczach rzaędowych agencji bezpieczenóstwa a wiarygodnoósciaę antropologoów wobec ludzi, ktoórych badajaę, musi zostaóc jednoznacznie rozstrzygnieęty. W jego ocenie ksiaęzżka Pataia, wbrew intencjom autora (zmarł w 1996), posłużyła jednak za materiał informacyjny, choc sens informacji, jakie zawierała, został wypaczony (sam jednak nie oceniał ksiaęzżki zbyt wysoko, przywołujaęc słowa innego dziennikarza, ktoóry stwierdził, zże ksiaężzka nadaje sieę co najwyzżej „do przytrzymywania d r z w i " ) . Skandal w więezieniu A b u Ghraib nie wpłynaęł na powszechne odrzuce¬ nie ksiaężzki Pataia, choóc niewaętpliwie przyczynił sieę do jej kojarzenia z t y m bardzo niekorzystnym kontekstem. Na ksiaęzżkęe Pataia, jako wartoósciowaę pozycjęe, powołuje sięe (przywoływany w rozdz. III) W i l l i a m Wunderle, pi164 165 166 167 1 6 8 1 6 4 1 6 5 S. H e r s h , The Gray Zone, op.cit. J. Patai-Schneider, D . Patai, Misreading 'The Arab Mind', http://mailman.lbo-talk.org/ 2004/2004-June/011964.html. 1 6 6 1 6 7 Ibidem. R.J. Gonzóalez, Patai and Abu nr 5, s. 23. W Ghraib, „ A n t h r o p o l o g y Today" paózdziernik 2 0 0 7 , t. 23, swojej najnowszej ksiaęzżce, bęedaęcej z b i o r e m przeredagowanych artykułoów Gonzóaleza, o p u b l i k o w a n e j w 2010 p o d t y t u ł e m Militarizing Culture, argumentacja rozwinieęta jest w rozdziale The Arab Mind and Abu Ghraib, s. 96 i n . Z o b . R.J. Gonzalez, Militarizing Culture, op.cit. 1 6 8 B. W h i t a k e r , Its Best Use Is as a Doorstop, „ G u a r d i a n U n l i m i t e d " , h t t p : / / w w w . g u a r d i a n . - co.uk (20.09.2011). F o r m u ł o w a n i e tego t y p u m o c n o d y s k r e d y t u j ą c y c h ocen prac antropologicz¬ nych w dyskursie na temat zaangazżowania a n t r o p o l o g i i w d z i a ł a n i a panóstwa i w o j s k a osiaęgnęeło notabene w y s o k i p o z i o m emocji negatywnych, utrudniajaęcych spokojnaę debatęe n a u k o w a ę w tej mierze, nie tylko w Stanach Zjednoczonych. Respektujaęce p r a w o do roóżznicy, ósrodowisko antropologiczne niestety w t y m aspekcie nie uznaje go w obręebie w ł a s n e j grupy, a debata dotyczaęca tej k w e s t i i p r z e r o d z i ł a sięe w niespotykany wczeósniej n a u k o w y t r y b a l i z m . �247 8. Dylematy antropologii szaęc o trzech pozycjach, ktoóre przywoódcy wojskowi powinni mieóc i przeczytaóc przed wyjazdem na misje bliskowschodnie: Glena Fishera, Mindsets: The Role of Culture and Perception in International Relations, Margaret K. (Omar) Nydell, Understanding Arabs: A Guide for Westerners, i Raphaela Pataia, The Arab Mind . 169 8. Dylematy antropologii Rozwazajac dylematy u w i k ł a n i a antropologa, Ewa N o w i c k a stwierdza: „ W antropologii, podobnie jak we wszystkich naukach społecznych, nie mozżna rozroózżnióc tzw. nauki czystej, wynikajaęcej tylko z motywóow poznawczych, i nauki stosowanej, nakierowanej na konkretne cele praktyczne. Kazżda wiedza zdo¬ bywana jako «czysta» mozże byóc jakoós wykorzystana, wiedza zaós zdobyta z motywoów praktycznych i instrumentalnych mozże daóc w efekcie wglaęd w sprawy, któore interesujaę badacza niekierujaęcego sięe takimi motywami. (... ) Fikcjaęsaę badania czyste, wolne od wartoósciowania. Wartoósciowanie zresztaę najtrudniej jest odrzucióc właósnie w badaniach nad społeczenóstwem, niezalezżnie od tego, czy jest to społeczenóstwo w ł a s n e czy obce. Badanie naukowe jest bowiem dzia¬ łaniem s p o ł e c z n y m " . 170 Juz w latach 70. i 80. X X wieku dyskutowano nad tym, dlaczego „jesli i n n i naukowcy mogaę przyjaęóc prace jako urzęednicy administracji, antropologowie mogaę byóc tylko zatrudnieni jako wykładowcy akademiccy lub byóc «zawodowo nie do z a t r u d n i e n i a » " . Powstaje pytanie o specyficzny charakter antropo¬ logii jako nauki, czyniaęcej ze zwiaęzku mięedzy badaczem a osobami badany¬ m i zwiaęzek szczegoólny, wyjaętkowy; czy z tego zwiaęzku nie mogaę powstaóc zaroówno obowiaęzki wobec grupy badanej, jak i wobec sfery władzy, majaęcej na te grupy w p ł y w szczegoólny, poprzez mozżliwoósóc stanowienia i egzekwowania prawa. Pytanie dotyczy takzże tego, jakaę rolęe pełni we wspoółczesnym óswiecie antropolog? Z adwokata uciskanych, skolonizowanych ludoów tubylczych, któory przy t y m wszystkim jednak był „Etnografem przez d u z ż e E " , niespoufalajaęcym sieę z grupaę badanaę, choóc filantropijnie i patriarchalnie wypowiadajaęcym sieę „za" poszanowaniem kultury grupy badanej, wspoółczesny antropolog zamienił sieę w antropologa przez m a ł e „a" - partnera w dyskusji z badanymi, nierzadko 171 172 1 6 9 Deploying W . W u n d e r l e , Through the Lens of Cultural to Arab and Middle Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for Studies US Armed Institute Press, Forces Fort L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 0 6 , s. 8. 1 7 0 E. N o w i c k a , Świat człowieka - świat kultury, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 6 , s. 153. 1 7 1 E.J. L e h m a n , The Executive 1 7 2 Z o b . d z i e ł o B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku z 1922, w któorym Director Comments, „ A n t h r o p o l o g y N e w s l e t t e r " 1978, s. 32. t y m , co wyróozżnia Badacza o d badanych, pozwalajaęc m u wzglęedunamentalnewyposażzenie ż w sięe „postawióc" wyzżej o d n i c h aparat a n t r o p o l o g i c z n y , j e s t M e t o d a umoz liwiajaęca dystans do p r z e d m i o t u badanó. ze Badawcza, �248 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... nawiaęzujaęcego z badanymi przyjaóznó, nióc porozumienia, wieęóz o p a r t a ę n a wzajemnym - zaufaniu: „Korzystajaęc z informacji, czasu, a siłaę rzeczy takzże najczeęósciej goóscinnoósci badanych, bez ktoórej częesto badanie w ogóole nie byłoby mozliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalnosci. (...) Badacz, na mocy milczaęco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego: przedstawi¬ ciela odmiennej kulturowo grupy, mniejszoósci etnicznej. Dynamika jego pracy wymusza na n i m daęzżenie do rozumienia, a nawet identyfikowania sieę z celami b a d a n y c h " . Ewa Nowicka podsumowuje: badacz p r z e s t a ł byc „ p a n e m sytuacji", co wieęcej sam staje sieę obiektem manipulacji i wykorzystywania jego osoby do celoów politycznych przez grupęe badanaę lub - czeęósciej - jej lideróow. Badany przestał byóc narzeędziem w ręekach badacza, doszło do odwróocenia róol . 173 174 Dyskusja na temat roli antropologii we wspóołczesnym óswiecie toczy sieę zatem, choóc zmniejszymnatęezżeniem, w Polsce. Osiaęrozważzanó nie jest jednak, jak w wypadku antropologii amerykanóskiej, pytanie o etycznoósóc wspóołpracy z woj¬ skiem, gdyzż do tej pory zżaden antropolog-wykładowca akademicki nie wyjechał jako cywilny specjalista zatrudniony na kontrakcie przez Wojsko Polskie (autorce znane sa pojedyncze osoby, które ukoóczyły antropologie badó kulturoznawstwo, ale nie saę z niaę dalej zwiaęzane naukowo, któore były na misji w Afganistanie). Pierwsza szersza dyskusja na temat antropologii zaangazżowanej przetoczyła sięe na łamach pisma „op.cit." w 2010 roku. Głóownym punktem odniesienia była kwestia wspóołczesnej tożzsamoósci antropologa jako badacza i jego odpowiedzialnoósci wzglęedem badanych. W tym samym roku opublikowane zostały studia Antropologia zaangaiowana (?) [znak zapytania oryginalnie w tytule], bedace pokłosiem Kongresu Młodej Socjologii, ktoóry odbył sieę w 2008 roku. Zauwazżalne jest odmienne podejóscie do samego rozumienia terminu „antropologia zaangażzowana". O ile w antropologii amerykanóskiej doósóc oczywiste jest użzywanie terminu engaged anthropology na okreóslenie antropologoów wspoółpracujaęcych z i n s t y t u c j a m i p a n ó s t w o w y m i , w tym wojskowymi, o tyle w Polsce, z racji prawdopodobnie zupełnie innych doóswiadczenó tej dyscypliny naukowej, termin ten rozumiany jest duzżo szerzej, w tym takżzejako„zaangażzowanie" w sprawy społecznoósci badanej, pomoc w prezentacji jej interesoów czy wyjóscia z izolacji społecznej. Widaóc to takzże w zawartoósci studióowzamieszczonychwAntropologii zaangaizowanej (?), wktoórej tylko jeden tekst odnosi sięe wprost do kwestii etyki wspóołpracy z wojskiem w perspektywie doóswiadczeón amerykaónskich, pozostałe zaós do bardzo szerokiego spektrum „zaangażzowania": w animacjęe kultury, w badania nad Stoczniaę Gdanóskaę, postkolonialne rozliczenia muzealne, wyklu¬ czenie społeczne, kwestięe płci kulturowej czy etnografieębiznesu . 175 1 7 3 E. N o w i c k a , Tolerancja i nacjonalizmy A . P o s e r n - Z i e l i ó s k i (red.), Tolerancja małych narodow. Dylematy pracy antropologa, i jej granice w relacjach miedzykulturowych, [w:] Wydawnictwo Poznanóskie, Poznanó 2 0 0 4 , s. 222. 1 7 4 Ibidem, s. 223. 1 7 5 J. K u k u c z k a , Antropologia dla wspołczesnego na wojennej sciezce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie etnologa, oraz i n n e a r t y k u ł y [ w : ] F. W r ó b l e w s k i , Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), �8. Dylematy antropologii 249 Bardzo wyraózne zdanie w kwestii antropologii zaangażzowanej w wojsko wyraza jednak Piotr Balcerowicz (w wymianie listow z autorka, w marcu 2009): „(...) Jestem głeboko przekonany, że zaden naukowiec/badacz nie powinien wspieraóc swoimi kompetencjami i wiedzaę jakichkolwiek projektóow realizowa¬ nych przez wojsko, a ktoórych celem bezpoósrednim jest walka zbrojna, któorej ofiarami mozże paósóc takzże ludnoósóc cywilna.(... ) Rozmywanie tej granicy w rezul¬ tacie powoduje, zże organizacje niosaęce pomoc humanitarnaę przestajaę byóc odroózżniane przez miejscowa ludnosc od agend wojskowych. (...) Zgadzam sie z Pania, zże jednaę z głoównych przyczyn niepowodzenia misji natowskiej jest nieznajomoósóc n o r m kulturowych. Zgadzam sieę teżz,zże ważznaę sprawaę jest zmiana óswiadomoósci tych norm. I sam to teżz od dawna podkreóslałem. Ale to jest tylko jeden kom¬ ponent pewnej całoósci, w ktoórej pozostałych komponentoów brak. Otóozż problem polega na tym, że temu programowi nie towarzysza zadne zmiany w rozumieniu celów samej misji. A taka zmiana celu powinna byc R A D Y K A L N A [podkr. autora], gdyż inaczej misja bedzie skazana na niepowodzenie. (... ) N A T O cały czas stawia sobie cele militarne. Zaprowadzenia (s)pokoju w Afganistanie i zapobiezżenia (o czym moówiłem od lat) rozlania sie konfliktu na Pakistan (co niestety staje sie faktem) nie da sie osiagnaó, realizując cele militarne, a jedynie poprzez dalekosiezżne reformy w zakresie odbudowy Afganistanu i odpowiednie z m i a n y polityczno-gospodarczo-edukacyjne w Pakistanie. To, co potrzebne jest Afganistanowi, to m.in. inwestycje w rol¬ nictwo, infrastrukture transportowa , stworzenie możzliwoósci rozwoju itp. Wojsko natomiast - co niezmiennie podkreóslam przy kazżdej okazji - powinno zostac sprowadzone wyłacznie do roli policjanta ochraniającego np. budowe droóg. Natomiast wspoółpraca naukowcoów (... ) z cała pewnoóscia nie wpłynie na sam kierunek przemian w Afganistanie, a jedynie bedzie przyczyniaóc sie do zwiekszenia skutecznoósci bojowej walcza cej armii. Co wiecej, bedzie utwierdzaóc dotychczasowa bezskuteczna polityke natowska wobec Afganistanu. Wiedza na temat specyfiki kulturowej, jaka beda przekazywaóc wojsku badacze, bedzie traktowana wyłacznie instrumentalnie (...), a nie bedzie sie przekładaóc na autentyczne zrozumienie tej kultury czy szacunek. Instrumenta¬ lizacja tej wiedzy, wykorzystanie personelu cywilnego itp. beda prowadzióc do przekonania samych mieszkanócóow Afganistanu, żze obcokrajowcy-cywile podejmujacy programy humanitarne czy rozwojowe niczym sie nie rożnia od perso¬ nelu wojskowego, a wiec stanowia taki sam cel jak wojskowi. To długofalowo zniszczy mozżliwoósóc prowadzenia jakichkolwiek cywilnych projektoów humani¬ tarnych i rozwojowych w Afganistanie. Jedyna sensowna mozżliwoóscia realizacji takich działaó sa wyłacznie misje cywilne, n i e p o w i ą z a n e w żaden sposob z wojskiem. (... ) Przy okazji sami badacze w przyszłoósci beda traktowani nieprzychylnie i wrogo. A przecieżz to zaufanie umozżliwia nam prowadzenie badanó i kontakty w Afganistanie. Instrumentalizacja wiedzy badawczej do celóow Antropologia zaangażowana etnograficzne" 2010, z. 38. (?), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloóskiego. Prace �250 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... militarnych (a, niestety, nie do realizacji celoów humanitarno-rozwojowych) stwarza faktyczne niebezpieczenóstwo, zże ta wiedza bęedzie wykorzystywana niekoniecznie w realizacji celoów, jakie by pochwalali badacze. Na płaszczyóznie etycznej mozżna, m o i m zdaniem, moówióc tutaj o czymós, co bym n a z w a ł dylematem Oppenheimera. Ja jednak należzęe d o t y c h o s o ó b , dla ktoórych wspóołpraca badawcza z wojskiem, przyczyniajaęca sieę do poprawy technik walki, nie znajduje uzasadnienia dopóoty, dopoóki istniejaę inne mozżliwoósci rozwiaęzania konfliktu. A tych innych możliwosci (i jedynych realnych!) N A T O w ogole nie a n a l i z u j e i n i e z a m i e r z a r e a l i z o w a ó c , g d y z ż z zasady armia nie prowadzi działalnoósci humanitarno-rozwojowej" . 176 Podsumowanie Niniejszy rozdział miał na celu ukazanie u w i k ł a n i a dzisiejszych nauk huma¬ nistycznych i społecznych w biezżaęcaępolitykeę paónstw, a przez to we wspoółczesne stosunki mięedzynarodowe. Na przykładzie antropologii, dzielaęcej problemy etyczne z wieloma i n n y m i dyscyplinami uznajaęcymi człowieka za przedmiot badanó, ukazane zostały głoówne punkty sporu, wyznaczajaęce trzy podstawowe postawy wobec niego: wycofanie sieę nauki do wiezży z koósci słoniowej i zwiaęzane z t y m zerwanie z waętpliwymi moralnie działaniami podejmowanymi przez panóstwa, postrzeganie działanó na rzecz panóstwa jako służzby, moralnej powinnoósci badaczy społecznych, pełniaęcych roleę mediatoroów mieędzy roóżznymi kulturami, wreszcie poteępienie wspóołpracy z niektóorymi elementami struktury panóstwowej, takimi jak wojsko, któoraę to wspoółpracęe uznaje sięe za „wysługiwa¬ nie", „sprzedawanie", „ p r o s t y t u o w a n i e " nauki. W rzeczywistoósci zżadna z tych postaw nie jest łatwa do obrony. Badacze nieskonfrontowani tak dramatycznie jak ósrodowisko badaczy amerykanóskich z koniecznoósciaę samookreóslenia i wybrania ktoórejós z tych róol wskazujaę na wieloznacznoósóc wspóołczesnej roli badaczy społecznych. Ewa Klekot zauwazża: „Flirt nauki i władzy, choóc nieunikniony, zawsze pozostaje dwuznaczny, niezalezżnie od tego, czy sprzedajaęcym swaę wiedzęe n a u ż z y t e k polityki jest fizyk, biolog, historyk czy badacz społeczny. Nieosiaęgalnym postulatem nauki jest jej z u p e ł n a niezalezżnoósóc od u k ł a d u sił: akademicka wiezża z koósci słoniowej pozostaje jedynie złudze177 niem" . Ewa Nowicka dodaje: „Nie jest bowiem do konóca jasne, czy antropolog ma byóc c h ł o d n y m obserwatorem i analitykiem, czasem tylko słuzżaęcym swaę wiedzaę na zamóowienie, czy ma byóc aktywnym uczestnikiem zżycia s p o ł e c z n e g o , pełniaęcym roleę mediatora, adwokata stron skonfliktowanych. Wspomina sieę w t y m kontekóscie takzże o wychowawczej, edukacyjnej, a nawet moralizatorskiej roli antropologii i antropologóow. Takie zadania stawiane dyscyplinie rodzaęwiele problemoów natury etycznej, praktycznej, a takzże politycznej, w któore antropolog 1 7 6 F r a g m e n t y l i s t u do a u t o r k i z marca 2 0 0 9 . C y t o w a n i e za z g o d a ę a u t o r a l i s t u . 1 7 7 E. K l e k o t , op.cit., s. 12. �Podsumowanie 251 - chce czy nie chce - jest u w i k ł a n y . Jednym z ideologicznych załozżenó antropologii, wywodzaęcym sieę z jej wczeósniejszych okresoów rozwoju, jest daężzenie do obrony istniejaęcej odreębnoósci kulturowej, róożznorodnoósci, któora staje sieę osobnaę wartoósciaę" . Pytanie, czy antropolog wspóołpracujaęcy z wojskiem jest w stanie bronióc tej roózżnorodnoósci, pozostaje nadal otwarte. 178 1 7 8 E. N o w i c k a , Świat człowieka - swiat kultury, op.cit., s. 150. �R O Z D Z I A Ł Antropologizacja wojska i działań wojskowych ...stara recepta na sukces działań przeciwpartyzanckich partyzantów... Teraz recepta jest 10 antropologów brzmiała: na kazdy oddział 10 oddziałów wojska na 1 oddział 1 partyzancki . Wprowadzenie Koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej znalazła sie w centrum zaintereso¬ wania badaczy wojskowoósci w momencie, w któorym w doktrynie wojskowej z a p a n o w a ł wrecz „kult" doktryny operacji przeciwpartyzanckich (Counter-Insurgency Operations - C O I N ) , majacej charakter populacjo-centryczny (population-centric). Tam zas, gdzie zasadniczym punktem cieżkosci (center of gravity) staje sie ludnoósóc cywilna (populacja), nieuchronnie pojawia sie idea „zdoby¬ wania serc i umysłoów" (winning hearts and minds) oraz jej bardziej wysublimo¬ wany wspoółczesny odpowiednik - koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej. Zagrozżenia asymetryczne oraz specyfika prowadzonych operacji przeciwpartyzanckich w Iraku i Afganistanie unaoczniły bowiem koniecznoósóc zmiany myóslenia o samym terenie operacji. W centrum uwagi zamiast sił przeciwnika staneła ludnoósóc lokalna, ktoórej opowiedzenie sie po ktoórejós ze stron przesa dza dziós o sukcesie badóz klesce jednej z nich. Nalezży wiec zadaóc sobie pytanie, w jaki sposoóbóswiadomoósóc miedzykulturowa mozże wpłynaócna dotychczasowy charakter wojska jako organizacji i model żzołnierza, jaki ta organizacja kształci. Czy możzna moówióc o antropologizacji wojska w kontekscie działaó podejmowanych w wielu armiach, zmierzających do „wyposazenia" zołnierzy w swiadomosc miedzykulturowa? Równoczesnie wazżne jest rozwazżenie, czy sama wiedza o kulturze przeciwnika od razu pod¬ suwa gotowe rozwiaęzania do wdrożzenia w praktyce przez wojsko? Co wieęc jest jeszcze potrzebne do tego, aby móowióc o „operacjonalizacji" tej wiedzy? W niniejszym rozdziale wojsko, jako organizacja zmierzajaęca do minima¬ lizacji czynnika chaosu i niepewnoósci kazżdej operacji, analizowane jest przez pryzmat wewneętrznych mechanizmoów, uruchomionych w celu zdobycia wiedzy 1 Wypowiedóz a m e r y k a n ó s k i e g o zżołnierza służzaęcego w Tajlandii, W o l f a i Josepha Jorgensena w : Anthropology B o o k s " l i s t o p a d 1970, s. 33. c y t o w a n a przez Erica on the Warpath in Thailand, „ N e w Y o r k Review o f �253 Wprowadzenie o kulturze, jak i przez pryzmat doóswiadczenó historycznych. Przedstawiane propozycje rozwiaęzanó konfrontowane saę z p u ł a p k a m i , jakie sięe wiaęzżaę z kulturo-centrycznym (culture-centric) stosunkiem do planowania i prowadzenia operacji. Sama óswiadomoósóc mieędzykulturowa nie jest bowiem jedynym i wystarczajaęcym narzeędziem do „zdobycia serc i umysłoów", a z wojskowego p u n k t u widzenia przecenianie jej roli jest tak samo groózne jak jej niedocenianie. Najtrudniejsze okazuje sieę tradycyjnie odnalezienie „złotego ósrodka". Analizujaęc kulturowe uwarunkowania operacji wojskowych, napotykamy w zasadzie we wszystkich wypadkach na zderzenie kultur walki stosowanej przez tradycyjne armie i siły partyzanckie. W każzdym z omoówionych nizżej przykładoów to właósnie działalnoósóc partyzancka w y m u s z a ł a na tradycyjnej armii koniecznoósóc zmiany stosowanych metod walki. Jeósli ta koniecznoósóc zmiany została rozpoznana zbyt póoózno lub została całkowicie zignorowana - dochodziło do kleęski strony przywiaęzanej do konwencjonalnych metod i ósrodkoów walki. Warto więec przyjrzeóc sięe temu, czym naprawdęe roóżzni sięe armia tradycyjna od grup partyzanckich, ktoóre potrafiaę swoje słaboósci przekuóc w silne strony: T a b e l a 13. P o r ó w n a n i e s ł a b y c h i m o c n y c h s t r o n a r m i i tradycyjnej i g r u p partyzanckich Armia tradycyjna Grupy partyzanckie 1. Dysponuje duzżaę liczbaę dobrze uzbrojo¬ nych jednostek, majaęcych dosteęp do zasoboówzżywnoósci i a m u n i c j i 1. Dysponujaę małaę liczbaę s ł a b o u z b r o j o n y c h jednostek (przynajmniej na p o c z a t k u wal¬ k i ) , majaę trudnoósci w z d o b y c i u zasobóow zżywnoósci i a m u n i c j i 2. M o ż e s i ę szybko przemieszczac (dysponu¬ je l o t n i c t w e m , marynarkaę, p o j a z d a m i laędowymi) 2. Mogaę przemieszczaóc sieę głoównie pieszo 3. M a dobrze zorganizowane sieci k o m u n i ¬ kacyjne, któore dajaę przewageę w zakresie k o n t r o l i obszaru w a l k 3. Majaę małaę iloósóc sprzęetu k o m u n i k a c y j n e g o o d u ż y m zasiegu (przynajmniej na p o czaętku w a l k i ) , co p o w o d u j e trudnoósci w k o o r d y n a c j i operacji Ale Ale 1. Poruszanie sięe p o terenie objeętym działa¬ n i e m p a r t y z a n t ó w jest u t r u d n i o n e ; zazwy¬ czaj b r a k u j e j e j b a r d z o d o k ł a d n y c h informacji o terenie działaón 1. Same wybierajaę teren, na któorym beędaę walczyc, ł a t w o przystosowuje s i ę do szyb¬ k i e g o p o r u s z a n i a sięe p o t y m t e r e n i e , czeęsto potrafiaę sieęóswietnie ukrywaóc 2. Praktycznie nie m a zżadnego wsparcia o d lokalnej ludnoósci, n a w e t jeósli ta nie jest wrogo nastawiona 2. O t r z y m u j a ę w s p a r c i e lokalnej ludnoósci (oka¬ zywane spontanicznie l u b w w y n i k u stoso­ w a n i a t e r r o r u ) , z k t o r a sa scisle zwiazane 3. Zbieranie i n f o r m a c j i o ruchach i zamiarach grup partyzanckich s t a n o w i duzży p r o b l e m 3. O t r z y m u j a informacje o w s z y s t k i c h ru¬ chach p r z e c i w n i k a o d lokalnej s p o ł e c z noósci, a takzże - przez l o k a l n y c h a g e n t ó o w o jego zamierzonych d z i a ł a n i a c h Zródło: R. Trinquier, Modern Warfare: French View on Counterinsurgency, Praeger Security International, Westport 2008, s. 132. �254 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Rozwazane w niniejszym rozdziale h a s ł o „zdobywania serc i u m y s ł ó w " mozże w rzeczywistoósci przybieraóc bardzo roózżne formy - zalezżnie od postrze¬ gania skali użycia siły, ktora jest odpowiednia w walce przeciwpartyzanckiej. Dlatego zwolennicy rozwiazaó łagodniejszych, dażacy do pozyskania dla nich miejscowej ludnosci, beda stosowac mniej srodkow przymusu, nadajac wieksze znaczenie przestrzeganiu praw człowieka i wierzac, że takie podejscie jest bardziej skuteczne w uzyskaniu poparcia danej społecznosci. Natomiast ci, ktoórzy beda chcieli wymusióc tolerowanie swojej obecnoósci lub wzbudzióc strach u lokalnej społecznosci, uznaja, że mozna to uzyskac stosowaniem brutalnych metod - tak własnie było podczas działaó brytyjskiego i m p e r i u m w koloniach . Stad podejscie do walki przeciwpartyzanckiej zakładajace użycie dużej siły - jak miało to miejsce w Malezji - bywało kwalifikowane jako „zdobywanie serc i u m y s ł ó w " na r ó w n i z d u ż o mniej agresywnym podejsciem do działaó przeciwpartyzanckich prowadzonych od pewnego momentu w Iraku czy Afganistanie. Obecnie uwaza sie, że fraza „serca i u m y s ł y " powinna byc zarezerwowana jedynie do działaó, w których poszukuje sie zgody i zrozumienia w s r ó d lokalnej społecznosci, a nie nakierowanych wyłacznie na wzbudzenie strachu . Jej różne formy prezentuja zamieszczone w niniejszym rozdziale wybrane aspekty operacji wojskowych. 2 3 1. ŚwiadomoSć miedzykulturowa - koniecznoSc i trudnoSci stosowa­ nia w działaniach wojskowych Zastosowanie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej w praktyce pojawiło sie jako element „zwrotu kulturowego" silnie powiaęzanego z renesansem doktryn przeciwpartyzanckich w obliczu wojen w Iraku i Afganistanie. Jednoczeósnie jej p o w r ó t do myslenia wojskowego nie przebiegał bez oporow i nie został przyjęty przez wszystkich entuzjastycznie. Koniecznosc zmiany postaw zoł­ nierzy jest procesem d ł u g o t r w a ł y m i trudnym, t y m bardziej ze zwiazanym z wypracowaniem nowych schematóow zachowanó, nieodpowiadajaęcych dotych¬ czasowemu etosowi żołnierza. Etos ten doskonale oddaje oficjalne credo zołnierza amerykanóskiego, któore brzmi obecnie tak: „Jestem a m e r y k a ó s k i m żołnierzem. Jestem wojownikiem i c z ł o n k i e m zespołu. Służe obywatelom S t a n ó w Zjednoczonych i żzyjeę zgodnie z wartoósciami mojej armii. Misja beędzie dla mnie zawsze na pierwszym miejscu. Nigdy nie zaakceptujęe porazżki. Nigdy sieę nie wycofam. Nigdy nie zostawięe rannego kompana. 2 P. D i x o n , „Hearts and Minds"? British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" 2009, t. 32, nr 3, s. 366. 3 Ibidem. �1. SwiadomoSc międzykulturowa - koniecznoSc i trudnoSci stosowania... 255 Jestem zdyscyplinowany, twardy psychicznie i fizycznie, wyszkolony i biegły w moich zżołnierskich zadaniach i musztrze. Zawsze dbam o swojaę bronó, ekwipunek i samego siebie. Jestem ekspertem i profesjonalistaę. Jestem gotowy do wyjazdu, zaangażzowania sięe i zniszczenia przeciwnika Stanoów Zjednoczonych w bezpoósredniej walce. Jestem strazżnikiem wolnoósci i amerykanóskiego stylu zżycia. Jestem amerykanóskim żzołnierzem" . 4 W 2007 roku generał John Kiszely, słuzżaęcy w latach 1969-2008 w armii brytyjskiej, gdzie w czasie słuzżby brał udział w walkach o Falklandy, a takzże w misjach w Boósni i Iraku, p o d s u m o w a ł powody, dla ktoórych myósl wojskowa okazuje tak duzżaę antypatieę wobec działanó przeciwpartyzanckich. Kiszely stwierdził, zże działania przeciwpartyzanckie „ o d z n a c z a j a ę s i e ę c e c h a m i , d o któorych nie pasuje nieskalany etos wojownika: złożzonoósóc, wieloznacznoósóc, niepewnoósóc, oparcie sięe na kroótkoterminowych rozwiaęzaniach, problemy, ktoórych wojskowi nie rozwiaężzaę samodzielnie, a ktoóre wymagajaę wspoółpracy z róożznymi agencjami i jednostkami, aby wypracowaóc podejóscie wszechstronne, potrzeba działania wósroód miejscowej ludnoósci, ktoórej kultury sięe nie rozumie, oraz rozmowy przynajmniej z częeósciaę przeciwnikóow, co mozże byóc postrzegane jako paktowanie z w r o g i e m " . Nastęepnie Kiszely dodaje: „takie wojsko postrzega swe zadanie jako obwarowane swoistym przymusem działania wedle ósciósle okreóslonych zasad użycia siły (Rules of Engagement - RoE), negujących mozliwosc uzycia swej karty atutowej - siły ognia, gdzie zbyt dużzaę wagęe przykłada sięe do ochrony zamiast do użzycia siły, stosujaęc roózżne konsekwencje dyscyplinarne za nadużzycia w t y m zakresie, gdzie wreszcie należzy wspoółpracowaóc z mediami. Co więecej, w oczach wojownika działania przeciwpartyzanckie wymagajaę posiadania zde¬ cydowanie «niewojowniczych» przymiotóow, jak np. inteligencja emocjonalna, empatia, subtelnoósóc, wyrafinowanie, zręecznoósóc polityczna i umiejeętnoósóc do¬ strzegania pewnych niuansow. Armie, k t ó r e maja trudnosc w przyswojeniu sobie tych cech, zdajaę sieę postrzegaóc działania przeciwpartyzanckie jako swoistaę aberracjęe, szukajaęc mozżliwoósci powrotu do «właósciwej służzby wojskowej» i traktujaę kolejne szkolenie raczej jako szanseę na odzyskanie swych umiejeętnoósci walki nizż na zdobycie wiedzy o działaniach przeciwpartyzanckich" . W Stanach Zjednoczonych siły zbrojne, „ s t r a u m a t y z o w a n e " doswiadczen i a m i z W i e t n a m u , okazywały jeszcze więekszaęniecheęóc do dostrzeżzenia i akceptacji tych cech walki przeciwpartyzanckiej. Niewyciaęgnieęcie wnioskóow i brak rzetelnej oceny doóswiadczenia wietnamskiego przez dowoództwo woj¬ skowe, ósrodowiska akademickie i politykoów w z m o c n i ł y przekonanie, żze 5 6 4 Za: N . R . F . A y l w i n - F o s t e r , Changing the Army for Counterinsurgency Operations, „Military R e v i e w " l i s t o p a d - g r u d z i e n ó 2 0 0 5 , s. 13. 5 J. Kiszely, Learning s. 10. 6 Ibidem. About Conunterinsurgency, „Military Review" marzec-kwiecienó 2007, �256 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych działania przeciwpartyzanckie sa forma prowadzenia wojny „z ktorej nie wynika nic dobrego" . J a k s t w i e r d z i ł J a c k K e a n e , a m e r y k a n s k i g e n e r a ł , k t o r y brał u d z i a ł w operacjach m.in. w Wietnamie, Somalii i na Haiti, „po wojnie w Wietnamie wyrugowalismy wszystko, co dotyczyło prowadzenia wojny nieregularnej czy partyzanckiej, bo wiaęzało sięe to z powodem, dla ktorego przegralismy teę wojneę" . Z kolei David Ucko zauważzył, zże wojsko amerykanskie po doswiadczeniach wietnamskich „ m i a ł o a w e r s j e ę d o d z i a ł a n p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h i operacji stabilizacyjnych, łaęczaęc fakt, żze takie misje były niepozżaędane, z aktual¬ nie wysteępujaęcaę cheęciaę ich unikania" . Zamieszanie to w z m o c n i ł o przyjeęcie po 11 wrzesnia 2001 r o k u p o l i t y k i nakazujaęcej zapobieganie zagrozżeniom skierowanym przeciwko Stanom Zjednoczonym, skutkującej m.in. inwazjana Afganistan i I r a k . Niepowodzenie Stanow Zjednoczonych, probujaęcych wspolnie z wojskami koalicji doprowadzic do ustabilizowania sytuacji w Iraku po inwazji w 2003 roku, s p o w o d o w a ł o koniecznosc dokonania radykalnego przeszacowania tradycyjnych p r i o r y t e t ó w wojskowych . John A . Nagl zauwazył, że trudnosci armii amerykanskiej w radzeniu sobie z rosnaęcym chaosem w Iraku wynikały z braku identyfikacji i zrozumienia problemow własciwych w zasadzie dla każzdej kampanii przeciwpartyzanckiej. To z kolei wynikało z kultury organiza¬ cyjnej amerykanskiej armii i jej nastawienia, ktore zniechęecało do badania takich k o n f l i k t o w . W konsekwencji d o w o d z t w o wojskowe z i g n o r o w a ł o doswiadczenia płynaęce z tego typu wojen rowniezż w kwestii sposobu osiaęgania sukcesu we wspołczesnych kampaniach przeciwpartyzanckich. John Nagl podkreslił, iz „nie bedzie niesprawiedliwe powiedzenie, że w 2003 roku więekszosc oficerow armii amerykanskiej miała lepszaę wiedzeę o amerykanskiej wojnie secesyjnej nizż o działaniach przeciwpartyzanckich" . Dopiero w 2004 roku amerykanski Departament Obrony uznał, zże w Iraku istnieje głeęboko zakorzeniona partyzantka, co dało impuls do rozpoczeęcia pozyskiwania wiedzy dotyczaęcej przeprowadzania działan przeciwpartyzanckich przez dowodztwo wojsk amerykanskich . David Ucko zauważył, że „proces ten 7 8 9 10 11 12 13 7 D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , Whose Hearts Counterinsurgency, 8 Za: J.A. N a g l , Foreword to the University of Army/Marine Counterinsurgency 9 and Whose Minds? The Curious Case of Global „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" l u t y 2010, t. 33, n r 1, s. 8 2 - 8 3 . Corps Field Manual 3-24 of Chicago Press Edition: The Evolution Counterinsurgency, and Importance [ w : ] U.S. A r m y and M a r i n e Corps, Field Manual, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 7 , s. X I V . D . U c k o , Innovation or Inertia: The US Military and the Learning ofCounterinsurgency, „Orbis" 2008, t. 52, n r 2, s. 2 9 1 . 1 0 D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , op.cit., s. 83. 1 1 D . C . H e n d r i c k s o n , R . W . Tucker, Revisions in Need of Revising: What Went Wrong in the Iraq War, „ S u r v i v a l " 2005, t. 47, n r 2, s. 1 2 1 3 7-32. J.A. N a g l , op.cit., s. X V . D . Petraeus, Learning Counterinsurgency: R e v i e w " styczenó-luty 2 0 0 6 , s. 2 - 1 1 . Observations from Soldiering in Iraq, „Military �257 2. „Zdobyć serca i umysły" - u zrodeł koncepcji swiadomosci międzykulturowej charakteryzował sieę niespotykanym dotychczas poziomem pokory i brakiem s z o w i n i z m u " . W konsekwencji, w latach 2004-2005, amerykaóskie agencje wojskowe i partnerzy z sił koalicji (m.in. Brytyjczycy) dokonali krytycznej oceny amerykaóskich działaó w I r a k u . Proces ten zaowocował publikacja w 2007 ro­ ku podręcznika walki przeciwpartyzanckiej Counterinsurgency Field Manual,FM3-24 - najbardziej wszechstronnej, zdaniem wielu badaczy i praktykoów wojskowych, publikacji, jaka kiedykolwiek została wydana w tej materii (bardzo jednak krytykowanej w srodowisku antropologicznym). Co jeszcze bardziej istotne, nowy sposob myslenia zaczaęł sieę wyrazżac w praktyce operacyjnej i w bardziej ogolnych zmianach polityki wojskowej, połaęczonych ze zwieększeniem n a k ł a d o w na podniesienie poziomu bezpieczenstwa. Media podchwyciły to, piszaęc o zmianie, ktorej wyrazem miała byc koncepcja „zdobywania serc i u m y s ł o w " . 14 15 2. „Zdobyć serca i umysły" - u Źródeł koncepcji SwiadomoSci międzykulturowej H a s ł o winning hearts and minds stało sieę wspołczesnie na nowo przypomnianym kluczem do sukcesu prowadzonych operacji przeciwpartyzanckich. To dzisiaj „jasno swięecaęcy slogan", jak pisze o idei „zdobywania serc i u m y s ł o w " Elizabeth Dickinson w artykule na ł a m a c h „Foreign Policy" . Amerykanska prasa codzienna i wojskowa oraz telewizja regularnie przywołujaętęe koncepcjeę, choc nie zawsze w pozytywnych słowach: 16 • U.S. Must Win Afghan Hearts and Minds, Commander Says: „Stanley McChrystal chce wygrac bitwęe o serca i umysły ludzi w kraju ogarnieętym wojnaę: «To, co mowięe wprost, dotyczy tego, izż najwieększym niebezpieczenstwem w tej chwili jest utrata poparcia tutejszej ludnosci. Jesli s p o ł e c z e n s t w o bęedzie przeciwko nam, nie osiągniemy sukcesu. Jesli ludzie b ę d a postrzegac nas jako o k u p a n t ó w , nie wygramy, a liczba ofiar bedzie dramatycznie r o s n a ó » " . • Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?: „Witajcie na polu bitwy o afganskie serca i umysły, na ktorym - by uzżyc jeęzyka komunikacji strategicznej lub stratkomu (stratcom) - walka zaczyna byc okreslana «działaniami kinetycznymi», przypadkowa strzelanina «eskalacjaę siły», zas funkcjo¬ nowanie oddziałow zabojcow - «działaniami przeciwpartyzanckimi». W t y m swiecie wiadomosc jest krolem, a rzeczywistosc podlega łatwym z m i a n o m " . 17 18 1 4 D . U c k o , Innovation... , op.cit., s. 294. 1 5 N . Aylwin-Foster, 1 6 E. D i c k i n s o n , A Bright Changing..., Shining op.cit., s. Slogan. 2-15. How „Hearts and Minds" Came to Be, „Foreign Policy" w r z e s i e n - p a z d z i e r n i k 2 0 0 9 . 1 7 C N N Politics, 28 w r z e s n i a 2 0 0 9 , h t t p : / / a r t i c l e s . c n n . c o m / 2 0 0 9 - 0 9 - 2 8 / p o l i t i c s / a f g h a - nistan.obama_1_new-strategy-additional-forces-afghan?_s=PM:POLITICS ( 2 0 . 1 0 . 2 0 1 1 ) . 1 8 2009. J. MacKenzie, Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?,„The W o r l d " 28 maja �258 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych • How Not to Win Hearts and Minds: „ W badaniach O N Z 52% Afgaóczyków p o w i e d z i a ł o , zże zagraniczne organizacje pomocowe saę skorumpowane i przyjechały do ich kraju tylko po to, zeby się wzbogacic" . • U.S. Struggles to Win Hearts, Minds in the Muslim World: „Administracja Busha spotyka sieę z coraz więekszaę krytykaę zaróowno wewneętrznaę, jak i zewneętrznaę, p o n i o s ł a kleęskeę w agresywnej wojnie idei przeciwko Osamie ibn Ladinowi i Al-Kaidzie oraz i n n y m muzułmanóskim grupom ekstremistycznym w ostat¬ nich trzech latach, od czasoów atakóow 11 wrzeósnia 2001 r o k u " . 19 20 Choóc dzisiaj h a s ł o winning hearts and minds w zasadzie kojarzy sieę głóownie z operacjaę w Afganistanie, to zostało uzżyte duzżo wczeósniej przez drugiego prezydenta Stanoów Zjednoczonych Johna Adamsa, któory opisujaęc amerykanóskaę wojneę rewolucyjnaę z lat 1775-1783, podnosił, zże „rewolucja (amerykanóska) nastaępiła na d ł u g o przed rozpoczęeciem wojny. Rewolucja była w u m y s ł a c h i w sercach ludzi ( . . . ) " . Podobnie prezydent Franklin D. Roosevelt używał tego sformułowania w swych przemóowieniach dotyczaęcych wielkiego k r y z y s u . Najczeęósciej jednak fraza „serca i u m y s ł y " jest kojarzona z udanaę kampaniaę w Malezji, w ktoórej wojska brytyjskie dowodzone od 1952 roku przez m a r s z a ł k a Geralda Templera zwalczały partyzantke komunistyczna. Templer wyszedł z założzenia, żze: „odpowiedóz na powstanie nie lezży w decyzjach o posyłaniu kolejnych oddziałóowwdzżungleę, tylko w sercach i u m y s ł a c h l u d z i " , co tłuma¬ czył w nasteępujaęcy sposóob: „strzelanie to jedynie 25% tego problemu, kolejne 75% lezży w pozyskaniu ludzi do opowiedzenia sieę po naszej s t r o n i e " . Słowa Geralda Templera wynikały, jak przypuszczajaę badacze, z obserwacji działanó Mao Tse-tunga, ktoóry w 1949 roku odnióosł sukces w walkach partyzanckich prowadzonych z Kuomintangiem. Mao wskazywał, żze: „partyzantka musi poruszaóc sieę mieędzy ludózmi tak, jak ryba pływa w wodzie. Wystarczy wysuszyóc morze, a ryba z g i n i e " . W 1965 roku prezydent Stanoów Zjednoczonych Lyndon Johnson, móowiaęc o udziale wojsk amerykanóskich w wojnie w Wietnamie, stwierdził, zże „osta¬ teczne zwycieęstwo zalezży od serc i umysłoów ludzi, któorzy tam zżyjaę" (mimo takiego założzenia działania przeciwpartyzanckie prowadzone przez Amerykanoów w Wietnamie w praktyce były w zasadzie konwencjonalne ). Prezydent 21 22 23 24 25 26 1 9 W . Easterly, How Not to Win Hearts and Minds, 2 0 R. W r i g h t , U.S. Struggles to Win Hearts, Minds „ W a l l Street J o u r n a l " , 16 sierpnia 2010. in the Muslim World, „ T h e W a s h i n g t o n Post", 20 sierpnia 2 0 0 4 . 2 1 P. D i x o n , op.cit., s. 3 6 1 . 2 2 E. D i c k i n s o n , 2 3 B. Lapping, End of Empire, Paladin Grafton, L o n d o n 1985, s. 224; J. Cloake, Templer, Tiger ofMalaya: op.cit.,s.1. The Life ofField Marshal Sir Gerard Templer, H a r r a p , L o n d o n 1985, s. 477, za: P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 4 J. Cloake, op.cit., s. 262, za: P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 5 P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 6 Ibidem, s. 363. �2. „Zdobyć serca i umysły" - u zrodeł koncepcji SwiadomoSci miedzykulturowej 259 Johnson w t y m wypadku odwołał się do słow swego poprzednika - prezydenta Johna F. Kennedy'ego, który w przemowieniu do Kongresu z 2 kwietnia 1963 roku dotyczącym Ameryki Łacióskiej podażył za owczesna retoryka kontrrewolucyjnaę panujaęcaę w Stanach Zjednoczonych, podkreóslajaęc, żze„byócmozże najbardziej znaczaca jest zmiana w sercach i u m y s ł a c h ludzi - w rosnacej w o l i rozwoju ich k r a j o w " . 27 Zwrot „serca i u m y s ł y " w zwiazku z t y m na stałe wszedł do zasobu wyrażeó uzywanych przez polityków amerykaóskich w p r z e m ó w i e n i a c h . 14 wrzesnia 2005 roku prezydent George W . Bush na forum Zgromadzenia O g ó l n e g o O N Z t y m i s ł o w a m i u s p r a w i e d l i w i a ł inwazje na Irak, wychwalając m o ż l i w o s c zapoczaętkowania politycznej transformacji na Bliskim Wschodzie: „Poprzez cały swiat, serca i umysły jak nigdy przedtem otwieraja się na przesłanie 28 0 ludzkiej wolnosci" . Jego następca Barack Obama 9 stycznia 2009 roku wyraził się natomiast o przestrzeganiu konwencji genewskich w relacjach ze swiatem muzułmanskim, ze: „przyczyni sie to do zwiększenia naszego bezpieczenstwa i pomoże zmieniac serca i umysły w naszych staraniach przeciwko ekstremistom", by już poł roku pozniej w Moskwie wypowiadac się o Rosji, iż: „przez mobilizowanie, organizację i zmienianie serc i umysłow ludzi zmienicie polityczny krajobraz" . 29 Sformułowanie „serca i u m y s ł y " moze byc zatem interpretowane na rozne sposoby. Przede wszystkim należy jednak wskazac na jego częsci składowe. I tak słowo „serca" oznacza zdobycie emocjonalnego wsparcia lokalnej społeczno­ sci, słowo „umysły" zas wskazuje na to, ze członkowie lokalnej społecznosci daża do realizacji w ł a s n y c h racjonalnych interesow . Jak więc zasadnie wskazuje Thomas Mockaitis, s f o r m u ł o w a n i e „serca 1 umysły" odnosi sie do zrozumienia faktu, że sama siła nie wystarczy do skutecznej walki z partyzantka, potrzebne jest rownież połączenie tej siły z rozwojem politycznym i gospodarczym, ktory beędzie uderzac nie tyle w skutki, co w przyczyny zamieszek. Autor broni takze sformułowania „serca i umysły" przed jego krytykami, umniejszajaęc jednak znaczenie politycznej wolnosci i zgody: „koncepcja «zdobywania serc i umysłow» była często oczerniana i nierozumiana, gdy wskazywano, ze np. budowanie przez żołnierzy placow zabaw dla usmiechnieętych dzieci tak naprawdeę odciaęga ich od podstawowego zadania, to jest od walki. Kampania «serc i umysłow» polega jednak na trzezwej ocenie tego, co motywuje ludzi do buntu, oraz na opracowaniu strategii majaęcej uderzyc w przyczyny niepokojow. Najczęesciej niezadowolenie zaczyna sie od spraw podstawowych typu «chleb i masło». Brak pracy, przyzwoitego miejsca do zamieszkania, elektrycznosci, bieżzaęcej wody, opieki medycznej 30 2 7 2 8 2 9 3 0 E. D i c k i n s o n , o p . c i t . , s . 1 . Ibidem,s.2. Ibidem. P. D i x o n , op.cit., s. 363. �260 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych czy edukacji m o ż e skłaniac ludzi do akceptacji p a r t y z a n t ó w lub nawet do udzielania i m wsparcia. Jednak gdy tylko podstawowe potrzeby zostanaę za¬ spokojone, ludzie moga w y s u n a ó żadania wolnosci politycznych, ktorych brak mozże byc rowniezż paliwem dla p a r t y z a n t k i " . Dla Hew Strachana rowniez entuzjastyczne wsparcie społeczenstwa nie jest konieczne: „kiedy m o w i m y o «sercach i umysłach», nie m o w i m y o byciu m i ł y m dla tubylcow, ale o zapewnieniu i m poczucia stabilnego rzadu. «Serca i umysły» oznaczają władzę, a nie obłaskawienie. Oczywiscie reformy polityczne i spo­ łeczne moga, towarzyszyc ustanowieniu stabilnego r z a d u " . Ian A . Rigden argumentuje na korzysc bardziej „siłowej" interpretacji sformułowania „serca i umysły", wskazujac, że: „jest ono ciagle mylone z przyj­ mowaniem łagodnego podejscia przy działaniach wsrod lokalnej społecznosci. Kluczowa jest tymczasem zmiana myslenia u odbiorcow, co wymaga skom¬ p l i k o w a n y c h s r o d k o w i t w a r d e g o podejscia, przejawiajaęcego s i e ę n p . w przesiedleniach ludnosci, wprowadzeniu godziny policyjnej i bezposrednim udziale wojska w t ł u m i e n i u zamieszek. Gdy juz zmieni sie to podejscie, m o ż n a wdrożzyc drobne srodki wspierajaęce (np. w zakresie pomocy medycznej czy weterynaryjnej), a sposob, w jaki rzadowe siły bezpieczenstwa wspołdziałaja z lokalna społecznosci^, połaczony z efektywnym pozyskiwaniem informacji, pozwala zdobyc serca" . 31 32 33 Ashley Jackson dowodzi z kolei, że w przeszłosci s f o r m u ł o w a n i e „serca i u m y s ł y " m i a ł o wiele wspolnego z budowaniem strachu, aby wygrac swoista socjoekonomiczna bitwę o wsparcie danej społecznosci. Jego zdaniem, gdy brytyjska armia podczas kampanii kolonialnych uzywała m i n i m u m siły, to z kolei w ł a d z e cywilne „czesto używały metod blizszych panstwu policyjnemu czy monarchii feudalnej nizż demokracji". Jackson wskazuje, żze „brytyjskie zwycięestwa w zwalczaniu partyzantki w koloniach zostały osiaęgnięete dzieęki dosteępnosci, a niekiedy zastosowaniu przytłaczajaęcej s i ł y " . Najlepszym tego dowodem mozże byc kampania przeciwpartyzancka w Malezji. 34 2.1. D z i a ł a n i a p r z e c i w p a r t y z a n c k i e w Malezji Skala represji stosowanych przez wojska brytyjskie w Malezji była ogromna. Wystarczy wymienic chocby: 3 1 T.R. M o c k a i t i s , Iraq and the Challenge ofCounterinsurgency, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , L o n d o n 2 0 0 8 , s. 2 3 - 2 4 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 364. 3 2 H . Strachan, British Counterinsurgency from Malaya to Iraq, „Royal United Services I n s t i t u t e J o u r n a l " 2007, t. 152, n r 6, s. 8, za: P. D i x o n , op.cit., s. 364. 3 3 I . A . Rigden, The British Approach to Counterinsurgency: Myths, Realities, and Strategic Challenges, Carlisle Barracks, Carlisle 2008, s. 12, za: P. D i x o n , op.cit., s. 365. 3 4 A . Jackson, British Counterinsurgency in History: A Useful Precedent?, Review", w i o s n a 2006, n r 139, s. 1 2 - 2 2 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 365. „British Army �2. „Zdobyc serca i umysły" - u zrodeł koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej 261 35 • plan Briggsa , ktoórego wykonanie s p o w o d o w a ł o od 1950 roku przesiedlenie póoł miliona mieszkanócóow (do tzw. nowych wiosek), co s t a n o w i ł o około 25% Malezyjczykoów narodowoósci chinóskiej; • masowe aresztowania; • stosowanie kary ósmierci za noszenie broni; • przetrzymywanie ludzi w wieęzieniach bez procesu nawet przez okres do dwoch lat (w latach 1948-1957 było to o g ó ł e m 34 tysięcy osob przetrzymy¬ wanych dłużzej nizż 28 d n i ) ; • deportacje (ponad 10 tysięcy o s ó b w samym tylko 1949); • wprowadzenie ograniczenó w mozżliwoósci przemieszczania sięe po terytorium Malezji; • kontroleęzżywnoósci i sklepoów; • podpalenia domoów sympatykóow komunistoów; • cenzuręe; • stosowanie odpowiedzialnoósci zbiorowej; • bezkarne strzelanie do mieszkanócóow Malezji narodowoósci chinóskiej, uciekajaęcych przed patrolami wojskowymi; • masakreę w Batang Kali, gdzie w grudniu 1948 roku zabito 24 nieuzbrojonych cywilóow; • traktowanie osoób wieęzionych bez procesu jak przesteępcóow i powieszenie setek z n i c h . 36 W pierwszej fazie kampanii w Malezji, głownie w latach 1948-1951, domi¬ n o w a ł o zatem podejóscie do walki przeciwpartyzanckiej nakazujaęce wykorzystywaóc przede wszystkim wszelkie dostęepne ósrodki przymusu. Brytyjski wysoki komisarz w Malezji Henry Gurney stwierdził wreęcz, zże działania przeciwpartyzanckie w Malezji nie mogły byóc prowadzone na podstawie istniejaęcego prawa - w jego opinii ł a m a n i e prawa zaróowno przez policjęe, jak i wojsko było konieczne, aby utrzymaóc to prawo i przywróocióc porzaędek. Znamienne jest, zże brytyjski rzaęd, choóc nigdy nie zaakceptował celowego zabijania cywilóow w Malezji, to jednak swymi decyzjami stworzył atmosfereę dopuszczajaęcaę wyzżej opisane zachowania w zalezżnoósci od tego, jaka była lokalna interpretacja częesto dwuznacznych rozkazoów . 37 Stosowanie bardziej łagodnej p o l i t y k i wzgleędem miejscowej ludnoósci rozpoczęło się dopiero po smierci sir Henry'ego Gurneya, ktory 6 pazdziernika 1951 roku został zabity przez partyzantow z Komunistycznej Partii Malezji. Nastęepca Gurneya - Gerald Templer - przybył do Malezji w 1952 roku ze scisłymi wytycznymi rzaędu brytyjskiego, aby zjednac sobie mieszkancow Malezji narodowosci chinskiej przez przyznanie i m prawa do głosowania 3 5 B r y t y j s k i gen. H a r o l d Briggs przejaęł d o w o d z e n i e d z i a ł a n i a m i p r z e c i w p a r t y z a n c k i m i w Malezji w k w i e t n i u 1950 i s t w o r z y ł m . i n . p r o g r a m przesiedlen l u d n o s c i , majaęcy na celu odcieęcie p a r t y z a n t o w o d p o m o c y . Za: J.A. N a g l , 3 6 3 7 P. D i x o n , op.cit., s. 368. Ibidem. op.cit.,s.71-72. �262 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych w wyborach w ł a d z - jednoczesnie nie było jednak mowy o rezygnacji z planu Briggsa. Gerald Templer przyspieszył teżz formowanie armii malezyjskiej majaęcej za zadanie przede wszystkim zwalczanie partyzantki, jednoczesnie znacznie powięekszajaęc wywiad oraz zwieększajaęc nagrody za wydanie partyzantow. Paradoksalnie rowniezż smierc sir Gurneya, ktora odbiła sieę szerokim echem w całej Malezji, przyczyniła sieę do porazżki partyzantow. Był to impuls, ktory s p o w o d o w a ł odwrocenie sieę dużzej częesci s p o ł e c z e n s t w a malezyjskiego od partyzantow - powszechne stało sięe przeswiadczenie, żze „skoro Wysoki Komisarz nie był bezpieczny, istnieje m a ł a nadzieja na zachowanie bezpieczenstwa na malezyjskich u l i c a c h " . Po 1952 roku zmieniono teżz sposob walki z partyzantkaę. Zaprzestano stosowania dużzych formacji wojskowych na korzysc małych samodzielnych oddziałow, ktorych działania były poprzedzone odpo¬ wiednim rozpoznaniem wywiadowczym. W tych działaniach liczyły sięe przede wszystkim wiedza, doswiadczenie oraz w y t r z y m a ł o s c każzdego zżołnierza z osobna, a nie obezwładniajaęca siła o g n i a . 38 39 Krytycy brytyjskiej kampanii w Malezji w latach 1948-1960 twierdzaę w zwiaęzku z tym, żze jej sukces nie został osiaęgnieęty za pomocaę metod polegajaęcych na „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " . Porazżka partyzantow miała miejsce głownie dzięki siłowym działaniom Brytyjczykow w latach 1950-1952, gdy stosowano podejscie „znajdz i zniszcz". Przyznał to nawet Chin Peng, sekretarz Komunistycznej Partii Malezji, ktorego zdaniem pozycja partyzantow w Malezji była najsilniejsza w latach 1949-19 5 0 . 40 Dlatego stosowanie frazy „serca i u m y s ł y " wobec zwycieęskiej brytyjskiej operacji w Malezji nie oddaje w pełni rzeczywistosci i ukrywa represyjne metody czeęsto połaęczone z dopuszczaniem sieę poważznych naruszen praw człowieka. Represje stosowane przez Brytyjczykow w Malezji nie były odosobnione podobnie posteępowali rowniezż w Kenii czy w czasie innych konfliktow kolo¬ nialnych. T u wystarczy chocby wspomniec powstanie Mau Mau krawo stłu¬ mione przez wojska brytyjskie w 1955 r o k u . 4 1 Z tego p u n k t u widzenia fraza „serca i u m y s ł y " jest czeęsto postrzegana jako „zaklęecie", majaęce ukryc przed organizacjami ochrony praw człowieka, opiniaę publicznaę czy mediami, zże w rzeczywistosci skuteczne prowadzenie działan przeciwpartyzanckich mozże wiaęzac sieę z dużzymi represjami. Argument ten wykorzystujaęrowniezż ci, ktorzy twierdzaę, żze nalezży unikac wszelkich interwencji 3 8 J.P. O n g k i l i , Nation-building in Malaysia 1946-1974, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, Singapur 1985, s. 79. 3 9 4 0 4 1 P. D i x o n , op.cit., s. 369. Ibidem. D . A n d e r s o n , Histories of the Hanged: Britain's Dirty War in Kenya and the End of Empire, W e i d e n f e l d & N i c h o l s o n , L o n d o n 2005; H . Bennett, The Other Side of the COIN: Minimum Exemplary Force in British Army Counterinsugency and in Kenya, „ S m a l l W a r s and Insurgencies" 2007, t. 18, n r 4, s. 6 3 8 - 6 6 4 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 370. �3. Świadomość miedzykulturowa jako narzędzie i warunek „zdobywania serc i umysłów"... 263 - czy to przeciwpartyzanckich, czy też pokojowych - gdyż nie pozwalają one wykluczyć naruszenia praw c z ł o w i e k a . Trudno jednak nie zgodzic się z t y m , że Brytyjczycy wyciagnęli odpowiednie wnioski z walk w Malezji i potrafili dostosowac swoja, wojskowa, k u l t u r ę organizacyjna, do potrzeb walki z partyzantka, jeszcze wtedy, gdy konflikt trwał. Ostatecznie do zwycięstwa d o p r o w a d z i ł o stosowanie małych jednostek taktycz­ nych, k t ó r e wykazywały odpowiednia elastycznosc w dostosowywaniu sie do lokalnych w a r u n k ó w , mogły również byc szybko przerzucane w inne miejsca. Do tego doszła polityka stosowania m i n i m u m siły, ktora w wypadku wojsk brytyjskich dobrze było widac w Afganistanie. Brytyjczycy stosowali i stosuja siłeę jedynie wtedy, gdy mogaę osiaęgnaęóc dzieęki niej odpowiedni efekt ekono¬ miczny, polityczny czy propagandowy . 42 43 3. Świadomość miedzykulturowa jako narzędzie i warunek „zdoby­ wania serc i umysłów" w operacjach przeciwpartyzanckich Niewatpliwie należy podkreslic jedno: koncepcja hearts and minds jest nierozer¬ walnie spleciona z doktrynami działanó przeciwpartyzanckich, a jej odrodzenie w X X I wieku przybrało czesciowo formułe swiadomosci międzykulturowej. Traktowanie przez wojsko koncepcji „swiadomosci miedzykulturowej" jest bowiem przynajmniej w częesci traktowaniem utylitarnym: tak samo jak kon¬ cepcja hearts and minds ma bowiem słuzżyc „wygraniu" poparcia ludnosci cywilnej i , dzieki temu, zwiekszeniu efektywnosci prowadzonych d z i a ł a ń . J e d n a k głebsza analiza kształtowania sięe koncepcjihearts and minds wkontekscie działan przeciwpartyzanckich oraz analiza koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej pokazujaę, izż choc obie majaęduzżaęczęesc wspolnaę, to jednak nie mogaę zostac utożzsamione. Relacje między tymi koncepcjami m o ż e zilustrowac nastepujacy wykres: Rysunek 18. Relacje między koncepcjami C C A , Hearts & Minds oraz C O I N COIN - Counter-Insurgency operations (operacje przeciwpartyzackie); CCA - Cross-Cultural Awareness (swiadomosc miedzykulturowa); Hearts and Minds („serca i umysły"). Zrodło: Oprac. własne. 42 43 P. D i x o n , op.cit., s. 3 7 1 . J.A. N a g l , op.cit., s. 205. �264 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych Częesc wspolnaę wszystkich tych pojęec stanowi niewaętpliwie wiedza o kultu¬ rze: ona jest podstawaę do rozwijania swiadomosci mięedzykulturowej, podstawaę projektowania działan majaęcych na celu „zdobywanie serc i u m y s ł o w " oraz elementem efektywnych działan przeciwpartyzanckich. Tym, co beędzie rożznic te koncepcje, saę cel, kontekst i sposob realizacji, rozżny w przypadku szerokiego spektrum działan, w ktorych możzliwe beędzie użzywanie swiadomosci mieędzykulturowej, niezaweężzanej tylko i wyłaęcznie do operacji przeciwpartyzanckich, gdyżz zagadnienie to lokuje sieę takżze jako istotne w dyskusji nad operacjami pokojowymi, budowania pokoju, stabilizacyjnymi etc. Rowniezż koncepcja „zdobywania serc i u m y s ł o w " ma inny zasięeg i kontekst swojego powstania niżz koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej. To jednak, co je łaęczy, to fakt ich wspolnego wysteępowania w ł a s n i e w kontekscie operacji przeciwpartyzanckich. Poczatkow refleksji nad specyfika wojen przeciwpartyzanckich w X X wieku mozna szukac u słynnego Lawrence'a z Arabii (Thomas Edward Lawrence, 1888-1937), ktory pisał, żze „rebelia" potrzebuje trzech rzeczy: bazy nie do zdobycia (za takaę u z n a w a ł takzże, obok baz w sensie geograficzno-fizycznym, „umysły ludzi"), bezwzględnego wroga z prawdziwego zdarzenia i przyjaznej ludnosci. Ten ostatni element okreslał jako kluczowy: „Na rebelięe składa sięe 2% aktywnie razżaęcych wroga bojownikow i 98% ich biernych sympatykow. (... ) W k i l k u słowach: powstancy, jesli saę mobilni, zabezpieczeni (w sensie niedostęepnosci pewnych obiektow dla nieprzyjaciela), dysponujaę czasem oraz ideaę, ktora zjednuje i m przychylnosc ludnosci, odniosaę zwycieęstwo ( . . . ) " . 44 Thomas Lawrence brał udział jako tajny wysłannik Wielkiej Brytanii w kon¬ struowaniu ruchu partyzanckiego w krajach arabskich przeciwko imperium osmanskiemu, ktore przystęepujaęc do I wojny swiatowej po stronie panstw centralnych, p o s t a w i ł o sztab brytyjski w obliczu grozby realizacji niemieckiego planu osi Berlin-Bagdad. Pojawił sieę więec pomysł, by wzniecic powstanie Arabow przeciwko Turkom, ktore zwiaęzałoby ich siły. Arabowie byli rozbici i s k ł o c e n i , ale m o g ł a ich zjednoczyc wizja uwolnienia od jarzma pogardza¬ nych i znienawidzonych Turkow. Rewolucja arabska dawała szansęe zdezorga¬ nizowania armii tureckiej, w ktorej słuzżyło około 40% żzołnierzy pochodzenia arabskiego . 45 W y w o ł a n i a rewolucji (z sukcesem) podjaęł sięe Lawrence, ktory swoje przy¬ gody opisał w, uznanych za jedno z najwybitniejszych dzieł prozy angielskiej, Siedmiu filarach mądrości . Posmak gorzkich realiow wojennych, pisanych z dużzym dystansem, a zarazem wnikliwosciaę, jak rownieżz barwny jeęzyk, j a k i m napisane zostały dwa tomy Siedmiu filarśow,możze przyblizżyc nastęepujaęcy 46 4 4 Te rozwazania Lawrence'a z a r t y k u ł u będacego p r z y w o ł u j e i cytuje za: J.D. Kiras, Wojna nieregularna: baza dla terroryzm J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we współczesnym studiśow strategicznych, filarśwmadrosci partyzanckie, [w:] swiecie. Wprowadzenie do W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonskiego, K r a k o w 2009, s. 177. 4 5 Za: M . K . D z i e w a n o w s k i , Farys z Oksfordu, 4 6 T.E. Lawrence, Siedem filarśwmadrosci, 1971. Siedmiu i działania „Mowiaę W i e k i " 1994, n r 1. Panstwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa �3. Swiadomosc miedzykulturowa jako narzedzie i warunek „zdobywania serc i umysłów"... 265 fragment: „Tymczasem nasze ofiary i trudy poszły na marne, nie przynoszaęc zżadnego rezultatu z wyjaętkiem raportu, ktory jako pokarm dla sztabu w y s ł a ł e m do brytyjskiej kwatery głownej w Palestynie. Był to tandetnie napisany, efekciarski elaborat, p e ł e n dziwacznych alegorii i sztucznej prostoty. Na pod¬ stawie tego dokumentu możzna mnie było sklasyfikowac jako skromnego amatora, ktory z całych sił stara sieę nasladowac wielkie wzory. W rzeczywistosci byłem b ł a z n e m , ktory z szyderczym błyskiem w oczach patrzył, jak jego zwierzchnicy bijaęw beębny, maszerujaęc pod przewodem swego kapelmistrza Focha - utarta droga rozlewu k r w i prosto w o b j ę c i a Clausewitza. Zarowno bitwa, jak i raport były niemal we wszystkich szczegołach parodiaę obowiaęzujaęcych teorii militarnych. W kwaterze głownej przyjeęto go ciepło i z naiwnaę prostodusznosciaę, jakby dla ukoronowania dowcipu uznano za tak przekonujaęcy dowod mych zasług, żze ofiarowano m i odznaczenie. Nasze mundury wyglaędałyby znacznie efektowniej, gdyby kazżdy żzołnierz mogł bez swiadkow redagowac komunikaty o swych czynach na froncie" . W i n n y m fragmencie opisywał zwyczaje „ludzi pustyni": „ N a rzadko zaludnionej pustyni wszyscy znamienici ludzie znajaę sięe osobiscie i zamiast ksiaęzżek studiujaę genealogieę swych rodow. Ignorancja w tej dziedzinie narazża kazżdego człowieka na miano prostaka lub obcego, a obcych nie dopuszcza sieę ani do konfidencji, ani do familiarnych rozmow i narad. Nic tak mnie nie męczyło (a j e d n o c z e ś n i e od niczego tak bardzo nie z a l e ż a ł o powodzenie mojej misji), jak nieustanna gimnastyka u m y s ł o w a i pozowanie na wszechwiedzaęcego przy kazżdym pierwszym zetknieęciu z nieznanym m i p l e m i e n i e m " . 47 48 W opinii wielu wspołczesnych badaczy Thomas Lawrence był wybitnym specjalistaę od dwoch rzeczy: prowadzenia skutecznych działan partyzanckich i rozumienia Arabow (rozdz. I I i I I I w tomie pierwszym Siedmiu jllarowmądrosti sa p o s w i ę c o n e charakterystyce Arabow). Nic więc dziwnego, zejego 27 arty­ kułów - praktycznych porad i spostrzeżen z Arabii, ułozonych w 27 punktach i opublikowanych w 1919 roku w „Biuletynie Arabskim" - stało sieę wzorem, do ktorego dzis odwołujaę sieę takżze wspołczesni tworcy nowoczesnej kulturoi populacjo-centrycznej doktryny działan przeciwpartyzanckich: David Kilcullen (28 punktow) i David Petraeus (14 spostrzezżen) . 49 O ile jednak tekst Lawrence'a był napisany jako praktyczny przewodnik dla sił brytyjskich przy werbowaniu Arabow do w a l k i przeciwko i m p e r i u m osmanskiemu, o tyle zasady Kilcullena majaę pomoc amerykanskim zżołnierzom w „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " ludnosci cywilnej. Oprocz licznych podobienstw mieędzy t y m i dwoma tekstami, jak np. opisywanie kwestii wreęczania podarunkow, podkreslanie zasadnosci cierpliwego podejscia do miejscowych, saę tezż pewne istotne rozżnice. Thomas Lawrence opisuje chocby, jak należzymowic, ubierac sieę czy wspołdziałac z Arabami. U Davida Kilcullena nie znajdziemy 4 7 Ibidem, t . 2, s. 135. 4 8 Ibidem, t . 2, s. 39. 4 9 W s z y s t k i e t r z y teksty znajdujaę sięe w A n e k s i e . �266 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych tego typu etnograficznych szczegołow, możzna raczej powiedziec,zże przekazuje on niewiele „wiedzy kulturowej". Skupia sięe natomiast na przekazaniu tego, w jaki sposob należzy przygotowac sięe do misji, wykonywac zadania podczas jej trwania i w jaki sposobjaę zakonczyc . David Kilcullen podzielił swe 28 zasad na trzy wyrazne grupy. Pierwsze 9 zasad dotyczy w ł a s n i e przygotowan, ktore powinny byc podjete jeszcze przed dotarciem na teren operacji. Zasady od numeru 10 do 20 dotyczaę kwestii zwiaęzanych z przebywaniem juzż na terenie operacji i powinny byc w szczegolnosci - zdaniem ich autora - brane pod uwagęe przy wykonywaniu zadan operacyjnych. Natomiast zasady od 21 do 26 dotyczaę regularnej wspołpracy z miejscowaę ludnosciaę, ktora mozże zaistniec wtedy, gdy sytuacja w ramach operacji bęedzie mozżliwie jak najbardziej stabilna. Na zakonczenie autor podaje punkt 27, ktory dotyczy fazy opuszczania terenu operacji przeciwpartyzanckiej, a nasteępnie punkt 28, ktory stanowi podsumowanie wszystkich poprzednich (por. Aneks). 50 Działania przeciwpartyzanckie David Kilcullen charakteryzuje jako rywalizacjeę z partyzantami o prawo i zdolnosc do zdobycia serc, u m y s ł o w i akceptacji danej populacji. Wskazuje, ze aby wygrac, nalezy zdobyc szacunek ludnosci zamieszkujaęcej dany obszar, ugruntowany d z i a ł a n i a m i na rzecz lokalnej społecznosci oraz zaufaniem wynikajaęcym z realizacji wczesniej złozżonych obietnic, w szczegolnosci w kwestii zapewnienia bezpieczenstwa. Jego zdaniem stereotypy i plotki saę na t y m polu bitwy silniejsze niżz fakty czy tezż setki czołgow . 51 David Kilcullen należzy niewaętpliwie do czołowych teoretykow i zarazem praktykow w kwestii skutecznych działan przeciwpartyzanckich. Jego prace: The Accidental Guerilla. Fighting Small Wars in the Midst of a Big One (Oxford University Press 2009) oraz Counter-insurgency (Melbourne 2010) z a l i c z a j a s i e do wspołczesnych, „klasycznych" prac poswięeconych d z i a ł a n i o m przeciwpartyzanckim. Do innych „klasykow" w tej dziedzinie zaliczyc mozżna takzże Davida Galuli, Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice (Westport 2008), Rogera Trinquiera, Modern Warfare: A French View of Counterinsurgency (Westport 2008); Johna A . Nagla, Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam (Chicago 2002), Roberta Thompsona, Defeating Communist Insurgency: Experiences from Malaya and Vietnam (London 1966). Nie jest to oczywiscie lista wyczerpujaęca. Poniewazż jednak „zwrot k u l t u r o w y " jest splecio¬ ny z renesansem tych doktryn, warto przyjrzec sieę temu, jakie reguły, zasady i przestrogi zawarte saę w doktrynach przeciwpartyzanckich, a nasteępnie jak, m i m o wiedzy o nich, po kolei je ł a m a n o . 5 0 R.J. Gonzalez, Towards Mercenary Anthropology? The New US Army Counterinsurgency Manual FM 3-24 and the Military-Anthropology 5 1 D. Kilcullen, Twenty-Eight IOSPHERE, lato 2006, pdf, s. 29. Complex, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, nr 3, s. 16. Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06_kilcullen. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 267 4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie Niezależnie od istniejących opracowan kwestii wojny (przeciw)partyzanckiej, jej cechy charakterystyczne, powtarzajaęce sieę w zasadzie u wszystkich badaczy, saę nasteępujaęce: • jest prowadzona przez siły rzaędowe przeciwko aktorom niepanstwowym; • celem partyzantow jest usunięecie danego rzaędu lub wyzwolenie danego terytorium spod okupacji; • wojna przeciwpartyzancka odrożznia sieęrownieżz od wojny przeciw terrorys¬ t o m zakresem wsparcia, jaki partyzanci majaęwsrod miejscowej l u d n o s c i . 52 Ze wzgledu na scisłe powiazanie tych trzech e l e m e n t ó w należy przyjrzec się rozwojowi koncepcji działanó przeciwpartyzanckich. Sama koncepcja była rozwijana w roóżznych kierunkach w zalezżnoósci od doóswiadczenó i historii sił zbrojnych, któore wcielały jaęw żzycie. Mozżna w zwiaęzku z t y m wyroóżznióc co naj¬ mniej kilka podejósóc, dobrze opisanych w literaturze, tutaj zostanaę przybliżzone podejóscia brytyjskie i amerykanóskie. Idea prowadzenia działanó przeciwpartyzanckich została przedstawiona i poszerzona przez takich autorow brytyjskich, jak Julian Paget, Robert Thomp­ son, Richard Clutterbuck czy Frank Kitson. Brytyjska koncepcja „zdobywania serc i umysłoów" obejmuje cztery podstawowe czynniki skutecznego d z i a ł a n i a . Pierwszy z tych czynnikoów to wola elity politycznej danego kraju do pokonania partyzantoów. Nie wystarczy t u jedynie zwycięestwo militarne - jeżzeli to partyzanci zdobeędaę „serca i u m y s ł y " społeczenóstwa, to dla rzaędu walka jest przegrana. Jak wskazywał wspomniany juzż generał Frank Kitson, rozwiaęzania wojskowe pełniaę w t y m wypadku jedynie roleę słuzżebnaę dla aktywnoósci poli53 5 4 tycznej . Drugi czynnik to wygranie bitwy o „serca i u m y s ł y " danego społeczenóstwa. Jest to istotne o tyle, ze ludzie przestana, popierac partyzantke, jeżeli uwierza, iż ich rzaęd jest w stanie jaę rzeczywióscie pokonaóc. Gdy bęedaę mieli przeóswiadczenie, zże partyzanci mogaę wygraóc z rzaędem - nie bęedaę ryzykowaóc, wystęepujaęc przeciwko tym, którzy byc m o ż e w przyszłosci beda miec nad n i m i władzę. Jako sposoby na wygranie bitwy o „serca i u m y s ł y " wskazuje sieę m . i n . zaangażzowanie lokalnej społecznoósci w projekty obywatelskie i działalnoósóc społecznaę oraz wzmocnienie inicjatyw lokalnych, działania psychologiczne za poósrednictwem ósrodkoów masowego przekazu, któore bęedaę nakierowane na wsparcie strony rzaędowej, jak roówniezż uzżywanie siły jedynie wtedy, gdy jest to rzeczywióscie niezbeędne, aby nie odstraszaóc lokalnej społecznoósci . 55 5 2 P. D i x o n , op.cit., s. 356. 5 3 Ibidem, s. 357. 5 4 F. K i t s o n , A Bunch of Five, L o n d o n 1977, s. 283, za: P. D i x o n , op.cit., s. 358. 5 5 P. D i x o n , op.cit., s. 359. �268 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Trzecim czynnikiem jest prymat użzywania sił policyjnych w walce party¬ zanckiej zamiast uzżywania regularnych formacji wojskowych. Wskazuje sieę, zże siły policyjne saę bardziej skuteczne w pozyskiwaniu informacji wywiadowczej, lepiej w s ł u c h u j a się w nastroje lokalnej społecznosci i t y m samym lepiej nadaja sięe do „zdobywania serc i u m y s ł o w " jej członkow. Stosowanie sił policyjnych pozwala zazwyczaj szybciej zaszczepic wsrod mieszkancow wizjęe powrotu do normalnosci, mozże byc rowniezż tansze od utrzymywania regularnej armii. Siły policyjne zazwyczaj bęedaę stosowac mniej przemocy nizż wojsko, bęedaęrowniezż bardziej s k ł o n n e do nawiaęzywania kontaktow z lokalnaę s p o ł e c z n o s c i a ę z założzenia ich obecnosc na danym terenie jest przeciezż dłuzższa. Lokalne siły policyjne saę w zwiaęzku z t y m lepiej obeznane z terenem, kulturaę i społeczenstwem zamieszkujaęcym dany obszar. Należzy jedynie uwazżac, aby jedna grupa społeczna nie z d o m i n o w a ł a zbytnio formacji policyjnych tak, aby nie doprowadzic do dyskryminacji innych g r u p . 56 Jako czwarty czynnik wskazuje sieę skoordynowane zarzaędzanie działaniami we wszystkich aspektach w a l k i przeciwpartyzanckiej. Chodzi t u przed wszystkim o aspekty polityczne, społeczne, psychologiczne czy wojskowe skoordynowane działania beędaę miały wieększe znaczenie nizż suma tych działan, liczaęc kazżde z osobna . Z kolei Robert Thompson wyrozżnia pięec czynnikow prowadzaęcych do „zdobycia serc i u m y s ł o w " : 1. Rzaęd musi miec jasno okreslony cel polityczny: stworzenie i utrzymanie wolnego, niepodległego i zjednoczonego kraju, ktory jest politycznie i ekonomicznie stabilny; 2. Rzaęd musi działac zgodnie z prawem; 3. Rzad musi miec całosciowy plan działan; 4. Rzad musi uczynic priorytetem pokonanie politycznej opozycji, nie partyzantow; 5. W wypadku guerilli rzaęd musi przede wszystkim zapewnic sobie bezpieczne bazy . Zwłaszcza jesli chodzi o ostatni punkt, to jego skutecznosc sprawdziła sieę wielokrotnie i okreslana jest jako „ink blot" (przez Brytyjczykow) badź „oil spot" (przez Amerykanow), została rowniezż wprowadzona do Afganistanu za czasow Petraeusa . 57 58 59 Politycy i wojskowi amerykanscy najprawdopodobniej po raz pierwszy uzżyli terminu Counter-Insurgency w latach 60. X X wieku, aby opisac wojne przeciwko narodowym ruchom wyzwolenczym podczas zimnej wojny. T e r m i n ten wydawał sieę Amerykanom bardziej odpowiedni niżz „działania przeciwrewolucyjne", gdyzż słowo „rewolucja" b u d z i ł o w społeczenstwie amerykanskim pozy¬ tywne lub wręecz bohaterskie skojarzenia . W podręeczniku przeciwpartyzanckim armii amerykanskiej (CFM 3-24) w obrazowaniu podejscia lokalnych społecznosci do wojska uwypukla sieę 60 5 6 Ibidem, s. 360. 5 7 Ibidem, s. 3 6 1 . 5 8 Za: Paul. D . W i l l i a m s ( r e d . ) , Security Studies. An Introduction, Y o r k 2 0 0 8 , s. 398. 5 9 6 0 Ibidem. P. D i x o n , op.cit., s. 356. Routledge, L o n d o n - N e w �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 269 znaczenie racjonalnego myóslenia jej członkóow, nakierowanego na realizacjeę w ł a s n y c h interesóow, pomniejszane jest natomiast znaczenie emocji czy zwyczajnego przychylnego nastawienia. Jednoczeósnie autorzy podręecznika poszukujaę rozwiaęzanó pozwalajaęcych budowaóc tzw. sieci zaufania: „gdy juzż jednostka ulokuje sieę na terenie operacji, jej nasteępnym zadaniem jest budowa lokalnych sieci zaufania. To jest rzeczywiste znaczenie frazy «serca i umysły», która składa sie z d w ó c h odrębnych k o m p o n e n t ó w . «Serca» oznaczaja prze¬ konanie ludzi, zże ich interesy bęedaę najlepiej zrealizowane, jezżeli działania przeciwpartyzanckie odniosaę sukces. «Umysły» oznaczajaę natomiast przeóswiadczenie członkoów miejscowej społecznoósci, zżezżołnierze walczaęcy z partyzantami mogaę ich obronióc, a wszelki opóor jest daremny. Nie nalezży sieę zastanawiaóc, czy ludzie l u b i a ż o ł n i e r z y . C h ł o d n a kalkulacja w ł a s n y c h i n t e r e s ó w , a nie emocje, to jest to, co n a p r a w d ę s i ę liczy. Po jakims czasie skuteczne sieci zaufania wrosnaę jak korzenie w danaę społecznoósóc. Wypraęsieci nieprzyjaciela, co zmusi ich do odkrycia sieę, pozwoli żzołnierzom przejaęóc inicjatyweę, a w konsek¬ wencji zniszczyóc partyzantóow" . Pomocna dla podsumowania roóżznic w podejósciach brytyjskim i amerykanóskim, majaęcych swoje korzenie w odmiennej kulturze organizacyjnej obydwu tych armii, jak roównieżz odmiennych doóswiadczeniach historycznych, mozże okazaóc sieę ponizższa tabela. 61 T a b e l a 14. W o j s k o w a k u l t u r a organizacyjna d z i a ł a n p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h W i e l k a Brytania Stany Zjednoczone Kierunek/Koordynacja Zwierzchnictwo cywilne Sposoby w p ł y w a n i a na społeczeństwo Z d o b y c i e „ s e r c i umysłóow" Zdobycie „ s e r c i umysłóow" za p o m o c a r e f o r m w z w i a z k u z bezalternatyw- politycz¬ Zwierzchnictwo wojskowe n y c h i r o z w o j u gospodarcze¬ n y m p r z e d s t a w i e n i e m prze¬ go w a g i w ł a s n y c h sił zbrojnych Użycie siły M i n i m a l n a siła P r z y t ł a c z a j a c a siła Pożądane techniki/siły Siły specjalne w połaęczeniu Jednostki piechoty z l o k a l n y m i j e d n o s t k a m i nie¬ regularnymi Zródło: Oprac. własne na podstawie: M.R. DeVore, Institutions, Culture and Counterinsurgency Operations: Why Do States Fight Similar Insurgencies Differently?, tekst referatu wygłoszonego na Meeting of the International Studies Association 2011 oraz J.A. Nagl, Learning to Eat Soup With a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, The University of Chicago Press, Chicago 2002, s. 51. Mozżliwoósci sojuszniczego zwalczania ugrupowanó partyzanckich dodatkowo zatem komplikujaę odmienna tradycja, doóswiadczenia i sposoby funkcjonowania sił zbrojnych Wielkiej Brytanii i Stanoów Zjednoczonych, któore ukształtowały specyficznaę wojskowaę kultureę organizacyjnaę w t y m zakresie. Co prawda wojska 6 1 U.S. A r m y and M a r i n e Corps, Counterinsurgency Field Manual, Chicago 2007, s. 294. �270 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych amerykanóskie zaczynajaę czerpaóc z doktryny brytyjskiej (pisze o t y m David Petraeus, kilkukrotnie przywołujaęcy zalecenia w t y m zakresie s f o r m u ł o w a n e przez Thomasa Lawrence'a ), a przyjmowane definicje dotyczaęce działanó przeciwpartyzanckich, rozumienia pojeęcia kultury i óswiadomoósci mieędzykulturowej raczej sieę zazeębiajaę nizż mocno róozżniaę, to jednak p r z e ł a m y w a n i e roózżnic w t y m zakresie dokonuje sieę bardzo powoli. 62 Powróot do idei „zdobywania serc i umysłóow" (hearts and minds) ludnoósci lokalnej w Afganistanie miał zastaępióc doktryneę „szoku i przerażzenia" (shock and awe), ktoóraę zastosowano w Iraku w marcu 2003 r o k u . „Szok i przerazżenie", zamiast wósroód zwolennikoów Saddama Husajna, z czasem z a p a n o w a ł y raczej w amerykanóskim wojsku, ktoóre m u s i a ł o zmierzyóc sieę z samoboójczymi atakami i partyzanckimi metodami walki, do ktoórych wyszkoleni zgodnie z American way ofwar żzołnierze w ogoóle nie byli przygotowani. O wczesny p u ł k o w n i k David Petraeus, w swoich szeroko komentowanych Observations From Soldiering in Iraq, ktoóre opublikował w 2006 roku, tuzż przed nominacjaę na głóownodowodzaęcego Multi-National Force-Iraq (od stycznia 2007 do wrzesnia 2008) w punkcie 9 (z 14 obserwacji) napisał: Cultural Awareness is a force mulitplier . Sam zaós, w pierwszej fazie kampanii w Iraku odpowiedzialny za rejon Mosulu, zrealizował tam 4500 projektoów odbudowy, a do obiegowych haseł z tamtego okresu w e s z ł o jego powiedzenie: „pieniaędze saę amunicjaę" . Skutecznoósóc takich właósnie działanó w walce z tzw. przeciwnikiem nieregularnym potwierdzajaę właósciwie wszyscy badacze (w zdecydowanej więekszoósci praktycy) w dziedzinie zwalczania działanó o charakterze partyzanckim. W e d ł u g Davida Galuli, przy działalnoósci przeciwpartyzanckiej, te o charakterze stricte militarnym stanowióc powinny zaledwie 20%, p o z o s t a ł e zas 80% przypasc powinno na działania c y w i l n e . 6 3 64 ó 65 66 67 Amerykanóskie działania w Iraku dajaę obraz zaróowno armii, jak i politykoów kompletnie nieprzygotowanych na realia tej operacji. Derek Gregory zauważza: „wiele z problemóow, przed któorymi stanęeły Stany Zjednoczone od czasoów inwazji na Irak w 2003 roku, możzna powiaęzaóc z niecheęciaę administracji Busha do użzywania dwóoch słoów oraz porazżkaę w zaplanowaniu i przygotowaniu sięe na każzde z nich: okupacja i partyzantka. Oba saę ze sobaę oczywióscie ósciósle powiaęzane; ludzie nie lubiaężzyóc pod wojskowaę okupacjaę. Amerykanie znaleózli sięe na 6 2 D . H . Petraeus, Learning Counterisurgency, 6 3 K . I . Sepp, From Counterinsurgency 6 4 'Shock and Awe' to op.cit. 'Hearts and Minds': The Fall and Rise of US Capability in Iraq, „ T h i r d W o r l d Q u a r t e r l y " 2 0 0 7 , t. 28, n r 2. Z w i e l u p u b l i k a c j i na ten t e m a t zob. R. W e i g l e y , The American Way ofWar. United States Military Strategy and Policy, M a c m i l l a n C o m p a n y , L o n d o n A History of 1973. 6 5 D . Petraeus, Observations from Soldiering in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e ó - l u t y 2006, s. 3. 6 6 M . R . G o r d o n , 101st Airborne Scores Success in Reconstruction of Northern Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 4 wrzeósnia 2 0 0 3 . 6 7 D . Galula, Counterinsurgency W e s t p o r t 2 0 0 8 , s. 63. Warfare: Theory and Practice, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 271 ulicach Bagdadu, ktore nie były niestety usiane p ł a t k a m i rozż, za to były wypełnione ludzmi" . Utrzymujący się do tamtej pory w szkoleniu wojskowym miejski model walki ukazywał miasta jako troźjwymiarowe przestrzenie pozbawione ludnoźsci. Rzeczywistoźsźc wojskowa była oczywiźscie zupełnie inna. Pentagon nie był jednak dobrze przygotowany na tego rodzaju wyzwanie, gdyzż głoźwny nacisk został położzony na RMA i rozwoźj nowych technologii, mogaęcych mieźc zastosowanie głoźwnie w konwencjonalnej walce, nieprzydatnych jednak w „nowych wojnach", prowa¬ dzonych przeciwko wrogowi niezwiaęzanemuzzżadnym panźstwem czy narodem. 68 Podział mieędzy wojskami stacjonujaęcymi w Iraku a mieszkanźcami zaczaęł sieę pogłeębiaźc, a ataki przeciwko zżołnierzom sił koalicji nasilały sięe. W 2005 roku dowźodca wielonarodowych sił w Iraku ( M N F - I ) , generał George Casey, zdecydował, żze najbardziej efektywnym sposobem na ograniczenie liczby ofiar po stronie sił koalicji bęedzie zmniejszenie obecnoźsci wojsk. Amerykanźskie oddziały wycofały sięe do olbrzymich baz (Forward Operating Bases - FOBs) połozżonych na przedmieźsciach. Mocno ufortyfikowane, były przedstawiane jako przyczoźłki dla operacji taktycznych i „ucieczka od niebezpieczenźstwa, miejsce, gdzie możzna odnowiźc naruszone zdrowie psychiczne" . Takie podejźscie s p o w o d o w a ł o , wedle słow George'a Packera, stworzenie „jednej z najbardziej izolowanych okupacji w historii". Podrźozżujaęc mięedzy strefami zielonymi a strefaę czerwonaę - jak nazywana była reszta Iraku - Packer doźswiadczył „dwźoch odręebnych rzeczywistoźsci, istniejaęcych po przeciwnych stronach. Od tej pory, jego zdaniem, amerykanźscy zżołnierze mieli prowadziźc działania przeciwpartyzanckie, «poruszajac się prawie na oslep po obcym t e r e n i e » " . Wiekszosc oddziałoźw rzadko opuszczała bazeę, a te, ktoźre juzż to czyniły, przeprowadzały patrole za pomocaę helikopterźow i wozoźw terenowych, co zasłuzżyło na okreźslenie mianem «turystyki wojennej» (war tourism)" . 69 70 71 Tytuł opublikowanej w 2005 roku ksiaężzki Packera The Assasin s Gate: America in Iraq posłużył jako metafora obecnosci S t a n ó w Zjednoczonych w Iraku. Brama, było główne wejscie do zielonej strefy w Bagdadzie, nazwanej po arabsku Bab al-Qasr, czyli Brama Pałacowa (z racji tego, iz w niedalekiej odległosci miescił sięe pałac Saddama Husajna, w ktorym nastęepnie rezydowały w ł a d z e okupacyjne). Z inicjatywy Amerykanow brama została nazwana Assassins Gate, z racji tego, izż oddział, ktory za niaę odpowiadał, nosił nazweę Alpha Assasins. George Packer wskazywał, żze Irakijczycy czeęsto skarzżyli sieę na sposob, w jaki amerykanscy żzołnierze zmieniali nazwy ich autostrad i budynkow, czy teżz 72 6 8 D . Gregory, The Biopolitics of Baghdad: Counterinsurgency and the counter-city, „Human Geography" 2 0 0 8 , n r 1. 6 9 L . W o n g , S. Gras, CU @ the FOB: How the Forward Operating Base is changing the life of combat soldiers, Strategic Studies I n s t i t u t e , marzec 2006, s. 1. 7 0 G. Packer, The Assassins Gate: America 2005. 7 1 Por. D . Gregory, 7 2 G. Packer, op.cit. op.cit.,s.3. in Iraq, Farrar, Strauss and G i r o u x , N e w Y o r k �272 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych przesuwali granice dystryktow. To nieustannie p r z y p o m i n a ł o i m o fakcie zewneętrznej i niechcianej okupacji. Błęedne t ł u m a c z e n i a i niezrozumienie sytuacji stanowiaę zresztaę motyw przewodni jego ksiaężzki . M i m o zże inwazja na Irak w 2003 roku miała poczaętkowo charakter konwencjonalnych działan zbrojnych, w k r o t c e p r z e k s z t a ł c i ł a s i e ę de facto w działania przeciwpartyzanckie. Brytyjczycy starali sieę w p ł y w a c na amerykanskie myslenie i planowanie podczas tych operacji, aby wymoc mniej kon¬ wencjonalne podejscie i w konsekwencji doprowadzic do stosowania mniejszej przemocy. Krytykowali Amerykanow za represyjne podejscie do Irakijczykow, traktowanie ich jako „podludzi", tymczasem sami starali sięe nie naduzżywac przemocy i minimalizowac swoje interwencje wewnaętrz irackiego społeczens t w a . Brak jednolitosci w podejsciu wojsk brytyjskich i amerykanskich do zarzaędzania o k u p o w a n y m obszarem w p ł y w a ł negatywnie na możzliwosc wdrazżania przez Brytyjczykow metod bardziej koncyliacyjnych. Brytyjczycy byli bowiem postrzegani jako s k ł a d o w a sił amerykanskich i Irakijczycy czeęsto przypisywali i m stosowanie tych samych metod, j a k i m i p o s ł u g i w a l i sięe Amerykanie. Jednym z przykładow braku jednolitego podejscia było nastawienie do lokalnych m i l i c j i . Gdy Brytyjczycy probowali właczaź c z ł o n k o w t y c h organizacji w zżycie polityczne i zachęecac do wstęepowania w szeregi tworzonej przez nich lokalnej policji, wojska amerykanskie na swym obszarze okupacyj¬ nym przystaępiły do eliminacji tzw. armii Mahdiego Muktady al-Sadra . W t y m kontekscie znamienne s a ę s ł o w a głownodowodzaęcego brytyjskiej armii generała Mike'a Jacksona, ktory w kwietniu 2004 roku, dystansujac sie od amerykanskiego podejscia, powiedział, żze: „ m u s i m y walczyc wspolnie z żzołnierzami amerykanskimi. Nie oznacza to jednak, zże musimy walczyc tak jak Amerykanie" . 73 74 75 76 W obliczu zmiany 1 wrzesnia 2010 roku operacji „Iracka w o l n o s c " n a operacjeę „ N o w a jutrzenka" (Operation New Dawn), majaęcej symbolizowac koniec działan o charakterze militarnym i poczaętek „prawdziwej" odbudowy, a nasteępnie oficjalnego zakonczenia wojny w Iraku 15 grudnia 2011 roku i wycofania sieę oddziałow amerykanskich z tego kraju pod koniec grudnia 2011, warto przypomniec słowa Kaleva Seppa: „Dla Stanow Zjednoczonych najwazżniejszym sojusznikiem w Iraku sa sami Irakijczycy. Osiągnięcie celow polityki amerykanskiej jest praktycznie w całosci uzalezżnione od Irakijczykow, bez ich bezposredniego zaangazżowania i pomocy Stany Zjednoczone nie beędaę w stanie stworzyc warunkow, w ktorych mozżliwe bęedzie osiaęgnieęcie sukcesu" . 77 7 3 D . Gregory, 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " l i p i e c - s i e r p i e n 2008, n r 150, s. 2. 7 4 S. Rayment, US Tacticts Condemned by British Officers, „ D a i l y Telegraph", 11 kwietnia 2004, za: P. D i x o n , op.cit., s. 373. 7 5 P. D i x o n , op.cit., s. 373. 7 6 R. N o r t o n - T a y l o r , General Hints Out at US Tactics, „ T h e G u a r d i a n " , 21 k w i e t n i a 2004, za: P. D i x o n , op.cit., s. 374. 7 7 K . I . Sepp, From 'Shock and Awe', op.cit., s. 223. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 273 Roózżne podejóscie wojsk brytyjskich i amerykanóskich do działanó przeciwpartyzanckich charakteryzuje roówniezż interwencjeę w Afganistanie. Brytyjczycy bardziej skupiali sieę na działaniach politycznych niżz militarnych. Dla przykładu jesieniaę 2006 roku negocjowali rozejm w Musa Qala i zgodzili sieę na wycofanie z miasta, nad ktoórym władzeę miały przejaęóc siły gubernatora okreęgu i lokalnej starszyzny, przy jednoczesnej obietnicy ze strony talibóow, zże nie zajmaę tego terenu. Poóózniej talibowie złamali postanowienia rozejmu i zajęeli miasto, co z m u s i ł o siły N A T O do ponownej walki o nie w grudniu 2007 roku. Takich negocjacji prowadzonych przez wojska brytyjskie było więecej, czemu ostro sprzeciwiali sięe Amerykanie, żzaędajaęc, by Brytyjczycy przyjęeli bardziej radykalny sposoób działanó . 78 Kolejnym p r z y k ł a d e m roóżznego podejóscia wojsk brytyjskich i amerykanóskich do kwestii „zdobywania serc i umysłóow" lokalnej społecznoósci afganóskiej mozże byóc to, zże Brytyjczycy byli przeciwni niszczeniu upraw maku, wykorzystywa¬ nego do produkcji opium w prowincji Helmand, dopoóki miejscowym nie uda sięe znaleózóc innych sposobóow na zarobek. Amerykanie tymczasem nalegali na bezwarunkowe zniszczenie tych u p r a w . Tarcia pojawiały sięe roównieżz w kwestiach naduzżywania siły, przestrzegania konwencji genewskich czy w za¬ kresie traktowania wieęóznioów (Abu Ghraib, Guantanamo, baza lotnicza Bagram), jak róownieżz w kwestii amerykanóskich działanó na terenie saęsiadujaęcego z Afganistanem Pakistanu. 79 Amerykanóskie podejóscie do wojny przeciwpartyzanckiej zbliżzyło sieę do tego prezentowanego przez Brytyjczykóow w zasadzie dopiero wtedy, gdy za działania amerykanóskiego wojska w Iraku i Afganistanie zaczaęł odpowiadaóc generał David Petraeus. Jeszcze w czasie słuzżby w Iraku zauważzył on, zże wojna ta sprowadza sięe w zasadzie do zwycieęstwa nad społeczenóstwem, a nie nad konkretnaę armiaę, w zwiaęzku z czym wdrozżył niektóore rozwiaęzania postulowane wczeósniej przez Brytyjczykoów . 80 Koniecznoósóc „zdobycia serc i umysłóow" społeczenóstwa afganóskiego prokla¬ mowana jako element strategii przeciwpartyzanckiej (COIN) przez generała Stanleya M c C h r y s t a l a , g ł ó o w n o d o w o d z a ę c e g o Mięedzynarodowymi S i ł a m i Wspierania Bezpieczenóstwa w Afganistanie (International Security Assistance Force - ISAF), wspierana roówniezż przez generała Davida Petraeusa, miała byóc odpowiedziaę i szansaę na zwięekszenie efektywnoósci działanó sił koalicyjnych w t y m kraju. O tym, zże kultura i polityka majaę na wojnie duzże znaczenie, przekonano sięe jednak zbyt póoózno. Po ponad dziesieęciu latach obecnoósci sił 81 7 8 P. D i x o n , op.cit., s. 375. 7 9 Ibidem, s. 375. 8 0 M . R . G o r d o n , T. Shanker, Bush to Name a New General to Oversee Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 5 stycznia 2 0 0 7 ; B. H o f f m a n , Insurgency and Counterinsurgency, N a t i o n a l Security Research D e v i s i o n , Santa M o n i c a 2004, s. 9, za: P. D i x o n , op.cit., s. 375. 8 1 Z d y m i s j o n o w a n e g o 23 czerwca 2010 w atmosferze skandalu p o p u b l i k a c j i zapisu rozmóow z g e n e r a ł e m i jego o t o c z e n i e m przez d z i e n n i k a r z a „ T h e R o l l i n g Stone" M i c h a e l a Hastingsa The Runaway General z d n i a 22 czerwca 2010. �274 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych 82 koalicji w t y m kraju Afganistan, w opinii ekspertoów, staje sięe drugaę Somaliaę . Winaę możzna za to obarczyóc nie tylko podstawowe braki w wiedzy o kulturze grup zżyjaęcych na terenach Afganistanu, ale i brak odpowiednich decyzji politycznych we właósciwym czasie. Dramatycznaę sytuacjeę w Afganistanie, spowodowanaę brakiem jakiejkolwiek sensownej strategii rozwoju i odbudowy tego kraju od 7 paózdziernika 2001 roku do pazdziernika 2011 roku, m o ż n a ocenic za Piotrem Balcerowiczem jako „dekadęe zaprzepaszczonych szans" . Słowa podsumowujaęce przygotowany przez autora raport mogaęroówniezż stanowióc zakonóczenie niniejszej króotkiej analizy: „Obecnie sytuacja jest patowa. Obecnoósóc wojsk obcych, a co za t y m idzie: ogromne fundusze «pomocowe», ktoóre w rzeczywistoósci miały kupióc przychylnoósóc mieszkanócóow dla sił okupacyjnych, pogłęebiły uzalezżnienie Afganistanu. Z jednej strony, wycofanie sieę wojsk w 2014 roku przekazże de facto całaę władzęe talibom albo tezż doprowadzi do «somalizacji» Afganistanu, t j . podziału kraju na regiony kontrolowane przez roózżne grupy zbrojne konkurujaęce ze sobaę o władzeę. W rezultacie Afganistan opadajaęcy na dno pociaęgnie za sobaę Pakistan (a czyni to jużz od k i l k u lat) i w rezultacie w ręekach taliboów mozże sięe znaleózóc pakistaónska bronó atomowa. Nawet jeósli sieę nie znajdzie, to Afganistan pograężzony w chaosie znowu stanie sieę regionem skutecznie eksportujaęcym rewolucję fundamentalistyczna i ataki terrorystyczne na cały swiat. Z drugiej zas strony, pozostawienie w Afganistanie sił okupacyjnych pogłęebi tylko negatywne procesy, ktore na nowo wynoszaę talibow do władzy. 83 Tej patowej i dramatycznej sytuacji mozna było uniknaó. Tak sie nie stało, gdyzż politycy i wojskowi «wiedzaę lepiej», ignorujaęc ostrzezżenia i analizy kulturoznawcow, organizacji pozarzaędowych działajaęcych na miejscu i cywil¬ nych ekspertow doskonale znajaęcych r e g i o n " . W obliczu spodziewanej klęeski, zamiast mowic o Afganistanie jako tescie wiarygodnosci N A T O , szybko zdewaluowano operacjęe Sojuszu do zwykłego zadania wojskowego (chodzi o grę s ł o w w j e z y k u angielskim: nie test a task ). Zadania, w ktoórym ginie coraz więecej, a nie mniej, osoób cywilnych i zżołnierzy. Tymczasem niezbednym elementem skutecznej strategii „zdobywania serc i u m y s ł ó w " jest także unikanie strat w ludnosci cywilnej. Dane ukazujace skale tego zjawiska od pocza t k u obecnoósci sił koalicyjnych w Afganistanie nie wygla dały dobrze: co prawda w roku 2010, jednym z najbardziej krwawych, jeósli chodzi o straty, 75% osob zgineło z rak talibów (z 2777 cywilów), to należy takżze dodaóc do tego dane moówia ce o 588% i 248% wzroóscie liczby zabitych 84 85 86 P. Balcerowicz, Raport: Afganistan 8 3 2011 - dziesięć lat poźniej, Warszawa 2011. Ibidem,s.4. 8 4 Ibidem, s. 13. 8 5 W . W a s z c z y k o w s k i , Koniec operacji w Afganistanie?, I n s t y t u t Sobieskiego, Komentarz nr 95, 1 lipca 2 0 1 1 . 8 6 W p o r o ó w n a n i u do p o p r z e d n i c h lat, gdy liczba c y w i l i ginaęcych z raęk A m e r y k a n o ó w i Sojuszu p r z e w y ż s z a ł a straty w l u d n o s c i cywilnej zadawane przez t a l i b o w . �275 4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 87 cywilow w samych tylko prowincjach Helmand i Kandahar . I choc liczba osob cywilnych ginaęcych „z broni" Sojuszu zmalała, to trzeba pamieętac,żze„smierc k i l k u przypadkowych ofiar powoduje dziesieęciokrotnie więekszy napływ do partyzantki osob wywodzaęcych sięe z kreęgu przyjacioł i krewnych zabitych" . W marcu 2011 roku został takzże przypadkowo zabity przez siły N A T O kuzyn prezydenta Afganistanu Yar Muhammad Khan, a reporterzy wskazujaę na to, zże gniew wywołany smiercia bliskich z powodu działan Sojuszu jest d u ż o większy, nizż gdy cywile ginaęz raęk t a l i b o w . W roku 2009 generał Stanley McChrystal jednym z priorytetow w zapre¬ zentowanej przez siebie nowej strategii dla Afganistanu uczynił więec ograni¬ czenie liczby „strat ubocznych" wywołanych przez siły m u podlegajaęce . Miał to na uwadze rownieżz generał David Petraeus, zdajaęcy sobie doskonale spraweę z katastrofalnych skutkow kazżdej przypadkowej smierci Afganczyka-cywila. Po przejeęciu dowodzenia w Afganistanie w czerwcu 2010 roku, w w y n i k u dymisji generała Stanleya McChrystala, generał Petraeus miał rowniezż wprowadzac w praktykeę ideęe „swiadomosci mieędzykulturowej". W dniach 11-14 marca 2010 roku European Interagency Security Forum (EISF) zorganizowało konferencję p o s w i ę c o n a Afganistanowi pod znamiennym t y t u ł e m Winning „Hearts and Minds" in Afghanistan: Assessing the Effectiveness of Development Aid in COIN Operations. Jej uczestnicy przedstawili swoje wnioski w nastęepujaęcych punktach, ktore - ze wzglęedu na ich znaczenie dla prowa¬ dzonych rozważzan na temat skutecznosci samej doktryny przeciwpartyzanckiej oraz waęsko rozumianej idei „zdobywania serc i u m y s ł o w " - warte saę szerszego przytoczenia . Po pierwsze, w opinii uczestnikow konferencji aktualne strategie stabiliza¬ cyjne stosowane w Afganistanie bazujaę na dawno u k s z t a ł t o w a n y c h i obecnie częesto kwestionowanych załozżeniach, w szczegolnosci żze: 88 89 90 91 • kluczowym motorem destabilizacji jest ubostwo, bezrobocie oraz radykalne podejscie do islamu; • rozwoj gospodarczy i modernizacja saę czynnikami stabilizujaęcymi; • programy pomocowe pozwalajaę zdobywac „serca i u m y s ł y " oraz pomagajaę legitymizowac władzęe rzaędu; 8 7 Straty w liczbie zabitych dzieci w z r o s ł y o 2 1 % , a k o b i e t o 6%. Za: z r o d ł a O N Z cytowane w a r t y k u l e NATO Kills Cousin world-south-asia-12700630 8 8 of Afghan President Hamid Karzai; J. M c C u e n , The Art of Counter-Revolutionary za: T . Paszewski, Klasycy http://www.bbc.co.uk/news/ (10.03.2011). doktryny War, Stackpole Books, H a r r i s b u r g 1966, s. 6 1 , wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „Sprawy M i ę e d z y n a r o d o w e " 2 0 1 0 , n r 3, s. 32. 8 9 NATO 9 0 S. M c C h r y s t a l , COMISAF 9 1 Raport kills... op.cit. z konferencji s Initial Assessment, dosteępny na 1004WPCReport.pdf (20.10.2011). K a b u l , 30 sierpnia 2009. stronie: http://www.eisf.eu/resources/library/ �276 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych • rozszerzanie zasiegu kontroli rzadu centralnego nad danym terytorium prowadzi do stabilizacji, a projekty rozwojowe sa skutecznymi ósrodkami do osiagniecia tego rozszerzenia; • społecznoósóc miedzynarodowa i rza d Afganistanu maja te same cele, jezżeli chodzi o promocje rozwoju, dobrego rzadzenia i praworzadnosci. Po drugie, wdrożzenie doktryny przeciwpartyzanckiej nie uwzglednia odpowiednio kwestii politycznych. W y n i k i badanó prowadzonych w Afganistanie pokazuja, żze wiele z podstawowych czynnikóow konfliktogennych ma de facto charakter polityczny - jak np. konflikty etniczne czy miedzyplemienne i wewnatrzplemienne spory. W rzeczywistosci wielu A f g a ó c z y k ó w s a d z i , ze główna przyczyna braku bezpieczeóstwa jest sam rzad, który jest postrzegany jako skorumpowany i niesprawiedliwy. Strategia przeciwpartyzancka, zakładajaca działania na rzecz przekonania społeczenóstwa do tak negatywnie postrzeganego rzadu, napotyka d u ż e trudnosci, szczególnie gdy talibowie sa przez wielu odbierani jako bardziej skuteczni w tak podstawowych kwestiach jak za¬ pewnianie bezpieczenóstwa czy wymierzanie sprawiedliwoósci. Bez uwzglęednienia kwestii politycznych zaróowno cele wojskowe, jak i pomocowe saę trudne do osiaęgnieęcia w pożzaędanym zakresie. Po trzecie, skutecznie zaplanowana i dostarczona pomoc rozwojowa wydaje sieę przynosióc pewne korzyósci stabilizacyjne na poziomie taktycznym, a nie strategicznym. Badacze i praktycy opisali sposoby efektywnego dostarczania pomocy majaęcej na celu zapewnienie wspóołdziałania mieędzy siłami mięedzynarodowymi a społecznoósciaę lokalnaę, ktoóra okazała sięe zainteresowana rozwojem relacji, budowaniem przyjaznej atmosfery i zbieraniem informacji. Jednak te relacje były z zasady kroótkotrwałe i b r a k o w a ł o dowodoów na to, żze miały szerszy efekt w postaci przekonania społecznoósci do działanó rzaędu. W sytuacji gdy p o t w i e r d z a ł o sieę to, zże programy rozwojowe saę rzeczywióscie skuteczne, m a ł o było dowodoów na to, zże udane programy rozwojowe przynoszaęwieększe korzyósci stabilizacyjne. Po czwarte, mniej oznacza czeęsto wieęcej - zbyt duzża pomoc możze mieóc efekt destabilizujaęcy. Istnieje zgoda co do tego, żze Afganistan nie mozże skutecznie przyjaęóczwieększonej pomocy przeznaczonej dla niebezpiecznych regionóow kraju. Zbyt dużzo pienięedzy wydanych szybko przy ograniczonym nadzorze mozże mieóc destabilizujaęcy w p ł y w na kilka sposobóow, właęczajaęc w to: • wzmocnienie korupcji; • tworzenie podziałóow na przegranych i wygranych w społeczenóstwie po¬ dzielonym pod wzglęedem etnicznym i plemiennym; • wspieranie lukratywnej ekonomii wojny, któora sprzyja partyzantom, przez korupcjeę urzeędnikoów i innych podmiotóow; • tworzenie fałszywych zacheęt dla głoównych graczy politycznych, aby sprzyjali utrzymaniu status quo w zakresie braku bezpieczenóstwa i złego zarzaędzania. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 277 Koniecznosc szybkiego wydania olbrzymich srodkow pomocowych staje sięe, niestety, celem samym w sobie. Rentierska gospodarka panstwa afganskiego zmniejsza potrzebęe wsrod kreęgow rzaędowych uzyskania legitymacji społecznej oraz poczucie odpowiedzialnosci przed obywatelami Afganistanu. Po piaęte, pomoc wydaje sieę raczej sprzyjac traceniu niżz pozyskiwaniu „serc i u m y s ł o w " w Afganistanie. W czasie gdy na programy pomocowe wydaje sieę w Afganistanie wieęcej pienięedzy nizż kiedykolwiek wczesniej, powszechne postrzeganie wsparcia jest w duzżej mierze negatywne. Pomimo dużzej pracy, ktora została wykonana, właęczajaęc w to rozszerzenie podstawowych swiadczen społecznych, znaczne inwestycje w drogi i inna, infrastrukturę, w dalszym ciagu trwa w społeczenstwie negatywne przekonanie, zże m a ł o zostało zrobione, zże zrobiono niewłasciwe rzeczy, żze to, co zrobiono, jest kiepskiej jakosci, zże korzysci z pomocy saę rozłozżone nierownomiernie oraz żzedużzo pienięedzy stracono na skutek korupcji i marnotrawstwa. W y n i k i badan pokazujaę więec, zże politycy p o w i n n i byc bardzo ostrozżni w przyjmowaniu załozżenia, zże projekty pomocowe kształtujaę pozytywny obraz dostawcow pomocy, czy tezż pozwalajaę legitymizowac władzęe rzaędu. Po szoste, kluczowe jest wzmocnienie systemu s a m o r z ą d ó w w prowincjach i regionach oraz wspieranie skutecznego i transparentnego przywodztwa afganskiego w Kabulu. Samorzaęd lokalny nie mozże zastaępic prymatu w ł a d z w Kabulu, ale jest wazżnym s k ł a d n i k i e m umowy społecznej pomieędzy centrum i peryferiami kraju. W praktyce oznacza to budowanie panstwa bardziej odpowiedzialnego i transparentnego, promowanie mechanizmow obejmowania wazżnych stanowisk ze wzglęedu na zasługi, budoweę społecznych możzliwosci w odniesieniu do struktur National Solidarity Programme, jak rowniezż pieętnowanie naduzżyc władzy, ktore przez s p o ł e c z e n s t w o saę postrzegane jako niespra¬ wiedliwe. Wspieranie jakosci afganskiego przywodztwa jest rowniezż istotne dla zrownowazżonej strategii opuszczenia Afganistanu przez wojska koalicji. W s w i e t l e powyższych ustalen konferencji przyjęto m.in. rekomendacje: nastepujace 1. Wojska koalicji powinny zadbac o to, aby doktryna przeciwpartyzancka była oparta na faktach, a nie na bezkrytycznym powielaniu założeó typu: „pomoc rozwojowa zdobywa serca i umysły oraz promuje stabilizację". Głowny nacisk powinien zostac p o ł o ż o n y na oszacowanie rzeczywistych efektow stabilizacyjnych poszczególnych projektów, a nie na ocenianiu w p ł y w u na podstawie wydanych kwot czy liczby wdrozonych projektów. W i ę k s z y nacisk nalezżyroówniezż połozżyóc na zrozumienie motywóow konfliktu, gdyzż projekty pomocowe mogaę byóc skuteczne w promowaniu celóow stabilizacyjnych tylko wtedy, jezżeli wpływajaę na zmniejszenie głóownych przyczyn destabi¬ lizacji. 2. Polityka rozwojowa i przeciwpartyzancka powinna uwzglęedniaóc potencjalne efekty destabilizujaęce zwiaęzane z niesieniem pomocy. Istnieje potrzeba wieększej óswiadomoósci w zakresie destabilizujaęcych efektóow pomocy, co �278 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych dotyczy tworzenia stron „przegranych" i „wygranych", promowania des¬ trukcyjnej ekonomii wojny i powodowania wzrostu korupcji. Istnieje takżze potrzeba wieększego rozeznania w zakresie roli darczynócóow (a nie tylko odbiorcóow pomocy) w tworzeniu sytuacji sprzyjajaęcych korupcji, co ma miejsce przy dostarczaniu pienięedzy bez odpowiedniej kontroli i nadzoru. 3. Darczynócy p o w i n n i uwzglęedniaóc priorytety i wzmacniaóc mechanizmy odpowiedzialnoósci, aby zminimalizowaóc destabilizacyjne efekty korupcji. Instytucje cywilne i wojskowe powinny przyznawaóc jedynie tyle pomocy rozwojowej, ile saę w stanie w sposóob efektywny i odpowiedzialny rozliczyóc, nie wieęcej. Wydawanie pienieędzy bez odpowiedniego nadzoru robi wieęcej krzywdy niżz przynosi pożzytku. Darczynócy p o w i n n i wdrozżyóc mechanizmy kontrolne, aby zminimalizowaóc ryzyko korupcji. Powinny zostaóc stworzone pewne mechanizmy zacheęty, ktoóre bęedaę promowaóc róowniezż jakoósóc przy¬ znanej pomocy, a nie tylko jej iloósóc, proces jej przyznania, a nie tylko wynik tego procesu, oraz skutki, a nie tylko wydajnoósóc. 4. Darczyócy p o w i n n i rozrózniac między celami stabilizacyjnymi i rozwojowymi przy rozdzielaniu zasobóow. Powinni unikaóc ustalania zbyt ambitnych celóow pomocy w zakresie stabilizacji. Powinni rozroóżzniaóc fundusze stabilizacyjne, uzżywane na relatywnie małaęskaleę i w zakresie króotkoterminowych projektóow, nakierowanych na osiaęgnieęcie efektóow stabilizacyjnych na poziomie taktycznym, od funduszy pomocowych na dużzaę skalęe i skutecznych w dłuzższym okresie. Zwraca sięe roówniezż uwagęe na brak róownowagi w pomocy dla regionóow bezpiecznych i niebezpiecznych, dlatego należzy wzmocnióc fundusze rozwojowe dla regionóow bezpiecznych, kontynuujaęc jednoczeósnie wydatkowanie ósrodkoów stabilizacyjnych w regionach uznawanych za niebezpieczne. W n i o s k i uczestnikóow konferencji doskonale pokazujaę ograniczenia bezre¬ fleksyjnego wdrazżania koncepcji „zdobywania serc i umysłóow" w ramach działanó przeciwpartyzanckich oraz niedostatki zwiaęzane z jej wprowadzaniem na szerokaę skaleę tylko na najnizższym poziomie. Obecny rozwój sytuacji w Afganistanie, zwiekszona dynamika operacji pro¬ wadzonych przez talibóow, deklaracje o konkretnych datach wycofania sie z Afganistanu w 2014 roku złożone przez administracje Baracka Obamy (oraz kolejne p a ó s t w a : Wielka, Brytanie, Australie, Polske, Niemcy itd.), zmiana retoryki na temat misji ISAF w samym N A T O oraz narastające przekonanie, że „tej wojny nie mozżna wygraóc", skłaniaja do wysnucia niepokoja cych wnioskóow. Brak politycznego przygotowania do misji, brak strategii wobec tego kraju, roztrwonienie zaufania ludnoósci miejscowej, j a k i m cieszyły sie siły sojusznicze na samym pocza tku, takżze przez liczne „straty uboczne", jak eufemistycznie okreósla sie w miedzynarodowym prawie humanitarnym straty w ludnoósci cywilnej, bedace efektem prowadzonych operacji, zalicza sie na konto Zachodu. W e d ł u g danych z czerwca 2010 roku w Afganistanie zgineło juzż ponad 1000 �5. CIA - w stronę Cultural Intelligence 279 Agency? żołnierzy amerykaóskich, a liczba użytych IED (Improvised Explosive Device improwizowane ładunki wybuchowe) sieę p o d w o i ł a . Piotr Balcerowicz w swoim raporcie stwierdza: „Amerykanóska inwazja w 2001 roku, a w óslad za niaę zaangazżowanie innych obcych wojsk w ramach ISAF, a takzże pomoc niesiona przez S wiat, odbyła sięe bez właósciwej analizy faktycznych przyczyn wojny domowej w Afganistanie. Zastosowane ósrodki przypominały raczej leczenie objawowe bez zajeęcia sięe przyczynami: tak, jakby pacjentowi powazżnie choremu na gruózliceę podawaóc cukierek do ssania. T y m samym zaprzepaszczono jedynaę okazjęe do budowy pokoju i bezpieczenóstwa w regionie, kiedy ruch talibóow przestał praktycznie istnieóc, a zaistniały warunki, aby usunaęóc przyczyny, ktoóre wyniosły taliboów do władzy w latach 9 0 . " . 92 ó 93 5. CIA - w stronę Cultural Intelligence Agency? Rozpoznanie „kultury przeciwnika", kluczowe w operacjach w Iraku i Afgani¬ stanie, ponownie staneęło na wokandzie, kiedy w styczniu 2010 roku głóowny amerykanóski oficer wywiadu w Afganistanie, generał Michael Flynn, opubliko¬ wał druzgocaęcy raport, wskazujaęcy na koniecznoósóc zasadniczych zmian w działaniu wywiadu i przygotowywaniu analiz wywiadowczych dla wojsk stacjonujących w t y m k r a j u . Raport z a t y t u ł o w a n y Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, wydany przez Center for New Ameri¬ can Security, ujawnia, jak nieskutecznie amerykanóski wywiad starał sieę dopasowac swe działania do warunkow afgaóskich, w szczegolnosci do walki de facto przeciwpartyzanckiej, kontynuujaęc jednoczeósnie nieodpowiadajaęce realiom procedury, takie jak utrzymywanie tajemnicy informacji (norma w czasie zimnej wojny), co we wspoółczesnych realiach jest nieefektywne i niepotrzebne, gdyzż tak naprawdęe wieększoósóc informacji pochodzi z powszechnie dosteępnych ózróodeł . 94 95 Ze wskazanego raportu przebija jedna głoówna myósl: w czasie, gdy był on przygotowywany, stwierdzono, izż wywiad dostarcza armii informacje, któore nie saę istotne z p u n k t u widzenia prowadzonych operacji. Co ciekawe, takich przydatnych informacji dla żzołnierzy, zdaniem Michaela Flynna, dostarczajaę media. Jak możzna przeczytaóc w raporcie: „ O d oósmiu lat wojny w Afganistanie wywiad amerykanóski wnosi niewielki w k ł a d w całoósciowaę strategieę. Ogromny aparat wywiadowczy jest niezdolny do udzielenia odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczaęce uwarunkowanó terenu, na ktoórym działajaę wojska amerykanóskie i sojusznicze, jak roówniezż dotyczaęce ludzi, któorzy tam mieszkajaę. Ignorancja w kwestiach lokalnej gospodarki czy właóscicieli ziemskich, mgliste pojęecie 9 2 M . Hastings, op.cit. 9 3 P. Balcerowicz, op.cit., s. 8. 9 4 Z o b . Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, http:// www.cnas.org/files/documents/publications/AfghanIntel_Flynn_Jan2010_code507_voices.pdf. 9 5 G. Grant, US Afghan Intel „Ignorant" and „Incurious", http://www.dodbuzz.com/2010/01/ 0 5 / u s - a f g h a n - i n t e l - i g n o r a n t - a n d - i n c u r i o u s / , s. 1 ( 1 0 . 1 0 . 2 0 1 1 ) . �280 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych o tym, kto z mieszkanócóow jest liderem danej społecznoósci i jak na takich lideroów mozżna w p ł y w a ó c , b r a k z n a j o m o ó s c i relacji pomiedzy róozżnymi projektami rozwojowymi a poziomem wspoółpracy pomiedzy rolnikami oraz brak zaangażzowania ludzi, ktoórzy maja znaleózóc odpowiedzi na te pytania - t j . oficeroów wywiadu i analitykoów - ktoórzy potrafia tylko wzruszaóc ramionami na problemy stawiane przez d o w ó d c o w wysokiego szczebla, poszukujących wiedzy, analizy czy informacji wymaganych, aby skutecznie walczyc z partyzantka" . Błedy wywiadu, zdaniem twoórcoów raportu, objawiały sie n a k a ż z d y m poziomie. Na poziomach niżzszych od batalionu (z batalionem wła cznie), komoórki wywiadu byóc możze miały nieco informacji o najbliżzszym otoczeniu, jednak ze wzgledu na brak wystarczaja cej liczby personelu nie były w stanie zbieraóc informacji wymagaja cych wiekszego zaangazżowania i analizy. Mozżna wskazaóc choócby, żze zbyt wiele czasu poóswiecano na poszukiwania partyzantóow zajmujących sie p o d k ł a d a n i e m improwizowanych ł a d u n k o w wybuchowych (Improvised Explosive Device - I E D ) . M i m o ze takie działania sa zrozumiałe, to nalezżało takzże pamietaóc,zże osoby, ktoóre rozmieszczaja bomby, to najczeósciej ludzie, których łatwo m o ż n a zastapió. Dlatego, choc unieszkodliwienie komorki zajmuja cej sie p o d k ł a d a n i e m IED jest doósóc istotne, to wciazż jest to zajmowanie sie jednostkami wroga, ktoóre pozostaja na bardzo niskim poziomie, jezżeli chodzi o ich znaczenie, w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł a czescia sił przeciwnika. Zajmujac sie IED, zżołnierze wywiadu nie byli w stanie opracowywaóc innych danych, a przez to dowoódcy l i n i o w i czesto tracili inicjatywe na polu walki. 96 M i m o uzżywania skomplikowanych narzedzi wywiadowczych (satelity czy bezzałogowe samoloty szpiegowskie) wywiad dostarczał dowóodcom jednostek wojskowych bardzo m a ł o informacji, ktoóre byłyby przydatne lub teżz o któorych wczeósniej w danej jednostce by nie wiedziano. Oficerowie z jednego z batalionoów wskazali, żze wiecej informacji możzna pozyskaóc z gazet amerykanóskich nizż z raportoów wywiadowczych. W gazetach przede wszystkim pisało sie wiecej na tematy inne niżz tylko działania wroga czy IED. Problemem nie jest jednak brak dostepnych informacji, jako zżewiekszoósóc z nich pochodzi z otwartych ózróodeł. Problemem, w e d ł u g autoróow raportu, jest kultura organizacyjna, zgodnie z ktoóra zbyt duzża wage przykłada sie do utrzymywania poufnoósci informacji, co w p ł y w a na mniejsza efektywnoósóc ich przepływu. Z uwagi na te poufnoósóc i specyficzny charakter działanó wywiadu jego oficerowie rzadko musza tłumaczyóc sie ze swych niedocia gnieóc, co jest kolejnym w a ż n y m czynnikiem wpływajacym na ich efektywnosc . Wojna w Afganistanie - jak podaja autorzy raportu - jest wojna przeciwpartyzancka , a sta d takzże - „wojna polityczna ". Zbieranie informacji o powia zaniach poszczegoólnych osóob i władzy na szczeblu lokalnym, dynamice plemiennej, poła czeniach społecznych, czy lokalnej gospodarce jest bardzo potrzebne. W wojnach z partyzantka to właósnie informacja taktyczna na 97 9 6 9 7 Fixing Intel, op.cit. Ibidem. �5. CIA - w stroneę Cultural Intelligence 281 Agency? poziomie lokalnym ma daleko więeksze znaczenie strategiczne nizż przy zwykłych konfliktach. Taka informacja dostarcza nie tylko wskazoówek, gdzie mogaę ukrywaóc sieę partyzanci, możzna z niej wyczytaóc roówniezż, jakie saę potrzeby lokalnej społecznoósci i jak je wesprzeóc, marginalizujaęc t y m samym partyzantkeę - co juzż ma olbrzymie znaczenie strategiczne. W e d ł u g generała Michaela Flynna receptaę na te problemy jest stworzenie cywilnych zespołoów analitycznych, ktoóre mogaę przeglaędaóc ogromne iloósci infor¬ macji pochodzaęcych zaroówno z wojskowych, jak i cywilnych ózróodeł, a nastęepnie przetwarzaóc te informacje w sposoóbuzżyteczny dla żzołnierzy. Przy czym, co charakterystyczne, w t y m zakresie wskazuje on, zże: „nie mozżna czynióc skroótoów. To raczej Microsoft W o r d nizż PowerPoint powinien byóc narzeędziem wybiera¬ nym przez profesjonalistóow w zakresie działanó przeciwpartyzanckich" . 98 Nie jest to jednak wcale proste zadanie. Ostatnie doniesienia medialne głoszaę: „Pentagon tonie w zalewie danych wywiadowczych. Coraz sprawniejsze i liczniejsze satelity oraz samoloty zwiadowcze dajaę amerykanóskiemu wojsku tyle informacji, zże analitycy nie saę w stanie ich obrabiaóc. Jak powiedział generał Robert Kehler, szef U.S. Strategic Command, ilosc danych zwiększyła się w ciagu pięeciu lat o 1500%, a zdolnoósci ich przetwarzania tylko o 30%. Pentagon stał sięe ofiaraę g w a ł t o w n e g o postęepu technicznego. Dzieęki znacznemu zwieększeniu mozżliwoósci przesyłania informacji amerykanóskie satelity i bezzałogowe samo¬ loty zwiadowcze wysyłajaę nie strumienó, ale potop danych. Niestety dla wojska, nie opracowano jeszcze metod automatycznego analizowania informacji i przez wszystko, co otrzyma Pentagon, muszaę sieę przekopywaóc ludzie - analitycy" . Tylko analityk rozumiejaęcy dany region jest w stanie wychwycióc informacje, ktoóre saę istotne z p u n k t u widzenia bezpieczenóstwa. Inaczej bęedaę powtarzane błęedy zdefiniowane przez Flynna. 99 Wósroód pomysłóow na zapewnienie wiedzy o kulturze potencjalnego przeciw¬ nika pojawiła sieęroównieżz koncepcja „wywiadu etnograficznego" (ethnographic intelligence - EI). Anna Simons tak go zdefiniowała: „wywiad etnograficzny jest to informacja o społecznoósciach zamieszkujaęcych dane terytorium, o lokalnych organizacjach i tradycyjnych metodach zrzeszania sięe. Klany, plemiona, pota¬ jemne stowarzyszenia, system hawala, braterstwo religijne, wszystko, co dotyczy tubylcoów albo jakichós ukrytych form organizacji dostęepnych dla naszych przeciwnikoów. To tworzy sieci, ktoóre saę dla nas niewidoczne, dopoóki nie będziemy patrzec na nie w szczegolny sposób; objawiaja się w formach, których nie znamy; nie mozżna ich zobaczyóc, czy ósledzióc wyłaęcznie na mapie, bez odpowiedniej uwagi i właósciwego szkolenia" . 100 9 8 9 9 Ibidem. http://www.tvn24.pl/12691,1721756,0,1,pentagon-wie-za-duzo-nie-nadaza-obrabiac- danych,wiadomosc.html (22.10.2011). 1 0 0 A . Simons, D . Tucker, Improving Ethnographic 2 0 0 4 , s. 5. Capability, Human Intelligence in the War on Terrorism: The Need for an r a p o r t p r z y g o t o w a n y dla Sekretarza O b r o n y Stanoów Zjednoczonych �282 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Czesc d o w ó d c ó w amerykaóskich zdaje sobie sprawe z duzych korzysci wynikajaęcych z zastosowania wywiadu etnograficznego, ktoóry pozwoli na opisanie i ósledzenie powiaęzanó lokalnych społecznoósci, na okreóslanie tego, co dla danej społecznoósci jest ważzne oraz co pozwoliłoby przewidzieóc,jak mieszkanócy danego regionu mogaę zareagowaóc w okreóslonych okolicznoósciach. Juz w latach 60. X X wieku, w czasie wojny w Wietnamie, Amerykanie mieli swiadomosc znaczenia b a d a ó nad s p o ł e c z n o s c i a m i l o k a l n y m i . Z kolei w latach 90. ubiegłego stulecia nie u d a ł o sie i m rozwinaó narzędzi, ktore pozwoliłyby w odpowiednim czasie wyeliminowac zagrożzenia pochodzaęce z Iraku, Afganistanu czy zwiaęzane z działalnosciaę A l - K a i d y . 101 102 W t y m kontekscie znamienne sa słowa generała Roberta Scalesa, ktory w ten sposob podkreslił potrzebeę rozwoju swiadomosci kulturowej wsrod wojsko¬ wych walczacych w Iraku: „Gdy zapytałem d o w o d c ę trzeciej dywizji piechoty, czy informacje o aktualnej sytuacji i połozżeniu jednostek wroga przekazywane przez dowodztwo podczas marszu na Bagdad były dla niego adekwatne, odpowiedział: «Znałem p o ł o ż e n i e kazdego czołgu nieprzyjaciela zakopanego na przedmiesciach Tallil. Jednak g ł o w n y m problemem dla moich zżołnierzy była walka z fanatykami poruszajaęcymi sięe pieszo baęd z w pick-upach, ktorzy strzelali do nas ze swych AK-47 i z mozdzierzy. Miałem wieęc swietne informacje odnosnie do sytuacji taktycznej. To, czego m i zabrakło, to swiadomosc kulturowa. Potęzny wywiad technologiczny, ale... niewłasciwy w r o g » " . 1 0 3 Jednak Irak to nie jedyny przykład zapotrzebowania na wywiad etnogra¬ ficzny. Kolejnym p r z y k ł a d e m jest walka z Al-Kaidaę. W 2004 roku Marc Sageman napisał ksiażke pod t y t u ł e m Understanding Terror Networks, w ktorej starał się wyjasnic, na czym polega błeędne postrzeganie tego, kto przyłaęcza sięe do siatek terrorystycznych oraz jakie motywacje kierujaę osobami, ktore zasilajaę ich szeregi . Znamienne jest, jak bardzo w y n i k i badan Marca Sagemana rożnia sie od stereotypowego postrzegania Al-Kaidy. Okazuje sięe, zże wieększosc terrorystow to ludzie wykształceni, wywodzacy sie z klasy sredniej. Zazwyczaj sa zonaci, a swoje rodziny kształtujaę wedle surowych zasad. Saę to wyznawcy całkowicie podporzaędkowani idei dzżihadu. 104 Majac to na uwadze, istotne jest, aby informacje potrzebne dla „wywiadu etnograficznego" pozyskiwaóc na bieżzaęco, niezalezżnie od zaangażzowania w konflikty zbrojne. Dlatego postuluje sięe na przykład, aby odbywało sięe to 1 0 1 H . B . M i l w a r d , J. Raab, Dark International Networks: Drug, Terror and Arms Trafficking The Structure, Networks, Operation and Performance of w y k ł a d p r z y g o t o w a n y na I n t e r n a t i o n a l Conference o n the E m p i r i c a l Study o f Governance M a n a g e m e n t and Performance w Barcelonie, H i s z p a n i a 2002, s. 2 8 - 3 9 . 1 0 2 Ibidem, s. 28. 1 0 3 R. Scales, Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t. 130, n r 10. 1 0 4 M . Sageman, Understanding P h i l a d e l p h i a 2 0 0 4 , s. 143. Terror Networks, University o f Pennsylvania Press, �283 6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? 105 w ramach struktur przypisanych do poszczegoólnych ambasad . Obecnie bowiem attachóe wojskowy zajmuje sięe zbieraniem informacji zwiaęzanych z wojskiem czy uzbrojeniem, nie ma natomiast odręebnej komoórki, któora mogłaby zajaęóc sieę wywiadem etnograficznym . Aby działaóc efektywnie, takie odreębne komoórki organizacyjne p o w i n n y byóc p o w o ł a n e t y l k o d o z a d a n ó zwiaęzanych z wywiadem etnograficznym, ich personel zaós powinien mieóc prawo do dłuzższego pobytu na terenie danego kraju - co powinno byóc dodatkowo wynagradzane . Informacje pozyskane przez wywiad etnograficzny powinny byóc - w e d ł u g pomysłodawcóow takiego rozwiaęzania - nasteępnie przekazywane dowoództwu wojskowemu i udostęepniane innym placóowkom dyplomatycznym, jeżzeli byłoby to konieczne. Jako tych, ktoórzy mogliby wykonywaóc tęe pracęe, wskazuje się oficerow ds. obcego terenu (Foreign Area Officers - F A O ) . Obecnie nie słuzży ich w armii amerykanóskiej zbyt wielu - jest ich ok. 1000, z czego więekszoósóc słuzży w Europie. Jedynie 145 takich zżołnierzy znajduje sięe na r o d k o w y m Wschodzie, przy czym i tak nie sa w pełni wykorzystani operacyjnie, gdyżz czasem muszaę wykonywaóc obowiaęzki czysto administracyjne . 106 107 1 0 8 ó 109 6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? Podkreóslajaęc znaczenie óswiadomoósci mieędzykulturowej, operacjonalizowanej na potrzeby wojskowe w celu zwieększenia efektywnoósci prowadzonych działanó wedle założzonych celoów, należzy rozwazżyóc, jaki system zapewniania tej wiedzy jest, z wojskowego p u n k t u widzenia, najefektywniejszy. Majaęc na wzglęedzie przedstawione w rozdziale V kontrowersje, jakie „dostarczanie" wiedzy o kul¬ turze wojsku przez antropologoów wywołuje w ósrodowisku akademickim, należzy przyjrzeóc sięe, jak sami wojskowi oceniajaę kwestieę pozyskiwania óswiadomoósci mięedzykulturowej za najbardziej efektywnaę z operacyjnego p u n k t u widzenia. W debacie nad antropologizacjaę wojska wyraóznie słyszalne saę głosy kry¬ tyczne wobec programu Human Terrain System . Wojskowi krytycy HTS wskazujaę, żze jest on niekompatybilny z aktualnie obowiaęzujaęcaę doktrynaę i ignoruje znaczenie działanó wojskowych na rzecz pozyskiwania informacji kulturowych. Zdaniem majora U.S. Army, Bena Connable'a, amerykaóscy zżołnierze od dawna wykorzystywali wiedzeę kulturowaę w tzw. małych wojnach w X X wieku, z a r ó w n o w Wietnamie, jak i - inaczej, niż się powszechnie sadzi w Iraku i Afganistanie. S wiadomoósóc kulturowa w wojsku, owszem, była niska, 110 ó 1 0 5 F. Renzi, Networks: Terra Incognita and the Case of Ethnographic Intelligence, „Military Review" w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 2 0 0 6 , s. 20. 1 0 6 K . M . Marisa, Consolidated Military Attache and Security Assistance Activities: A Case for Unity of Command, „ F A O J o u r n a l " 2 0 0 3 , t. 7, n r 2, s. 6 - 1 1 . 1 0 7 A . Simons, D . Tucker, Improving, 1 0 8 F. Renzi, op.cit., s. 2 1 . 1 0 9 G. Jaffe, In Iraq, One Officer Uses Cultural 15 listopada 2 0 0 5 , s. 15. 1 1 0 Z o b . rozdz. V . op.cit. Skills to Fight Insurgents, „ W a l l Street Journal", �284 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych ale dotyczyło to w zasadzie pierwszej fazy kazżdej kampanii z uwagi na brak systemu szkoleó w d r a ż a n y c h w okresach m i ę d z y konfliktami zbrojnymi; z u p ł y w e m czasu, w toku walki, żzołnierze nabierali doóswiadczenia w t y m zakresie . Jego zdaniem praktyka wysyłania naukowcoów w obszary działanó zbrojnych mozże podkopaóc i tak juzż bardzo napięete relacje mięedzy wojskiem a społecznoósciaę akademickaę w zakresie nauk społecznych. 111 W e d ł u g tego autora w zasadzie tylko jedno załozżenie, któore legło u podstaw stworzenia systemu HTS, mozna uznac za prawdziwe: swiadomosc kulturowa amerykanskiego wojska w latach 2001-2003 była na krytycznie niskim poziomie. Poza t y m inne załozżenia, beędaęce podstawaę stworzenia HTS, wydajaę sięe w jego opinii nietrafione. Z uwagi na swojaę doktrynęe, misjeę i organizacjeę wojsko amerykanskie powinno szkolic ekspertow w dziedzinie kulturowej. Wiedza kulturowa jest bowiem przede wszystkim powiaęzana z procesem wywiadowczym. Centra wsparcia jużz istniejaę w ramach wojska i stanowiaę zaplecze dla operacji zbrojnych. Wydaje sie zatem, ze brak jest usprawiedli¬ wienia dla zatrudniania dodatkowego personelu cywilnego, słabo wyszkolonego od strony wojskowej, ktory bęedzie sięe zajmowac kwestiami k u l t u r o w y m i . 112 Ben Connable wskazuje dalej, zże zarowno wojska laędowe, jak i marynarka wojenna szkola oficerow ds. obcego terenu (Foreign Area Officer - FAO) czy też ds. cywilnych (Civil Affairs Officer - CAO), ktorzy maja słuzyc dowodcom rada w zakresie politycznym czy k u l t u r o w y m . Podręecznik opisujaęcy działania przeciwpartyzanckie (FM 3-24) tak opisuje zadania tych oficeroów: „personel ds. cywilnych został wyszkolony do analizy populacji, kultury i rozwoju gos¬ podarczego", a z kolei „FAO majaę wiedzęe jeęzykowaę, historycznaę i kulturowaę dotyczaęcaę poszczegóolnych regionoów i przebywajaę tam zawsze przez dłużzszy czas". Podobnie jednostki morskie definiujaę roleę FAO: „uzżywa jeęzyka i wiedzy 0 siłach zbrojnych, kulturze, historii, socjologii, gospodarce, polityce, geografii wybranych t e r e n ó w , aby wykonywac zlecone zadania" . Znamienny jest fakt, zże w e d ł u g programu HT, kazżdy zespóoł H T powinien mieóc przynajmniej dwóoch oficeroów z doóswiadczeniem w zakresie FAO, CAO lub w y w i a d u . W zwiazku z t y m , zdaniem Connable'a, nie jest konieczne utrzymywanie odreębnego programu HTS, skoro wojsko samo mozże znaleózóc 1 wyszkolióc odpowiednich specjalistóow . Ponadto Ben Connable wskazuje, zże zatrudniajaęc w zespołach H T badaczy społecznych, pogłeębia sięe r o z ł a m mięedzy antropologami ze ósrodowisk akademickich na tych, ktoórzy chcaęwspóołpracowaóc z wojskiem, i tych, ktorzy na taka. w s p ó ł p r a c ę nigdy nie przystana . Program HTS stanowi przeciezż silny argument dla przeciwnikoów udziału badaczy 113 114 115 1 1 1 B. Connable, All Our Eggs in a Broken Basket: How the Human Terrain System is Undermining Sustainable Military 1 1 2 Cultural Ibidem, s. 59. 1 1 3 Ibidem, s. 60. 1 1 4 Ibidem, s. 6 1 . 1 1 5 Ibidem, s. 63. Competence, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e n 2 0 0 9 , s. 5 7 - 5 8 . �6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? 285 społecznych w operacjach w Iraku czy Afganistanie, zrzeszonych choócby w ta¬ kich organizacjach, jak Network o f Concerned Anthropologists (zob. rozdz. V ) . Dlatego jako alternatywęe dla bezpoósredniego udziału antropologoów w operacji zbrojnej autor ten wskazuje raczej wsparcie dla szkolenia zżołnierzy, któorzy bęedaę zajmowaóc sięe tematykaę kulturowaę, np. przez udział w przygotowywaniu podreęcznikóow, jak choócby opisywanego juzż podreęcznika przeciwpartyzanckiego F M 3-24. W takiej roli nie ryzykujaę oni bezpoósredniego zagrozżenia dla obiektoów swoich badanó, nie udzielajaę informacji wykorzystywanych bezpoósrednio przy planowaniu taktycznym, jak róownieżz nie dostarczajaę społecznoósci akademickiej argumentoów przeciwko wspóołpracy cywilno-wojskowej. W kon¬ kluzji Ben Connable wskazuje na dwa istotne negatywne skutki HTS dla amerykanóskiej armii. Po pierwsze, m i m o swych licznych wad i niedoskonałoósci system ten jest w dalszym ciaęgu rozwijany i konsekwentnie p o c h ł a n i a ósrodki finansowe, któore do tej pory przeznaczane były na inne roównoległe sposoby pozyskiwania wiedzy o kulturze w ramach wojska. Po drugie, wprowadzenie odręebnych zespołoów H T jest dobrym w y t ł u m a c z e n i e m dla oficeróow sztabowych, któorzy nie muszaę juzż sami zajmowaóc sieę uwarunkowaniami k u l t u r o w y m i operacji, co z kolei pozwoliłoby i m zignorowaóc kompleksowe i wymagajaęce szkolenia k u l t u r o w e . 116 W t y m kontekóscie pozbawienie zżołnierzy pogłęebionego szkolenia kulturo¬ wego i przerzucenie cieężzaru zadanó kulturowych na wyspecjalizowane zespoły H T możze rodzióc obawy, czy rzeczywióscie kwestie kulturowe znajdaę właósciwe odzwierciedlenie w procesie podejmowania decyzji na szczeblach taktycznym i operacyjnym. Nalezży bowiem pamieętaóc,zże dowoódcy wojskowi saę szkoleni do podejmowania szybkich decyzji w sytuacji, gdy m a ł o jest czasu na dyskusjeę i roztrzaęsanie roózżnych stanowisk. W zwiaęzku z t y m dowoódca mozże nie mieóc częesto czasu na pozyskanie rady od zespołu H T - musi działaóc (częeósciowo wykazał to rownież LOE 1.2). W takim wypadku lepiej byłoby z p u n k t u widzenia doniosłoósci skutkoów danej operacji, aby zaroówno dowóodca, jak i jego zżołnierze brali roówniezż pod uwagęe kwestie kulturowe - na co wskazał takzże Maxie McFarland. Ten emerytowany p u ł k o w n i k amerykaóskiej armii wyodrebnił cechy, jakie powinny charakteryzowaóc tzw. k u l t u r o w o wyszkolonych żołnierzy (culturally literate soldiers) . 117 I tak kulturowo wyszkoleni zżołnierze: 1. Rozumiejaę, żze kultura w p ł y w a na ich zachowanie i przekonania, jak róowniezż na zachowanie i przekonania innych. 2. Majaęóswiadomoósóc specyficznych k u l t u r o w y c h przekonanó,wartoósci i wrazżliwoósci, któore mogaę wpływaóc na to, jak oni sami czy tezż inne osoby myóslaę lub sieę zachowujaę. 1 1 6 Ibidem, s. 64. 1 1 7 M . M c F a r l a n d , Military s. 6 3 - 6 4 . Cultural Education, „Military Review" marzec-kwiecienó 2005, �286 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych 3. Doceniajaę i akceptujaęróozżnorodnoósóc przekonaón, wyglaędu czy sposobu zżycia. 4. Saęóswiadomi tego, zże wiedza historyczna jest wypadkowaę czynnikoów oso¬ bistych, politycznych czy społecznych, w zwiaęzku z czym możzemieóc roóżznoraki wydózwięek. 5. Znajaę historięe roózżnych amerykanóskich kultur i rozumiejaę, jak te kultury wpływajaę na obecne społeczenóstwo. 6. Rozumieja perspektywy grup innych kulturowo, gdy ucza się o wydarzeniach historycznych. 7. Majaę wiedzeę o głóownych historycznych wydarzeniach dotyczaęcych innych narodóow i rozumiejaę, jaki w p ł y w te wydarzenia wywierajaę na zachowanie, przekonania i relacje z i n n y m i . 8. Sa swiadomi p o d o b i e ó s t w miedzy grupami r o ż n y m i kulturowo, jak rownież akceptuja róożznice miedzy n i m i . 9. Rozumieja zagrozżenie, jakie wiazże sie z budowaniem stereotypóow, etnocentryzmem i i n n y m i stronniczymi zachowaniami, oraz maja óswiadomoósóc wrażzliwoósci takich kwestii, jak rasizm czy uprzedzenie. 10. Moówia w dwoóch lub wiekszej liczbie jezykoów albo podejmuja starania w celu nauczenia sie jezykoów obcych. 11. Potrafia komunikowaóc sie, wspóołdziałaóc i pracowaóc konstruktywnie z przed¬ stawicielami innych grup kulturowych. 12. Korzystaja z rozwiazaó technologicznych w komunikowaniu sie z przed¬ stawicielami innych kultur, jak roówniezż w pozyskiwaniu danych na temat innych kultur. 13. Sa obeznani ze zmieniającymi sie warunkami wymiany informacji i potrafia skutecznie wspoółdziałaóc w nowych warunkach. 14. Rozumieja, zże istnieja roóżznice kulturowe i żze powinny byóc one uwzgledniane w kontekóscie operacji wojskowych. 15. Rozumieja, zże jako zżołnierze sa czeóscia pewnej stereotypowej kultury, ktoóra zakłada w sobie pewne uprzedzenia do innych, co beda musieli zwalczaóc w relacjach miedzykulturowych. 16. Działaja w sposoób, ktoóry pozwala innym czuóc sie bezpiecznie w ich poblizżu . 118 7. Pułapki SwiadomoSci międzykulturowej Powrot idei wdrazania rozwiazaó przeciwpartyzanckich, opierający sie na „populacjo-centrycznym" podejósciu, w ktoórym punkt cieżzkoósci zostaje w całoósci przeniesiony z siły zbrojnej na ludnoósóc cywilna i „zdobycie jej serc i umysłóow", 1 1 8 Ibidem. Oczywióscie, zestaw cech wskazanych przez M c F a r l a n d a możzna uznaóc za idealistyczny, za zestaw „ m a k s i m u m " . Dużzo t r u d n i e j jest okreóslióc zestaw „ m i n i m u m " p o d s t a w o w y „ n i e z b e d n i k " do zdobycia p o d s t a w o w e j k o m p e t e n c j i m i e d z y k u l t u r o w e j . myóslenia na ten t e m a t z o s t a ł y omóowione w rozdz. I I I (edukacja m i e d z y k u l t u r o w a ) . - Kierunki �287 7. Pułapki SwiadomoSci międzykulturowej nie jest bezkrytycznie przyjmowany, i to nie tylko w amerykanóskim wojsku. Dowodem na to m o ż e byc debata na ł a m a c h „Joint Forces Quarterly", w ktorej głos zabrali John A . Nagl oraz Gian Gentile. Jej tresc dobrze oddaja j u ż same tytuły ich opinii na ten temat: Let's Win the Wars We're In (Nagl) oraz Let's Build an Army to Win All Wars ( G e n t i l e ) . Gian Gentile swoój sceptycyzm wobec bezkrytycznego zachwytu powrotem idei działanó przeciwpartyzanckich i operacji „populacjo-centrycznych" wyrazża także w wywiadzie zamieszczonym w „Small Wars J o u r n a l " . Jego krytykę mozżna zasadniczo streóscióc w nastęepujaęcym stwierdzeniu: błyskotliwa taktyka nie uratuje operacji, jeósli nie bęedzie powiaęzana z dobrze przemyóslanaę strategiaę. Zauwaza ironicznie: „Idea prowadzenia efektywniejszej wojny przez udosko¬ nalenie taktyki przeciwpartyzanckiej zaczeęła nam róowniezż definiowaóc przy¬ czyny wojny w Iraku. Najnowsze ksiaęzżki, jak te autorstwa Toma Ricksa: Fiasco: The American Military Adventure in Iraq oraz The Gamble: General Petraues and the American Military Adventure in Iraq przedstawiaja nieprzygotowana, niekompetentnaę, konwencjonalnie walczaęcaę armięe, ktoóra nie potrafi zwalczaóc partyzan¬ tów, ale poniewaz wreszcie na scenę wchodzi lepszy i «oswiecony» generał, ktoóremu towarzyszy k i l k u innowacyjnie myóslaęcych o f i c e r o ó w n a n i z ż s z y c h szczeblach, to dochodzaę oni do wnioskoów, jak nalezży właósciwie prowadzióc kampanie przeciwpartyzanckie, i voild - armia zostaje na nowo wynaleziona i zaczyna działaóc w kompletnie odmienny sposoób. A ponieważz armia zaczyna działaóc w odmienny sposóob, doprowadza t y m samym do transformacji sytuacji, jak podpowiada nam dominujaęca narracja. Wyrażza sięe ona w przekonaniu, żze ulepszona taktyka mozże uratowaóc nieudanaę strategięe i politykęe" . Gentile namawia do „ p o w r o t u do Clausewitza", piszaęcego, iżz „ p u n k t cięezżkoósci" (center ofgravity) kazżdej operacji musi zostaóc uprzednio odkryty. Tymczasem narracja na temat działanó przeciwpartyzanckich przedstawia tylko jeden punkt cieężzkoósci - ma n i m byóc ludnoósóc cywilna i walka o jej „serca i umysły". Gentile podkreósla kilkukrotnie: o ile s p o ł e c z e ó s t w o m o ż e b y ć kluczowe dla okreslonej operacji, o tyle nie zawsze musi takie byc. Tymczasem obowiazujacy paradygmat, przedstawiony i utwierdzony za sprawa bestsellerowego Podręcznika walki przeciwpartyzanckie] (FM 3-24), zakłada, ze punktem cieżkosci zawsze jest ludnoósóc cywilna w operacjach przeciwpartyzanckich. Twierdzenie to nie wytrzymuje konfrontacji z faktami historycznymi. P r z y w o ł y w a n y czeęsto przykład udanej brytyjskiej operacji przeciwpartyzanckiej na Malajach jest nietrafiony jego zdaniem o tyle, żze partyzantka malajska została rozbita, jeszcze 119 120 121 1 1 9 J.A. N a g l , Let s Win the Wars We re In, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2 0 0 9 , t. 52, s. 2 0 - 2 6 ; G . G e n t i l e , Let s Build an Armyto Win All Wars, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2 0 0 9 , t . 52, s. 2 7 - 3 3 . 1 2 0 G. Gentile, O. Manea, Thinking Critically War: An Interview with Colonel Gian Gentile, 121 about COIN and Creatively about Strategy and „ S m a l l W a r s Journal" grudzienó 2010. �288 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych zanim generał Gerald Templer obja ł dowodzenie. Jej opóor został p r z e ł a m a n y przez dokonanie przesiedlenó na wielka skale ludnoósci chinóskiej, co doprowa¬ dziło do zerwania łacznosci z partyzantami. Zdaniem Gentile'a Brytyjczycy wygrali operacje przeciwpartyzancka na Malajach, ale nie dlatego, zże prioryte¬ tem uczynili „populacjo-centryczne zdobycie serc i u m y s ł o ó w " . Niestety, podsumowuje Gian Gentile, pozwolilismy na to, by taktyka populacjo-centrycznych operacji przeciwpartyzanckich u s u n e ł a w cienó kwestie strategii . W podobnym duchu, choóc atakuja c filtr kultury z innej strony, wypowiada sie Patrick Porter: „ D o g m a t determinizmu kulturowego wydaje sie nie uwzgledniaóc złozżonoósci działanó wojskowych. Jego empiryczne i koncepcyjne błedy odzwierciedlaja bardziej złozżony problem. Determinizm kulturowy widzi w historii to, co chce widziec, dobierajac fakty do swych teorii, aby potwierdzic swe pilne wspoółczesne zadania, któore obecnie skupiaja sie na zaalarmowaniu wojskowych i politykóow o głebokich róożznicach miedzy tradycjami kulturowymi. Jednakzże jakkolwiek bardzo uwodzicielska i kreowana w dobrej wierze byłaby ta teoria, konkurujące sposoby prowadzenia wojny sa wyklepane na matrycy, gdzie kultura jest tylko jednym z e l e m e n t ó w wspołdziałajacych z innymi, takimi jak warunki materialne, nieróownowaga sił i jednostki. Byłoby niepowazżne, gdyby wiele kultur wojennych z przeszłoósci skatalogowaóc wedle tych uproszczonych kategorii po to, aby wzmocnióc obecne wyczulenie k u l t u r o w e " . 122 123 124 Podsumowanię Podczas typowej kampanii przeciwpartyzanckiej celem jest odciecie partyzantoów od wsparcia ze strony społeczeónstwa (jedzenie, woda, schronienie itp.). Jednak ostatni konflikt w Afganistanie pokazał, zże to nie partyzanci otrzymuja wsparcie ze strony społeczenóstwa, ale jest d o k ł a d n i e na odwroót: to oni wspieraja społeczenóstwo i sa w stanie zdobyóc przychylnoósóc społeczenóstwa dzieki pienia dzom, kontaktom, zapewnianiu bezpieczenóstwa etc. S wiadomoósóc miedzykulturowa mozże pomoóc „zdobyóc serca i u m y s ł y " społecznoósci lokalnej przez okazywanie szacunku dla ich tradycji i przez udzielenie adekwatnej pomocy (np. rozwojowej), w ten s p o s ó b zmniejszając poparcie dla grup powstaóczych, ale sama „nie wygra" wojny. Analiza wybranych operacji wojskowych wyraóznie wskazuje na znamienna role kultury i óswiadomoósci miedzykulturowej prezentowanej przez okreóslone siły zbrojne w kontekóscie efektywnoósci prowadzonych przez nie operacji. Operacje te pokazuja jednak róownoczeósnie, zże sama óswiadomoósóc miedzykultuó 122 Ibidem,s. 3. 1 2 3 Ibidem,s. 2. 1 2 4 P. Porter, Good Anthropology, 2007, nr 3 7 ( 2 ) , s. 56. Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " �Podsumowanie 289 rowa w siłach zbrojnych bez głeęboko przemyóslanej strategii i adekwatnych rozwiaęzanó politycznych nie jest żzadnym gwarantem sukcesu konócowego. Brak óswiadomoósci mięedzykulturowej zawsze jest natomiast wynikiem istotnych luk systemowych: niedostatkoów w analizie sytuacji operacyjnej, w (braku) strategii, niewłaósciwym szkoleniu taktycznym, a nie jest to lista wyczerpujaęca. Skuteczna, wspoółczesna armia z pewnoósciaę nie mozże sobie pozwolióc na lekcewazżenie wiedzy o kulturze i powinna daęzżyóc do tego, by zbudowaóc w ł a s n e zaplecze poszerzajaęce praktycznaęóswiadomoósóc mięedzykulturowaę. Wskazane przykłady ostatnich interwencji: w Iraku i Afganistanie ze wzgleędu chociazżby na ogromne róożznice kulturowe, polityczne i gospodarcze tych krajóow wydajaę sieę nieporóownywalne. A jednak majaę ważzny wspóolny mia¬ nownik: w obydwu wypadkach arogancja Zachodu (zwłaszcza Stanoów Zjed¬ noczonych), liczacego na swoisty Blitzkrieg X X I wieku w krajach cywilizacji islamu zderzyła sieę boleósnie z odmiennoósciaę kulturowaę, ktoóra wpłynęeła na przedłużzenie sieę planowanej obecnoósci wojsk koalicyjnych baędóz sojuszni¬ czych, koniecznoósóc zwieększenia ich liczebnoósci kilkudziesieęciokrotnie w sto¬ sunku do planowanej oraz stopniowaę utratęe poparcia własnych społeczenóstw w zwiaęzku z rosnaęcymi stratami w ludziach i zwieększajaęcymi sięe kosztami operacji, ktoóre w obliczu óswiatowego kryzysu finansowego stały sieę mocno palaęcaę kwestiaę. Czy uda sieę przeciwdziałaóc pogarszaniu sięe sytuacji w Afganistanie dzieęki zastosowaniu koncepcji swiadomosci miedzykulturowej? W tej chwili m o ż e byc to bardzo trudne, w zasadzie niewykonalne. Koncepcja winning hearts and minds w Afganistanie jest dzisiaj spozniona o ponad dziesieęc lat. Co nie znaczy, zże nalezżyjaę porzucic. Jednak jej wdrozżenie wsrodzżołnierzy, bez rownoczesnego wprowadzenia jej na poziom politykow i strategow, bęedzie niczym plaster na z ł a m a n i u otwartym - mozże dobrze wyglaędac, ale z pewnosciaę nie rozwiaęzże problemu. Sama swiadomosc mieędzykulturowa nie jest zatem wystarczajaęca. Własciwie s f o r m u ł o w a n a strategia polityczna, ktora w efektywny sposob konfrontuje sieę z zasadniczymi zagrozżeniami ze strony mieędzynarodowych ugrupowan, stosujaęcych metody partyzanckie, wymaga duzżo wieęcej nizż tylko swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j . W s w i e c i e , w ktorym zagrożenia maja polimorficzny charakter i saę podsycane zderzeniami interesow w takim samym stopniu, jak zderzeniami kultur i religii, idea „zdobywania serc i u m y s ł o w " musi rowniezż zostac ukierunkowana na wzrastajaęce poczucie niepewnosci i braku bezpieczenstwa u więekszosci społeczenstw zżyjaęcych w panstwach wielokulturowych. Ponowoczesny sposob prowadzenia wojny wymaga bowiem strategii wykraczajaęcej poza dotychczasowe, konwencjonalne działania przeciwpartyzanckie. Fenomen sukcesu takich ugrupowan we w s p o ł c z e s n y m swiecie oddziałuje nie tylko na „serca i u m y s ł y " ludzi zżyjaęcych w cywilizacji islamu. Wywiera rowniezż 1 2 5 1 2 5 Por. D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , op.cit., s. 115. �290 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych w p ł y w na „serca i u m y s ł y " ludzi zżyjaęcych w liberalnych demokracjach óswiata Z a c h o d u . Z tego wzgleędu ani óswiadomoósóc mieędzykulturowa, ani koncepcja hearts and minds, ani najdoskonalsza doktryna przeciwpartyzancka, nie wystarczaę, choócby nawet razem wzieęte, jeósli nie beędzie towarzyszyła i m głęeboko przemyóslana polityka i adekwatna strategia. 126 1 2 6 Ibidem, s. 117. �Uwagi końcowe Nikomu z nas nie jest danym wyzwolić: się z toru wyznaczonego przez bieg swego zycia. Myślimy, czujemy i działamy, wierni tradycji, w ktorej zyjemy. Jedyny srodek wyzwolenia stanowi zatopienie sie w inne zycie, zrozumienie mysli, czucia i ktore nie wyrosło na gruncie naszej cywilizacji, ale ma zródło w innych warstwach działania, kultury. Franz Boas 1 Ten głeboko humanistyczny przekaz, sformułowany przez Franza Boasa, takzże dzis m o ż e stanowic drogowskaz pozwalający „zanurzyc sie" w innej cywilizacji lub odmiennej kulturze w sposoób wolny od uprzedzenó,zgoóry przyjetych zał o z e ó , instrumentalnie stawianych przed nia z a d a ó . Jednak radykalizm metodologiczny Franza Boasa, któory unikał w cia gu swojej naukowej kariery formułowania syntez i teorii, w całosciowych ujeciach widzac ryzyko fałszywych generalizacji, pozostaje kontrowersyjnym wzorem w uprawianiu nauki - nie podazżył za n i m zżaden z jego ucznioów. Roówniezż postulowane przez niego „wyzwolenie" przez zatopienie sie w innej kulturze w „powrzeósniowym" óswiecie stanowi niezmiernie trudne wyzwanie. Biezża ce potrzeby administracji panóstwowej, polityki wewnetrznej i zagranicznej, wreszcie stosowane narzedzia w realizacji ich celoów wydaja sie wrecz nakładaóc wymoóg instrumentalizacji kultury, jej „operacjonalizacji", „unarzedziowienia" w celu nadania jej waloru użytecznosci. Czy jednak utylitaryzm w tej materii nie jest bronia skuteczna tylko w krotkiej perspektywie, w dodatku obosieczna? Przykład finansowania ruchu odrodzenia islamu przez Stany Zjednoczone w okresie zimnej wojny, który zwrócił sie ostatecznie przeciwko USA 11 wrzesnia 2001 roku (gdy swiat o zimnej wojnie dawno jużz z a p o m n i a ł ) , niech bęedzie tylko jednym z wielu przykładóow nieprzewidywalnych konsekwencji procesu instrumentalizacji kultury. Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej jest w zwiaęzku z t y m „bezpiecznym narzeędziem"? Zapewne wszystko zalezży od tego, kto jaębęedzie stosował. Swiadomoósóc tego, żze ma ona znaczenie, jest jednak kluczem do tego, aby staraóc sieę korzystaóc z niej w rozsaędny - w zglobalizowanym óswiecie sposoób. ó 1 Z listu F r a n z a Boasa d o przyjaciela, A . K ł o s k o w s k a , Wstep do pierwszego antropologii kulturalnej, wydania etnografa polskiego. niemieckiego Rożnorodnosc F.S. wzorow Kraussa. kultury Za: i funkcje [ w : ] R. Benedict, Wzory kultury, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 , s. 28. �292 Uwagi końcowe Zagrozżenia zwiaęzane z brakiem swiadomosci kulturowej i mieędzykulturowej były widoczne chocby podczas ostatnich operacji w Iraku i Afganistanie: niechęec społeczenstwa lokalnego do sił koalicji, najczeęsciej zwiaęzana z brakiem po¬ szanowania jego kultury i tradycji, udzielanie przez ludnosc pomocy partyzan¬ tom, nieumiejęetnosc zrozumienia rożznic, tarc i n a p i ę e c wewnaętrz danych społeczenstw w efekcie doprowadziły do przedłuzżenia działan zbrojnych. Ozna¬ czało to duzżo wyzższe, nizż pierwotnie przewidywano, koszty ludzkie i materialne. Zagadnienie poruszane w niniejszej pracy, oprocz znaczenia naukowego, ma więec niemałe znaczenie praktyczne i społeczne. Jednak w zwiaęzku z tym, zże Polska nie jest obecnie (i najprawdopodobniej nie będzie w najbliższej przyszłosci) krajem, w ktorym odmienne kulturowo grupy etniczne stanowiaę istotnaę liczebnie czeęsc s p o ł e c z e n s t w a , problem ten jest bagatelizowany i marginalizowany. Negatywnie odbija sięe to nie tylko na przygotowaniu polskich żzołnierzy do misji poza granicami kraju, ale w ogole na naszych relacjach z innymi nacjami, chocby w najbliżzszym saęsiedztwie. Mobilnosc wynikajaęca z członkostwa w U n i i Europejskiej, ale rownież z niespotykanych wczesniej możliwosci przemieszczania sieę powoduje, żze Polacy coraz częesciej stykajaęsieę z ludzmi reprezentujaęcymi inne kultury. Zapotrzebowanie na wiedzeę o odmiennych kulturach (edukacjęe mięedzykulturowaę), majaęcaę w efekcie przyniesc możzliwaędo wykorzystania kompetencjęe kulturowaęi swiadomosc mięedzykulturowaę, beędzie stale wzrastało. Zwieększac sięe rownieżz beędzie rola „doradcow ds. kultury": antropologow, kulturoznawcow, psychologowmieędzykulturowych, religioznawcow, socjologow. Pozostałe grupy badaczy społecznych rownieżz nie zostanaę zwolnione z obowiaęzku uwzgleędniania w swoich analizach czynnika kulturowe¬ go, dotychczas słabo obecnego w dziedzinach nauki, niezajmujaęcych sieę kulturaę w g ł o w n y m nurcie badawczym. Paweł Boski, podsumowujaęc swojaę obszernaę ksiaęzżkęe po swięeconaę kulturowym ramom zachowan społecznych, stwierdza: „Nie chodzi (...) o rozszerzanie biurokracji, lecz o adekwatna, odpowiedz na wyzwania, przed ktorymi stanelismy, prezentujac jak dotad wachlarz reakcji od ignorancji i b e z r a d n o ś c i do ignorancji pomieszanej z p e w n o ś c i ą siebie. Dawniej w PRL mielismy ministerstwa przemysłu włokienniczego, chemicznego itp. Minęeły czasy ich przydatnosci. Nadszedł czas na profesjonalne radzenie sobie ze zrożznicowanym kulturowo swiatem" . 2 Profesjonalna o d p o w i e d z i a n a istniejące zapotrzebowanie na wiedze 0 kulturze w wojsku stała sieę koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej. Nie pojawiła sięe ona jednak w prozżni, ale w efekcie szerszych zmian w stosunkach mieędzynarodowych. Staęd teżz nalezżyjaę rozpatrywac w sposob holistyczny 1 zarazem interdyscyplinarny. Probujaęc dokonac takiego w ł a s n i e ujeęcia, przy podsumowaniu rozwazżan podjęetych w niniejszej rozprawie z a d a ł a m sobie cztery pytania: 1) Jak radzimy sobie jako Zachod z i d e a ę r o w n o u p r a w n i e n i a k u l t u r w swiecie rożznorodnosci 2 P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 , s. 610. W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N i Wydaw¬ �293 „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? kulturowej, czyli: czy „ z w r o t k u l t u r o w y " we wspóołczesnych stosunkach mieędzynarodowych nie jest zwrotem przeciwko Zachodowi? 2) Jakaę przyszłoósóc ma przed sobaę „zwrot kulturowy", czyli: jaki zwrot po zwrocie kulturowym? 3) Czy koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej jest właósciwym i skutecznym rozwiaęzaniem problemoów wspóołczesnych operacji prowadzonych przez wielo¬ narodowe siły wojskowe, a zatem: czy istnieje alternatywa dla óswiadomoósci mieędzykulturowej? 4) Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej mozże byóc złotym ósrodkiem mięedzy dotychczasowaę kulturofobiaę a obecnym kulturocentryzmem? „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? Powroót do myóslenia w kategoriach kulturowych na Zachodzie bezpoósrednio wiaęzże sieę z jego porażzkami w dzisiejszej walce o „rzaęd dusz" społecznoósci m i ę d z y n a r o d o w e j . Sekretarz Obrony S t a n ó w Zjednoczonych Donald Rumsfeld na jednym ze spotkanó powiedział: „Gdybym miał wystawiaóc oceny, powiedział¬ bym, zże jako panóstwo prawdopodobnie zasłuzżyliósmy na dwoójęe, lub ewentualnie dwoójeę z plusem, w kwestii tego, jak dobrze radzimy sobie w wojnie idei, któora ma miejsce w dzisiejszym swiecie" . To poczucie kleski znajduje tez swoje odzwierciedlenie w zmianie naukowego dyskursu. Jacek Kowalewski i Wojciech Piasek zauważzajaę: „Antropologizacja dyskursow humanistycznych mozże przejawiac sięe wrozżnej postaci. Jednym z najczeęsciej wskazywanych jej fundamentow jest dosc powszechne dzis przekonanie o utracie przez prawdy nauki zachodniej statusu obiektywnie obowiaęzujaęcych, bowiem z r o d ł e m dogmatyzacji wiedzy zachodniej, wiary w obowiaęzywanie jej uniwersalistycznych przedstawien jest stereotypizacja i kulturowa mitologizacja samej n a u k i " . 3 4 Obserwowana niecheęc do Zachodu, pomieszana z poczuciem fascynacji „zdobyczami cywilizacyjnymi": nowinkami technologicznymi, w o l n y m ryn¬ kiem, mediami, systemem kształcenia, czeęsto modaę czy muzykaę, staje sieę istotnym elementem nie tylko polityki zagranicznej, ale i wewnęetrznej w krajach islamu. Cheęc zmazania przewin w ł a s n e g o s p o ł e c z e n s t w a za „kulturowaę kapitulacjeę" wobec zachodnich wzorcow nowoczesnosci, nieznosne uczucie ciaęgłego ponizżania i upokorzenia obecne w swiecie islamu saę niesłabnaęcaę siłaę napeędowaę do „ b u n t u przeciwko Zachodowi". Staęd zasadne wydaje sieę pytanie, czy „zwrot kulturowy" w stosunkach mięedzynarodowych, w ł a s n i e z perspektywy swiata islamu, nie jest w jakiejs częesci „ z w r o t e m antyzachodnim", co majaętakzże ukazywac h a s ł a skandowane na ulicach i placach Egiptu, Tunezji, Libii, Jordanii, 3 W y p o w i e d z z d n i a 27 marca 2 0 0 6 w o d p o w i e d z i na pytanie zadane po p r z e m o w i e n i u D o n a l d a Rumsfelda w A r m y W a r College, Carlisle Barracks. Za: T.F. M e t z , M . W . Garrett, J.E. H u t t o n , T . W . Bush, Massing Information 4 J. Operations, Kowalewski, Antropologizowanie Effects in the Information Domain. A Case Study in Aggressive „ M i l i t a r y R e v i e w " maj-czerwiec 2006, s. 2. W. Piasek, Wprowadzenie, humanistyki. Zjawisko [ w : ] J. - proces - perspektywy, W a r m i ó s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2 0 0 9 , s. 7-8. Kowalewski, W. Piasek (red.), Instytut Filozofii Uniwersytetu �294 Uwagi koncowe Bahrajnu i innych krajóow, doóswiadczajaęcych tzw. arabskiej wiosny ludoów. Choóc niektóorzy badacze w „arabskim przebudzeniu" poszukujaę dowodu na uniwersalnoósóc wartoósci stworzonych na Zachodzie, podkreóslajaęc, zże społeczenóstwa arabskie domagajaęsięe „wolnoósci", „ d e m o k r a c j i " , „godnoósci", to jednak rdzeniem postulatóow nie jest wolnoósóc słowa, ale wolnoósóc od biedy i braku perspektyw, zwłaszcza dla młodych ludzi, któorzy dzieęki n o w y m mediom wiedzaę, żze mozżna zżyóc inaczej. Postulaty te połaęczone saę ze skrajnaę niechęeciaę wobec przywoódcóow, postrzeganych jako „pachołki Zachodu", „ m a r i o n e t k i USA" etc., a więec powielajaęcych odrzucanaę przez społeczenóstwa postawęe podległoósci. W ten sposóob postulaty te nie tyle i nie tylko saę zwiaęzane z potrzebaę prze¬ strzegania praw człowieka, ile z potrzeba „pojscia w ł a s n a droga,", niezależna od i n t e r e s ó w Zachodu, droga, ktora zostanie okreslona i wybrana przez społec z e ó s t w o m u z u ł m a ó s k i e , a nie przez autorytarnych przywódców, działających zgodnie z geopolitycznymi kalkulacjami. Droga, ktoóra przede wszystkim zapewni ludziom prace i dostatnie zżycie - ale w zgodzie z w ł a s n y m i tradycjami kulturowymi. Dżzalal Al-e A h m a d uwazża wrecz, żze podział na Wschoód i Zachóod ma znaczenie nie tyle geopolityczne, ile ekonomiczne właósnie: kraje Zachodu stworzyły maszyny , k t ó r e nastepnie zniewoliły Wschod, czyniac z niego jedy­ nie dostarczyciela okreslonych z a s o b ó w (obejmujacych jednak nie tylko rope naftowa czy rudy zżelaza, ale takzże sztuke, legendy, mity, aksjomaty) . Samym pojeciom „wolnoósci", „demokracji", „godnoósci" nadawane jest wiec odmienne znaczenie od tego, ktoóre zdazżyło sie zakorzenióc na Zachodzie. Powierzchowne odczytywanie przez zachodnie media t r a n s p a r e n t ó o w n a manifestacjach mozże rodzióc wrazżenie, izż społeczenóstwa muzułmanóskie domagaja sie wprowadzenia wartoósci wywodza cych sie z miedzynarodowego rezżimu praw człowieka, ktoóre Zachoód od dawna lansuje jako „ u n i w e r s a l n e " . Tymczasem to, co rzeczywióscie m o g ł o b y pretendowaóc do uniwersalnoósci, to fakt, izż wiele k u l t u r i cywilizacji r o z w i n e ł o jakaós koncepcje wartoósci i godnoósci człowieka. Nie mozżna jednak utozżsamiaóc tego z załozżeniem uniwersalnoósci faktu, izż to jednostki sa „ p o d m i o t a m i praw", gdyzż ta konstrukcja myóslowa jest typowo europejska . 5 6 7 8 5 C h o d z i o rewolucje p r z e m y s ł o w a , o d c z a s ó w k t o r e j w i d z i o n z m i a n e w relacjach do tej p o r y p a r t n e r s k i c h , jesli c h o d z i o w y m i a n e k u l t u r a l n a i h a n d l o w a , na korzysc przewagi, jaka dzieki „ m a s z y n o m " odpowiedzi z d o b y w a Z a c h ó d . A . E r d t , Od okcydentozy na zachodnią uwarunkowania ekspansje, rozwoju w Azji do okcydentalizmu. [ w : ] K . G ó r a k - S o s n o w s k a , J. Jurewicz i Afryce, (red.), Iranskie Kulturowe W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ó d z 2010, s. 43. 6 Za: A . E r d t , op.cit., s. 43. 7 W y w o d z i sie to z przyjecia, iżz s t w o r z o n a w E u r o p i e koncepcja „ p r a w a naturalnego", na ktoórej opiera sie idea u n i w e r s a l i z m u p r a w c z ł o w i e k a , tezż jest u n i w e r s a l n a . Z tego tezż w z g l e d u , po przyjeciu w 1948 Powszechnej Deklaracji Praw C z ł o w i e k a , Amerykaónskie T o w a r z y s t w o A n t r o p o l o g i c z n e w y d a ł o oficjalne stanowisko, o d r z u c a j ą c e jej u n i w e r s a l i s t y c z n y charakter. 8 Por. C h . B r o w n , Prawa swiatowej. Wprowadzenie człowieka, [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), Globalizacja do stosunkow międzynarodowych, skiego, Krakoów 2008, s. 854. polityki Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloó- �295 „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? O ile jeszcze do niedawna podwazżanie uniwersalizmu tych praw nie było szczegolnie widoczne, o tyle po 11 wrzesnia, kiedy doszło do bardzo silnego powiaęzania kwestii praw człowieka z promowaniem demokracji i „walkaę z terroryzmem", nastaępiło osłabienie przekonania o niepodwazżalnosci dogmatu uniwersalizmu praw człowieka. W y m u s i ł o to zadawanie pytan o to, czy ideolo¬ gia praw człowieka nie maskuje w rzeczywistosci uprzywilejowania zachodnich koncepcji politycznych . 9 Prowadzone od ponad dziesięeciu lat badania Larbi Sadiki pokazujaę, zże demokracja na wzor zachodni nie jest mozżliwa do wprowadzenia w krajach, w ktorych struktura społeczna utkana jest z tozżsamosci kastowych, plemien¬ nych, klanowych i to one, a nie panstwo, saę pierwszym poziomem identyfikacji (odwrotnie nizż w wielu s p o ł e c z e n s t w a c h Zachodu, gdzie grupa narodowa jest istotnym, wreęcz podstawowym punktem odniesienia) . Pojęeciu „demokracji" nadawane jest bowiem odmienne znaczenie w zależznosci od regionu swiata, w ktorym sięe znajdujemy. O ile sama idea jakiejs formy partycypacji społecznej w rzaędach istnieje prawie na całym swiecie, o tyle wypełnienie tresciaę pojęecia „demokracja" nie dokonuje się automatycznie z „ k u b k a Z a c h o d u " . Co więcej, upatrujaęc w systemie demokratycznym (w jego ujeęciu zachodnim) jedynej szansy na realizacjeę praw człowieka w ich zachodnim rozumieniu, nie dostrzega sieę tego, zże w w y n i k u „ d e m o k r a t y c z n y c h " w ł a s n i e wyborow dojsc m o z ż e d o przekazania władzy ugrupowaniom, ktore wprowadzaę ograniczenia (w zachod¬ n i m rozumieniu tego słowa) w takich dziedzinach praw człowieka, jak np. rownouprawnienie kobiet, prawo do edukacji etc. Naiwne upatrywanie w demokracji „leku na całe z ł o " nie ma więec pokrycia w d ł u g o t e r m i n o w y c h analizach konsekwencji takich wyborow. Społeczenstwa te nie muszaę bowiem „dojrzewac do demokracji" (tak jak częesto prezentuje to Zachod), ale potrzebujaę szansy na odzyskanie lub zdobycie własnej tożzsamosci, ktora pozwoli i m stworzyc swoj model partycypacji społecznej w rzaędach - i na swoich zasadach. Zbigniew Brzezinski zauwazża wreęcz profetycznie w stosunku do wydarzen 10 11 9 Ibidem, s. 856. N i e c h o d z i t u t y l k o o p r o m o w a n i e o k r e s l o n y c h koncepcji p o l i t y c z n y c h , ale rowniezż okreslonej w i z j i r o l i k o b i e t y i meężzczyzny, co zaczaęł demaskowac dyskurs feminis¬ tyczny, zwracajaęc uwagęe na stereotypowe p r z y p i s y w a n i e r o l , a w r a z z t y m takżze p r a w w ramach i d e o l o g i i p r a w c z ł o w i e k a , majaęcej p r o m o w a c , n a w e t w d o k u m e n t a c h przeznaczonych do e l i m i n a c j i d y s k r y m i n a c j i k o b i e t - p a t r i a r c h a l n y m o d e l r o d z i n y . Z o b . n p . S.M. O k i n , Feminism, Women's Human Rights and Cultural Differences, [ w : ] U . Narayan, S. H a r d i n g (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, Bloomington and Indianapolis 2000. 1 0 L . Sadiki, The Search for Arab Democracy, C. H u r s t & Co., L o n d o n 2 0 0 4 . Z o b . r o w n i e ż : R. B r y n e n , B. Korany, P. N o b l e (red.), Political Liberalization and Democratiziation in the Arab World: Theoretical Perspectives, t . 1, L y n n e Riener Publishers, Boulder C O 1995; M . Browers, Democracy and Civil Society in Arab Political Thought. Transcultural Possibilities, Syracuse U n i v e r s i t y Press, Syracuse 2006. 1 1 R u t h Benedict w jednej z n a j s ł y n n i e j s z y c h w ogole prac a n t r o p o l o g i c z n y c h Wzorykultury z 1934 r o k u stosuje metaforęe „ k u b k a " w opowiesci o Indianach, k t o r y c h k u b e k (jako metafora z r o d ł a k u l t u r y ) r o z b i ł sięe za sprawaę b i a ł e g o c z ł o w i e k a . �296 Uwagi koncowe w krajach arabskich z poczaętku 2011 roku: „(... ) tak naprawdeę, to w ł a s n i e godnosci, a nie wolnosci, łakna ludzie - dzis politycznie przebudzeni i swiadomi swoich nierownosci - na całym swiecie. Chcaę godnosci egzystencji; godnosci wynikajaęcej staęd, zże możzna dac sensownaężzyciowaę szansęe swoim dzieciom; godnosci, płynaęcej z szacunku otrzymywanego od innych, w t y m szacunku dla ich kultury i r e l i g i i " . Jednoczesnie nalezży zauwazżyc paradoksalnaę konsekwencjeę idei rownouprawnienia kulturowego. W swiecie, w ktorym ze wzglęedow politycznych i historycznych nie mozżna juzż mowic o „rasach" - w „bezpieczny" sposob mowimy o „ k u l t u r a c h " . Co nie zmienia faktu, zże dyskurs kulturalistyczny pro¬ wadzi na te same manowce: zesencjalizowane, rownouprawnione i jakzże „ i n d y w i d u a l n e " kultury zamiast do partnerskiego dialogu zaczynajaędaęzżyc do separacji, budowania m u r o w i wycofywania sięe z prob porozumienia - pragnaęc zarazem przeciezż tylko „ p o s z a n o w a n i a odręebnosci i specyfiki" samych siebie. Prawo do zżycia we własnej kulturze staje sieę zatem argumentem na rzecz walki i wojny, toczonej w imieę zachowania tejzże kultury własnie. Emancypacja kulturowa całego swiata, ktory odrzuca dzis jednoznacznie prymat Zachodu, jest zatem z jednej strony szansaę dla dotychczas ucisnionych, z drugiej zas pułapkaę, w ktorej odnajdujemy dobrze znane Herderowskie monady, tworzaęce „zwarte i zamknieęte całosci, jednolite wzory myslenia i zachowan, ktorych nosicielami saę ludzie zżyjaęcy we wzgleędnie homogenicznych s p o ł e c z n o s c i a c h " . Rownouprawnione i zreifikowane kultury zostajaę zwolnione z obowiaęzku komunikowania sieę, gdyżz - tak jak rzeczy - majaę prawo dbac o swojaę nieprzenikalnaę odręebnosc. 12 13 Jaki zwrot po „zwrocie kulturowym"? Użzywajaęc metafory, mozżna powiedziec,zże w latach 90. X X wieku doszło do otwarcia puszki Pandory z kulturaę. Konsekwencje tej zmiany bęedaę prawdo¬ podobnie odczuwalne przez całaę pierwszaę połowęe X X I wieku. W odniesieniu do wielonarodowych operacji wojskowych słynne, wreęcz banalne juzż dzisiaj zdanie-hasło, uzżywane na okreslenie przewagi partyzantki talibskiej: „ W y macie zegarki, my mamy czas" - ukazuje z całaę siłaę zmniejszajaęce sieę znaczenie prze¬ wagi technologicznej (zegarek\) nad kwestiami niematerialnymi (czas). W ta¬ kiej sytuacji zasadniczaę roleę odgrywa własnie czynnik kulturowy, przesaędzajaęcy o koniecznosci „dozbrojenia" zżołnierzy w swiadomosc kulturowaę i mieędzykulturowa. Narzędzie to nie powinno byc jednak celem samym w sobie (swoista kulturowa poprawnoscia, r ó w n i e j a ł o w a jak polityczna poprawnosc), lecz srodkiem do celu, j a k i m jest przywrocenie bezpieczenstwa i mozżliwosci roz- 1 2 Z . B r z e z i n s k i , B. Scowcroft, Ameryka politycznym, 1 3 i swiat. Rozmowy o globalnym przebudzeniu W y d a w n i c t w o A H A , Ł o d z 2009, s. 272. M . B u c h o w s k i , Antropologiczne klęska wielokulturowosci?, kłopoty z wielokulturowoscia, [ w : ] H . M a m z e r (red.), Czy W y d a w n i c t w o Fundacji H u m a n i o r a , Poznan 2008, s. 16. �Jaki zwrot po „zwrocie kulturowym"? 297 woju - z poszanowaniem lokalnych n o r m kulturowych - w panóstwach naznaczonych wieloletniaę przemocaę, biedaę i brakiem perspektyw dla ludnoósci cywilnej. Co zostanie ze „zwrotu kulturowego"? Odpowiedóz nie jest prosta. Wydaje sieę, zże „zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych ma przed sobaę jeszcze długaę i ciekawaę drogeę. Pozostaje jednak pytanie, czy „zwrot kulturowy" w wojsku, po poczaętkowym olbrzymim sukcesie, skonóczy sieę, gdy tylko pojawiaę sieę konflikty odmienne od tych w Iraku i Afganistanie. Ich w p ł y w na dokona¬ nie sięe „ z w r o t u kulturowego" jest zasadniczy choócby ze wzgleędu na ogromnaę liczbeę zaangazżowanych w ich przebieg panóstw i sił zbrojnych. Pozostaje t y m samym pytanie, czy Irak i Afganistan saę wzorcowym p r z y k ł a d e m „nowych wojen", ktore powtarzac sie b ę d a w X X I wieku, czy też dosc specyficznymi przykładami operacji, ktoóre niekoniecznie muszaę wyznaczaóc jednolity trend. Badania nad specyfikaę nowych wojen zdajaę sieę potwierdzaóc,zże mozżna jednak moówióc o pewnym trendzie, któory trwaóc beędzie dłuzżej nizż operacja w Afga¬ nistanie. Wspóołczesne konflikty zbrojne coraz czeęósciej nalezżaę bowiem do konfliktów asymetrycznych, naznaczonych obecnoscia rożnych grup nieregular¬ nych, partyzantoów, terrorystóow etc. Poznanie ich motywacji, wartoósci i zasad, relacji ła cza cych ich z danym społeczenóstwem ma ogromne znaczenie. Choóc trudno w t y m momencie wyrokowaóc o przyszłoósci „ z w r o t u kulturo¬ wego" w wojsku, gdyzż w wielu armiach (jak choócby w Wojsku Polskim) nawet sie jeszcze na dobre nie rozpocza ł (choóc widaóc pierwsze zmiany w t y m kie¬ runku), to jednak prognozowanie przyszłoósci samej koncepcji óswiadomoósci miedzykulturowej jest juzż nieco łatwiejsze. Nalezży spodziewaóc sie, żze zostanie ona w ciagu najbliższych lat wdrozona w system szkoleó wiekszosci liczacych sie armii na óswiecie. Takie prognozy uzasadniaja działania podjete zaroówno w armii Stanóow Zjednoczonych, jak i siłach zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec, Holandii, Australii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Roównoczeósnie - co mozże okazaóc sie paradoksalnie pozytywne z czysto utylitarno-wojskowego p u n k t u widzenia - nie stanie sie ona dominującym paradygmatem myslenia o zaangazżowaniu w operacje poza granicami kraju, ale czeóscia szerszej zmiany, j a k a s a n a p r z y k ł a d Comprehensive Approach czy Effects-Based Approach to Operations. Pułapka, w jakiej jednak koncepcja swiadomosci miedzykulturowej znalazła sieę od samego poczaętku, jest fakt, zże armie uczaęce sięe o innych kulturach, uczaę sięe o nich - d o s ł o w n i e i w przenoósni - jak o rzeczach w rodzaju nowego typu broni. Uczenie sięe kultury w taki właósnie sposoób powoduje zaroówno pisanie „łopatologicznych instrukcji obsługi kultury", jak i ich stosowanie w praktyce. Dowodzaę tego konstrukcje schematoów, diagramóow i ankiet, majaęcych oswoióc i ułatwióc poznanie kultur obcych dla zżołnierzy. Dynamiczne, zmienne i wymykajaęce sieę generalizacjom procesy społeczne wpychane saę - jak przedmioty - do wygodnych pudełek, przepisywane na proste i wygodne karty informacyjne. Brakuje czasami jeszcze tylko tego, by zamknaęóc je w muzealnych gablotkach, z ktoórych możzna by je wyciaęgaóc w momencie wyjazdu w „teren �298 Uwagi koncowe z p u d e ł e c z k a " zgodnie z h a s ł e m : „w razie potrzeby zbic szybkeę". Nowe kulturowe sytuacje, w jakich z n a j d u j a ę s i e ę m i e s z k a n c y t e r e n o w o b j ę e t y c h działaniami wojennymi, takzże przez kontakt z wielonarodowymi siłami wojsko¬ w y m i , pozostajaę częesto niezauwazżone, a zmiana kulturowa, ktoraę generuje sytuacja wojenna, zignorowana. Czy jednak jest inna, lepsza metoda na zdoby¬ wanie wiedzy o kulturze przez wojsko? Czy istnieje alternatywa dla koncepcji świadomości międzykulturowej? Aby odpowiedziec na to pytanie, należzy najpierw zdefiniowac znaczenie tej koncepcji: przeanalizowac, czy jest to znaczenie istotne, czy tezż marginalne dla powodzenia operacji. W s w i e t l e przedstawionych w rozprawie wynikow badan ieksperymentow zasadne jest rozpatrywanie swiadomosci mięedzykulturowej jako obejmujaęcej trzy elementy: (a) swiadomosc własnej kultury, (b) swiadomosc kultury partnera/ partnerowkoalicji, (c) swiadomosc kultury srodowiska operacyjnego (ludnosci lokalnej, przeciwnika działajaęcego na terenie zamieszkiwanym przez teę ludnosc). Na poziomie politycznym koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej pomaga więec w znalezieniu wspolnie zaakceptowanego rozumienia sytuacji przez partnerow koalicji. Na poziomie strategicznym jest niezbęedna do przygotowania armii do działan w nieznanym srodowisku oraz zdefiniowania narzęedzi i metod wspołpracy, na poziomie operacyjnym pomaga wspierac efektywnosc prowadzo¬ nych działan (np. dzieki stworzeniu miejsca dla działalnosci d o r a d c o w d s . kulturowych), a na poziomie taktycznym pomaga w wybraniu najlepszej drogi osiaęgnięecia celu bez niepotrzebnych strat czasu, ludzi i srodkow. W odniesieniu do poziomu politycznego wdrozżenie koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej możze pozwolic rowniezż na pełniejszaę realizacjęe zobowiaęzan mieędzynarodowych, sformułowanych w wielu rozżnych konwencjach, zalece¬ niach, apelach etc. Bioraęc za przykład tylko ostatniaę Konwencjeę UNESCO orozżnorodnosci kulturowej (z 2005, w e s z ł a w zżycie w 2007, Polska jest jej stronaę), odnajdujemy w preambule, zżerożznorodnosc kulturowa: jest niezbęedna dla pokoju i bezpieczenstwa w skali lokalnej, krajowej i mieędzynarodowej; jest wazżna dla pełnej realizacji praw człowieka i podstawowych wolnosci; istnieje potrzeba uwzgleędnienia kultury jako elementu strategicznego narodowych i mieędzynarodowych polityk rozwojowych oraz mieędzynarodowej wspołpracy na rzecz rozwoju. Swiadomosc mieędzykulturowa jest jednak powiaęzana nie tylko z koncepcjaę rożznorodnosci kulturowej, ale rowniezż z koncepcjaę dziedzictwa kulturowego, ktore powinno byc traktowane z powagaę i szacunkiem podczas wszelkich operacji wojskowych czy humanitarnych, a takżze koncepcjaę dialogu mieędzyk u l t u r o w e g o promowanego obecnie przez O N Z i obejmujaęcego dialog mieędzyreligijny. Jest podstawaę do efektywnej komunikacji mieędzykulturowej i jako taka nie mozże byc ignorowana. �Czy istnieje alternatywa dla koncepcji świadomości międzykulturowej? 299 Odnoszaęc sieę do poziomu strategicznego, nalezży zauwazżyc,zże kultury krajow, wspołpracujacych w ramach koalicji czy sojuszy wojskowych, roznia się mięedzy sobaę w wielu wymiarach: od kultury strategicznej przez systemy wartosci, stosunki społeczne na poziomie relacji mieędzy poszczegolnymi jed¬ nostkami, na poziomie rodziny oraz na poziomie instytucji i szerszych grup. Ignorowanie tego typu rożznic w procesie budowania koalicji możze prowadzic do zasadniczych błęedow, ktorych skutki mogaę byc powazżne i dalekosieężzne, z klęeskaę misji włacznie. Aby osiagnaó własciwy poziom zaufania pomiedzy członkami koalicji/sojuszy, niezbeędna jest więec wzajemna, podstawowa wiedza o cechach i priorytetach kulturowych wszystkich zaangażzowanych stron: dlatego zże musimy rozmawiac z drugaę stronaęi jaę rozumiec, a takżze dlatego żze istniejaę realne i praktyczne zagrożzenia, zwiaęzane z p o p e ł n i a n i e m błeędow w komunika¬ cji mieędzy partnerami koalicji. Z praktycznego, wojskowego p u n k t u widzenia chodzi takżze o to, żzeby żzołnierz jadaęcy na misje (a w s p o ł c z e s n e misje majaę charakter mieszany i łaęczaę sieę w nich funkcje wojskowe z rozwojowymi, humanitarnymi i wspierania pokoju) wiedział, jakich zachowan unikac, by nie pogłeębiac tragicznego, wojennego położenia miejscowej ludnosci. To bowiem zwykli zołnierze beda musieli stawiac czoło codziennosci w nieznanym i m srodowisku i to własnie oni ponoszaę odpowiedzialnosc za obraz sił koalicyjnych w społeczenstwie. Czasami jeden ich błaęd m o z ż e m i e c g ł e ę b o k i e i d ł u g o f a l o w e konsekwencje. Brak swiadomosci mieędzykulturowej p o w o d o w a ł i beędzie powodowac tragiczne w skutkach, a wynikłe z niezrozumienia rożznic kulturowych straty, przede wszystkim niepotrzebnaę utrateężzycia ludnosci cywilnej, ale takzże tworzenie bezsensownych i nieprzystajaęcych do realiow kulturowych danego kraju projektow pomocowych czy wreszcie nieumiejęetnosc skutecznego zapewnienia bezpieczenstwa i pokoju, a nawet kleęskęe administrowania procesu pojednania pokonfliktowego. Ważzne jednak jest przy tym, by nie zadowalac sieęswiadomosciaę mieędzykulturowaę na poziomie taktycznym. Jej obecnosc na poziomie operacyjnym beędzie rownie, jesli nawet jeszcze nie bardziej, istotna. Jej brak na poziomie strategicznym i politycznym moze zas zniweczyc każda celowosc i sens podjeętych działan na najnizższym, taktycznym poziomie. Wydaje sieęwieęc, żze na razie nie ma alternatywy dla koncepcji swiadomosci miedzykulturowej, ktora pozwoliłaby u n i k n a ó zagrożen wiażacych się z brakiem rozpoznania s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o terenu operacji - nawet przy wszystkich złozżonych zastrzezżeniach, wynikajaęcych z u ł o m n o s c i procesu jej nauczania. Jej wdrozżenie ma wieęc istotne znaczenie na wielu płaszczyznach i poziomach, wykraczajaęc daleko poza cele czysto wojskowe i majaęc w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e srodowiska mięedzynarodowego. Brak powodzenia działan zbrojnych w Iraku i Afganistanie w y m u s i ł dostrzezżenie znaczenia innych nizż militarne instrumentow do zwycieęstwa. Bez zrozumienia jednak tego, zże konflikty oraz idaęce za n i m i klęeski operacji zostały w y w o ł a n e błeędami politycznymi i strategicz¬ nymi, koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej wdrozżona na najnizższym, taktycznym poziomie, bęedzie miała ograniczonaę wartosc. Pozostaje pytanie, �300 Uwagi koncowe czy jej wdrożzenie nie grozi kolejnaę skrajnoósciaę: popadnięeciem w kulturocentryzm? Kulturofobia czy kulturoceńtryzm? Wydaje sięe, zże proóba znalezienia złotego ósrodka mieędzy dotychczasowaę „kulturofobiaę" a obecnym kulturocentryzmem jest jedynym rozsaędnym kierunkiem interpretacyjnym. Jednoczeósnie należzy dostrzec specyficzne „zużzycie sięe" samego pojęecia kultury. James Clifford pisze: „Możze byóc prawdaę, żze pojeęcie kultury juzż swoje odsłużzyło" , a niektoórzy antropologowie uwazżajaę, żze dziós słuzży ono tylko do potęegowania roóżznic i budowania nowych hierarchii, stajaęc sięe - na nowo - narzeędziem dominacji, w zwiaęzku z czym nalezżałoby zaczaęóc „pisaóc przeciwko k u l t u r z e " . Badawcza rezygnacja z tego pojeęcia nie doprowadzi jednak do jego wymazania z żzycia społecznego i stosunkóow mieędzynarodowych, pozostaje nam zatem nadal próobowaóc sięe z n i m „zaprzyjaóznióc". Badacze procesu kulturyzacji nauk humanistycznych deklarujaę: „Wierzymy, żze wyobraóznięe teoretycznaę, bęedaęcaę fundamentem procesu antropologizacji dziedzin humanistyki jednak mozżna uwspoólniaóc przez interdyscyplinarny dialog. Jak przekonywał przy t y m Michaił Bachtin, w dialogu nie musimy zatracaóc swej odreębnoósci, mozżemy, pozbywajaęc sieę ciaęzżaęcych stereotypóow, rozpoznawaóc i zmieniaóc siebie nawzajem w granicach istniejaęcych systemoów dyscyplinarnych tożzsamoósci. Aprobujaęc antropologizowanie dyskursóow huma¬ nistyki, warto teżz pamieętaóc słowa wielkiego rosyjskiego humanisty wypowie¬ dziane u kresu jego życia: «Nie ma co obawiac się eklektyzmu: dla nauki stopienie wszystkich tendencji w jednaę oznaczałoby ósmieróc (gdyby nauka była ósmiertelna). I m wieęcej podziału (pod warunkiem zżesaęone przeprowadzone bez zawisci), t y m lepiej. Bez awantur na g r a n i c a c h » " . Aby uniknaęóc tych sporóow, baędóz zarzutoów o „kulturofilieę" czy „kulturocentryzm", nalezży podkreóslióc,izż sama óswiadomoósóc mięedzykulturowa nigdy nie jest jedynym i rozwiaęzujaęcym wszystkie problemy narzeędziem podczas operacji wojskowych. Jej lekcewazżenie jednak mozże byóc tak samo groózne, jak braki w wyposazżeniu czy przestarzała technologia. Trawestujaęc Helen Mears, pis z a c ą w Mirror for Americans: Japan (1948) także o tym, ż e m ó w i a c o „Innych", moówimy tak naprawdeę najwieęcej o nas samych, mozżna zauwazżyóc,żzeze swiadomoscia międzykulturowe jest tak jak z władza, - jej nadmiar jest tak samo niebezpieczny jak niedobor... 14 15 16 17 1 4 J. C l i f f o r d , The Predicament ofCulture, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1988, s. 274. Cyt. podajęe w t ł u m a c z e n i u M . Buchowskiego, Antropologiczne 1 5 Tak m . i n . Lila Abu-Lughod. 1 6 J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, kłopoty, op.cit., s. 22. Ibidem. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), op.cit., s. 9. 1 7 With power, however, too much can be as dangerous as too little. Americans: Japan, H o u g h t o n - M i f f l i n , B o s t o n 1948, s. 7. H . Mears, Mirror for �Ańeks 1 1. Thomas E. Lawreńce, 27 Articles (27 Artykułów), 1917 Ponizższe notatki zostały ułozżone w formie przykazan dla więekszej przejrzystosci i by łatwiej było zapamięetac ich słowa. Saę to jednak tylko moje wnioski, pojawiajaęce sieę stopniowo, gdy p r a c o w a ł e m w Hidzżazie , a teraz zostały prze¬ lane na papier na podobienstwo dobrze ujezżdżzonych koni, ktore w arabskich armiach daje sieę rekrutom. Rady te maja zastosowanie jedynie do Beduinow; ludzie z miasta czy Syryjczycy wymagajaę całkowicie innego traktowania. Nie nalezży tych wskazowek stosowac w jakichkolwiek innych sytuacjach. Obcowanie z Arabami z Hidzżazu jest sztukaę, a nie naukaę, z wyjaętkami i bez żzadnych oczywistych reguł. Jednoczesnie trafiła sieę d o s k o n a ł a okazja; szarif nam ufa i dał nam tęe samaę pozycje (w swym rzadzie), jaka Niemcy chcieli uzyskac w Turcji. Jeżeli bedziemy postęepowac taktownie, możzemy zachowac jego przychylnosc i wykonywac n a s z a ę p r a c ę e , a l e b y o d n i e s c sukces, m u s i m y uzżyc wszelkich srodkow i umiejeętnosci, jakie tylko posiadamy. 2 1. Miej sieę na bacznosci przez pierwszych kilka tygodni. Zły poczaętek cieęzżko odpokutowac, a Arabowie formułujaę swe saędy o ludziach na podstawie zachowan i cech zewneętrznych, ktore my ignorujemy. Kiedy uda ci sieę dotrzec do wewneętrznego kreęgu plemienia, mozżesz zachowywac sięe, jak zechcesz, i posteępowac w e d ł u g w ł a s n e g o uznania. 1 T.E. Lawrence, 27 Articles, „ T h e A r a b B u l l e t i n " , 20 sierpnia 1917. Tłum. Schreiber, konsultacja i k o r e k t a dr M a r t a W o z n i a k ( U n i w e r s y t e t Ł o d z k i , Katedra Hanna Bliskiego W s c h o d u i A f r y k i P o ł n o c n e j ) . Z a d o g ł e b n a i rzetelna p o m o c dr M a r t y W o z n i a k a u t o r k a pragnie przekazac szczegolne wyrazy wdzieęcznosci. 2 W a n g i e l s k i m oryginale: Hejaz. A r a b . Al-Hidzzaz jest r e g i o n e m h i s t o r y c z n y m w A r a b i i ; jego stolicaę jest Dżzudda, zas roleę g ł o w n e g o m i a s t a p e ł n i M e k k a . Okreslany ZiemiaęSwięetaę m u z u ł m a n o w . T.E. Lawrence p r z y b y ł t a m z szarifem, t j . władcaę M e k k i na czele. w 1916, p o t e m u t w o r z o n o k r o l e s t w o Hidzżazu �302 Aneks 3 2. Dowiedz sięe najwieęcej jak to mozżliwe o szarifach i Beduinach. Poznaj ich rodziny, klany, plemiona, przyjacioł i wrogow, ponadto ich studnie, wzgorza i drogi. Rob to przez słuchanie i dowiadywanie sięe przez posrednikow. Nie stawiaj pytan. Staraj sieęmowic w ich dialekcie arabskim, a nie w swoim. Dopoki nie bęedziesz rozumiał wszystkich ich aluzji, dopoty unikaj wdawania sięe w pogłęebione rozmowy, w przeciwnym razie wszystko popsujesz. Na poczaętku zachowuj sięe w sposob formalny, nawet nieco sztywny. 3. W swojej działalnosci wspołpracuj jedynie z dowodcaę armii, kolumny lub jednostki, w ktorej służzysz. Nigdy sam nie wydawaj n i k o m u rozkazow, zachowuj swoje wskazowki albo rady dla dowodcy niezależznie od tego, jak wielka byłaby pokusa (ze wzglęedu na efektywnosc) bezposredniej w s p o ł pracy z jego p o d w ł a d n y m i . T w o i m zadaniem jest doradzac, a twoje rady powinny trafiac wyłaęcznie do dowodcy. Niech widzi, żze to jest twoja kon¬ cepcja wypełniania tych o b o w i a ę z k o w i ż z e t o o n m a b y c w y ł a ę c z n y m wykonawcaę waszych wspolnych planow. 4. Zdobaęd z i utrzymaj zaufanie swojego dowodcy. Umocnij jego prestizż swoim kosztem, jesli m o ż e s z - zanim zrobia to inni. Nigdy m u nie odmawiaj ani nie krytykuj jego planow, ale dbaj o to, aby w pierwszej kolejnosci przedstawiał je wyłaęcznie tobie. Zawsze akceptuj jego pomysły, a po udzieleniu p o c h w a ł y zmien je nieznacznie, uwzgledniajac jego sugestie, chyba ze nie sa całkowicie zgodne z twojaę opiniaę. Kiedy jużz osiaęgniesz ten stan, staraj sięe go utrzymac, zachowaj scisłaę kontroleę jego p o m y s ł o w i wdrazżaj je tak stanowczo, jak tylko mozżliwe, ale potajemnie, tak zże każzdy oprocz niego (i to nie wprost) beędzie miec swiadomosc twojej presji. 5. Pozostawaj w kontakcie ze swoim dowodca tak długo i dyskretnie, jak to tylko mozżliwe. Mieszkaj z n i m , tak abys w czasie posiłku czy przy audiencji mogł byc wsposob naturalny obecny w jego namiocie. Formalne wizyty odbywane w celu udzielania porad nie saę tak dobre jak nieustanne poddawanie p o m y s ł o w w trakcie zwyczajnej rozmowy. Kiedy obcy szejk przychodzi po raz pierwszy, aby przysieęgac wiernosc ioferowacswoje usługi, opusc namiot. Jezżeli jego pierwszym wrazżeniem bęedzie zazżyłosc obcokrajowca z szarifem, mozżetowyrzaędzi c Arabowi [twojemu dowodcy] wiele krzywdy. 6. Unikaj zbyt bliskich relacji z podkomendnymi ekspedycji. Ciaęgłe obcowanie z n i m i uczyni niemozżliwym wykraczanie poza instrukcje, ktore arabski 3 W t y m kontekscie szarifowie (ang. Ashraf) to liczba m n o g a o d s ł o w a s z a r i f ( a n g . Sherif), po arab. szlachetny, czyli t y t u ł u uzżywanego przez p o t o m k o w P r o r o k a M u h a m m a d a . Zwykle m i a n e m szarifow okre sla sieę p o t o m k o w Proroka, pochodzaęcych o d jego w n u k a Al-Hasana, w odrozżnieniu o d sajjidow - p o t o m k o w innego w n u k a P r o r o k a ( A l - H u s a j n a ) . Szarifowie cieszaę sięe w swiecie m u z u ł m a n s k i m szczegolnymi wzgleędami, a w k l a s y c z n y m i s l a m i e u p r z y w i l e j o w a n a ę grupeę społecznaę. Za: J. D a n e c k i , Kultura Szkolne i Pedagogiczne, W a r s z a w a 1997, s. 180. islamu. Słownik, stanowili Wydawnictwa �1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułow), 1917 303 dowodca dał i m zgodnie z twojaę radaę, a to z kolei ujawni jego słabosc i w konsekwencji zniszczy rownieżz ciebie. 7. Traktuj zastęepcow dowodcy swojej jednostki nieco lekcewazżaęco. To jest sposob na utrzymanie sięe ponad ich poziomem. Traktuj dowodcęe, jeżzeli to szarif, z szacunkiem. Odwzajemni twoj stosunek, co sprawi, zże we dwoch beędziecie gorowac nad resztaę. Pierwszenstwo to bardzo istotna kwestia wsrod Arabow i musisz go przestrzegac. 8. Idealna pozycja dla ciebie, to: jestes obecny, ale pozostajesz niezauwazżony. Nie badó zbyt zażyły, zbyt widoczny czy też zbyt gorliwy. Unikaj zbyt d ł u g i e g o lub zbyt częestego identyfikowania z j a k i m k o l w i e k szejkiem plemiennym, nawet gdy jest dowodcaę twojej ekspedycji. Aby wykonywac swojaę praceę, musisz byc ponad zazdrosciaę; utracisz prestizż, gdy beędziesz kojarzony z jakims [ k o n k r e t n y m ] plemieniem lub klanem i ich nieuniknio¬ n y m i wasniami. Szarifowie saę ponad krwawymi wasniami i lokalnymi rywalizacjami; to oni wyłaęcznie kształtujaę zasadeę jednosci wsrod Arabow. Pozwol więec, aby twoje imieę było kojarzone z imieniem szarifa i dziel sięe jego o p i n i a ę w s r o d plemion. Kiedy nadejdzie odpowiednia chwila, poddaj sieę publicznie pod jego rozkazy. W ten sposob zyskasz sympatięe Beduinow. 9. Wzmacniaj i rozwijaj rosnaęce znaczenie szarifow, ktorzy saę naturalnaę arystokracjaęwsrod Arabow. Mieędzyplemienna zazdrosc uniemożzliwia to, aby jakikolwiek szejk mogł zajaó pozycje dowodcza, i jedyna nadzieja na jednosc wsrod koczownikow arabskich lezży w tym, aby szarifowie byli powszechnie traktowani jak klasa panujaęca. Szarifowie to w połowie ludzie z miasta, a w połowie koczownicy; jesli chodzi o sposob zachowania i zżycia wykazujaę instynkt dowodczy. Same zasługi i pieniaędze bęedaę niewystarczajaęce, aby zyskac uznanie; ale szacunek Arabow dla pochodzenia i dla Proroka daje nadziejeę na ostateczne zwycieęstwo szarifow. 4 10. Nazywaj swojego szarifa Sidi zarowno publicznie, jak i prywatnie. Innych ludzi nazywaj ich zwykłymi imionami, nie wymieniajaęc tytułu. W zazżyłej rozmowie nazywaj szejka Abu Annad, Achu Alia albo uzżywajaęc podobnych przydomkow . 5 11. Obcy chrzescijanin nie jest mile widziany w Arabii. Niezależnie od tego, jak bardzo przyjaznie i nieformalnie beędziesz traktowany, zawsze pamieętaj, zże fundamenty takiego traktowania saę zbudowane na piasku. Trzymaj szarifa przed soba jak sztandar i chowaj za n i m swoj umysł i swoja, osobe. Jeżeli ci 4 D i a l e k t a l n a f o r m a h o n o r o w e g o meęskiego t y t u ł u „ m o j panie"; w jęezyku l i t e r a c k i m zwrot ten b r z m i „ s a j j i d i " . 5 „ A b " oznacza w jęezyku a r a b s k i m ojca, „ A c h " - brata. W krajach m u z u ł m a n s k i c h czeęsto p o i m i e n i u dodaje sieę imięe ojca l u b najstarszego syna, rzadziej c o r k i czy brata. �304 Aneks sięe uda, beędziesz miał zwierzchnictwo nad setkami m i l ziemi i tysiaęcami ludzi, z tego powodu warto jest odgrywac to przedstawienie. 12. Pielęegnuj swoje poczucie humoru. Beędziesz go potrzebowac kazżdego dnia. Sucha ironia jest najbardziej użzyteczna, a osobiste, choc niezbyt dotkliwe riposty podwojaę twoje wpływy wsrod wodzow. Upomnienie, jezżeli jest podane z usmiechem, beędzie prowadzic dalej i działac dłuzżej nizż najbardziej brutalna przemowa. Moc m i m i k r y czy parodii jest wielka, ale uzżywaj jej oszczeędnie, dla dowcipu [te d w i e ] nadajaę sięe lepiej niżz humor. Nie prowokuj wysmiewania sięe z szarifa chyba zże pomięedzy i n n y m i szarifami. 13. Nigdy nie podnos reęki na Araba; w ten sposob sięe degradujesz. Możzesz myslec,zże w oczywisty sposob uzyskasz wtedy wieększy szacunek, ale to, co naprawdeę musisz zbudowac, to mur mieędzy sobaę a innymi. Trudno jest siedziec cicho, jezżeli wszystko zostało zrobione zle, ale i m mniej sięe złoscisz, t y m wieększe bęedaę korzysci. Unikniesz rownieżz bycia złym na samego siebie. 14. Beduini dajaę sięe łatwo prowadzic,jezżeli ma sieę cierpliwosc, aby ich znosic. I m mniej i m sięe narzucasz, t y m masz wieększy na nich wpływ. Oni chcaę podaężzac za twojaę radaę i robic to, czego i ty chcesz, ale nie oznacza to, zże beda ci to uswiadamiac. Musisz przezwyciężyc swoja, irytacje, by dotrzec do istnieja cych pokładóow ich dobrej w o l i . 15. Nie staraj sie robióc zbyt duzżo osobióscie. Lepiej niech Arabowie zrobia to w s p o s ó b zaledwie satysfakcjonujący, niż gdybys ty miał zrobic to per¬ fekcyjnie. To jest ich wojna i ty masz i m jedynie pomagaóc, a nie wygraóc ja za nich. W rzeczy samej, biorac pod uwage osobliwe warunki Arabii, m o ż e twoja praca nie bedzie az tak dobra, jak o t y m sadzisz. 16. Jezeli możesz, dawaj podarunki, zanim sam je otrzymasz, lecz nie badó zbyt rozrzutny. Dobrze przemyóslany podarunek jest najbardziej skuteczny w zjednywaniu sobie podejrzliwego szejka. Nigdy nie przyjmuj prezentóow, jeósli nie masz mozżliwoósci roównorzednego odwzajemnienia, choóc możzesz zwlekaóc (zapewniajac, żze z pewnoóscia nastapiwpoóózniejszym czasie), jezżeli potrzebujesz okreóslonej usługi ze strony darczynócy. Nie pozwalaj domagaóc sie podarunkoów, gdyzż ich chciwoósóc sprawi, zżebedziesz postrzegany jedynie jako krowa, ktoóra mozżna wydoióc. 17. Noós arabskie nakrycie głowy, gdy przebywasz poósróod plemienia. Beduini maja pewne złoósliwe uprzedzenia co do kapeluszy i wierza (co wynika prawdopodobnie z nieprzejednanych nakazóow Brytyjczykoów), żze nasz upóor w ich noszeniu jest oparty na pewnej niemoralnej czy niereligijnej zasadzie. Grube nakrycie głowy (w arabskim stylu) zapewnia dobra, ochrone przed słonócem, jednak gdy bedziesz nosióc kapelusz, nawet t w o i najlepsi arabscy przyjaciele beda sie za ciebie wstydzióc na forum publicznym. �1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułow), 1917 305 18. Przebieranie sieę nie jest zalecane. Z wyjaętkiem szczegolnych miejsc pozwol, aby było oczywiste, z ż e j e s t e s b r y t y j s k i m oficerem i chrzescijaninem. Jednoczesnie mozżesz nosic stroj arabski, gdy przebywasz mieędzy plemio¬ nami; zyskasz w ten sposob ich zaufanie i zażzyłosc w stopniu niemozżliwym do osiaęgnieęcia, gdy jestes w mundurze. Jest to jednak niebezpieczne i trudne. Moga, nie okazywac ci szczegolnych względow, gdy ubierasz się tak samo jak o n i . Naruszenie etykiety, ktore standardowo nie obciaężza cudzoziemca, nie jest tolerowane, gdy bęedziesz ubrany w stroj arabski. Beędziesz jak aktor w obcym teatrze, grajaęcy roleę dzien i noc przez długie miesiaęce, bez odpoczynku i z niepewnym wynikiem. Całkowity sukces odniesiesz wtedy, gdy Arabowie zapomnaę o twojej obcosci i bęedaęmowic przy tobie w sposob naturalny, zaliczajaęc cieę w poczet swoich; taki sukces jest prawdopodobnie mozżliwy jedynie w przebraniu. Jednak juzż sukces połowiczny (do ktorego większosc z nas będzie dażyc, inne wymagaja zbyt duzo wysiłku) łatwiej jest osiagnaó w stroju brytyjskim, ty zas dłuzej bęedziesz sięe czuł komfortowo. Wtedy rownieżz nie zostaniesz powieszony przez T u r k o w w razie złapania. 19. Jeżzeli nosisz stroj arabski, nos najlepszy. Ubior ma znaczenie wsrod ple¬ mion, musisz ubierac sieę odpowiednio i tak, aby stroj pasował. Ubieraj sieę jak szarif, jeżzeli sieę na to zgodzaę. 20. Jeżzeli nosisz stroj arabski, musisz zmienic sięe w całosci. Porzuc na wybrzeżzu angielskich przyjacioł i angielskie zwyczaje i przyjmij zwyczaje arabskie. Jest możzliwe dla Europejczyka, zaczynajaęc własnie od tego poziomu, aby pokonac Arabow w ich grze, gdy ma sieę silniejszaę motywacjeę do działania i w k ł a d a sieę w to więecej serca niżz oni. Jezżeli mozżesz ich przescignaó, d o k o n a ł e s ogromnego kroku k u c a ł k o w i t e m u sukcesowi, ale wysiłek zwiaęzany z zżyciem i mysleniem w obcym, na poły rozumianym jęezyku, barbarzynskie jedzenie, dziwne ubrania oraz jeszcze dziwniejsze drogi, bez jakiejkolwiek prywatnosci i ciszy, bez mozżliwosci jakiegokolwiek odpoczynku od nasladowania innych przez długie miesiaęce na koncu powodujaę duzży dodatkowy stres oprocz zwykłych trudnosci z Beduinami, klimatem czy Turkami, tak wieęc ta droga nie powinna byc wybierana bez wyjaętkowo głeębokiego jej przemyslenia. 2 1 . Dyskusje religijne beda częste. M o w , co ci się podoba o swojej religii, unikaj zas krytykowania ich wyznania, chyba zże dyskusja jest dosc abstrakcyjna, a ty mozżesz dodatkowo zyskac, dowodzaęc swych racji. Dla Beduinow islam jest tak wszechobecny, zże m a ł o tam religijnosci, entuzjazmu i wzglęedu na inne religie. Nie wnioskuj jednak z ich zachowania, zże o to nie dbajaę. Ich przekonanie o prawdziwosci własnej wiary i pamieętanie o niej w kazżdym czynie i mysli, w zasadach codziennego zżycia jest tak intymne i intensywne, żzeażznieuswiadomione. Religia jest w dużzej mierze czeęsciaę ich natury, tak jak sen czy jedzenie. �306 Aneks 22. Nie staraj sie przekazywaóc tego, co wiesz o walce. W Hidzżazie zawodzi standardowa taktyka. Ucz Beduinóow zasad wojny tak szybko i prosto, jak potrafisz, chyba zże znasz ich na tyle, zże wiesz, izż twoja rada nie bedzie żzadna wartoóscia dla szarifa. Niezliczone pokolenia plemiennych podjazdóow nauczyły ich wiecej w zakresie tego rodzaju działalnoósci, nizżbyós sie spo¬ dziewał. W znanych sobie warunkach beda walczyóc dobrze, ale walka w in¬ nych stronach mozże spowodowaóc nawet panike. Utrzymuj m a ł y oddział. Ich oddziały podjazdowe licza sobie od jednej do dwóoch setek ludzi i kiedy zabierzesz ze soba t ł u m , spowoduje to zamieszanie. Roównieżz ich szejkowie, choócby byli wyósmienitymi wodzami, sa zbyt „skostniali", aby pojaóc, jak dowodzióc odpowiednikami batalionoów czy pułkoów. Nie proóbuj czynióc rzeczy, do któorych oni nie nawykli, chyba zże odwołaja sie do instynktu grupy, ktoóry jest silny u Beduinóow albo gdy sukces jest oczywisty. Jezżeli istnieje jakis dobry cel (łup), beda atakowac jak demony; sa wysmienitymi zwiadowcami, ich mobilnoósóc daje ci przewage, dzieki któorej wygrasz te lokalna wojne; oni zrobia dobry uzżytek ze swojej wiedzy o kraju (nie zabieraj c z ł o n k ó w plemienia w miejsca, ktorych nie znaja), a łowcy gazeli sa w s p a n i a ł y m i strzelcami. Szejk z jednego plemienia nie możze wydawaóc rozkazoów ludziom z innego plemienia; do dowodzenia siłami składajaęcymi sięe z połaęczonych plemion potrzebny jest szarif. Jezżeli w załozżeniu ma byóc dokonana grabiezż, a szanse saęróowne, wygrasz. Nie wykorzystuj Beduinóow, aby atakowaóc okopy (nie zniosaęofiar) albo przypróobach obrony danej pozy¬ cji; oni nie mogaę walczyóc w miejscu - od tego słabnaę. I m bardziej niekonwen¬ cjonalne i arabskie beda twoje działania, t y m bardziej jest prawdopodobne, że Turcy polegnaęprzez swoój brak inicjatywy, któory przypisujaęroówniezż tobie. Musisz podejmowaóc ryzyko, jeósli chcesz osiaęgnaęóc sukces. 23. Powoód, ktoórym oficjalnie Beduini bęedaę tłumaczyli swoje działania lub po¬ wstrzymanie sięe od nich, mozżebyócprawdziwy, ale zawsze bęedziesz zgady¬ wał, jakie saę inne motywy ich działanó. Musisz znaleózóc te ukryte przyczyny (beda i m zaprzeczac, co nie przeszkodzi i m jednak w działaniu), zanim zacz¬ niesz argumentowaóc w ten czy inny sposoób. Aluzja jest skuteczniejsza nizż logiczne wyjaósnienia: nie lubiaęzwięezłych sformułowanó. Ich umysły pracujaę tak jak nasze, ale zwracajaęuwagęe na inne przesłanki. Nie ma nic nieuzasad¬ nionego, niezrozumiałego czy nieprzeniknionego w Arabach. Obeznanie z n i m i oraz wiedza o ich uprzedzeniach umozżliwiaęci przewidzenie ich nastawienia i mozżliwego biegu wydarzeón prawie w kazżdym wypadku. 24. Nie mieszaj Beduinoów z Syryjczykami albo wyszkolonych zżołnierzy z koczownikami. Niczego nie zdziałasz, bo oni sieę nienawidzaę. Nigdy nie w i d z i a ł e m udanej operacji połaęczonej; było za to wiele nieudanych. W szczegoólnoósci niegdysiejsi oficerowie armii tureckiej, jakkolwiek saę Arabami w uczuciach, we k r w i i w jęezyku, nie sprawdzajaę sieę w kontaktach z Beduinami. Saę bardzo ograniczeni w zakresie działanó taktycznych, nie umieja dopasowac sie do prowadzenia wojny nieregularnej, nie sa obeznani �307 1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułów), 1917 w arabskiej etykiecie, [za t o ] nadeęci do tego stopnia, zżesaę niezdolni do jakichkolwiek przejawoów uprzejmoósci dla ludzi z plemion przez czas dłuzższy niżz kilka minut, niecierpliwi i zazwyczaj nieprzydatni, jezżeli nie majaę w poblizżu swych oddziałóow. Twoje rozkazy (jezżeli byłeós na tyle niemaędry, aby wydawaóc jakiekolwiek) beędaę bardziej przestrzegane przez Beduinóownizż przez mahometaónskich oficeróow syryjskich. Arabowie z miast i Arabowie z plemion koczowniczych utrzymujaę słabe relacje mieędzy sobaę, gorsze i bardziej obraózliwe niżz z obcymi. 6 25. Unikaj zbyt lekkich rozmóow o kobietach. Ten temat jest tak samo trudny jak religia, a ich standardy sa tak odległe od naszych, ze jakakolwiek uwaga, nieszkodliwa w oczach Anglika, i m mozże sieę wydaóc m a ł o powósciaęgliwa; tak samo mogaę brzmieóc dla nas niektoóre ich stwierdzenia, jeżzeli byłyby tłumaczone dosłownie. 26. Dbaj o swoich słuzacych jak o siebie samego. Jeżeli chcesz miec słuzacego o wyrafinowanych manierach, najprawdopodobniej musisz wybrac Egip¬ cjanina albo Sudanóczyka, jednak musisz mieóc naprawdeę dużzo szczeęóscia, by na szlaku nie zniszczył wielu dobrych, cięeżzko wypracowanych przez ciebie efektoów. Arabowie ugotujaę ci ryzż i zrobiaę dla ciebie kaweę, natomiast tobie pozostawiaę niemeęskie prace typu czyszczenie butóow czy pranie. Dobrych słuzżaęcych mozżesz zdobyóc jedynie w arabskim przebraniu. Najlepszymi słuzżaęcymi saę niewolnicy wychowani w Hidżzazie, ale istniejaę zasady zakazujaęce Brytyjczykom posiadania ich na własnoósóc, wieęc powinieneós ich wypożzyczyóc. Zawsze bierz ze sobaę jednego Adzżajli albo dwoóch, jeżzeli wyruszasz w głaęb kraju. Saę najlepszymi kurierami w Arabii i rozumiejaę wielbłaędy. 7 27. Od poczaętku do konóca sekretem obcowania z Arabami jest ich nieustanne poznawanie. Trzymaj sięe ciaęgle na bacznoósci; nigdy nie móow niepotrzeb¬ nych rzeczy, cały czas obserwuj otoczenie i swoich kompanoów; wsłuchuj sieę w to, co sięe dzieje obok; uwazżaj na to, co sięe odbywa poza zasieęgiem twoich oczu; odczytuj ich charaktery; odkrywaj gusta i słaboósci i zachowuj dla siebie wszystko, czego sieę dowiesz. Wejdóz głęeboko w kraęg Arabóow, wyzbaędóz sięe wszelkich zainteresowanó i idei poza pracaę, któoraę masz do wykonania, tak aby twóoj umysł był zajeęty tylko jednaę rzeczaę, a zrozumiesz głeębokie znaczenie swojej roli, by moóc przeciwdziałaóc niepowodzeniom, któore mogaę zniszczyóc cięezżkaę pracęe ostatnich tygodni. Twóoj sukces bęedzie proporcjonalny do wysiłku umysłowego, ktoóry włozżysz. 6 Okreóslenie „mahometanóski" (w znaczeniu „muzułmanóski") jest błeędne, niemniej Lawrence je stosuje. 7 A n g . Ageyli. handlem - M ł o d z i mieszkanócy m i a s t z K a s i m u w centralnej A r a b i i , któorzy t r u d n i l i sieę h o d o w a l i i sprzedawali wielbłaędy, służzaęce do eskorty k a r a w a n idaęcych przez pustynie. Por. J. Barr, Setting Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain's 18, B l o o m s b u r y P u b l i s h i n g , L o n d o n 2 0 0 6 , s. 108. Secret War in Arabia 1916¬ �308 Aneks 8 2. Frańz Boas, Scientists as Spies (Naukowcy jako szpiedzy) , 1919 Szanowna Redakcjo, w przemowieniu wojennym do Kongresu prezydent Wilson podkreslił mocno znaczenie teorii, zże tylko panstwa autorytarne utrzymujaę szpiegow; zże nie saę oni potrzebni demokracjom. W t y m samym czasie, kiedy prezydent poczynił swoje zapewnienia, rzaęd Stanow Zjednoczonych zatrudniał szpiegow w nieustalonej liczbie. Nie obawiam sięe tu rozbiezżnosci pomięedzy s ł o w a m i prezydenta a stanem faktycznym, choc jego słowa byc mozże należzy rozumiec w ten sposob, żze to w ł a s n i e my zżyjemy w ustroju autorytarnym, nasza demo¬ kracja zas to fikcja. Chciałbym goraęco zaprotestowac przeciwko temu, zże pewna liczba osob, ktore wybrały naukęe jako swoj zawod, osob, ktorym odmawiam przymiotu naukowca, s p r o s t y t u o w a ł a naukeę, uzżywajaęc jej jako osłony dla swojej działalnosci szpiegowskiej. ż Z ołnierzowi, do ktorego zadan należzy umiejeętnosc mordowania, dyploma¬ cie, ktorego p o w o ł a n i e bazuje na umiejęetnosci zwodzenia i skrytosci, polityko¬ w i , k t o r e g o żzycie polega na k o m p r o m i s a c h z w ł a s n y m s u m i e n i e m , biznesmenowi, ktorego celem jest osobisty zysk w granicach dozwolonych przez łagodne prawo - i m możzna wybaczyc, jesli stawiajaę patriotyczne poswieęcenie ponad zwyczajnaę przyzwoitosc i wykonujaę zadania jako szpiedzy. Oni przeciezż ledwie akceptujaękodeks moralny, ktoremu nowoczesne s p o ł e c z e n s t w o w dalszym ciaęgu podlega. Ale tak byc nie możze w przypadku naukowca. Esencjaę jego zżycia jest służzba prawdzie. Wszyscy znamy naukowcow, ktorzy w zżyciu prywatnym nie posteępujaę zgodnie ze standardami prawdomownosci, ale ktorzy wszelako nie byliby w stanie swiadomie sfałszowac wynikow swojej pracy. Jednak osoba, ktora wykorzystuje naukęe jako przykrywkęe dla szpiegostwa politycznego, ktora poniżza siebie do tego, aby pozorowac przed obcym rzaędem roleę badacza i prosic o wsparcie swych rzekomych badan, aby dokonywac pod taę osłonaę politycznych machinacji, prostytuuje naukęe w bezpardonowy sposob i traci t y m samym prawo do bycia uznawanaę za naukowca. Przypadkowo w moje reęce dostał sięe niezaprzeczalny dowod, zże przynaj¬ mniej cztery osoby, ktore prowadziły badania antropologiczne, beędaęc zatrud¬ nione jako rzaędowi agenci, przedstawiały sieę obcym rzaędom jako reprezentanci instytucji naukowych ze Stanow Zjednoczonych, wysłani w celu prowadzenia badan naukowych. Te osoby nie tylko podważzyły wiareę w prawdomownosc nauki, ale uczyniły najwięekszy mozżliwy despekt badaniom n a u k o w y m . W konsekwencji ich czynow kazżdy n a r o d b e ę d z i e patrzył z nieufnosciaęna odwiedzajaęcych go obcych badaczy, ktorzy bęedaę chcieli wykonac rzetelnaę praceę, podejrzewajaęc ich o złowrogie zamiary. Takie działanie w z n i o s ł o nowaę barieręe dla rozwoju przyjaznej wspołpracy mieędzynarodowej. 8 T ł u m . H a n n a Schreiber. Przedruk l i s t u do redakcji „ T h e N a t i o n " z g r u d n i a 1919, zaty¬ t u ł o w a n e g o Scientists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004, s. 2 3 - 2 5 . in the Public Sphere. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 309 3. David Kilculleń, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency (Dwadziescia osiem puńktow: podstawy działań przeciwpartyzańckich ńa poziomie kompańii) - streszczeńie, 2006 9 1. P o z ń a j t e r e ń s w o j e j o p e r a c j i W t y m zakresie autor radzi, aby poznac ludzi, topografięe, gospodarkęe, historięe, religieę czy kultureę danego obszaru w takim stopniu, aby stac sieę faktycznym ekspertem. Nie należzy przy t y m zbytnio oczekiwac na wsparcie i briefing innych ekspertow, w t y m oficerow wywiadu. Należzy liczyc na siebie, bo „zlekcewazżenie tej wiedzy m o ż e zabic" . 10 2. Z d i a g ń o z u j p r o b l e m y Kiedy juz zna sie teren i mieszkających na n i m ludzi, należy przyjrzec się partyzantom i sprobowac okreslic, co n i m i powoduje, kto jest ich liderem i dlaczego zyskujaę nasladowcowwsrod lokalnej społecznosci. Nalezży poznac wroga, ktory potrafi sięe łatwo adaptowac do biezżaęcej sytuacji, ma sporo zapasow i prawdopodobnie dorastał na danym obszarze, jest dobrze znany wsrod lokalnych mieszkancow. Jego siła wynika nie tyle z naiwnej wiary danego społeczenstwa, ile z szeregu błęedow polityki rzaędowej czy działan sił bezpieczenstwa. 3. S k u p i a j s i e ń a w y w i a d z i e David Kilcullen wskazuje, że w działaniach przeciwpartyzanckich „zabijanie wroga to juzż pestka. Natomiast znalezienie go jest czeęsto prawie niemożzliwe" . Dlatego tezż autor podkresla, zże działania operacyjne i wywiad uzupełniajaę sieę nawzajem. Informacje wywiadowcze należy pozyskiwac w ramach działan operacyjnych, w t y m zakresie pomoc z innych zrodeł - np. ze strony dowodztwa - m o ż e nie byc wystarczajaca. Istotne jest wsparcie kompanii wywiadu (S2) i operacji (S3), ktore zapewnia odpowiedni rekonesans i nadzor nad prze¬ twarzaniem informacji. Ponadto ważznym ogniwem w tych działaniach saęosoby, ktore znaja lokalny jezyk. Chodzi t u nie tylko o pozyskanie lingwistów z zewnaętrz, ale rowniezż o szkolenie w t y m zakresie przeprowadzane dla dowodcow jednostki. Dalej radzi, żze nawet gdyby sformowanie kompanii zajmujaęcej sieę wywiadem odbyło sięe kosztem liczebnosci innych kompanii, warto jest wykonac takie działania. 11 9 D. Kilcullen, IOSPHERE, lato Twenty-Eight 2006, k i l c u l l e n . p d f ( 2 7 . 1 0 . 2 0 1 1 ) , s. 29. 1 0 1 1 Ibidem. Ibidem, s. 30. Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06_ �310 Aneks 4. P r z y g o t u j s i ę n a i n t e r a k c j e z l o k a l n a s p o ł e c z n o ś c i ą W zasadzie wszystkie działania sił bezpieczenóstwa wymagajaęinterakcji z lokalnaę społecznoósciaę, któora zamieszkuje dany obszar. Dlatego w ocenie autora istotnaę roleę odgrywa odpowiednie przygotowanie własnej jednostki, polegajaęce na poznaniu zwyczajoów panujaęcych na danym terenie. Należzy przede wszystkim spojrzeóc na siebie oczami cywili, aby zminimalizowaóc strach, nieufnoósóc czy tezż ewentualnaę krytykeę w zwiaęzku z niewłaósciwymi zachowaniami, a nastęepnie wdrozżyóc odpowiednie rozwiaęzania. 5. Z r e d u k u j w y p o s a z e n i e o d d z i a ł ó w f r o n t o w y c h i w z m o c n i j o d d z i a ł y w s p a r c i a Zazwyczaj zołnierze oddziałów frontowych sa bardzo obciażeni różnego rodzaju cięezżkim sprzęetem, jak np. ochraniacze, kamizelki kuloodporne, racje zżywnoósciowe, dodatkowa amunicja, urzaędzenia do komunikacji. Tymczasem przeciw¬ nik będzie wyposażony jedynie w karabin, czasem RPG, arafatkę i b u t e l k ę wody, a i to nie zawsze. Jeżeli sie nie zredukuje odpowiednio obciążenia oddziałów frontowych, to partyzanci zawsze b ę e d a ę b a r d z i e j m o b i l n i . A l e r e d u k u j a ę c uzbrojenie tych oddziałoów, nalezży pamieętaóc, aby w t y m samym czasie wzmocnióc oddziały wsparcia. Skala a t a k ó w partyzanckich na jednostki wsparcia (Combat Service Support - CSS) w Iraku w latach 2004-2005 pokazuje, że to one sa czeęósciej w ogniu walki nizż jednostki f r o n t o w e . 12 6. Z n a j d z d o r a d c ę kulturowo-politycznego W idealnie zorganizowanej jednostce wojskowej przystosowanej do walki przeciwpartyzanckiej powinien działaóc doradca kulturowo-polityczny, najczeęósciej specjalnie oddelegowany do tej funkcji dyplomata lub oficer ds. zagranicz¬ nych (Foreign Area Officer - FAO), który potrafi m ó w i c w lokalnym języku i poruszac sie w zawiłosciach lokalnej polityki. Jednak, jak wskazuje Kilcullen, w praktyce najczęeósciej nie działa to sprawnie i takie osoby saę przydzielane jedynie dowoódcom jednostek wyzższego rzęedu, jak korpusy czy dywizje. Dlatego dowoódcy mniejszych jednostek p o w i n n i poszukaóc odpowiedniej osoby na to stanowisko wósróodswoichzżołnierzy. Osoba taka powinna odznaczaóc sięe zdolnoscia budowania relacji interpersonalnych i powinna „czuc" srodowisko, w ktorym przyszło jej działac, co w e d ł u g autora jest duzżo bardziej istotne nizż np. legitymowanie sieę dyplomem ukonczenia studiow w zakresie nauk społeczn y c h . Dowodca nie powinien rownież sam wykonywac tych o b o w i a z k o w musi miec bowiem obraz całosciowy danej sytuacji, jak rowniezż nie powinien powierzac tej funkcji oficerom wywiadu - ich rolaę jest zrozumienie danego srodowiska, rolaę zas doradcy kulturowo-politycznego jest jego k s z t a ł t o w a n i e . 13 1 2 1 3 Ibidem. Ibidem. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 311 7. S z k o l d o w o d c o w o d d z i a ł o w , a p o t e m i m z a u f a j W walce przeciwpartyzanckiej bardzo w a ż n e jest wyszkolenie kompetentnych l i d e r o w w s r o d dowodcow nizższego szczebla, ktorzy beędaę działac w sposob inteligentny i niezalezżny, bez koniecznosci wydawania i m bezposrednich rozkazow. Jest tak dlatego, żze ta wojna ma charakter walki mięedzy m a ł y m i grupami zżołnierzy, a nie starc mieędzy wielotysięecznymi jednostkami wojskowymi. Szkolenie zatem powinno skupiac sięe na doskonaleniu prostych umiejeętnosci: patrolowaniu, zapewnieniu bezpieczenstwa w trakcie poruszania sieę i postoju, podstawowych zasadach musztry. Gdy jużz sięe odpowiednio przeszkoli takich zżołnierzy, nalezżyimrowniezż w pełni zaufac,zżesaę w stanie własciwie, bez dodatkowych rozkazow, wykonac powierzone zadania. 8. S t o p i e ń w o j s k o w y j e s t ń i c z y m : t a l e ń t j e s t w s z y s t k i m Nie każzdy żzołnierz nadaje sięe do zadan przeciwpartyzanckich - zwraca uwageę Kilcullen - w szczegolnosci nie liczy sieę ranga żzołnierza, tylko jego predys¬ pozycje do wykonywania specyficznych zadan w t y m obszarze. Dlatego, jego zdaniem, należzy szukac talentow i na nie stawiac. 9. U s t a l p l a ń d z i a ł a ń i a Przed rozpoczeęciem kazżdej operacji nalezży przygotowac odpowiedni plan działania, ktory powinien uwzgleędniac możzliwy rozwoj sytuacji. Planowanie powinno byc na tyle elastyczne, aby przewidywało zmiany pierwotnych załozżen. Plan wyznacza etapy i cele danej operacji, np. zdobycie dominacji, zbudowanie lokalnych struktur, marginalizacja wroga. Dodatkowo trzeba zadbac, aby plan był prosty, zrozumiały i dosteępny dla każzdego zżołnierza, ktoremu jest to niezbeędne do wykonania zadan. 10. B a d ź o b e c ń y Pierwszym zadaniem po przybyciu na miejsce prowadzenia operacji powinno byc zaznaczenie swojej obecnosci. To wymaga obecnosci przede wszystkim fizycznej, ktora polega na ciaęgłym przebywaniu na danym terenie, w możzliwie bliskiej odległosci od lokalnej społecznosci, a nie prowadzeniu działan wypa¬ dowych z odległej, bezpiecznej bazy. Sposoby działania, takie jak poruszanie sieę pieszo, spanie w wioskach wsrod mieszkancow, nocne patrole, to działania bardzo ryzykowne, ale - zdaniem Kilcullena - to one budujaę wieęzi z lokalnymi społecznosciami, ktore zaczynajaę postrzegac zżołnierzy jak ludzi z k r w i i kosci, ktorych mozżna obdarzyc zaufaniem i z n i m i w s p o ł p r a c o w a c . W e d ł u g autora „ p o r u s z a n i e sieę dookoła w uzbrojonym konwoju, jakbysmy byli turystami w piekle, obniżza swiadomosc sytuacji, i czyni z ciebie cel, co jest ostatecznie d u ż o bardziej niebezpieczne" . 14 1 4 Ibidem, s. 3 1 . �312 Aneks 11. U n i k a j p o c h o p n y c h d z i a ł a ń w o d p o w i e d z i n a p i e r w s z e w r a z e n i a Nie wolno działac ani formułowac przekonan zbyt pochopnie, przede wszystkim nalezży zebrac wszelkie dostęepne informacje o kazżdym działaniu wroga. A k t y przemocy mogaę miec bowiem rozżnorakie podstawy, możze to byc czeęsc strategii partyzantow, mozże oznaczac walki rozżnych grup przeciwko sobie czy wreęcz realizacje osobistych zemst. Nalezy p a m i ę t a c , ż e „ n o r m a l n o s c " na terenie objeętym działaniami partyzantow, np. w Afganistanie, wyglaęda zupełnie inaczej niżz na terenie Stanow Zjednoczonych. W r o g zas, zdaniem Kilcullena, tylko czeka na nasz błaęd, aby go wykorzystac. 12. O d s a m e g o p o c z a t k u d z i a ł a ń p r z y g o t o w u j s i ę n a p r z e k a z a n i e i n f o r m a c j i s w o j e m u nastęepcy Juzż od poczaętku zmiany nalezży zadbac o to, aby nalezżycie zebrac i przekazac wiedzeę kolejnemu dowodcy odpowiedzialnemu za dany obszar. W zasadzie chodzi t u o skatalogowanie wszystkich danych, takich jak doswiadczenia, szczegoły dotyczaęce lokalnej społecznosci, informacje o wioskach, raporty z pa¬ troli, mapy czy zdjęecia. W opinii autora jest to zadanie nudne, ale istotne dla zapewnienia bezpieczenstwa zżołnierzy. 13. B u d u j r e l a c j e o p a r t e n a z a u f a n i u W a ż n y m zadaniem dla „zdobywania serc i u m y s ł o w " jest zbudowanie sieci zaufania - t j . wzajemnych powiaęzan z lokalnym s p o ł e c z e n s t w e m , opartych na zasadzie zaufania. David Kilcullen podkresla, że taka siatka jest niczym korzen, ktory łaęczy zżołnierzy ze s p o ł e c z e n s t w e m zamieszkujaęcym dany obszar, jednoczesnie wypierajaęc powiaęzania z wrogiem, co zmusza go do otwartej walki. Dzieki temu m o ż n a przejaó inicjatywę. Nawiązywanie takich relacji z lokalna społecznoscia najlepiej jest przeprowadzic, okreslajac i zaspokajając jej rozsadne oczekiwania, jak rowniezż pozyskujaęc jej wsparcie dla lokalnych działan. 14. Z a c z n i j o d m a ł y c h krokńow Kilcullen przestrzega, zże po przejęeciu danego terenu, zanim przystaępi sieędo zdecydowanych działan przeciwpartyzanckich, dobrze jest odpowiednio zabezpieczyc swojaę pozycjeę i pozyskac mozżliwie jak najwięeksze wsparcie lokalnej społecznosci. I tak zamiast podejmowac np. spontaniczne proby zdobycia naj¬ silniejszego w okolicy p u n k t u oporu p a r t y z a n t ó w , lepiej zajaó się bardziej bez¬ piecznymi obszarami i stopniowo rozszerzac wpływy. 15. S z u k a j o k a z j i do s z y b k i e g o z w y c i ę s t w a Na poczaętku obecnosci na danym terenie należzy mozżliwie szybko i dobitnie zaznaczyc swojaę dominacjęe, najlepiej przez szereg drobnych, ale szybkich sukcesow. Kilcullen nie m o w i t u jedynie o sukcesach militarnych, ktore osta¬ tecznie mogaę wymagac zbyt dużzego wysiłku, jak rowniezż prowadzic do eskalacji �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 313 k o n f l i k t u . Przede wszystkim chodzi m u o sukcesy na polu w s p o ł p r a c y z miejscowaę ludnosciaę. Takim sukcesem m o g ł o b y byc chocby pozyskanie do wspołpracy lokalnego lidera, m i m o żze ten wczesniej na takaęwspołpraceę sieę nie zgadzał. Drobne, ale szybkie sukcesy pozwalajarowniez przejaó inicjatywę m i m o poczaętkowej fazy danej operacji . 15 16. P r z e p r o w a d z a j p a t r o l e p r e w e ń c y j ń e Należy starac sie patrolowac podległy obszar w taki sposob, aby wroga odstraszyc baęd z zniechęecic do ataku, nigdy zas w ten sposob, aby dodatkowo go prowokowac. Jednaę z takich metod patrolowania jest tzw. patrol wielokrotny, gdy na okreslonym terenie pojawia sięe kilka patroli, ktore wzajemnie sieę ubezpieczajaę, jednak kazżdy z nich z osobna jest na tyle mały, zże nie stanowi dla wroga celu wartego zainteresowania. Drugaę metodaę jest tzw. patrol niebiesko-zielony, czyli np. w ciaęgu dnia przeprowadza sieę całkiem jawne patrole o cha¬ rakterze humanitarnym, natomiast w nocy ukryte patrole wykonujaę okreslone zadania. Ta druga metoda pozwala utrzymywac wroga w niepewnosci oraz wzmaga w n i m poczucie ciaęgłego zagrożzenia. Kilcullen wskazuje, żze w danej chwili w patrolach powinno brac udział od jednej trzeciej nawet do dwoch trzecich żołnierzy danej j e d n o s t k i . 16 17. B a d ź p r z y g o t o w a ń y ń a ń i e p o w o d z e ń i a Niepowodzenia w walce przeciwpartyzanckiej saę czyms normalnym, tak jak w wypadku standardowych działan wojennych. Kiedy juzż wystaępiaę, nalezży wrocic do poprzedniej fazy operacji i odzyskac rownowagęe. Niepowodzenie niekoniecznie musi byc wynikiem błeędu - aby umiec sobie z n i m i dobrze radzic, nalezży dac dowodcom nizższego szczebla możzliwosc elastycznego dostosowania ich postaw do warunkow lokalnych. 18. P a m i e t a j o m e d i a c h Obecna walka z partyzantkaę bardzo rozżni sięe od tej sprzed kilkudziesieęciu czy kilkunastu lat. W zasadzie kazżdy ruch wojsk jest sledzony przez media i opisy¬ wany w telewizji, w radiu, w gazetach czy tezż na blogach internetowych. Wiedzaę o t y m r o w n i e ż z partyzanci, dlatego niektore z ich działan saę przeprowadzane czysto na pokaz, aby pojawic sieę w aktualnym przekazie informacyjnym. Poza t y m trzeba miec na uwadze, żze wszystko, co sięe powie, bęedzie opublikowane i poddane krytyce przez globalnaę opinieę publicznaę. Staęd istotne jest, w e d ł u g Kilcullena, aby miec media po swojej stronie, pomagac i m w przygotowaniu m a t e r i a ł u i udostęepniac informacje. Dotyczy to w szczegolnosci wspołpracy 1 5 1 6 Ibidem, s. 32. Ibidem. �314 Aneks z miejscowymi mediami, co służzyrowniezż wzmocnieniu swiadomosci sytua¬ cyjnej. 19. Z a a ń g a z u j k o b i e t y , w y s t r z e g a j sie d z i e c i M i m o że kobiety zazwyczaj nie walcza w oddziałach partyzanckich, moga wspierac je przez swoje działania. Staęd bardzo istotne jest pozyskanie do wspołpracy kobiet przy f o r m u ł o w a n i u programow kierowanych do społecznosci czy inicjatywach majaęcych poprawic ich warunki żzyciowe. Pozyskanie zaangażzowania kobiet w działania zwiaęzane z walkaę przeciwpartyzanckaę jest kluczem do przyciaęgnięecia rodziny oraz niszczy powiaęzania społecznosci z partyzantami. Z drugiej strony należy bardzo u w a ż a c na relacje z dziecmi. Partyzanci przyglaędajaę sięe t y m relacjom i jesli bęedaę zbyt przyjazne, mogaę to wykorzystac - karzaęc dzieci za te kontakty, czy tezż wykorzystujaęc je przeciwko zżołnierzom z jednostki stacjonujaęcej na danym terenie. 20. P r o w a d ź z r e g u l a r ń e podsumowańia W trakcie obecnosci danej jednostki wojskowej na okreslonym terenie liczebnosc oddziałow partyzanckich mozże sieę zmieniac. Aby w miareę odpo¬ wiednio zarzaędzac działaniami rozwojowymi kierowanymi do lokalnej społecznosci, dowodca powinien miec wglaęd w aktualne dane na temat tego, jaki był szacunkowy stan liczebny partyzantow na poczaętku danej zmiany (rotacji), jak d u z ż o p a r t y z a n t o w p r z e n i k n e ę ł o na dany teren z innych obszarow, jaka szacunkowo liczba osob z lokalnej społecznosci wspiera partyzantow, a ile osob przeszło w jej szeregi. To pozwoli oceniac aktualne trendy i mozżliwy rozwoj sytuacji. 21. W y k o r z y s t a j p o t e ń c j a ł l o k a l ń y c h m i t ź w W wieększosci s p o ł e c z e n s t w - jak podkresla Kilcullen - istniejaę pewne czynniki opiniotworcze. Mogaę to byc lokalni liderzy, duchowni, dziennikarze oraz inne osoby, ktore wyznaczajaę trendy zachowan i wpływajaę na postrzeganie faktow przez danaę społecznosc. Ten w p ł y w jest budowany nierzadko rowniezż przez wykorzystanie lokalnych mitow, czyli prostych, jednoczaęcych, przysteępnych opowiesci, ktore pomagajaę zrozumiec otaczajaęcaę nas rzeczywistosc. Takie mity i opowiesci wspierajaęce działania partyzantow szerzono w Iraku, tak robiaę tezż Al-Kaida czy talibowie. Dlatego należzy wykorzystac lokalne opowiesci do wy¬ kluczenia partyzantow. Jak stwierdza Kilcullen: „to jest sztuka, a nie n a u k a " . 17 1 7 Ibidem, s. 33. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 315 22. L o k a l n e s i ł y z b r o j n e n a l e ż y k s z t a ł t o w a ć n a p o d o b i e ń s t w o w r o g a , a n i e n a s z y c h jednostek Przy k s z t a ł t o w a n i u lokalnych sił zbrojnych w walce z partyzantkaę nalezży nadac i m charakter zblizżony do k s z t a ł t u sił partyzanckich. Powinny one sięe poruszac, byc wyposażzone i zorganizowane jak te siły. W połaęczeniu ze wsparciem lokal¬ nej społecznosci da to siłęe zdolnaę wyprzec partyzantow z danego terenu. 23. Z a j m u j sieę s p r a w a m i c y w i l n y m i Sprawy cywilne saę kluczowe dla sukcesu w walce przeciwpartyzanckiej, dlatego nie powinny byc traktowane jako zadanie dodatkowe, ale jako zadanie głowne. Ochrona lokalnej społecznosci, zidentyfikowanie jej potrzeb, prowadzenie projektow majaęcych na celu popraweę jej warunkow bytowych to, zdaniem Kilcullena, najwazżniejsze zadania, majaęce pomoc zbudowac wieęzi z lokalnym s p o ł e c z e n s t w e m , a takzże pomoc w jego mobilizacji przeciw partyzantom. 24. M a ł e j e s t p i ę k n e Istnieje tendencja do przeprowadzania działan humanitarnych na szerokaę skaleę na duzżym obszarze. Zazwyczaj takie działania saębłeędne. Programy pomocowe kierowane do lokalnej społecznosci konczaę sieę sukcesem głownie dzięeki specyficznym uwarunkowaniom lokalnym, o ktorych na samym poczaętku nic nie wiadomo, a takzże dzięeki temu, zżesaę na tyle ograniczone w swoim zakresie, zże czesto pozostajaniezauwazone przez partyzantów, przez co nie będa przeszkadzac w ich realizacji. Kilcullen radzi, aby realizowaóc głoównie małe projekty, co pozwoli utrzymaóc ich niskie koszty, jak roównieżz zapewni zroównowazżony wpływ na lokalnaę społecznoósóc. Dodatkowo powinny mieóc m a ł e znaczenie, aby nie wzbudzaóc zainteresowania partyzantoów, a takzże nalezży zadbaóc, aby w razie niepowodzenia mozżna je było łatwo zastaępióc innym projektem. 25. Z w a l c z a j s t r a t e g i e ę w r o g a , a n i e j e g o s i ł y Kilcullen ostrzega, żze na t y m etapie partyzanci mogaę rozpoczaęóc działania ofensywne. Ich pozycja na danym terenie i znaczenie dla społecznoósci lokalnej zostały bowiem mocno zagrozżone. W takiej sytuacji najczeęósciej szuka sieę otwartej konfrontacji z partyzantami w nadziei na ostateczne zwycięstwo. To rozwiaęzanie jest jednak niebezpieczne, m o ż z e b o w i e m o d w r o ó c i ó c sympatie społeczne i skierowaóc je z powrotem k u partyzantom. Dlatego aby zwycieęstwo było długotrwałe, należzy zwalczaóc nie tyle siły wroga, co jego strategięe. I tak gdy wróog np. chce przejaęóc kontrolęe nad lokalnaę społecznoósciaę, należzy wzmacniaóc wspoółpraceęztaę społecznoósciaę. 26. B u d u j w ł a s n e r o z w i ą z a n i a - a t a k u j w r o g a t y l k o w t e d y , g d y w e j d z i e c i w d r o g ę Przy k s z t a ł t o w a n i u planu operacyjnego dla danego obszaru należzy przyjaęóc podejóscie, ktoóre w centrum stawia społeczenóstwo, a nie wroga. Dlatego nie �316 Aneks mozżna przykładac zbyt dużzego znaczenia do działan majaęcych na celu zabicie baęd z schwytanie partyzantow. Kilcullen zauwazża, żze trzeba miec na uwadze fakt, izż pozyskanie c z ł o n k o w lokalnej s p o ł e c z n o s c i pręedzej czy pozniej doprowadzi do bezposrednich kontaktow czy negocjacji z partyzantami. O ile to mozżliwe, trzeba wykorzystywac kazżdaę okazjęe do przeciaęgnięecia partyzantow na swojaę stronęe. Należzy konsekwentnie wykorzystac wszystkie mozżliwe etapy zwalczania partyzantki, zaczynajaęc jednak od najbardziej skutecznych - co Kilcullen opisuje t y m i słowami: „dezercja jest lepsza niżz poddanie sięe, poddanie sie jest lepsze niz schwytanie, a schwytanie jest lepsze niż zabicie" . 18 27. U t r z y m a j p l a ń o p u s z c z e ń i a d a ń e g o t e r e ń u w tajemńicy Jeżeli dana jednostka ma n i e d ł u g o opuscic zajmowany przez siebie teren, szczegoły tej operacji należzy utrzymywac w tajemnicy mozżliwie jak najdłuzżej. W przeciwnym wypadku partyzanci beędaę mieli możzliwosc, aby dobrze sieę przygotowac i wykorzystac nadarzajaęcaę sieę okazjeę do przejęecia władzy nad lokalnaę społecznosciaę czy teżz dokonania innych aktow sabotazżu o duzżym znaczeniu i rozgłosie. 28. C o k o l w i e k r o b i s z , u t r z y m u j i ń i c j a t y w e Kilcullen podsumowuje artykuł zasadaę 28, wskazujaęc, żze w walce przeciwpartyzanckiej najważzniejsza jest inicjatywa, bo pozwala kontrolowac wroga i dany obszar działan. Pozwala takżze mobilizowac s p o ł e c z e n s t w o przeciw partyzantom, co jest kluczowe dla zwycieęstwa. 1 8 Ibidem, s. 34. �317 4. Generał David Petraeus, 14 Observations from Iraq... 4. Generał David Petraeus, 14 Observations from Iraq (14 spostrzezen z Iraku), 2006 19 1. Nie staraj sieę zrobióc zbyt wiele w ł a s n y m i ręekoma. 2. Działaj szybko, ponieważz kazżda armia wyzwolicielska ma kroótki żzywot. 3. Pieniaędze saę amunicjaę. 4. Zwięekszanie liczby zainteresowanych ma ogromne znaczenie dla sukcesu. 5. Analizuj koszty i korzyósci przed kazżdaę operacjaę. 6. W y w i a d jest kluczem do sukcesu. 7. Każdy powinien wykonywac pracę na rzecz budowania narodu. 8. Pomagaj budowaóc instytucje, a nie tylko jednostki. 9. wiadomosc kulturowa zwielokrotnia twoje siły. 10. Sukces w zwalczaniu partyzantki wymaga czegoós więecej niżz tylko działanó wojskowych. 11. Ostateczny sukces zależy od lokalnych przywódcow. 12. Pamięetaj o strategicznych kapralach i porucznikach. 13. Nic nie zastaępi elastycznych, łatwo przystosowujaęcych sieę dowoódcóow. 14. Najważzniejszym zadaniem dowoódcy jest nadaóc działaniom właósciwy ton. ó 1 9 Tłum. H a n n a Schreiber. Z r ó d ł o : D . Petraeus, Observations „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e ó - l u t y 2006, s. 3. from Soldiering in Iraq, �318 Aneks 5. The Network of Cońcerńed Ańthropologists, Pledge of Non-Participation in Counterinsurgency (Deklaracja odmowy udziału w działańiach przeciwpartyzańckich), 2009 20 My, nizżej podpisani, wierzymy, zże antropologowie nie p o w i n n i angazżowac sieę w badania i inne działania, ktore słuza działaniom przeciwpartyzanckim w Iraku czy tezż na innych polach „wojny z terrorem". Co więecej, saędzimy, zże antropo¬ logowie p o w i n n i powstrzymac sieę od bezposredniego asystowania wojskom amerykanskim w walce czy tezż przy stosowaniu tortur, przesłuchan,jakrowniezż w zakresie udzielania taktycznych porad. Wojsko amerykanskie, agencje wywiadowcze oraz wspołpracownicy wojska zidentyfikowali kwestie „wiedzy o kulturze", „wywiadu etnograficznego" i „ma¬ powania terenow ludzkich" jako kluczowe dla prowadzonych przez Stany Zjednoczone wojskowych interwencji w Iraku i w innych częesciach Srodkowego Wschodu. W konsekwencji formacje te z d e c y d o w a ł y s i e ę n a r e k r u t a c j ę e profesjonalnych antropologow jako pracownikow i konsultantow. M i m o zże czeęsto taka praca jest przedstawiana przez jej zwolennikow jako budowa bardziej bezpiecznego swiata, ochrona amerykanskich żzołnierzy na polu bitwy czy promowanie zrozumienia mięedzykulturowego, tak naprawdeę stanowi ona wsparcie dla prowadzenia brutalnej wojny i okupacji, ktore pociaęgajaę za sobaę olbrzymiaę liczbęe ofiar. Dlatego praca na rzecz wojska niweczy relacje polegajaęce na szczerosci i zaufaniu, łaęczaęce antropologow na całym swiecie z ludzmi, z ktorymi pracujaę, oraz bezposrednio i posrednio umozżliwia okupowanie jednego kraju przez drugi. Do tego nalezży dodac,zżewieększosc tej pracy jest objęta klauzula tajnosci. Antropologiczne wsparcie dla takiego przedsięwzięcia jest zatem sprzeczne z i d e a ł a m i humanitaryzmu w ł a s c i w y m i dla naszej dyscypliny naukowej, jak rowniezż ze standardami zawodowymi. Nie jestesmy przeciwni i n n y m formom antropologicznych konsultacji udzielanych instytucjom panstwowym czy wojskowym, o ile taka w s p o ł p r a c a przyczyni sięe doosiaęgnięecia ogolnie akceptowanych celow humanitarnych. Istniejaę przecieżz zrożznicowane poglaędy, a kwestie etyczne w t y m zakresie saę bardzo złozżone. Niektorzy z nas stojaę na stanowisku, zże antropologowie mogaę skutecznie udzielac informacji dyplomatom czy pracowac dla sił pokojowych bez poswieęcania zawodowych wartosci. Jednak działalnosc, ktora jest tajna, ktora łamie relacje otwartosci i zaufania oraz ktora umozżliwia okupowanie jednego kraju przez drugi, jest naruszeniem profesjonalnych standardow. W konsekwencji deklarujemy, że nie będziemy podejmowac badan badź też innych czynnosci, majaęcych na celu wsparcie działan przeciwpartyzanckich w Iraku czy teżz na innych polach „wojny z terrorem", i jednoczesnie apelujemy do wszystkich antropologow, aby podjęeli takie samo zobowiaęzanie. 2 0 T ł u m . H a n n a Schreiber. Deklaracja znajduje sieę w p r z y g o t o w a n y m przez N e t w o r k o f Concerned Anthropologists -counterinsurgency Manual), „Podręeczniku w a l k i przeciw-przeciwpartyzanckiej" Prickly Paradigm Press, Chicago 2 0 0 9 , s. 1 9 2 - 1 9 3 . (Counter- �319 6. Joint Doctrine Note 1/09, The Significance of Culture to the Military... 6. Joińt Doctrińe Note 1/09, The Significance of Culture to the Military, Cultural Analysis Template (Formularz ańalizy kulturowejprzygotowańy ńa potrzeby brytyjskich Sił Zbrojńych), 2009 21 4 A 1 . Formularz analizy kulturowej został stworzony w celu pomocy w analizie rożznych grup kulturowych (przeciwnych, neutralnych lub przyjacielskich) przez: a. Identyfikacjeę i w y a r t y k u ł o w a n i e zapotrzebowania na informacjeę. b. Zebranie danych do pozniejszej analizy przy użzyciu odpowiedniej metodo¬ logii, np. p u n k t u cieżkosci (Center o f Gravity), analizy SWOT (Strengths/ Weaknesses/Opportunities/Threats). c. W k ł a d do Kroku 1 procesu oceny - zrozumienie sytuacji. 4 A 2 . Podstawowa informacja o grupach s p o ł e c z n y c h / k u l t u r o w y c h obej­ muje: a. b. c. d. e. f. g. Nazwęe grupy, elementy identyfikujaęce jej tożzsamosc. Wielkosc grupy i punkty wsparcia. Podstawowe informacje demograficzne. Mozżliwosci wojskowe i zagrozżenia (jezżeli dotyczy). Teren działalnosci lub w p ł y w o w . Rozpoznawalne kulturowe wierzenia, symbole i tabu. „Co wolno, a czego nie" przy wspołdziałaniu z członkami danej grupy. P1. C o spaja grupę? • Jak grupa opisuje swoja, historię i wywodzi swoje pochodzenie? Jakie sa kluczowe wydarzenia formujace dla danej grupy i jakie jest ich znaczenie? • Jak grupa postrzega obecne i przeszłe wydarzenia? • Czy członkowie grupy wyznajaętęe samaę wiareę? Jezżeli tak, k i m saę? Jezżeli nie, jakie saę inne wierzenia w ramach tej grupy? • Jakie ważzne rytuały majaę miejsce w ramach tej grupy? P2. Jak grupa jest zorganizowana? • • • • Jakie sa istotne relacje i czy pokrewienstwo odgrywa w nich jakaś role? Czy klasa społeczna odgrywa jakaś rolę? Czy pochodzenie etniczne odgrywa jakaś rolę? Czy ustrój plemienny odgrywa jakaś rolę? P3. C o motywuje grupę? Należy wziaź p o d uwage: politykę, zyski ekono­ miczne, opor, zmiany społeczne, d o s t a w ę u s ł u g badź dostep do informacji. 2 1 T ł u m . H a n n a Schreiber. A n e k s 4 A - J D N 1/09. F o r m u l a r z p r z y g o t o w a n y n a podstawie o p r a c o w a ń a u t o r s t w a A . K i n g a (Exeter U n i v e r s i t y ) , Cultural Estimate; J. Bastrup-Birk, Group Tool oraz Defense Intelligence H u m a n Factors, Generic Anthropological Assessment ARIA Template. �320 Aneks • Jakie sa kluczowe postawy i motywacje jednostek (np. czy sa zbieżne z celami grupy, czy jest to władza, zmiana osobistej sytuacji ekonomicznej lub społecznej, ochrona)? • Jakie saę głoówne metody osiaęgnieęcia tych celoów (np. polityczne, bez uzżycia czy zuzżyciem przemocy)? • Jak ich cele wyrazżane saę w stosunkach wewneętrznych i zewneętrznych? P4. Jakie relacje m o ż n a z a u w a ż y ć w ramach grupy i z l u d ź m i spoza grupy? • Jak grupa odnosi się do grup będacych w jej otoczeniu (czy jest odizolowana)? • Jaka jest baza wsparcia grupy? • Jak czeęsto ludzie przystajaę do grupy i odchodzaę od grupy? Jak dużzo czasu potrzeba, aby staóc sięe członkiem grupy? • Jakie saę najwazżniejsze wewneętrzne relacje w ramach grupy? Co sprawia, żzete relacje stajaę sieę wazżne i kiedy tak sieę dzieje? • Jakie sa najważniejsze relacje z e w n ę t r z n e grupy (kto wspołdziała z kim)? Co sprawia, żze te relacje stajaę sieę wazżne i kiedy tak sięe dzieje? • Kto i dlaczego jest liderem w grupie? • Jaka jest natura relacji grupy ze społeczenóstwem i z panóstwem? • W j a k i m stopniu grupa jest podobna do innych i ktore wartosci sa w s p ó l n e / roóżzne w poroównaniu z i n n y m i grupami? • Jak mozżna zostaóc członkiem grupy? • Czy ludzie opuszczajaę grupeę? Jeżzeli tak, to jak i dlaczego? P5. Jakie s ą g ł ó w n e zasoby ekonomiczne grupy? • Jak grupa pozyskuje swoje zasoby? • Kto jest odpowiedzialny za pozyskiwanie zasoboów? • Jakie mozżliwoósci dajaę te zasoby grupie? P6. Jakie formy przybierają w ł a d z a i organizacja polityczna w grupie? • • • • • Jakie polityczne znaczenie ma grupa? Jak zdobywa sieę i utrzymuje władzęe w grupie? Czy grupa ma przywoódcóow, jezżeli tak, to jak o n i saę ustanawiani? Jakie saę role i cechy charakterystyczne przywoódcoów? Jaki jest styl przywoództwa (np. rozkazywanie, poszukiwanie konsensusu, laissez-faire)? • K i m saę osoby opiniotwóorcze i strażznicy informacji? • Jak informacja jest rozpowszechniana w ramach grupy? • Jak okreóslany jest status w grupie? �Bibliografia Monografie, prace zbiorowe i opracowania A f r i c a n Rights ( O r g a n i z a t i o n ) , Somali Human Rights Abuses by the U.N. Forces, 1993. Allied Joint Doctrine for Counterinsurgency ( C O I N ) , AJP 3.4.4. Allied Joint Doctrine for Civil-Military Cooperation ( C I M I C ) , AJP 0-9. A l t m a n - K l e i n H . , Pongonis A . , K l e i n G., Cultural Barriers to Multinational C2 Decision Making, W r i g h t State U n i v e r s i t y , D a y t o n 2 0 0 0 . A n d e r s o n D . , Histories of the Hanged: Britain's Dirty War in Kenya and the End of Empire, W e i d e n f e l d & N i c h o l s o n , L o n d o n 2005. A n d r a d e D . , Ashes to Ashes: The Phoenbc Program and the Vietnam War, Lexington Books, Massachusetts 1990. A n i o ł W . , Paradoksy globalizacji, Oficyna W y d a w n i c z a ASPRA-JR, W a r s z a w a 2002. A s a d T. (red.), Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, L o n d o n 1973. Balcerowicz B., Pokoj i„nie-pokćj" na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a 2002. Balcerowicz B., Siły zbrojne w stanie pokoju, kryzysu, wojny, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. Balcerowicz B. (red.), Słownik terminow z zakresu bezpieczenstwa narodowego, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2002. Balcerowicz P., Raport: Afganistan 2011 - dziesieć lat poźniej, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Baran-Wojtachnio M . , Ł a t a c z J., K o ł o d z i e j c z y k A . , N o w o s i e l s k i W . , W a c h o w i c z M . , Cywile a wojskowi. Bezpieczenźstwo i promocja wojska w wymiarze społecznym, W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunś 2 0 0 6 . Barnard A . , Antropologia, t ł u m . S. Szymanśski, P a n ś s t w o w y I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2006. Barnard A . , Spencer J. (red.), Encyclopedia ofsocial and cultural anthropology, Routledge, L o n d o n N e w Y o r k 1996. Barr J., Setting Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain's Secret War in Arabia 1916-18, P u b l i s h i n g , L o n d o n 2006. Baylis J., S m i t h S. (red.), Globalizacja polityki swiatowej. Wprowadzenie do stosunkow Bloomsbury miejdzynaro- dowych, t ł u m . M . F i l o r y et. al., W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakśow 2 0 0 8 . Baylis J., W i r t z J., Gray C.S., Cohen E. (red.), Strategia we wspoźłczesnym źswiecie. Wprowadzenie do studiźow strategicznych, t ł u m . W . N o w i c k i , W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakośw 2009. Bean R., The Effectiveness of Cross-Cultural Training in the Australian Context, C o m m o n w e a l t h o f A u s t r a l i a , Canberra 2006. �322 Bibliografia Benedict R., Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońtskiej, t ł u m . E. K l e k o t , P a ó s t w o w y I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 1999. Benedict R., Wzory kultury, t ł u m . J. P r o k o p i u k , W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 . Bernat R. (oprac.), Program kursu kulturoznawczego dla PKW ISAF, Kielce 2009. Black J., War and the Cultural Turn, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2 0 1 1 . Bledsoe E.E., The Use of Culture in Operational Planning, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2005. Boas F., Stocking G . W . Jr. (red.), A Franz Boas Reader. The Shaping of American 1883-1911, Anthropology, Basic Books, N e w Y o r k 1974. B o b r o w D . B . , H a l i ż a k E., Zieba R. (red.), Bezpieczeńtstwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 1997. B o l i J., Thomas Organizations G.M. (red.), Constructing World Culture. International since 1875, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford B o o t h K., Strategy and Ethnocentrism, Nongovernmental 1999. C r o o m - H e l m , L o n d o n 1979. B o r n e m a n J., Subversions ofInternational Order: Studies in the Political AnthropologyofCulture, State U n i v e r s i t y o f N e w Y o r k Press, N e w Y o r k 1998. Boski P., Kulturowe ramy zachowani społecznych, Wydawnictwo Naukowe P W N i Wydawnictwo SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Bozeman A . , Politics and Culture in International History: From the Ancient Near East to the Opening of the Modern Age, Transaction Publications, N e w B r u n s w i c k NJ 1994. Bradbury M . , The Somali Conflict: Prospect for Peace, O x f a m , O x f o r d 1994. B r i g h a m R.K., ARVN: Life and Death of the South Vietnamese Army, U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2 0 0 6 . Browers M . , Democracy and Civili Society in Arab Political Thought. Transcultural Possibilities, and Democratiziation in the Arab Syracuse U n i v e r s i t y Press, Syracuse 2006. Brynen R., K o r a n y B., N o b l e P. (red.), Political Liberalization World: Theoretical Perspectives, t . 1, L y n n e R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1995. Brzezinóski Z . , Second Chance. Three Presidents and the Crisis ofAmerican Superpower, Basic Books, N e w Y o r k 2007. Brzezinski Z . , Scowcroft B., Ameryka i swiat. Rozmowy o globalnym przebudzeniu politycznym, tłum. D . Rossowski, W y d a w n i c t w o A H A , Ł o d z 2009. Burszta W.J., Januszkiewicz M . (red.), Kulturo-znawstwo: dyscyplina bez dyscypliny?, Wydaw¬ n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Caffrey M . M . , Ruth Benedict: Stranger in This Land, U n i v e r s i t y o f Texas Press, A u s t i n 1989. Caforio G. (red.), Handbook of the Sociology of the Military, Springer, N e w Y o r k 2006. C a m e r o n K.S., Q u i n n R.E., Diagnosing and changing organizational values framework, Reading, M A A d d i s o n - W e s l e y Chaney D . , The Cultural Turn. Scene-Setting culture: Based on the competing 1999. Essays on Contemporary Cultural History, Routledge, L o n d o n 1994. Chay J. (red.), Culture and International C h o j n a c k i W . , Profesjonalizacja wojska Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. w teorii i badaniach socjologicznych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2008. C h u t n i k M . , Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, W y d a w n i c t w o Universitas, Krakóow 2 0 0 7 . Cieslarczyk M . , C h o j n a c k i M . , R a d o m y s k i A . , Współpraca Zbrojnych cywilno-wojskowa (CIMIC) w Siłach (SP) RP, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. Cieóslarczyk M . , Deębska A . (red.), Wojsko wobec wyzwani wspoiłczesnego iswiata, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2005. Cieóslarczyk M . , P o m y k a ł a E. (red.), Kultura organizacyjna Narodowej, Warszawa 2003. w siłach zbrojnych, Akademia Obrony �323 Bibliografia Cloake J., Templer, Tiger of Malaya: The Life of Field Marshal Sir Gerard Templer, Harrap, L o n d o n 1985. Coates C h . H . , Pellegrin R.J. (red.), Military Sociology: A Study of American Military Institutions Military and Life, Social Science Press, College Park 1965. C o h e n E., Bacevich A . (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Age, Columbia U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 . C o l b y W . , McCargar J., Lost Victory:A First-Hand Account of America 's Sixteen Year War in Vietnam, C o n t e m p o r a r y Books, C h i c a g o - N e w Y o r k 1989. C o m m i t t e e o n A r m e d Services U.S. H o u s e o f Representatives, Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: Bridging the Gap, grudzienó 2010. C o x T.J., Creating the Multicultural Organization: A Strategy for Capturing the Power of Diversity, Jossey-Bass, San Francisco 2 0 0 1 . Curanovic A . , Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej,Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010. Czaja J., Kulturowe czynniki bezpieczenistwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2008. Czaja J., Bezpieczenistwo kulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2004. Czaputowicz J., Teorie stosunkow międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Wydawnictwo N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2008. Czuprynóski A . , Elak międzykulturowa L . , Schreiber w operacjach H. (red.), reagowania Bezpieczenistwo kryzysowego, dla Akademia rozwoju. Komunikacja Obrony Narodowej, W a r s z a w a 2012. D a n e c k i J., Kultura islamu. Słownik, W y d a w n i c t w a Szkolne i Pedagogiczne, W a r s z a w a 1997. D e a l T.E., Kennedy A . A . , Corporate Cultures - The Rites ofCorporate Life, Reading, Massachusetts 1983. D e r i a n J.D., Virtuous War, W e s t v i e w Press, Boulder 2 0 0 1 . D e u t s c h K . W . , The Analysis D e u t s c h K . W . , Nationalism ofInternational Relations, Prentice-Hall, N e w Jersey 1 9 7 1 . and Social Communication, D e u t s c h K . W . , The Nerves ofGovernment: M I T Press, C a m b r i d g e Models ofPolitical Communication 1966. and Control, T h e Free Press, N e w Y o r k 1969. D e b s k i S., G o r k a - W i n t e r B. (red.), Kryteria bezpieczeńistwa międzynarodowego pańistwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 0 3 . D o b r z y c k i W . , Historia stosunkowmiędzynarodowych 1815-1945, Wydawnictwo Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 6 . Doktryna Dolan wspiołpracy cywilno-wojskowej J.P., Understanding Culture N A T O AJP-09, Bruksela 2003. in the Role of Indigenous Armies, U.S. A r m y W a r College, Carlisle 2008. D o r a n J., Menzies E., R e p o r t M N E 6, Sub L O E 1.2., O b j . 4.3. (Defense Science a n d Technology Laboratory U K M O D ) , n r d o k u m e n t u dstl/TR48474. D r a z u l - K o s z y k o w s k i M . , „Huts and Nuts" or „Hearts and Minds"? - Anthropologists and Operational Art, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2 0 0 8 . E i s e n h o w e r D . D . , Crusade in Europę, Doubleday, N e w Y o r k 1948. E m b r e e J., Suye Mura, a Japanese Village, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1939. E m b r e e J., The Japanese Nation: a Social Survey, Farrar a n d Reinhart, N e w Y o r k 1945. Esdaile C.J., The Peninsular War: A New History, Palgrave M a c M i l l a n , N e w Y o r k 2003. F a r r e l l T., T e r r i f f T . (red.), The Sources ofMilitary Change: Culture, Politics, Technology, Lynne R i e n n e r Publisher, Boulder C O 2 0 0 2 . Febbraro A . R . , McKee B., Riedel S.L., Multinational Research a n d T e c h n o l o g y 323(HFM-120)TP/225. Organization Military NATO, Operations and Intercultural l i s t o p a d 2008, nr d o k u m e n t u : Factors, AC/ �324 Bibliografia Fever P., K o h n R. (red.), Soldiers and Civilians. The Civil-Military Gap and American National Security, M I T Press, C a m b r i d g e 2 0 0 1 . Fisher G., Mindsets. The Role ofCulture and Perception in International Relations, I n t e r c u l t u r a l Press Inc., B o s t o n 1997. Flis M . (red.), Etyczny wymiar tożsamosci kulturowej. Studia z antropologii społecznej, Zakład W y d a w n i c z y „ N o m o s " , K r a k o w 2004. From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21-Century Military. Executive Summary, Arlington 2011. Galula D . , Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice, Praeger Security International, Westport 2008. Gareis S.B. et al., Conditions of Military Multinationality. The Multinational Corps Northeast in Szczecin, S O W I , F o r u m I n t e r n a t i o n a l , t. 24, Strausberg 2 0 0 3 . G a w r y c k i M . F . (red.), Dzieje kultury latynoamerykanźskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009. Gagor F., Paszkowski K., Międzynarodowe operacje pokojowe w doktrynie obronnej RP, Wydaw¬ n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunś 1999. Gagor F., R o m a n o w s k i R. (oprac.), Zakres i zasady udziału Polski w Wielonarodowym Eksperymen¬ cie 6, W a r s z a w a maj 2 0 0 9 . G i e n o w - H e c h t J.C.E., Schumacher F. (red.), Culture and International History, Berghahn Books, O x f o r d 2003. G i e r a t - B i e r o ń B. (red.), Europejskie modele polityki kulturalnej, t . 1,2, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakśow 2005, 2 0 0 6 . G o l d s t e i n J., Koehane R . D . , Ideas and Foreign Policy, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1993. G o l k a M . , Bariery w komunikowaniu i społeczenstwo (dez)informacyjne, Wydawnictwo Naukowe P W N , W a r s z a w a 2008. G o ł e m b s k i F., Kulturowe aspekty integracji europejskiej, W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjo¬ nalne, W a r s z a w a 2008. Gonzalez R.J., American Counterinsurgency: Human Science and the Human Terrain, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2009. Gonzalez R.J. (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2 0 0 4 . Gonzalez R.J., Militarizing Culture, Essays on the Warfare State, Left Coast Press Inc., W a l n u t Creek 2 0 1 0 . G o r d o n A . M . , Preparing Commanders Today, for Coalition Operations ofTomorrow. Or Handy Hints for Herding Cats, J o i n t Forces Staff College, N o r f o l k 2 0 1 0 . Gorer G., Japanese Character Structure and Propaganda: a Preliminary Survey. Prepared for the Committee on National Morale and the Council on Human Relations, Yale U n i v e r s i t y , N e w H a v e n 1942. Gorer G., Themes in Japanese Culture, N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences, N e w Y o r k 1943. G ń r a k - S o s n o w s k a K., Jurewicz J. (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ń d z 2010. Gray C., Postmodern War, R a n d o m House, N e w Y o r k 1997. Grzebyk P., Odpowiedzialnosc karna za zbrodnie agresji, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszaw¬ skiego, W a r s z a w a 2 0 1 0 . H a l i z a k E. et al. (red.), Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, Warszawa 2006. H a l i z a k E., Lizak W . , Ł u k a s z u k L . , S i w k a E. S V D (red.), Terroryzm w swiecie wspołczesnym, Fundacja S t u d i ń w M i ę d z y n a r o d o w y c h i Fundacja M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a K s i ę z y W e r b i s t o w , W a r s z a w a - P i e n i e ż n o 2004. H a m m B., Smandych R. (red.), Cultural Domination, Imperialism. Essays on the Political Broadview Press L t d . , Petersborough 2005. Economy of Cultural �325 Bibliografia H a r d i s o n C., Sims C., A l i F., V i l l a m i z a r A . , M u n d e l l B., Cross-Cultural Personnel Defining Cross-Cultural H a r l e V . , European Values in International H a r m s E.L., Vietnam. Skills for Deployed Air Force Performance, R a n d C o r p o r a t i o n , Santa M o n i c a 2009. Anthropology Relations, Pinter, L o n d o n 1990. and Ethnographic Authority Through Time and War, Cornell the Case of Vietnam, U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . H i c k e y G., The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: A d v a n c e d Research Project Agency, A R P A Order N o . 1 8 9 - 1 , Santa M o n i c a 1965. H i c k e y G., Village in Vietnam, Yale U n i v e r s i t y Press, N e w Haven H i c k e y G., Window on War. An Anthropologist 1964. in the Vietnam Conflict, Texas Tech U n i v e r s i t y Press, Lubbock 2002. H o e c k l i n L . , Managing Cultural Differences, Strategies for Competitive Advantage, Addison-Wesley, L o n d o n 1995. Hoffman B., Insurgency and Counterinsurgency, N a t i o n a l Security Research D e v i s i o n , Santa Monica 2004. Hofstede G., Culture s Consequences: International Differences in Work-Related Values, C A Sage, T h o u s a n d Oaks 1980. Hofstede G., Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2000. H o l m e s - E b e r P., Scanlon P . M . , H a m l e n A . L . (red.), Applications Perspectives from the Field, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o H o r o w i t z I . L . (red.), The Rise and Fall ofProject for Operational Culture. 2009. Camelot. Studies in the Relationship Between Social Science and Practical Politics, M I T Press, Massachusetts 1967. H u d s o n V . M . , Culture and Foreign Policy, Lynne R i e n n e r Publisher, Boulder C O 1997. H u l l I . V . , Absolute Destruction: Military Culture and the Practices ofWar in Imperial Germany, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 2 0 0 5 . H u n t L . , B o n n e l l V . (red.), Beyond the Cultural Turn, U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a Press, Berkeley 1999. H u n t R.A., Pacification: The American Struggle for Vietnam s Hearts and Minds, W e s t v i e w Press, Boulder 1995. H u n t i n g t o n S.P., Kim jestesmy? Wyzwania dla amerykaniskiej tożsamosci narodowej, t ł u m . B. Pie¬ t r z y k , W y d a w n i c t w o Z n a k , Krakóow 2007. H u n t i n g t o n S.P., The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations, Harvard U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1957. Huntington S.P., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2000. H u n t i n g t o n S.P., H a r r i s o n L . (red.), Kultura ma znaczenie, t ł u m . S. D y m c z y k , W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Krakoów 2000. Issa-Salwe A . , The Collapse ofthe Somali State: The Impact ofthe Colonial Legacy, H A A N Associates, L o n d o n 1996. Jackson S.E. (red.), Diversity in the Workplace, G u i l f o r d Press, N e w Y o r k 1992. Jacquin-Berdal D . , Oros A . , V e r w e i j M . (red.), Culture in World Politics, St. M a r t i n ' s Press, N e w Y o r k 1998. Jameson F., The cultural turn: selected writings on the postmodern 1983-1998, Verso, N e w Y o r k 1998. Janovitz M . , Professional Soldier: a Social and Political Portrait, Free Press, Glencoe 1964. Janssens R . V . A . , What Futurę for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m Jencks C h . , Kultura. Terminy kluczowe, t ł u m . W . J . Burszta, Z y s k i S-ka, Poznanó 1999. J o h n s o n S.K., The Japanese Through American Eyes, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford J o h n s o n R . W . , Phoenix/Phung University, Washington 1942-1945, 1995. 1988. Hoang: A Study of Wartime Intelligence Management, T h e A m e r i c a n 1985. �326 Bibliografia J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09 (The Siginificance of Culture to the Military), United Kingdom. Kaldor M . , New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2 0 0 6 . Kaldor M . , K a r l T . L . , Said Y . (red.), Oil Wars, P l u t o Press, L o n d o n and A n n A r b o r 2 0 0 7 . K a m i e ń s k i Ł., Technologia i wojna przyszłości. wojskowych, Kaminska-Szmaj I . (red.), Słownik wyrazćw Karcanes J.A., Cultural Awareness Wokoł nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k o w 2009. Competence into Culture-Centric obcych, W y d a w n i c t w o Europa, W r o c ł a w 2 0 0 1 . and the Operational Commander; Moving Beyond Cultural Warfare, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2 0 0 7 . Katzenstein P.J., Cultural Norms and National Security. Police and Militaryin Postwar Japan, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Katzenstein P.J., The Culture ofNational Security: Norms and Identity in World Politics, Columbia U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Kaęcki Cz., Siły wielonarodowe do misji pokojowych, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, W a r s z a w a 2003. Keene S.T., Know Your Enemy and Know Yourself: Assessing Competence to Enhance Operational Effectiveness, Keller J., Multinationale Streikriifte. Progress in Developing Cultural N a v a l W a r College, N e w p o r t 2007. Eine Untersuchung aus organizatorischen Sicht,FUhrungsakade- m i e der B u n d e s w e h r 1999, Fachbereich Sozialwissenschaften, 301f. K e l l y G.A., Lost Soldiers: The French Army and Empire in Crisis 1947-1962, M I T Press, Cambridge 1975. K h o n g Y . F . , Analogies at War: Korea, Munich, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton K i e n i e w i c z J., Wprowadzenie Den Bien Phu, and the Vietnam decisions of 1965, 1992. do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu, W y d a w n i c t w o A k a d e m i c k i e Dialog, Warszawa 2003. Kier E., Imagining War: French and British Military Doctrine Between the Wars, Princeton U n i v e r s i t y Press, P r i n c e t o n 1999. K i t s o n F., A Bunch of Five, Faber a n d Faber, L o n d o n 1977. K l o c z k o w s k i M . , W a c h o w i c z M . , Weselinński M . , Wpływ udziału polskich żzołnierzy w misjach poza granicami kraju na proces profesjonalizacji, K l o c z k o w s k i M . , Zajdzik J., Wpływ proces profesjonalizacji, W B B S , W a r s z a w a 2008. ż udziału polskich zołnierzy w misjach poza granicami kraju na WBBS, Warszawa 2009. K ł o d n i c k i Z . (red.), Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1895-1995), Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 1997. K o j k o ł J., M a l i n o w s k i M.J. (red.), Spotykajac Innego. Polacy w Afganistanie. wyznawcźww swiadomosci żołnierzy zawodowych. Stereotypy islamu i jego Diagnoza i koncepcja oddziaływali w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . K o j k o ł J., Przybysz P.J. (red.), Edukacja wobec wyzwani kulturowo-cywilizacyjnych, Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002. K o ł o d z i e j c z y k A . , Wojsko a społeczenźstwo. cywilnych i wojskowych, Kulturowe podobienźstwa i odmiennoźsci studentźow uczelni WBBS, Warszawa 2006. K o ł o d z i e j c z y k A . , Zawodowe przygotowanie oficeroźw wojska do misji innych nizż wojenne, WBBS, Warszawa 2002. ź K o r o t k i c h K., Ł a w s k i J., Zawadzka D . (red.), S wiatło w dolinie. Prace ofiarowane Profesor Krukowskiej, Halinie U n i w e r s y t e t w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007. K o w a l e w s k i J., Piasek W . (red.), Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko - proces - perspektywy, I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i n ń s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2009. ń K o w a l e w s k i J., Piasek W . , Sliwa M . ( r e d . ) , Granice dyscyplinarne w humanistyce, I n s t y t u t Filozofii U n i w e r s y t e t u W a r m i ń n s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2006. Kowalski D., Kwiatkowski M . , Zduniak perspektywy, A. (red.), Edukacja dla bezpieczenźstwa. Wybrane W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , L u b l i n - P o z n a n 2004. K o w a l s k i T . A . , Mniejszości narodowe w Siłach Zbrojnych W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunń 1997. Drugiej Rzeczypospolitej (1918-1939), �327 Bibliografia K o z e r a w s k i D.S., Międzynarodowe działania stabilizacyjne w swietle doswiadczeni X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. Koziej S., Wstęp do teorii i historii bezpieczenstwa. Skrypt internetowy, W a r s z a w a 2010. Krecikij J., W o ł e j s z o J. (red.), Podstawy dowodzenia, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2007. Kroeber A . L . , K l u c k h o h n C., Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, V i n t a g e Books, N e w Y o r k 1952. Krzysztofek K., Komunikowanie stosunki międzynarodowe, K u h n T., Struktura Kuper międzykulturowe. rewolucji naukowych, A . , Kultura. Informacja, kultura, srodki masowego przekazu, P W N , W a r s z a w a 1983. Model P W N , W a r s z a w a 1965. antropologiczny, tłum. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2005. K u p e r A . , Wymyislanie społeczenistwa pierwotnego. Transformacje mitu, t ł u m . T. Sieczkowski, A . Daębrowska, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 9 . Kuózniar R., Polityka i siła. Studia strategiczne - zarys problematyki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 5 . Kuózniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki mięedzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Kuózniar R. (red.), Porzaędek mięedzynarodowy u progu XXI wieku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, W a r s z a w a 2005. Lagouranis T., M i k a e l i a n A . , Fear up harsh: An army interrogator s journey through Iraq, N A L Caliber, N e w Y o r k 2 0 0 7 . Lakatos I . , Musgrave A . (red.), Criticism and the Growth of Knowledge, Press, C a m b r i d g e Cambridge University 1970. Lang K., Military Institutions and the Sociology ofWar, Sage Publications, Beverly H i l l s 1972. L a p i d Y . , K r a t o c h w i l F. (red.), The Return of Culture and Identity in International Relations Theory, Lynne R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1996. L a p p i n g B., End ofEmpire, Paladin Grafton, L o n d o n 1985. Lapsley H . , Margaret Mead and Ruth Benedict: The Kinship ofWomen, Press, A m h e r s t University ofMassachusetts 1999. Laughrey J., Know Before You Go: Improving Army Officer Sociocultural Knowledge, U.S. A r m y W a r College, Carlisle 2 0 0 8 . Lawrence T.E., Siedem filaroiwmaędroisci, t ł u m . J. Schwakopf, Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , Warszawa 1971. L e b o w R . N . , A Cultural Theory of International Relations, C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, Cambridge 2008. Legro J.W., Cooperation Under Fire: Anglo-German Restrain During World War II, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1995. L i t t l e R . W . , Handbook ofMilitary Institutions, L u m m i s D . , A New Look at The Chrysanthemum L u m m i s D . , Uchinaru Chrysanthemum Gaikoku: Sage Publications, Beverly H i l l s 1 9 7 1 . and the Sword, Shohakusha, T o k y o 1982. „Kiku to katana" saiko (A foreign land within: Rethinking The and the Sword), Jiji Tsushinsha, T o k y o 1 9 8 1 . M a c i e j e w s k i J., K r a s o w s k a - M a r u t A . , Rusak A . (red.), Szeregowcy w grupach dyspozycyjnych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2009. Madej M . , Zagrożzenia asymetryczne bezpieczenistwa panistw obszaru transatlantyckiego, Polski I n s t y t u t Spraw M i ę e d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2007. M a k i J . M . , Japanese Militarism: Its Cause and Cure, A l f r e d A . Knopf, N e w Y o r k 1945. M a l i n o w s k i B., Argonauci zachodniego Pacyfiku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 5 . M a l i n o w s k i K . (red.), Kultura bezpieczenistwa narodowego w Polsce i Niemczech, I n s t y t u t Z a c h o d n i , Poznanó 2003. Marczewska-Rytko M . , Religia i polityka w globalizujaęcym się swiecie, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 2010. �328 Bibliografia M a r k o w s k i M . P . , Nycz R. (red.), Kulturowa teoria literatury. Głowne pojecia i problemy, Universitas, Krakńow 2 0 0 2 . M a z r u i A . A . , Cultural Forces in World Politics, P o r t s m o u t h N H , H e i n e m a n n M c C h r y s t a l S., COMISAF's Initial Assessment, M c C u e n J., The Art of Counter-Revolutionary 1990. K a b u l , 30 sierpnia 2009. War, Stackpole Books, H a r r i s b u r g 1966. M c N a m a r a R.S., V a n D e M a r k B., In Retrospect: The Tragedy and Lessons ofVietnam, Random House, N e w Y o r k 1995. McRae K . D . , The Role ofCulture M e a d M . , An Anthropologist in Joint Operations, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2006. at Work: Writings ofRuth Benedict, H o u g h t o n M i f f l i n , B o s t o n 1959. M e a d M . , Ruth Benedict, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1974. Mears H . , Mirror for Americans: Japan, H o u g h t o n M i f f l i n , Boston 1948. Meyer M . B . , A History ofSocio-Cultural Intelligence and Research under the Occupation ofJapan, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 2009. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i J., Komunikacja mięedzykulturowa. Wprowadzenie, Wydawnictwo Akademii E k o n o m i c z n e j , Krakońw 1 9 9 1 . M i n i s t e r s t w o O b r o n y W i e l k i e j B r y t a n i i , Land Operations, t. 3 - Counter-Revolutionary częeźsźc 3 - Counter-Insurgency M N E 6, Cross-Cultural Awareness. MNE Analytical 6, Bados V . , M a r t i n e z - F e r r e r Operationalization ofCulture Operations, A r m y Code n r 70516, L o n d o n 1970. Concept, t . 1, Granada 2010. J., Lavella L . , Guidelines into Military Operations for (Best Practices), Commanders and Staffs. Granada 2010. M N E 6, C C A , U.S. C o m m u n i t y o f Interest - C O I , U.S. Perspective for MNE 6, Obj. 4.3., CCA LOE 1.2., After Action Report, czerwiec 2010. M o c k a i t i s T.R., Iraq and the Challenge of Counterinsurgency, Praeger Security International, London 2008. M o d e l l J.S., Ruth Benedict: Patterns ofLife, M o s k o s C h . , The American U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, Philadelphia 1983. Enlisted Man: the Rank and File in Today s Military, Russell Sage F o u n d a t i o n , N e w Y o r k 1970. M o s k o s C h . , Peace Soldiers: The Sociology ofa United Nations Military Force, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1976. M o s k o s C h . , W i l l i a m s J.A., Segal D . R . (red.), The Postmodern Military. Armed Forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . Moskos C h . , W o o d F.R. Washington (red.), The military: More than just a job?, Pergamon-Brassey's, 1988. M o x o n - B r o w n e E. (red.), A Future for Peacekeeping, M a c m i l l a n Press, Basingstoke 1998. N a g l J.A., Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons From Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2005. Narayan U . , H a r d i n g S. (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, B l o o m i n g t o n 2000. N e t w o r k o f Concerned Anthropologists, Demilitarizing The Counter-Counterinsurgency Manual or, Notes on American Society, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2009. N o r t o n J . M . , The French-Algierian War and FM 3-24, Counterinsurgency: A Comparison, Fort L e a v e n w o r t h , Kansas 2007. ź N o w i c k a E., S wiat człowieka - źswiat kultury, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 6 . N y e J., Soft Power. Jak osiaęgnaęźc sukces w polityce źswiatowej, t ł u m . J. Z a b o r o w s k i , W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2 0 0 7 . O'Conor A . , Roan L . , C u s h n e r K., M e t c a l f K . A . , Cross-Cultural Teaching, Training, and Mentoring Skills of Military Strategies for Improving the Transition Team Advisors, F o r t Leavenworth, Kansas 2010. Olszewski P., Kapusniak T., Lizak W . (red.), Bezpieczenstwo międzynarodowe. Wyzwania i zagrozżenia XXI wieku, Wyzższa S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2 0 0 9 . O n g k i l i J.P., Nation-building in Malaysia 1946-1974, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, Singapur 1985. �329 Bibliografia Orzyłowska A . , Przygotowanie -wychowawczej kadry w strukturach NATO, i absolwentiowszkioł wojskowych do pracy dowiodczo- W B B S , W a r s z a w a 2002. O r z y ł o w s k a A . , Dęebska A . , W a c h o w i c z M . , Kultura organizacyjna sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010. O w e n s W . A . , Offley E., Lifting Packer G., The Assassins the Fog ofWar, Baltimore, London 2001. Gate: America in Iraq, Farrar, Strauss a n d G i r o u x , N e w Y o r k 2005. Page T.J. Jr., Culture and the Profession of Arms Dimension Theory Within the North Atlantic in the 21 st Century: An Application Treaty Organization (NATO) Peace (PfP) Military Cultures, N o v a Southeastern U n i v e r s i t y 2003 Paige R . M . (red.), Education for the Intercultural of Hofstede's and the Partnership for (maszynopis). Experience, I n t e r c u l t u r a l Press, Y a r m o u t h 1993. Paleczny T., Stosunki mięedzykulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2005. Paret P., Clausewitz and the State: The Man, His Theories, and His Times, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton 2007. Peters R., Fighting for the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, Mechanicsburg Pfaltzgraff R.L., Schulz R . H . (red.), Ethnic Conflict and Regional Instability, 1999. Strategic Studies I n s t i t u t e , U.S. A r m y W a r College, Carlisle 1994. Pietraós M . (red.), Oblicza procesoiw globalizacji, Pike K., Language in Relation W y d a w n i c t w o UMCS, Lublin 2002. to the Unified Theory of the Structure of Human Behavior, Mouton, T h e Hague 1967. Pisarek W . , Wstęep do nauki o komunikowaniu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, W a r s z a w a 2008. P o l m a n L . , War Games. The Story of Aid and War in Modern Times, V i k i n g , U K 2010. Poponete C.-R., Culture in the Romanian armed forces, n i e p u b l i k o w a n a praca d o k t o r s k a o b r o n i o n a na H e n r i Coanda R o m a n i a n A i r Force Academy, Brasov, R u m u n i a 2 0 0 7 . Posern-Zielinóski A . (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach mięedzykulturowych, Wydawnictwo Poznanóskie, Poznanó 2004. Price D . H . , Anthropological Intelligence. The Deployment and Neglect ofAmerican Anthropology in the Second World War, D u k e U n i v e r s i t y Press, D u r h a m a n d L o n d o n 2 0 0 8 . P r u s - Z a j a ę c z k o w s k a J., Opinie isrodowisk wojskowych w ramach sojuszniczych operacji NATO, Purcell V . , Malaya: Communist na temat zaangażzowania i udziału SZ RP W B B S , W a r s z a w a 2003. or Free?, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford 1954. Ray L . , Seyer A . (red.), Culture and Economy after Cultural Turn, SAGE, L o n d o n 1999. Record J., Making War, Thinking History. Munich, Vietnam and Presidential Uses of Forcefrom Korea to Kosovo, N a v a l I n s t i t u t e Press, A n n a p o l i s 2002. Reeves J., Culture in International Relations: Narratives, Natives, and Tourists, Routledge, L o n d o n 2004. R e i n h a r t W . H . , Taking Culture to the Next Level: Understanding and Using Culture at the Operational Level ofWar, Naval W a r College, N e w p o r t 2010. Rentsch J.R., M o t I . , A b b e A . , Identifying Understanding, the Core Content and Structure U.S. A r m y Research I n s t i t u t e for the ofa Behavioral Schema for and Social Cultural Science, A r l i n g t o n 2009. Resek C. (red.), War and the Intellectuals, Rigden I . A . , The British Approach Harper, N e w Y o r k 1964. to Counterinsurgency: Myths, Realities, and Strategic Challenges, Carlisle Barracks, Carlisle 2 0 0 8 . R o b e r t s o n J.E. (red.), A Companion to the Anthropology of Japan, Blackwell Publishing Ltd., Oxford 2005. Rogers S.C., Improving Information Operations with a Military Cultural Analyst, Fort Leavenworth, Kansas 2 0 0 5 . R o s e n t h a l D . B . , W a d s w o r t h L . A . , Elfenbein H . A . , Sanchez J., R u a r k G.A., Training Soldiers to Decode Nonverbal Cues in Cross-Cultural Interactions, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2009. �330 Bibliografia Sadiki L . , The Search for Arab Democracy, C. H u r s t & Co., L o n d o n 2004. Sageman M . , Understanding Terror Networks, U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, Philadelphia 2004. S a l m o n i B.A., Holmes-Eber P., Operational Culture for the Warfighter. Principles and Applications, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o , V i r g i n i a 2008. Samovar L . A . , Porter R.E. (red.), Intercultural Communication - A Reader ( 8 t h ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997. Schafft G.E., Od rasizmu do ludobiojstwa. Antropologia w III Rzeszy, t ł u m . T. B a ł u k - U l e w i c z o w a , W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2 0 0 6 . Schein E . H . , Organizational Culture and Leadership, Jossey-Bass, San Francisco 2010 Schreiber H . , Koncepcja „sztuki prymitywnej". Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w iswiecie Zachodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 2 . Schreiber H . , M i c h a ł o w s k a G. kulturowy, (red.), Kultura w stosunkach międzynarodowych,t. 1: Zwrot W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . Scoville T . W . , Reorganizing for Pacification Support, G P O , W a s h i n g t o n 1 9 9 1 . Segal D . , The postmodern military: armed forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, O x f o r d 2000. Sen A . , Developement as Freedom, R a n d o m House, N e w Y o r k 2000. Shy J., Revolutionary S i k o r s k i C., Sztuka War, Princeton U n i v e r s i t y Press, N e w Jersey 1986. kierowania. Szkice o kulturze organizacyjnej, I n s t y t u t W y d a w n i c z y Zwiaęzkóow Z a w o d o w y c h , W a r s z a w a 1986. Simons A . , T u c k e r D . , Improving Human Intelligence in the War on Terrorism: The Need for an Ethnographic Capability, raport p r z y g o t o w a n y dla Sekretarza O b r o n y Stanoów Zjednoczonych 2004. Sinóczuch M . , Ocena jakoisci kształcenia kandydatoiw do zawodu wojskowego. wykształcenia SIPRI Cz. II: Ocena przydatnoisci ż wojskowego w realiach słu zby w opinii oficeroiw WP, W B B S , W a r s z a w a 2009. Yearbook 2010. Armaments, Disarmaments and International Security. Summary, SIPRI 2010. S m i t h H . , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defense Force Academy, Canberra 1993. S m i t h R., Przydatnosc siły militarnej. Sztuka wojenna we współczesnym swiecie, Polski I n s t y t u t Spraw Mieędzynarodowych, Warszawa 2010. Snyder J., The Soviet Strategic Culture: Implications for Nuclear Options, R A N D , Santa M o n i c a 1977. Sobol E., Mały słownik jęezyka polskiego, P W N , W a r s z a w a 1999. Soeters J., M e u l e n J. van der (red.), Cultural Diversity in the Armed Forces. An international comparison, Routledge, L o n d o n 2007. Sokala P., Wizja, polityka i siła w służzbie wielkiej strategii Chin, Fundacja Studióow Mieędzynaro- d o w y c h , W a r s z a w a 2010. Solarz A . , Schreiber H . (red.), Religia w stosunkach mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012. Staszczak Z . (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogoilne, P a n ó s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , W a r s z a w a - P o z n a n ó 1987. Steinmetz G. (red.), State/Culture. State Formation After The Cultural Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. S t e n m a r k T.E., Looking for Gold Nuggets in the Melting Pot: Language, Cultural Awareness, and the Fourth Generation Warrior, M a x w e l l A i r f o r c e Base, A l a b a m a 2006. Stewart R . W . , The United States Army H i s t o r y , F o r t Lesley, W a s h i n g t o n in Somalia, 1992-1994, US A r m y Center for M i l i t a r y 2003. Stouffer S. (red.), The American Soldier, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton Stubbs R., Hearts and Minds in Guerilla Warfare: Malayan Emergency, 1948-60, 1949. Oxford University Press, O x f o r d 1989. S u ł e k M . , Metody i techniki badani stosunkoiw mięedzynarodowych, ASPRA-JR, W a r s z a w a 2004. �331 Bibliografia ź ż Symonides J. (red.), S wiat wobec wspoźłczesnych wyzwanź i zagro zenź, W y d a w n i c t w o Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Szeloch Z . , Kierowanie szkołaęw źswietle teorii organizacji i zarzaędzania, cz. 2, I n s t y t u t K s z t a ł c e n i a Nauczycieli, W a r s z a w a 1987. T h o m p s o n R.S., No Ecit from Vietnam, D a v i d M c C a y Co, N e w Y o r k 1969. Toffler A . , Toffler H . , Wojna i antywojna, T o m l i n s o n J., Cultural Imperialism: A t ł u m . B. i L . Budreccy, M u z a SA, W a r s z a w a 1997. Critical Introduction, J o h n H o p k i n s U n i v e r s i t y Press, Baltimore 1991. T o n e J.L., The Fatal Knot, Chapel H i l l 1994. T r i n q u i e r R., Modern Warfare: A French View of Counterinsurgency, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t 2008. T y l o r E.B., Primitive Culture, J o h n M u r r a y , N e w Y o r k 1 8 7 1 . Tyszkiewicz A . , Operacje stabilizacyjne, Bellona, W a r s z a w a 2 0 0 5 . U l l m a n H . K . , W a d e J.P., Rapid Dominance, A Force for All Seasons: Technologies and Systems Achieving for Shock and Awe, Royal U n i t e d Services I n s t i t u t e , L o n d o n 1998. U.S. A r m y a n d M a r i n e Corps, Counterinsurgency U.S. D e p a r t m e n t o f Defense, Conduct ofthe Field Manual, Chicago 2 0 0 7 . Persian GulfConflict: An Interim Report to Congress, W a s h i n g t o n D . C . , lipiec 1 9 9 1 . Vego M . , Joint Operations Warfare: Theory and Practice, N a v a l W a r College Press, N e w p o r t 2009. V i n c e n t J. (red.), The Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, Theory and Critique, Blackwell Publishing Ltd, Oxford 2002. W a k i n E., Anthropology goes to war: Professional ethics and counterinsurgency in Thailand, U n i v e r s i t y o f W i s c o n s i n , M a d i s o n 1992. W a l u c h K., Polityka kulturalna W e i g l e y R., The American Unii Europejskiej, W y d a w n i c t w o N a u k o w e N o v u m , P ł o c k 2 0 0 1 . Way of War. A History of United States Military Strategy and Policy, M a c m i l l a n Company, L o n d o n 1973. W e s t m o r e l a n d W . , A Soldier Report, D a Capo Press, N e w Y o r k 1989. W i a t r J.J., Socjologia stosunkoźw politycznych, W i l l b a n k s J.H., Abandoning P W N , W a r s z a w a 1977. Vietnam: How America Left and South Vietnam Lost its War, U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2004. W i l l i a m s M . C h . , Culture and Security, Routledge, L o n d o n 2007. W i l l i a m s R., Culture, F o n t a n a N e w Sociology Series, C o l l i n s , Glasgow 1 9 8 1 . W i l l i a m s R., Keywords: a Vocabulary ofCulture W i l l i s M.S., Contrasts Between American and Society, Fontana, Glasgow and Afghan 1976. Warriors, a Comparison Between Two Martial Cultures, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 1 0 . W i l s o n S., Effectiveness, Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless Battle for Hearts and Minds in NATO's Wojciuk A . , Dylemat War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2 0 0 9 . potęegi. Praktyczna teoria stosunkoźwmięedzynarodowych,Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 1 . W o ł e j s z o J., Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i zwiaęzku taktycznego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2000. W r ó b l e w s k i F., Sochacki Ł., Steblik J. (red.), Antropologia zaangażowana (?), „ Z e s z y t y N a u k o w e U n i w e r s y t e t u Jagiellonńskiego. Prace etnograficzne" 2010, z. 38. W u n d e r l e W . , Through the Lens ofCultural Arab and Middle Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for US Armed Forces Deploying to Studies I n s t i t u t e Press, F o r t Leavenworth, Kansas 2006. W u r z e l J.S. (red.), Toward multiculturalism: A reader in multicultural education, Intercultural Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n 2004. X i n t i a n Y . (red.), Cultural Impact on International Relations, „ C h i n e s e Philosophical Studies", X X , T h e C o u n c i l for Research i n Values and Philosophy, W a s h i n g t o n 2 0 0 2 . �332 Bibliografia Zajac J., Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010. Zajdzik J., Etyczne aspekty służby w aspekcie profesjonalizacji sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2009. Z a p a ł o w s k i L . , Operacje pokojowe ONZ, K r a j o w a Agencja W y d a w n i c z a , Krakóow 1989. Z b y l u t M . L . , M e t c a l f K . A . , K i m J . M . , H i l l R . W . Jr., Rocher S., V o w e l s C., Army Excellence in Leadership (AXL): A Multimedia Approach to Building Tacit Knowledge and Cultural Reasoning, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 0 7 . Zenderowski R., C e b u l K . , K r y c k i M . , Mięedzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2010. Z i ę t e k A . (red.), Międzynarodowe stosunki kulturalne, Z i ę t e k A . , Stachurska K . (red.), Adaptacja Poltext, W a r s z a w a 2010. wartosci europejskich w krajach islamu, W y d a w n i c t w o UMCS, Lublin 2004. Artykuły, studia i rozdziały w pracach zbiorowych A d i b e C.E., Learning from the Failure of Disarmament and Conflict Resolution E. M o x o n - B r o w n e (red.), A Futurę for Peacekeeping, Basingstoke A l b e r t M . , Kessler O., Stetter S., On Order and Conflict: International in Somalia, [w:] 1998. Relations and the 'Commu- nicative Turn', „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 2008, nr 34. ż Aleksy-Szucsich A . , Zroi znicowanie etnolingwistyczne dla krajów, jako ziriodło potencjalnych korzyisci ekonomicznych [ w : ] E. H a l i z a k et al. (red.), Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2006. A n d r a d e D . , W i l l b a n k s J . H . , CORDS/Phoenix: Counterinsurgency Lessons from Vietnam for the Futurę, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e ó 2006. A r n o l d S.L., Operations Other Than War in a Power Projection Army: Lessons from Operation Hope and Hurricane Andrew ReliefOperations, Conflict and Regional Instability, Restore [ w : ] R.L. Pfaltzgraff, R . H . Schulz (red.), Ethnic U.S. A r m y W a r College, Carlisle 1994. A s a d T., From the History of Colonial Anthropology to the Anthropology of Colonial Encounter, [ w : ] J. V i n c e n t (red.), The Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d , O x f o r d 2002. A y l w i n - F o s t e r N . R . F . , Changing the Army for Counterinsurgency Operations, Theory and Critique, „ M i l i t a r y Review" listopad-grudzienó 2005. Balcerowicz B., Kultura w sferze wojskowości - od kultury strategicznej do zwrotu kulturowego, H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura kulturowy, w stosunkach międzynarodowych, [w:] t . 1: Zwrot W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . Balcerowicz B., Recenzja ksiaęzżki Ruperta Smitha „Przydatnoisic siły militarnej. Sztuka wojenna we wspoiłczesnym iswiecie", „ S p r a w y M i e ę d z y n a r o d o w e " 2010, nr 3. Balcerowicz B., Siła militarna w rzeczywistoisci mięedzynarodowej. et al. (red.), Stosunki mięedzynarodowe w XXI wieku, Stan i perspektywy, [ w : ] E. Halizżak Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. Balcerowicz B., Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, [ w : ] R. K u z n i a r (red.), Porzaędek mięedzynarodowy u progu XXI wieku, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, Warszawa 2005. Ballard J.A., M c D o w e l l A.J., Hate and Combat Behavior, „ A r m e d Forces & Society" 1 9 9 1 , t. 17, nr 2. Barna L . , Stumbling Blocks in Intercultural Intercultural Barnett Communication M . , Konstruktywizm iswiatowej. Wprowadzenie Communication, - A Reader ( 8 społeczny, t h [ w : ] L . A . Samovar, R.E. Porter (red.), ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997. [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h do stosunkoiwmięedzynarodowych, (red.), Globalizacja Wydawnictwo polityki Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 . Bennett H . , The Other Counterinsugency Side of the COIN: Minimum and Exemplary Force in British in Kenya, „ S m a l l W a r s a n d Insurgencies" 2007, t. 18, n r 4. Army �333 Bibliografia Bennett M.J., A Developmental Approach to Training Intercultural Sensitivity, „ I n t e r n a t i o n a l Journal o f I n t e r c u l t u r a l Relations" 1986, t . 10, n r 2. Bennett M.J., Becoming interculturally A reader in multicultural competent, [ w : ] J.S. W u r z e l (red.), Toward multiculturalism: education, I n t e r c u l t u r a l Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n 2 0 0 4 . Bennett M.J., Towards ethnorelativism: A developmental model of intercultural sensitivity (revised),[w:] R . M . Paige (red.), Education for the Intercultural Experience, Intercultural Press, Y a r m o u t h 1993. B i e l e ń S., Nowa dynamika geopolitycznej fragmentacji porzaędku międzynarodowego, ź [ w : ] J. Symonides ż (red.), S wiat wobec wspźołczesnych wyzwanź i zagro zenź, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. B i e l i c k i T., Krupińnski T., S t r z a ł k o J., Historia antropologii w Polsce, „Przeglaęd A n t r o p o l o g i c z n y " 1987, t. 53, z. 1-2. Boas F., Scientists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzńalez (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2 0 0 4 . Boas F., Stocking G . W . Jr. (red.), A Franz Boas Reader. The Shaping ofAmerican 1883-1911 Anthropology, , Basic Books, N e w Y o r k 1974. Bodziany M . , Armia a nowa jakoźsźc ładu społecznego, „ Z e s z y t y N a u k o w e W S O W L " 2009, n r 1 (151). Bodziany M . , Relatywizm kulturowy i tolerancja jako społeczny i kulturowy dylemat w jednostkach wojskowych w perspektywie integracji kulturowej, wielonarodowych [ w : ] J. M a c i e j e w s k i , A . Krasowska- M a r u t , A . Rusak (red.), Szeregowcy w grupach dyspozycyjnych, Wydawnictwo Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2009. Bosman F., Soeters J., A i t Bari F., Dutch Muslim Soldiers During Peace Operations in Muslim Societies, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t. 15, n r 5. Bourne R., The War and the Intellectuals, [ w : ] C. Resek (red.), War and the Intellectuals, Harper, N e w Y o r k 1964. B r o w n C h . , Prawa człowieka, Wprowadzenie [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), Globalizacja polityki swiatowej. do stosunkoźw mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellońnskiego, Krakńow 2008. B r z o z o w s k i J., Wspźołczesne koncepcje dotyczaęce stosunkoźw mięedzynarodowych, „ E u r o - l i m e s " styczenń 2006, n r 1. B u c h o w s k i M . , Antropologia jako „prćba ognia", „ P r z e g l a d Bydgoski. H u m a n i s t y c z n e Czasopismo Naukowe" 2001, nr X I . B u c h o w s k i M . , Antropologiczne wielokulturowosci?, Burszta kłopoty z wielokulturowosciaę [ w : ] H . M a m z e r (red.), Czy klęska W y d a w n i c t w o Fundacji H u m a n i o r a , Poznan 2008. W.J., Januszkiewicz M . , Słowo wstęepne: kłopot zwany Burszta, M . Januszkiewicz (red.), Kulturoznawstwo: kulturoznawstwem, [w:] W.J. dyscyplina bez dyscypliny?, W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2010. Burzynńska A . , Kulturowy literatury. zwrot teorii, [ w : ] M . P . M a r k o w s k i , R. Nycz (red.), Kulturowa teoria Głćwne pojęcia i problemy, Universitas, K r a k o w 2002. B y m a n D . , Seybolt T., Humanitarian Approaches, Intervention and Communal Civil Wars: Problems and Alternative „ S e c u r i t y Studies" jesienń 2003, t . 13, n r 1. C h o j n a c k i W . , Kultura organizacyjna wojska w wymiarze narodowym i wielonarodowym, M . Cieslarczyk, A . Debska (red.), Wojsko wobec wyzwani wspćłczesnego swiata, [w:] Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2005. Cieslarczyk zbrojnych, M . , O potrzebie i mozzliwosciach badania problemćw kultury organizacyjnej [ w : ] M . Cieńslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), Kultura organizacyjna w siłach w siłach zbrojnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003. Coffey R., Revisiting CORDS: The Needfor Unity of Effort to Secure Victory in Iraq, „ M i l i t a r y Review" marzec-kwiecienń 2006. C o h e n E., Kosovo and the New American Way ofWar, [ w : ] E. C o h e n , A . Bacevich (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Age, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 . �334 Bibliografia Conce E., State, International Systems and Intercultural Transfer: A Commentary, -Hecht, F. Schumacher (red.), Culture and International History, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - Berghahn Books, O x f o r d 2003. Connable B., All Our Eggs in a Broken Basket: How the Human Terrain System is Undermining Sustainable Military Cultural Competence, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e n ó 2009. C z a p u t o w i c z J., Konstruktywizm, i systematyzacja, [ w : ] J. Czaputowicz, Teorie stosunkoiw mięedzynarodowych. Krytyka W y d a w n i c t w o Naukowe P W N , Warszawa 2008. C z a p u t o w i c z J., Kryteria bezpieczenistwa mięedzynarodowego panistwa - aspekty teoretyczne, [w:] S. Deębski, B. G ó o r k a - W i n t e r (red.), Kryteria bezpieczenistwa mięedzynarodowego panistwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2003. Czuprynóski A . , Operacje czydziałania połaęczone?, „Przeglaęd W o j s k Laędowych" styczenó 2008, n r 1. D e p t a k V . , Cultural Approaches to International Relations - a Challenge?, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher (red.), Culture and International D e V o r e M . R . , Institutions, Insurgencies History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . Culture and Counterinsurgency Differently?, t e k s t referatu Operations: Why Do States Fight w y g ł o s z o n e g o na M e e t i n g o f t h e Similar International Studies A s s o c i a t i o n 2 0 1 1 . Dęebska A . , Kobiety w kulturze Kultura organizacyjna organizacyjnej wojska, [ w : ] M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), w siłach zbrojnych, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. D i c k i n s o n E., A Bright Shining Slogan. How „Hearts and Minds" Came to Be, „ F o r e i g n Policy" wrzesienó-paózdziernik 2009. D i x o n P., „Hearts and Minds"? British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ T h e Journal o f Strategic Studies" 2009, t. 32, n r 3. D o m a n ó s k a E., Zwrot performatywny we wspiołczesnejhumanistyce, D o n n e y P . M . , C a n n o n J.P., M u l l e n M . R . , Understanding Development „ T e k s t y D r u g i e " 2007, n r 5. the Influence ofNational Culture on the of Trust, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t Review" 1996, t . 23. Duffey T., Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2000, t. 7, nr 1. D w o r k e n J.T., Restore Hope: Coordinating D z i e k a n M . , Poszanowanie ReliefOperations, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 1995, t . 8. dla odmiennoisci, „ W o j s k a Laędowe" 1 5 - 3 1 lipca 2003, n r 14 ( 7 9 ) . D z i e w a n o w s k i M . K . , Farys z Oksfordu, „Móowiaę W i e k i " 1994, n r 1. Easterly W . , How Not to Win Hearts and Minds, „ W a l l Street Journal", 16 sierpnia 2 0 1 0 . Elak L . , T r e m b e c k i J., Operacje reagowania Podstawy dowodzenia, E l r o n E., Shamir Operational kryzysowego, [ w : ] J. Kręecikij, J. W o ł e j s z o (red.), A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2007. B., B e n - A r i E., Why Unity in Multinational Don't They Fight Each Other? Cultural Diversity and Forces, „ A r m e d Forces & Society" 1999, t . 26, n r 1. Ely R.J., T h o m a s D . A . , Cultural Diversity at Work: The Effects ofDiversity Perspectives on Work Group Progress and Outcomes, „ A d m i n i s t r a t i v e Science Q u a r t e r l y " 2 0 0 1 , t . 46. Embree J., Standardized Error and Japanese Character: a Note on Political Interpretation, „World P o l i t i c s " 1950, t . 2. E r d t A . , Od okcydentozy do okcydentalizmu. -Sosnowska, J. J u r e w i c z Iramkie odpowiedzi na zachodnie ekspansję, [ w : ] K . Gorak- ( r e d . ) , Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ó d z 2010. Faber P., Rewolucja w dziedzinie wojskowoisci, „ Z e s z y t y N a u k o w e A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j " , 2003, n r 4. i Falecki J., Fraęczek J., S wiadomoisic i komunikacja mięedzykulturowa w przedmisyjnym Wojska Polskiego w iswietle doiswiadczeni CSNPSP H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo reagowania kryzysowego, dla rozwoju. w Kielcach, Komunikacja szkoleniu żzołnierzy [ w : ] A . Czuprynóski, L . Elak, mięedzykulturowa w operacjach W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2012. Falk R.A., Culture, Modernism, Postmodernism: (red.), Culture and International A Challenge to International Relations, Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. Fattahi K., U.S. Army Enlists Anthropologists, BBC Service, 16 paózdziernika 2007. [ w : ] J. Chay �335 Bibliografia Ferguson R.B., Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2 0 0 7 . F i j a ł k o w s k a A . , Imperializm kulturowy, wstosunkachmięedzynarodowych, [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), t. 1: Zwrot kulturowy, Wydawnictwa Kultura Uniwersytetu Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. F l y n n M . , Bras R., Woman to Woman. Female Engagement Teams in Afghanistan. „C4ISR Journal" wrzesieńn 2 0 1 0 . F o r d D . , British Intelligence on Japanese Army Morale During Pacific War: Logical Analysis Stereotyping? or Racial „ T h e J o u r n a l o f M i l i t a r y H i s t o r y " kwiecieńn 2005, t. 69, n r 2. G a w r y c k i M . F . , Kryzys studićow regionalnych (area studies) i prćoby jego przezwycięeżzenia, „ S t o s u n k i M i e ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2009, t. 40, n r 3 - 4 . G a w r y c k i M . F . , Kultura Hollywoodzki a stosunki mięedzynarodowe, [ w : ] M . F . G a w r y c k i , Uwikłane film a stosunki mięedzynarodowe, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u obrazy. Warszawskiego, Warszawa 2011. Gentile G., A Strategy of Tactics: Population-centric COIN and the Army, „ P a r a m e t e r s " j e s i e ń 2009. Gentile G., Let's Build an Army to Win All Wars, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " pierwszy k w a r t a ł 2009, t. 52. Gentile G., M a n e a O., Thinking Critically about COIN and Creatively about Strategy and War: An Interview with Colonel Gian Gentile, „ S m a l l W a r s J o u r n a l " grudzienń 2 0 1 0 . G i f f o r d R.K., Jackson J.N., DeShazo K . B . , Observation of a human dimensions research team in Somalia during Operation Restore Hope, w y k ł a d zaprezentowany w ramach I n t e r - U n i v e r s i t y Seminar na A r m e d Forces a n d Society B i e n n i a l Conference, ktońra o d b y ł a sięe w dniach 2 2 ¬ 2 4 pańzdziernika 1993 w B a l t i m o r e , M a r y l a n d . Glasl F., Confronting Conflict - A First Aid Kit for Handling Conflict, Hawthorn Press, Gloucestershire 1999. Glazer N . , From Ruth Benedict to Herman Kahn: The Postwar Japanese Image in the American [ w : ] A . Iriye (red.), Mutual Images: Essays in American-Japanese Press, Cambridge G o d l e w s k i G., Luneta Mind, Relations, H a r v a r d U n i v e r s i t y 1975. i radar: o dwćch strategiach M . Januszkiewicz (red.), Kulturo-znawstwo: badani kulturoznawczych, [ w : ] W.J. Burszta, dyscyplina bez dyscypliny?, W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyżzszej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2010. G o l k a M . , Przekłady nikowanie i pomosty w komunikowaniu mięedzykulturowe miejdzykulturowym, - szanse i wyzwania, [ w : ] J. I s a ń s k i (red.), Komu¬ Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznańn 2009. Gonzńalez R.J., Patai and Abu Ghraib, „ A n t h r o p o l o g y Today" pańzdziernik 2007, t. 23, n r 5. Gonzalez R.J., Towards Mercenary Anthropology? -24 and the Military-Anthropology The New US Army Counterinsurgency Manual FM 3¬ Complec , „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, n r 3. G o o d e n o u g h W . , Intercultural Expertise and Public Policy, [ w : ] P.R. Sanday (red.), Anthropology and the Public Interest, Academic Press, N e w Y o r k 1976. G o r d o n M . R . , 101st Airborne Scores Success in Reconstruction ofNorthern Iraq, „ N e w York Times", 4 wrzeńsnia 2003. G o r d o n M . R . , Shanker T., Bush to Name a New General to Oversee Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 5 stycznia 2 0 0 7 . Gorer G., Themes in Japanese Culture, „ N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences", 1943, seria I I , t. 5. Gray G., Australian Anthropologists and World War II, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2005, t. 2 1 , n r 3. Gray C.S., Strategic Culture as Context: the First Generation of Theory Strikes Back, „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 1999, nr 25. Gregory D . , The Biopolitics of Baghdad: Counterinsurgency and the Counter-City, „Human Geography" 2008, n r 1. Gregory D . , 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern „ R a d i c a l Philosophy" lipiec-sierpienń 2008, nr 150. War, �336 Bibliografia Gusterson H . , Anthropology and the Military: 1968, 2003, and Beyond?, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2003, t . 19, n r 3. Gusterson H . , The Cultural Turn in the War on Terror, [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), Anthropology Global Counterinsurgency, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n and 2010. H a n d l e r R., Cultural Theory in History Today, „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l Review" grudzienń 2002, t. 107, n r 5. H a n n e r z U . , Kiedy kultura jest wszęedzie. Refleksje na temat ulubionego pojęecia, [ w : ] U . H a n n e r z , Powiaęzania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, t ł u m . K . Franek, W y d a w n i c t w o Uni¬ w e r s y t e t u Jagiellonńskiego, Krakńow 2006. H a r r i s o n L.E., Dlaczego kultury nie sposoćb przecenićc?, [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), Kultura ma znaczenie, W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Krakońw 2000. H a y d e n T., Harvard's Humanitarian Hawks, „ T h e N a t i o n " 14 lipca 2 0 0 7 . H e n d r i c k s o n D . C . , T u c k e r R . W . , Revisions in Need ofRevising: What Went Wrong in the Iraq War, „ S u r v i v a l " 2005, t . 47, n r 2 H e r s h S., The Gray Zone, „ T h e N e w Y o r k e r " 25 maja 2004. Heuser B., The Cultural Revolution in Counter-Insurgency, „ T h e Journal o f Strategic Studies" l u t y 2007, t . 30, n r 1. H u n e r w a d e l J.P., The Effects-Based Approach to Operations. Questions and Answers, „ A i r & Space Power J o u r n a l " w i o s n a 2006. H u n t i n g t o n S.P., No Exit - The Errors of Endism, „ T h e N a t i o n a l Interest" 1989, n r 17. H u n t i n g t o n S.P., Z kultura trzeba się liczyc, [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), Kultura ma znaczenie, W y d a w n i c t w o Zysk i S-ka, Krakńow 2 0 0 0 . I s a ń s k i J., Wstęp. Komunikowanie międzykulturowe - szanse i wyzwania, nikowanie mięedzykulturowe - szanse i wyzwania, [ w : ] J. I s a ń s k i (red.), Komu¬ W y d a w n i c t w o N a u k o w e U A M , Poznanń 2009. I w a n e k T., Kadra Wojska Polskiego wobec misji irackiej, [ w : ] T . K o ł o d z i e j c z y k , D.S. Kozerawski, J. M a c i e j e w s k i (red.), Oficerowie grup dyspozycyjnych. Socjologiczna analiza procesu bezpieczenć- stwa narodowego, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2008. Jackson A . , British Counter-insurgency in History: A Useful Precedent?, „ B r i t i s h A r m y Review", w i o s n a 2006, nr 139. Jackson P.T., N e x o n D . H . , Paradigmatic Faults in International-Relations Theory, „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " 2009, nr 53. Jaffe G., In Iraq, One Officer Uses Cultural Skills to Fight Insurgents, „ W a l l Street Journal", 15 listopada 2005. Jahn B., The Power of Culture in International (red.), Culture and International Relations, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher History, Berghahn Books, O x f o r d 2003. Janssens R . V . A . , What Futurę for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m Jarmoszko S., Tendencje rozwoju wspćłczesnych sił zbrojnych, 1942-1945, 1995. [ w : ] J. Zajdzik, T . I w a n e k Socjologiczne aspekty wojska i obronnoćsci, Polskie P r z e d s i e ę b i o r s t w o (red.), Geodezyjno-Kartograficz¬ ne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 . Jepperson R.J., Swidler A . , What Properties of Culture Should We Measure? „ P o e t i c s " 1994, nr 22. J o h n s t o n A . I . , Thinking about Strategic Culture, „ I n t e r n a t i o n a l Security" w i o s n a 1995. Jones D . M . , S m i t h M . L . R . , Whose Hearts and Whose Minds? The Curious Case ofGlobal Counter- -Insurgency, „ T h e Journal o f Strategic Studies" l u t y 2010, t. 33, nr 1. Kagan R., Kowboje i barmani, „ G a z e t a W y b o r c z a " , 17 sierpnia 2 0 0 2 . Kaplan R . D . , A Historian for Our Time, „ A t l a n t i c M o n t h l y " , styczenń-luty 2007. Karawajczyk W . , Teoria wojny a edukacja wojskowa, wobec wyzwanć kulturowo-cywilizacyjnych, Keiseker P., Relation Between Non-Government [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), Edukacja Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002. Organizations and Multinational Forces in the Field, [ w : ] H . S m i t h , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defense Force Academy, Canberra 1993. �337 Bibliografia K i e r E., Culture and Military Doctrine: France Between the Wars, „ I n t e r n a t i o n a l Security" 1995, nr 19/4. K i n g A . , The Paradox ofMultinationality, [ w : ] C . M . Coops, T.S. Tresch (red.), Cultural Challenges in Military Operations, N A T O Defense College, R o m e 2 0 0 7 . K i p p J., G r a u L . , P r i n s l o w K . , S m i t h D . , The Human Terrain System - A CORDS for the 21 Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " wrzesienó-paózdziernik 2006. Kiras J.D., Wojna nieregularna: terroryzm i działania partyzanckie, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we wspiołczesnym iswiecie. Wprowadzenie do studiiow strategicznych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2009. Kiszely J., Learning About Conunterinsurgency, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e n ó 2007. K l o c z k o w s k i M . , Dziedzic J., Zołnierze polscy w misjach poza granicami kraju, „ K w a r t a l n i k Bellona" 2009, n r 4. K ł o s k o w s k a A . , Wstęep do pierwszego antropologii kulturalnej, wydania polskiego. [ w : ] R. Benedict, Wzory Riożznorodnoisic wzoroiw kultury kultury, Warszawskie i funkcje Wydawnictwo Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 . K o j k o ł J., Ł a p a A . , Polacy w Afganistanie. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę Metodologiczne podstawy Innego. Polacy w Afganistanie. wiswiadomoisci żzołnierzy zawodowych. badani, [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. Stereotypy islamu i jego Diagnoza i koncepcja oddziaływani wyznawcow w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . K o j k o ł J., Ł a p a A . , Zakoniczenie. Koncepcja oddziaływani wyznawcow, w kierunku zmiany stereotypoiw islamu i jego [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę: Innego. Polacy w Stereotypy ż islamu i jego wyznawciow wiswiadomoisci cja oddziaływani w kierunku zołnierzy zawodowych. Afganistanie. Diagnoza ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, i koncep¬ Warszawa 2011. K o l a A . F . , Nie-klasyczna komparatystyka. W stronęe nowego paradygmatu, „ T e k s t y Drugie" 2008, n r 1-2. K o ł o d z i e j c z y k A . , Wielonarodowosc jako wyzwanie dla wspiiłczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), Socjologiczne aspekty wojska i obronnosci, W y d . Polskie Przedsiebiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne Kołodziejczyk S.A., W a r s z a w a 2004. A . , N o w o s i e l s k i W . , Teoretyczno-metodologiczne - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , a wojskowi. Bezpieczenistwo [w:] M . Baran- W . Nowosielski, M . Wachowicz, Cywile i promocja wojska w wymiarze tło badani, społecznym, Wydawnictwo Adam M a r s z a ł e k , Torunó 2 0 0 6 . K o z e r a w s k i D.S., Wielokulturowoisic w działaniach -Południe, stabilizacyjnych [ w : ] D.S. K o z e r a w s k i , Mięedzynarodowe działania MięedzynarodowejDywizji Centrum- stabilizacyjne w iswietle doiswiadczeni X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. K r u s z e l n i c k i W . , Antropologia i kolonializm czyli o polityczno-kulturowym uwikłaniu reprezentacji, „ K u l t u r a i H i s t o r i a " 2 0 1 0 , n r 17. K u k u c z k a J., Antropologia na wojennej iscieżzce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla wspiołczesnego etnologa, oraz inne a r t y k u ł y [ w : ] F. Wróoblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia zaangażzowana (?), „ Z e s z y t y N a u k o w e U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego. Prace Etnograficzne" 2010, z. 38. LaBarre W . , Some Observations on Character Structure in the Orient: the Japanese, „ P s y c h i a t r y " 1946, t. 8. Lagouranis T., Tortured Logic, „ T h e N e w Y o r k T i m e s " , 28 lutego 2006. Lamentowicz W . , Amerykamki i europejski wariant atlantyckiej kultury P. O l s z e w s k i , T . Kapuósniak, W . Lizak (red.), Bezpieczenistwo i zagrożenia strategicznej,[w:] mięedzynarodowe. Wyzwania XXI wieku, W y z s z a S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2009. Landes D . , Kultura przesadza prawie o wszystkim, Kultura ma znaczenie. Jak wartoisci wpływajaęna Poznanó 2003. [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), rozwoijspołeczenistw, W y d a w n i c t w o Zysk i S-ka, �338 Bibliografia Lantis J.S., H o w l e t t D . , Kultura strategiczna, Strategia we wspoiłczesnym iswiecie. [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Wprowadzenie do studiiow strategicznych, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2009. L a p i d Y . , Culture s Ship: Returns and Departures F. K r a t o c h w i l (red.), The Return ofCulture in International and Identityin Relations Theory, [ w : ] Y . L a p i d , International Relations Theory, L y n n e Rienner Publishers, Boulder C O 1996. Lawrence T.E., 27 Articles, „ T h e A r a b B u l l e t i n " , 20 sierpnia 1917. L e h m a n E.J., The Executive Director Comments, „ A n t h r o p o l o g y N e w s l e t t e r " 1978. L e m a n n N . , The Next World Order, „ T h e N e w Y o r k e r " , 1 k w i e t n i a 2004. Lubaós M . , Miejsce etyki w etnografii. społecznego, społecznej, O moralnym zaangażzowaniu [ w : ] M . Flis (red.), Etyczny wymiar i zawodowej tożzsamoisci kulturowej. personie antropologa Studia z antropologii Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakóow 2 0 0 4 . Lucas S., „Total Culture" and the State-Private Network - a Commentary, F. Schumacher (red.), Culture and International Lysgaard S., Adjustment [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . in a Foreign Society. Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States, „ I n t e r n a t i o n a l Social Science B u l l e t i n " 1955, nr 7. Ł a p a A . , Stereotypy islamu i islamistoiw w opiniach uczestnikiow misji stabilizacyjnej [ w : ] J. Kojkoł, M.J. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę ż islamu i jego wyznawcoiwwiswiadomoisci w Afganistanie, innego. Polacy w Afganistanie. zołnierzy zawodowych. Diagnoza i koncepcja Stereotypy oddziaływani w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Łoós-Nowak T., Wyjaisniaic czy interpretowaic: dylematy i wyzwania czwartej debaty interparadygma- tycznej, „ S t o s u n k i M i ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2009, t . 39, n r 1-2. MacKenzie J., Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?, „ T h e W o r l d " , 28 maja 2009. Magala S., Nie dziel, ale rza/iź, [ w : ] G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2 0 0 0 . M a k a r o J., Bariery komunikowania międzykulturowego J. M a c i e j e w s k i , O . N o w a c z y k a uczestnictwo (red.), Bezpieczenistwo w misjach pokojowych, narodowe a grupy [w:] dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005. M a l k i n L . , The First Spanish Civil War, „ M i l i t a r y H i s t o r y Q u a r t e r l y " z i m a 1989. M a l i n o w s k i B., Practical Anthropology, M a l i n o w s k i K . , Kultura „Africa" 1929, n r 2. bezpieczenistwa K . M a l i n o w s k i (red.), Kultura narodowego: koncepcja i możzliwoisci zastosowania, bezpieczenistwa narodowego w Polsce i w Niemczech, [w:] Instytut Z a c h o d n i , Poznanó 2003. M a m d a n i M . , Culture Talk: Six Debates That Shape the Discourse on „Good" Muslims, „ T h e A m e r i c a n J o u r n a l o f Islamic Social Sciences" 2005, t . 22, n r 3. M a m d a n i M . , Good Muslim, Bad Muslim. A Political Perspective on Culture and Terrorism, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" wrzesienó 2 0 0 2 , t . 104, nr 3. M a r i s a K . M . , Consolidated Military Attache and Security Assistance Activities: A Case for Unity of Command, „ F A O J o u r n a l " 2 0 0 3 , t . 7, n r 2. M a s t e r m a n M . , The Naturę Growth ofKnowledge, of a Paradigm, [ w : ] I . Lakatos, A . Musgrave (red.), Criticism and the C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e M a t h e r s J.G., Reform and the Russian Military, Military 1970. [ w : ] T . Farrell, T . T e r r i f f (red.), The Sources of Change: Culture, Politics, Technology, L y n n e Rienner Publisher, Boulder C O 2002. M c F a r l a n d M . , Military Cultural Education, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e n ó 2005. McFate M . , Anthropology and Counterinsurgency: The Strange Story of Their Curious Relationship, „ M i l i t a r y Review" 2005, t. 85, nr 2. McFate M . , The Military Utility of Understanding Adversary Culture, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 2005, n r 38. M c N a m a r a L . , Where Are the Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " paózdziernik 2 0 0 6 . Mersiades M . , Peacekeeping and Legitimacy: Lessons from Peacekeeping" lato 2005, t. 12, n r 2. Cambodia and Somalia, „International �339 Bibliografia M e t z T.F., Garrett M . W . , H u t t o n J.E., B u s h T . W . , MassingEffects Study in Aggressive Information M i c h a ł o w s k a G., Bezpieczenćstwo in the Information Domain. A Case Operations, „ M i l i t a r y R e v i e w " maj-czerwiec 2006. kulturowe w warunkach globalizacji procesoćw społecznych, B o b r o w , E. H a l i ż a k , R. Z i ę b a (red.), Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a M i c h a ł o w s k a G., Czy zderzenie cywilizacji - granice XX 1997. tolerancji, [ w : ] E. Halizżak, W . Lizak, ń L. Ł u k a s z u k , E. S liwka S V D (red.), Terroryzm w ćswiecie wspoćłczesnym, M i e ę d z y n a r o d o w y c h i Fundacja [w:] D.B. u schyłku Fundacja Studińow M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a Księeżzy Werbistńow, Warszawa- Pienieęzżno 2004. M i c h a ł o w s k a G., Istota i geneza mięedzynarodowych Mięedzynarodowe stosunki kulturalne, stosunkćow kulturalnych, [ w : ] A . Zięetek (red.), Poltext, L u b l i n 2 0 1 0 . M i c h a ł o w s k a G., Porzaędek mięedzynarodowy w perspektywie R. K u z n i a r (red.), Porzaędek międzynarodowy paradygmatu cywilizacyjnego, [w:] u progu XXI wieku, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2005. M i c h a ł o w s k a G., Uwarunkowania Miedzynarodowe miedzynarodowej stosunki kulturalne, M i l c z a r e k - G n a c z y n ń s k a M . , Stereotypy Spotykajaę żzołnierzy w kulturze, Innego. Polacy w Afganistanie. zawodowych. Diagnoza wspoćłpracy kulturalnej, [ w : ] A . Zięetek (red.), Poltext, W a r s z a w a 2010. [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Stereotypy i koncepcja islamu i jego wyznawcćww oddziaływanć w kierunku swiadomosci ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . M i l l e r L . L . , M o s k o s C., Humanitarians or Warriors?: Race, Gender, and Combat Status in Operation Restore Hope, „ A r m e d Forces & Society" 1995, t . 2 1 , n r 4. M i l l i k e n F.J., M a r t i n s L . , Searching for Common Diversity in Organizational M i l w a r d H . B . , Raab J., Dark Networks: Drug, Terror Conference and Arms on the Threads: Understanding the Multiple Effects of Groups, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t R e v i e w " 1996, t . 2 1 . The Structure, Trafficking Operation and Performance Networks, E m p i r i c a l Study wykład przygotowany o f Governance M a n a g e m e n t ofInternational na International and Performance w Barcelonie, H i s z p a n i a 2 0 0 2 . M i n e a r R . H . , Cross-Cultural Perception and World War II: American Japanists ofthe Images ofJapan, 1940s and Their „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " grudzienń 1980, t . 24, n r 4. M o c k a i t i s T.R., The Origins of British Counterinsurgency, „ S m a l l W a r s a n d Insurgencies" 1990, t . 1, n r 3. M u r d e n S., Kultura w stosunkach polityki ćswiatowej. międzynarodowych, Wprowadzenie [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), do stosunkćow miedzynarodowych, Globalizacja W y d a w n i c t w o Uniwersy¬ t e t u Jagiellonńskiego, Krakńow 2005. N a g l J.A., Foreword to the University of Chicago Press Edition: The Evolution and Importance of Army/ Marine Corps Field Manual Counterinsurgency 3-24 Counterinsurgency, [ w : ] U.S. A r m y a n d M a r i n e Corps, Field Manual, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 7 . N a g l J.A., Let's Win the Wars We're In, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2009, t . 52. N o r t o n - T a y l o r R., General Hints Out at US Tactics, „ T h e G u a r d i a n " , 2 1 k w i e t n i a 2 0 0 4 . N o w a c z y k O., Konstruowanie narodowego, ładu społecznego przez wojsko jako determinanta [ w : ] J. M a c i e j e w s k i , O. N o w a c z y k (red.), Bezpieczenstwo bezpieczenćstwa narodowe a grupy dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005. N o w i c k a E., Tolerancja i nacjonalizmy małych narodow. Dylematy pracy antropologa, -Zieliński (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, [ w : ] A . PosernWydawnictwo Poznanńskie, Poznanń 2 0 0 4 . N o w i c k a E., G r z y m a ł a - M o s z c z y n ń s k a H . , Postawy i gospodarze. Problem adaptacji kulturowej młodzieżzy w obozach wobec cudzoziemcoćw, dla uchodćcćw oraz [ w : ] Goćscie otaczajaęcych społecznoćsciach lokalnych, Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakńow 1998. ć N o w o s i e l s k i W . , S wiadomoćsćc historyczna ćsrodowisk wojskowych, W B B S , W a r s z a w a 2006. je �340 Bibliografia Oberg K., Cultural Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropology" 1960, n r 7. Obrusiewicz M . A . , Kultura mykała organizacyjna (red.), Kultura w działaniach połaęczonych, organizacyjna w siłach zbrojnych, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. Po¬ Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003. O d o i N . , Cultural Diversity in Peace Operations: Training Challenges, „Kofi A n n a n International Peacekeeping a n d T r a i n i n g C e n t r e Paper" marzec 2005, nr 4. O k i n S.M., Feminism, Women's Human Rights and Cultural Differences, [ w : ] U . Narayan, S. H a r d i n g (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, B l o o m i n g t o n 2 0 0 0 . O l c h o w s k i J., Kultura i zjawiska [ w : ] A . Zięetek (red.), Miedzynarodowe Packer G., Knowing the Enemy: Can Social Scientists Redefine the „War on Terror?", „ N e w Yorker", stosunki kulturalne, dezintegracji i konfliktu, Poltext, W a r s z a w a 2010. 18 g r u d n i a 2006. Paszewski T., Klasycy doktryny wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „Sprawy M i e ę d z y n a r o d o w e " 2010, nr 3. Pawlak M . , Ograniczone mozliwosci aplikacji modelu kulturowego reagowania kryzysowego, rozwoju. Komunikacja Hofstede w osiaganiu celćw operacji [ w : ] A . Czuprynński, L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenćstwo dla miedzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, Wydawnictwo dla edukacji międzykulturowej w wojsku, [ w : ] Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2012. P a w l i c k i R., Służba poza granicami panstwa - wyzwania D . K o w a l s k i , M . K w i a t k o w s k i , A . Z d u n i a k (red.), Edukacja perspektywy, Wybrane W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , Lublin-Poznanń 2004. P a w l i k J.J., O potrzebie D. dla bezpieczenstwa. Zawadzka dialogu w relacjach międzykulturowych, (red.), ć S wiatło w dolinie. [ w : ] K . K o r o t k i c h , J. Ł a w s k i , Prace ofiarowane Profesor Halinie Krukowskiej, U n i w e r s y t e t w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007. Petraeus D . , Learning Counterinsurgency: Observations from Soldiering in Iraq, „ M i l i t a r y Review" styczenń-luty 2006. Porter P., Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " 2007, nr 37(2). P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . , Kształtowanie (do 1939 r.), się etnografii [ w : ] M . Terlecka polskiej jako (red). Historia samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny naukowej Ossolineum, W r o c ł a w 1973. P o s e r n - Z i e l i n ń s k i A . , Negocjowanie wspćołdziałania, kulturowych, tolerancji, czyli miedzy groćzba konfliktu a dazżeniem do [ w : ] A . P o s e r n - Z i e l i n ń s k i (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach miedzy- W y d a w n i c t w o Poznanńskie, Poznanń 2004. Price D . , Anthropologists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004. Price D . , Gregory Bateson Anthropology, and the OSS: World War II and Bateson's Assessment of Applied „ H u m a n O r g a n i z a t i o n " z i m a 1998, t . 57, n r 4. Price D . , Interlopers and Invited Guests: On Anthropology's Witting and Unwitting Links to Intelligence Agencies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2 0 0 2 , t . 18, nr 6. Price D . , Like Slaves. Anthropological Note on Occupation, „ C o u n t e r p u n c h " styczenń 2004. Price D . , Past Wars, Present Dangers, Future Anthropologies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2 0 0 2 , t . 18, nr 1. R a y m e n t S., US Tacticts Condemned by British Officers, „ D a i l y Telegraph", 11 k w i e t n i a 2 0 0 4 . Renzi F., Networks: Terra Incognita and the Case of Ethnographic Intelligence, „ M i l i t a r y Review" wrzesienń-pańzdziernik 2 0 0 6 . Rietjens S.J.H., Managing Reconstruction Civil-Military Team in Afghanistan, Cooperation. Experiences from the Dutch Provincial „ A r m e d Forces & Society" 2008, t . 34, n r 173. R u b e n s t e i n R.E., Crocker J., Challenging Huntington, „ F o r e i g n Policy" 1994, nr 96. �341 Bibliografia R u b i n s t e i n R., Keller D . M . , Scherger M . E . , Culture and Interoperability in Integrated Missions, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t . 15, n r 4. Ryang S., Chrysanthemum s Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, „ A s i a n A n t h r o p o l o g y " 2002, t. 1. Scales R., Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t . 130, n r 10. Scales R . H . , Too Busy to Learn, „ P r o c e e d i n g s Magazine" l u t y 2010, t . 136. Scales R., Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, „ P a r a m e t e r s " z i m a 1998. Scheltinga T . A . M . , Rietjens S.J.H., Boer S.J. de, W i l d e r o m C . P . M . , Cultural Conflict within Military Civil Cooperation: A Case Study in Bosnia, „ L o w I n t e n s i t y C o n f l i c t & L a w E n f o r c e m e n t " 2005, t . 13, nr 1. Schreiber H . , Kultura organizacyjna wojska i jej wpływ na efektywoisic operacji wielonarodowych, [w:] A . Czuprynóski, L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo dla rozwoju. Komunikacja mięedzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2012. Schreiber H . , Religia jako element zwrotu kulturowego larz, H . Schreiber (red.), Religia w stosunkach w stosunkach mięedzynarodowych, [ w : ] A . So¬ mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u W a r s z a w s k i e g o 2012. i Schreiber H . , S wiadomoisic mięedzykulturowa wojskowych, - „odiswiezżony" paradygmat [ w : ] B. Janusz-Pawletta (red.), Konwencje prowadzenia operacji Genewskie 60 lat pioizniej, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. Schreiber H . , Gawrycki M . F . , Cywilizacja latynoamerykaniska - zarys problematyki,[w:]M.F.Gawrycki (red.), Dzieje kultury latynoamerykaniskiej, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa 2009. Schulz R . H . , Showstoppers, Schwartz T.P., Marsh Commemorative, „ T h e W e e k l y Standard", 26 stycznia 2004. R . M . , The American Soldier Studies of WWII: A 50 th Anniversary „ J o u r n a l o f Political a n d M i l i t a r y Sociology" 1999, t. 27, n r 1. Scully M . , 'Social Intel New Tool For U.S. Military, „ D e f e n s e N e w s " , 26 k w i e t n i a 2 0 0 4 . Segal D.R., Burns T.J., Silver M . , Falk W . W . , The All-Volunteer Force in the 1970s., referat zaprezentowany podczas spotkania A m e r y k a n ó s k i e g o T o w a r z y s t w a Socjologicznego, New Y o r k 1996. Selmeski B.R., Who Are the Security Anthropologists?, Sepp K . I . , Best Practices in Counterinsurgency, Sepp K . I . , From 'Shock and Awe „ A n t h r o p o l o g y N e w s " maj 2 0 0 7 . „ M i l i t a r y Review" maj-czerwiec 2005. to 'Hearts and Minds : The Fall and Rise ofUS Counterinsurgency Capability in Iraq, „ T h i r d W o r l d Q u a r t e r l y " 2007, t . 28, n r 2. Serrato M . , L a p o r t e C., Dhaniu R., When Did „Do No Harm" Become „Do Nothing"?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l i s t o p a d 2009. Sewall S., Modernizing Strategy, US Counterinsurgency Sheehan M . , Ewolucja nowoczesnych Strategia Practice; Rethinking Risk and Developing a National „ M i l i t a r y Review" wrzesienó-paózdziernik 2 0 0 6 . wojen, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), we wspoiłczesnym iswiecie. Wprowadzenie do studioiw strategicznych, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2009. Siebold G., Core Issues and Theory in Military Sociology, „ J o u r n a l o f Political a n d Military Sociology" lato 2 0 0 1 . S ł o j e w s k a A . , Wojsko Unii niezdatne do użycia, „ R z e c z p o s p o l i t a " , 22 k w i e t n i a 2013. Smolarek M . , Kształcenie jęezykowe kadry zawodowej pokojowych, [w:] D . Kozerawski zadania, warunki, WP w aspekcie jej uczestnictwa (red.), Mięedzynarodowe w operacjach operacje pokojowe. Planowanie, sposoby realizacji, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 . Soeters J., Values in Military Academies. A Thirteen Country Study, „ A r m e d Forces & Society" 1997, n r 24. Soeters J., Poponete C.-R., Page J.T. Jr., Culture's Consequences in the Military, [w:] T . W . Britt, A . B . A d l e r , C . A . Castro (red.), The Psychology of Serving in Peace and Combat,t.4: Culture, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t , Connecticut, L o n d o n 2 0 0 6 . Military �342 Bibliografia Sofue T . , Japanese Studies by American Anthropologists: Review and Evaluation, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" kwiecienó 1960, t . 62, n r 2. Spicer E . H . , Obituary of John Henry Provinse, „ A m e r i c a n Anthropologists" sierpieó 1966, t. 68. Springer N . , Many Paths Up the Mountain: Population-Centric COIN in Afghanistan, „Small Wars Journal" 2010. Starn O., Engineering Internment: Anthropologists and the War Relocation Authority, „American E t h n o l o g i s t " listopad 1986, t. 13, n r 4. Steinmetz G., Introduction: Culture and the State, [ w : ] G. Steinmetz (red.), State/Culture. State Formation After the Cultural Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. Strachan H . , British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ R o y a l U n i t e d Services I n s t i t u t e J o u r n a l " 2007, t . 152, nr 6. Strachan H . , The Civil-Military Gap in Britain, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference on C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t ą u i d a n , France 2000. Szyjko C.T., Interesy i sprzecznoisci globalizacji w perspektywie 2010, h t t p : / / s t o s u n k i - m i e d z y n a r o d o w e . p l Tajfel H . , T u r n e r J.C., The Social Identity paradygmatu cywilizacyjnego, Theory of Intergroup Behavior, [ w : ] S. W o r c h e l , W . G . A u s t i n (red.), Psychology of Intergroup Relations, N e l s o n - H a l l , Chicago T e r r i f f T., 'Innovate or Die' : Organizational lipiec (21.03.2011). 1986. Culture and the Origins of Maneuver Warfare in the United States Marine Corps, „ T h e Journal o f Strategic Studies" czerwiec 2006, t . 29. The Dictionary ofMilitary Terms. The U.S. Departement ofDefense, Skyhorse P u b l i s h i n g Inc., N e w Y o r k 2009. T h u K., Faulkner J., On the Front Lines ofWar From an Anthropologist Infantryman, „Anthropology N e w s " l u t y 2007. Tokarska-Bakir J., Repetytorium z człowieka, [ w : ] A . Barnard, Antropologia, Paónstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2006. T r e m b e c k i J., Pojęecie misji pokojowej, operacji pokojowej i operacji wsparcia pokoju, K o z e r a w s k i (red.), Mięedzynarodowe operacje pokojowe. Planowania, realizacji, zadania, [ w : ] D.S. warunki i sposoby A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. U c k o D . , Innovation or Inertia: The US Military and the Learning of Counterinsurgency, „ O r b i s " t. 52, n r 2, 2008. V a n n e s o n P., Civil-Military Relations in France, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference on C i v i l M i l i t a r y Relations, Ecole de Saint Cyr C o e t ą u i d a n , France 2000. W a c h o w i c z M . , N o w o s i e l s k i W . , I w a n e k T., K l o c z k o w s k i M . , Społeczne aspekty służzby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 4 W a g n e r J.G., An IHL/ICRC Perspective on Humanitarian Space, „ H u m a n i t a r i a n Exchange Magazine" 2005, n r 32. W a l k e r R.B.J., The Concept ofCulture Culture and International in the Theory ofInternational Relations, [ w : ] J. Chay (red.), Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. W a s z c z y k o w s k i W . , Koniec operacji w Afganistanie?, I n s t y t u t Sobieskiego, K o m e n t a r z n r 95, 1 lipca 2 0 1 1 . W i l l i a m s R . M . Jr, The American Soldier: An Assessment, Several Wars Later, „ P u b l i c O p i n i o n Q u a r t e r l y " 1989, t . 53. W o j c i u k A . , Kultura w teoriach stosunkoiw mięedzynarodowych, (red.), Kultura w stosunkach [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a mięedzynarodowych,t.1:Zwrot kulturowy, Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . W o l f E., Jorgensen J., Anthropology on the Warpath in Thailand, „ N e w Y o r k Review o f Books" W o n g L . , Gras S., CU @ the FOB: How the Forward Operating Base is Changing the Life of Combat listopad 1970. Soldiers, Strategic Studies I n s t i t u t e , marzec 2 0 0 6 . W r i g h t S., The Politicization of'Culture , „ A n t h r o p o l o g y Today" l u t y 1998, t . 14, nr 1. �343 Bibliografia W r i g h t R., U.S. Struggles to Win Hearts, Minds in the Muslim World, „ T h e W a s h i n g t o n Post", 20 sierpnia 2 0 0 4 . Y a n i k L.K., Review: Culture in International Relations: What Is It Good For?, „ I n t e r n a t i o n a l Studies Review" wrzesienń 2005, t. 7, nr 3. ż Z ycińnski J., Wspćołczesne tendencje w filozofii nauki. Od maksymalizmu Koła Wiedenćskiego do nihilizmu K.P. Feyerabenda, „ Z a g a d n i e n i a filozoficzne w nauce" 1 9 7 8 / 7 9 , n r 1. Z i z e k S., Tolerance as an Ideological Category, „ C r i t i c a l I n q u i r y " j e s i e ń 2007. A r t y k u ł y i m a t e r i a ł y ze stron internetowych Afganistan. Przewodnik kulturalny dla Wojska Polskiego. Sabotażz czy głupota, http://afganowie.sa- lon24.pl/254991,afganistan-przewodnik-kulturalny-dla-wojska-polskiego-glupota (25.10.2011). A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i c a l A s s o c i a t i o n , A n t h r o p o l o g i s t s ' Statement o n the H u m a n T e r r a i n System Program, h t t p s : / / s i t e s . g o o g l e . c o m / s i t e / c o n c e r n e d a n t h r o p o l o g i s t s / (22.10.2011). A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i c a l A s s o c i a t i o n Executive Board Statement o n the H u m a n T e r r a i n System Project, 31 pańzdziernika 2 0 0 7 , www.aaanet.org/issues/policy-advocacy/State- ment-on-HTS.cfm (20.09.2011). C N N Politics, 28 wrzeńsnia 2 0 0 9 , http://articles.cnn.com/2009-09-28/politics/afghanistan.o- bama_1_new-strategy-additional-forces-afghan?_s=PM:POLITICS Czaja J., Refleksje nad kulturę politycznę (20.10.2011). Rosji, „ R e a l i a . I co dalej...", s i e r p i e ń 2 0 1 1 , t . 25, n r 4, http://realia.com.pl/dzial_4/artykul_80.html (23.10.2011). D i l l e y R., Lessons From Lawrence ofArabia, BBC N e w s , 9 k w i e t n i a 2004, h t t p : / / n e w s . b b c . c o . u k / 2/hi/uk_news/magazine/3605261.stm Evans M . , From Kadesh to Kandahar: Military (24.10.2011). Theory and the Futurę of War, „ N a v a l W a r College Review" lato 2003, h t t p : / / f i n d a r t i c l e s . c o m / p / a r t i c l e s / m i _ m 0 J I W / i s _ 3 _ 5 6 / a i _ 1 0 5 2 1 0 2 2 4 / ?tag=content;col1 (10.01.2011). Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, http://www.cnas.org/files/ documents/publications/AfghanIntel_Flynn_Jan2010_code507_voices.pdf. From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21st-Century (22.10.2010). Military, Final Report, http://mldc.whs.mil/download/documents/Final%20Report/MLDC_Final_Report.pdf. Gates R . M . , m o w a w y g ł o s z o n a 14 k w i e t n i a 2 0 0 8 r o k u , zob. http://www.defense.gov/ speeches/speech.aspx?speechid=1228 (28.10.2011). G r a n t G., US Afghan Intel „Ignorant" and „Incurious", afghan-intel-ignorant-and-incurious/ http://www.dodbuzz.com/2010/01/05/us- (05.01.2010). G u s t e r s o n H . , When Professors Go to War. Why the Ivory Tower and the Pentagon Don't Mix, h t t p : / / www.foreignpolicy.com/articles/2008/07/20/when_professors_go_to_war (21.07.2008). H o w HTS W o r k s , http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=138 (22.10.2011). http://www.arrc.nato.int/alliedrapidreactioncorps/currentoperations.aspx (25.02.2011). http://www.culture.af.edu/history.html (26.06.2010). http://www.isaf.nato.int/images/media/PDFs/18%20october%202011%20isaf%20placemat.pdf (27.10.2011). http://www.tvn24.pl/12691,1721756,0,1,pentagon-wie-za-duzo-nie-nadaza-obrabiac-danych,wiadomosc.html (22.10.2011). K i l c u l l e n D . , Twenty-Eight Articles: lato 2006, Fundamentals ofCompany-Level Counterinsurgency, IOSPHERE, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06k ilcullen.pdf , (27.10.2011). L i b i c k i M . , www.USDoD.com: Virtual Diplomacy Report 7, U n i t e d States I n s t i t u t e o f Peace, L u t y 1999, w w w . u s i p . o r g / v i r t u a l d i p l o m a c y / p u b l i c a t i o n s / r e p o r t s / l i b i c k i I S A 9 9 . h t m l . McFate M . , U.S. Miliatry Requirements for Socio-Cultural 13_june Knowledge, http://www.donhcs.com/hsr/ /doc/Mongomery%20McFate%20HSR%20Conference%20Presentation%20Ju- ne%2013,%202007%202.pdf (26.06.2010). �344 Bibliografia NATO Kills Cousin of Afghan President Hamid Karzai; http://www.bbc.co.uk/news/world-south- asia-12700630 (10.03.2011). Patai-Schneider J., Patai D . , Misreading 2004-June/011964.html 'The Arab Mind', http://mailman.lbo-talk.org/2004/ (22.10.2011). Skelton I . , Skelton Urges Rumsfeld to Improve Cultural Awareness www.house.gov/skelton/pr031023.html Training, 23 pazdziernika 2003, (18.02.2005). W h i t a k e r B., Its Best Use is as a Doorstop, „ G u a r d i a n U n l i m i t e d " , h t t p : / / w w w . g u a r d i a n . c o . u k / world/2004/may/24/worlddispatch.usa (20.09.2011). W y w i a d L . Y a z h o u dla D . X u z Dongfang W a n g (Szanghai), 31 maja 2 0 0 4 r., w w w . e v e n i n g post.org/blog/archives/2005/1/8. �Indeks osob A b b e A . 81 B a r a n - W o j t a c h n i o Magdalena 155, 176 A b u - L u g h o d L i l a 300 Barber Benjamin 20 A d a m s J o h n 258 Barna Laray 188 A d i b e C.E. 191 Barnard A . 30, 203 A d l e r A . B . 148 Barnett M . 33, 34 Agassi Joseph 39 Barr J. 307 A i d i d M o h a m m e d Farrah 190, 1 9 1 , 194, 195 Bastian A d o l f 2 0 2 A i t B a r i F. 189 B a s t r u p - B i r k J. 319 A l - H a s a n 302 Bateson Gregory 2 0 6 A l - H u s a j n 302 B a u m a n Z y g m u n t 20, 26, 30 Albert M . 41 Aleksander I I I Wielki Baylis J o h n 20, 33, 6 1 , 62, 72, 264, 294 (zw. M a c e d o n ó s k i m ) 145 Bean R. 80 B e n - A r i Eyal 1 4 7 - 1 4 9 , 160, 179 Aleksy-Szucsich A g n i e s z k a 178 Benedict R u t h 202, 2 0 5 - 2 0 8 , 2 1 0 - 2 1 5 , 2 9 1 , A l f a r o Jose 11 295 A l i F. 8 1 Benjamin W a l t e r 55 A n d e r s o n D . 262 Bennett H . 262 A n d r a d e D . 2 2 2 - 2 2 4 , 226 Bennett M i l t o n 1 2 1 , 122 A n i o ł W ł o d z i m i e r z 22 Bernat R. 136 A p p a d u r a i A r j u n 20 Bhabha H o m i 2 0 1 A r n o l d S.L. 193 Bhatia M i c h a e l 239 A s a d Talal 2 0 1 , 2 0 4 Bielenó S t a n i s ł a w 26 Ashcroft Bill 201 B i e l i c k i Tadeusz 203 A s h l e y R i c h a r d 34 Black Jeremy 70 A u s t i n W i l l i a m G. 182 Bledsoe E.E. 80 A y l w i n - F o s t e r N . R . F . 255, 2 5 7 Boas Franz 202, 2 0 4 - 2 0 7 , 2 9 1 , 308 B o b r o w Denis B. 66 Bacevich A n d r e w 60 Bodziany M a r e k 95, 150, 187, 196 B a c h t i n M i c h a i ł 300 Boer S.J. de 172 Bados N i e t o V i c t o r 1 1 , 9 1 , 1 4 1 , 143 B o h a n n o n Charles T . 216, 217 Balcerowicz B o l e s ł a w 1 1 , 26, 3 1 , 4 1 , 45, 6 1 ¬ 63, 7 2 - 7 4 , 78, 79, 80, 88, 9 3 - 9 5 , 148, 150, 182 145¬ B o l i J. 35 B o n n e l l V i c t o r i a 46 B o o t h K e n 63, 64 Balcerowicz P i o t r 1 1 , 249, 274, 279 Borneman John 21 Ballard J.A. 193 B o r t o n H u g h 216 �346 Indeks osob B o s k i P a w e ł 1 1 8 - 1 2 5 , 153, 164, 292 Clutterbuck Richard 267 Bosman F. 189 Coates Charles 152 Bourne R a n d o l p h 206 Coffey R. 222 Bozeman A . 2 1 C o h e n E. 60, 62, 72, 2 6 4 Bradbury M . 191 C o h e n W i l l i a m 77 Bras R. 236 C o l b y W i l l i a m 225 B r a u m a n R o n y 175 Conce Eckart 2 1 Briggs H a r o l d 2 6 1 , 2 6 2 C o n n a b l e Ben 2 8 3 - 2 8 5 B r i g h a m R o b e r t 226 Coon Carleton 207 B r i t t T . W . 148 Coops C. M . 197 Browers M . 295 C o t t r e l l Leonard S. Jr. 167 Brown Ch. 294 C o x T.J. 178 Brynen Rex 295 Crocker J. 30 Brzezinński Z b i g n i e w 20, 36, 295, 296 Curanovińc A . 27 B r z o z o w s k i Jan 20 C u s h n e r K . 81 B u c h o w s k i M i c h a ł 1 1 , 24, 28, 203, 296, 300 Czaja Jan 22, 64, 66, 67 Burns T.J. 169 C z a p u t o w i c z Jacek 3 3 - 3 5 , 37, 4 1 , 43, 45, 66 Burszta W o j c i e c h J. 2 8 - 3 0 , 40, 47 C z u p r y ń s k i A n d r z e j 92, 136, 143, 153 Burzyńnska A n n a 47 Czyngis-Chan (Dzżyngis-chan) 207 Bush George W . 5 1 , 68, 73, 76, 88, 258, 259, 270 D a D e p p o Serge 11 Bush T i m o t h y W . 293 D a n e c k i Janusz 302 B y m a n D . 59 D a ę b r o w s k a A . 205 Byrnes James 2 1 1 D e a l T e r r y 196 D e p t a k V o l k e r 21 Caffrey Margaret M . 212 D e r i a n J.D. 77 Caforio Giuseppe 144, 152 DeShazo K . B . 192 C a m e r o n K i m S. 172 Deutsch Karl W . 41 C a n n o n J.P. D e V i n n e y Leland C. 167 182 Carpenter A r t h u r 2 0 4 D e V o r e M . R . 269 Casey George 2 7 1 D e b s k a A n n a 153, 154, 163, 164, 196 Castro C.A. 148 Dęebski S ł a w o m i r 66 Castro F i d e l 217 D h a n i u R. 2 4 1 C e b r o w s k i A r t h u r 68 D i c k i n s o n Elizabeth 2 5 7 - 2 5 9 C e b u l K r z y s z t o f 27 D i l l e y R. 68 Cezar (Gajusz Juliusz Cezar) 200 Dirks Nicholas 204 Chaney D . 47 D i x o n P. 254, 2 5 8 - 2 6 3 , 267, 268, 272, 273 Chay Jongsuk 2 1 D o b r z y c k i W i e s ł a w 210, 2 1 1 C h i a r e l l i Peter 143 D o l a n J.P. 81 C h i n Peng 262 D o m a n ń s k a E w a 4 1 , 53 C h o j n a c k i M . 145 D o n n e y P . M . 183 C h o j n a c k i W ł o d z i m i e r z 150, 153, 174, 180, D o r a n J. 1 0 5 - 1 0 7 , 109 187, 196 C h u t n i k M o n i k a 124 Cieslarczyk M a r i a n 144, 145, 153, 162, 163, 196 Drazul-Koszykowski M y r a 209, 232 D u Bois C o r a 206 Duffey T. 190 Clausen J o h n A . 167 D u r a n M a r i e n 11 Clausewitz K a r l P h i l i p p v o n 59, 89, 265, 287 D u r k h e i m E mile 2 0 2 C l i f f o r d James 300 D w o r k e n J.T. 191 C l i n t o n W i l l i a m (Bill) 75, 195 D y m c z y k S. 30 Cloake J. 258 Dżzalal A l - e A h m a d 2 9 4 ń 229, 230, �Indeks osob Dziedzic Joanna 149 Gentile G i a n 74, 287, 288 D z i e k a n M a r e k 9 1 , 92 Gessler N i c h o l a s 238 Dziewanowski Marian K a m i l 264 Giddens A n t h o n y 34 347 G i e n o w - H e c h t Jessika 21 Easterly W i l l i a m 258 Gierat-Bieronń Bożzena 22 E i s e n h o w e r M i l t o n 209 G i f f o r d R. K . 192 Elak Leszek 92, 136, 143, 153 Glasl F r i e d r i c h 179 Elfenbein H . A . 80 Glazer N . 209 E l r o n Efrat 1 4 7 - 1 4 9 , 160, 179 G o d l e w s k i Grzegorz 40 Ely R.J. 179 Goldschmidt Walter 211 E m b r e e J o h n 208, 209 G o l d s t e i n J. 32 E n n e n F r a n k 11 G o l k a M a r i a n 116, 117 Erdt A . 294 G o ł e m b s k i Franiszek 22 Evans M . 75 Gonzńalez Roberto J. 67, 87, 88, 204, Faber P. 79 230, 246, 266, 308 G o o d e n o u g h W a r d 119 Fahs Charles B u r t o n 216 G o r d o n A . M . 81 Falecki Janusz 136, 138 G o r d o n M . R . 270, 273 Falk R . A . 21 Gorer Geoffrey 209 Falk W . W . 169 G ń o r a k - S o s n o w s k a Katarzyna 46, 2 9 4 F a n o n Franz 2 0 1 G ń o r k a - W i n t e r Beata 66 F a t t a h i K . 87, 233 G r a n t G. 279 Faulkner J. 112 Gras S. 2 7 1 Febbraro A . R . 84 G r a u Lester 9 1 , 222, 233, 235 Ferguson B r i a n 7 1 , 200 Gray C h r i s 72 Fever P. 175 Gray C o l i n S. 62, 64, 2 6 4 Feyerabend Paul K a r l 38 Gray G. 2 0 6 F i j a ł k o w s k a A l i c j a 60 Gregory D e r e k 42, 69, 70, 79, 270-272 F i n n e m o r e M a r t h a 34 Griffiths Gareth 2 0 1 Fisher G l e n 2 1 , 247 Grzebyk Patrycja 2 1 1 Flis M a r i o l a 200 G u r n e y H e n r y 2 6 1 , 262 F l y n n M i c h a e l 236, 279, 2 8 1 Gusterson H u g h 4 2 , 69, 70, 2 3 1 , 232, 237 F o r d D . 209 G u t t m a n Louis 167 Fosher K e r r y 2 4 2 G u z z i n i Stefano 34 F o u c a u l t M i c h e l 38 Franek K . 30 Haliżzak E d w a r d 45, 66, 79, 178 Fraęczek Joanna 136, 138 H a m l e n A . L . 82 F r o b e n i u s Leo 202 H a m m B. 60 F u k u y a m a Francis 20 H a n d l e r R i c h a r d 39 H a n n e r z U l f 20, 29, 39 Gabb T h o m a s 205 H a r d i n g Sandra 295 G a l u l i D a v i d 266, 270 H a r d i s o n C. 81 G a n d h i M a h a t m a 35 Harle V . 21 Gann T. 204 H a r m s E.L. 2 1 7 Gareis S.B. 150, 180 Harris Marvin 231 Garrett M a r k W . 293 G a r r i s o n W i l l i a m 194 H a r r i s o n L . E . 30, 46 Gates R o b e r t M . 237, 238 Hastings M i c h a e l 273, 279 G a w r y c k i M a r c i n F l o r i a n 37, 43, 45, 48 H a y d e n T o m 199 Gaęgor Franciszek 14 93, 96, 97 Helbig Zenia 237 Geertz C l i f f o r d 25, 52, 2 1 4 Held John 204 Harrison T o m 206 205, �348 Indeks osob H e n d r i c k s o n D . C . 256 Jencks C h r i s 28 Herder Johann G o t t f r i e d 296 Jepperson R.J. 58 H e r o d o t 68 J o d e ł k a H . zob. Schreiber H a n n a H e r s h Seymour 2 4 4 - 2 4 6 J o h n s o n L y n d o n 258, 259 Herskovits Melville John 202 Johnson R . W . 222 Heuser B. 59 J o h n s o n S.K. 208 Hickey Gerald 217-222 J o h n s t o n A l a s t a i r I a i n 33, 63 H i l l R . W . Jr. 8 1 Jones D . M . 256, 289 Hobbes T h o m a s 35 Jorgensen Joseph 2 5 2 H o e c k l i n L . 85 J u r e i d i n i Paul 227 H o f f m a n B. 273 Jurewicz Joanna 4 6 , 2 9 4 Hofstede Geert 124, 125, 152, 153, 155, 156¬ 158, 160, 162, 164, 171 Kagan R o b e r t 65 H o l m e s W i l l i a m H e n r y 205 K a l d o r M a r y 2 6 , 59, 7 1 - 7 3 H o l m e s - E b e r P. 82, 1 0 1 , 114, 115, 141 Kamienóski Ł u k a s z 75, 77, 78 Hoogensen G u n h i l d a 11 Kaminóska-Szmaj Irena 125 H o r o w i t z I . L . 228 K a n t I m m a n u e l 35 H o v l a n d C a r l I . 167 K a p l a n R o b e r t 68 Howlett D. 62-64 Kapuósniak Tomasz 63 Hudson V . M . 21 Karawajczyk W i n c e n t y 7 1 , 132 H u n e r w a d e l J.P. 96 Karcanes J.A. 8 1 H u n t L y n n 46 Karl T.L. 72-74 H u n t R . A . 223 K a r p i n s k i Janis 246 H u n t i n g t o n Samuel 20, 26, 2 7 , 30, 33, 45, 4 6 , Katzenstein Peter 33, 34, 208 48, 4 9 , 55, 60, 152, 163, 168 H u t t o n James E. 293 Kaęcki C z e s ł a w 93 Keane Jack 256 Keene S.T. 80 Iriye A k i r a 208 Kehler R o b e r t 2 8 1 I r w i n Anne 242 Keiseker P. 190 I s a ó s k i Jakub 118, 179 Keller D . M . 7 1 , 144 Issa-Salwe A . 190 Keller J. 150 I w a n e k Tadeusz 93, 142, 147, 1 5 1 , 162, 163, K e l l y J.D. 42, 69 180, 182, 196 K e n n e d y A l a n 196 K e n n e d y J o h n F. 216, 259 Jackson A s h l e y 260 Kessler O. 4 1 Jackson J . N . 192 K i e n i e w i c z Jan 2 0 2 Jackson M i k e 2 7 2 K i l c u l l e n D a v i d 230, 265, 266, 3 0 9 - 3 1 6 Jackson Patrick Thaddeus 43 K i m J.M. 81 Jackson S.E. 179 K i m b a l l Solon T . 209 Jacąuin-Berdal D o m i n i ą u e 21 K i n g A . 197, 319 Jaffe G. 283 K i p p Jacob 9 1 , 2 2 2 , 224, 227, 234, 235 Jahn Beate 2 1 Kiras J.D. 2 6 4 Jameson Frederic 46 Kiszely J o h n 255 Janis I r v i n g L . 167 K i t s o n F r a n k 267 J a n k o w s k a H a n n a 2 6 , 60 K l e i n G. 8 1 Janovitz M o r r i s 152 Klein H . A . 81 Janssens R . V . A . 208 K l e k o t E w a 206, 2 1 1 , 2 1 2 , 2 5 0 Januszkiewicz M i c h a ł 2 8 - 3 0 , 40, 47 K l o c z k o w s k i M a r i a n 149, 163, 180, 182, 185 Janusz-Pawletta Barbara 67, 2 2 7 K l u c k h o h n Clyde 30 Jarmoszko S t a n i s ł a w 142, 143, 151 K ł o d n i c k i Z y g m u n t 203 Jarosz M i r o s ł a w . 125 K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 205, 207, 2 9 1 �349 Indeks osob K n o x MacGregor 78 L e b o w R i c h a r d N . 22 Koehane R . D . 32 L e h m a n E.J. 2 4 7 K o h n R. 175 L e m a n n N . 76 K o j k o ł Jerzy 7 1 , 123, 126, 127, 1 3 1 , 132, 134 Lńevi-Strauss Claude 56 K o l a A d a m F. 37, 38, 4 1 , 47, 48 L i b i c k i M . 76 K o ł b o n Izabela 25 L i p p m a n W a l t e r 123 K o ł o d z i e j c z y k A d a m 93, 1 3 9 - 1 4 1 , 147, 150, 1 5 1 , 154, 155, 162, 163, 1 7 5 - 1 7 8 , 180¬ 182, 186, 187, 196 L i t t l e R . W . 152 Lizak W i e s ł a w 45, 63 Locke J o h n 35 K o ł o d z i e j c z y k Tomasz 163 Lockwood W i l l i a m 216 K o r a n y Baghat 295 L o n g h u r s t K e r r y 64 K o r o t k i c h K r z y s z t o f 122 L ó s e r W o l f - D i e t e r 181 K o w a l e w s k i Jacek 37, 38, 42, 43, 293, 300 L o t h r o p Samuel 2 0 4 K o w a l s k i Dariusz Lubańs M a r c i n 2 0 0 134 K o w a l s k i Tadeusz A . 167 Lucas Scott 21 K o z e r a w s k i Dariusz S t a n i s ł a w 93, 134, 162, L u h m a n n N i k l a s 35 173, 183, 184, 186 L u g a r d Frederick 203 Koziej S t a n i s ł a w 79, 89 L u m m i s Douglas 2 1 4 K r a s o w s k a - M a r u t A g a t a 150 L u m s d a i n e A r t h u r A . 167 K r a t o c h w i l F r i e d r i c h 2 1 , 26, 34 L u m s d a i n e M a r i o n H . 167 Krauss F.S. 2 9 1 Lyles Lester L . 169 Kreęcikij Janusz 92 Lysgaard Sverre 124, 125 Kroeber A l f r e d Louis 30, 202, 2 1 1 Krupinński Tadeusz 203 Ł a p a A d a m 1 2 6 - 1 3 1 , 134 K r u s z e l n i c k i W o j c i e c h 2 0 1 , 202, 2 0 4 Ł a t a c z Joanna 155, 176 K r y c k i Mateusz 27 Ł a w s k i J a r o s ł a w 122 Krzysztofek K a z i m i e r z 22 Łońs-Nowak Teresa 37, 43, 47, 48 K u h n T h o m a s 39, 4 1 , 43, 4 4 Ł u k a s z u k L e o n a r d 1 1 , 45 K u k u c z k a Jacek 243, 244, 248 K u p e r A d a m 25, 28, 52, 205 K u z n i a r R o m a n 20, 26, 3 1 , 43, 45, 46, 53, 57, 63, 64 M a c A r t h u r Douglas 200, 213 M a c h i a v e l l i N i c c o l o 44 M a c i e j e w s k i Jan 93, 95, 150, 162 MacKenzie J. 257 K w i a t k o w s k i M i c h a ł 134 Madej M a r e k 60, 6 1 , 111 Magala S. 153 LaBarre W e s t o n 208 M a h d i A i d i d 191 Lagouranis T o n y 245 M a h d i M u k t a d a al Sadr 272 Lakatos I m r e 39, 43 M a k a r o J. 93 L a m e n t o w i c z W o j c i e c h 63 M a k i J o h n M . 213, 216 Landes D . 30 Malinowski Bronisław 202-204, Lang K . 152 M a l i n o w s k i K r z y s z t o f 22, 64 Lansdale E d w a r d 2 1 6 M a l i n o w s k i M.J. 123, 126, 127, 131 Lantis Jeffrey S. 6 2 - 6 4 M a m d a n i M a h m o o d 26, 29, 4 9 - 5 2 , 57 L a p i d Y o s e f 2 1 , 26, 29, 3 1 , 32, 34, 52, 58 M a m z e r H a n n a 296 Laporte C. 2 4 1 M a n e a O t a v i a n 287 L a p p i n g B. 258 M a o Z e d o n g (Mao Tse-tung) 258 Lapsley H . 212 M a r c h James G. 157 Laughrey J. 81 Marczewska-Rytko M a r i a 27, 52 Lavella L . 9 1 , 1 4 1 , 143 M a r i s a K . M . 283 Lawrence T h o m a s E d w a r d 13, 68, 230, 264, M a r k o w s k i M i c h a ł P a w e ł 47 265, 270, 3 0 1 , 307 Lazarsfeld Paul F. 167 M a r s h Robert 167, 168 247 �350 Indeks osob M a r s h a l l A n d r e w 75, 77 M u n d e l l B. 81 M a r t i n e z - F e r r e r J. 9 1 , 1 4 1 , 143 M u r d e n S i m o n 20, 6 1 M a r t i n s L . 183 M u r r a y John 3 1 M a s o n J o h n 204, 205 M u r r a y W i l l i a m s o n 78 M a s t e r m a n M . 43 Musgrave A l a n 43 M a t c z a k M a r c i n 1 1 , 104 M y r d a l G u n n a r 168 M a t t i s James 183 Mauss M a r c e l 202 Maziarska A n n a 73 N a g l J o h n A . 13, 83, 225, 256, 2 6 1 , 263, 266, 269, 287 M a z i a r s k i Jacek 73 N a k o n i e c z n a Justyna 11 Mazrui A l i A . 21 N a r a y a n U m a 295 McCargar J. 225 N e x o n D a n i e l H . 43 M c C h r y s t a l Stanley 257, 273, 275 Ngo D i n h Diem 216-218 M c C u e n J. 275 N o b l e Paul 295 M c D o w e l l A.J. 193 N o r t o n - T a y l o r R. 272 M c F a r l a n d M a x i e 285, 286 N o w a c z y k O l g a 93, 95 McFate M o n t g o m e r y 68, 82, 83, 87, 204, 206, N o w i c k a E w a 1 1 , 247, 248, 250 217, 2 2 8 - 2 3 0 , 2 3 2 , 233 McKee B. 84 M c L u h a n M a r s h a l l 20 N o w i c k i W . 62 N o w o s i e l s k i W a l d e m a r 154, 155 163, 175, 176, 180, 182 M c N a m a r a Laura 2 4 1 , 2 4 2 N y c z Ryszard 47 M c N a m a r a R o b e r t 217, 225 N y d e l l M a r g a r e t K . 247 McRae K . O . 8 1 N y e Joseph 26, 32, 36 M e a d Margaret 2 1 , 206, 208, 2 1 1 Mears H e l e n 300 O b a m a Barack 88, 259, 278 Menzies E. 1 0 5 - 1 0 7 , 109 O b e r g Kalervo 125 Mersiades M . 190 O b r u s i e w i c z M a r e k A n d r z e j 196, 197 M e t c a l f K . A . 81 O ' C o n o r A . 81 M e t r a u x R h o d y 209 O d o i N . 181 M e t z T h o m a s F. 293 Offley E. 77 Meyer D i l l o n 209 O k i n S.M. 294, 295 Meyer John 34 O l c h o w s k i Jakub 63, 66 Meyer M i c h a e l B. 213 O l s z e w s k i P a w e ł 63 M i c h a ł o w s k a Grazyna 1 1 , 22, 29, 3 1 - 3 3 , 43, O n g i k i l i J.P. 262 45, 46, 60, 63, 66, 67 O n u f N i c h o l a s 34 M i k e a l i a n A . 246 O p p e n h e i m e r J. R o b e r t 2 5 0 M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i Jerzy 117 Oros A n d r e w 2 1 M i l c z a r e k - G n a c z y n ó s k a Magdalena 123 O r z y ł o w s k a A n n a 154, 163, 164 M i l l e r Laura 189, 1 9 1 - 1 9 4 Osama b i n Laden zob. U s a m a i b n L a d i n M i l l i k e n F.J. 182 Osborne Frederic 167 M i l w a r d H . B . 282 O w e n s W i l i a m 77 Minear Richard H . 213-216 M o c k a i t i s T h o m a s 259, 260 Packer George 68, 2 7 1 M o d e l l J.S. 2 1 1 PageT. Joseph. Jr. 148, 157, 160, 1 6 1 , 1 7 1 , 189 M o r l e y Sylvanus 204, 205 Paget J u l i a n 2 6 7 M o s k o s Charles 72, 152, 155, 157, 158, 165, Paige R . M . 1 2 1 , 122 179, 189, 1 9 1 - 1 9 4 Paleczny Tadeusz 23 M o t I . 81 Paluch P i o t r 11 M o u n t b a t t e n L o u i s 209 Paszewski Tomasz 73, 74, 275 M o x o n - B r o w n E d w a r d 191 Paszkowski K r z y s z t o f 93 M u l l e n M . R . 182 Patai D a p h n e 2 4 6 �351 Indeks osob Patai Raphael 2 4 4 - 2 4 7 Rietjens S.J.H. 172 Patai-Schneider Jennifer 246 R i g d e n I a n A . 260 Pawlak M a r e k 153 Roan L . 8 1 P a w l i c k i Robert, 134 Robertson Jennifer E l l e n 2 1 4 P a w l i k Jacek 1 1 , 122 Rocher S. 8 1 Pellegrin R o l a n d 152 Rogers S.C. 81 Perry W i l l i a m 76 R o m a n o w s k i R o b e r t 96 Peters R a l p h 74, 75, 80, 89, 200, 2 0 1 Roosevelt F r a n k l i n D e l a n o 207, 208, 258 Petraeus D a v i d 83, 9 1 , 1 1 1 , 256, 265, 268, R o r t y R i c h a r d 38 270, 273, 275, 317 Rosen Steven 63 Pfaltzgraff R o b e r t L . 193 Rosenthal D . B . 80 Piasek W o j c i e c h 37, 38, 42, 43, 293, 300 R u a r k G.A. 80 Pietraós M a r e k 2 2 R u b e n s t e i n R.E. 30 Pike K e n n e t h 119 R u b i n s t e i n R. 7 1 , 144 Pisarek W a l e r y 117 Ruggie J o h n Gerard 34 Pol W i n c e n t y 203 R u m s f e l d D o n a l d 68, 76, 2 3 2 , 293 P o l m a n L . 144 Rusak A n d r z e j 150 P o m y k a ł a E d w a r d 144, 163, 196 Ryang Sonia 2 1 1 , 214, 215 Pongonis A . 81 Poponete C r i s t i n a 148, 154, 157, 1 7 1 , 189 Saddam H u s a j n 73, 79, 2 3 1 , 270, 271 Popper K a r l 4 4 Sadiki L a r b i 295 Porter Patrick 42, 59, 68, 69, 288 Sageman M a r c 282 Porter R.E. 188 Sahlins M a r s h a l l 30, 56 P o s e r n - Z i e l i n s k i Aleksander 203, 248 Said E d w a r d 50, 2 0 1 Powell Colin 232 Said Y . 72, 73 Price D a v i d 205, 206, 210, 230, 2 3 1 S a l m o n i B . A . 1 0 1 , 114, 115, 141 Price James R. 2 2 7 Sałacinóski K r z y s z t o f 11 P r i n s l o w K a r l 9 1 , 2 2 2 , 233, 235 Samovar L . A . 188 Provins John 209 Sanchez J. 80 Prus-Zajaczkowska Jolanta 163 Scales R o b e r t H . 67, 68, 182, 183, 197, 2 3 2 , Przybysz P i o t r Jan 7 1 , 132 Py Jean-Louis 181 282 Scanlon P . M . 82 Schafft G.E. 2 0 6 Q u i n n R o b e r t E. 172 Schein Edgar 154 Scheltinga T . A . M . 1 7 2 - 1 7 4 Raab Joerg 282 Scherger M . E . 7 1 , 144 Radcliffe-Brown A l f r e d 2 0 2 S c h m i d t W i l h e l m 202 R a d o m y s k i A d a m 145 Schreiber H a n n a 25, 33, 45, 56, 60, 63, 67, Ratzel F r i e d r i c h 202 136, 143, 153, 173, 2 0 2 , 227, 3 0 1 , 308, Ray L. 46 317-319 R a y m e n t S. 272 Schulz R i c h a r d H . 76, 193 Rees W i l l i a m 35 Schumacher F r a n k 2 1 Reese T i m o t h y 83 Schwartz T.P. 167, 168 Reeves Julie 2 1 , 2 2 Scoville T . W . 222 R e i n h a r t W . H . 80 Scowcroft B r e n t 296 Reischauer E d w i n O. 2 1 6 Scully M . 67 Renzi F. 283 Segal D . R . 72, 152, 169 Rentsch J.R. 8 1 Selmeski B r i a n 2 4 2 - 2 4 4 Resek C. 207 Sen A . 2 2 6 Ricks T o m 287 Sepp Kalev I . 270, 2 7 2 Riedel S.L. 84 Serrato M . 2 4 1 �352 Indeks osob Seybolt T . 59 S u c h m a n E d w a r d A . 167 Seyer A . 46 S u ł e k M i r o s ł a w 33, 37 Shamir Boas 147, 148, 160, 179 Sun T z u (Sun-Tzy) 89, 91 Shanker T . 273 Swidler A . 58 Sheehan M . 72, 75 Symonides Janusz 26 Sheffield Fred D . 167 Szyjko Cezary T . 43 Siebold G. 152 Sieczkowski T . 205 S liwa M a r t a 38 S i k o r s k i C z e s ł a w 161 S liwka E. 45 ń ń Silver M . 169 Simons A n n a 237, 2 8 1 , 283 Sims C. 81 Sinńczuch M a r c i n 185 Skelton Ike 232 S ł o j e w s k a A n n a 149 Smandych R. 60 S m i t h D o n 9 1 , 222, 233, 235 S m i t h H . 190 S m i t h M . Brewster 167 S m i t h M . L . R . 256, 289 S m i t h R u p e r t 73, 133 S m i t h Steve 20, 33, 6 1 , 2 9 4 Smolarek M i r o s ł a w 184 Snyder Jack 62, 64 Sobol E w a 93 Sochacki Ł u k a s z 244, 248 Soeters J. Joseph 17, 147, 148, 153, 1 5 5 - 1 6 0 , 162, 164, 166, 1 7 1 , 188, 189 Sofue T . 208 Sokala P a w e ł 64 Solarz A n n a 25 Spencer J. 203 Spicer E . H . 209 Spinden H e r b e r t 2 0 4 Spivak Gayatri C h a k r a v o r t y 2 0 1 Springer N . 74 Stanton J. 235 Tajfel H e n r i 182 T a l k o - H r y n c e w i c z J u l i a n 203 T e m p l e r Gerald 67, 258, 2 6 1 , 262, 288 Terlecka M . 203 T h a t c h e r Margaret 148 T h o m a s D . A . 179 T h o m a s G . M . 35 T h o m p s o n Robert 225, 2 6 6 - 2 6 8 T h u K . 112 Tiffin Helen 201 Toffler A l v i n 20, 78 Toffler H e i d i 20, 78 Tokarska-Bakir Joanna 30 T o m f o r d e M a r e n 242 T o m l i n s o n J. 2 1 Toynbee A r n o l d 20 T r e m b e c k i Jacek 1 1 , 92, 93 Tresch T.S. 197 T r i n q u i e r Roger 253, 2 6 6 T r u m a n H a r r y 169 T u c k e r D a v i d 2 8 1 , 283 Tucker R.W. 256 T u k i d y d e s 68 T u r n e r J.C. 182 T y l o r E d w a r d B u r n e t t 3 1 , 202 Tyszkiewicz A n d r z e j 93 Starn O . 208 Starr Shirley A . 167 U c k o D a v i d 256, 257 Staszczak Z o f i a 119 U l l m a n H . K . 76 Steblik Jakub 244, 248 U s a m a i b n L a d i n (Osama b i n Laden, Osama Steinmetz George 46, 47 i b n L a d i n ) 35, 5 1 , 258 Stenmark T . E . 8 1 Stetter S. 4 1 V a n D e M a r k B. 226 Stewart R . W . 194 V a n der M e u l e n J. 166 Stocking George W . Jr. 2 0 1 , 202 V a n n e s o n P. 175 S t o ł y h w o K a z i m i e r z 202 Vego M i l a n 231 Stouffer Samuel 152, 167 Verweij M a r k 21 Strachan H e w 175, 260 Villamizar A . 81 S t r i k T o n 173 V i n c e n t J. 2 0 4 S t r z a ł k o J. 203 V o w e l s C. 8 1 �353 Indeks osob W a c h o w i c z M a r i u s z 154, 155, 163, 164, 176, 180, 182 W o ł e j s z o J a r o s ł a w 92, 133 W o n g L. 271 W a d e J.P. 76 W o o d F r a n k R. 155 W a d s w o r t h L . A . 80 W o r c h e l Stephen 182 W a g n e r J.G. 175 Wońzniak M a r t a 1 1 , 301 W a l k e r R.B.J. 2 1 W r i g h t R. 258 W a l k i n E. 228 W r i g h t Susan 5 5 - 5 7 W a l t z K e n n e t h 45 Wrńoblewski F i l i p 244, 248 W a l u c h K a z i m i e r z 22 W u n d e r l e W i l l i a m 83, 1 1 2 - 1 1 5 , 247 W a r d Colleen 124 W u r z e l J.S. 121 W a r d e n J o h n I I I 78 Waszczykowski W i t o l d 274 X i n t i a n Y u 21 Weaver T . 2 0 4 W e b e r M a x 158 W e i g l e y R. 270 W e i n b e r g e r Caspar 2 3 2 W e n d t A l e x a n d e r 34 Weselinński M i c h a ł 163 Yanaga C h i t o s h i 216 Y a n i k L e m a K . 22 Yar M u h a m m e d K h a n 275 Y a z h o u L i u 77 W e s t m o r e l a n d W . 225 W h i t a k e r B. 246 Z a b o r o w s k i J. 32 W i a t r Jerzy J. 54 Zajac Justyna 60 W i l d e r o m C . P . M . 172 Zajdzik Janusz 93, 142, 147, 1 5 1 , 163, 165, W i l l a i m e J.-P. 53 185, 196 W i l l b a n k s J . H . 2 2 2 - 2 2 4 , 226 Z a p a ł o w s k i L e s ł a w 93 W i l l i a m s J.A. 72 Z a w a d z k a D a n u t a 122 W i l l i a m s M i c h a e l 2 1 , 22 Z a w a d z k i Jńozef 195 W i l l i a m s Paul D . 268 Z b y l u t M . L . 81 W i l l i a m s R a y m o n d 28 Z d u n i a k A n d r z e j 134 W i l l i a m s R o b i n M . Jr. 167, 168 Z e n d e r o w s k i R a d o s ł a w 22, 27, 50 W i l l i s M . S . 81 Z i ę b a Ryszard 66 W i l s o n T h o m a s W o o d r o w 308 Z i ę t e k A g a t a 2 2 , 27, 29, 3 1 , 63 W i l s o n S. 7 1 , 144 Z i z e k Slavoj 55, 56 W i r t z James 62, 72, 2 6 4 Z y b e r t o w i c z A n d r z e j 38 W o j c i u k A n n a 33, 34, 36 W o l f Eric 2 5 2 Z y c i ń s k i Jozef 38, 39 ��Wykaz tabel, rysunków i wykresów Tabele T a b e l a 1. Z r ń d ł a w i e d z y o i s l a m i e i w y z n a w c a c h i s l a m u w o p i n i a c h a n k i e t o w a n y c h o s o b (dane w % ) 128 T a b e l a 2 . O p i n i e a n k i e t o w a n y c h o p o z i o m i e i c h w i e d z y o i s l a m i e i jego w y z n a w c a c h (dane w % ) 129 T a b e l a 3. O c e n a w i a r y g o d n o s c i i r z e t e l n o s c i w p r z e k a z a c h m e d i a l n y c h k r e u j a c y c h o b r a z y i s l a m u i j e g o w y z n a w c o ń w w o p i n i a c h u c z e s t n i k o ń w m i s j i (dane w % ) 130 T a b e l a 4 . Przebieg z m i a n d y s p o z y c j i u c z e s t n i k o ń w m i s j i stabilizacyjnej w o b e c i s l a m u i j e g o w y z n a w c o ń w (dane w % ) 131 T a b e l a 5. P o s t u l a t y dotyczace p r o c e s u e d u k a c j i i s z k o l e n i a sensu stricto 139 T a b e l a 6. P a ń s t w a , i n s t y t u c j e w o j s k o w e oraz l i c z b a r e s p o n d e n t ó w b i o r a c y c h u d z i a ł w b a d a n i u Josepha Soetersa Tabela 7. W y m i a r y organizacyjna, kultury 156 i modele zastosowane w badaniach w o j s k a przez Josepha Soetersa n a p o d s t a w i e nad modelow kultura Hofstede i Moskosa 157 T a b e l a 8. K o n f i g u r a c j e k u l t u r o w e wńsrońd w o j s k a 159 T a b e l a 9. R ń z n i c e w e w s k a ń n i k a c h w y m i a r ń w osiaganych przez w o j s k o i organizacje c y w i l n e z a u w a ż o n e w b a d a n i a c h Soetersa 171 T a b e l a 10. R ń z n i c e w k u l t u r a c h o r g a n i z a c y j n y c h w o j s k a i o r g a n i z a c j i cywilnych ( m i ę d z y n a r o d o w y c h rzadowych i pozarzadowych) Tabela 1 1 . Rodzaje trudnońsci odczuwanych przez 173 oficerońw ze strony rńożznych p o d m i o t ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h 178 T a b e l a 12. A n t r o p o l o g i a mięedzy do no harm a do some good 243 T a b e l a 13. P o r ń o w n a n i e s ł a b y c h i m o c n y c h s t r o n a r m i i t r a d y c y j n e j i g r u p partyzanc¬ kich 253 T a b e l a 14. W o j s k o w a k u l t u r a o r g a n i z a c y j n a działanń p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h 269 �356 Wykaz tabel, rysunków i wykresów Rysunki Rysunek 1. P o j ę c i a występujące w anglojęzycznych publikacjach nt. „zwrotu kulturowego" w wojsku 70 Rysunek 2. Piramida natura - k u l t u r a - osobowosc 85 R y s u n e k 3. P i r a m i d a óswiadomoósci k u l t u r o w e j 113 Rysunek 4. Taksonomia kultury 114 R y s u n e k 5. E m i c - e t i c 120 R y s u n e k 6. Skala w r a ż l i w o s c i m i ę d z y k u l t u r o w e j M i l t o n a B e n n e t t a 122 Rysunek 7. M e c h a n i z m p o w s t a w a n i a stereotypóow 123 R y s u n e k 8. C h a r a k t e r y s t y k a c z y n n i k o ó w d e t e r m i n u j a ę c y c h s t e r e o t y p y i s l a m u i w y z n a w c o ó w i s l a m u w óswiadomoósci u c z e s t n i k ó o w m i s j i stabilizacyjnej w A f g a n i s t a n i e . . 127 R y s u n e k 9. Relacje mieędzy pojęeciami wiaężzaęcymi sięe z k u l t u r a ę o r g a n i z a c y j n a ę 161 R y s u n e k 10. I n d e k s w y m i a r ó o w k u l t u r y organizacyjnej W o j s k a P o l s k i e g o 164 Rysunek 1 1 . U d z i a ł m n i e j s z o s c i r a s o w y c h i e t n i c z n y c h oraz k o b i e t w korpusie oficerskim i podoficerskim w a r m i i a m e r y k a ó s k i e j na tle całej populacji U S A w 2008 roku 170 R y s u n e k 12. Czeęstotliwoósóc o d c z u w a n y c h przez oficeróow trudnoósci ze s t r o n y roóżznych podmiotóow (organizacji, grup, struktur) społecznych Rysunek 13. Rodzaje 177 trudnoósci d o ó s w i a d c z a n y c h przez oficeroów uczestniczaęcych w m i s j a c h i n n y c h niżz w o j e n n e ze s t r o n y oficeroów z i n n y c h k o n t y n g e n t ó o w Rysunek 14. O d c z u w a n e braki w zakresie edukacji oficeróow 186 uczestniczaęcych w m i s j a c h i n n y c h niżz w o j e n n e 187 R y s u n e k 15. S t r u k t u r a C O R D S w W i e t n a m i e 223 R y s u n e k 16. S t r u k t u r a Human 234 Terrain Team R y s u n e k 17. S c h e m a t o r g a n i z a c y j n y R R C 236 R y s u n e k 18. Relacje m i e d z y k o n c e p c j a m i C C A , Hearts & Minds oraz C O I N 263 Wykresy Wykres (Oberga) 1. K r z y w a akulturacji mierzona poziomem stresu według Lysgaarda 125 �S U M M A R Y Cross-Cultural Awareness. From Militarization of Anthropology to Anthropologization of the Military Making war upon rebellion is messy and slow, like eating soup with a knife. Thomas E. Lawrence 1 To say that September 11, 2001 shook the modern w o r l d and not only created a new direction i n American foreign policy and security strategy, but also introduced changes i n the field of international relations w o u l d be a clichóe. The impact o f this event has been multidimensional and resulted i n large-scale engagement o f several dozen countries worldwide i n the definition o f their respective positions toward New York's unprecedented tragedy. After the attack, the 'clash o f civilizations' concept gained a new, clearcut meaning and, according to many, i t is taking place right now. A t the same time, i t has been found that the West addressed a new type o f conflict i n a conventional manner, well-known after almost fifty years o f two-sided Cold War competition, as well as earlier European history. Meanwhile, the new, 2 1 century 'clash of civilizations' requires an understanding of what civilizations actually consist in, what unites and divides them, and what helps them endure. A t the beginning, however, the cultural factor was not even taken into account by the political elites. I t seemed that Iraq and Afghanistan could be treated conventionally, making use o f the overwhelming technological, operational and tactical advantage, as well as superiority i n numbers. Most of the measures taken so far have failed, however. Experience has shown that dispersed groups o f poorly armed fighters trained i n 'insurgency' conditions have been gathering strength following the initial disorganization and inflicting significant damage on the Western forces, drawing on the support o f local communities, among other factors. Waging war i n Iraq and Afghanistan soon reminded everyone o f the s t 1 T h o m a s Lawrence's m o t t o c i t e d by J o h n A . N a g l i n his b o o k e n t i t l e d Learning to Eat Soup With a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 2 . �358 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... prominent words by Thomas Lawrence - i t became as tedious, complicated and prolonged as eating soup w i t h a knife. The need to change the methodology i n Iraq and Afghanistan made it necessary to look into the domains whose involvement i n modern military operations had been scarce to date: the humanities and social sciences, w i t h a special focus on cultural anthropology and sociology. The training system was then reshaped w i t h these science fields i n m i n d across the world's armed forces - a trend initiated by the U.S. The new cross-cultural awareness concept (CCA) was to open the path to success i n operations undertaken by the West i n Central Asia and the Middle East. The acknowledgment of the fact that Afghanistan might become 'the second Vietnam' was accompanied by the work on counterinsurgency warfare manuals, research i n the complexity o f social interrelations, tribal networks and values professed by various ethnic groups. I t was also decided that anthropologists specializing i n the region should be employed w i t h i n the military and sent to assist i n field operations. The launch o f the H u m a n Terrain System started a heated debate among social researchers on whether cooperating w i t h the army is ethical. The question o f providing information concerning the researched groups and the possibility o f making use o f such data by military commanders was strongly criticized alongside the issue o f endangering the lives and health o f anthropologists taking part i n the process. Professional accountability principles were put on the table and claimed to be broken or increasingly blurred. As a result, many works have been published to counter the ethics, legitimacy and effectiveness o f cooperation between social scientists and the military. A t the same time, many articles have praised the new military operations paradigm, i.e. cross-cultural awareness as the key to success. Increased interest i n the issue can also be observed i n Poland. This is due to the fact that i t is impossible to effectively influence the development o f a secure environment w i t h o u t establishing good relations w i t h the local community and therefore some basic knowledge concerning its culture, as the experience o f the Polish troops has shown. During his interview w i t h "Dziennik Gazeta Prawna" on October 20, 2009, the then chief o f the General Staff o f the Polish A r m e d Forces, General Franciszek Gagor said: "The Afghans treated ISAF as intruders due to cultural and behavioral differences, as well as lack o f trust on their part symbolized by armored vehicles patrolling Afghan villages." So far, there has been no work presenting a comprehensive description o f this complex and interdisciplinary issue that w o u l d take into account the question o f w i n n i n g and opening military structures to cultural issues w i t h i n the field o f political science. The implications o f the observed cultural t u r n for the country i n question and for contemporary international relations have not been raised either. This gap is visible both i n Polish and foreign scientific literature despite the existence o f a large number of works partially dealing w i t h the issue, especially i n languages other than Polish. I n Poland, this has only recently emerged as a research subject. The aim o f this dissertation is to fill that �Summary 359 gap and present the features o f the cultural t u r n i n international relations, taking as an example the concept o f cross-cultural awareness i n multinational military operations. The term 'cultural t u r n ' is understood as an 'inflated' need for knowledge concerning human cultural diversity and its impact on relations between individuals, countries, cultures and civilizations, as well as the tendency to put a greater emphasis on the cultural factor i n international relations research. The concept o f cross-cultural awareness presented here may be used as a new analytical and research tool adopted from social science and the humanities by military science. This approach has been growing i n attractiveness i n view o f the radical changes taking place i n international relations as a whole. To provide a reliable analysis o f these changes, we must look at the cultural factor as a new approach adopted by political science e.g. i n the course of post-colonial studies, via armed conflict anthropology, cross-cultural communication or international cultural relations. The 'anthropologization' o f the contemporary discourse concerning international relations is illustrated i n the dissertation w i t h the use o f the cultural t u r n concept, alluding to the shift experienced i n the most brutal domain o f these relations: war, conflict and military operations - all paid w i t h human life. Precisely, this domain takes the form o f a lens focusing such questions as the degree to which the cultural t u r n contributes to a permanent change i n the nature o f international relations. A l t h o u g h several components o f the International Security Assistance Force (ISAF) have already been w i t h d r a w n from Afghanistan, i t is beyond doubt that the lengthy-by-all-means lesson w i l l make the decision-making process concerning participation i n foreign military operations (regardless o f whether it is Afghanistan, Libya, Chad, Congo or Bosnia and Herzegovina) take into account the knowledge provided by cross-cultural awareness providers, i.e. anthropologists, sociologists, cross-cultural psychologists, linguists and religious researchers. The direct impulse for taking this issue as the subject o f my scientific research came w i t h my participation i n Multi-National Experiment 6 i n 2009-2010 to which I was invited by the Ministry o f Culture and National Heritage and by the General Staff o f the Polish A r m e d Forces. The aim o f the project was to establish the concept o f cross-cultural awareness i n N A T O allied operations. The possibility o f confronting the vast literature on the subject w i t h the process o f m u l t i - n a t i o n a l experimentation i n practical terms, and consultations w i t h international military and scientific circles have influenced the final shape and content o f this dissertation. A t the same time, the outcome went far beyond the experiment itself, illustrating the issue i n contexts omitted or merely hinted by i t . This dissertation was written w i t h three distinct categories o f recipients i n mind: international relations (IR) researchers looking for additional answers to IR dynamics i n culture, anthropologists taking part i n the discussions concerning their role i n shaping foreign affairs policies and international �360 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... relations, as well as military representatives interested i n culture and its impact on the effectiveness o f the undertaken operations w i t h i n the realm o f various types o f difficult military operations. Although some parts o f this dissertation may seem interesting for each of these groups, this does not imply that they w i l l find here a set o f fully satisfactory theses and statements or answers to all their questions or doubts related to the use o f culture as a tool i n contemporary international relations (regardless o f the intentions accompanying this 'use'). During my discussions w i t h the representatives o f all the three groups o f recipients w i t h respect to particular fragments o f t h i s dissertation, I understood that taking up this subject is equivalent to stumbling into a morass i n scientific terms, the morass being culture when politicized, militarized or operationalized in different fields o f today's international and cross-cultural relations. I was able to confront the civil and military views on the subject thanks to m y participation i n numerous conferences and workshops organized i n Poland and abroad, meetings w i t h soldiers during vocational training courses for officers at the National Defense Academy o f Warsaw, courses organized by the Military Training Center for Peace Support Operations i n Kielce (currently Center for the Preparation for Foreign Missions) and sessions for the participants o f post-graduate 'Cross-Cultural Communication i n the field o f International Security' studies organized i n cooperation w i t h the University of Warsaw (International Relations Institute o f the Faculty o f Journalism and Political Science) and the National Defense Academy (Management and Command Department) i n 2011. A t the same time, I was deeply convinced that the controversy o f the issue makes i t the more i n need o f an interdisciplinary approach (although marked by many obstacles) and an attempt at expanding the topics for discussion is imperative especially i n Poland. As a result, I decided not to 'wave the white flag' and continue my research on the subject. The outcome o f my efforts can be evaluated by the Reader alone. The goal o f Chapter I entitled Cultural Turn in International Relations is to present the problems related to defining culture and the cultural t u r n i n the context o f international relations and to point to the implications and challenges coming from the introduction o f a cultural perspective into IR research. I n the subsequent parts o f the chapter, the heralds o f cultural t u r n are considered based on IR theories forecasting the return o f culture into this field of study. A review o f the discussed issues leads to the conclusion that, throughout the chapter, the term 'cultural t u r n ' is treated as a determinant and background of the changes i n the way contemporary military conflicts and military operations are perceived, especially i n the case o f multinational initiatives. The rise o f the cross-cultural awareness concept was possible precisely because such a cultural t u r n took place. Chapter I I presents the cultural turn in the modern military. Using the term 'cultural turn', as defined i n Chapter I , I try to determine the way i n which i t may be applied i n an attempt at grasping the changes today's armed forces are �Summary 361 undergoing. Such changes are obviously multi-directional and multi-dimensional, but the main focus o f the chapter is to determine the point at which the impact o f culture on the functioning o f the military was first noticed, as well as persons w h o became the architects ofthe cultural t u r n i n this environment. The chapter is also aimed at determining the practical aspects o f the observed cultural turn i n the field. Chapter I I I discusses the concept of cross-cultural awareness in multinational armed forces operations. The subject is presented i n the light o f works on cross-cultural awareness undertaken as part o f the Multi-National Experiment (MNE) initiated by the United States Joint Forces Command (USJFCOM). M N E 6 encompassed 22 countries and N A T O . The European U n i o n and the United Nations, as well as other international organizations were invited as observers. 11 objectives were implemented as part o f M N E 6, including objective 4.3.: 'develop an improved ability for coalition forces and partners to promote cross-cultural awareness o f the operational environment i n order to contribute to a shared situational understanding'. The research problem o f M N E 6 was related to the ability o f coalition forces to generate joint situational awareness by establishing procedures and mechanisms for information exchange, efforts synchronization and achieving operational progress i n cooperation w i t h international organizations and other players o f the operational environment, by fighting irregular threats and other non-cooperating entities. The chapter presents the main assumptions, structure and results of the experiment. I t is concluded by considerations related to the possibility o f implementing cross-cultural awareness i n the educational and training systems of the Polish A r m e d Forces. The principal aim here is to answer the question o f whether the knowledge o f culture alone suggests ready-made solutions for practical implementation w i t h i n the armed forces. W h a t else is needed to ensure the effectiveness, or 'operationalization' o f this knowledge? Chapter IV, entitled Military organization culture - the foundations of cross-cultural awareness in multinational armed forces, indicates that cross-cultural awareness is not concerned solely w i t h the relations w i t h local inhabitants. The internal cultural diversity o f the coalition/allied forces, which often inhibits the effectiveness o f military operations (to be blamed on multinational contingents), is equally important. For this reason, the dissertation also discusses the organizational culture of the armed forces, its national variants and influence on civil and military cooperation. Touching upon the issue o f military culture required that the results o f comparative studies conducted by Dutch researchers (e.g. Joseph Soeters) be presented to investigate the impact o f cultural diversity w i t h i n multinational armed forces on joint operations conducted i n unrest or armed conflict areas. The aim o f the chapter was to describe the organizational culture o f the armed forces at the national and international levels and compare i t w i t h civil organizational structures to assess its influence on the effectiveness o f �362 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... multinational operations, i.e. operations conducted by civil-military forces from more than t w o countries. Chapter V ponders the relation between the militarization of anthropology and 'counter-counterinsurgency' anthropology, focusing on the acquisition o f cultural knowledge by the state and the armed forces. The chapter presents the main points o f dispute over the H u m a n Terrain System. I n this context, various types of tension concerning the roles to be adopted by the anthropologist are discussed: the role o f an objective researcher, representative o f his/her own culture, representative o f a specific profession/professional organization culture, e.g. an anthropological society etc. Anthropology, as a science designed for leading the discourse on the cultural diversity o f human beings, shaped by the 'fieldwork fetish', is discussed i n terms o f influence i t exerts on the foreign policies adopted by countries and, consequently, on international relations. This influence is illustrated by the U.S. policy toward Japan and Vietnam. Chapter V I , entitled Anthropologization of the military and military operations, discusses the concept o f 'winning the hearts and minds' and population-centric operations. The above terms are presented i n the context o f the refreshed scheme o f counterinsurgency operations (COIN). Instead o f focusing on the opponent, such actions concentrate on local inhabitants whose support for one or the other side o f the conflict largely affects the outcome o f the operation. The knowledge and respect of, as well as abiding by the cultural background, values, customs and traditions governing the behavior o f local communities are therefore central to the armed forces fighting the insurgents and play an important part i n the C O I N strategy. The chapter also presents the interrelations between the concept o f cross-cultural awareness, C O I N operations and the concept o f ' w i n n i n g the hearts and minds', based on the example of Iraq and Afghanistan operations. Final considerations provide a summary o f the dissertation and constitute an attempt at answering the following questions: 1) H o w does the West cope w i t h the idea o f equality o f cultures i n a culturally diverse world?; 2) W h a t is the future o f the cultural turn?; 3) Is the concept o f cross-cultural awareness appropriate and sufficient to solve the problems faced by multinational armed forces today?; 4) Can the concept o f cross-cultural awareness serve as a golden mean between the 'culture-fobia' o f the past and the 'culture-centrism' o f the present? Cross-cultural awareness was analyzed w i t h an interdisciplinary approach, which made i t possible to combine various research methods typical o f social sciences and the humanities, including political science and international relations, studies on security, defense as well as ethnology. The primary goal o f this dissertation was to provide a comprehensive, holistic view o f the complexity o f cross-cultural awareness bordering on the domains o f each o f these sciences. Naturally, cross-cultural awareness functions as a correlate o f other, well-established terms and concepts, such as national culture, strategic culture, �Summary 363 military culture, security culture, cultural security and cross-cultural education, cross-cultural competence, cross-cultural dialogue or cultural heritage. The concept o f cross-cultural awareness is therefore a phenomenon concerned w i t h a series o f different scientific disciplines, such as anthropology, sociology, political science, pedagogy, security studies, strategic studies, international relations, cross-cultural psychology, international law etc. I tried to provide an impartial (if possible) presentation o f the dilemmas and challenges posed by the return o f culture into international relations at various levels: intergovernmental, interorganizational and interindividual. I n view o f the cultural turn encountered i n this field, I decided to analyze various viewpoints on the matter presented by political scientists, politicians, social scientists, anthropologists, sociologists, cross-cultural psychologists, military theorists and practitioners. The adopted holistic approach to cross-cultural awareness reflects my conviction that only an interdisciplinary study can be effective i n this case, however difficult to conduct. Such a study should form part o f a larger and more in-depth research project and I hope that this dissertation w i l l encourage other researchers to take up the subject or continue theoretical and practical activity i n this area. Thus, before we start reading a book, i t is w o r t h asking ourselves how much depends on the cultural factor. The answer, as i t seems, w i l l depend on the person to which the question is addressed. I t is highly probable that a soldier (even today) w o u l d say that not much, an anthropologist w o u l d insist that a lot while a political scientist or international relations specialist w o u l d say i t depends. The latter view is the most familiar to me personally as i t tries to look at the cultural sphere i n the context o f international relations where culture may be the deciding factor, as well as other areas i n which i t is o f background importance. I n view o f the subject o f the dissertation, cross-cultural awareness is naturally put i n the foreground. I t is, however, always accompanied by various considerations concerning pitfalls, challenges and threats deriving from its absolutization. A t the same time, i t is to be hoped that the various points o f view and diverging theoretical directions w i t h i n the above-mentioned scientific fields have been successfully presented on the subsequent pages. As an outsider w i t h respect to military science and an insider i n the field o f humanities, I decided to focus on the importance o f the undertaken subject for the 'ordinary' participants o f global international processes: soldiers w h o w o u l d never have decided to ' v i s i t ' Afghanistan i f i t were not for state decisions, and anthropologists w h o are currently being summoned to support military actions and often expected to be at least available on the 'anthropological hotline', i f n o t engaged directly i n the operations. This is due to the fact that the dynamics o f today's international relations is very often shaped by those w h o were merely passive observers u n t i l recently. The cultural t u r n caused a radical change i n their position. �364 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... International relations have been 'culturalized' and culture has been politicized. Politicized culture becomes an instrument used to exercise power, create and take control over identity-driven human aspirations. The militarization of culture is also clearly visible by now. W i t h today's army transformations and changes i n alliance and coalition forming, culture is used for utilitarian purposes, i.e. to increase mission efficiency and the chances o f defeating the enemy (and not understanding the Other). These t w o processes lead to a t h i r d phenomenon - the operationalization o f culture by means o f which culture becomes a tool, a 2 1 century weapon, deficient and adjusted to specific purposes. The above three processes produce parallel changes i n the reactions to their very existence: the hitherto culture-free domains are culturalized or, to use a more legitimate term deriving from historical sources - anthropologized. Thus, we are dealing w i t h the culturalization or anthropologization o f the military as we see i t today and o f the policies undertaken by certain countries as a result o f such a state o f affairs. s t Is there a differentiating factor between these processes? Probably not i n the practical sense as both the politicization o f culture and the anthropologization of politics are task-oriented. Nevertheless, culture can very well function on its own, w i t h o u t international relations. On the other hand, the latter cannot function w i t h o u t the former. W i t h o u t culture, international relations are forced to present a fragmentary, 'shredded' vision o f the world. Culture w i l l function perfectly w i t h o u t the military. The same does not apply to the military. I t w i l l be functional o f course, but i t w i l l be imperfect, handicapped, taken out o f the dynamic social context both nationally and on foreign missions. Both cases point to the only solution at hand: adopting the cultural approach. I f not out o f liking, at least out o f common sense. Even such a relationship may result very fruitful, shaping cross-culturally aware politicians, scientists and soldiers, as well as other individuals living i n a difficult, complicated but extremely interesting and culture-conscious world. Tłum. Karolina Bros � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1225ade93a764e055d15c9baf5a46f0c.pdf 9bde2ce40f58e1aa7adaac89e19e8e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource mit - aspekt polityczny magia rytuał kozioł ofiarny antropologia polityki antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6170 Title A name given to the resource Mechanizm rytualny Description An account of the resource 261 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michoń, Łukasz P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �„Mamy do czynienia z Autorem o dużej erudycji, z dogłębną znajomością problematyki teoretycznej, z profesjonalną antropologiczną interpretacją mitu biblijnego oraz z oryginalną ideą, w myśl której mit ów odtwarzany jest we współczesnej historii Polski, rozgrywa się na naszych oczach, a właściwie w nim uczestniczymy (tak jak czynnie uczestniczy w nim sam Autor tekstem swym przyczyniając się nieuchronnie do jego powielania – przynajmniej na poziomie świadomości)”. Prof. dr hab. Michał Buchowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu oraz Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie n. Odrą „Książka wrocławskiego antropologa kultury jest opracowaniem, które przeczytałem z satysfakcjonują i uwagą, aby – skończywszy lekturę – mieć poczucie, że inteligentne myślenie owocuje zawsze pracami nietuzinkowymi (...). Kultura polityczna jest dramatem społecznym o strukturze mitu, jest ponawianym obrzędem przejścia, w którym nie chodzi jednak właściwie o zmianę w sensie linearnym, ale o ciągle ponawiane próby czasu wahadłowego (bo takim jest w istocie czas w polityce). Stąd przyjdzie zgodzić się z sądem autora, że „każdy kryzys ofiarny nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia”. Prof. Wojciech Józef Burszta Katedra Antropologii Kultury Uniwersytet SWPS w Warszawie �„Łukasz P. Michoń trafnie pokazuje, że władza to również, a może przede wszystkim, zdolność do definiowania natury rzeczywistości społecznej i możliwość narzucania swoich definicji społeczeństwu”. Dr hab. Krzysztof Jaskułowski, prof. SWPS Uniwersytet SWPS, Wydział Zamiejscowy we Wrocławiu Katedra Studiów Europejskich „Zawarte w pracy studia przypadków łączy przeświadczenie o donośności roli, jaką odgrywa połączenie performatywnego i semiotycznego wymiaru kultury. Podejście to jest w polskojęzycznej literaturze przedmiotu nowatorskie i zasługuje na uwagę chociażby ze względu na to, jak dalece związek działania ludzkiego (polityki w tym przypadku) i symbolizacji (nadawania znaczeń) rzeczywistości w ten sposób wytwarzanej jest nadal mało rozpoznany w polskich naukach społecznych i humanistyce. (...) Znajdujemy na przykładzie przedłożonej pracy wyjątkowy model uprawiania nauk społecznych, w Polsce często krytykowany i niezrozumiany – tj. podejście stricte interdyscyplinarne (lub „post-dyscyplinarne” jakby powiedzieli zwolennicy studiów kulturowych), stojące w poprzek wąsko pojmowanych dziedzin wiedzy. Dla autora tej pracy w istotny sposób ważny staje się przedmiot analizy, nie zaś trzymanie się określonych norm tradycyjnych i skostniałych barw naukowej narracji. Język zresztą pełni tu rolę nie tylko deskryptywną, lecz również generuje określone fakty społeczne, co zresztą jest materią badań autora. Mechanizm rytualny jest także rodzajem dyskursu kulturowego i jako taki przez rzeczywistość kulturową jest warunkowany oraz jednocześnie ją współtworzy. Po drugie praca dr. Michonia jest kolejnym krokiem w stronę proliferacji antropologicznego spojrzenia w polskiej nauce w obszarach przedmiotowych zagarniętych i zazdrośnie chronionych przez inne dyscypliny, co jest też odmianą swoistej interdyscyplinarności. Moim zdaniem praca ta wnosi wiele świeżego spojrzenia do polskich badań nad kulturą i życiem publicznym pokazując jak dalece te sfery są ze sobą splątane”. Dr Jarema Drozdowicz Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ��Łukasz P. Michoń Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Wrocław 2016 �https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/ Kanał YouTube Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/channel/UCN-RAKhJrs8M-X31WERAYzg Redakcja: Łukasz P. Michoń Recenzenci: Michał Buchowski Wojciech J. Burszta Jarema Drozdowicz Krzysztof Jaskułowski Korekta: Bożena Michoń Maria Kulewska Redakcja techniczna: ARTE BUENA Monika Aleksandrowicz www.artebuena.com Skład wersji elektronicznej: Michał Nakoneczny 88em.eu Projekt okładki: Łukasz P. Michoń Monika Aleksandrowicz Streszczenie w j. angielskim: Ewa Herman-Włodarczyk Streszczenie w j. niemieckim: Marta Chanas-Nowicka Streszczenie w j. rosyjskim: Lidia Cichal Streszczenie w j. węgierskim: Gizella Csisztay Na okładce zdjęcie fragmentu rzeźby zatytułowanej „Karma” autorstwa Do-ho Suh https://en.wikipedia.org/wiki/Do-ho_Suh Zdjęcie autora na okładce: Jacek Świątek Wydawca: Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy 50-238 Wrocław, ul. Niemcewicza 2 www.skiba.edu.pl Wersja cyfrowa: ISBN 978-83-933530-7-1 Wersja drukowana: ISBN 978-83-933530-8-8 Wydanie I �W ostatecznym rozrachunku ofiarą i sprawcą jest ta sama osoba. Jedność ludzkiej rasy uchwycić możemy dopiero wówczas, gdy zdołamy pojąć prawdę owej ostatecznej równoważności w całej grozie. Jean Baudrillard, Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008, s. 8. Wiedza jest przerażająca, to prawda. Ale jeśli wojownik zaakceptuje przerażającą naturę wiedzy, to równocześnie usunie jej grozę. Carlos Castaneda, Opowieści o mocy, Poznań 2001, s. 37. �Łukasz P. Michoń (ur. 1981) doktor nauk humanistycznych, animator, artysta, eksperymentator. Absolwent Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury „SKiBA” we Wrocławiu oraz Katedry Ethnologii i Antropologii Kulturowej UWr. Skupia swoją uwagę badawczą na wszystkim, co ukryte, tajemnicze, kontrowersyjne, fascynujące i nieoczywiste. �Spis treści Notka biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Od Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Pozostają już tylko egzorcyzmy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Dawid pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności . . . . . . . 125 Józef Piłsudski pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? . . . . . 169 ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch . . . . . . . . . 179 Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . 193 Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje . . 217 ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem . . . . . . . . . . . . . . 239 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Streszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 ��Od Autora1 Publikując Mechanizm rytualny w formie darmowego i powszechnie dostępnego e-booka starałem się spłacić dług jaki zaciągnąłem na mocy umowy społecznej, dzięki której jako obywatele zdecydowaliśmy się opodatkować zapewniając każdemu darmowy proces edukacji, zdobywanie wiedzy naukowej i wreszcie powszechne jej przekazywanie. Dojrzewając w atmosferze „wolnej kultury” wyznaczającej sposób myślenia, dzielenia się wiedzą i wspólnotowego rozwiązywania palących problemów współczesności uznałem, że udostępnienie wyników pracy jest moją powinnością jako obywatela, naukowca oraz urzędnika państwowego. Upubliczniając za darmo wyniki pracy, liczę także na to, że – podobnie jak to ma miejsce w przypadku programów komputerowych – każdy będzie mógł przeanalizować moje próby i wnieść swój wkład w ulepszanie wiedzy na temat mechanizmu rytualnego oraz przyczynić się do przezwyciężenia jego uroku. Warunkiem powodzenia tego projektu, jest zatem współpraca. Wierzę, że zrozumienie i zastąpienie opisanego mechanizmu innym modelem przejścia z jednego stanu do drugiego, nie leży w kompetencjach osiągnięć genialnej jednostki, ale jest możliwe dzięki pracy „zbiorowego intelektu”. Jestem pewny, że działając wspólnie, jesteśmy zdolni podołać temu wielkiemu zadaniu. Dziękuję wspólnocie Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy „SKiBA” we Wrocławiu, która wsparła merytorycznie projekt publikacji e-booka oraz książki w formie drukowanej. Jestem szczególnie wdzięczny Monice Aleksandrowicz za nieocenioną pomoc we wdrażaniu rozwiązań osadzających książkę w eksperymentalnym nurcie liberatury naukowej. Dziękuję wreszcie mojej rodzinie, za niesłabnącą miłość, wsparcie i wiarę. 1 Link do zwiastunów Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/ watch?v=Qu6Nm0LeY1E, https://www.youtube.com/watch?v=BS9le4NseyM. ��WSTĘP Pozostają już tylko egzorcyzmy2? Pewnej wyborczej niedzieli, 25 września 2005 roku, podczas mszy świętej, w której uczestniczyłem ogromne wrażenie zrobiło na mnie przewidziane na 26. niedzielę zwykłą drugie czytanie pochodzące z Listu św. Jakuba Apostoła: Teraz wy, bogacze, zapłaczcie wśród narzekań na utrapienia, jakie was czekają. Bogactwo wasze zbutwiało, szaty wasze stały się żerem dla moli, złoto wasze i srebro zardzewiało, a rdza ich będzie świadectwem przeciw wam i toczyć będzie ciała wasze niby ogień. Zebraliście w dniach ostatecznych skarby. Oto woła zapłata robotników, żniwiarzy pól waszych, którą zatrzymaliście, a krzyk ich doszedł do uszu Pana Zastępów. Żyliście beztrosko na ziemi i wśród dostatków tuczyliście serca wasze w dniu rzezi. Potępiliście i zabiliście sprawiedliwego: nie stawia wam oporu3. Po mszy intuicyjnie zajrzałem do tygodnika Niedziela z tego samego dnia, w którym pojawił się równie zaskakujący „wywiad tygodnia”. W tym szczególnym numerze czasopisma rozmowa została przeprowadzona tylko z jednym kandydatem na urząd Prezydenta – Lechem Kaczyńskim. Wywiad zatytułowany W trosce o silną i uczciwą Polskę4 był w istocie streszczeniem programu wyborczego kandydata PiS-u. Tej niedzieli wyszedłem z kościoła z mocnym postanowieniem, że do niego nie wrócę, dopóki dogłębnie nie zrozumiem związków, jakie zachodzą między tekstami świętymi, rywalizacją polityczną a rolą, w jakiej stawiają się politycy Prawa 2 3 4 J. Baudrillard, O uwodzeniu, Warszawa 2005, s. 5–6. Jk 5, 1–6 Wszystkie cytaty biblijne wykorzystane w tej pracy pochodzą z Biblii Jerozolimskiej, Poznań 2006. http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce-o-silna- i-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). �i Sprawiedliwości. Stopniowe odkrywanie mechanizmu, który organizuje te wyobrażenia z całą mocą przypomniały mi o tym, że „nic nie jest oczywiste”5. Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, bardzo mi zależało na tym, aby czytelnik śledzący ten proces mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza postępującego niczym detektyw, który – zanim osiągnie zadowalający poziom wiedzy teoretycznej na temat interesującego go zjawiska – na początku zawsze ma dostępne jedynie poszlaki. Żadna z nich, wzięta z osobna, niczego na początku nie wyjaśnia, natomiast ujęte wszystkie w odpowiedni kontekst rytualny zaczynają układać się w mito-logiczną całość, możliwą do zrozumienia i powtórzenia. Postępując w ten sposób chciałem osiągnąć efekt, dzięki któremu czytelnik mógłby odnieść wrażenie podążania razem ze mną od jednego śladu do drugiego, poszerzając w ten sposób stopniowo swoją wiedzę o naturze mechanizmu rytualnego. W efekcie przyjętej perspektywy chodziło mi o to, aby nie tyle „opowiedzieć historię”, ale przedstawić proces polegający na jej „odtwarzaniu”6 – jak to ujął Roger Caillois. Innymi słowy, wartość tak przedstawionej analizy naukowo-kryminalnej „mierzy się w dużym stopniu tym, jak niepojęty jest dla rozumu i doświadczenia jej początek, a zrozumiały i logiczny jej koniec”7. Wszystkie zaproponowane i opisane w książce rozwiązania formalne pełnią rolę specyficznych egzorcyzmów, które zorientowane są na dostrzeżenie i tym samym uwolnienie się spod działania niezwykle silnego uroku mechanizmu, który w sprzyjających warunkach dramatu społecznego zostaje wprawiony w ruch i niepostrzeżenie przenosi aktorów społecznych rywalizujących w polu polityki w przestrzeń ofiarniczą. Ów mechanizm wrzuca następnie 5 6 7 M. Buchowski, Zrozumieć Innego, Kraków 2004, s. 4. R. Caillois, Powieść kryminalna, [w:] Tenże, Siła powieści, Gdańsk 2008, s. 39. Tamże, s. 47. 14 �przedstawicieli zantagonizowanych stron w konkretne role symboliczne, co narzuca kategorie myślenia o rzeczywistości oraz sposoby zakończenia kryzysu za pomocą rytualnych mordów ze starannie wyselekcjonowanych do poświęcenia przedstawicieli społeczeństwa. Podjęte przeze mnie badania nad mechanizmem rytualnym przypominały zatem specyficzną sprawę kryminalną, w której „ofiarnik” za każdym razem zostawia ślady, wzorując się na wcześniejszych „zbrodniach” przebiegających według tego samego schematu opartego na scenariuszu mito-logicznym. Ekscytujący okazał się fakt, że na podstawie znajomości owego scenariusza oraz jego paradygmatycznych realizacji staje się możliwe między innymi zdemaskowanie niedoszłego „zbrodniarza”, zanim dokona on kolejnej rytualnej zbrodni. W ramach stopniowej rekonstrukcji mechanizmu rytualnego powstał zaskakujący kontekst, który pozwalał, co było dla mnie dość dużym zaskoczeniem, doprecyzować wykorzystane w pracy teorie – co szczególnie jest widoczne w uszczegółowieniu mechanizmu kozła ofiarnego opisanego przez René Girarda. Z premedytacją, już w pierwszym rozdziale, odwróciłem porządek odkrywania i skoncentrowałem się na przedstawieniu sytuacji modelowej, która w istocie ujawniła się dopiero pod koniec śledztwa naukowego. Taką decyzję podjąłem, mając na uwadze wskazanie kolejności, dzięki której czytelnik łatwiej będzie mógł wczuć się w rolę kogoś, kto zna schemat rytualny i może nim dowolnie zarządzać. Z tego też powodu, już na początku książki przedstawiam specyfikę świadomości kosmologicznej, dla której tekst święty stanowi zawsze pewnego rodzaju wzorzec, schemat, dzięki któremu mogą być interpretowane wydarzenia przeszłe, współczesne oraz wizje przyszłości. Z powodu nagromadzenia różnych śladów, które szczegółowo opisuję w tym rozdziale, swoją uwagę badawczą skierowałem w stronę motywu biblijnego zawartego w dwóch starotestamentowych Księgach Samuela. Dzięki analizie strukturalno-semiotycznej – nawiązującej do metody zaproponowanej przez Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka w podejściu do badań nad 15 �Biblią oraz uzupełnieniu jej o podejście charakterystyczne dla teorii ofiarniczej Girarda – udało mi się nie tylko wskazać istnienie ram strukturalno-rytualnych dla scenariusza mito-logicznego, ale także uszczegółowić teorię o kontekst, którego francuski antropolog nie uwzględnił w swoich analizach. Szczególnie ważne okazały się w tej kwestii wspomniane badania Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka, Władymira Proppa – nad bajką magiczną oraz Victora Turnera – nad dramatami społecznymi. Francuski badacz nie ukrywał, że odkrycie przez niego mechanizmu ofiarniczego, któremu nadał nazwę nawiązującą do starotestamentowego rytuału przebłagalnego, jest jedynie metaforycznym nawiązaniem do biblijnego rytuału. Problem polega na tym, że w starotestamentowym rytuale są losowane dwa kozły, których losy – w strukturalnym splocie okoliczności – zaskakująco pokrywają się z dwoma mordami rytualnymi dokonanymi według tej samej mito-logiki w interesujących mnie Księgach Samuela. Co ciekawe, wspomniane mordy zostały dokonane na postaciach nabywających stygmaty ofiarnicze w sposób, który dzięki strukturalnej analizie starotestamentowej sagi jest możliwy do precyzyjnego zrekonstruowania i, co za tym idzie, powtórzenia. Z mojego punktu widzenia ważnym okazało się odkrycie, że rytualne ofiary stanowią jednoczesną ramę strukturalną starotestamentowej sagi, której budowa, co także udało mi się wykazać, odpowiada trójfazowemu schematowi obrzędu przejścia. Dzięki wykazaniu specyficznej budowy starotestamentowej sagi stało się w ten sposób możliwe dostrzeżenie w tych dwóch ramowych mordach wydarzeń umożliwiających przejście z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej, dając w ten sposób większą jasność, co do kontekstu, który sprzyjał wprawianemu w ruch mechanizmowi ofiarniczemu. W rozdziale drugim koncentruję się na rozwinięciu i uzupełnieniu analiz strukturalnych dwóch Ksiąg Samuela o ujęcie charakterystyczne dla morfologii bajki magicznej Proppa. Dzięki temu zabiegowi udało mi się wykazać, że starotestamentowa saga odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej 16 �składającej się z trzech przebiegów, które, co warto w tym miejscu podkreślić raz jeszcze, pokrywają się także ze wspomnianym trójfazowym schematem obrzędu przejścia. W efekcie przeprowadzonych analiz możliwe okazało się odczytanie schematu sagi w kontekście specyficznej relacji między dwoma głównymi jej postaciami, czyli Saulem i Dawidem. Postępując w ten sposób udało mi się udowodnić, że pierwszy przebieg odpowiada strukturalnie losowi fałszywego bohatera (w tej roli występuje Saul – pierwszy król Izraela), który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/zakaz, za co spotyka go kara. Drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera (dotyczy on relacji Saula, który nie sprostał próbie i został odrzucony przez Boga, i Dawida). Trzeci i ostatni przebieg odpowiada natomiast losowi bohatera/króla (chodzi tu o Dawida), który ponownie przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla (siedmiu mężczyzn z rodu Saula) sprowadzonych do roli antagonistów. W ten sposób bohater/król niweluje „brak” i doprowadza do nastania „Złotego Wieku”. Bardzo mi zależało na tym, aby jeszcze w rozdziale drugim przejść w miarę płynnie od analiz strukturalnych sytuacji modelowej zapisanej w Biblii do dramatu społecznego, który byłby paradygmatyczną jej realizacją. Innymi słowy – chciałem połączyć statyczny model strukturalny z podejściem procesualnym umożliwiającym jego realizację uwzględniającą specyfikę dynamiki społecznej. W tym celu skoncentrowałem się głównie na dwóch ujęciach, łącząc ze sobą wnioski z badań i analiz prowadzonych przez Victora Turnera oraz Marshalla Sahlinsa. Uzbrojony w takie instrumentarium teoretyczne starałem się wykazać to, co nie udało się Girardowi, czyli fakt, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu scenariuszy możliwych do zrealizowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz 17 �każdy kryzys ofiarniczy nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia. W ten sposób na przykładzie dramatu społecznego ze szczególnym udziałem Józefa Piłsudskiego starałem się zrekonstruować okoliczności, w których aktywuje się „pewien paradygmat źródłowy” 8 – jakby go określił Victor Turner – czy też próba „uhistorycznienia” 9 starotestamentowej sagi będącej jednoczesnym powtórzeniem wzorca tworzenia „nowego porządku” w ramach gry wygenerowanej przez mechanizm. W pogłębionym studium przedmiotu dotyczącym działań Józefa Piłsudskiego zrekonstruowałem proces, w którym wykorzystując uprzywilejowaną sytuację wyjściową, zostaje on stopniowo pochłonięty przez symbol bohatera magicznego. Przeznaczeniem symbolicznym bohatera magicznego jest ustanowienie „nowego porządku świata” poprzez umiejętne skanalizowanie zbiorowej przemocy. Starałem się także wykazać, jak – używając konsekwentnie języka magicznego – Piłsudski kieruje tę przemoc na swoich przeciwników politycznych, wpisując ich w symboliczne typy „zdrajców”, „buntowników” oraz „łotrów”, aż do ich wykluczenia z życia społecznego, poprzez ostateczne wpisanie ich w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. W tym kontekście podstawę moich analiz stanowią oficjalne odczyty, wywiady, pisma, wystąpienia i korespondencja Józefa Piłsudskiego, które zostały przeze mnie potraktowane w kategoriach odrębnego dyskursu, sprzyjającego wprawianiu w ruch mechanizmu ofiarniczego. Dzięki wyizolowaniu pewnych elementów pola historycznego oraz przedstawieniu ich w specyficznym rytmie historycznym starałem się uwidocznić ówczesny dramat społeczny, którego wzór został wykorzystany następnie w dyskursie polityków Prawo i Sprawiedliwość. 8 9 V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, Kraków 2005. P. Ricoeur, Symbolika zła, Warszawa 1986, s. 189. 18 �Po zrekonstruowaniu schematu scenariusza mito-logicznego, a następnie jego paradygmatycznej realizacji w ramach dramatu społecznego – z kluczowym udziałem Józefa Piłsudskiego – w rozdziale trzecim łatwiejsze stało się wskazanie strukturalnych ram dla specyficznych działań dyskursywnych polityków partii Prawa i Sprawiedliwości determinujących także ściśle określoną mito-poetykę. Kluczowym materiałem źródłowym wykorzystanym w tej części analizy były różnego rodzaju teksty polityków PiS-u udostępnione w większości na stronach internetowych tej partii, na stronie sejmu oraz dostępne za pośrednictwem autoryzowanych wywiadów. Szczególną uwagę poświęciłem dwóm kampaniom wyborczym tego ugrupowania – z 2005 roku (parlamentarna i na urząd prezydenta) oraz z 2007 roku (parlamentarna), a także ich specyficznej kontynuacji, która miała miejsce po katastrofie smoleńskiej w 2010 roku. Swoją analizę materiałów źródłowych zakończyłem w grudniu 2012 roku. Okres kampanii wydał mi się szczególnie interesujący z prostego powodu. W tym szczególnym czasie przedstawiona została bowiem spójna narracja mito-historyczna Prawa i Sprawiedliwości na temat sytuacji w Polsce po 1989 roku, która konsekwentnie była rozwijana aż do końca 2012 roku. W ostatnim rozdziale zrekonstruowałem także kontekst mito-historyczny, który wyjątkowo sprzyja wprawianiu w ruch mechanizmu rytualnego stymulującego dramat społeczny odpowiadający w istocie – jak już wcześniej wykazałem – kryzysowi ofiarniczemu. Kryzys ów możliwy został do uchwycenia – dzięki dość prostej metodzie porównawczej polegającej na równoległym interpretowaniu współczesnych wydarzeń – symultanicznie na trzech zaproponowanych poziomach jednocześnie. Postępując w ten sposób wierzę, że każdy czytelnik łatwiej będzie w stanie zrozumieć, w jakim sensie próba rytualnego powtórzenia wcześniejszego dramatu społecznego zestawionego ze strukturalnym wzorcem scenariusza mito-logicznego umożliwia świadome zarządzanie współczesnym oraz kolejnymi dramatami społecznymi. Mam nadzieję, że wynikająca z tej wiedzy 19 �odpowiedzialność będzie dla czytelnika uderzająca. W tym kontekście postanowiłem także przywołać kilka nieudanych prób przywracania równowagi, których podjął się ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk Michał Kleiber ukazując tym samym głębię istniejącego problemu. Trudno oprzeć się wrażeniu, że żyjemy obecnie w czasie wojen kulturowych obejmujących wszystkie sfery naszego życia10, jest to czas narastających niepokojów społecznych11, prób wskazania i zdefiniowania ich źródeł oraz propozycji ich rozwiązania12. Uświadomiłem sobie, że jeśli faktycznie widmo rewolucyjnych zmian ponownie stoi u bram naszego świata13, to w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Gdy uświadomiłem sobie istniejące splątania i zależności niemożliwe było przyjęcie któregokolwiek stanowiska skonfliktowanych stron. Nie mniej czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, stojąc przed realną groźbą rozwiązania współczesnych nam konfliktów według szlaku „dawnej drogi”. Musimy się liczyć także z tym, że profesjonalni reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego stymulowania i zarządzania urokliwym mechanizmem pochłaniającym uwagę uwikłanych aktorów. Możliwe staje się także jego wykorzystanie do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Uświadamiając sobie specyficzną powtarzalność i wewnętrzną dynamikę mechanizmu – stosunkowo łatwe wydaje się także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywaniem zantagonizowanego społeczeństwa 10 11 12 13 W.J. Burszta, Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle, Warszawa 2013. S. Żiżek, Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. E. Laclau, C. Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007, C. Mouffe, Paradoks demokracji, Wrocław 2005. W.I. Lenin, Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór i opracowanie) S. Żiżek, Kraków 2007. 20 �w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Mam nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do wiedzy na ten temat wywoła chęć refleksji i przyczyni się do wypracowania modeli przechodzenia z jednego stanu do drugiego bez konieczności składania ofiar przebłagalnych. 21 ��ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi Wołanie proroków o „sprawiedliwość i prawo” – oto znaczeniowe podwaliny mitu14. Znosząc, za namową Pierre’a Bourdieu, fałszywe granice między sztucznie rozdzielonymi uniwersami teoretycznymi15, w relacji ze swojego antropologicznego śledztwa będę korzystał z tych ujęć, które w istotny sposób przyczyniły się do wyśledzenia oraz zrozumienia działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. Tym samym postanowiłem korzystać z dorobku antropologów prowadzących badania w szeroko rozumianym nurcie strukturalno-semiotycznym16. Wszyscy oni, mimo dzielących ich różnic, w logice wszelkiego rodzaju tekstów kultury starają się odnaleźć choćby częściowe i niepełne wzory17, prawidłowości charakterystyczne dla magicznego użycia słowa18 oraz towarzyszące mu rytualne reguły postępowania. W poszukiwaniu źródeł owych wzorów oraz pewnych regularności z jaką one występują, ich uwaga badawcza najczęściej kierowała się w stronę mitów interesującej ich społeczności oraz świadomości magicznej, w kategoriach której są one wyrażane. 14 15 16 17 18 P. Ricoeur, dz. cyt., s. 10. P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006, s. 249. Używając sformułowania „strukturalno-semiotyczny”, odwołuję się w tym miejscu do wnikliwych i szczegółowych ustaleń Macieja Czeremskiego: „Zarówno pojęcie «strukturalizm», jak i «semiotyka» funkcjonują we współczesnej humanistyce w sposób wieloznaczny. Pierwszy z nich odnosi się jednak zasadniczo do teorii kładących nacisk na relacyjne własności badanych obiektów, drugi natomiast dotyczy badań nad znakami. Zestawienie obu tych terminów w zwrocie «strukturalno-semiotyczny» sugeruje więc taki kierunek badań, który postrzega obiekty swej analizy jako system istotnych relacji pomiędzy znakami”, [w:] M. Czeremski, Struktura mitów, Kraków 2009, s. 55. A. Barnard, Antropologia, Warszawa 2006, s. 170. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001, s. 8. �W badaniach dotyczących zagadnienia magii wyróżnić można dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich określane jest mianem inwariantnego. W ramach tego paradygmatu badacze: (…) starają się wskazać szereg cech strukturalnych, które mają być charakterystyczne dla działań magicznych pojawiających się w różnych systemach społeczno-historycznych. Sam fakt wystąpienia określonych przez daną teorię cech sprawia, iż konkretne zjawisko kulturowe zalicza się do domeny magii19. W tym paradygmacie postanowiłem także prowadzić antropologiczne śledztwo. W konsekwencji przyjąłem, że: (…) zespół pewnych skorelowanych ze sobą fenomenów zdefiniowanych a priori, pojawiać się może w różnych układach społecznych i kulturowych. Magia stanowi jakby konstelację cech, która ujawnić się może w każdej chwili lub dryfować w czasie i przestrzeni 20. Drugie z podejść, zwane kontekstowym, zakłada implicite, że zjawisko magii tworzy całościowy układ kultury, a nie wyodrębniony z szerszego kontekstu typ zachowań i towarzyszących mu przekonań. Innymi słowy w tym paradygmacie: Magia właściwa ma być dla określonego typu kultury – kultury pierwotnej właśnie. W istocie rzeczy magia nie stanowi więc składnika kultury, lecz jej charakterystyczną cechę21. Dwa wymienione podejścia do magii nie muszą jednak wzajemnie się wykluczać. Uważam, że w wielu przypadkach mogą się w ciekawy sposób uzupełniać. Ich komplementarność wyraża się jednak najczęściej w próbach określenia funkcji i kontekstów, w jakich magiczna percepcja odgrywa rolę decydującą. Innymi słowy, w przypadku tej pracy, inspiracją są analizy antropologiczne dotyczące magii rozumianej w ujęciu kontekstowym, dzięki czemu możliwe 19 20 21 M. Buchowski, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 23. Tamże, s. 24. Tamże. 24 �okazało się odkrycie i przeanalizowanie konkretnych mechanizmów mito-logicznych, w postaci których przetrwała także w społeczeństwach nam współczesnych, czyli reprezentujących różny od magicznego model kultury22. Kontynuując tę myśl, można z powodzeniem przyznać, że mity objawiają się w ramach pewnego rodzaju świadomości, którą – idąc za przykładem Uspienskiego – możemy określić także mianem kosmologicznej23: (...) świadomość kosmologiczna zakłada skorelowanie zdarzeń z jakimś pierwotnym, wyjściowym stanem, który jakby nigdy nie znika – w tym sensie, że jego emanacja w każdym czasie jest nadal odczuwana. Zdarzenia zachodzące w tym pierwotnym czasie jawią się jako tekst, który stale się powtarza (odtwarza się) w następnych zdarzeniach. Ten początkowy, ontologicznie wyjściowy tekst, który się wiąże w jakiś sposób z tym wszystkim, co następuje później, odpowiada temu, co zwykle rozumiemy jako m i t 24. Tłumacząc różnice między abstrakcyjnymi modelami percepcji czasu charakterystycznymi dla świadomości historycznej oraz kosmologicznej, należy pamiętać, że współcześnie, w życiu konkretnych ludzi i złożonych zbiorowości – takich jak nam współczesne społeczeństwo ponowoczesne – ciągle koegzystują one ze sobą25. W zależności od specyficznych okoliczności, które będę starał się tutaj zrekonstruować, jedna percepcja aktualizuje się kosztem drugiej. Należy przy tym pamiętać, że jeden, jak i drugi abstrakcyjny model świadomości determinuje interpretację przeszłości, odbiór teraźniejszości oraz wyobrażenia na temat przyszłości. I tak oto świadomość historyczna, w odróżnieniu od kosmologicznej: 22 23 24 25 Tamże. Ten typ świadomości – w zależności od szkoły i tradycji filozoficznej – różni badacze określali odpowiednio inaczej, czyli mianem: „magicznej”, „archaicznej”, „sakralnej”, „nieoswojonej”, „mitologicznej”, „symbolicznej”, „rytualnej” czy „religijnej”, co w żaden sposób nie wyczerpuje całego repertuaru określających ją pojęć. B. Uspienski, Historia i semiotyka. Percepcja jako problem semiotyczny, [w:] Tenże, Historia i semiotyka, Gdańsk 1998, s. 35. Tamże, s. 37. 25 �(...) organizuje zdarzenia przeszłości w szereg przyczynowo-skutkowy. Zdarzenia przeszłości kolejno, jedno po drugim, ukazują się przy tym jako rezultaty jakichś innych, względnie wcześniejszych, zdarzeń: tym sposobem świadomość historyczna za każdym razem zakłada odwoływanie się do pewnego wcześniejszego – ale nie pierwotnego! – stanu, który z kolei powiązany jest takimi samymi (przyczynowo-skutkowymi) relacjami z poprzednim, jeszcze wcześniejszym stanem i tak dalej26. Starając się zobrazować ową różnicę, przywołam przykład zaproponowany przez Lévi-Strauss’a. Jego zdaniem, gdy historyk pisze o rewolucji francuskiej, odwołuje się do ciągu zdarzeń minionych, których odległe konsekwencje pozwalają się odczuć poprzez nieodwracalne zdarzenia pośrednie27. Dla człowieka myślącego w kategoriach mito-logicznych ta sama rewolucja jest rzeczywistością pochodzącą z innego porządku. Zatem rewolucja francuska jest dla niego jednocześnie sekwencją zdarzeń minionych, a także „wyposażonym w trwałą skuteczność schematem”28 pozwalającym interpretować, przykładowo, współczesną mu strukturę społeczną dzisiejszej Francji, występujące w niej antagonizmy oraz przewidywać zarysy przyszłej ewolucji 29. Rekonstruując cel działań świadomości kosmologicznej, przyjmuję zatem perspektywę historyczną, procesualną – przycznowo-skutkową. Rekonstruując natomiast sam organizacyjny schemat myślenia kosmologicznego, niezbędne jest przyjęcie perspektywy strukturalnej, koncentrującej się nad wewnętrzną budową tekstu mitycznego oraz kontekstem społecznym, w którym zostaje on rytualnie powtórzony. Dopiero sztuka połączenia tych dwóch perspektyw umożliwia dostrzeżenie fenomenu przenoszenia rywalizacji w polu polityki30 (w którym jednostki walczą o władzę i dominację) w sferę rytualną. Dzięki skuteczności ma26 27 28 29 30 Tamże, s. 35. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 210. Tamże, s. 211. Tamże, s. 210–211, C. Lévi-Strauss, Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013, s. 80–88. P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001, s. 78. Zob. także P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie… 26 �gicznego przeniesienia rywalizacji w sferę rytualną pretendenci do zdobycia władzy potrafią wpisać się w uprzywilejowaną rolę będącą transformacją starotestamentowego Dawida, przy jednoczesnym wrzuceniu swoich rywali w kategorię antagonisty – Saula, jego rodu oraz ich kolejnych transformacji, których rytualna śmierć jest niezbędna po to, aby ufundować porządek będący z kolei transformacją mito-logicznego złotego wieku. Kiedy wrócimy jednak do kosmologicznej percepcji czasu, kluczowym zadaniem staje się wskazanie tekstu wyjściowego, zatem takiego, który stanowi model zdarzenia początkowego. Model ten jest traktowany przeze mnie jak scenariusz, który bez względu na zmieniający się kontekst historyczny, społeczny i kulturowy zostaje w splocie sprzyjających okolicznościach aktywowany. Wysiłek rozpoznania owego tekstu staje się zatem kluczowy w celu dostrzeżenia magicznego31 (według Proppa czy Bourdieu), sakralnego32 (według Caillois), mitycznego33 (według Lévi-Strauss’a), mito-logicznego34 (według Leacha), mitopraktycznego35 (według Sahlinsa), rytualnego36 (według Turnera) lub ofiarniczego37 (według Girarda) charakteru działań dyskursywnych polityków wprowadzających w ruch mechanizm stanowiący ukryty porządek dla gier społecznych. Mam nadzieję, że wychodząc od tak postawionego problemu, nie zostanę zbyt pochopnie posądzony o próbę manipulacji zebranym materiałem dowodowym. Taki zarzut może się pojawić w momencie, gdy odwrócę porządek odkrywania zaproponowany przez mistrzów podobnych analiz, którzy zalecali, aby patrzeć na interesujące mnie procesy społeczne, tak jak na film, lecz wyświetlany od tyłu. Klasyczna perspektywa jest niezwykle przydatna, bowiem 31 32 33 34 35 36 37 W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka, Warszawa 2000, s. 146, P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna…, s. 167–244. E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. 97–135. M. Sahlins, Wyspy historii, Kraków 2006, s. 69–81. V. Turner, Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 1, s. 53–92. 27 �dzięki niej badacz może postępować niczym „retrospektywny obserwator”38, który jest w stanie dostrzec i zrekonstruować strukturę organizującą kolejne następstwa zdarzeń na poziomie fabularnym – poziomie analizy mitu-scenariusza. Konsekwentnie postępując w ten sposób, może pójść dalej i ukaże mu się, ukryty dotąd kontekst walki politycznej, dzięki któremu podmioty zaangażowane w walkę pochłaniane zostają przez kategorie mityczne. Ostatnim aktem oglądanego filmu i jednocześnie pierwszym punktem analizy staje się zawsze „centralne wydarzenie”39 czy, jak kto woli, „dominanta semantyczna”40, która – znowu używając słów Uspienskiego: (...) od razu oświetla wszystkie poprzednie zdarzenia – pozostaje w naszej pamięci – determinując ich lekturę, czyli łącząc je związkami przyczynowo-skutkowymi, błyskawicznie wiążąc je w szereg fabularny. Końcowa interpretacja (percepcja, uchwycenie sensu), wyznacza, można powiedzieć, ten punkt widzenia, tę perspektywę, z której owe zdarzenia są postrzegane. Jest to swego rodzaju filtr, sito, poprzez które przesiewa się te obrazy. Te, które nie wiążą się z finalnym (znaczącym) zdarzeniem, znikają z naszej pamięci, są zapominane. To finalne zdarzenie każe nam nagle postrzegać wszystkie pozostałe obrazy jako treściowo powiązane ze sobą, ułożyć je w fabularnej następczości41. Dominantą semantyczną w tej analizie jest złożenie ofiary z osób, które w strukturalnym splocie okoliczności42 wpisane zostały w mito-logiczną kategorię fundatorów pierwszego, dwuznacznego i grzesznego porządku. Przyjęcie takiej, a nie innej kolejności wyjaśniania ukrytej istoty interesującego mnie zjawiska związane jest z próbą włączenia czytelnika w porządek odkrywania następujących po sobie funkcji43, które stopniowo składają się na powtó38 39 40 41 42 43 V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 25. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992, s. 26. B. Uspienski, Historia i semiotyka…, s. 26. Tamże. „Jest to zestaw historycznych relacji, które jednocześnie reprodukują tradycyjne kategorie kulturowe i nadają im nową wartość wynikającą z pragmatycznego kontekstu” [za:] M. Sahlins, dz. cyt., s. 140. W. Propp, dz. cyt., s. 143. 28 �rzenie kompozycji schematu mito-logicznego i, co ciekawe, przypominają sekwencję zaklęcia magicznego, którego każdorazowe poprawne powtórzenie staje się modelem, dla kolejnych. Innymi słowy – zastosowanie zaproponowanej przeze mnie kolejności wyjaśniania umożliwi czytelnikowi łatwiejsze dostrzeżenie reżyserów interesujących mnie dyskursów w roli tych, którzy postępując wiernie ze scenariuszem mito-logicznym zdarzeń w jednym przypadku osiągają swój cel, a w drugim starają się powtórzyć ten sam schemat działania niekoniecznie już nawiązując do tekstu wyjściowego. Zatem znajomość tekstu wzorcowego oraz jego rytualnego powtórzenia umożliwi osiągnięcie takiego poziomu wiedzy, dzięki której współczesny obserwator mógłby już w połowie rozgrywającego się w jego czasach dramatu społecznego, z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, „co stanie się dalej”44. Właśnie z myślą o osiągnięciu tego szczególnego efektu równoległego odkrywania, chciałbym ową dominantę semantyczną wskazać już w pierwszym rozdziale, w ramach strukturalnej analizy ontologicznie wyjściowego tekstu, który w rzeczywistym procesie badawczym został zrekonstruowany dopiero na samym końcu. Dzięki temu zabiegowi łatwiejsze staje się zrekonstruowanie zasady „uporządkowanej odpowiedniości”45 czy też „homologacji”46 mitu i rytuału. Z mojego punktu widzenia nieistotne jest na razie to, któremu zjawisku przypiszemy rolę oryginału, a któremu odbicia. Będę starał się jednak udowodnić, że owo rozstrzygnięcie nie musi być wcale takie oczywiste, jeśli tylko zrozumiemy, że każde rytualne powtórzenie może stanowić wzór dla następnego. Zanim rozwinięty zostanie i ten wątek, z mojego punktu widzenia kluczowe pozostaje założenie, że mit i rytuał odtwarzają się nawzajem – „jeden na płaszczyźnie działania, drugi – na płaszczyźnie pojęć”47. 44 45 46 47 W. Propp, Bajka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 89. C. Lévi-Strauss, Struktura i dialektyka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 233. Tamże. Tamże. 29 �W tym miejscu wypada przywołać pierwsze ślady, jakie doprowadziły mnie do Biblii rozumianej tutaj jako mit właśnie. Dla antropologów, prowadzących swoje badania w nurcie strukturalno-semiotycznym, mit to historia święta, opowieść o pierwotnych zdarzeniach konstytutywnych dla danej zbiorowości. Jak pisał Lévi-Strauss: Mit odnosi się zawsze do zdarzeń minionych: „przed stworzeniem świata” lub „podczas pierwszych wieków”, a w każdym razie: „dawno temu”. Ale wewnętrzna wartość przypisywana mitowi bierze się z tego, że te zdarzenia, mające rozwijać się w jakimś momencie, tworzą zarazem trwałą strukturę, która jednocześnie odnosi się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości48. Ten, kto odtwarza mit, „przywołuje i aktualizuje pierwotne moce stwórcze”49, wykraczając w ten sposób poza czas historyczny, w czas święty, czas początku. Gdy tak się dzieje, świadomość historyczna zostaje wzbogacona intuicją kosmologiczną. W konsekwencji rytualnie odtwarzany mityczny, święty akt kreacji, wydarzenie konstytutywne, staje się jednocześnie modelem aksjologicznym funkcjonowania zbiorowości i przez okresowe powtórzenie jest właśnie utrwalany, co doskonale ujął w swojej definicji mitu rumuński religioznawca, Mircea Eliade: Mit opowiada historię świętą, opisuje wydarzenie, które miało miejsce w okresie wyjściowym, legendarnym czasie „początków”. Inaczej mówiąc: mit opowiada, w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Nadnaturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość; bądź rzeczywistość globalna – Kosmos, bądź tylko pewien jej fragment: wyspa, gatunek rośliny, ludzkie zachowania, instytucja. Tak więc zawsze jest to opowieść o „stworzeniu”, relacja o tym, jak coś powstało, zaczęło być 50. 48 49 50 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 210. R. Marszałek, Mythos Redivivus, Warszawa 2010, s. 35. M. Eliade, Aspekty mitu, Warszawa 1998, s. 11. 30 �W przekonaniu Eliadego od czasów oświecenia zaczyna się „sekularyzacja mitu”, którego struktury zaczynają rządzić myśleniem ideologicznym i działaniami politycznymi51. Rozwijając tę myśl, rumuński badacz pisał w swoim Dzienniku emigranta: Oto określenia pojawiające się w komunistycznych procesach, które cytuję na chybił trafił: trockista, zwolennik Tity, morderca, agent imperializmu. Chodzi tu o kategorie, charaktery i archetypy nieodpowiadające wcale historycznym, ludzkim osobowościom. Odnosi się wrażenie, że w sowieckich procesach nie występują wcale ludzie jako „indywidua”, lecz typy, archetypy, role. Dokładnie tak samo jak w ahistorycznej perspektywie społeczności archaicznych. Skąd bierze się potrzeba identyfikacji indywiduów (historycznych) z charakterem archetypalnym (mitycznym), potrzeba przekształcenia konkretnego człowieka w przykładową kategorię? Czyżby był to powrót do „ludowej” myśli archaicznej? A może propaganda polityczna skazana jest na to, by sięgać ponownie po kategorie „mentalności ludowej”?52. Do podobnych wniosków doszedł Lévi-Strauss, który uważał, że: (...) nic nie przypomina bardziej myśli mitycznej niż ideologia polityczna. Być może w naszych współczesnych społeczeństwach druga z nich zastąpiła tylko pierwszą53. Zanim rozwinę i ten wątek myślenia mitycznego/kosmologicznego/magicznego/ludowego niezbędny wydaje mi się powrót do mitu jako szczególnego rodzaju tekstu. Mit, według przykładowej definicji Roberta Segala, można rozumieć zatem jako historię (znaczącą dla swoich wyznawców), której główni bohaterowie są postaciami dokonującymi czegoś znaczącego dla jego zwolenników, uporczywie obstających przy micie54 . W interesującym mnie kontekście czynem znaczącym i jednocześnie strukturyzującym całość mito-logicznego modelu będzie, używając słów Mieletińskiego, „przekształcenie chaosu w kosmos”55, co zresztą stano51 52 53 54 55 Tamże, s. 174. M. Eliade, Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990, s. 224. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów… , s. 210. R. Segal, Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004, s. 3–6. E.M. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 209. 31 �wi podstawowy sens każdej mitologii. Należy jednak przy tym pamiętać, że w micie „kosmos od początku zawiera wartościujący aspekt etyczny”56 . W tym miejscu kluczowe staje się zatem pytanie o to, co mają wspólnego ze sobą struktury mitu z interesującymi mnie wydarzeniami historycznymi. Szukając odpowiedzi, niezmiernie istotne staje się podporządkowanie śledztwa antropologicznego nadrzędnemu celowi, jakim jest stopniowe rekonstruowanie procesu, w którym Józefa Piłsudskiego jak i polityków partii Prawo i Sprawiedliwość pochłonął symbol bohatera mitycznego, którego rola polega na przeciwstawieniu się siłom będącym transformacją „pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności”57. Tym samym będę starał się przedstawić, w jakim sensie działania i rola interesujących mnie polityków miały związek z motywem mitycznym, który może być dla nich uświadomionym, bądź nieuświadomionym, wzorcem specyficznego postępowania na scenie politycznej. W tym miejscu analizy wystarczyć nam muszą jedynie słowa prezydenta Lecha Kaczyńskiego sygnalizujące ten trop rozumowania: W XX wieku mieliśmy trzy wielkie postacie: Piłsudskiego i dwie w sutannach – Stefana Wyszyńskiego i Jana Pawła II. Gdyby mnie ktoś zapytał, czy w sensie historycznym jestem piłsudczykiem, odpowiem, że tak” 58 . 56 57 58 Tamże. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku, [w:] E. Leach, D.A. Aycock (red.), Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998, s. 26. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006 roku, s. 14–16. Pod tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy ukazał się na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 32 �Podobnym wypowiedziom można przypisać rolę „odcisków palców zostawionych przez złodzieja”59 dyskursu. W tym miejscu naukowego śledztwa już nadanie nazwy partii–Prawo i Sprawiedliwość – stanowi, jakby to określił Kenneth Burke, przykład działania retorycznego wywodzącego się z magii, a polegającego na „użyciu słów przez człowieka, aby wywołać pewne postawy albo spowodować działania innych ludzi”60. Ten fakt można skomentować, używając także słów Rolanda Barthesa, że we wspomnianym zabiegu retorycznym dokonał się „pewien rodzaj kuglarstwa”61, na które warto zwrócić baczniejszą uwagę. Francuski strukturalista wyróżnia – za przykładem Ferdinanda de Saussure’a62 – w systemie lingwistycznym trzy elementy: 1. znaczące (signifié), 2. znaczone (signifiant) oraz 3. znak – przy czym uważa język mityczny za nadbudowany nad tym systemem. Dla niego „znaczące jest końcowym terminem systemu lingwistycznego, a jednocześnie początkowym terminem systemu mitycznego”63. Zatem już w przypadku interesującej mnie nazwy mamy do czynienia z systemem wtórnym, jak gdyby językiem drugiego stopnia, a zatem mitem, który przejawia się tutaj na przestawieniu szeregów natury i kultury. W tym magicznym i perswazyjnym jednocześnie64 zabiegu nadania partii politycznej tej szczególnej nazwy kryje się „odwrócenie rzeczywistości, opróżnienie jej z historii i wypełnienie jej naturą, które wyciągnęło z rzeczy ich ludzki sens w taki sposób, żeby musiały oznaczać brak ludzkiego znaczenia”65. 59 60 61 62 63 64 65 M. Douglas, Znaczenie mitu, [w:] Taże, Ukryte znaczenia, Kęty 2007, s. 219. K. Burke, A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969, s. 43 [za:] S.J. Tambiah, Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007, s. 92. R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 277. F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002, s. 89–102, F. de Saussure, Język jako system znaków, [w:] L. Rasiński (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 31–43. B. Szacka, Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] E. Mokrzycki, M. Ofierska, J. Szacki (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985, s. 480. S.J. Tambiah, dz. cyt., s. 87–90. R. Barthes, dz. cyt., s. 277. Zdaniem strukturalisty „mit (…) ma podwójną funkcję – wskazuje i oznajmia, daje do zrozumienia i narzuca”, [za:] R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 248. 33 �Jak będę się starał wykazać, Prawo i Sprawiedliwość nie jest zwykłą partią założoną przez ludzi, ale ugrupowaniem, którego członkowie pochodzą wprost od Boga… Ich przeznaczeniem jest natomiast rytualne powtórzenie mito-logicznego schematu stworzenia. Jak będę starał się wykazać w dalszej części analizy, w tym szczególnym przypadku możemy także mówić o dość specyficznym typie semiozy, „która sprowadza się – ogólnie rzecz biorąc – do procesu n o m i n a c j i: znak w świadomości mitologicznej jest analogiczny do nazwy własnej”66. Tak oto tłumaczył ten proces Uspienski: Tak więc, jeśli zdanie „Jan to człowiek” nie odnosi się do świadomości mitologicznej, to jednym z możliwych rezultatów jej mitologizacji może być, na przykład, zdanie „Jan to Człowiek” i w tym właśnie stopniu, w jakim słowo „człowiek” w ostatnim zdaniu będzie występować jako nazwa własna, odpowiada ono personifikacji obiektu i nie daje się sprowadzić do „człowieczeństwa”. Porównajmy z drugiej strony analogiczną odpowiedniość zdań „Jan to herkules” oraz „Jan to Herkules”, gdzie słowo „herkules” w jednym wypadku występuje jako nazwa pospolita, w drugim zaś jako własna, odniesiona do konkretnej postaci, występującej w innej roli. W tym ostatnim wypadku nie chodzi o charakterystykę Jana ze względu na jakąś cząstkową cechę (na przykład siłę fizyczną), lecz o jego charakterystykę poprzez integralną całość – nazwanie. Łatwo się zgodzimy z tym, że ten przykład ma nieco sztuczny charakter, ponieważ trudno nam w rzeczywistości utożsamiać konkretną osobę z mitologicznym Herkulesem, który kojarzy się nam z określonym okresem kulturowo-historycznym. Ale oto całkowicie realny przykład: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie67. Innymi słowy – mit jest mową, która porusza się na „bardzo wysokim poziomie i gdzie znaczenie odrywa się, jeśli wolno tak powiedzieć, od podstawy językowej, po której początkowo się toczy”68. Podążając wiernie za tym przykładem, postarajmy się założyć, w tym miejscu jedynie na wiarę, że nazywając partię polityczną: Pra66 67 68 B. Uspienski, Mit – imię – kultura, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 65. Tamże, s. 66. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 211. 34 �wo i Sprawiedliwość, politycy tego ugrupowania zrobili coś dużo poważniejszego, niż tak powszechne w polityce zastosowanie wybiegu jedenastego opisanego w Erystyce69. Interesujący mnie politycy, nazywając właśnie w ten szczególny sposób swoją partię, znacząco odnieśli się do metatekstu, czyli do tekstu spełniającego „funkcję metalingwistyczną w stosunku do danego tekstu”70. Niezwykle ważne jest to, aby przyjąć, że owym metatekstem w tym przypadku jest Biblia, a konkretnie starotestamentowe Księgi Samuela. W konsekwencji, interesujący mnie politycy wpisali się w rolę jednego z jej głównych bohaterów mitycznych, czyli Dawida – „prawego i sprawiedliwego” właśnie. Powinniśmy pamiętać, że pojęcie bohatera „implikuje właściwie samo istnienie sytuacji mitycznych. Bohaterem jest ex definitione ten, kto znajduje jakieś wyjście z danej sytuacji, pomyślne lub niepomyślne”71. Postępując w ten sam sposób – czyli przypisując sobie wyłączne prawo do wyjścia z trudnej sytuacji w jakiej, ich zdaniem, znalazła się Polska i Polacy – wspomniani politycy przenieśli dyskurs polityczny w sferę rytualną (betwixt and between72), wpisując się przy tym w rolę, co warto kolejny raz powtórzyć, mitycznego bohatera, którego powinnością jest rozwiązanie trudnej sytuacji przy jednoczesnym upoważnieniu siebie do nieuchronnego złamania w tym celu zakazów społecznych73. Dzięki skuteczności tego zabiegu model historyczny percepcji czasu zostaje zastąpiony przez model kosmologiczny, który stopniowo i, dla nie wprawionego obserwatora, niezauważalnie zagarnia porządek dyskursu politycznego. O dyskursie w tym miejscu myślę tak, jak zdefiniował go Foucault: 69 70 71 72 73 „To, czego się pragnie dowieść, naprzód wkłada się w wyraz, w nazwę, z której potem wniosek wynika przy pomocy prostego analitycznego sądu (…) Z pomiędzy wszystkich wybiegów jest to najbardziej używany, instynktowny”, [w:] A. Schopenhauer, Wybiegi, [w:] Tenże, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006, s. 26. Tamże, s. 64. R. Caillois, Mit i człowiek, [w:] Tenże, Żywioł i ład, Warszawa 1993, s. 28. V. Turner, Proces rytualny, Warszawa 2010. R. Caillois, Mit i człowiek… 35 �Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć74. Zanim rozwinę i ten wątek, niezbędne jest dokładne zapoznanie się z „historią wzorcową”, czyli wspomnianymi już Księgami Samuela ujętymi w specyficzne ramy interpretacji antropologicznej. Zainteresowania detektywów kulturowych Biblią mają bardzo długą tradycję. Według Beaty Krzyżaniak najstarsze próby kulturoznawczego spojrzenia na Biblię sięgają tzw. „antropologii misyjnej” i wiążą się z etnograficzną aktywnością misjonarzy w okresie wielkich odkryć geograficznych75. Od tamtego czasu, z różnym natężeniem, trwa niesłabnące zainteresowanie antropologów z jednym z najważniejszych tekstów kultury. Nawiązując do tradycji hermeneutycznej, pozwolę sobie wyróżnić dwa podstawowe modele interpretacji tekstu sakralnego. Jeden z nich wyraża się w postaci interpretacji dogmatycznej (teologicznej), drugi natomiast – w interpretacji badawczej76. Mój stosunek do Biblii zdecydowanie będzie realizował model interpretacji badawczej. W tym nurcie utrzymane są także dwa najbardziej pomocne i jednocześnie inspirujące ujęcia wpisujące się w kontekst badań strukturalistycznych, które związane są z analizami przede wszystkim takich badaczy, jak Edmund Leach i René Girard. Co ważne, oprócz zainteresowania Biblią, ich obu interesowała równie mocno zmiana i kryjąca się za nią dynamika społeczna. Obaj traktowali społeczeństwo jako pole bezustannych napięć między jednostkami rywalizującymi o władzę, które dla osiągnięcia celu nieustannie modyfikują obowiązujące normy. 74 75 76 M. Foucault, Porządek dyskursu, Gdańsk 2002, s. 8. B. Krzyżaniak, Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004, s. 21–32. T. Buksiński, Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991, s. 21–27. 36 �Pierwszy z nich – Edmund Leach łączył podejście funkcjonalistyczne z „różnymi odmianami metodologii strukturalistycznej”77 czy raczej, jak podkreślał, dwa komplementarne punkty widzenia: „empiryczne” i „racjonalistyczne”78. Z jednej strony brytyjskiego badacza interesowało zatem „wierne odtwarzanie obserwowanych wprost, bezpośrednich zachowań członków społeczności lokalnych”79, z drugiej – przywiązywał on ogromną wagę do świata idei tubylców oraz „skupiania się na tym, co się mówi, nie zaś na tym, co się robi”80. W efekcie łączenia tych pozornie nieprzystających do siebie podejść uznawał, że jedno jest transformacją drugiego i dlatego stanowią one współdziałającą całość, w której szczególne znaczenie ma mitologia badanej grupy społecznej oraz wypowiedzi tubylców na temat tego, co powinno mieć miejsce. Jego zdaniem punktem odniesienia przedstawicieli wszystkich grup ludzkich jest układ podzielanych przez nich tych samych symboli wyrażanych często w skonwencjonalizowany sposób, czyli w rytuałach. Owe zestawy symboli wyrażające się w rytuałach są jednak ambiwalentne, a z tego powodu mogą być odczytywane bardzo różnie. Jego zdaniem taka postawa wobec symboli wynika z tego, że ludzie bez względu na różnice kulturowe starają się sankcjonować swoje poczynania, które prowadzą ich do realizacji celów, takich jak zwiększenie swoich wpływów politycznych oraz dominacji. Rytuał według Edmunda Leacha stanowi zatem „pewien model dla uczestniczących w nim ludzi”81, co powoduje, że ich działania są jedynie przybliżeniem abstrakcyjnego ideału. Swoje stanowisko ilustrował poniższą analogią: 77 78 79 80 81 E. Leach, Wprowadzenie, [w:] E. Leach, D. Alan Aycock (red.), Siostra Mojżesza…, s. 8. Tenże, Kultura i komunikowanie…, s. 10. Tamże, s. 7. Tamże, s. 8. M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. XIV. 37 �Symfonia Beethovena „istnieje” jako partytura muzyczna, która może być interpretowana na wiele sposobów przez wszelkiego typu orkiestry. Fakt, iż jakieś niekompetentne wykonanie odbiega dalece od napisanej partytury, prowadzi nas do wniosku, że to „rzeczywiste” wykonanie symfonii było złe, a nie wzorcowa partytura. W rozumieniu racjonalistycznych (strukturalistycznych) antropologów społecznych „struktura” systemu idei społecznych ma się tak do rzeczywistych wydarzeń, jak partytura muzyczna do jej wykonania. Partytura jest, w pewnym sensie, „przyczyną” tego, co się wykonuje, ale nie możemy działać odwrotnie i wnioskować niezawodnie o partyturze na podstawie obserwacji pojedynczych zachowań wykonawcy82. Stosując się ściśle do rady antropologa, należy wskazać ową partyturę muzyczną poprzez, jak sam to określił: (…) badanie wielu różnorakich przykładów empirycznych (szeregu oddzielnych wykonań wielu orkiestr), zanim upewnimy się, że wiemy, co stanowi wspólną abstrakcyjną rzeczywistość tkwiącą u podstaw ich wszystkich83. Ułatwiając czytelnikowi analizę postanowiłem postępować wbrew zaleceniom Leacha i ową partyturę muzyczną przedstawić, jak wcześniej wspominałem, już w pierwszym rozdziale. Warto zaznaczyć, że uczeń Malinowskiego, stosując powyższy model badawczy, najwięcej uwagi poświęcił właśnie analizom Biblii, którą – z jednej strony traktował jak mit właśnie, a z drugiej – co powinno być szczególnie interesujące dla badaczy kultury zajmujących się badaniem rytuałów – jako „jedyną monografię etnograficzną na jaką antropolog społeczny powinien zwrócić pilniejszą uwagę”84. Dla brytyjskiego antropologa częściowo85, jak sam podkreślał, czerpiącego z dorobku Bronisława Malinowskiego, mit – podobnie jak dla jego mistrza – pozostał sakralną opowieścią o wydarzeniach z przeszłości, której używa się dla usankcjonowania teraźniejszego działania społecznego86: 82 83 84 85 86 E. Leach, Kultura i komunikowanie…, s. 8–9 i 59–66. Tamże, s. 9. Tamże, s. 2–3. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 17. Tamże. 38 �W swej pierwotnej żywej postaci, (mit – Ł.P.M) jest nie tylko opowiadaniem, lecz rzeczywistością. Nie ma on charakteru fikcji, z jaką spotykamy się w dzisiejszej powieści. Jest natomiast rzeczywistością, która, zgodnie z wierzeniami, istniała w czasach najdawniejszych i od tamtej pory wpływa na świat i losy ludzkie. Mit dla dzikiego człowieka jest tym samym, czym biblijna przypowieść o Stworzeniu, Upadku i Zbawieniu przez Mękę Chrystusa na Krzyżu dla głęboko wierzącego chrześcijanina. Tak jak nasze święte przypowieści żyją w naszych rytuałach, w naszej moralności, kierują naszą wiarą i kontrolują nasze zachowania, tak mit wpływa na dzikiego człowieka87. Zatem Biblia, w ujęciu Leacha, jest historią świętą i prawdziwą także dla tych, którzy w nią wierzą88. Brytyjski badacz z charakterystycznym dla siebie humorem nie chciał powiedzieć wprost, co z jego analiz strukturalnych Biblii mogą wynieść antropolodzy89. Ogromny błąd popełniają jednak ci interpretatorzy, którzy rozpatrują jego analizy tekstu świętego w oderwaniu od prowadzonych przez niego badań terenowych90. Trzeba pamiętać, że w swoich relacjach z badań prowadzonych w latach 1939–1940 w Birmie Północnej Leach wspominał bardzo jasno, że gdy starał się należycie zrozumieć zjawiska społeczne, jakich był świadkiem, po prostu musiał zająć się analizą Biblii. Powód był prosty. Zainteresowany ówczesną rywalizacją polityczną oraz ustaleniami dotyczącymi praw do ziemi zgromadził w terenie trzy wersje wydarzeń reprezentowane przez trzy rywalizujące ze sobą frakcje. Antropolog nie był w stanie jednocześnie rozstrzygnąć tego, co się w istocie wydarzyło i która wersja jest najbliższa niezależnie istniejącej „prawdzie”. Dostrzegł natomiast, że w tym przypadku ma do czynienia z wewnętrznie 87 88 89 90 B. Malinowski, Mit w psychice człowieka pierwotnego, [w:] Tenże, Mit, magia, religia, Warszawa 1990, t. 7, s. 302. C. Lévi-Strauss miał podobny pogląd w tych sprawach, uważając, że skoro tubylec wierzy w mitologię i jest członkiem wierzącego w nią społeczeństwa, to nie ma znaczenia, iż mitologia „nie odpowiada rzeczywistości obiektywnej” [za:] C. Lévi-Strauss, Skuteczność symboliczna, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 198. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 10. Tak robi niestety Beata Krzyżaniak w rozdziale mu poświęconym, [w:] B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 102–115. 39 �nieredukowalnie sprzecznym rodzajem mito-historii strukturalnie odpowiadającej kategoriom fabularnym, charakterystycznym dla starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie91. Po latach tak oto opisywał swoje wnioski: Antropolodzy muszą dać do zrozumienia, iż żadna część Biblii nie jest zapisem rzeczywistego przebiegu wydarzeń. W części pozytywnej swych prac wykazywać oni mogą następnie, że całość Biblii podziela właściwości takiego samego rodzaju mitohistorii, z którymi antropolodzy systematycznie stykają się w trakcie prowadzenia przez nich współcześnie badań terenowych. Podobieństwo jest kwestią struktury, a nie zawartości. Na koniec wreszcie pokazać oni mogą, że jeśli teksty biblijne potraktować jako tego rodzaju mito-historie, to wykorzystane wówczas przez współczesną antropologię techniki interpretacji mitu dadzą się z dużą precyzją stosować do materiałów biblijnych. Po dokonaniu tego zabiegu niektóre części tekstu ukażą się w nowym świetle92. Proponowane podejście Leacha wymaga od antropologa umiejętności symultanicznego czytania i interpretowania wydarzeń historycznych przez pryzmat tekstu mitologicznego, jak i mitu przez pryzmat „bliskich” oraz „odległych” wydarzeń. Dla postępującego w ten sposób badacza nie jest tak istotne, czy opisywane przez dany tekst święty wydarzenia toczą się w ahistorycznej przestrzeni czasu mitycznego czy w uporządkowanej datami przestrzeni czasu historycznego93. Kluczowe staje się jednak wypracowanie takiej metody postępowania, w której uważny obserwator swobodnie przechodzi od jednego tekstu do drugiego i z powrotem. Owe płynne przechodzenie staje się uzasadnione dzięki założeniu, leżącemu u podstaw antropologii strukturalnej, zakładającemu, że istnieje ścisła korelacja między poziomami mitu, języka a zachowaniami społecznymi94. Leach nie ukrywał, że wypracowanie jego własnej metodologii analiz strukturalnych Biblii nigdy by nie powstały, gdyby nie inspiracje płynące z lektury szkiców Lévi-Strauss’a, takich jak Struktura 91 92 93 94 E. Leach, Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954, s. 89–100, E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 37–39. Tamże, s. 36. B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 111. C. Lévi-Strauss Antropologia strukturalna… 40 �mitów95 oraz Czyny Asdiwala96. Problem pojawia się w momencie, gdy brytyjski badacz zastosował metodę strukturalną w badaniu Biblii traktowanej przez niego także jako mitologię. Claude Lévi-Strauss zakładał bowiem, że jego metoda analizy strukturalnej może być zastosowana jedynie w przypadku danych pochodzących ze społeczeństw tzw. „zimnych”, czyli „prymitywnych”, „preliterackich” systemów kulturowych, „bez historii”, a nie do danych pochodzących ze społeczeństw „gorących”, które rozumiał jako „literackie”, „historycznie zmienne” systemy społeczne97 – czyli nam współczesne. Lévi-Strauss omijał szerokim łukiem problem relacji między historią a mitem i badał tylko takie społeczeństwa, które uważał za niezmienne, „a ich teraźniejszość za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości”98. To był podstawowy powód, dla którego francuski strukturalista nigdy nie zajął się analizą motywów mitycznych zapisanych w Starym i Nowym Testamencie. Z kolei uczeń Malinowskiego wspomniany podział społeczeństw uznał za sztuczny i nieadekwatny, bowiem – jego zdaniem – powstał w wyniku niedopuszczalnej „manipulacji materiałem antropologicznym”99, jakiej dopuścił się francuski strukturalista. Brytyjski antropolog reprezentujący nurt procesualizmu strukturalistycznego100 postulował, aby o kulturze myśleć jedynie w liczbie pojedynczej. W konsekwencji przyjętego założenia badawczego jego uwaga koncentrowała się na permutacjach i transformacjach modelowej struktury, która ujawnia się wtedy, gdy jest odnajdowana „w obrębie jednego systemu społecznego – zarówno synchronicznie w danym stadium historii, jak i diachronicznie – w trakcie jego historycznego rozwoju”101. Innymi słowy, co jeszcze raz chciałbym podkreślić, Leach 95 96 97 98 99 100 101 Tenże, Struktura mitów…, s. 207–232. Tenże, Czyny Asdiwala, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001, s. 161–216. Tenże, Pole antropologii, [w:] Tamże, s. 35. E. Leach, Lévi-Strauss, Warszawa 1998, s. 72. Tenże, Wprowadzenie…, s. 8. A. Barnard, dz. cyt., s. 122. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. 41 �interesował się relacją między strukturą mitów a rzeczywistością społeczną, w której są one wytwarzane i powtarzane102. Jako badacz terenowy związek ten uważał za niezwykle ważny dla poznania mito-historycznego charakteru konfliktów, które tak bardzo go intrygowały. Traktowanie Biblii przez Leacha wpisywało się zatem w szeroki nurt analiz strukturalnych, które charakteryzowały się „podejściem binarnym”103 zapożyczonym od Lévi-Strauss’a i charakterystycznym później dla niektórych antropologów brytyjskich104 . Koncentrując się już na wypracowanej przez niego metodologii strukturalistycznej, która – jak sam podkreślał – nie była jednak metodologią Lévi-Straussowską105, traktował Biblię jak „zredagowane kompendium wielce różnorodnych dokumentów różnego pochodzenia i z różnych czasów”106, w stosunku do których żąda się od wierzących uznania. Co jest ważne dla mnie, Biblię traktuje on jak tekst synchroniczny, co oznacza, że: W opowieści jedna rzecz następuje po drugiej, gdyż jest to jedyny rodzaj narracji. Lecz prawda mitu, która jest prawdą religijną, zawarta jest w każdym kawałku. Tak jak w marzeniu sennym koniec jest ukryty w początku: nie ma tu rozwoju wypadków, lecz tylko inwersja dialektyczna. Chrystus jest drugim Adamem; Bogurodzica Dziewica jest drugą Ewą; bezgrzeszna nieśmiertelność zastępuje grzeszna śmiertelność itd.107. 102 103 104 105 106 107 M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha…, s. XXVII. M.W.G. Stibbe, John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995, s. 39–45. D. Pocock, North and South In the Book of Genesis, [w:] J. H. Beattie, R.G. Lienhardt (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975, s. 273–284., M. Douglas, Czystość i zmaza, Warszawa 2007, M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 204–222. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 18. Tamże, s. 21. 42 �Interesuje go zatem Biblia ujęta w całość, tak samo jak wybrane jej motywy, które odczytuje w kontekście jej całości. Należy jednak pamiętać o tym, że analizy strukturalne nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” bądź „złe”; pokazują one jedynie istnienie niepełnych, częściowych wzorów 108 . Z mojego punktu widzenia bardzo ważne wydaje się założenie brytyjskiego antropologa, że w istocie analiza strukturalna umożliwia odkrycie tajemnicy, jaką skrywa każdy tekst święty: Teksty religijne mieszczą w sobie tajemnicę; tajemnica ta jest w jakiś sposób zakodowana w tekście i można ją rozszyfrować. Kod, tak jak we wszelkich formach komunikacji, opiera się na permutacji uwzorowanych struktur. Metoda dekodowania polega na wskazaniu tego, co się bezustannie powtarza w następstwie transformacji109. W wyniku dokonanych przez Leach’a analiz stało się możliwe zdekodowanie wzorów, które wcześni Ojcowie Kościoła przyjmowali za oczywiste i których wielu współczesnych czytelników Biblii nie potrafi już rozpoznać110. Zdaniem brytyjskiego strukturalisty wspomniane wzory mogą być dowodem semiozy pewnych prototypowych zdarzeń, zapamiętanych w schematach, które opisuje ta szczególna mitologia. W przypadku interesujących mnie Ksiąg ze Starego Testamentu będzie to zapis modelowej sytuacji ustanowienia „nowego” porządku politycznego. Autor Kultury i komunikowania, analizując inny motyw biblijny, zwrócił uwagę na istnienie identycznej w obu przypadkach struktury. Motyw, o który tutaj chodzi dotyczy biblijnego Potopu. Funkcją tej opowieści jest: Unicestwienie pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności oraz rozpoczęcie wszystkiego od nowa. Koniec potopu oznacza początek prawdziwego czasu. Okres pośredni między pierwszym stworzeniem i potopem jest czymś w rodzaju betwixt and between, pewnym innym czasem 108 109 110 Tamże, s. 13. Tenże, Wprowadzenie…, s. 9. Tamże, s. 10. 43 �dostosowanym do Innego Świata zamieszkanego przez Inne Stworzenia, nie będące w pełni ludźmi. Potomstwo pierwszych rodziców z ogrodu rajskiego oraz potomstwo pierwszych ludzkich przodków zachowanych po potopie przeciwstawione jest sobie jako: nienormalne versus normalne, grzeszne versus usankcjonowane111. Kwintesencją metody strukturalistycznej, w ujęciu antropologa, jest zatem położenie akcentu na fakt, że „naprawdę znaczącymi elementami narracji biblijnej są sprzeczności”112 . Religijny stan communitas leży zatem dokładnie na skraju pomiędzy „dopuszczalnym i niedopuszczalnym”113 i o tym właśnie, zdaniem badacza, traktują opowieści biblijne wzięte w całość. W tym sensie opowieść mito-historyczna służy jako punkt odniesienia dla osób znajdujących się w stanie liminalnym charakterystycznym dla bycia betwixt and between, w którym to stanie nie stosują się zasady ścisłej logiki, panuje za to zamęt i inwersja114 . Wśród aktorów społecznych znajdujących się w tym szczególnym stanie opowieść mito-historyczna, co chciałbym jeszcze raz podkreślić, staje się istotnym punktem odniesienia i wzorem dla działań magicznych. Co ciekawe, postępując konsekwentnie według tego założenia, badacz postanowił uznać wszystkie osoby w narracji biblijnej jako zupełnie fikcyjne115: Znajdują się tu one, ponieważ pełnią określone funkcje w całości opowieści sakralnej, a nie dlatego, że rzeczywiście pojawiły się w dziejach. Jeżeli nawet niewiele z nich w jakiś sposób zaistniało w prawdziwym życiu, to fakt ten pozostaje zupełnie bez znaczenia. Jeśli wymieniona z nazwy jednostka X „rzeczywiście istniała”, to przecież istniało także tysiące innych jednostek, których imion nie znamy. To, co interesuje nas w X, to rola jaką jej przypisano w opowieści sakralnej; na zainteresowanie to nie wpływa pytanie o jego historyczność116. 111 112 113 114 115 116 Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 39. Tamże, s. 46. Tamże, s. 41. Tamże, s. 20. Tamże, s. 20–21. 44 �Należy pamiętać, że Leach istotnie przyczynił się do powstania bardzo dynamicznie rozwijającej się subdyscypliny antropologii określanej mianem „antropologii politycznej”117. W jej ramach widział ścisły związek swoich analiz Biblii z badaniami prowadzonymi przez Victora Turnera na temat struktury i antystruktury118. W następnych rozdziałach będę starał się udowodnić słuszność założenia brytyjskiego antropologa, zdaniem którego strukturalna analiza Biblii jest doskonałym punktem wyjścia dla analizy mitu stanowiącego wzorzec dla konkretnych procesów ujętych w kontekst dramatów społecznych119. Drugie, niezwykle inspirujące podejście badawcze do Biblii, które wykorzystałem w swoim antropologicznym śledztwie, dotyczy nie mniej błyskotliwych analiz prowadzonych przez René Girarda. Ten niezwykle kontrowersyjny i inspirujący naukowiec120, który porusza się na pograniczach socjologii, historii literatury, nauki o mitach, antropologii, psychologii i filozofii121, interesuje mnie przede wszystkim jako interpretator mitów i Biblii właśnie. Temat, który nadał kształt jego strukturom myślowym, był ściśle związany z dostrzeżeniem i opisaniem mechanizmu kozła ofiarnego. Mechanizm ten – którego nazwę francuski badacz zapożyczył z biblijnego określenia ofiary przebłagalnej122 opisanej w Księdze Kapłańskiej (16, 21– 28)123 – najogólniej rzecz ujmując, polega na rytualnym przeniesieniu grzechów wspólnoty na konkretną osobę lub grupę, która następnie 117 118 119 120 121 122 123 T.C. Lewellen, Antropologia polityczna, Kraków 2010. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41–42. V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory… I. Badowska, Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 318–327. C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 297. 1 Kpł 16, 21–28, s. 137. „Aaron położy obie ręce na głowę żywego kozła, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitów, wszystkie ich przestępstwa, czyli wszelkie ich grzechy, złoży je na głowę kozła i każe człowiekowi do tego wyznaczonemu wypędzić go na pustynię. W ten sposób kozioł zabierze ze sobą wszystkie ich winy do ziemi bezpłodnej. Ów człowiek wypędzi kozła na pustynię” [za:] 1 Kpł 16, 21–28, cytat Biblia. 45 �wpisuje się w kategorię „kozła ofiarnego” i rytualnie zostaje złożona w ofierze, co z kolei staje się gwarantem zaprowadzenia utraconego poczucia społecznego ładu i harmonii. Innymi słowy, jądrem koncepcji Girarda – jest, jak doskonale to ujął Maciej Kociuba: „pojęcie mordu założycielskiego, którego wielokształtne rytualizacje wytworzyły mechanizmy generujące pierwotne sacrum, w następstwie wszystkie formy kulturowe”124. Aby zrozumieć wyjątkowość podejścia tego naukowca, obraźliwie określanego przez jego krytyków, wywodzących się z tradycji strukturalistycznej, mianem szkodliwego (pestiferously) księdza125 – należy pokrótce opisać, pod kątem podejmowanego przeze mnie problemu, wypracowaną przez niego teorię mimetyczną, dzięki której możliwe będzie zrekonstruowanie działania mechanizmu mimetycznego. Ów mechanizm leży bowiem, zdaniem Girarda, u podstaw tworzenia wszelkich instytucji kulturowych oraz systemów społecznych, a zatem także tych, w kontekście których doszło do aktywowania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W świetle teorii mimetycznej człowiek jest napędzany ogromną siłą, jaką jest naśladownictwo. W ten sposób Girard przejął oraz rozwinął słynne stwierdzenie Arystotelesa, iż „tym właśnie człowiek różni się od innych zwierząt, że jest istotą najbardziej zdolną do naśladowania”126. Francuski badacz mimetyzmowi właśnie przypisał najwyższe znaczenie antropologiczne i społeczne, zakładając jednocześnie, że „człowiek nie jest wynalazcą kultury – jest jej naśladowcą”127. Jego zdaniem ludzie naśladują się we wszystkim, również 124 125 126 127 M. Kociuba, Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] M. Filipiak, M. Rajewski (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006, s. 71. Jest to lekceważące określenie wtedy, gdy pamiętać będziemy, że Lévi-Straussa określa się mianem „papieża strukturalizmu” [za:] T.F. Bertonneau, Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology”, vol. II, 1996, http://www.anthropoetics.ucla.edu/ archive/anth0201.pdf (dostęp: 2.05.2011). P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, Wprowadzenie. „Od początku do końca jedno długie dowodzenie”, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006, s. 8. R. Girard, Początki kultury…, s. 64. 46 �w pragnieniu posiadania tego samego przedmiotu, co prowadzi ich często do rywalizacji mimetycznej, i w efekcie kryzysu, w który – co jakiś czas – wszyscy popadają. Tym samym u Girarda: Wyrażenie „mechanizm mimetyczny” obejmuje bardzo szerokie spektrum zjawisk: oznacza cały proces, który rozpoczyna się pragnieniem mimetycznym, trwa w rywalizacji mimetycznej, dochodzi do wrzenia w kryzysie mimetycznym lub ofiarniczym i kończy się rozwiązaniem, jakim jest kozioł ofiarny128. Opisując bardziej szczegółowo interesujący mnie proces, chciałbym zwrócić uwagę na to, że pragnienie posiadania jakiegoś przedmiotu powstaje z naśladowania czyjegoś pragnienia wobec tego samego przedmiotu i w ten oto sposób: (…) naśladownictwo ma skłonność do tego, by stawać się antagonizmem: ów mimetyzm rywalizacji może skutkować konfliktem między wzorcem a podmiotem, konfliktem w dążeniu do osiągnięcia przedmiotu ich wspólnego pragnienia; wówczas przedmiot ten traci własne znaczenie, a jednocześnie wzmaga się rywalizacja129. W ujęciu Girarda rywalizacja dotycząca deficytowych przedmiotów staje się źródłem konfliktów, w których strona silniejsza potwierdza swą dominację130. W ich trakcie zawsze wybucha zbiorowa przemoc, która – o ile nie jest kontrolowana – może prowadzić do rozpadu rodzin, społeczeństw, kultur i całych cywilizacji. I właśnie dlatego w drodze ewolucji – zdaniem Girarda – ludzie „wynaleźli” mechanizm szukania ofiary, który stał się narzędziem pozwalającym kontrolować ową eskalację niszczącej rywalizacji. Ten specyficzny „wynalazek” polegał na skanalizowaniu zbiorowej przemocy i skierowaniu jej na jedną osobę lub stosunkowo ograniczoną grupę 128 129 130 Tamże, s. 61. P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, dz. cyt., s. 8. J. Bolewski, Mit i prawda kultury, Warszawa 2007, s. 44. 47 �posiadającą stygmaty ofiarnicze131, ofiarę należącą do kategorii „istot do poświęcenia”132. Dzięki specyficznym stygmatom wspólnota jest w stanie jednomyślnie obarczyć taką osobę, lub wspomnianą grupę, odpowiedzialnością za kryzys powstały z przyczyn w istocie od niej niezależnych i przypadkowych (głód, epidemia, kryzys gospodarczy, społeczny, polityczny, moralny, ekonomiczny itp.). Następnie ofiara zostaje kolektywnie (jednomyślnie) uznana za winną i zamordowana, co w terminologii Girarda określane jest mianem kolektywnego gwałtu. Niezwykle ważne jest to, że dzięki temu kolektywnemu morderstwu ustanawiana jest sfera „archaicznego sacrum”133. Tak oto przed zamordowaniem ofiara ogniskuje na sobie całe zło, natomiast po zabiciu jest postrzegana jako wybawiciel pozwalający wspólnocie opanować ryzyko rozlania się niszczącej przemocy. Co ważne, wspólnota biorąca udział w tym procesie jest święcie przekonana, że interweniował sam Bóg. W konsekwencji możliwe staje się skuteczne odsunięcie winy od siebie za dokonanie kolektywnego gwałtu na ofierze. Sposób argumentacji francuskiego myśliciela sprowadza się zatem do odkrycia pragnienia mimetycznego, które kierowało postępowaniem tak samo człowieka „archaicznego”, jak i nam współczesnego. To założenie prowadzi go z kolei do innego, zakładającego, że ludzie rozumowali zawsze w ten sam sposób. Innymi słowy nieustannie, dzięki skuteczności tego narzędzia jakim jest mechanizm kozła ofiarnego, wspólnota potrafi z jednej strony uspokoić chaos oraz zażegnać kolejne kryzysy, w jakie co pewien czas popada. Z drugiej – takie postępowanie stanowi podstawę „procesu strukturotwórczego”134 każdego systemu kulturowego. Zatem efektem działania tego mechanizmu jest tworzenie nowych instytu- 131 132 133 134 Są to różnice, które powodują, że przyszła ofiara jest postrzegana jako ta, która przekracza powszechnie uznawane normy zachowania, statusu społecznego itd., R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002, s. 84. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 129. 48 �cji, porządków społecznych czy też politycznych, których symbolem – jak w dalszej analizie będę starał się wykazać – stają się między innymi nowo ustanowione konstytucje. W swoich badaniach porównawczych Girard, kontynuując tradycję Lévi-Straussowską, traktuje dane kulturowe podobnie jak języki „składające się ze znaków, które nic nie znaczą, jeśli są od siebie odizolowane. Znaki wyrażają się jedynie poprzez drugie; tworząc tym samym wewnętrznie spójne systemy, które nadają każdej kulturze, każdej instytucji własną indywidualność”135. W „wynalezieniu” mechanizmu kozła ofiarnego, kluczowe jest założenie, że osoby biorące w nim udział „od założenia świata”136 nie wiedzą w istocie, że biorą udział w linczu niewinnej ofiary. Co więcej, wierzą one w to, że ofiara została wyznaczona, co jeszcze raz podkreślę, w sposób nadprzyrodzony, natomiast sam mord był interwencją sacrum (Boga): Grupa dokonująca zabiegu ofiarniczego nie może być świadoma niewinności ofiary, musi wierzyć, że ofiara jest winna i została wyznaczona do spełnienia roli kozła ofiarnego w sposób nadprzyrodzony137. Zdaniem Girarda – niewiedza co do istoty przeprowadzonego gwałtu jest niezbędna do tego, aby każdy biorący w nim udział mógł „trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę”138. Innymi słowy: „chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany”139. W efekcie własna przemoc została przez wspólnotę zsakralizowana i ukazywała się jej jako epifania bóstwa. Ponadto przekonanie o sakralności założycielskiego gwałtu 135 136 137 138 139 Tenże, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 76–77. Tamże, s. 74–82. G. Sorman, Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 7. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. Tamże. 49 �spowodowało, że te wydarzenia uległy stopniowej rytualizacji i zostały zapamiętane w mitach archaicznych. W ten sposób pierwotna przemoc, która ma cechy „niepowtarzalności i spontaniczności”140 może być nadal powtarzana, a każde tego rodzaju powtórzenie jest działaniem w swojej istocie rytualnym. Stąd Girard wyciągnął wniosek, że rytuały są tym samym mimetycznie powiązane z pierwotnym mordem założycielskim, choć nigdy mu nie dorównują swoją siłą, ponieważ nie są już spontaniczne ani żywiołowe. Innymi słowy – rytuały są przypomnieniem kolektywnego i spontanicznego gwałtu, lecz w odróżnieniu od niego przebiegają w ściśle wyznaczonych ramach141. Zdaniem francuskiego naukowca, którego analizy – jak sam to określił – przypominają postępowanie detektywa142, każda kultura ludzka ma za zadanie „ukrywanie własnych początków, a więc kolektywnego gwałtu”143. Jednak, dzięki bardzo drobiazgowej i rozbudowanej komparatystyce tekstów źródłowych, francuski intelektualista swoją uwagę skierował w stronę mitów, które jego zdaniem powielały uniwersalny schemat144. Ów schemat nie odsłania się jednak bezpośrednio podczas analizy jednego tekstu, ale dopiero w procesie porównawczym wielu tekstów mitologicznych. Aby możliwe stało się odkrycie owego wzoru, niezbędne jest dokonanie na tekstach mitologicznych swoistego gwałtu, aby, jak usprawiedliwiał takie postępowanie autor Sacrum i przemocy, teksty te nie zadawały już nigdy gwałtu swoim ofiarom145. Dopiero po wspomnianym zdemaskowaniu i zrozumieniu natury mitów możliwe staje się dostrzeżenie prześladowań przebiegających według wspomnianej logiki ofiarniczej. Niezwykle interesujące i jednocześnie kontrowersyjne, jest to, że w swoich analizach Girard traktował mity jak dokumenty 140 141 142 143 144 145 Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 140. Tamże, s. 137. Tenże, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 2, s. 46. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. Tamże, s. 17. 50 �będące z jednej strony świadectwem rzeczywistych prześladowań, jak i stanowiących wzór dla kolejnych, z drugiej jednak – teksty, które ukrywają swoją prawdziwą naturę. Francuski badacz uważał, że niezwykle ważnym warunkiem uchwycenia tej dwojakiej natury mitów jest, podobnie jak u Szekspira146, rozwinięcie specyficznego rodzaju wyobraźni która określił mianem: mimetyczno-tragicznej147. Dzięki rozbudzeniu owej wyobraźni możliwe staje się dostrzeżenie, że każde kolejne przejście od jednego porządku do drugiego, z jednego stadium do drugiego, dokonuje się za pośrednictwem kryzysów i mechanizmu kozła ofiarnego gwarantującego ich rytualne zakończenie. Kluczowe dla dalszych badań staje się jednak zrozumienie, że owe kryzysy są: (...) analogiczne z kryzysami, których ślady kryją w sobie mity, a także pewne zjawiska właściwe niektórym okresom w historii, obfitującym w akty prześladowcze148. W ten oto sposób, zdaniem filozofa, każdy mit jest świadectwem kolektywnego prześladowania o ile zawiera następujące opisy: (...) społecznego i kulturowego kryzysu, a więc ogólnego odróżnorodnienia (pierwszy stereotyp), opis zbrodni „odróżnorodniających” (drugi stereotyp) oraz czy desygnowani autorzy tych zbrodni posiadają znaki selekcji ofiarniczej, paradoksalne cechy odróżnorodnienia (trzeci stereotyp)149. Girard uznał, że nagromadzenie powyższych stereotypów w jednym micie/dokumencie pozwala przypuszczać, że prześladowanie jest autentyczne, ale jego przedstawienie jest fałszywe. Kontynuując, jego zdaniem, obecność trzech powyższych stereotypów może świadczyć o tym, że: 146 147 148 149 Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. Tamże, s. 254. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. 51 �1) akty gwałtu są autentyczne, 2) kryzys jest autentyczny, 3) ofiary są wybierane nie na podstawie przypisywanych im zbrodni, lecz na zasadzie znaków ofiarniczych – wszystkiego, co sugeruje pokrewieństwo owych zbrodniczych znaków z kryzysem, 4) sensem tej operacji jest zrzucenie na ofiary odpowiedzialności za ów kryzys i zadziałanie nań przez unicestwienie ofiar lub, co najmniej, wyrzucenie ich ze wspólnoty, którą „skalały”150. Na tym etapie prowadzonego śledztwa szczególnie interesujący jest związek, jaki francuski badacz widzi między mitami a konkretnymi historycznymi prześladowaniami. Dla każdego detektywa kultury, któremu uda się rozszyfrować przedstawienia prześladowcze, staną się one „prawdziwą nicią Ariadny”151 umożliwiającą orientację tak samo w labiryncie mitologii jak i prześladowań, dla których mit stanowi specyficzny model. Według Girarda mity opisują bowiem rzeczywiste prześladowania, natomiast koncentrując na nich swoją uwagę, łatwiej jest dostrzec „zniekształcenia prześladowcze”152, które umykają podczas obserwowania współczesnym nam prześladowaniom. Innymi słowy, podobieństwo między nimi przebiega na poziomie „strukturalnym”153. Zatem jego hipoteza badawcza także musi być czysto „strukturalna”: (...) podobnie jak „strukturalna” jest nasza analiza prześladowczych przedstawień w historii. Jedynie natura i porządek stereotypów prześladowczych doprowadziły nas do teoretycznego sformułowania tezy o zakorzenieniu danego tekstu w rzeczywistym prześladowaniu. Dopóki nie zdecydujemy się na wnioskowanie takiej właśnie genezy, nie wyjaśnimy sobie jak i dlaczego nieustannie powracają te same tematy i dlaczego organizują się właśnie w ten, a nie inny sposób154. Dzięki wypracowanej i konsekwentnie stosowanej metodzie porównawczej155 Girard dostrzegł, niezwykłą rolę Biblii na tle innych mitologii. Po latach badań porównawczych uznał ją w końcu za 150 151 152 153 154 155 Tamże. Tamże, s. 51. Tamże, s. 61. Tamże, s. 44. Tamże. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. 52 �jedyny tekst na świecie stanowiący klucz do uniwersalnego kodu cywilizacji156. W konsekwencji postanowił wyjaśnić wszystkie inne mitologie przez pryzmat Biblii157. Jego zdaniem, to właśnie Biblia ujawnia naturę mechanizmu mimetycznego, który w innych źródłach literackich był skrywany od założenia świata158. Chodzi o to, że zdaniem Girarda, tylko redaktorzy Biblii „od początku stają po stronie mordowanych ofiar, a także odsłaniają założycielski efekt tych morderstw”159. Idąc dalej tym tropem, francuski badacz proponuje, aby stosując metodę porównawczą w badaniu mitów, wyjść właśnie od analizy Biblii i Ewangelii160. Struktura mitów i Biblii jest bowiem taka sama161, różni je zakończenie, o czym Biblia uprzedza czytelnika dużo wcześniej162. Punktem kulminacyjnym biblijnego objawienia są Ewangelie i opis niewinnej ofiary złożonej z Jezusa. W Nowym Testamencie „objawia się nie tylko Jego niewinność, lecz także niewinność wszystkich tego rodzaju «kozłów ofiarnych»”163. Na potrzeby mojego śledztwa niezwykle ważne jest zrozumienie, że motywy biblijne, jak i mitologiczne, mogą w ten sam sposób służyć jako scenariusz dla działań rytualnych, o ile zapomnimy tylko o wydźwięku dominanty semantycznej tych przekazów. Ujmując rzecz prościej, zakładam, że oba przekazy są identyczne tak długo, jak niedostrzegalna pozostanie tajemnica zamordowania niewinnej ofiary, która demaskuje ukrytą naturę wprawianego w ruch mechanizmu ofiarniczego. Zatem różnica między Biblią a mitem polega na tym, że w tym drugim przypadku niemożliwe jest dostrzeżenie Jezusa i jego kolejnych transformacji symbolicznych traktowanych jako niewinne w istocie ofiary, bowiem: 156 157 158 159 160 161 162 163 J.M. Domenach, René Girard – Hegel chrystianizmu, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 311. Tamże. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata…, s. 74–182. M. Goszczyńska, Posłowie, [w:] R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 319. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. Tamże, s. 12. Tenże, Początki kultury…, s. 111. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. 53 �(...) ze śmiercią Jezusa ofiara przestaje być winna, ryt ofiarniczy nie ma już sensu, upada logika kozła ofiarnego, idą w rozsypkę same podstawy cywilizacji antycznej. Chrystus zmusza nas do spojrzenia w twarz destrukcyjnej przemocy, której nie chcemy widzieć. Jego objawienie jest zarazem racjonalne i Transcendentalne; to wszystko moglibyśmy sami zrozumieć, ale bez Niego nie zrozumieliśmy164. Co za tym idzie, myśl rytualna nie jest w stanie dostrzec transformacji mimetyzmu przemocy w mimetyzm wybaczania i miłości. Współcześnie myślący ofiarniczo ludzie, zdaniem Girarda, nigdy nie będą w stanie zrozumieć pełnych miłości słów konającego na krzyżu Jezusa: „Ojcze przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”165. 164 165 G. Sorman, dz. cyt, s. 9. Łk 23, 34. �Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela166 Transgresje są maskowane przez zbiorową inscenizację, zmierzającą do nadania im wspólnie uznawanego znaczenia: transgresje stają się ofiarą, co jest dokładnym przeciwieństwem ich społecznie uznanej, czyli równie obiektywnej prawdy, prawdy zabójstwa. Cała prawda magii i zbiorowej wiary zamyka się w tej grze podwójnej prawdy, w tej podwójnej grze z prawdą; dzięki niej grupa, odpowiedzialna za całą obiektywność, w pewnym sensie kłamie sama sobie, tworząc prawdę, której sensem i funkcją jest negowanie prawdy znanej wszystkim i przez wszystkich uznawanej: kłamstwo, które nie oszukałoby nikogo, gdyby wszyscy nie byli zdecydowani, aby siebie oszukać167. Czas najwyższy przejść do przedstawienia konkretnej fabuły biblijnej, która stanowi strukturalny wzorzec „dla wszystkich czynności i «sytuacji», w których następnie owo wydarzenie się powtórzy”168. Tym samym powtórzenie tego mitu w konkretnym kontekście historycznym „pociąga za sobą zniesienie czasu świeckiego i przeniesienie człowieka w czas magiczno-religijny”169. Już wcześniej wskazałem tropy, które doprowadziły mnie do zainteresowania starotestamentową sagą o Saulu i Dawidzie. Niezwykle istotne jest jednak to, aby czytelnik podążając za mną starał się go czytać za przykładem Leacha i Girarda – symultanicznie. Zatem proponuję aby temat biblijny potraktować jako mit autodemaskatorski170 odsłaniający logikę wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego pokrywającego się z konkretnymi dramatami społecznymi, odsłaniając ich ofiarniczy wymiar wraz z „brutalnym ukryciem przemo166 167 168 169 170 1 Kpł 16, 7–10. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 450. Tamże, s. 451. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi… �cy”171. Z tego też powodu ważne jest, aby od samego początku o Saulu i jego potomkach myśleć jak o postaciach, które idealnie pasują do kategorii kozła ofiarnego. Takie ujęcie umożliwi uświadomienie sobie, że: (...) kozioł ofiarny jest obalonym idolem. Wspinanie się i upadek wiążą się ze sobą. Dobrze wiemy, że krańcowości stykają się ze sobą. Nie można ich interpretować oddzielnie, jednak pierwszego nie można traktować jako przyczyny drugiego. Domyślamy się tu jakiegoś zjawiska społecznego słabo zdefiniowanego ale całkowicie realnego, o przebiegu niepewnym lecz przewidywalnym172. Za Leachem natomiast wspomniany temat mito-logiczny potraktuję jako historię fikcyjną, natomiast jej bohaterów jako kategorie symboliczne, których specyficzne relacje zostały przywołane i powtórzone w dwóch interesujących mnie dramatach społecznych. Należy jednak pamiętać także, że saga odpowiada permutacjom uwzorowanej struktury innych biblijnych opowieści. W tym przypadku dochodzi przykładowo do mito-logicznie przebiegającej inwersji dialektycznej, w ramach której Dawida traktować można jak drugiego Kaina, natomiast Saula jak drugiego Abla173. Co za tym idzie nie możemy zapominać o uwadze Leacha, który podkreślał że: Kain był nie tylko mordercą i chronioną zbłąkaną owieczką, ale i zarazem twórcą cywilizacji, przodkiem-założycielem, który zbudował pierwsze miasto (Rdz 4,17). W jednym sensie zabójstwo jego brata jest prototypem mitycznym „morderstwa”, ale w sensie drugim jest to także prototyp „ofiary”. Przez zabicie Abla Kain zastępuje go, a jednocześnie czyni się osobą uświęconą174. 171 172 173 174 Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. Tenże, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 22–23. Polecam schemat E. Leacha znajdujący się w: Wprowadzenie…, s. 12. Rozwinięcie tego problemu w: D. A. Aycock, Piętno Kaina, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 156–163. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad biblią w XX wieku…, s. 33. 56 �Podobną uwagę odnośnie tego motywu biblijnego czyni Girard, który zaznacza, że: (…) od kiedy zostaje ustanowiona kara śmierci, pierwotne zabójstwo powtarza się w ten sam sposób, to znaczy tak, aby wszyscy brali w tym udział, a nikt nie był za nie odpowiedzialny. Z tego prototypicznego i rytualnego zabójstwa wypływa kultura w swych rozmaitych aspektach: Biblia mówi, że oprócz instytucji prawnej, począwszy od Kaina i jego potomstwa, narodziła się hodowla zwierząt, muzyka i technika175. Pamiętając o tych permutacjach, łatwiej jest dostrzec we wspomnianym motywie scenariusz demaskujący grę i ostateczny cel tych, którzy próbują go w specyficznym języku magiczno-rytualnym powtórzyć. Innymi słowy – przywołany mit warto potraktować jako plan przyszłej akcji politycznej176. Parafrazując Hildę Kuper, proponuję wejście w rolę antropologa, która sprowadza się do połączenia perspektywy wróżbity i detektywa. Gdy to się stanie, łatwiejsze będzie zrozumienie, że „nawet jeśli brak jest widocznych śladów przestępstwa, można orzec o zabójstwie”177. Wracając już do Biblii, należy wiedzieć, że Pierwsza i Druga Księga Samuela przedstawiają i jednocześnie demaskują mito-logikę ustanawiania „nowego” porządku polityczno-społecznego. W tym miejscu warto rozpocząć, moim zdaniem, od Księgi Psalmów. Według biblistów, autorstwo większości Psalmów (73)178 można przypisać bowiem Dawidowi – fundatorowi monarchii i jednemu z głównych bohaterów Ksiąg Samuela. Co ciekawe, Dawid wielokrotnie jest wymieniany w Biblii jako poeta i muzyk179. Pozwala to przypuszczać, że mimo praktycznego działania politycznego i militarnego, 175 176 177 178 179 R. Girard, Początki kultury…, s. 85. R. Marszałek, dz, cyt., s. 70. H. Kuper, Wróżbita i detektyw, [w:] J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009, s. 223. Wstęp do Księgi Psalmów, [w:] Biblia Jerozolimska…, s. 702, W.R.F. Browning, Słownik biblijny, Warszawa 2009, s. 427. 1 Sm 16, 16–23; 1 Sm 18, 10; 2 Sm 1, 17–27. 57 �Dawida cechowało także poetyckie, teoretyczne uzasadnienie swoich czynów. Jak będę starał się przedstawić w kolejnych rozdziałach książki, transformacje charakterystyczne dla myślenia magicznego ujawniają się w dobrze rozpoznanych cechach języka magicznego, który z kolei stanowi integralną część wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego. Innymi słowy – nie sposób właściwie uchwycić skuteczności rytualnej (praktyki) bez uwzględnienia biegłości w użyciu języka (teoretycznego uzasadnienia) w specyficznym kontekście społecznym i historycznym. Wracając jednak do Psałterza Dawidowego, należy pamiętać, że jest on zbiorem specyficznych tekstów magiczno-religijnych. Sam fakt, że zdanie: „On miłuje prawo i sprawiedliwość”180, wypowiedziane zostaje przez Dawida, króla Izraela, już może dawać do myślenia, parafrazując Ricoeura181. Psalm 33, z którego pochodzi wspomniany cytat, rozpoczyna się następująco: Sprawiedliwi, wołajcie radośnie na cześć Pana, prawym przystoi pieśń chwały. Sławcie Pana na cytrze, grajcie mu na harfie dziesięciostrunnej. Śpiewajcie Jemu pieśń nową, pełnym głosem pięknie Mu śpiewajcie! Bo słowo Pana jest prawe, a każde jego dzieło [oparte] na wierności. On miłuje prawo i sprawiedliwość; ziemia jest pełna łaskawości Pańskiej. Przez słowo Pana powstały niebiosa i wszystkie ich zastępy przez tchnienie ust Jego. On gromadzi wody morskie jak w worze, oceany umieszcza w zbiornikach. Niech cała ziemia boi się Pana i niech się go lękają wszyscy mieszkańcy świata! Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, i zaczęło istnieć182. 180 181 182 Ps 33, 5. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] Tenże, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003, s. 62–80. Ps 33, 1–9. 58 �Jak wynika z tego fragmentu, „prawo i sprawiedliwość” były od zawsze u Boga, tak jak: słowo, niebiosa, wody, ziemia. Darczyńcą „prawa i sprawiedliwości” jest zatem odwieczny Bóg. W wielu Psalmach pojawia się oczekiwanie na Boga, choć Jego przyjście, Jego obecność zostały wyznaczone już wcześniej wraz z powstaniem świata. Jego powtórne pojawienie, związane z pojawieniem się pomazańca Bożego – „prawego i sprawiedliwego” ma wynikać z nastania wyjątkowego momentu – „czasów utrapienia”. Treść psalmów, także wprost, wskazuje na to, jaki los spotkać musi tych, którzy stają przeciwko boskiemu prawu i sprawiedliwości: (...) bo Pan miłuje sprawiedliwość i nie opuszcza swych świętych; nikczemni wyginą, a potomstwo występnych będzie wytępione. Sprawiedliwi posiądą ziemię i będą mieszkać na niej na zawsze183. Z treści Psalmu 37 jasno wynika, że przeznaczeniem sprawiedliwych jest posiąść ziemię, lecz zanim do tego dojdzie, nikczemni muszą wyginąć. Należy pamiętać także, że Psalmy pełnią niezwykle ważną rolę w kontekście biblijnej mito-historii. Zdaniem Girarda: Psalmy odtwarzają wielkie kryzysy, oczywiście polityczne i społeczne, lecz także religijne, które są tożsame ze schyłkiem systemów ofiarniczych jeszcze funkcjonujących (…). Jesteśmy na styku religii jeszcze sensu stricto ofiarniczej, oraz polityki ofiarniczej w szerszym znaczeniu. W niektórych punktach można już przekładać język dyskursu religijnego na język dyskursu politycznego i vice versa184 . Wracając do wspomnianych Ksiąg, warto podkreślić fakt, że tytułowy prorok Samuel nie jest ich główną postacią, a jednak to właśnie jego imieniem są one nazwane. Co prawda jest on postacią 183 184 Ps 37, 28–29. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 61. 59 �przełomową między tradycyjną, charyzmatyczną formą władzy w Izraelu (okres Sędziów) a rodzącą się monarchią185 i to właśnie w dużej mierze dzięki roli proroka czytelnik może odkryć autodemaskatorski charakter sagi. W sensie mito-logicznym głównymi bohaterami są natomiast Dawid, którego można wpisać równie dobrze w kategorię bohatera prawdziwego186 i Saul – bohater fałszywy187 – pierwszy król Izraela. Wyprzedzając fakty ten pierwszy – w efekcie zwycięstw w wewnętrznych (z Saulem i jego rodem) i zewnętrznych konfliktach – zdobywa władzę i ustanawia właściwą monarchię oraz ma możliwość sprowadzenia po wielu latach Arkę Przymierza do Jerozolimy. Drugi ginie śmiercią tragiczną, a rytualna ofiara złożona z przedstawicieli jego rodu kończy okres kryzysu w Izraelu i toruje drogę do nastania złotego wieku Izraela. Ważny, z mojego punktu widzenia, jest także fakt, że wspomniane Księgi opisują sytuację czasów przełomowych, niepewnych i kryzysowych. Były to czasy nieustannych walk i chaosu, z którego wykluł się okres opisywany w źródłach biblijnych dosłownie jako złoty wiek Izraela188. Postacie symboliczne tego scenariusza występują, co chciałbym jeszcze raz z całą mocą podkreślić, w specyficznym okresie, który można nazwać czasem mitycznym, odznaczającym się zasadniczą dwoistością: jawi się bowiem w antytetycznych postaciach „Chaosu” i „Złotego Wieku” – fascynującej nieograniczoności towarzyszy odstręczający zamęt i niepewność”189. Tym samym proponuję, żeby o wspomnianej sadze myśleć jak o micie będącym „odmianą logicznego narzędzia, które ma dokonać mediacji”190 między okresem sędziów a monarchią, między końcem jednego porządku politycznego 185 186 187 188 189 190 Ze wstępu do Księgi Samuela, [w:] dz. cyt., s. 214. W. Propp, Bajka…, s. 105. Tamże. „Ostatnie rozporządzenia Dawida wprowadzają na tron Salomona. Rządy jego to najwspanialszy moment historii Izraela” Ze wstępu do Ksiąg Królewskich, [w:] Biblia, s. 256, zob. także: Z. Kosidowski, Złoty wiek Izraela, [w:] Tenże, Opowieści Biblijne, Warszawa 1988, s. 240–301. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 129. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 223. 60 �a początkiem drugiego. Jest to czas rywalizacji między pierwszym monarchą a drugim (właściwym), co prowadzi do nastania rządów trzeciego (pożądanego). Kluczowy – w przedstawieniu biblijnym – jest kontekst, w którym lud Izraela prosi podstarzałego proroka Samuela, pełniącego także rolę sędziego, aby ten ustanowił nad nimi króla. Prośbę swą motywują tym, że chcą być jak inni i stać się narodem191 z jednym królem192. Prośba ludu w Biblii jest przedstawiona jako grzech bałwochwalstwa193, który niesie za sobą niebezpieczne konsekwencje: Nie podobało się Samuelowi to, że mówili: „Daj nam króla, aby nami rządził”. Modlił się więc Samuel do Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają, jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować”. I powtórzył Samuel wszystkie słowa Pana ludowi, który od niego zażądał króla194. 191 192 193 194 Stawanie się „Narodem” jest w tym motywie ściśle związane ze stopniowym osiąganiem jednomyślności co do przyzwolenia na śmierć Saula i jego rodu oraz jednoczesnego umocnienia się na tronie „miotu Bożego” czyli Dawida i jego potomków. W tym sensie można przyjąć, że Naród – pisany wielką literą – powstaje w momencie osiągnięcia „jednomyślności prześladowców” Saula, jakby to nazwał Girard. Trzeba jednak pamiętać, że przez dużą część tekstu biblijnego, to Saul jest przedstawiony jako prześladowca „sprawiedliwego” Dawida. Ta dialektyczna łamigłówka staje się jasna dopiero po prześledzeniu całej fabuły interesującego mnie motywu. Dopiero po śmierci Saula i kolejnej ofierze rytualnej złożonej z siedmiu mężczyzn jego potomstwa, którzy nie są już zaliczani do ludu Izraela, staje się aż nadto jasne, że mamy w tym przypadku do czynienia z powtórzeniem mechanizmu pojednawczego w postaci wyselekcjonowania i zabicia kozła ofiarnego. Ten akt jest tak doniosły, że kończy kryzys mimetyczny i kumuluje wystarczającą moc do pojednania ludu Izraela, ufundowania monarchii oraz nastania złotego wieku Izraela. 1 Sm 8, 5. Ważna uwaga dotyczy tego, że lud Izraela był podzielony na dwa obozy. Jeden, który żądał króla, drugi, który temu się sprzeciwiał. W ten sposób można mieć jasność, że istniały dwie skonfliktowane frakcje. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 6–10. 61 �Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, że Samuel na prośbę Boga, nieustannie przestrzegał lud przed fatalnymi w skutkach konsekwencjami ustanowienia króla. Nawet groźba, że Bóg nie wysłucha ludu, gdy ten będzie się na króla żalił, nie pomogła w zmianie decyzji: Sami będziecie narzekali na króla, którego sobie wybierzecie, ale Pan was wtedy nie wysłucha. Odrzucił lud radę Samuela i wołał: „Nie, lecz król będzie nad nami, abyśmy byli jak wszystkie narody, aby nas sądził nasz król, aby nam przewodził i prowadził nasze wojny!”. Samuel wysłuchał wszystkich słów ludu i przekazał je do uszu Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj ich głosu i ustanów im króla!”195. Z powyższych fragmentów wyraźnie wynika, że Bóg zgodził się na ustanowienie króla nad ludem wbrew swojej woli. Mało tego, ustanowienie króla staje się faktycznym odrzuceniem Boga, co jest kolejnym niezwykle istotnym tropem wskazującym na genezę mechanizmu ofiarniczego. Wprawienie go w ruch jest bowiem możliwe tylko wtedy, gdy dokonujący tego aktu przeciwstawia się Bogu. Wtedy i tylko wtedy możliwe jest zachowanie niewiedzy, co do istoty wprawianego w ruch mechanizmu. Ten fragment, demaskatorski w swojej istocie, doskonale potwierdza słuszność analiz Girarda, który podkreśla, że ów mechanizm jest w istocie szatanem196, Bóg natomiast poprzez proroków może jedynie objawiać jego naturę i przestrzegać przed konsekwencjami wprawiania go w ruch. Warto jeszcze raz powtórzyć i przypomnieć, że: Pojawienie się Saula na scenie relacjonowanych w 1 Księdze Samuela wydarzeń jest ściśle związane z wielkimi społeczno-politycznymi przemianami w Izraelu i wyznacza początek nowej epoki w jego biblijnej historii197. 195 196 197 1 Sm 8, 18–22. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. D. Dziadosz, Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006, s. 21. 62 �Niezwykle inspirujący jest także sam wybór Saula na pierwszego króla Izraela. Co ważne – Saul był bardzo wysoki i dorodny, „a nie było od niego piękniejszego człowieka wśród synów izraelskich. Wzrostem przewyższał cały lud”198. Ponadto Saul pochodził z pokolenia Beniamina z jednego z najmniejszych pokoleń izraelskich199, natomiast jego ród jest przedstawiony jako najniższy ze wszystkich rodów pokolenia Beniamina200. Już te wskazówki stanowią pewien dowód wstępnej selekcji ofiarniczej. Saul posiadał znak ofiarniczy, taki jak wzrost, który różnił go wyraźnie od pozostałych. Należy także pamiętać o jego pochodzeniu z jednego z najmniejszych pokoleń i rodów Izraela, co w przypadku później rosnącej przemocy w ramach wojny domowej z Dawidem o władzę w Izraelu będzie miało fundamentalne znaczenie, bowiem będzie oznaczało, że przemoc nie zostanie wprost proporcjonalnie odwzajemniona i wymordowanie przedstawicieli, stosunkowo nielicznego rodu, stanie się gwarantem zaprowadzenia pożądanego ładu. Po namaszczeniu Saula na króla ten zaczął, tak jak Samuel mu przepowiedział, modlić się w prorockim uniesieniu wśród innych proroków i stał się „innym człowiekiem”. Saul z woli Boga został wybrany na króla jeszcze raz, poprzez publiczne losowanie, lecz dotknięty Jego duchem bał się brać w nim udziału: Tymczasem Samuel zwołał lud do Mispa. Odezwał się wtedy do Izraelitów: „Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Wyprowadziłem Izraelitów z Egiptu i wyzwoliłem was z ręki Egiptu i z ręki wszystkich królestw, które was ciemiężyły. Lecz wy teraz odrzuciliście Boga waszego, który uwolnił was od wszystkich nieszczęść i ucisków, i rzekliście Mu: Ustanów króla nad nami. Ustawcie się więc przed Panem według pokoleń i według rodów”. Samuel kazał wystąpić wszystkim pokoleniom Izraela i padł los na pokolenie Beniamina. Nakazał potem, by wystąpiło pokolenie Beniamina według swoich rodów i padł los na ród Matriego. A los padł na Saula, syna Kisza. Szukano go, ale nie znaleziono. Jeszcze pytali się Pana: „Czy ten człowiek tu przybył?”. Odrzekł Pan: „Oto tam ukrył się w taborze”. Pobiegli więc i przyprowadzili go stamtąd. Gdy 198 199 200 1 Sm 9, 2. 1 Sm 9, 21. 1 Sm 9, 21. 63 �stanął pośrodku ludu, wzrostem przewyższał cały lud o głowę. Rzekł wtedy Samuel do całego narodu: „Czy widzicie, że temu, którego wybrał Pan, nikt z całego ludu nie dorówna?” A wszyscy ludzie wydali okrzyk, wołając: „Niech żyje król”. Wtedy Samuel ogłosił ludowi prawa władzy królewskiej, zapisał je w księdze i złożył ją przed Panem. Następnie odprawił Samuel wszystkich ludzi do domów. Również i Saul udał się do swego domu, w Gibea, a towarzyszyli mu wojownicy, których serca Bóg poruszył. Tymczasem synowie Beliala mówili: „W czym ten może nam pomóc?” I wzgardzili nim, nie złożyli mu też daru, ale on nie zwracał na to uwagi 201. Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, który nie umknie czytelnikowi znającemu treść Biblii, że wspomniane losowanie jest strukturalnym powtórzeniem mechanizmu ofiary przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego: (Aaron) Weźmie dwa kozły i postawi je wobec Pana, przed wejściem do Namiotu Spotkania. Następnie Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela. Potem Aaron przyprowadzi kozła, wylosowanego dla Pana, i złoży go na ofiarę przebłagalną. Kozła wylosowanego dla Azazela postawi żywego przed Panem, aby dokonać na nim przebłagania, a potem wypędzić go dla Azazela na pustynię202. Strukturalne i symboliczne podobieństwo między tymi fragmentami z Biblii polega na tym, że Saul został wylosowany na tej samej zasadzie jak to miało miejsce w przypadku kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela. Azazel jest natomiast interpretowany przez tłumaczy biblijnych jako demon mieszkający na ziemi jałowej, tam gdzie Bóg nie działa zapładniająco203. A zatem Saul jest przedstawiany od początku jako niechciana przez Boga, ale pożądana ofiara przebłagalna zrodzona z grzechu ludu wynikającego z pragnienia rywalizacji mimetycznej z innymi narodami, które posiadały króla. 201 202 203 1 Sm 10, 17–27. 1 Kpł 16, 7–10. Przypis do 1 Kpł 16, 8. Azazel, [w:] W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1, s. 72. 64 �Nieuchronnie Saul (i jak się później okaże, także jego potomkowie) wszedł na utarty szlak 204 – jakby to określił Girard – i jego upadek od początku jest wyraźnie zapowiedziany, bowiem: Monarcha nie jest bynajmniej kimś, kto sprawuje władzę duchową, jest on ofiarą, skazańcem, któremu zawieszono wykonanie wyroku, kimś, kogo lud przygotował sobie jako przyszłego kozła ofiarnego205. Bardzo ważna, z mojego punktu widzenia, jest informacja, że kluczowa rola Saula, o czym wprost jest mowa w Księdze, dotyczy wybawienia Izraela od jego wrogów206. W następstwie opieki Pana nad pierwszym królem Izraela, ten pokonał Amonitów i Filistynów a także Amalekitów, co umocniło go w roli króla. Charakterystykę jego rządów świetnie przedstawia kolejny fragment z Biblii: „W którąkolwiek stronę się zwrócił, zwyciężał, dając dowody męstwa”207. Należy jednak pamiętać, że przyczyny początkowych sukcesów oraz upadku Saula są ściśle ze sobą powiązane i stanowią jeden z kluczowych warunków umożliwiających dalszy rozwój akcji mitu. Saul staje przed próbą, która ma określić, czy jest godny tego, aby być królem nad ludem Izraela208. Tą próbą ma być kara wymierzona Amalekitom, którzy w przeszłości stanęli na drodze Izraelitów, gdy ci szli z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Postać Amaleka209 będzie odgrywać ważną symbo204 205 206 207 208 209 R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 77. G. Sorman, dz. cyt., s. 8–9. 1 Sm 10, 1. 1 Sm 14, 47–52. 1 Sm 15, 1. Amalekici pojawiają się w interesującej mnie sekwencji w Księdze Wyjścia. W opisywanym wydarzeniu warto zwrócić uwagę na kontekst. W trakcie powrotu do Ziemi Obiecanej przez Boga zgromadzenie Izraela rozbiło obóz w Refidim. W tym samym czasie do Refidim przybyli Amalekici, „aby walczyć z Izraelitami”. Izraelici byli wtedy słabi, skłóceni i wystawiali Boga na próbę. Ostatecznie, dzięki modlitwom Mojżesza, Izraelici pokonali Amalekitów w tym bardzo trudnym dla nich momencie. Na pamiątkę tego zwycięstwa Bóg kazał zapamiętać, iż z powodu tego, że Amalekici podnieśli rękę „na tron Pana”, wojna z nimi będzie trwać przez wszystkie pokolenia aż do zupełnego zgładzenia pamięci o nich. W ten sposób Amalekici stali się ucieleśnieniem symbolicznego zła, chaosu, czyhającego na słabość Izraela, aby go zniszczyć. Czytaj: Wj 17, 8–16. 65 �liczną rolę w kolejnych przedstawieniach mitologicznych. Wracając do Pierwszej Księgi Samuela, warto zwrócić uwagę na to, że Saul miał pobić wspomnianego Amaleka, a następnie obłożyć klątwą wszystko to, co było jego własnością210. Samuel, będąc pośrednikiem między królem a Bogiem, wyraził to tak, zwracając się do króla: (...) nie lituj się nad nim, lecz zabijaj tak mężczyzn, jak i kobiety; młodzież i dzieci, woły i owce, wielbłądy i osły211. Ten barbarzyński nakaz łatwiej jest nam zrozumieć wtedy, gdy przyjmiemy, że od pomazańca Bożego lud żąda bezwzględności, ponieważ chce dostrzegać w nim niezwyciężonego wodza, który morduje wrogów ludu z namaszczenia Bożego. Doskonale sens tej relacji oddaje fragment Psalmu 18: Bóg, co mocą mnie przepasuje i nienaganną czyni moją drogę, On daje moim nogom rączość nóg łani i stawia mnie na wyżynach, On ćwiczy moje ręce do bitwy, a ramiona – do napinania spiżowego łuku. Dajesz mi tarczę Twą dla ocalenia, i wspiera mnie Twoja prawica, a Twoja troskliwość czyni mnie wielkim. Wydłużasz mi kroki na drodze i stopy moje się nie chwieją. Ścigam mych wrogów i dopadam, a nie wracam, póki nie zginą. Starłem ich, nie mogli się podnieść, upadli pod moje stopy. Mocą mnie przepasujesz do bitwy, sprawiasz, że przeciwnicy gną się pode mną, zmuszasz wrogów moich do ucieczki, a wytracasz tych, co mnie nienawidzą. Wołają – lecz nie ma wybawcy; 210 211 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 1–3. 66 �do Pana – lecz im nie odpowiada. Jak proch na wietrze ich rozrzucę, zdepczę jak błoto uliczne212. Uważny czytelnik Biblii wie doskonale, że Saul nie posłuchał Samuela. Mimo iż zgładził wszystkich Amalekitów, za namową swojego ludu, którego się bał 213, darował życie królowi Agagowi, zachowując także jego bardzo bogaty dobytek. Całą resztę, czyli wszystko to, co było mało wartościowe, Saul i jego lud obłożył klątwą214. Żyjący Agag symbolizuje tu napierający chaos, z którym wybraniec Boży musi bezwzględnie i skutecznie walczyć, aby zachować ład i harmonię. Ten, który nie jest w stanie podołać temu zadaniu, sam staje się stopniowo przyczyną chaosu, zepsucia oraz słabości wewnętrznej swojego ludu. W konsekwencji miłosiernego przecież czynu Saula, który – co należy podkreślić z całą mocą – wynikał z ogromnej presji jego ludu, prorok Samuel oznajmia mu, że nie wykonał woli Boga, dlatego Ten odrzuca go jako króla215. Saul nie sprostał próbie, przed jaką stanął. Od tego momentu Saul staje się wewnętrznym wrogiem Izraela. W konsekwencji następuje natychmiastowe i bezlitosne odrzucenie Saula przez Boga, pojawienie się na dworze królewskim Dawida, a następnie postępuje stopniowe deprecjonowanie Saula. Idąc jednak za interpretacją Girarda, łatwo jest dostrzec, że Saul od tego momentu popadł w niełaskę u swojego ludu, a nie Boga216. Natomiast zarzuty wobec niego są bardzo wątpliwe, a przez to stereotypowe w sensie, jaki nadał temu określeniu Girard. Zarzuty wobec Saula 212 213 214 215 216 Ps 18, 33–43. „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 9. 1 Sm 15, 22–23. Scena ta pokazuje istotę niewierności „wybrańca” Bożego, co świetnie ilustruje kolejny fragment: „«Pan odebrał ci dziś królestwo izraelskie, a powierzył je komuś innemu, lepszemu od ciebie. Chwała Izraela nie kłamie i nie żałuje, gdyż to nie człowiek, aby żałował»”. Samuel kończąc dzieło Pana i pokazując wierność jego woli, zabija Agaga. Czytaj: 1 Sm 15, 28–33. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 21. 67 �dotyczą bowiem nadużycia władzy217 i są charakterystyczne dla niebawem obalonego władcy. Innymi słowy – zarzuty tego rodzaju muszą się pojawić, aby przygotować mu „dawną drogę”. W jednym momencie najwyższe uwielbienie wobec Saula zamienia się w najwyższą odrazę218. W przypadku tych szczególnych postaci mitologicznych scenariusz wydarzeń zawsze przebiega w ten sam sposób i sprowadza się do przygotowania ofiarniczego219 – „rozpoczyna się od zaszczytów, od bogactwa, a kończy straszliwą klęską”220. Co prawda to „Bóg go przeklina”221, ale nie może być inaczej, jeśli lud ma pozostać nieświadomym mechanizmu ofiarniczego, w którym bierze udział. Innymi słowy: „To bóg obala potężnych, lecz depcze ich tłum”222. 217 218 219 220 221 222 Tamże. Tamże, s. 22. Tamże, s. 75. Tamże, s. 24. Tamże, s. 31. Tamże, s. 26. �Dawid pojawia się na scenie Pojawienie się Dawida w logice fabuły tego mitu autodemaskatorskiego jest ściśle związane z grzechem Saula i wielkim rozczarowaniem, jakie w związku z tym wywołał wśród swojego ludu. Co ważne, kilkakrotnie w Biblii podkreślone zostają cechy różniące Saula od Dawida. Ten pierwszy, jak już wspomniałem, był wysoki i dorodny223. Z kolei Dawid opisywany jest, jeszcze przed namaszczeniem, jako najmniejszy i najmłodszy pośród synów Jessego, a do tego trudniący się wypasem owiec224. Dawida, w odróżnieniu od Saula, nie cechował budzący respekt i na pierwszy rzut oka widoczny wygląd fizyczny, ale to, co ukryte, czyli serce225. Co ważne, Saul z pozoru był dorodny i godny realizacji woli Pana, natomiast Dawid, z pozoru także, nie wydawał się godny tego, aby stać się pomazańcem Bożym. Gdyby, wyprzedzając nieco kolejność wyjaśniania, ich wzajemną relację analizować w kontekście stałego układu funkcji składających się na kompozycję bajki magicznej226, to – co warto przypomnieć raz jeszcze – Saul wpisuje się w kategorię symboliczną „fałszywego bohatera”, bowiem „prawdziwym bohaterem” – „sprawiedliwym” okaże się dla każdego znającego treść starotestamentowej sagi – Dawid. Zanim jednak ukaże się nam cały temat mito-logiczny w swojej okazałości, możemy przyjrzeć się dokładniej tym fragmentom scenariusza, które stanowią zapowiedź przyszłej ofiary złożonej z Saula. Jednym z nich jest wygrana walka Dawida z Goliatem227. 223 224 225 226 227 1 Sm 9, 2–3. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 7. W. Propp, Bajka…, s. 92. Goliat był żołnierzem filistyńskim, który w wojnie z Izraelitami zaproponował walkę z jednym z nich. Potyczka miała rozstrzygnąć o wyniku całej wojny. Ze względu na posturę wojownika filistyńskiego, która wzbudzała przerażenie wśród jego przeciwników, nikt nie chciał podjąć się tego wyzwania. W związku z tym król Saul obiecał temu, który pokona filistyńskiego harcownika, �Goliat nie przypadkowo wyróżnia się wzrostem spośród innych wojowników. Walka Dawida-pasterza228, delikatnego chłopca grającego opętanemu przez złego ducha królowi na cytrze229, z Goliatem jest zapowiedzią walki między Dawidem a samym Saulem. Zwycięstwo Dawida nad Goliatem jest próbą, która symbolicznie potwierdza słabość Saula przed swoją armią i ludem, a co za tym idzie – brak opieki Boga nad pierwszym królem Izraela przy jednoczesnym potwierdzeniu opieki Boga nad „przypadkowo” pojawiającym się chłopcem będącym jedynie giermkiem230 na dworze króla. To wydarzenie, jak już wiedzą uważni czytelnicy Biblii oraz zaznajomieni ze strukturalną analizą bajek magicznych231 naukowcy, stanowi zapowiedź przejmowania władzy nad „Królestwem”. Śledząc jednak dokładnie tekst biblijny, nie sposób pominąć faktu, że w konsekwencji wygranej Dawida nad Goliatem, i mimo licznych uników króla zazdrosnego o błyskotliwą karierę Dawida, syn Jessego otrzymał w końcu obiecaną mu królewską córkę (Mikal) za żonę, wchodząc w ten sposób do królewskiej rodziny. Następnie został mianowany dowódcą wojska, co zdaniem króla miało spowodować rychłą śmierć Dawida. Mimo to, co charakterystyczne, wszędzie tam, gdzie posłał go król, „wiodło mu się dobrze”232, w konsekwencji jego czyny prowadziły do wzrostu jego potęgi. Saul natomiast wprost proporcjonalnie tracił autorytet i wpływy233. Lud Izraela podsycał atmosferę rywalizacji mimetycznej, śpiewając na cześć Dawida wielce znaczące, psalmy: „Pobił Saul tysiące, a Dawid dzie- 228 229 230 231 232 233 bogactwo oraz swoją córkę za żonę, a całą rodzinę śmiałka obiecał zwolnić z płacenia danin. Dawid, znajdując się przez przypadek na miejscu bitwy, zadeklarował, że skoro nikt nie chce walczyć z Goliatem urągającym wojskom Boga żywego, to on go pokona, tak jak robił to wcześniej rozprawiając się z groźnymi zwierzętami atakującymi jego trzodę. Czytaj: 1 Sm 17, 32–37. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 23. 1 Sm 16, 21. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladimira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 139–160. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 28–30. 70 �siątki tysięcy”234. W tych okolicznościach rywalizacja mimetyczna między królem – Saulem a Dawidem nabierała na sile. Demonizowany Saul w przedstawieniu Pierwszej Księgi Samuela przeciwstawia się swojemu narodowi mordując kapłanów i mieszkańców miast, które okazały pomoc uciekającemu przed nim Dawidowi 235. Saul, tak samo jak symboliczni Amalekici dla Izraela, stawał się dla swojego ludu „wrogiem na zawsze”236. Stopniowe deprecjonowanie Saula jest kolejnym stereotypem prześladowczym prowadzącym do wniosku, że pierwszy król przestaje się zaliczać do ludu Izraela i czeka go los kozła ofiarnego rytualnie wygnanego na pustynię. Jak się później okaże, przedstawicieli jego rodu czeka natomiast los kozła złożonego Bogu w ofierze przebłagalnej. Naród jest wyraźnie podzielony, przy czym z narracji biblijnej wynika, że stopniowo staje przychylniejszy Dawidowi – „sprawiedliwemu”. Nie mniej Dawid, unikając otwartej konfrontacji z Saulem, jest zmuszony do ucieczki i ukrywania się w niedostępnych miejscach na pustyni, tak samo jak kozioł przebłagalny ofiarowany Azazelowi. Kolejna analogia strukturalna do ofiary złożonej z kozła ofiarnego jest tutaj bardzo czytelna. Różnica polega jednak na tym, że o ile Saul stanie się faktycznie kozłem ofiarnym przeznaczonym Azazelowi, to Dawid, będąc pomazańcem Boga, sprosta kolejnej próbie237 i cudownie powróci z pustyni, wsparty do tego specyficznymi sprzymierzeńcami: Zgromadzili się też wokół niego wszelkiego rodzaju uciśnieni i ci, którzy ścigani byli przez wierzycieli, i ci, którym było ciężko na duszy, a on się stał dla nich przywódcą238. 234 235 236 237 238 1 Sm 18, 7; 1 Sm 21, 12; 1 Sm 29, 5. 1 Sm 22, 13–23. 1 Sm 18, 29. W. Propp, Bajka…, s. 104. 1 Sm 22, 2. 71 �To między innymi uciśnieni stają się świadkami kolejnej próby, przed którą stanął Dawid. W czasie prześladowań Dawida przez Saula doszło do ich przypadkowego i niezwykle ważnego spotkania w jaskini Engaddi. Saul prześladujący Dawida zatrzymał się tam na noc, natomiast w tej samej jaskini, lecz nieco głębiej ukrywał się Dawid. Ludzie Dawida wiedząc o tym, donieśli mu, posługując się autorytetem boskim, że można łatwo, nie ryzykując przy tym zbyt wiele, zabić Saula: Właśnie to jest dzień, o którym Pan powiedział tobie: Oto ja wydaję w twe ręce twojego wroga, abyś z nim uczynił, co ci się wyda słuszne239. Dawid nie robi jednak tego, czego oczekują od niego doradcy. Zamiast zabić Saula, odcina mu fragment płaszcza, z powodu czego spotkały go wyrzuty sumienia podobne do tych, jakie miałby w przypadku zabicia pomazańca Bożego240. Podążając za radą Girarda, nie możemy dać się zwieść tej ofiarniczej perspektywie oraz pozornej niewinności Dawida, bowiem powinniśmy cały czas pamiętać o tym, że: (...) w śmiertelnej walce politycznej słabsza strona powinna za wszelką cenę uniknąć przemocy; gdy przemoc zdaje się nie do uniknięcia, niech będzie tak ograniczona, wybiórcza i określona przez warunki, jak tylko można, tak legalna i prawowita, jak tylko przemoc może być, zakorzeniona w czymś, co jest jeszcze święte w oczach ludu241. Z im większą siłą Dawid jest przedstawiany w Biblii jako ten, który w żaden sposób nie chce śmierci Saula i jest prześladowany bez powodu242, tym bardziej wydaje się podejrzanym zapowiadanego na 239 240 241 242 1 Sm 24, 5. 1 Sm 24, 5–6. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Dawid zdaje się na wolę Boga, mówiąc: „Niechaj Pan dokona sądu między mną a tobą, niechaj Pan na tobie się pomści za mnie, ale moja ręka nie zwróci się przeciw tobie. Według tego, jak głosi starożytne przysłowie: «Od złych zło 72 �wiele sposobów mordu. Dawid bowiem zachowuje się jak przyszły morderca, który jednak przytomnie unika bezpośredniego kontaktu z krwią ofiary243, budując sobie w ten sposób solidne alibi. Zatem, w świetle analiz Girarda, powinniśmy raczej myśleć o tej scenie w kategoriach podkreślania różnic między przemocą złą i dobrą: Nawet najdziwniejsze aberracje myśli religijnej świadczą o prawdzie, którą jest utożsamianie zła i środka zaradczego w kwestii przemocy. Raz przemoc ukazuje ludziom swe straszliwe oblicze, mnoży spustoszenia, a kiedy indziej wprost przeciwnie, ukazuje się jako siła pojednawcza, rozsiewając dookoła siebie dobrodziejstwa ofiary. Ludzie nie mogą przeniknąć tajemnicy tego dualizmu. Potrzebują widocznego odróżnienia dobrej przemocy od złej, chcą powtarzać bez przerwy tę pierwszą, aby uniknąć drugiej. Tym właśnie jest rytuał i aby był skuteczny, co już zauważyliśmy, ofiarnicza przemoc musi być podobna do nieofiarniczej244. Zabójstwo śpiącego Saula grozi zatem rozlaniem się złej przemocy zanieczyszczającej, dzielącej i dezintegrującej245 lud Izraela. Potencjalny ofiarnik, jakim jest tutaj Dawid, musi spełniać swoją pracę spokojnie i czysto, co będzie świadczyło jak najlepiej o nim samym. W innym wypadku Dawid nie będzie potrafił wywołać wśród ludu jednoczącej jednomyślności ofiarniczej wokół śmierci Saula i sam 243 244 245 przychodzi», ręka moja nie zwróci się przeciw tobie. (…) Pan więc niech będzie rozjemcą, niech rozsądzi między mną i tobą, niech wejrzy i poprowadzi moją sprawę, niech obroni mnie przed twoją ręką!”. Saul przyznał Dawidowi, że ten jest sprawiedliwy, bowiem jak sam przyznał: „Dziś dałeś mi dowód, że mi dobro świadczyłeś, kiedy bowiem Pan wydał mnie w twoje ręce, ty mnie nie zabiłeś. (…) Niech cię Pan nagrodzi szczęściem za to, coś mi dziś uczynił. Teraz już wiem, że na pewno będziesz królem i że w twojej ręce utrwali się królowanie nad Izraelem. Przysięgnij mi więc wobec Pana, że nie wyniszczysz mego potomstwa po mnie, że nie wytracisz też mego imienia z rodu mego ojca”. Dawid obiecał Saulowi, że tak zrobi. Charakterystyczne jest to, że Saul obawiał się analogicznej kary, do tej jaka spadła na Amalekitów. Jak później się okaże, jego obawy nie były bezpodstawne. Bowiem wymordowanie przeciwników politycznych Dawida staje się równoznaczne ze śmiercią „domu Saula” i przywróceniem ładu. Czytaj: 1 Sm 24, 13–23. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 49. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. 73 �stanie się potencjalną ofiarą246 rozlewającej się przemocy. Niechlujstwo w tym przypadku jest złym znakiem247, bowiem składanie ofiary wyglądać będzie na morderstwo, które ustanawia zły przykład; staje się zachętą do dalszej przemocy248. Innymi słowy, Dawid musi się wstrzymać z zabójstwem aż do momentu, w którym będzie mogła zostać zastosowana dobra przemoc wobec Saula, czyli taka, która spełni warunki przemocy ofiarniczej i z tego powodu będzie w stanie uzdrowić, zjednoczyć i pogodzić podzielony lud Izraela249. Dlatego tak ważne jest, aby pamiętać o tym, że: W sprawie tak ryzykownej jak zamordowanie popularnego przywódcy istnieje szereg rzeczy, które mordercy mogą uczynić w celu zwiększenia swoich szans, i inne, których muszą unikać za wszelką cenę. Gdybyśmy sporządzili listę wszystkich tych pozytywnych i negatywnych środków ostrożności, zbiegałoby się to z nakazami i zakazami rytualnego składania ofiary 250. Zatem postępowanie Dawida staje się identyczne jak w przypadku innych postaci znajdujących się w tego rodzaju strukturalnym splocie okoliczności: Ofiarnicy zawsze są świadomi, że w ich słabych rękach różnica między tymi dwoma rodzajami przemocy może łatwo zniknąć. Gdy tylko różnica ta gubi się, składanie ofiary staje się znowu złą przemocą kryzysu, z którego przede wszystkim się wywodzi; czyni ona kryzys gorszym niż wówczas, gdy nie próbowano składać ofiary 251. Uważam, że problem z zamordowaniem Saula odpowiada problematyce związanej z zabiciem homo sacer („człowieka świętego”), której tak wiele miejsca poświęcił w swoich analizach włoski filozof 246 247 248 249 250 251 Tamże, s. 269. Tamże, s. 279. Tamże. Tamże, s. 272. Tamże, s. 278. Tamże, s. 273. 74 �Giorgio Agamben252. Homo sacer jest zatem banitą, którego można zamordować, nie można go jednak złożyć Bogu w ofierze, gdyż na mocy prawa jest on podwójnie wyłączony ze wspólnoty bowiem: (...) homo sacer należy do Boga pod postacią niemożności złożenia w ofierze i włączony jest do społeczności pod postacią możliwości bycia zabitym. Życie, którego nie można złożyć w ofierze, a które jednak można zabić, jest życiem świętym 253. Warto zwrócić uwagę, że los homo sacer strukturalnie pokrywa się z losem kozła ofiarowanego Azazelowi. Odpowiadający mu strukturalnie Saul, który od momentu losowania potwierdzającego jego wybór na króla żyje w permanentnej niepewności, co do swego losu, natomiast od momentu niesprostania próbie w narracji biblijnej jest przedstawiany jako osoba, która stopniowo stygmatyzowana i pozbawiana ludzkich cech, pozostaje jedynie chwilowo przy życiu. Pierwszy król Izraela jest stopniowo wykluczany tak ze świata ludzi (profanum) jak i bogów (sacrum), pozostając ciągle królem. W konsekwencji staje się postacią demoniczną, której śmierć staje się polityczną koniecznością wyznaczającą strefę „nierozróżnialności między ofiarą a morderstwem”254. Wracając jednak do wydarzeń w jaskini Engaddi, należy zwrócić uwagę, że pierwszy król Izraela w odpowiedzi Dawidowi, darującemu mu życie, przyznaje, że zgrzeszył, postępował nierozsądnie oraz błędnie255. Na samym końcu postanowił on pobłogosławić Dawida jak swojego syna256 i namaścić go na swojego prawowitego następcę. Sama śmierć Saula jest w Biblii przedstawiona stereotypowo i z pozoru przypomina inne tego rodzaju śmierci mające potencjalną moc kończącą okres chaosu. Chciałbym zwrócić uwagę na to, że po spotkaniu w jaskini Dawid i Saul toczyli jednoczesne wojny z zewnętrz252 253 254 255 256 G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Tamże, s. 115. Tamże, s. 116. 1 Sm 26, 21. 1 Sm 26, 25. 75 �nymi wrogami swojego ludu. Pierwszy walczył z Amalekitami, natomiast drugi z Filistynami. O ile syn Jessego pokonał Amalekitów, o tyle Saul wraz ze swoimi synami poległ w starciu z Filistynami 257. Opuszczony król nie zginął jednak z ręki swoich wrogów, ale sam rzucił się na swój miecz, ginąc śmiercią samobójczą. „Radykalne usunięcie”258 w formie samobójstwa Saula, wydaje się najlepszym rozwiązaniem dla Dawida. Pozornie wszystkie warunki zostały spełnione, aby zwyciężyła dobra przemoc259 i to zadana z ręki samej ofiary. Samobójcza śmierć Saula wydaje się być idealną ofiarą rytualną, stanowiącą upragnione rozwiązanie mające moc ograniczającą do minimum ryzyko eskalacji niszczycielskiej przemocy wśród ludu Izraela260, mimo to dzieje się inaczej. Śmierć Saula, podobnie jak w przypadku postaci Alarbusa w Tytusie Andronikusie Szekspira261, okazuje się zatrutym lekarstwem (pharmakon)262 prowadzącym do spirali przemocy w postaci kolejnych odwetów opisanych w Biblii jako wojna domowa w Izraelu. Interpretacja śmierci Saula staje się bardzo problematyczna zaraz na początku Drugiej Księgi Samuela, gdy do Dawida przybywa młody Amalekita, a nie Filistyn − jakby wynikało z logiki opowiadania, który następnie oczekuje od niego nagrody za zabicie Saula. Na dowód swojego śmiałego czynu przynosi diadem i naramiennik należący do Saula. Dawid w narracji biblijnej został przedstawiony wprost jak zleceniodawca, prawdziwy, choć ukryty, ofiarnik Saula. Od tej sceny śmierć Saula zaczyna przypominać krwawy mord wywołujący chaos263 symbolicznie przedstawiony w postaci sekwencji 257 258 259 260 261 262 263 1 Sm 31. R. Girard, La voix méconnue du réel, Paryż 2002, s. 24, [za:] J. Bolewski, Mit i prawda kultury…, s. 116. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. Doskonałą analizę na ten temat przeprowadził Girard. Czytaj: R. Girard, Teotihuakan, [w:] Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 86–97. M. Grzegorzewska, Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006, s. 62. Czytaj także: W. Shakespeare, Tytus Andronikus, Warszawa 2000. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 181. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…., s. 274. 76 �kolejnych tragicznych wydarzeń. W jednym momencie zła przemoc zaczyna brać górę nad dobrą. Dawid, chcąc zaradzić eskalacji złej przemocy, w odpowiedzi na te demaskatorskie słowa Amalekity rozkazuje natychmiast zabić młodzieńca: Powiedział do niego Dawid: „Jak to? Nie bałeś się podnieść ręki na pomazańca Pańskiego?”. Wezwał więc Dawid jednego z młodzieńców i dał rozkaz: „Podejdź i przebij go!”. Ten zadał mu taki cios, że umarł. Dawid zaś wołał w jego stronę: „Odpowiedzialność za twoją krew [zrzucam] na twoją głowę! Usta twe wydały o tobie świadectwo, gdy mówiły: Ja zabiłem pomazańca Pańskiego”264. Dopiero po tym akcie Dawid śpiewa pieśń żałobną o Saulu265, a następnie każe się jej uczyć kolejnym pokoleniom266. Powinniśmy jednak przez cały czas pamiętać, że w takich okolicznościach: Rytuał negowania zabójstwa występuje wraz z aktami przebłagalnymi, mającymi sprzyjać wskrzeszeniu; wskrzeszenie zaś jest przywoływane i zarazem zapowiadane przez performatywny język rytualnych pieśni, posługujących się schematem łączenia przeciwieństw267. Co prawda, po śmierci i pogrzebie Saula królem Judzkim zostaje Dawid, niemniej cień odpowiedzialności za śmierć pierwszego króla Izraela ciąży na Dawidzie już do końca sagi. Należy jednocześnie pamiętać, że dojście Dawida do władzy w Izraelu i w Judzie należałoby ocenić w kategorii zamachu stanu wymierzonego przeciw prawomocnej i formalnie panującej dynastii Saulidów268. W tym samym czasie dowódca wojsk Saula, Abner, obwołał Iszbaala269 – syna Sau264 265 266 267 268 269 2 Sm 14–16. 2 Sm, 19–27. 2 Sm, 18. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 304. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 435. Imię Iszbaal w tekście hebrajskim brzmi Iszboszet. Imiona, mające w zakończeniu imię bożka kananejskiego, zostały zamienione w czasach późniejszych na boszet – hańba. Ten przypis pochodzący od tłumaczy Biblii może sugerować, że syn Saula i cały jego dom został zdeprecjonowany aż do finałowej 77 �la, królem nad Izraelem. Od tego momentu toczy się już walka nie tyle między Dawidem a Iszbaalem o to, kto stanie się królem całego ludu, ale jako „wojna między domem Saula a domem Dawida”270. Co istotne, w wyniku kolejnych wydarzeń – „Dawid stawał się mocniejszy, natomiast dom Saula coraz słabszy”271. Odtąd Dawid przedstawiany jest z jednej strony jako ten, który ze wszystkich sił stara się dotrzymać przysięgi złożonej Saulowi, a z drugiej – jako próbujący ze wszystkich sił opanować chaos rozlewającej się przemocy. W związku z tym, podczas wojny domowej w Izraelu nie chce śmierci nikogo z rodu królewskiego. Nie sposób jednak nie zauważyć, że czerpie oczywiste korzyści ze śmierci właśnie tych postaci, stopniowo, aczkolwiek bardzo konsekwentnie, umacniając swoją pozycję i władzę w Izraelu. Niech takim przykładem będzie zabicie przez dwóch żołnierzy Dawida wspomnianego Iszbaala. W tym miejscu znowu warto podkreślić, że powtórzyli oni dokładnie ten sam schemat, co w przypadku młodego Amalekity. Byli oni bowiem przekonani, że każdy, kto zabije Iszbaala, może oczekiwać nagrody od Dawida, dlatego też zrobili to bez jego zgody. Za karę ci dwaj giną, a Dawid lamentuje po śmierci Iszbaala, tak samo jak wcześniej po śmierci Saula. Nie mniej ta przemoc dokonana wobec Iszbaala otwiera mu ostatecznie drogę do stania się królem nad całym Izraelem i ustanowienia stolicy w Jerozolimie272 . W związku ze śmiercią kolejnych wewnętrznych wrogów Dawida ten „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów, był z nim”273. Dopiero po tych wydarzeniach Dawid stał się godny, aby 270 271 272 273 sceny, w której Saul, jak i jego synowie, przestają być uznani za pochodzący z ludu Izraela, [w:] 2 Sm 21, 3–6. Ciekawą wskazówką jest to, że według Słownika Biblijnego Pierwszym imieniem Iszbaala było Eszbaal co oznaczało „mąż należący do pana”. Redaktorzy biblijni zmienili je później na „męża wstydu”, [za:] Iszbaal, [w:] W.R.F. Browing, dz. cyt., s. 200. 2 Sm 3, 1. Tamże. 2 Sm 5, 1–3. 2 Sm 5, 10. 78 �wreszcie sprowadzić Arkę Przymierza274 do Jerozolimy i budować Bogu dom na mieszkanie275. Należy zwrócić uwagę na to, że Arkę mógł sprowadzić dopiero Dawid, a nie Saul lub jakikolwiek inny przedstawiciel jego rodziny, co jest kolejnym dowodem na to, że to Dawida Bóg sobie upodobał. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż rozpoczęcie budowania Domu Bożego, powrót Arki do Ziemi Obiecanej oraz wzrost potęgi Dawida są ściśle ze sobą związane. Dzisiaj byśmy nazwali to teatralną legitymizacją władzy prawdziwego bohatera sagi oraz ostatecznym odrzuceniem bohatera fałszywego. Żeby to jednak dostrzec wyraźniej i w całej okazałości, chciałbym pominąć kolejne wątki, pojawiające się Księdze Samuela, do których gorąco odsyłam wnikliwego czytelnika, i skoncentrować się na trzech ostatnich. Niezwykle istotne jest to, że dwa pierwsze stanowią przykład podwójnego powtórzenia tej samej sekwencji, która jest zawarta w Księgach Samuela, co z kolei prowadzi do ofiary rytualnej kończącej kryzys ofiarniczy. Nikogo nie powinno to jednak dziwić, bowiem powtórzenie jest charakterystyczne dla wszelkiego rodzaju mitów i posiada funkcję „odsłonięcia struktury mitu”276. Bardzo ważne jest dostrzeżenie faktu, że żadna z tych dwóch warstw mitu nie jest identyczna277. Jeśli jednak będziemy poważnie traktować to, że celem tego mitu, jak zresztą każdego innego, jest przede wszystkim „dostarczenie logicznego modelu rozwiązania sprzeczności”278 i dodamy do tego jeszcze odsłonięcie logiki mechanizmu ofiarniczego oraz wzięcie w obronę przypadkowych ofiar, co wyróżnia Biblię spośród innych mitologii, wtedy łatwiej nam będzie dostrzec ukry274 275 276 277 278 Co ważne – w Arce znajdowały się dwie tablice stanowiące Prawo i przykazania ludu Izraela. Wspomniane przykazania spisane palcem Bożym na tablicach kamiennych stanowiły świadectwo opieki Boga nad swoim pomazańcem (w Księdze Wyjścia był to Mojżesz, według Z. Freuda zamordowany fundator nowej religii, [za:] Z. Freud, Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994) oraz pouczenia dla całego ludu. Czytaj: Wj 24, 12; Wj, 31, 18. 2 Sm 7, 4–6. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 231. Tamże. Tamże. 79 �te, dla niewprawionego oka, znaczenie owych powtórzeń. Nie będę ukrywał, że w takich przypadkach łatwo zostać posądzonym o nadmierny redukcjonizm i traktowanie strukturalnych jednostek mitu, jakby były pozbawione niejednoznaczności 279. Nie mniej bronię tutaj poglądu Leacha, który uważał, że: Jeśli zamęt i inwersja z łatwością dadzą się zastosować w działaniu rytualnym, to użyte w narracji obracają się przeciwko niej. Jeśli opowieść mitohistoryczna służyć ma jako punkt odniesienia do dzisiejszych zachowań religijnych i parareligijnych, to nie może być ona bełkotem; musi się jawić jako sensowna280. Jeśli zatem będziemy pamiętali, że wspomniana saga opisuje relacje bohaterów w stanie liminalnym, betwixt and between, pomiędzy pierwszym porządkiem (grzesznym) – a pożądanym (złoty wiek Izraela), wtedy będzie dla nas w pełni jasne, że rolę mediatora między tymi porządkami pełni Dawid. Jego rywalizacja z Saulem i w konsekwencji śmierć pierwszego króla Izraela oraz jego potomków torują z kolei drogę do nastania złotego wieku Izraela i rządów Salomona – jego syna. Niezwykle inspirujące jest zwrócenie uwagi na to, że Dawida, którego czyny nie są mniej szkaradne niż zbrodnie Saula, nie spotyka taka sama kara jak pierwszego króla Izraela: Edytorzy tych złożonych pod względem literackim passusów nie ukrywają niegodziwości czynów obydwu monarchów, podkreślają ich skruchę, ale rozgrzeszają jedynie syna Jessego281. Dopiero przyjmując perspektywę teoretyczną Girarda, możemy dostrzec ofiarniczy mechanizm kryjący się za śmiercią Saula wybranego w strukturalnym zbiegu okoliczności, a przez to wpisanego wraz ze swoimi potomkami w kategorię „kozła ofiarnego”, czyli istot przeznaczonych do poświęcenia. Postępując w ten sposób, odsłaniam głęboką strukturę intersującego mnie mitu, ulegającą takim 279 280 281 M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 217. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 492. 80 �transformacjom, aby „radykalna opozycja wyjściowa”282 (pierwszy porządek – pożądany porządek) odsłoniła specyficzną rolę mediatora (Dawida), którego konsekwentne działanie doprowadzi do wyjścia z trudnej sytuacji, w jakiej się znajduje targany kolejnymi kryzysami lud Izraela. Owym rozwiązaniem, co warto raz jeszcze podkreślić, jest odróżnienie złej przemocy od dobrej i zastosowanie tej drugiej wobec Saula i jego potomków składanych w rytualnej ofierze, co spowoduje zakończenie trwającego trzy lata głodu, oraz ostatecznie utoruje drogę do nadejścia złotego wieku. Pierwsze z powtórzeń dotyczy, wspomnianego pokrótce pomysłu Dawida, wybudowania domu (świątyni) dla Arki Przymierza. W odpowiedzi Bóg przez proroka Natana odpowiedział Dawidowi, że nigdy i nikogo o taki dom nie prosił. I daje do zrozumienia, że jest to kolejna innowacja powtarzająca sytuację tę, która dotyczyła ustanowienia monarchii w Izraelu. Nie mniej Bóg obiecuje, że inaczej niż w przypadku Saula Pan nigdy nie odwróci się od Dawida, a jego potomek będzie kontynuował władzę rodu Dawidowego. Ważne jest jednak to, o czym jasno jest napisane w Biblii, że z powodu grzechu Dawida to jego potomek, a nie on, dokończy budowę domu Pana283. Uradowany Dawid odprawia poetyckie modły284, dziękując w ten sposób Panu za opiekę i łaskę. Następnie podbija kolejne narody285, za każdym razem osobiście dowodząc w boju całym Izraelem. Działo się tak do czasu, gdy postanowił wysłać swoje sługi przeciwko Ammonitom286, samemu pozostając w Jerozolimie. W tym czasie wykorzystał Batszebę – żonę Uriasza Chittyty – swojego najemnika287. W wyniku tego zbliżenia Batszeba zachodzi w ciążę, natomiast Dawid postanawia zamordować jej męża, aby skandal zdrady małżeńskiej nigdy nie wyszedł na jaw. Interesujące jest to, 282 283 284 285 286 287 M. Czeremski, dz. cyt., s. 77. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 7, 18–29. 2 Sm 8, 1–14. 2 Sm 11, 1. 2 Sm 11, 3. 81 �że Uriasz ginie łudząco podobną śmiercią do tej, jaka spotkała Saula. Uriasz z rozkazu Dawida został wysłany bowiem na misję samobójczą, w czasie której podstępnie został wystawiony na śmierć288 w walce z Ammonitami. Bóg słowami proroka Natana uświadomił Dawidowi, że ten jest winny morderstwa Uriasza i Bóg o tym wie289. W związku z tym Bóg ukaże śmiercią syna z grzesznego związku. Zdemaskowany przez Boga Dawid pości zatem przez cały okres ciąży Batszeby290. Po śmierci Uriasza i zakończonej żałobie Batszeby, Dawid przygarnął ją do siebie, a ta urodziła mu martwego syna291. Mimo to Dawid, skończywszy pokutę, powtórnie zaczął sypiać z Batszebą. Z tego związku rodzi się kolejny, warto zaznaczyć – drugi lub raczej – „właściwy” syn, który otrzymuje imię Salomon. Prorok Natan nadaje mu jednak jeszcze jedno imię – Jedidiasz292. Warto dodać, że jest to ten sam Salomon, który jako jedyny spośród licznych synów Dawida dostąpił ostatecznie zaszczytu panowania nad Izraelem w okresie jego złotego wieku. Uważnemu czytelnikowi sagi nie trudno jest dostrzec transformacyjny schemat opozycji binarnych. Dawid jest zatem niczym lud Izraela. Dawid pragnie sprowadzić Arkę do Jerozolimy i jako pierwszy wybudować dom Panu. Lud Izraela natomiast chce być jak inne silne w wojnach narody i żąda od Boga, aby ten ustanowił nad nimi pierwszego króla. Bóg traktuje jedną i drugą prośbę w kategoriach grzechu bałwochwalstwa prowadzącego do nadużyć i śmierci niewinnych (Saula i Uriasza). Namacalnym dowodem grzechu Dawida będzie pierwsze dziecko, które urodzi się martwe. W przypadku Izraela jest to Saul, pierwszy i tragicznie zmarły król, bowiem od początku był ofiarą, której wyrok został jedynie odłożony w czasie. Po okresie przejściowym (pokuta Dawida − chaos w Izraelu) dopiero drugie dziecko (Salomon), (drugi król – Dawid), okazuje się tym 288 289 290 291 292 2 Sm 11, 1–26. 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 12, 15–23. 2 Sm 11, 26. Imię to oznacza „Umiłowany przez Pana”. 82 �właściwym, którego syn będzie panował w okresie złotego wieku. Muszę przy tym wyraźnie podkreślić, za Dariuszem Dziadoszem, że grzech Dawida nie jest wcale mniejszy od grzechu Saula. A zatem losy pierwszych dwu władców Izraela w kontekście popełnionych przez nich błędów są zbieżne jedynie do pewnego punktu. Dla pro dawidowych redaktorów tradycji o Saulu i Dawidzie scenografia upadku i klęski została zarezerwowana tylko dla pierwszego króla Izraela. W przypadku natomiast Dawida, założyciela dynastii, która okaże się fundamentem monarchii i podstawą dla nieograniczonych czasem i przestrzenią mesjańskich oczekiwań w Izraelu, nawet grzech i niewierność nie prowadzą do zguby, lecz co najwyżej do krótkotrwałej Bożej reprymendy 293. Uważam, że tragizmu Saula nie można tłumaczyć po prostu „paradoksem Bożego miłosierdzia”294, lecz konsekwentnie odsłanianym przez autorów biblijnych strukturalnym zbiegiem okoliczności wpisanym w logikę kryzysu ofiarniczego! Analizując sagę w tym kontekście, dochodzę do wniosku, że pierwszy król Izraela i jego potomkowie nabyli stygmaty ofiarnicze295, stając się w ten sposób potencjalnymi ofiarami należącymi do kategorii istot do poświęcenia296. Drugi wątek dotyczy konfliktu między Absalomem – młodszym synem Dawida a Amnonem – jego synem pierworodnym. I w tym przypadku mamy do czynienia z kolejną inwersją dialektyczną w ramach sagi o Dawidzie i Saulu. Tym razem Amnon zapragnął siostry swojego brata Absaloma 297. Następnie zgwałcił ją i kazał wyrzucić na ulicę. Gwałt i kazirodztwo ustawia Amnona, prawowitego następcę Dawida, w bardzo złej sytuacji, bowiem jest to kolejna postać, która za Saulem wchodzi na szlak „dawnej drogi”. Tym razem na zlecenie Absaloma, niemal od razu, biorąc pod uwagę kolejność następujących po sobie wydarzeń mito-logicznych, 293 294 295 296 297 D. Dziadosz, dz. cyt., s. 498. Tamże. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. 2 Sm 13, 1. 83 �ginie pierworodny. Młodszy brat zabija najstarszego brata i od tego momentu, mimo licznych prób ojca szukającego sposobów załagodzenia kolejnego kryzysu targającego Izraelem 298 , znowu wybucha wojna domowa 299, lecz tym razem między Dawidem a jego zbuntowanym synem Absalomem. I tym razem jednak Dawid starał się unikać, jak mógł, śmierci swojego przeciwnika. Nie mniej kolejny już raz zabijali za niego inni… Tym razem uciekający na mule przed sługami Dawida Absalom „zapuścił się pod konary wielkiego terebintu”300, zaplątawszy swoje włosy w konarach drzewa, zawisł między niebem a ziemią. Słudzy Dawida nie od razu postanowili zabić wiszącego Absaloma, bowiem bali się kary, jaka mogła ich z tego powodu spotkać. Najbliższy dowódca Dawida, który udał się w pogoń za Absalomem, wziął na siebie odpowiedzialność za ten czyn wbijając w jego serce trzy oszczepy 301. Mimo zadania tych ciosów Absalom jeszcze żył, dlatego podbiegło do niego dziesięciu giermków, którzy go dobili 302 . Tym razem zabójcy Absaloma, ani posłańcy, którzy donieśli o tym Dawidowi, nie zostali ukarani śmiercią303 . Po śmierci Absaloma Dawid pogrążył się w żałobie. Taka postawa króla nie spodobała się jego sługom, którzy wymusili na nim, aby zamiast pogrążać się w żałobie wystąpił przed swoim wojskiem, które walczyło przeciwko wojskom Absaloma, dziękując im za wierność i oddanie w służbie304 . Słudzy Dawida, zagrozili mu, że jeśli tego nie zrobi spotka go nieszczęście większe od nieszczęść, jakie dotykały go od młodości 305. Dawid ostatecznie ulega szantażowi, robiąc dokładnie to, czego oni od niego oczekiwali. 298 299 300 301 302 303 304 305 2 Sm 14. 2 Sm 15–18. 2 Sm 18, 9. 2 Sm 18, 14. 2 Sm 18, 15. 2 Sm 18–19. 2 Sm 19, 5–9. 2 Sm 19, 8. 84 �W przypadku tego powtórzenia Amnon jest transformacją Saula, który dokonuje jednak nieco innego, aczkolwiek jak najbardziej stereotypowego przewinienia, jakim jest kazirodztwo306. Absalom natomiast stanowi transformację Dawida, który jednak w odróżnieniu od swojego ojca jednoznacznie dopuszcza się zemsty na starszym bracie, dokonując „brudnego” morderstwa. Absalom mordujący publicznie Amnona myli w ten sposób złą przemoc z dobrą i dlatego musi go spotkać taka sama kara, jaka spotkała jego starszego brata. Śmierć Absaloma musi być zadana w sposób rytualny, czysty, tak aby nie doprowadziła do eskalacji przemocy. Dawid mimo wszystko wybaczający swojemu młodszemu synowi, w tym układzie wpisuje się w kategorię miłosiernego Boga, który obiecuje, że nigdy nie opuści307 swojego syna ani go nie zabije, choć walczy z jego wojskami308, chcąc opanować w ten sposób chaos wojny domowej. W ostateczności to stronnicy Dawida, kolejny raz wbrew jego woli, rytualnie mordują Absaloma. Tak oto kolejny raz mordu dopuszczają się stronnicy Dawida, a nie on sam, z tą jednak różnicą, że nie spotyka ich tym razem za to żadna kara. Mało tego − zmuszony przez nich Dawid przerywa żałobę po stracie syna i pod wpływem oczywistego szantażu dziękuje im za wierne wypełnienie służby. Drugie powtórzenie (w kontekście kolejnych strukturalnych powtórzeń motywu mitycznego), w którym uczestniczą tym razem synowie Dawida, otwiera drogę309 do ostatecznego i właściwego mordu rytualnego. Dopiero teraz, po być może nieco nużącej lecz niezbędnej analizie, możemy przejść do motywu biblijnego odpowiadającego strukturalnie ofierze przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego, lecz złożonego Bogu. W kontekście głównego tematu sagi, jakim jest przejście z jednego porządku do drugiego, nie ma już żadnych wątpliwości, że wszelkiego rodzaju mordy w tym okresie 306 307 308 309 R. Girard, „Totem i tabu” a zakazy kazirodztwa, [w:] Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 35–76. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 17. 2 Sm 20, 14–23. 85 �przejściowym prowadziły do tego właściwego – pojednawczego i oczyszczającego cały lud Izraela. Wracając już do tego konkretnego wydarzenia, należy podkreślić, że w tym czasie w całym Izraelu nastał głód, który trwał trzy lata 310. Dawid, nie korzystając tym razem z pośrednictwa proroka, sam poprosił o pomoc Pana, a ten dał mu taką oto odpowiedź: Krew pozostaje na Saulu i jego domu: bo wymordował on Gibeonitów311. Głód jest przedstawiany w Biblii jako bezpośrednia przyczyna domniemanego grzechu Saula wobec Gibeonitów, o którym znacząco milczą autorzy biblijni 312 . Co ważne – ów grzech Saula spada także na jego potomków, którzy stopniowo deprecjonowani w trzecim powtórzeniu ostatecznie nie są uznani za członków ludu Izraela! Dawid natomiast przedstawiony jest jako król, który zostaje oddelegowany do tego, aby zmierzyć się – jak to ujął Bourdieu – z niebezpieczeństwami nieodłącznymi transgresji 313 . Dawid wypełnia wolę ludu, który oczekuje od niego, że ten zamieni zabójstwo w konieczną ofiarę albo raczej zaneguje świętokradztwo przez samo jego dokonanie314: Dawid zapytał Gibeonitów: „Co wam winienem uczynić i czym was ułagodzić, abyście błogosławili dziedzictwo Pańskie?”. Oświadczyli mu Gibeonici: „Z Saulem i jego domem, nie chodzi nam o srebro ani złoto. Nie chcemy również spowodować śmierci żadnego człowieka w Izraelu”315. Gdy Dawid usłyszał te zapewnienia, postanowił uczynić wszystko, o co go poproszą. Na co Gibeonici odpowiedzieli tak: „Z powodu człowieka, który nas niszczył i zamierzał naszą zgubę, żebyśmy przestali istnieć na całym obszarze 310 311 312 313 314 315 2 Sm 21, 1. Tamże. W przypisach istnieje tylko informacja dotycząca tego, że „opowieść o ich zagładzie nie zachowała się”. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 280. Tamże. 2 Sm 21, 3–4. 86 �Izraela, niech wydadzą nam siedmiu mężczyzn z jego potomków. Powiesimy ich wobec Pana na wzgórzu Saula, który był wybrańcem Pańskim”. Król odpowiedział: „Wydam ich wam”316. Co ciekawe i warte podkreślenia, także i tym razem Dawida (ofiarnika, mediatora) wyręczają w mordzie inni (Gibeonici). W ten sposób król Izraela unika po raz kolejny bezpośredniego kontaktu z krwią ofiar, którzy tym razem nie są nawet uznani za członków ludu Izraela. Nie mniej, z narracji biblijnej jasno wynika, że to król właśnie, a nie kto inny, bardzo dokładnie wyselekcjonował przyszłe ofiary317. Poza tym zabito ich na tym samym wzgórzu, na którym wcześniej zmarł opuszczony przez Boga Saul! Jest także ściśle określony czas, kiedy to miało miejsce: „Zostali straceni w pierwsze dni żniw: był to początek żniw jęczmienia”318. W konsekwencji tych działań: Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy319. 316 317 318 319 2 Sm 21, 5–6. 2 Sm 21, 8. 2 Sm 21, 9. 2 Sm 21, 14. 87 ��Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność To, co rzeczywiste i to, co wyobrażeniowe istnieją jedynie wtedy, gdy patrzy się z pewnego dystansu. Co dzieje się wówczas, gdy ów dystans, włączając w to dystans dzielący rzeczywistość od wyobrażenia, zaczyna zanikać, ulega wchłonięciu, a na jego miejscu pojawia się model?320 Przechodząc do analizy strukturalnej sagi, chciałbym za Leachem jeszcze raz przypomnieć, że procedury tego rodzaju nigdy nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” lub „złe”; pokazują one jednak istnienie niepełnych, częściowych wzorów321. Nie istnieje zatem żaden ostateczny punkt dojścia, w którym badacz mógłby powiedzieć, że oto rozumie już wszystko. Ich celem jest przede wszystkim odsłonięcie podstawy (modelu), który następnie umożliwi przyjrzenie się interesującym mnie zdarzeniom historycznym w zaskakujący być może dla wielu sposób. Koncentrując się jednak na rekonstrukcji wspomnianego wzoru, pragnę zwrócić uwagę na to, że forma kompozycyjna interesującej mnie sagi ma strukturę charakterystyczną dla zjawiska występującego w tekstach i znanego jako chiasmus. Chiasmus jest sekwencją, której elementy układają się następująco: a:b:c:c:b:a322. Edmund Leach, badając Biblię, słusznie zauważył, że sekwencja typu chiasmus odpowiada także sekwencji rytualnej odkrytej i opisanej ponad sto lat temu przez francuskiego etnografa Arnolda van Gennepa323. Jednak zaskoczony czytelnik może zadać pytanie: Co z tego wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? 320 321 322 323 J. Baudrillard, Symulacja i science-fiction, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja, Warszawa 2005, s. 149. E. Leach, [w:] Wprowadzenie…, s. 13. Tenże, Przeciw podziałowi na gatunki: Czy przypowieści stawiają światło na świeczniku czy ukrywają je pod korcem, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 130. Tamże, s. 131. �Śpiesząc z odpowiedzią na to pytanie, uznałem, że warto pójść za radą brytyjskiego antropologa i połączyć chiasmus biblijny z obrzędem przejścia324 z co najmniej pięciu powodów. Po pierwsze – w ten sposób przedstawię kolejny istotny dowód na to, że saga stanowi „przepis dla rytualnego wykonania”325. Po drugie – łatwiej mi będzie dowieść tego, w jaki sposób biblijna saga odpowiada modelowemu zapisowi trójfazowej struktury obrzędu przejścia326. Po trzecie – taki zabieg umożliwi czytelnikowi dostrzeżenie wydarzeń, których funkcja polega na umożliwieniu przejścia z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej. Po czwarte – wskazanie wydarzeń następujących po sobie diachronicznie wzdłuż pewnej osi (od lewej do prawej)327 w logice mitu pozwoli mi stworzyć, używając terminologii strukturalistycznej, szereg syntagmatyczny, odpowiadający ich wzajemnym relacjom. Po piąte wreszcie – na podstawie dokonanej analizy, będę mógł wykazać ich realizacje paradygmatyczne328 najpierw w kontekście analiz morfologicznych bajki magicznej329, a następnie w ramach interesujących mnie mito-historii ujętych w ramy dramatu społecznego. Postępując w ten sposób, dzięki łączeniu wydarzeń synchronicznie (wzdłuż osi, z góry w dół)330, odkryję wiązki relacji331 odpowiadające mito-logice wprawienia w ruch mechanizmu rytualnego. W tym miejscu chcę przyjrzeć się dokładnie teorii Arnolda van Gennepa. Jego zdaniem obrzędy przejścia dotyczą tych dziedzin życia, w których pojawia się zmiana. I tak oto: 324 325 326 327 328 329 330 331 A. van Gennep, Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 131. A. van Gennep, dz. cyt. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011, s. XIII. W. Propp, Morfologia bajki magicznej… C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. Tamże. 90 �(...) poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macierzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystępowanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem granic terytorialnych i wszelkich innych. W każdej z wymienionej sytuacji właściwa jednostce grupa społeczna symbolicznie, to jest przez stabilny i powtarzalny cykl obrzędów, komentuje zmianę dokonującą się w jej życiu332. Van Gennep, analizując niezliczone przykłady obrzędów pochodzących z całego świata, poszukiwał zasady uniwersalnej, która pomogłaby zrozumieć te specyficzne przejścia tak indywidualne jak i zbiorowe333. Dokonując licznych porównań, doszedł do wniosku, że rytuały mogą się różnić od siebie formą, natomiast zasadniczo odpowiada im ten sam mechanizm334. Ponadto każdy cykl rytualny składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, które „towarzyszą przechodzeniu z jednego stanu do innego, z jednego świata (w ujęciu kosmicznym lub społecznym) do drugiego”335. Co ważne – van Gennep podkreślał, że owe sekwencje należy badać w kolejności ich występowania, we wzajemnej relacji oraz za każdym razem ujmować je w całość. Dopiero postępując w ten sposób możliwe jest zrozumienie ich mechanizmu działania oraz specyficznej symboliki, która im towarzyszy. Francuski naukowiec wspomniane sekwencje podzielił tym samym na: „rytuały wyłączenia (separacji), rytuały okresu przejściowego (marginalnego) i rytuały włączenia (integracji)”336. Tak oto kompletny schemat rytuałów przejścia składa się, jego zdaniem, z „rytuałów preliminalnych (wyłączenia), rytuałów liminalnych (okresu przejściowego) oraz rytuałów postliminalnych (włączenia)”337. Należy przy tym cały czas pamiętać, że w praktyce poszczególne grupy rytuałów różnią się od siebie wagą, 332 333 334 335 336 337 J. Tokarska-Bakir, Przemiany, [w:] A. van Gennep, dz. cyt., s. 7. M. Segalen, Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009, s. 38. A. van Gennep, dz. cyt., s. 186. Tamże, s. 36. Tamże. Tamże, s. 36–37. 91 �jaką im się przypisuje, oraz stopniem rozwinięcia. Przykładowo – forma i czas trwania pierwszej (preliminalnej) i trzeciej (postliminalnej) fazy, czyli wyłączenia oraz włączenia, różnią się od siebie w zależności od tego, czego konkretnie dotyczą. Tak oto rytuały wyłączenia dominują w ceremoniach pogrzebowych, a rytuały włączenia w zaślubinach338. Jednak, jak słusznie zauważył Leach, logika zaproponowanej sekwencji rytu jasno wskazuje na to, że symbolika rytuału separacji powinna być mniej więcej identyczna z rytuałami integracji, z tą jednak różnicą, iż powinna być jej odwrotnością339. To w zasadzie potwierdza interesujący mnie rytuał dwóch kozłów ofiarnych. Van Gennep dowodził także, że każdy rytuał przejścia jest związany z przejściem ze sfery profanum do sacrum i z powrotem. Sacrum jednak rozumiał on jako kategorię „manifestującą się w szczególnych sytuacjach”340, co określał mianem „oscylacji sacrum”341. Jego zdaniem na co dzień człowiek żyje w rzeczywistości profanum, biorąc jednak udział w istotnym przejściu z jednego stanu do drugiego, z jednego miejsca do drugiego, znajduje się w rzeczywistości sacrum. Świetnie tłumaczy tę problematykę Buchowski: W myśl jego (van Gennepa – Ł.P.M.) założeń sacrum zlokalizować można „between and betwixt”, na styku nadprzyrodzonego i doczesnego. W tej koncepcji obrzędów przejścia między dwoma stanami społecznymi istnieje zawsze faza pośrednia. W jej trakcie poddani zabiegom bywają separowani z grupy, traktowani jako niebezpieczni dla współbratyńców, obłożeni tabu. Położenie przechodzących przez obrzędy jednostek ma być efektem ich kontaktu z sacrum. W czasie rites de passage działanie mocy sakralnych ulega intensyfikacji. Podejście rytualne wskazuje, że mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową, w którą włączone są bezpośrednio siły „mistyczne”. Poprzez swe „dotknięcie” sacrum zmienia wymiar czasu, miejsca, wydarzenia i osób. Jednostki bądź grupy znajdujące 338 339 340 341 Tamże, s. 36. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 130. A. van Gennep, dz. cyt., s. 37. Tamże. 92 �się w fazie liminalnej są w stanie społecznego zawieszenia, społecznego niebytu, przestrzennej i czasowej próżni. Sacrum van Gennepa to zatem wszystko to, co znajduje się na skraju dwóch kategorii, obszar graniczny 342 . Wszystkie osoby, czy grupy znajdujące się w fazie liminalnej, działają zatem, będąc w stanie zawieszenia, społecznego niebytu. W tym czasie mogą robić wszystko to, co znajduje się na granicy tego, co na co dzień uchodzi dla nich za dopuszczalne i niedopuszczalne, legalne i nielegalne, dobre i złe, pożądane, lecz zakazane. Aktorzy społeczni znajdujący się w liminalności są wyłączeni z działania prawa, a także oceny moralnej, ponieważ znajdują się w kontakcie z siłami ambiwalentnej mocy sacrum. Rytuał kończy się po sprostaniu niezwykle ważnej próbie, która wymaga złamania nakazów i zakazów obowiązujących na co dzień, przez żyjących w sferze profanum. Po dokonaniu tych czynów w fazie marginalnej, rytualnie jednostka lub grupa zostaje ponownie włączona do społeczeństwa. Po integracji jednostka lub grupa znajduje się z powrotem w rzeczywistości profanum, czyli tam, gdzie wszelkich nakazów i zakazów, podziałów społecznych, relacji między osobami i grupami należy bezwzględnie przestrzegać. Spróbujmy teraz przyjrzeć się starotestamentowej sadze, tak jak proponował Leach, czyli w kontekście rytuałów przejścia odpowiadających sekwencji zwanej chiasmus. Następstwa zdarzeń będę starał się zapisać, tak jak zalecał Lévi-Strauss, w jak najkrótszych zdaniach343. Jak już wcześniej zaznaczyłem, saga o Saulu i Dawidzie dzieje się pomiędzy dwoma porządkami politycznymi, odpowiadającymi okresowi sędziów oraz monarchii344. 342 343 344 M. Buchowski, Magia i rytuał…, s. 87. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 212. Należy także pamiętać o chronologicznym układzie starotestamentowych ksiąg, z których wynika, że interesujące mnie dwie Księgi Samuela łączą wcześniejszą Księgę Sędziów i późniejszą Pierwszą Księgę Królewską. Księga Rut znajdująca się między Księgą Sędziów a Księgami Samuela jest ważna o tyle, o ile przypomina o rodowodzie Dawida. 93 �Przejście ze sfery profanum (okres sędziów) dotyczy całego ludu Izraela i rozpoczyna się od jego prośby skierowanej do Samuela (ostatniego sędziego), aby Bóg ustanowił nad nimi króla. Chcą bowiem, żeby to król właśnie prowadził w ich imieniu wojny z licznymi wrogami345. Powtórzę raz jeszcze, że prośba ta wynika z poczucia braku rzekomej mocy sędziów, czyli dotychczasowych przedstawicieli tego ludu, w walce z wrogami Izraela. Co ważne – jeszcze przed rozpoczęciem trójczłonowej sekwencji rytualnej Bóg ustami Samuela przestrzega lud przed konsekwencjami ich prośby: A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować” 346 . A zatem rozpoczęcie sekwencji rytualnej w starotestamentowej sadze, niezwykle jasno i precyzyjnie określone jest jako grzech odrzucenia Boga i początek służeniem innym bogom. Wybór pierwszego króla Izraela podkreśla symbolicznie fazę separacji ludu Izraela od Boga. Saul zostaje najpierw wybrany przez Samuela na przyszłego króla. Przed rytualnym losowaniem, mającym potwierdzić ten wybór, Saul zaczyna prorokować, stając się innym człowiekiem. Po tym mistycznym doświadczeniu Saul ukrywa się, bojąc się, że w wyniku losowania zostanie wybrany na króla. Jak wcześniej już podkreślałem, wybór Saula w formie losowania strukturalnie pokrywa się z wyborem kozła ofiarnego, jak się później okaże, poświęconego Azazelowi. Faza separacji wchodzi w kulminacyjną fazę, od momentu, gdy Saul staje przed próbą, której nie może sprostać. Chodzi oczywiście 345 346 1 Sm 8, 18–22. 1 Sm 8, 6–10. 94 �o darowanie życia Agagowi, królowi Amalekitów 347. Po tym wydarzeniu Bóg odrzuca Saula 348 i wybiera znów za pośrednictwem Samuela − Dawida, który niemal od razu stoi przed próbą której – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać, zabijając Goliata 349 i ratując w ten sposób „honor ludu Izraela”. Od momentu nieudanej próby Saula i udanej próby Dawida rywalizacja tych dwóch postaci osiąga swój kulminacyjny etap. Saul prześladujący Dawida stopniowo jest deprecjonowany, natomiast Dawid wprost proporcjonalnie rośnie w siłę, przechodząc pozytywnie kolejne próby świadczące o tym, że Bóg go sobie umiłował. W końcu dochodzi do spotkania Saula i Dawida w jaskini Engaddi, w której Dawid daruje życie królowi. W tym kontekście Dawid pozytywnie przechodzi kolejną próbę, nie zabijając Saula i rozróżniając w ten sposób dobrą przemoc od złej. Opuszczony przez Boga Saul ostatecznie ginie śmiercią samobójczą na wzgórzu Gilboa, co stanowi wydarzenie centralne w fazie liminalnej. W tej fazie podkreślana jest ambiwalencja Saula jako pomazańca Bożego, którego śmierć opłakuje Dawid, mimo iż ten go wcześniej prześladował. Śmierć Saula jednak nie kończy chaosu, lecz powoduje jego rozlanie. Od śmierci Saula trwają nieustanne próby przywrócenia równowagi i ustanowienia odmienionej struktury. Po śmierci Saula, w zasadzie od wydarzenia rozpoczynającego Drugą Księgę Samuela, mamy do czynienia z licznymi próbami rytualnej przemocy mającymi na celu zatrzymanie rozlewającego się chaosu. Wszystkie opisane w tym okresie powtórzenia prowadzą do odróżnienia dobrej przemocy od złej. Należy jednak cały czas pamiętać, że w tym czasie Dawid dopuszcza się nie mniej 347 348 349 „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 22–23; 1 Sm 15, 28–33. 1 Sm 17, 32–37. 95 �szkaradnych czynów niż Saul 350 . Istotna różnica polega jednak na tym, że Bóg obiecał mu, iż mimo to nigdy nie opuści Dawida i jego potomków. Właściwa faza integracji rozpoczyna się od udanego rytuału, w ramach którego Dawid otwarcie selekcjonuje siedmiu mężczyzn będących potomkami Saula (obdarzone stygmatami ofiarniczymi istoty do poświęcenia) i pozwala złożyć ich w ofierze przebłagalnej. Nie robi tego jednak bezpośrednio, lecz czynią to za niego Gibeonici, wieszając siedmiu wyselekcjonowanych mężczyzn na tym samym wzgórzu, na którym zginął Saul 351. Należy z całą mocą podkreślić, że rytuał przebłagalny, który jest jednocześnie rytuałem włączenia, stanowi kontynuację wyboru Saula na pierwszego króla Izraela. O ile jednak Saul był kozłem ofiarnym przeznaczonym dla Azazela, to jego potomkowie odpowiadają strukturalnie drugiemu wylosowanemu kozłowi przeznaczonemu na ofiarę przebłagalną dla Pana 352 . W istocie dopiero ta druga precyzyjnie złożona ofiara ma moc kończącą kryzys i jednoczącą lud Izraela! W przypadku drugiego mordu, Dawid staje się ofiarnikiem, który czysto i dokładnie czyni swoją powinność. W konsekwencji Salomon – syn Dawida zostaje królem Izraela i rządzi w okresie złotego wieku Izraela. Poniżej przedstawiam schemat rytuału przejścia odpowiadający starotestamentowej sadze: 350 351 352 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 21, 6; 2 Sm 21, 12. Przypominam fragment: „Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy”, 2 Sm 21, 14. 96 �FAZA LAMINALNA E/F G H I SFERA SACRUM SEPARACJA D WŁĄCZENIE J OKRES SĘDZIÓW (BRAK MOCY) A SFERA PROFANUM ZŁOTY WIEK IZRAELA (POWRÓT MOCY) B/C K L SFERA PROFANUM Schemat 1. Struktura obrzędu przejścia odpowiadająca starotestamentowej sadze. Opis schematu: A – brak mocy sędziów, B – lud prosi Samuela, aby ten w imieniu Boga ustanowił króla nad nimi, co wiąże się z odrzuceniem Boga, C – Saul zostaje namaszczony na następcę Samuela i pierwszego króla Izraela, D – wybór Saula potwierdza losowanie, które strukturalnie odpowiada losowaniu kozła ofiarnego, E – Bóg opuszcza Saula po jego nieudanej próbie, jaką jest darowanie życia Agagowi, F – Bóg wybiera Dawida, który sprostał próbie, jaką jest zabicie Goliata, G – śmierć Saula na wzgórzu Gilboa odpowiadająca śmierci kozła wypędzonego dla Azazela, H – Dawid próbuje zatrzymać rozlewający się chaos, starając się cały czas odróżnić dobrą przemoc od złej I – Dawid dokonuje prawidłowej selekcji ofiarniczej (odróżnia dobrą przemoc od złej) i, za pośrednictwem Gibeonitów, rytualnie morduje siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Bóg okazuje się dla Izraela łaskawy (odwrotność E), J – elekcja jest kontynuacją ofiary przebłagalnej (D) przebiegającej według logiki kozła ofiarnego z tą różnicą, że siedmiu mężczyzn z rodu Saula wpisuje się w kategorię kozła ofiarowanego Panu, a nie Azazelowi. Ofiara Dawida zostaje przyjęta (drugi kozioł został poświęcony, rytuał przebłagalny został zakończony, „trwający trzy lata głód” został zakończony), co jest ostatecznym dowodem opieki Boga nad Dawidem, K – pełen mocy Bożej Salomon (Jedidiasz – „umiłowany Jahwe”) zostaje namaszczony przez Dawida na króla, L – rozpoczyna się pełen mocy okres zwany złotym wiekiem Izraela. 97 ��ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów?353 Znajdujemy się w strefie rządzonej logiką symulacji, nie mającej już nic wspólnego z logiką faktów i porządkiem racji. Symulacja charakteryzuje się precesją modelu, wszelkich modeli wobec najzwyklejszego faktu – modele istnieją jako pierwsze, a ich orbitalne, na wzór bomby, krążenie wytwarza prawdziwe pole magnetyczne wydarzenia354. Edmund Leach w artykule355 przytoczonym w pierwszym rozdziale dowodzi, że wraz z narastaniem wiedzy specjalistycznej w antropologii doszło do niepokojących podziałów na badaczy mitów, specjalistów zajmujących się podaniami ludowymi oraz tych, którzy koncentrowali się na bajce. W konsekwencji mity, podania ludowe, bajki oraz inne teksty kultury zostały przez specjalistów w swoich dziedzinach tak zdefiniowane i rozróżnione, aby wzajemnie się wykluczały 356 . Zdegustowany tym faktem antropolog przypomniał jednak, że wspomniane różnice zostały wprowadzone i podkreślone raczej w celu „zadowolenia osobistej ambicji uczonych”357 niż z myślą o pożytku poznawczym płynącym z koncentrowania się na istocie podziałów gatunkowych. Leach, będący katem na wszelkiego rodzaju ortodoksje i sztucznie podkreślane różnice wynikające z niepotrzebnej rywalizacji 353 354 355 356 357 J. Piłsudski, Przemówienie przez radio w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IX, Warszawa 1991, s. 48–52. J. Baudrillard, Preceseja symulakrów, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja…, s. 24. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki… Tamże, s. 126. Tamże. �między naukowcami reprezentujących różne szkoły i tradycje358 , zachęca jednocześnie, aby antropolodzy skoncentrowali się na dużo ważniejszej kwestii. Chodzi oczywiście o skupienie uwagi badawczej na dekodowaniu tekstów świętych, będących scenariuszami dla procesów rytualnych, modelami dla konkretnych działań społecznych. W tym ujęciu zupełnie drugorzędne dla tak zorientowanego naukowca będzie to, czy scenariusz przekazywany jest w jednym czy drugim gatunku za pomocą narracji bajki magicznej, mitu, legendy, eposu czy plotki. Z mojego punktu widzenia wszystkie te gatunki nie są same w sobie tak interesujące jak sposób, w który łączą się one z działaniami społecznymi ujętymi w analizie procesualnej359, która: Zakłada analizę kultury, podobnie jak analizę strukturalno-funkcjonalną, z bardziej statyczną porównawczą analizą morfologiczną włącznie. Nie neguje ona żadnej z nich, lecz na pierwszym miejscu stawia dynamikę 360 . Przyjmując tę nieortodoksyjną perspektywę, najważniejsze dla prowadzonego tutaj śledztwa staje się zrekonstruowanie struktury organizującej te szczególne teksty oraz odtworzenie kategorii symbolicznych przez nią generowanych, po to aby możliwe stało się dostrzeżenie, że stanowią one zapis modelu wprawienia w ruch oraz działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W tym miejscu moją uwagę badawczą koncentruję na niezwykle inspirujących analizach bajki magicznej dokonanych przez Władimira Proppa. Analizy morfologiczne bajek magicznych przeprowadzone przez rosyjskiego badacza są niezwykle 358 359 360 A. Kuper, An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 97–146. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 100 �podobne do, o wiele późniejszych, choć niezależnie prowadzonych, analiz strukturalnych prowadzonych przez Claude Lévi-Straussa 361, które dotyczyły mitów. Idąc za namową Leacha, nie będę wdawał się w tym miejscu w nadmierne podkreślanie różnic między tymi dwoma ujęciami 362 . To, co mnie szczególnie interesuje, jest związane z wykazaniem, jak ich połączenie może korzystnie wpłynąć na bardziej szczegółową analizę mechanizmu rytualnego. Władimir Propp skoncentrował się w swoich badaniach na bajce magicznej, bowiem uznał ją za najbardziej archaiczną formę spośród innych narracji folklorystycznych, która – jego zdaniem – genetycznie wywodzi się z mitów 363 . Niezwykle istotne jest to, że rosyjski folklorysta nie widział różnic w budowie formalnej między mitem a bajką 364 , otwarcie przyznając, iż: (...) bajka magiczna, sprowadzona do swoich morfologicznych podstaw, jest m i t e m 365 . Mimo oczywistej zbieżności schematu kompozycyjnego mitu i bajki366 różnice między tymi tekstami rosyjski badacz dostrzegał przede wszystkim w ich funkcji społecznej. Tak oto przedstawiał swoją argumentację: 361 362 363 364 365 366 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 129–160. Odpowiedź Proppa na artykuł Lévi-Straussa ukazał się w postaci dodatku do włoskiego wydania Morfologii bajki magicznej. Angielska wersja tego artykułu została opublikowana w połowie lat osiemdziesiątych: V. Propp, The structural and Historical Study of the Wondertale, [w:] Tenże, Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984, s. 67–81. Świetnie to uczynił Maciej Czeremski, [w:] M. Czeremski, Oswojenie bajki…, s. XVII–XXV. W. Propp, Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003, s. 19. Tamże. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 88. Tenże, Pochwała bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 49. 101 �Mitów nie opowiadano dla rozry wki, choć ich intrygujące wątki dostarczały słuchaczom przyjemności. Wiązały się one z kultami, miały obłaskawiać bogów, ci zaś – pomagać ludziom. Różnica między mitem a bajką polega więc na funkcji społecznej. „Mit, który utracił znaczenie społeczne, przekształca się w bajkę”. Mit jest opowiadaniem z porządku religijnego, bajka natomiast reprezentuje porządek estetyczny. Mit jest wcześniejszy, bajka zaś późniejsza. Tym samym różnią się one nie tyle jako przekazy, ale raczej ze względu na odbiór 367. Z mojego punktu widzenia i specyficznego charakteru poruszanego tutaj problemu argumentacja Proppa rozróżniająca mit i bajkę ze względu na ich specyficzny odbiór jest dla mnie wysoce niezadowalająca. O wiele istotniejsze są dla mnie bowiem te akcenty, które podkreślają, że rosyjski badacz traktował bajkę magiczną niczym wersję ludową mitu. Chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że Propp dostrzegał ścisły związek między bajką magiczną a obrzędami. Jego zdaniem niektóre motywy bajek, jak także wykryte przez niego układy bajkowych funkcji, mogą odpowiadać strukturze obrzędów inicjacji 368 . W związku z tym rosyjski badacz zwracał uwagę na to, że w przypadkach, gdy obrzęd staje się całkowicie niejasny, wtedy bajka może stanowić tekst, w świetle którego możliwe stanie się jego zrozumienie. Natomiast wtedy, gdy geneza jakiegoś zjawiska społecznego jest niejasna, bajka magiczna może z kolei służyć za tekst, w świetle którego można odkryć jego dawno zapomniany charakter rytualny 369. Podsumowując, Propp uważał, że: Bajka nie narodziła się od razu jako gotowy gatunek. Wyrasta ona z mitu, sięgając korzeniami życia obrzędowego i kultowego. Z mitu wywodzą się również trwające do dzisiaj formy jej wykonania 370 . 367 368 369 370 Tamże, s. 50. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 17. Tenże, Bajka jako całość, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 171–184. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 18. Tenże, Życie bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 77. 102 �Zgadzam się z Lévi-Straussem, który uznał, że nie ma istotnych powodów, aby przywiązywać się do podkreślania różnic między bajką magiczną i mitem. W konsekwencji francuski strukturalista zastanawiał się, czy lepszym określeniem dla bajki magicznej nie byłoby określenie: „bajka mityczna”371. Propp zresztą sam skłaniał się ku tej nazwie, przyznając, że z „historycznego punktu widzenia”372 byłaby ona uzasadniona. Warto w tym miejscu wtrącić jedynie, że Marshall Sahlins widział w bajce magicznej raczej ludową „teorię społeczeństwa”373 zanim ta stała się ostatecznie bajką. Pomijając na razie tę kwestię, papież strukturalizmu otwarcie przyznawał, że każdy badacz mitów: Prawie zawsze zauważa, iż te same opowiadania, postacie, moty wy – w identycznej formie lub przekształcone – pojawiają się w mitach i bajkach jednej populacji. Co więcej: bardzo rzadko zdarza się: że gwoli stworzenia pełnej serii przekształceń danego tematu mitycznego wystarczy odwołać się tylko do mitów (określanych w ten sposób przez tubylców). Niektórych z tych przekształceń trzeba szukać w bajkach, aczkolwiek można by wyprowadzić je na podstawie mitów w ścisłym tego słowa znaczeniu 374 . Rosyjski folklorysta podkreślał, że bajka magiczna stanowi najwspanialszą odmianę ludowej prozy artystycznej, która na wskroś przeniknięta jest wzniosłymi ideałami i dążeniem do najwyższych wartości 375 . Zanim jednak dokładniej przyjrzymy się wartościom przekazywanym przez ten szczególny typ bajki, niezwykle ważne są kryteria, na podstawie których rosyjski badacz wyodrębnił bajkę magiczną spośród innych tekstów folklorystycznych. Autor Morfologii bajki magicznej, kontynuując 371 372 373 374 375 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 139. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. M. Sahlins, Obcy-Król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 100. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 142. W. Propp, Bajki magiczne, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 87. 103 �podejście formalistyczne charakterystyczne dla całego ruchu znanego szerzej jako Opojaz 376 , w swoich analizach skoncentrował się na autonomicznym badaniu tekstów rozpatrywanych pod kątem ich struktury czy raczej „morfologii” 377 właśnie: Owa „morfologia” narracji nastawiona była na rozpoznanie, wyróżnienie i obiektywny opis procesów literackich, co miało służyć dotarciu do „swoistości” danego tekstu czy grupy pewnych (na przykład poetyckich) tekstów. Traktowanie poszczególnych dzieł lub ich grup jako zamkniętych struktur z wewnątrzsystemowym konstytuowaniem znaczeń było analogiczne z założeniami językoznawstwa strukturalnego378. W swojej teorii morfologicznej Propp wyodrębnił dwa rodzaje komponentów, z których składa się bajka magiczna. Były to elementy stałe, oraz zmienne. Elementami stałymi, czyli tymi, które nieustannie się powtarzają, nie są – według Proppa – tematy bajek, ale funkcje postaci występujących w danej grupie motywów 379. Podam przykład zaproponowany przez Proppa, który świetnie ilustruje to podejście: Król wysyła Iwana na poszukiwanie królewny. Iwan wyrusza w drogę. Król wysyła Iwana po czarodziejski przedmiot. Iwan wyrusza w drogę. Siostra wysyła brata po lekarstwo. Brat wyrusza w drogę. Macocha wysyła pasierbicę po ogień. Dziewczynka wyrusza w drogę. Kowal wysyła parobka po krowę. Parobek wyrusza w drogę, itd. 380 . W tym przypadku „wyprawianie po coś” czy też „wyruszanie w drogę” to wielkości stałe, czyli funkcje. Zatem każda z występujących postaci może być wymieniona na wiele innych postaci, które będą realizowały te same funkcje. I tak na przykład zamiast króla może pojawić się chłop, kupiec, ojciec czy też, przywołując 376 377 378 379 380 D. Ulicka, Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka…, s. 15. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 64. Tamże, s. 64–65. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. X. W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 143. 104 �bardziej współczesne jego transformacje, prezydent, klasa społeczna, mieszkańcy wioski, naród, generał, gospodyni domowa itd. itp. Odpowiednio: Iwanem, bratem, dziewczynką, parobkiem może być każda inna postać realizująca tę samą funkcję, czyli przykładowo: sportowiec, Naród Wybrany, Batman, polityk PiS-u, Józef Piłsudski, starotestamentowy Dawid, Bolek i Lolek, Reksio, Jezus Chrystus, Czerwony Kapturek czy pasta Colgate z reklamy itd. itp. Ważne jest, aby pamiętać, że konstytutywne dla tych wszystkich postaci jest, w przypadku króla jak i jego transformacji, to samo działanie, czyli „posyłanie”, natomiast w przypadku Iwana i jego transformacji – „wyruszanie w drogę”. W konsekwencji Propp nie myśli o bajce w kategoriach motywów (jednostek tematycznych), lecz rozpatruje ją jako kombinację funkcji, co prowadzi go do wniosku, że: (...) można analizować części składowe bajki niezależnie od tego, do jakiej fabuły należą 381. Na tym jednak nie koniec. Po analizie stu bajek, rosyjski badacz uznał, że istnieje dokładnie 31 specyficznych funkcji, które mimo przesunięć i wahnięć zachowują zawsze tę samą kolejność. Natomiast układ funkcji można nazwać właśnie kompozycją bajki. W konsekwencji dla autora Morfologii…: (...) bajka magiczna jest opowiadaniem, zbudowanym na właściwej kolejności przedstawionych funkcji w ich różnych odmianach, przy czym niektóre z tych funkcji mogą się nie pojawiać, a inne mogą się powtarzać 382 . Trzydzieści jeden funkcji, które poniżej przedstawię, są zatem wszystkimi wykrytymi i wyabstrahowanymi funkcjami, a nie tymi, które są wspólne dla wszystkich konkretnych bajek magicznych. Podsumowując, to właśnie wspomniany: 381 382 Tamże, s. 145. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. 105 �(...) układ funkcji można nazwać kompozycją bajki. A zatem bajki magiczne odznaczają się jednorodną kompozycją. To właśnie stanowi ich wyróżnik. Gatunek bajki magicznej należy więc charakteryzować nie ze względu na obecność cudownych momentów i nie na drodze wyliczania fabuł, lecz biorąc pod uwagę ich budowę lub kompozycję383. Analiza morfologiczna doprowadziła Proppa do stworzenia modelu bajki magicznej, na który składały się wspomniane funkcje. Są one z jednej strony tożsame z gatunkami działań siedmiu postaci384, z drugiej odpowiadają właściwemu porządkowi funkcji. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że „krąg działań” postaci oznacza dystrybucję funkcji między rolami i jest w istocie modelem wtórnym, zależnym od modelu kolejności działań postaci385: Funkcje (gatunki działań) pozostają w stosunku do siebie w takiej samej relacji, jak kolejne nuty melodii (relacje poziome). Rodzaje działań wchodzących w skład tej samej funkcji odpowiadają natomiast różnym potencjalnym wysokościom pojedynczego dźwięku (relacje pionowe). W terminologii strukturalistycznej funkcje tworzą zatem szereg syntagmatyczny, a rodzaje działań to trzydzieści jeden odrębnych szeregów paradygmatycznych386. Proponuję jednak, żeby podczas odczytywania zrekonstruowanego przez Proppa układu funkcji, dla ułatwienia interpretować go jednocześnie w kontekście odkrytego przez van Gennepa schematu obrzędu przejścia. Postępując w ten sposób, nie tylko przekonamy się, że budowa bajki magicznej odpowiada układowi typu chiasmus, na co już zwrócił uwagę Leach, analizując mitologię biblijną, ale jest także specyficznym modelem pokazującym żywotność scenariusza będącego wzorem dla rytualnych działań dla wszystkich tych, 383 384 385 386 Tenże, Bajki magiczne…, s. 92. Postaciami tymi są: antagonista (złoczyńca), darczyńca (dawca), magiczny pomocnik, królewna lub jej ojciec, osoba posyłająca, bohater i fałszywy bohater [za:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–79. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 161. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. XIII. 106 �którzy mitu (w naszym przypadku są to dwie starotestamentowe Księgi Samuela) znać nie muszą. Wystarczy bowiem, że uświadomimy sobie, jak ogromny wpływ na kształtowanie naszego odbioru świata ma czytanie i opowiadanie bajek, narracje historyczne387, wszelkie przekazy medialne388, relacje z wydarzeń historycznych389, wydarzeń telewizyjnych transmitowanych na żywo390, jak ważne w konstruowaniu wizji świata mają obejrzane filmy391, reklamy392, czytanie tak popularnych powieści kryminalnych393, które wewnętrznie realizują układ funkcji odpowiadający w istocie kompozycji bajki magicznej. Zatem nie ma nic szczególnego w tym, że także politycy sięgają po te schematy, aby rozumieć, opisywać świat oraz wyznaczać i realizować cele, które następnie uważają za „konieczność historyczną”, za „naturalną kolej rzeczy” czy wręcz narzucającą się z dużą siłą „oczywistość”. Michel de Certeau w słynnej książce Wynaleźć codzienność wskazał jednak na jeszcze jeden niezwykle interesujący aspekt analiz Proppa: Aktualne nowatorstwo Proppa polega na analizie taktyk, których zestaw i kombinacje znajdują się w bajkach, dokonywanych na podstawie elementarnych jednostek niebędących znaczeniami ani postaciami, ale czynnościami odnoszącymi się do konfliktowych sytuacji. Interpretacja ta pozwala więc kolejnym badaczom uznać bajki za strategiczne dyskursy ludu. (…) W historiach owych, odwracających nierzadko stosunki sił i – jak opowieści 387 388 389 390 391 392 393 P. Ricoeur, Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008, H. White, Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000, H. White, Proza historyczna, Kraków 2009, J. Wasilewski, Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. E.W. Rothenbuhler, Komunikacja rytualna, Kraków 2003, s. 99–120. J. Tokarska-Bakir, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008, D. Kosiński, Teatra polskie: historie, Warszawa 2010, M. Sahlins, Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006, D. Dayan, E. Katz, Wydarzenia medialne. Historia Transmitowana na żywo, Warszawa 2008, A. Jawłowski, Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. R. Stam, R. Burgoyne, S. Flitterman-Lewis, New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000, Ch. Vogel, Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią…, s. 93–116. U. Eco, Nieobecna struktura, Warszawa 2003, s. 395, M. Czubaj, dz. cyt., Gdańsk 2010, s. 80–81. 107 �o cudach – zapewniających słabemu zwycięstwo w utopijnej przestrzeni cudowności, ujawniają się formalne struktury codziennych praktyk. Przestrzeń ta zabezpiecza broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku. Skrywa ją także przed społecznymi kategoriami, które „nadają bieg historii”, ponieważ nad nią panują. A tam, gdzie historiografia opowiada w czasie przeszłym o strategiach ustanowionej władzy, historie „magiczne” oferują swej publiczności (cześć uważnemu słuchaczowi) taktyki możliwe do wykorzystania w przyszłości 394. Zanim jednak stanie się jasne, na czym polega strategiczna siła „dyskursu ludu”, ta specyficzna broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku, warto najpierw przyjrzeć się wymienionym przez Proppa funkcjom, które z jednej strony pokrywają się ze schematem obrzędu przejścia, a z drugiej odpowiadają wspomnianej sekwencji rytualnej opisanej przez Leacha i zastosowanej przeze mnie do analizy starotestamentowej sagi. Właśnie z tych powodów proponuję, żeby uważny czytelnik odczytywał starotestamentową sagę i kręgi działań występujących tam postaci w kontekście funkcji zaproponowanych przez Proppa. Analizując bajkę magiczną, warto pamiętać, że rosyjski badacz stworzył statyczny model uniwersalny (szereg syntagmatyczny), natomiast sensy przypisywane postaciom oraz ich atrybutom – w jego przypadku i w każdym kolejnym – mają charakter lokalny (realizacje paradygmatyczne). Dzieje się tak, bowiem zdaniem Proppa, struktura nie występuje w postaci abstrakcyjnej, lecz jest dostępna jedynie w konkretnej narracji, która realizowana jest w charakterystycznych dla każdej kultury kodach. Dlatego tak ważne jest, aby wychodząc od modelu Proppa, przenieść go w odmienny kontekst kulturowy w celu odkrycia interesującego mnie słownika konkretnie stosowanych kodów. Postępując w ten sposób, łatwiej nam będzie zrozumieć, jak konkretne osoby pełniące funkcje społeczne łączą się z kręgami działań postaci, co z kolei 394 M. de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008, s. 25. 108 �pozwoli wykazać istnienie kulturowych tendencji we wrzucaniu konkretnych osób w symboliczne kategorie antagonisty, bohatera czy fałszywego bohatera395. Każda bajka magiczna zaczyna się od sytuacji początkowej, w której następuje jakieś nieszczęście, stanowiące transformację b r a k u 396 . Propp podkreślał, że siedem pierwszych funkcji bajki magicznej stanowi przygotowanie do właściwej akcji. I tak oto funkcja I oznacza sytuację, w której jeden z członków rodziny odchodzi z domu 397 (w starotestamentowej sadze oznacza to odejście od systemu politycznego opartego na Sędziach). Następnie bohater otrzymuje zakaz (II funkcja). W kontekście sagi funkcja ta realizowana jest poprzez ostrzeżenie Boga, że prośba ludu, aby ustanowić króla nad nimi, jest grzechem bałwochwalstwa 398 . Naruszenie zakazu (III funkcja)399 jest ściśle związane z otrzymaniem zakazu (II funkcja). Tak więc funkcje II i III stanowią podwójny element, co oznacza, że druga połowa może się pojawiać bez pierwszej. Bardzo ważne jest, że od tego momentu w narracji bajki pojawia się postać antagonisty bohatera, złoczyńcy400: Jego rolą jest zakłócenie spokoju szczęśliwej rodziny, wywołanie jakiegoś nieszczęścia, przyniesienie szkody, wyrządzenie krzywdy. Przeciwnikiem bohatera może być zarówno smok, jak i diabeł, rozbójnik, czarownica czy macocha (…) Przyszedł, zakradł się, czy przyleciał i zaczyna działać 401. 395 396 397 398 399 400 401 J.J. Liszka, The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989, s. 121–128. W. Propp, Bajki magiczne…, s. 98, 1 Sm 8, 5. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 28. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 18–22. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 29. Tamże. 109 �Jak starałem się wykazać w rozdziale pierwszym, ustanowienie króla związane jest z odrzuceniem Boga, co umożliwia wprawienie w ruch mechanizmu, który zdaniem Girarda, jest w istocie szatanem402… Funkcja IV polega na dokonywaniu zwiadu przez antagonistę. Następnie antagonista otrzymuje informacje o swojej ofierze (lud Izraela), co stanowi funkcję V. W konsekwencji złoczyńca usiłuje oszukać swoją ofiarę, aby zapanować nad nią lub jej mieniem, co określił Propp mianem podstępu (funkcja VI)403. W tym celu antagonista może zmienić postać, działać przez namowę, stosować rozliczne oszustwa czy formy przemocy. Ostatecznie ofiara ulega oszustwu i mimowolnie pomaga wrogowi, co stanowi funkcję VII. Według Proppa bohater zawsze ulega namowom antagonisty, co prowadzi do nieszczęścia przygotowawczego404. W kontekście sagi ta funkcja odpowiada losowaniu, które z jednej strony publicznie potwierdza wybór Saula na króla, z drugiej odpowiada strukturalnie losowaniu kozła ofiarnego przeznaczonego nie Panu, lecz – jak wynika ze strukturalnej analizy sagi – Azazelowi oraz, jak wiemy, stanowi stygmat ofiarniczy kozła, który stanie się ofiarą przebłagalną złożoną następnie w ofierze Bogu. W konsekwencji dochodzi do niezwykle ważnej funkcji VIII, w której antagonista wyrządza jednemu z członków rodziny szkodę lub krzywdę, co w konsekwencji uruchamia właściwą akcję całej bajki405: Odejście, naruszenie zakazu, udzielenie informacji, udane oszustwo – wszystko to przygotowuje tę funkcję, umożliwia ją lub przynajmniej ułatwia. Dlatego pierwsze siedem funkcji można traktować jako część przygotowawczą bajki, podczas gdy szkodzenie stanowi jej zawiązanie406. 402 403 404 405 406 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 31. Tamże, s. 32. Tamże. Tamże. 110 �Antagonista szkodzi na bardzo wiele sposobów. Propp szczegółowo opisuje 19 z nich. Niezwykle ważne jest to, że nie wszystkie bajki zaczynają się od szkodzenia (kradzieży, zabicia, wypędzenia, grożenia, dręczenia). Jego ekwiwalentem morfologicznym, jak zaznaczyłem nieco wcześniej, jest wspomniany już brak, niedostatek, który prowadzi do poszukiwań407. W tym miejscu Propp wprowadza kolejną funkcję, którą oznacza jako VIIIa. Chodzi o to, jak to określił rosyjski badacz, że jednemu z członków rodziny czegoś brakuje, pragnie on coś posiadać408. Gdyby Girard znał pracę Proppa, zapewne na tej funkcji szczególnie skupiłby swoją uwagę. Co ciekawe – brak odpowiadający funkcji VIII lub VIIIa pojawia się z konieczności w każdej bajce i, zdaniem Proppa, nie ma innych form zawiązania akcji. Zatem zawiązanie ma ścisły związek ze szczególnym rodzajem pragnienia, które Girard określił mianem pragnienia mimetycznego prowadzącego do rywalizacji mimetycznej i w konsekwencji kryzysu ofiarniczego. Funkcja IX opisana jest następująco: bohater dowiaduje się o nieszczęściu lub braku; zostaje wysłany lub pozwala mu się odejść. Ta funkcja jest niezwykle ważna, ponieważ wprowadza do bajki postać bohatera. Niestety, Propp w żaden sposób nie problematyzuje tej funkcji, wprowadzając przy tej okazji postać bohatera fałszywego (choć dostrzega w tym miejscu dwa rodzaje bohatera: pokrzywdzonego i poszukującego). Bohaterowi fałszywemu poświęca inne funkcje, co za chwilę zaprezentuję. Funkcja IX realizowana może być także w ten sposób, że bohater zostaje wygnany, skazany na śmierć, lecz zostaje potajemnie uwolniony, a zatem wyrusza w drogę wbrew swojej woli lub musi wyruszyć w drogę, bowiem alternatywą jest dla niego śmierć409. Z analizy starotestamentowej sagi jasno wynika, że pragnienie ustanowienia monarchii w Izraelu płynęła z pragnienia ludu bycia jak inne narody, które posiadają króla, a dzięki temu 407 408 409 Tamże, s. 35. Tamże, s. 36. Tamże, s. 38–39. 111 �są skuteczniejsze w prowadzeniu wojen ze swoimi wrogami. Zatem zadaniem Saula jako króla jest przede wszystkim zwyciężać wrogów Izraela. Równie interesująca jest funkcja X, w której poszukujący zgadza się lub decyduje na przeciwdziałanie. Należy jednak pamiętać, że w przypadku wygnanych, zabitych, zaczarowanych i zamienionych bohaterów ten element nie występuje, bowiem nie mają oni woli wyzwolenia410. W ten sposób dochodzimy do funkcji XI, w której bohater opuszcza dom. Funkcja ta jest realizowana na dwa różne sposoby w zależności od tego, czy bohater jest poszukujący, czy też pokrzywdzony. Pamiętając o wnioskach płynących z analizy strukturalnej starotestamentowej sagi, intuicja badawcza każe mi podążać za losem wygnanego bohatera, którego pozornie tylko czekają przygody bez określonego celu411, bowiem należy pamiętać, że każda bajka magiczna kończy się XXXI funkcją określaną mianem wesela, co oznaczać może także zdobycie przedmiotu poszukiwań, jak również zostanie królem „innego”, „złotego” królestwa. Przypomnę raz jeszcze, że jedyną alternatywą jest surowa kara i zdemaskowanie bohatera jako bohatera fałszywego lub antagonisty, co określane jest jako funkcja XXVIII. Zanim jednak do tego przejdę, chciałbym zwrócić uwagę na to, że w funkcji XI pojawia się nowa postać nazwana przez Proppa darczyńcą lub dawcą412. Darczyńcą, w kontekście tekstu mito-logicznego, jest, w mojej ocenie, prorok Samuel, przez którego przemawiał Bóg. Przejdźmy jednak do funkcji XII, w której bohater zostaje poddany próbie przez darczyńcę, i tutaj znowu posłużę się cytatem: „co przygotowuje otrzymanie przez niego magicznego środka lub pomocnika”413. Ta funkcja określana jest jako: pierwsza funkcja darczyńcy414. A zatem darczyńca wystawia bohatera na próbę. W Biblii 410 411 412 413 414 Tamże, s. 39. Tamże. Tamże, s. 40. Tamże. Tamże. 112 �paradygmatyczną realizacją tej funkcji będzie oczywiście scena, która miała dać odpowiedź, czy Saul jest godny bycia królem nad Izraelem415. Ową próbą, o czym warto kolejny raz przypomnieć, miało być ukaranie Amalekitów polegające na ich wymordowaniu, zniszczeniu wszystkiego, co do nich należało oraz nałożeniu na nich klątwy416. Kluczowa dla losów bohatera jest jego odpowiedź na działania przyszłego darczyńcy (funkcja XIII). Jeśli bohater sprosta próbie, wtedy otrzymuje magiczną pomoc (funkcja XIV), jeśli nie − wtedy nie otrzymuje magicznego pomocnika lub środka, zostaje zdemaskowany jako fałszywy bohater i realizuje wspomnianą już wcześniej funkcję XXVIII. Następnie zostaje surowo ukarany przez darczyńcę, realizując funkcję XXX, co strukturalnie odpowiada końcowi bajki. Wiemy, że Saul nie sprostał próbie. Bojąc się swojego ludu, oszczędził życie Agagowi, za co w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił417. Od tego momentu postać Saula wpisuje się w krąg działań bohatera fałszywego, co zapowiada nieuniknioną i straszną karę, jaka go czeka. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że bajka może mieć kilka przebiegów. A zatem powinniśmy pamiętać o tym, że: Z punktu widzenia morfologii bajką można nazwać dowolną akcję rozwijającą się od szkody lub braku, przez pośrednie funkcje, aż do wesela lub do innych funkcji, występujących w charakterze rozwiązania. (…) Taki rozwój akcji nazwalibyśmy przebiegiem. Każde nowe wyrządzenie szkody, każda nowa strata lub brak, tworzą nowy przebieg. Jedna bajka może mieć kilka przebiegów, więc w toku analizy należy przede wszystkim ustalić, z ilu przebiegów się składa. Jeden przebieg może następować bezpośrednio po drugim, mogą się one jednak również przeplatać, rozpoczęty przebieg może się zatrzymywać, może pojawiać się nowy. Nie zawsze łatwo jest wydzielić przebiegi akcji, ale zawsze jest to możliwe, i to z wielką ścisłością418. 415 416 417 418 1 Sm 15, 1. 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 10–23. W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 91. 113 �Analiza strukturalna starotestamentowej sagi odczytana w świetle teorii morfologicznej Proppa ukazała jak na razie dwa przebiegi. Przypomnę, że w pierwszym – Saul zrealizował rolę zarezerwowaną dla fałszywego bohatera, który nie sprostał zadaniu i w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił (bohater nie otrzymał magicznej pomocy). Co oznacza, że pierwszy przebieg kończy się negatywnie. Los fałszywego bohatera jest okrutny, bo musi on zostać surowo ukarany, co w przypadku Saula oznacza, jak już wiemy, problematyczną śmierć na wzgórzu Gilboa. Zanim do niej jednak dochodzi, w strukturze mitu pojawia się postać Dawida, co odpowiada rozpoczęciu drugiego przebiegu, który ostatecznie kończy się pozytywnie. Chciałbym jednocześnie zaznaczyć, że Dawid realizuje wszystkie przygotowawcze funkcje aż do XIII, kiedy – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać próbie (zabija Goliata), otrzymuje magiczną pomoc (błogosławieństwo Boże) i, w następnej kolejności, realizuje funkcję XV − zostaje przeniesiony z jednego królestwa do drugiego, co oznacza także przeniesienie bohatera do miejsca, gdzie znajduje się przedmiot jego poszukiwań. W przypadku Dawida funkcja ta jest realizowana przeniesieniem na dwór króla Saula. Król, jak dobrze pamiętamy, zazdrosny o rosnącą popularność Dawida posyła go na bardzo niebezpieczne misje419. W tym miejscu staje się jasne, że Saul przestaje realizować krąg działań bohatera. W drugim przebiegu zaczyna realizować bowiem krąg działań charakterystyczny dla króla/fałszywego bohatera (ojca królewny)420, który jest zazdrosny o Dawida i w związku z tym wrogo do niego nastawiony, co związane jest z zadawaniem mu trudnych zadań421. Powinniśmy pamiętać cały czas o tym, że ród Saula od momentu nieudanej próby zostaje w sadze stopniowo deprecjonowany i sprowadzony ostatecznie do jednej z transformacji postaci antagonisty, czyli złoczyńcy422. 419 420 421 422 1 Sm 18, 7. Dawid po zabiciu Goliata dostał obiecaną córkę króla – Mikal. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–76. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 29. 114 �Stopniowo demonizowany król (realizujący wcześniej krąg działań fałszywego bohatera), którego Bóg opuścił, umiera („samobójstwo” Saula na wzgórzu Gilboa). Dzieje się tak ponieważ: Zawsze istnieje jakiś złoczyńca, jakiś gnębiciel ludu. Był wszechmocny, ale już nie jest. W końcu Bóg go przeklina. Dopada go pomsta wojsk niebieskich 423 . Następnie Dawid zostaje królem Judy. Kolejna funkcja XVI polega na walce bohatera i jego antagonisty. Strukturalnie ujmując tekst biblijny, uważam, że postacią będącą antagonistą Dawida jest syn Saula − Iszbaal424, z którym Dawid przystępuje do bezpośredniej walki. Mimo to Iszbaal nie ginie z rąk Dawida, lecz zostaje zabity przez jego dwóch żołnierzy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że magicznym środkiem, czy raczej realizatorami magicznej pomocy w kontekście całej mito-logicznej sagi o Saulu i Dawidzie, są postacie, które wyręczają Dawida w kolejnych zabójstwach. Dzieje się tak aż do finalnego i najważniejszego mordu rytualnego, w wyniku którego Dawid przygotowuje grunt pod nastanie rządów Salomona rozpoczynającego złoty wiek Izraela. Ludzie – czy jak wolałby Girard – tłum425, staje się „magicznym środkiem” niezbędnym do osiągnięcia celu. Tłum jest bowiem przekonany, że realizuje wolę sacrum. Po śmierci Iszbaala Dawid „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów był z nim”426. W konsekwencji Dawid realizuje funkcję XIX, która oznacza usunięcie początkowego „nieszczęścia” lub „braku”427, co strukturalnie odpowiada sprowadzeniu Arki Przymierza do Jerozolimy. Funkcji XX odpowiada natomiast powrót bohatera, czyli zamieszkanie Dawida w Jerozolimie. Dla wnikliwego czytelnika staje się jasnym, że odtąd Dawid, podobnie jak wcześniej Saul, 423 424 425 426 427 R. Girard, Dawna droga…, s. 31. Przypominam, że jego imię stopniowo deprecjonowane oznacza ostatecznie „mąż wstydu”. R. Girard, Dawna droga…, s. 26. 2 Sm 5, 10. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 52. 115 �zaczyna realizować więcej niż jeden krąg działań. O ile jednak Saul realizował krąg działań bohatera fałszywego i króla, to postać Dawida łączy krąg akcji bohatera i króla. Stąd wynika odmienny los Dawida, który mimo iż dopuszcza się szkaradnego czynu, jakim jest wykorzystanie żony swojego żołnierza a następnie wysłanie go na pewną śmierć428, nie spotyka go los tak okrutny jak Saula. Ważne jest natomiast, że Dawid realizuje funkcję XXI, czyli ściganie bohatera429 i ratunek przed pościgiem (funkcja XXII), co często kończy bajkę. Funkcje te odpowiadają strukturalnie konfliktowi Dawida z jego najstarszym synem Absalomem, który zamordował swojego starszego brata Amnona, a następnie wystąpił w otwartym konflikcie przeciwko swojemu ojcu. Warto przypomnieć, że Absalom także ginie z rąk żołnierzy Dawida. Pamiętajmy jednak cały czas o tym, że bajka może się składać z wielu przebiegów i wszystkie one nie tylko stanowią kontynuację danej bajki430, jak chciał Propp, ale także stanowią one specyficzne powtórzenie, które ma na celu ujawniać ukrytą strukturę mitu. Z tej perspektywy proponuję, żebyśmy przyjrzeli się trzeciemu i ostatniemu istotnemu przebiegowi (czy też powtórzeniu), który w kontekście analizy strukturalnej całej sagi miał charakter demaskatorski i ujawniał rytualny charakter mordu kończącego kryzys. Strukturalnie pokrywa się on także z drugą, przebłagalną ofiarą złożoną z kozła. Przypomnijmy, że Dawid stanął po raz kolejny przed trudnym zadaniem, realizując tym samym funkcję XXV. Propp podkreślał, że ta funkcja jest jednym z najbardziej lubianych przez odbiorców elementów bajki431. W sadze trudne zadanie związane było z przezwyciężeniem trwającego trzy lata głodu, który zapanował w całym Izraelu432. Co ciekawe, wśród 12 przykładowych realizacji tej funkcji wymienia jedną łudząco pokrywającą się z paradygma428 429 430 431 432 2 Sm 11, 3; 2 Sm 11, 1–26. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 54. Tamże, s. 56. Tamże, s. 58. 2 Sm 21, 1. 116 �tyczną realizacją starotestamentowej sagi. Chodzi tutaj o dokonywanie wyboru, co oznaczało wskazanie poszukiwanej osoby spośród dwunastu takich samych dziewczynek i takich samych chłopców433. W przypadku mitu biblijnego chodziło oczywiście o selekcję siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Nie ma sensu powtarzać raz jeszcze dokładnej realizacji paradygmatycznej odpowiadającej kontekstowi starotestamentowej sagi, dlatego posłużę się jedynie kolejnymi funkcjami. Prawidłowe wykonanie zadania przez Dawida (oznaczające u Proppa funkcję XXVI) wiązało się z rozpoznaniem bohatera (funkcja XXVII), w konsekwencji fałszywy bohater lub antagonista zostaje zdemaskowany (funkcja XXVIII). Następnie bohater przybiera nową postać, co także oznaczać może budowanie cudownego pałacu (domu dla Arki Przymierza) – realizacja funkcji XXIX. Ostatecznie, jak już wspomniałem wcześniej, bohater zawiera małżeństwo/ zostaje królem, co oznacza wesele (funkcja XXXI)434. W przypadku biblijnej sagi oznacza to ostateczne umocnienie na tronie królewskim rodu Dawida i zapowiedź nastania okresu złotego wieku Izraela symbolicznie odpowiadającemu rządom jego syna Salomona. Uważnemu czytelnikowi, który nie zniechęcił się powyższą analizą, z pewnością nie umknął fakt, że starotestamentowa saga odczytana w kategoriach teorii morfologicznej Proppa odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej! Czy to oznacza, że mamy do czynienia z uniwersalnym modelem ujawniającym strukturę obrzędu przejścia? Moim zdaniem, tak może być. Jeśli bowiem dostrzeżemy zbieżność trzech wymienionych przebiegów składających się na interesujący mnie mit z trzema fazami obrzędu przejścia: rytuałowi wyłączenia, rytuałowi liminalnemu oraz rytuałowi włączenia – wtedy łatwiej dostrzeżemy, że już układ funkcji jest specyficznego rodzaju scenariuszem. Pierwszy przebieg odpowiada bowiem strukturalnie losowi fałszywego bohatera, który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/ 433 434 W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 59. Tamże, s. 61–62. 117 �zakaz, za co spotyka go kara, drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera, trzeci i ostatni odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla sprowadzonych do roli antagonistów, dzięki czemu niweluje „brak” i doprowadza ostatecznie do nastania złotego wieku. Dla ułatwienia sporządziłem poniższy schemat, który obrazuje tą strukturę: I PRZEBIEG II PRZEBIEG III PRZEBIEG RYTUAŁ WYŁĄCZENIA BRAK RYTUAŁ WŁĄCZENIA RYTUAŁ LIMINALNY NADMIAR Schemat 2. Schemat strukturalny starotestamentowej sagi odpowiadający trzem przebiegom bajki magicznej. Opis schematu: I) przebieg odpowiada losowi fałszywego bohatera, II) przebieg relacji fałszywego bohatera/króla i bohatera, III) przebieg odpowiada natomiast relacji bohatera/króla i przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla. W tym miejscu warto przejść do inspirujących i uzupełniających analiz Algirdasa Juliena Greimasa, jednego z najbardziej znaczących reprezentantów współczesnej semiotyki 435 , który podjął bardzo ciekawą próbę syntezy „syntagmatyki” Proppa i „paradygmatyki” Lévi-Straussa. Badania Greimasa wpisują się dzisiaj w nurt gramatyki narracyjnej i neostrukturalizmu zwanego także strukturalizmem „antyhumanistycznym”, któ435 A. Grzegorczyk, Rekonstrukcja mitu w semiotyce A. J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, E. Leach (red.), Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 99. 118 �rego wyraźną cechą jest dążenie do scjentystycznej epistemologii pozbawionej antropologicznego punktu widzenia. Dla mnie Greimas jest ważny przede wszystkim jako mistrz mitologicznej komparatystyki oraz wytrwały poszukiwacz uniwersaliów kulturowych 436 . Greimas w swoich badaniach starał się osiągnąć z jednej strony specyficznie rozumiany przez siebie, wcześniej postulowany przez Lévi-Straussa, poziom mitologii powszechnej 437, z drugiej – starał się wdrożyć projekt polityczny, jakim było zrekonstruowanie mitologii litewskiej z fragmentów bajek i mitów uznanych przez badacza za kanoniczne 438 dla kultury litewskiej. Zatem analizy Greimasa zaprowadziły go do miejsca, w którym zrekonstruowana mitologia litewska stała się modelem „dla”439 – używając słów Geertza – współcześnie ciągle żywotnego dyskursu tożsamości narodowej na Litwie. Zanim jednak Greimas osiągnął ten poziom, jeszcze raz przypomnę: (...) w swojej analizie bajki brał za podstawę Proppa, „poprawiając” go za pomocą teorii Lévi-Straussa, a w analizie mitu – odwrotnie – wychodził od Lévi-Straussa, uzupełniając go Proppem 440 . Moim celem nie będzie przy tej okazji szczegółowe zrekonstruowanie wszystkich ustaleń tego bardzo inspirującego semiotyka, ani tym bardziej przywołanie zaproponowanego przez niego bardzo rozbudowanego i szczegółowego słownika, który może być rozwijany w zasadzie bez końca441. To, co mnie jednak szczególnie interesuje, związane jest ze wskazaniem przez Greimasa mechanizmu zmiany ról tej samej postaci. W związku z tym francuski semiotyk litewskiego pochodzenia rozwijający ustalenia Proppa postulował, 436 437 438 439 440 441 K. Rosner, Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] A. Grzegorczyk, Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997, s. 57. C. Lévi-Strauss, Opowieść o rysiu, Łódź 1994. A.J. Greimas, O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. C. Geertz, Interpretacja kultur, Kraków 2005, s. 115–117. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 174. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 94. 119 �aby postacie, takie jak: osoba posyłająca bohatera i ojca królewny połączyć w jedną postać i określić ją mianem nadawcy. Postać magicznego pomocnika i darczyńcy włączyć z kolei w postać pomocnika. Trzecia postać odbiorcy i podmiotu powinna, według niego, łączyć się natomiast z bohaterem. W tym układzie królewna jest, zdaniem Greimasa, przedmiotem442. Uważam, że doceniając ten redukcjonistyczny sposób myślenia, należy pozostać sceptycznymw wobec tak sztywnej metody łączenia postaci, bowiem jak sam Greimas szczerze przyznawał: Możliwości popełnienia pomyłki kryją się na każdym zakręcie tekstu, a granica pomiędzy intuicją a „wyobraźnią” nigdy nie jest oczy wista. Jedynie porównanie tekstu z innymi tekstami, podobieństwa i różnice oraz jego wewnętrzna spójność gwarantują „mityczną prawdę”443 . Poza tym Greimas bazował na funkcjach i postaciach Proppa, które traktował jak wyjściowe dane, w oderwaniu od kontekstu folklorystycznego, historycznego i, co dla mnie niezwykle istotne, społecznego w ujęciu procesualnym, co powodowało, że jego analizy opierały się – co zapożyczył z kolei od Lévi-Straussa – na kulturowo-etnograficznych kodach (seksualnym, pokarmowym, naturalnym). Musimy pamiętać o tych wszystkich uwagach, ponieważ wspomniany mechanizm łączenia i redukcji postaci pozwala nam wyjaśnić możliwość odgrywania przez Saula trzech wspomnianych ról, a przez Dawida dwóch, co z kolei ściśle determinuje selekcję ofiarniczą osób ze stopniowo degradowanego i, co dla nas nie może być żadnym zaskoczeniem, ostatecznie zantagonizowanego rodu Saula. 442 443 A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 133–167. [Za:] M. Zowczak, O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, O bogach i ludziach…, s. 18. 120 �Kolejną inspiracją płynącą z analiz Greimasa jest zwrócenie uwagi na to, że istotą mitu jest naruszenie umowy (co prowadzi do nieszczęść) oraz jej odnowienie 444 , na co jasno wskazują mity445 , w tym także ten, który – w kontekście prowadzonego tutaj śledztwa – szczególnie mnie interesuje. Ten istotny element naruszenia i odnowy umowy ukrywają z kolei analizy morfologiczne bajki magicznej. Co wydaje mi się równie ważne w kontekście prowadzonej tutaj analizy, Greimas powiązał syntagmatycznie początek bajki z negatywną serią podwójnych funkcji, czyli nagromadzenia nieszczęść i alienacji bohatera z pozytywną serią związaną z jej zakończeniem, czyli usunięciem nieszczęścia i nagrodzeniem bohatera. Owa syntagma kontraktowa odpowiadała budowie kwadratu semiotycznego, który – zdaniem twórcy gramatyki narracyjnej – jest konstruktem czysto logicznym, leżącym u podstaw szeregu dwóch innych syntagm narracyjnych (performatywnej – odpowiadającej próbom bohatera oraz dysjunkcyjnej – odpowiadającej przemieszczeniom bohatera). Wszystkie trzy syntagmy odpowiadają strukturze głębokiej, która determinuje działania konkretnych aktorów – realizatorów funkcji. W rezultacie połączenia owych syntagm powstaje, zdaniem Greimasa, wspólna narracja 446 . Wszelkie próby bohatera w narracji bajki magicznej są, zdaniem badacza, środkiem rozwiązywania konf liktowych stosunków przez transformację sytuacji negatywnej w pozytywną. Greimas wprowadził przy tym hierarchię tych prób, które co prawda dostrzeżone zostały w bajkach magicznych dzięki analizie morfologicznej Proppa, natomiast nie są bezpośrednio dostrzegalne dzięki analizie strukturalnej mitów. Zatem wspomniane próby są odpowiednio: próbą kwalifikująca, zasadniczą i gloryfikującą 447. Jeśli pomy444 445 446 447 A.J. Greimas, Porównawcza nauka o micie, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 119–132. E. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 118–120. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 90. A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego…, s. 144–154. 121 �ślimy w tym kontekście o trzech interesujących mnie przebiegach bajki w kategoriach trójfazowego schematu obrzędu przejścia, na który składają się rytuał separacji, liminalny i włączenia, wtedy łatwiej nam będzie zrozumieć związek wymienionych prób z punktami kulminacyjnymi odpowiadającymi trzem fazom rytuału przejścia. W tym kontekście odpowiednio próba kwalifikująca związana jest z losowaniem, które strukturalnie pokrywa się z losowaniem kozła ofiarnego. Druga, zasadnicza, przed którą staje Saul, faktycznie dyskwalifikuje tę postać i czyni ją bohaterem fałszywym. W konsekwencji Saul nie dochodzi do próby gloryfikującej, stając się jednocześnie bohaterem fałszywym/królem/antagonistą. Dzieje się jednak coś jeszcze − przedstawiciele jego rodu biorą udział w próbie gloryfikującej jako symboliczne ofiary/antagoniści, strukturalnie odpowiadający kozłowi ofiarnemu przeznaczonemu Bogu. W przypadku Dawida próba zasadnicza, której jego postać sprostała, otwiera drogę do ostatniej – gloryfikującej, w której bierze udział jako bohater/ofiarnik. W ten sposób Dawidowi/bohaterowi/ofiarnikowi udaje się zażegnać kryzys, składając w rytualnej ofierze symbolicznych zdeprecjonowanych przedstawicieli pierwszego porządku należących do rodu Saula/fałszywego bohatera/króla/ antagonisty. Bajka magiczna, w ujęciu Greimasa, sama w sobie ma charakter mediacyjny448 − jest kodem, czy też specyficznym komunikatem 449, którego znajomość umożliwia generowanie kolejnych opowieści mitycznych 450 . Postępując w ten sposób, można zatem odkryć strukturalnie głębinowe treści, które generują diachroniczne wielości na poziomie dyskursów451, jak także umożliwiają odkrycie ogólnych zasad analizy dowolnych wątków 448 449 450 451 E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 177. E.W. Rothenbuhler, dz. cyt., s. 73–92. M. Zowczak, dz. cyt., s. 9. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 178. 122 �narracyjnych 452 . Innymi słowy, Greimas pokazał, że można przetworzyć „inwentarz elementów” narracji Proppa, uzupełniając go o wnioski płynące z analizy strukturalnej mitu, co umożliwi stworzenie dowolnego „systemu wtórnego”, który odpowiada temu, co dziś określamy dyskursem 453 . 452 453 C. Bremond, Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4, s. 285–291. A. Grzegorczyk, Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992, s. 75. 123 ��Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności Uważam, że jest to najlepszy moment do tego, aby wzbogacić dotychczasowe analizy o wybrane kwestie, które twórczo rozwinęli tacy antropolodzy, jak Victor Turner i Marshall Sahlins. Na potrzeby prowadzonego tutaj śledztwa postanowiłem zacząć od ustaleń brytyjskiego antropologa, uzupełniając je o perspektywę analiz Sahlinsa. W rozdziale pierwszym jedynie zasygnalizowałem, że w analizach strukturalnych Biblii Edmund Leach wskazywał na związek struktury tekstu biblijnego z ustaleniami Turnera dotyczącymi sfery liminalnej (betwixt and between) 454 . Postępując w ten sposób, Leach postulował, aby szukać ściślejszych związków między strukturą tekstów sakralnych a konf liktami społecznymi ujętymi w rytualny kontekst procesów społecznych 455 . Rozwijając ten bardzo ważny wątek, stworzymy warunki do zastosowania statycznego modelu strukturalnego w ujęciu procesualnym. Turner jest niezwykle inspirującym badaczem, który mimo że nie stworzył spójnego systemu teoretycznego na miarę prób Lévi-Straussa czy Girarda i tak odcisnął ogromne piętno na badaczach zajmujących się problematyką dynamiki społecznej, konf liktów społecznych oraz ich związku z gatunkami performatywnymi, takimi jak: teatr, rytuał, film, poezja, proza czy karnawał. Przez jednych był określany mianem strukturalisty456 , przez innych jako przedstawiciel antropologii symbolicznej 457, 454 455 456 457 E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 4–42. H. Czerwińska-Burszta, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud”, t. 70, 1986, s. 51–65. J. Drozdowicz, Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009, s. 151–178. �procesualnego symbolizmu 458 , twórca antropologii widowisk459, prekursor antropologii doświadczenia 460 , antropologii politycznej 461, był uznawany za jednego z ojców-założycieli nowej dyscypliny kulturoznawczej nazwanej ritual studies, co – jak dowodzi Mathieu Def lem 462 – w żaden sposób nie wyczerpuje licznych prób sklasyfikowania dorobku intelektualnego szkockiego antropologa. Turner nie ukrywał, że ogromny wpływ na wypracowanie jego podejścia do zmian społecznych miało przypadkowe odkrycie znanej koncepcji obrzędu przejścia wypracowanej przez – przywoływanego już w pracy – Arnolda van Gennepa. Brytyjski badacz dostrzegł w koncepcji francuskiego folklorysty strukturalny klucz do swoich dotychczasowych ustaleń dotyczących większości rytuałów, które badał wcześniej w małym południowoafrykańskim plemieniu Ndembu 463 . W efekcie ponownego „odkrycia” i uznania koncepcji struktury obrzędu przejścia napisał książkę pt. Proces rytualny: struktura i antystruktura 464 , która stała się niemal od razu, z jednej strony manifestem jego antropologii procesualnej, z drugiej podsumowaniem badań Turnera na temat związku między działaniami obrzędowymi a przemianami struktury społecznej 465 . W tej bardzo ważnej książce Turner dowodził, że wszelka dynamika społeczna odbywa się dzięki specyficznej umiejętności przechodzenia społeczeństw jak i jednostek ze struktury do struktury poprzez antystrukturę, 458 459 460 461 462 463 464 465 M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002, s. 188–199. L. Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk, Warszawa 2005, s. 9–32, J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl…, s. 11–35. V. Turner, E.M. Bruner (red.), Antropologia doświadczenia, Kraków 2011. T. C. Lewellen, dz. cyt. M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia…, s. 199. V. Turner, Las symboli: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. Tenże, Proces rytualny… A. Szyjewski, Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] V. Turner, Las symboli…, s. XII. 126 �która odpowiada specyficznym relacjom ludzkim zwanym communitas. U van Gennepa owo przejście odpowiadało rytualnemu wyjściu osoby lub grupy ze sfery profanum (rytuały wyłączenia) przez sferę sacrum (rytuały liminalne, sfera najintensywniejszego oddziaływania sacrum, stan communitas), by następnie odmieniona osoba lub grupa (po zmianie statusu społecznego) mogła zostać ponownie włączona (rytuały włączenia) do sfery profanum. Zatem sfera profanum u francuskiego folklorysty odpowiada strukturze w ujęciu Turnera – czyli społeczeństwu rozumianemu jako system zróżnicowanych, zhierarchizowanych i zinstytucjonalizowanych pozycji, ról oraz statusów – innymi słowy ten model charakteryzuje „normalne”, codzienne sposoby w jakich funkcjonuje społeczeństwo. Communitas odpowiada zatem sferze intensywnego oddziaływania sacrum, sferze liminalnej, w której społeczeństwo jawi się jako niezróżnicowana i nieustrukturyzowana wspólnota, gdzie ma miejsce całkowite zrównanie jednostek podporządkowanych jedynie władzy rytualnej. Różnicę między właściwościami charakterystycznymi dla liminalności a systemem hierarchicznym odpowiadającym strukturze można wyrazić, za przykładem Lévi-Straussa, w formie wybranych przeze mnie binarnych opozycji 466 ujętych w poniższej tabeli: 466 communitas struktura przejście stan całość częściowość homogeniczność heterogeniczność równość nierówność anonimowość system nazewnictwa brak statusu społecznego status społeczny brak rangi zróżnicowanie rang V. Turner, Proces rytualny…, s. 124–125. 127 �brak samolubstwa samolubstwo całkowite posłuszeństwo posłuszeństwo tylko dla starszych rangą świętość laickość wiedza święta wiedza techniczna ciągłe odnoszenie się do mocy mistycznych okresowe odnoszenie się do mocy mistycznych prostota złożoność akceptacja bólu i cierpienia unikanie bólu i cierpienia Zdaniem Turnera każde ludzkie społeczeństwo jest zatem procesem dialektycznym nieustannie następujących po sobie faz struktury i antystruktury. W każdym społeczeństwie, w różnych okresach, jeden albo drugi z tych „nieśmiertelnych antagonistów” jest zawsze górą467. Niezwykle ważne jest uświadomienie sobie, że – zdaniem Turnera – żadne społeczeństwo nie może funkcjonować bez tej specyficznej dialektyki468, którą badacz określił na łamach swojej książki właśnie mianem procesu rytualnego: Zachodzi tutaj proces dialektyczny, ponieważ bezpośredniość communitas pozwala na pośredniość struktury, gdy tymczasem w obrzędach przejścia ludzie są uwalniani od struktury i kierowani do communitas tylko po to, by powrócić do struktury odrodzonej i wzmocnionej przez ich doświadczenie communitas469. Warto zaznaczyć, że autor Procesu rytualnego zwrócił szczególną uwagę na fazę środkową w strukturze obrzędu przejścia van Gennepa (fazę liminalną), uznając ją za najważniejszą w tej dynamice. Taką decyzję zdeterminowały jego wnioski płynące z obserwacji i analiz symbolicznych działań uczestników w rytuałach Ndembu i, jak pisał, rozciągnięcie pojęcia liminalności 467 468 469 Tamże, s. 144. Tamże, s. 141. Tamże. 128 �do wszelkich stanów poza codziennym życiem 470 . Taka postawa pozwoliła mu na analizowanie i porównywanie zjawisk społecznych pochodzących z zupełnie innych kontekstów społeczno-kulturowych 471, które strukturalnie przebiegały w ten sam sposób. Każdy z tych przypadków ujawniał na swój sposób, że właśnie „ta faza przejścia jest najbliższa kontaktowi z boskimi albo nadludzkimi istotami lub mocami”472 . Innymi słowy to właśnie liminalność ujawnia, że: (...) marginalność, strukturalna podrzędność są warunkami, w których często powstają mity, symbole, rytuały, systemy filozoficzne i dzieła sztuki. Te formy kulturowe zaopatrują ludzi w zestaw wzorców czy modeli będących na pewnym poziomie okresowymi reklasyfikacjami rzeczywistości i stosunku człowieka do społeczeństwa, przyrody i kultury. Są jednak czymś więcej niż klasyfikacjami, ponieważ prowokują ludzi do działania i myślenia. Każdy z tych wytworów ma wielogłosowy charakter oraz wiele znaczeń i jest zdolny do poruszenia ludzi jednocześnie na wielu poziomach 473. Badacz dynamiki procesów rytualnych podkreślał, że w fazie liminalnej obrzędu przejścia, czyli w fazie, kiedy objawia się communitas, ujawniają się także główne wartości kultury. To w konsekwencji prowadzi do tego, że: (...) stosunki społeczne ulegają uproszczeniu, a mit i rytuał rozwinięciu. Można bez trudu zrozumieć, dlaczego tak jest: jeżeli liminalność traktujemy jako czas i miejsce wycofania się z normalnych form działania społecznego, to czas ten można postrzegać jako potencjalnie okres analizowania głównych wartości i pewników kultury, w której liminalność ta występuje 474. I w innym miejscu uzupełnia tę myśl: 470 471 472 473 474 Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 40. Tenże, Proces rytualny…, s. 138. Tenże, Liminalność i communitas, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004, s. 241. Tenże, Proces rytualny…, s. 140–141. Tamże, s. 168. 129 �Communitas ma tendencję do generowania metafor i symboli, które później są transformowane w zespoły kulturowych wartości; symbole nabierają „społeczno-strukturalnych” właściwości w otoczeniu uwarunkowań ekonomicznych i polityczno-prawnych. Ale te kulturowe i społeczno-strukturalne ramy są interpretowane i nakładane przez konkretne indywidua dążące do realizacji własnych celów, ideałów, miłości, nienawiści, władzy475. Co ciekawe, brytyjski antropolog dostrzegał i rozróżniał dwa główne typy rytuałów przejścia ze struktury do struktury poprzez stan communitas, dzieląc je odpowiednio na obrzędy podwyższenia statusu (gdy jednostka przechodzi z niższej pozycji do wyższej, podczas narodzin, wchodzenia w dojrzałość, małżeństwa czy przy wprowadzeniu jednostki w obowiązki) oraz rytuały odwrócenia statusu. Ze względu na tematykę pracy swoją uwagę badawczą skieruję w stronę zbiorowych rytuałów odwrócenia statusu, które towarzyszą zmianom społecznym. Ten specyficzny rodzaj rytuałów Turner uważał za zdolny do przywrócenia prawidłowej wzajemnej relacji pomiędzy strukturą a communitas w okresach spowodowanych katastrofami pojmowanymi przede wszystkim jako skutki ciężkich przewinień społecznych476, wtedy gdy wybucha wojna, w której bierze udział cała społeczność, a także w celu odwrócenia skutków głodu, suszy lub plagi477. Niezwykle istotne jest to, że Turner rozwijając analizy formalne obrzędu przejścia van Gennepa, widział ogromną potrzebę wzbogacenia ich o badania dotyczące symboli używanych w konkretnych kontekstach procesów rytualnych478. Postępując w ten sposób, wpisał swój projekt badawczy w kontekst symbologii komparatywnej479. Brytyjski badacz uznawał bowiem rytuały za dynamiczne układy znaczących symboli. 475 476 477 478 479 Tenże, Od liminalności do liminoidalności w zabawie, przepływie i rytuale, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 79. Tenże, Proces rytualny…, s. 176–177. Tamże, s. 170. Tenże, Badania nad symbolami, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 29. 130 �Symbole są także mocno związane ze zmianą społeczną – są kojarzone z indywidualnymi i zbiorowymi interesami, celami, znaczeniami, aspiracjami, ideałami – o których dowiadujemy się wprost lub wnioskujemy z obserwacji zachowania. Z tych powodów struktura i właściwości symboli rytualnych mają charakter dynamiczny, przynajmniej w obrębie danego kontekstu działania480. Według Turnera symbolem może być przedmiot, działanie, relacja społeczna, zdarzenie, gest, fragment przestrzeni, który jest arbitralnie uznawany za odwzorowujący lub przywodzący na myśl inny przedmiot, działanie, ideę itp481: Symbole wykazują właściwości kondensacji, jednoczenia odrębnych odnośników, a zarazem polaryzację znaczenia. Pojedynczy symbol reprezentuje wiele rzeczy jednocześnie. Nie wszystkie odnośniki są tego samego rzędu logicznego, niektóre zostają zaczerpnięte z wielu dziedzin doświadczenia społecznego i sfery sądów etycznych482. Wieloznaczność symboli jest w ujęciu tego uczonego sprawą kluczową, bowiem pozwala jednostkom i grupom wybierać w trakcie rytuału różne ich znaczenia, pozostając jednocześnie zjednoczonym wokół wspólnego symbolu. Symbole są zatem nie tylko wieloznaczne, ale dzięki temu podatne na manipulację. Symbole są także z jednej strony inicjatorem, a z drugiej rezultatem procesów rytualnych i dlatego zawierają w sobie jego właściwości483. Symbole, zarówno ich zmysłowe środki wyrazu (znaczące), jak i zbiory znaczeń (znaczone) są zanurzone w przebogatym świecie żyjących, świadomych, posiadających emocje i wolną wolę istot, które wykorzystują je nie tylko do wprowadzenia porządku w uniwersum, ale także do zakwestionowania społecznych prawideł – jedno i drugie dzieje się poprzez ich rozszerzenie lub redukcję – a tym samym do podważenia 480 481 482 483 Tamże, s. 32. Tenże, Las symboli…, s. 27. Tenże, Proces rytualny…, s. 82. Tamże. 131 �dotychczasowych aksjomatów, które zaczęły krępować rozumienie i manipulowanie współczesnymi wydarzeniami484. W tym kontekście Turnera interesowało jednak to, kto manipuluje symbolami, w jakim celu i na czym polega skuteczność symboliczna – czyli uczynienie z nich bodźca do działań. W tym sensie proponował, aby antropolodzy przyglądali się uważnie symbolom w działaniu, a zatem ich „odrywaniu się” od abstrakcyjnych systemów symbolicznych, w które były włączone i obserwowaniu kontekstów „wczepiania się” w nowe, powstające ad hoc kombinacje symboli służących, jak sam pisał: (...) konstytuowaniu, legitymizacji lub podważeniu programów i obowiązujących scenariuszy działań zbiorowych485. W kontekście prowadzonego tutaj śledztwa szczególnie interesować mnie będzie to, jak symbole „odrywają się” od abstrakcyjnego scenariusza mitologicznego uszczegółowionego o wnioski płynące z analizy morfologicznej bajki magicznej według Proppa. Następnie prześledzę proces ich „wczepiania się” w konkretne działania społeczne rozgrzewające do granic widzialności – używając metafory Turnera – interesujący mnie mechanizm rytualny. Tym samym w analizach konkretnych działań społecznych ujętych w kontekst procesualny będę traktował symbole niczym: (...) dynamiczny system złożony z elementów znaczących i znaczonych oraz zmiennych sposobów nadawania znaczeń, działający w określonym czasowo procesie społeczno-kulturowym486. Innymi słowy, za sugestią brytyjskiego antropologa będę się starał traktować rytuały: 484 485 486 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 33–34. Tenże, Badania nad symbolami…, s. 93. Tamże. 132 �(...) jako rozpoznawalne fazy w procesie społecznym, za pomocą których grupy społeczne dostosowują się do wewnętrznych zmian (wywołanych osobistymi czy frakcyjnymi walkami i konfliktami norm lub też innowacjami technicznymi, organizacyjnymi itd.) i adaptują się do środowiska zewnętrznego (społecznego i kulturowego, a także fizycznego i biotycznego). Z tego punktu widzenia symbol rytualny staje się elementem w działaniu społecznym, pozytywną siłą na tym polu wydarzeń487. Turner konsekwentnie rozwijając swój projekt procesualnej dialektyki, skoncentrował się na badaniu gier społecznych. W jego ujęciu oznaczają one: konf likty między paradygmatami, które ujawniają się w publicznych epizodach wybuchowego rozładowania napięcia 488 . Paradygmaty oznaczają dla Turnera zbiory zasad rywalizujących ze sobą grup. Zasady te stopniowo ulegają przekształceniu w metafory i symbole, mające moc mobilizowania sił politycznych, antagonizując w ten sposób rywalizujące grupy tworzące społeczeństwo. Tak zmobilizowani aktorzy społeczni doprowadzają z kolei do próby sił między wpływowymi nosicielami paradygmatów, zmieniając w ten sposób układ sił, w ramach którego funkcjonują owe jednostki. Zatem gry społeczne są dla Turnera procesami kontestacji rywalizujących ze sobą paradygmatów, które ujawniają sprzeczne interesy i postawy istniejące w każdym społeczeństwie bez względu na jego wielkość i złożoność. Co ciekawe Turner porównując wiele gier tego typu, które pochodziły z zupełnie różnych kontekstów społeczno-kulturowych i historycznych, dostrzegł, że wszystkie one mają „w znacznym stopniu taką samą strukturę czasową i procesualną”489, jaką odkrył u ludu Ndembu. Nieważne przy tym było to, czy chodzi o sprawę Dreyfusa, aferę 487 488 489 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 32. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. 133 �Watergate 490 , konf likt Tomasza Becketa z Henrykiem II491, powstanie księdza Hidalgo 492 czy też pielgrzymki do miejsc świętych 493 . Wszystkie one oglądane z meta-poziomu, niczym film, zdradzają istnienie struktury, którą dostrzec i wyróżnić potrafi retrospektywny obserwator494 . Odkrycie owej struktury w interesujących go grach społecznych umożliwiło mu wyróżnienie tzw. „procesjonalnej formy” gry. Warto podkreślić, że Turner myślał w tym kontekście o „temporalnej strukturze”495 , która oznacza czasowe następstwo zdarzeń układających się w cztery główne fazy działania publicznego dostępnego obserwacji i analizie. W ten oto sposób, zdaniem Turnera, „struktura fazowa gier społecznych” jest formą odgrywanych modeli i metafor, które istnieją w umysłach aktorów. Cztery wspomniane fazy gry społecznej przedstawiają się następująco: 1. Naruszenie ładu poprzez symboliczne jego zanegowanie. 2. Następną fazą jest kryzys, który pojawia się w następstwie naruszenia zwykłych stosunków społecznych. 3. Działania przywracające równowagę. 4. Reintegracja lub schizma 496 . Inaczej rzecz ujmując: W najprostszym ujęciu model gry obejmuje cztery sceny i zaczyna się od naruszenia jakichś relacji, uważanych za kluczowe w grupie odniesienia – która nie tylko tworzy scenerię, lecz również wyznacza wiele celów gry – by następnie przejść przez fazę szybko narastającej sytuacji kryzysowej ku 490 491 492 493 494 495 496 Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. Tenże, Dramaty społeczne a brazylijska umbanda, [w:] Tenże, Antropologia widowiska, Warszawa 2008, s. 49–110. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne: Tomasz Becket na radzie w Northampton, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 47–80. Tenże, Hidalgo: Historia jako gra społeczna, [w:] Tamże, s. 81–128. Tenże, Pielgrzymki jako procesy społeczne, [w:] Tamże, s. 139–194, V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27–31, (podkreślenia Ł.P.M.). 134 �wyraźnemu dychotomicznemu podziałowi grupy, a następnie zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie. Ostatnim stadium jest albo publiczne i symboliczne zamanifestowanie pojednania albo nieunikniona schizma. Sygnałem pierwszego stadium jest często otwarte, publiczne naruszenie jakiejś normy lub zasady rządzącej kluczową relacją, która została przeobrażona z przyjaznej w opozycyjną497. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten model gry pokrywa się ze schematem starotestamentowej sagi i, jak wiemy, z trzema przebiegami charakterystycznymi dla budowy bajki magicznej. Chciałbym jednak w tym miejscu skoncentrować się na przejściu od struktury przez antystrukturę, do struktury uwzględniając w schemacie rytualnym cztery fazy charakterystyczne dla gry społecznej: SFERA LIMINALNOŚCI II STRUKTURA III ANTYSTRUKTURA STAN COMMUNITAS I IV STRUKTURA Schemat 3. Proces rytualny odpowiadający czterem fazom gry społecznej. Opis schematu: I ) naruszenie ładu, II) kryzys, III) działania przywracające równowagę, IV ) reintegracja lub schizma. Autor Gier społecznych dostrzegał nie tylko ścisły związek między grami społecznymi a rytuałami, ale także z przedstawieniami teatralnymi. Ta specyficzna relacja wynika z tego, że podobnie w sztuce 497 Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63–64. 135 �teatralnej jak i podczas rytuału, a co za tym idzie w każdej fazie gry społecznej dochodzi, jego zdaniem, do publicznego wyeksponowania zbiorowego doświadczenia498. Chodzi o ucieleśnianie „atemporalnych struktur” istniejących „w głowach” tubylców (zestawy idei, wyobrażeń, pojęć, schematów fabularnych), które są choćby częściowymi modelami dla „temporalnych struktur” – czyli pragmatycznymi realizacjami owych gier. Zdaniem Turnera teatr wywodzi się z trzeciej fazy gier (działań przywracających równowagę), z jednej strony ujawniając elementy procesu społecznego, z drugiej nadając znaczenia wydarzeniom oraz będąc ich uważnym metakomentarzem: Teatr wywodzi się z trzeciej fazy dramatu społecznego, fazy, która w swej istocie jest próbą nadania znaczenia wydarzeniom „dramatu społecznego” w procesie nazwanym przez Richarda Schechnera „przywracaniem przeszłości”. Teatr w rzeczy samej jest wyolbrzymieniem, hipertrofią procesu sądowego i rytualnego; nie jest natomiast prostym powieleniem „naturalnego” wzorca dramatu społecznego. Jest więc w teatrze coś ze śledztwa, coś z sądzenia, coś z karania, ale także coś z praktyk religijnych499. W ten oto sposób teatr oraz inne gatunki performatywne charakterystyczne dla naszego typu społeczeństwa są ściśle związane z grami społecznymi stymulując się wzajemnie. Dostrzeżenie tego sprzężenia zwrotnego skłoniło antropologa do zwrócenia większej uwagi na teatralny charakter tego typu działań społecznych, który najlepiej wyraża, jego zdaniem, termin – dramat społeczny. Mechanizm tej wzajemnej stymulacji bardzo czytelnie obrazuje położona na boku ósemka zapożyczona od Richarda Schechnera500, lecz szczegółowo opisana przez Turnera: 498 499 500 J. Drozdowicz, dz. cyt., s. 157. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 14. R. Schechner, Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006, s. 96, V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 118. 136 �Schemat 4. Pętla dodatniego sprzężenia zwrotnego pomiędzy dramatem społecznym a performansami estetycznymi wg. Richarda Schechnera: Dwa półkola ponad horyzontalną linią podziału reprezentują jawny i widoczny obszar życia publicznego, półkola poniżej to rzeczywistość utajona, ukryta, możliwe nawet, że nieświadoma. Lewa pętla wyraża dramat społeczny, s k ł a d a j ą c y się z czterech faz: naruszenia ładu, kryzysu, przywrócenia równowagi i pozytywnego lub negatywnego rozwiązania. Prawa pętla reprezentuje jakiś gatunek przedstawienia kulturowego – dla naszych celów przyjmijmy, że jest to dramat sceniczny. Zauważmy, że jawny dramat społeczny zasila utajony obszar dramatu scenicznego; jego specyficzna forma w danej kulturze, w danym miejscu i czasie, nieświadomie lub może przed-świadomie wpływa nie tylko na formę, ale także na treść dramatu scenicznego, dla którego stanowi aktywne, „magiczne” lustro. Dramat sceniczny jest czymś więcej niż rozrywką, choć rozrywka zawsze jest jednym z jego istotnych wymiarów, jest metakomentarzem, umyślnym lub nieumyślnym, explicite lub implicite, do głównych dramatów społecznych danej epoki (wojen, rewolucji, skandali, zmian instytucjonalnych). Ale to nie wszystko: Jego przesłanie i retoryka stanowią pożywkę dla utajonej struktury procesualnej dramatu społecznego, co wyjaśnia jego podatność na rytualizację. Życie samo w sobie staje się lustrem dla sztuki, żywi ludzie odgrywają swoje życie, dramat sceniczny wyposaża protagonistów dramatu społecznego, owego „dramatu życia”, w najistotniejsze opinie, wyobrażenia, tropy i perspektywy ideologiczne501. Ten niezwykle inspirujący związek między grami społecznymi, procesami rytualnymi a gatunkami performatywnymi ujętymi w ramy dramatu społecznego stanowi także ciekawe uzupełnienie teorii Girarda. Warto przypomnieć, że francuski myśliciel również dostrzegał ścisły związek przedstawień teatralnych, które – jego 501 V. Turner, Przedstawienie w życiu codziennym, życie codzienne w przedstawieniu, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 179, (podkreślenia Ł.P.M.). 137 �zdaniem – wyrastają z kolektywnej przemocy i stanowią rodzaj obrzędów502 gwarantujących rytualne oczyszczenie wspólnoty, z tą jednak istotną różnicą, że są one jeszcze bardziej oczyszczone z przemocy niż ofiary rzeczywistych zbrodni rytualnych: (...) lecz bogatszych pod względem kulturowym, ponieważ zawsze – przynajmniej bezpośrednio – są to medytacje nad początkami tego, co religijne, i nad początkami kultury w jej całokształcie, nad potencjalnymi źródłami wiedzy. Turnerowski dramat społeczny, tak samo jak kryzys ofiarniczy u Girarda, stanowi uniwersalny sposób rozwiązywania sytuacji konfliktowych i w dużym stopniu się z nim pokrywa: Cóż, zatem życie społeczne, nawet w swoich pozornie najspokojniejszych chwilach, jest brzemienne w dramaty społeczne. Jakby każdy z nas przechowywał w domowym zaciszu dwa swoje oblicza: „pokojowe” obok „wojennego”, pierwsze gotowe do współpracy, drugie odłożone na wypadek konfliktu. Ten pierwotny i odwieczny model agonistyczny jest właśnie dramatem społecznym. Wraz z rozwojem naszego gatunku, wraz z nabywaniem coraz większej zręczności w posługiwaniu się symbolami, postępującym opanowaniem natury, z nasileniem się naszych autodestrukcyjnych zapędów – staliśmy się mistrzami w opracowywaniu kulturowych modeli konfrontacji, rozumienia, nadawania znaczenia, a niekiedy pokonywania kryzysów – to właśnie nic innego jak druga faza permanentnego dramatu społecznego, który nęka nas bez przerwy na wszystkich poziomach organizacji społeczno-kulturowej503. Idąc dalej za wskazówkami Turnera, chciałbym zwrócić uwagę na niezwykle inspirujący fakt, że osoby biorące udział w dramacie społecznym wpisują się – dokładnie tak samo jak w przypadku kryzysu ofiarniczego – w „symboliczne typy”: (...) zdrajców, buntowników, łotrów, męczenników, bohaterów, wyznawców, kłamców, oszustów, kozły ofiarne504. 502 503 504 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 90. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 13, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 121. 138 �Innymi słowy, bycie w obsadzie tego specyficznego spektaklu, który następnie staje się kulturowym paradygmatem, jest tak samo – zdaniem Girarda i Turnera – najlepszą drogą do społecznej nieśmiertelności. Z racji poruszanego tutaj problemu oraz wcześniejszych analiz jest kluczowe, aby powiększyć tę przykładową listę kategorii symbolicznych o te, które stały się widzialne dzięki analizie morfologicznej zaczerpniętej od Proppa zastosowanej do interpretacji starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie. Są to oczywiście kategorie symboliczne: króla i bohatera, bohatera fałszywego i kozła ofiarnego. Turner ledwie wymienił niezwykle istotny dla teorii Girarda typ symboliczny kozła ofiarnego. Mimo to brytyjski antropolog wskazywał tropy prowadzące do uznania „kryzysu ofiarniczego” Girarda za wart rozwinięcia, wspominając choćby o tym, że: (...) aby zatamować rozlewający się kryzys, liderzy walczących grup sięgają po mniej lub bardziej formalne procedury regulacyjne i naprawcze. Różnią się one w zależności od stopnia skomplikowania kryzysu, natury wspólnoty nim dotkniętej i zakresu jej autonomii w stosunku do szerszego systemu relacji społecznych. Owe procedury to zarówno osobiste rady i pokątne arbitraże, formalne mechanizmy sądowo-prawne, jak i publiczne rytuały. Te ostatnie wiążą się z „ofiarą”, w sensie ścisłym lub moralnym; przysłowiowy kozioł ofiarny jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi 505 . Wiele wskazuje zatem na to, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu modeli możliwych do aktywowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz każdy kryzys ofiarniczy wpisuje się w model dramatu społecznego, stając się wzorcem konfrontacji oraz prób reintegracji dla kolejnych jego realizacji. 505 Tamże, s. 114, (podkreślenia Ł.P.M.). 139 �Równie inspirujące dla prowadzonego tutaj śledztwa antropologicznego jest wskazanie Turnera na istnienie tzw. „symboli dominujących” (zwanych także przez niego źródłowymi, kluczowymi, kardynalnymi, ześrodkowującymi, osiowymi czy centralnymi), które pojawiają się w różnych kontekstach obrzędowych. Mają one siłę kontroli całej procedury rytualnej a czasami poszczególnych etapów dramatu społecznego. Co wydaje się jeszcze ciekawsze, ich znaczenie jest w bardzo wysokim stopniu stałe i spójne w całym systemie symbolicznym. Dzieje się tak, według Turnera, z bardzo prostej przyczyny: Właśnie dzięki tym właściwościom symbole dominujące dość łatwo poddają się analizie w obrębie kulturowego systemu odniesień. Można je uznawać za „wieczne przedmioty” – nie tyle trwające w nieskończoność, ile takie, do jakich kategoria czasu się nie odnosi. Stanowią tym samym stosunkowo trwałe punkty zarówno w strukturze społecznej, jak i kulturowej, będąc miejscami styczności między tymi dwoma rodzajami struktury506. Niezwykle ważne jest jednak to żeby zrozumieć, iż w każdym przykładzie użycia symbolu dominującego istnieją co najmniej trzy porządki odniesienia: (1) znaczenie jawne, którego podmiot jest w pełni świadom, odnoszące się do jasno wyrażonych celów obrzędu; (2) znaczenie utajone, które podmiot uświadamia sobie bardzo słabo, choć na późniejszym etapie może je sobie w pełni uzmysłowić, odnoszące się do innych obrzędowych i pragmatycznych kontekstów działania społecznego; (3) znaczenie ukryte, którego podmiot zupełnie sobie nie uświadamia507. Symbole dominujące – czy jak wolała Sherry B. Ortner – symbole kardynalne 508 są jednocześnie „scenariuszami kardynalnymi”, czyli określają operacyjne formy podstawowych związ506 507 508 V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej…, s. 216, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 216–217, (podkreślenia Ł.P.M.). S.B. Ortner, O symbolach kardynalnych, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej…, s. 106. 140 �ków pomiędzy celami a środkami działania 509. Ciekawe jest to, że zdaniem Ortner każda kultura posiada pewną liczbę takich scenariuszy, które jeszcze raz przypomnę: (...) określają właściwe cele oraz wskazują skuteczny sposób ich osiągnięcia, formułując w ten sposób kardynalne strategie kulturowe 510 . Turner w ciekawy sposób dowodził, że w dramatach społecznych wykorzystywane są symbole dominujące/kardynalne organizujące realizację scenariusza konkretnych działań społecznych. Dzięki wcielającym się symbolom tego rodzaju możliwe staje się aktywowanie scenariusza kardynalnego, który odpowiada w istocie interesującemu mnie mechanizmowi rytualnemu. W tym miejscu prowadzonego śledztwa ważne jest założenie, że takim symbolem będą różne realizacje jego kategorii, począwszy od postaci biblijnego Dawida („prawego i sprawiedliwego”), bajkowego króla/bohatera poprzez jego paradygmatyczne realizacje zrekonstruowane w pogłębionym studium przedmiotu odpowiadającym dwóm grom społecznym z udziałem odpowiednio Józefa Piłsudskiego oraz polityków partii Prawa i Sprawiedliwości. Pogłębione studium przedmiotu oznacza tym samym: Historię pojedynczej grupy lub społeczności w dłuższym okresie, zestawionej jako następstwo różnego typu jednostek procesu, w tym wspomnianych już gier społecznych i przedsięwzięć społecznych. Jest czymś więcej niż zwykłą historiografią, obejmuje bowiem również użytkowanie wszelkich narzędzi pojęciowych, które przekazują antropologia społeczna i kulturowa 511. 509 510 511 Tamże, s. 111. Tamże. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 141 �Najwyższy czas aby wzbogacić prowadzone śledztwo o podejście właściwe dla strukturalnej antropologii historycznej w ujęciu Marshalla Sahlinsa512. Clifford Geertz uznawał tego bardzo inspirującego badacza za bezkompromisowego obrońcę poglądu o istnieniu odrębnych kultur, z których każda nie tylko stanowi „totalny kulturowy system ludzkich działań”, ale może być rozumiana w kategoriach strukturalistycznych513. Spośród bardzo bogatego dorobku tego amerykańskiego antropologa szczególnie zaintrygowały mnie analizy okoliczności związanych ze śmiercią kapitana Jamesa Cooka. Marshall Sahlins na łamach dwóch książek Wyspy historii514 i Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład 515 dowodził, że James Cook zginął na Hawajach zamordowany przez tubylców w – niezwykle inspirującym dla historyków i antropologów – „strukturalnym splocie okoliczności”. Ów szczególnego rodzaju splot wydarzeń związany był z tym, że James Cook – zwany Kolumbem Pacyfiku zginął z rąk Hawajczyków 14 lutego 1779 roku przez błąd i jego konsekwencje, w ramach którego został uznany 17 stycznia 1779 roku za wcielenie boga Lono516. Do tego brzemiennego w skutkach nieszczęśliwego splotu okoliczności doszło dlatego, że w zgodzie z obowiązującym kalendarzem tubylców James Cook pojawił się w zatoce Kealakekua w czasie święta na cześć boga Lono. Postać mitologiczna tego boga łączona jest: (...) z naturalnym wzrostem i rozmnażaniem się ludzi, powracającym co roku na wyspy wraz z użyźniającymi deszczami pory zimowej: jest także starożytnym królem, który przybywa w poszukiwaniu swojej świętej panny młodej517. 512 513 514 515 516 517 M.D. Sahlins, Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje…, s. 145. C. Geertz, Zastane światło, Kraków 2003, s. 125. M. Sahlins, Wyspy historii… Tenże, Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg, [w:] Tenże, Wyspy historii… Tamże, s. 124. 142 �W konsekwencji przybycia Jamesa Cooka w tym specyficznym kontekście czasu świątecznego, wielki odkrywca został poddany przez kapłanów lokalnej społeczności zwyczajowym obrzędom powitalnym przewidzianym właśnie dla tego hawajskiego boga. Zdaniem Sahlinsa właśnie wtedy, podczas wielkiej ceremonii Makahiki, brytyjski kapitan statku Discovery stał się sobowtórem wizerunku Lono. Na tym epizodyczna historia kapitana Cooka pewnie by się zakończyła, gdyby nie to, że kilka tygodni później – 13 lutego 1779 – któryś z tubylców nie ukradł szalupy należącej do statku Discovery. To wydarzenie sprowokowało „rytualną kontynuację” przybycia Cooka będącego, dla niektórych z mieszkańców wysp, w istocie wcieleniem Lono. Rankiem 14 lutego 1779 roku James Cook zszedł na ląd z grupą żeglarzy, żeby wziąć jako zakładnika hawajskiego króla – Kalaniopu’u, co miało wymusić od tubylców oddanie skradzionej szalupy. Od tego momentu kapitan „zepsuł stworzony dla siebie boski skrypt”518, wywołując swoim zachowaniem kryzys mitopolityczny. Gdy kapitan wraz z żeglarzami dotarł do namiotu króla, dla retrospektywnego badacza, jakim jest Sahlins, stało się jasne, że w decydującym momencie Cook i Kalaniopu’u, czyli „Bóg i Król, przeciwstawiają się sobie jako kosmiczni adwersarze”519. W jednej magicznej chwili Cook, zdaniem Sahlinsa, przechodzi metamorfozę od istoty będącej obiektem czci do przedmiotu wrogości, co ostatecznie prowadzi do jego zbiorowego mordu520, a następnie rytualnego złożenia jego ciała w ofierze przez hawajskiego króla521. Przykładowa analiza Sahlinsa, którą nie będę się teraz szczegółowo zajmował, ponieważ nie jest to głównym celem mojej pracy, doskonale obrazowała proces, w którym dla aktorów społecznych zaciera się różnica między historią a rytuałem. 518 519 520 521 T.H. Eriksen, Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009, s. 242. M. Sahlins, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 124. Tamże, s. 124. Tamże, s. 125. 143 �Wnioski do jakich dochodzi Sahlins, spotkały się z ostrym sprzeciwem innego antropologa, Gananatha Obeyesekerego, który daje im wyraz na łamach książki Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku522. Jak słusznie zauważa Geertz, robi tak raczej z pobudek moralnych i politycznych, niż w wyniku podważenia empirycznych dowodów, jakie zebrał i strukturalnie opracował Sahlins523. Obeyesekere nie chce się zgodzić z Sahlinsem, który między innymi przedstawia tubylców, jego zdaniem, jako irracjonalnych ludzi, którzy Cooka mylili z bogiem. Nie chcę dalej wchodzić w szczegóły tego, w istocie ideologicznego sporu, jaki wywołał Obeyesekere. Moim zdaniem, tubylcy ówcześnie zamieszkujący Hawaje stali przed takim samym problemem jak tubylcy z Rosji czy współcześni nam Polacy, którzy w specyficznych okolicznościach mito-logicznych mają problem z odróżnieniem znaku od nazwy własnej, możliwych narracji na temat rzeczywistości, które są brane w istocie za samą rzeczywistość. Przypomnę raz jeszcze przykład z Uspienskiego: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie524. Innymi słowy – nie chodzi o to, żeby uznać fakt, że dla wszystkich Hawajczyków kapitan Cook był Lono, ale raczej o zrozumienie, w jakim kontekście Cook ze statusem Lono wywołał kryzys strukturalny, który następnie został zażegnany wraz z jego śmiercią (w kolektywnym mordzie) i rytualnym złożeniu w ofierze przez hawajskiego króla. Można sobie jednak zadać pytanie, co z tego specyficznego mordu – dokonanego pod koniec XVIII wieku gdzieś na 522 523 524 G. Obeyesekere, Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. C. Geertz, Stan antropologicznej sztuki…, s. 127. B. Uspienski, Mit – imię – kultura…, s. 66. 144 �egzotycznych, dla współczesnych Polaków, Hawajach – wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? Śpiesząc z odpowiedzią, chciałbym za Sahlinsem zwrócić uwagę na fakt, że w sprzyjających okolicznościach dochodzi do sytuacji, w których historyczne działania stają się projekcją relacji mitycznych525 właściwych dla każdej kultury. Każde społeczeństwo, nie wykluczając także nam współczesnego, ma osobliwą mitopoetykę, która kryje się za konkretnymi mitopraktykami526, możliwymi do rozszyfrowania przez antropologów, którzy starają się zrozumieć wydarzenia historyczne w ich specyficznie kulturowym kontekście. Tak właśnie dochodzi do możliwych obserwacji „strukturalnych splotów okoliczności”, które w ujęciu Sahlinsa oznaczają: Praktyczną realizację kategorii kulturowych w określonym kontekście historycznym, wyrażających się w działaniu historycznych sprawców mających określone interesy (…). Struktura splotu okoliczności jako pojęcie ma wartość strategiczną przy określaniu ryzyka symbolicznego (np. odniesienia) i selektywnych reifikacji (np. dokonywanych przez tych, którzy są u władzy)527. Zatem w ujęciu Sahlinsa każdy kryzys polityczny jest w istocie kryzysem mitopolitycznym528. Taki kontekst wydarzeń historycznych powoduje, że kluczowi aktorzy społeczni, czyli tzw. postacie znaczące, które się nimi stały na mocy strukturalnego splotu okoliczności529, muszą dźwigać strukturalne brzemię530 swoich postaw i czynów, stając się częścią kryzysów mitopolitycznych w konkretnym kontekście układów kulturowych i społecznych. 525 526 527 528 529 530 M. Sahlins, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 67. Tamże, s. 67, M. Sahlins, Jak myślą „tubylcy…, s. 106. Tenże, Wprowadzenie, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 14. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 142. Tenże, Kultura i sprawstwo w historii, [w:] Tenże, Z przeprosinami dla Tukidydesa…, s. 132. Tenże, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii…, s. 62. 145 �Przechodząc do pogłębionego studium przedmiotu, chciałbym wytłumaczyć się ze specyficznej postawy wobec wydarzeń historycznych. Za sugestią mistrzów, takich jak: Uspienski, Girard, Turner czy Sahlins, także i dla mnie opowiadanie historii to nic innego, jak: (...) relacjonowanie od początku tego, czego wynik jest już znany, przy czym znajomość wyniku decyduje o doborze (z archiwum) kolejnych epizodów opowieści 531. Nie jest zatem zaskoczeniem, że właśnie stałe elementy kompozycyjne wyabstrahowane z analizy morfologicznej starotestamentowej sagi ujętej w kontekst kryzysu ofiarniczego oraz dramatu społecznego zdeterminuje „rytm historyczny” prezentowanych wydarzeń. Pod pojęciem „rytm historyczny”, znowu za Sahlinsem, rozumiem: Zagęszczenie wydarzeń w danym przedziale czasowym, przy czym kryterium decydującym o tym, co liczy się jako wydarzenie, jest znaczenie dla ostatecznego wyniku 532. Zdaniem amerykańskiego antropologa – to właśnie wydarzenie wywołuje zmiany w postrzeganiu czasu przeszłego i nadaje moc szerszemu ładowi społecznemu, reifikując je i uosabiając w postaciach konkretnych aktorów społecznych533, takich jak interesująca mnie postać Józefa Piłsudskiego. 531 532 533 Tenże, Kultura i sprawstwo w historii…, s. 129–130. Tamże, s. 131. Tamże. �Józef Piłsudski pojawia się na scenie534 Jeśli po wiekach historycy będą wyrokować o istnieniu ludzi na podstawie zachowanych życiorysów – dojdą być może do wniosku, że Piłsudski w ogóle nie istniał. Że został wymyślony przez poetów ku pokrzepieniu serc małego, cierpiącego niewolę narodu 535. Trudno się nie zgodzić z faktem, że Józef Piłsudski jest jedną z najbardziej zmitologizowanych postaci w historii Polski i jedną z najważniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego536. Dziesiątki książek, niezliczone ilości artykułów na jego temat już mogą stanowić pewną miarę ważności tego bohatera w polskiej mito-historii537. Piłsudski już za życia konsekwentnie kreował swoją legendę, będąc nie tylko człowiekiem czynu – jak lubił o sobie mówić, ale także człowiekiem słowa, który bardzo rzetelnie „przykładał się do procesu mitologizacji własnej osoby”538. Ten płodny autor, który pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, nigdy nie zapomniał, że słowo ma „wielką magiczną moc”539. Z oczywistych względów Józef Piłsudski interesuje mnie z jednej strony jako postać, która stopniowo została pochłonięta przez symbol bohatera mitycznego, którego mito-logicznym przeznaczeniem, jeszcze raz to przypomnę, jest przeciwstawienie się siłom będącym transformacją pierwszego 534 535 536 537 538 539 Ta część rozdziału II jest rozwinięciem artykułu, który napisałem z Markiem Pawlakiem: Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010, s. 299–318. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 11. J. Faryś, Rola Józefa Piłsudskiego w II Rzeczypospolitej, [w:] J. Faryś, T. Sikorski (red.), Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Szczecin 2006, s. 7–16. A. Czubiński, Józef Piłsudski (1867–1935). Legenda i rzeczywistość, [w:] A. Czybiński (red.), Józef Piłsudski i jego legenda, Warszawa 1988, s. 29–58. W. Wójcik, Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999, s. 7. Tamże. �stworzenia i jego dwuznaczności. Z drugiej strony Piłsudski interesuje mnie jako symbol kardynalny, który zrealizował scenariusz odpowiadający z grubsza strukturze postaci starotestamentowego Dawida lub, jak kto woli, mito-logice postaci bohatera bajki magicznej. Pytanie, na ile świadomie Józef Piłsudski wpisał się w postać symboliczną, która wprawia w ruch mechanizm rytualny, pozostanie już na zawsze bez jednoznacznej odpowiedzi. Mimo to nie chciałbym z tego powodu zatrzymywać toku śledztwa. Są liczne poszlaki, takie jak na przykład Przemówienie przez radio w ósmą rocznice odzyskania niepodległości autorstwa Józefa Piłsudskiego, które świadczyć może o myśleniu synkretycznym silnie obecnym w przedstawieniu ówczesnej sytuacji mito-politycznej w Polsce. Nie byłoby w nim nic interesującego, gdyby nie dwa równie interesujące fakty. Po pierwsze, przemówienie zostało wygłoszone przez radio do narodu kilka miesięcy po przewrocie majowym 1926 roku. Po drugie, jego budowa strukturalnie odpowiadała bajce magicznej. Dzięki takiemu zabiegowi Piłsudski postanowił wytłumaczyć wszystkim słuchaczom radia, czym był zamach stanu i jaką odegrał w niej rolę nasz magiczny bohater. Zanim jednak przyjrzymy się nieco bliżej i tej poszlace, musimy pamiętać, że śledztwo należy prowadzić po kolei i na tyle szczegółowo, żeby dostrzec, iż sam życiorys Piłsudskiego w ciekawy sposób pokrywa się z losem bohatera mito-logicznego, takiego jak choćby starotestamentowy Dawid. Nie bez znaczenia jest także fakt, że po zamachu majowym w 1926 roku piłsudczycy rozwijali własny program wychowawczy we wszystkich ówczesnych podręcznikach historii, w których silnie zmitologizowana postać Piłsudskiego stanowiła symbol cnót i zachowań narodowych. W ramach wychowania państwowego konsekwentnie zrównywano także interes państwowy z działalnością polityczną Marszałka540 co, w oczywisty 540 W. Paruch, Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, Tom I, Toruń 2010, s. 320–330. 148 �sposób, przyczyniało się do umocnienia symbolu tego polityka541, który kształtował i nadal kształtuje świadomość narodową i historyczną wielu Polaków542. Przez następne lata, aż po naszą współczesność, postać Piłsudskiego jak i kluczowe wydarzenia związane z jego działalnością polityczną i wojskową stały się symbolami źródłowymi konsekwentnie wykorzystywanymi w rozmaitych rywalizacjach politycznych543. Na tym etapie postępowania chciałbym przede wszystkim skoncentrować swoją uwagę badawczą na Józefie Piłsudskim, jako postaci mito-historycznej, która umiejętnie wykorzystywała swoją wyjątkową pozycję do generowania dyskursu publicznego oraz tworzenia specyficznej narracji, stosując przy tym foucaultiańskie mechanizmy selekcji, kontroli i doboru. Owe mechanizmy konsekwentnie budowały grunt symboliczny pod proces selekcji ofiarniczej przeciwników politycznych Piłsudskiego, których wykluczenie stworzyło z kolei okoliczności niezbędne do zakończenia ówczesnego dramatu społecznego. W ten sposób zrytualizowanie dyskursu przez Piłsudskiego, służyło mu za niezbędną podstawę wprowadzanych w życie zabiegów mito-politycznych. Świetnie ujął to Michel Foucault: 541 542 543 H. Składanowski, Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek– Toruń 2007, s. 183–195, A. Sepkowski, Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008, s. 101–118. P. Cichoracki, Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005, H. Hein-Kircher, Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008. M. Golon, Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), dz. cyt., s. 196–221, A. Adamczyk, „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w amyśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010, s. 331–343. 149 �Rytuał określa kwalifikację, jakie musi mieć jednostka, która mówi (i która w grze dialogu, interrogacji, recytacji powinna przyjmować taką, a nie inną pozycję i formułować takie, a nie inne wypowiedzi), definiuje gesty, zachowania, okoliczności i cały zbiór znaków nieodzownie towarzyszących dyskursowi; wreszcie rytuał ustala domniemaną lub narzuconą skuteczność słów, ich oddziaływanie na tych, do których są skierowane, i wyznacza granice ich wartości przymuszającej. Dyskursy religijne, prawne, terapeutyczne, a częściowo także polityczne nie dają się oddzielić od ustawionego rytuału, który determinuje zarówno właściwości jednostkowe, jak i przyjęte role podmiotów mówiących544. W interesującym mnie kontekście dramatu społecznego, to właśnie osoba Józefa Piłsudskiego – pochłonięta przez symbol „prawego i sprawiedliwego” – zyskała owe „moce” selekcji i regulacji dyskursu. Uważam, iż Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisuje się w logikę dramatu społecznego, także dlatego że staje się postacią, która kanalizuje zbiorową przemoc545, kierując ją na swoich przeciwników politycznych i wpisując ich we wspomniane już symboliczne typy. Używając konsekwentnie języka magicznego, Piłsudski prowadzi do ich wykluczenia z życia społecznego, wrzucając ostatecznie w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. Zatem – to właśnie Piłsudski rytualizuje i kwalifikuje słowa, to on także ustala role podmiotów mówiących, a w konsekwencji dystrybuuje i zawłaszcza dyskurs wraz z jego władzą i wiedzą. Mechanizmy te wprowadza zaś jako uprzywilejowana (symboliczna) w strukturalnym splocie okoliczności postać dramatu społecznego. Tym samym Piłsudski analogicznie – mimo zasadniczych różnic – do biblijnego Dawida, posiadł moc, która predestynuje go do przeprowadzenia społeczeństwa przez cztery fazy dramatu społecznego wpisanego także w mito-logikę kryzysu ofiarniczego. Pomijając, być może ważne dla niektórych istotne, informacje dotyczące tej postaci, chciałbym się skoncentrować tylko na wydarzeniach kluczowych, odpowiadających stałym elementom kompozycyjnym dramatu społecznego. 544 545 M. Foucault, dz. cyt., s. 28–29. P.A.J. Cezar de Castro Rocha, dz. cyt., s. 11. 150 �Jak zaznaczyłem Marszałek używał biegle i powszechnie języka noszącego znamiona magicznego, bez użycia którego podział na symboliczne typy nie mógłby być skutecznie zainicjowany. Specyfika tego języka polega na jego rytualizacji i pragmatyczności, która, jak łatwo się domyśleć jest ściśle związana z ostatecznym celem, którego jest ilustracją, czyli przygotowaniem społeczeństwa do zgody na złożenie w ofierze symbolicznych przedstawicieli pierwszego porządku uznawanego przez Piłsudskiego za przyczynę kryzysu społecznego. Trzeba przy tym pamiętać, że zawsze: Wróg musi się wcielić w konkretne osoby bądź – przynajmniej – w konkretne grupy. Stąd pospieszne i spektakularne nominacje na wrogów. (…) W takich przypadkach chodziło o szybkie wyznaczenie osób – symboli, ku którym winna się skierować społeczna nienawiść. Symbol łatwych do manipulowania i podkreślających podział na swoich i obcych. (...) Wrogów traktowano w dwojaki sposób. Jako potężną grupę, mającą tzw. zagraniczne powiązania (…), ale także jako odseparowane jednostki, będące jakby ekspozyturami obcości i zakłócające normalny tok życia narodowego546. Charakterystyczną procedurą dla tego typu języka: (...) jest narzucanie wyrazistego znaku wartości; znak ten, prowadzący do przejrzystych polaryzacji, nie ma prawa budzić wątpliwości, jego punktem docelowym jest zdecydowana, nie podlegająca zakwestionowaniu ocena. Częstokroć oceny prowadzące do podziałów dychotomicznych stają się ważniejsze od znaczenia. Znaczenia mogą być niejasne i nieprecyzyjne, oceny zaś – muszą być wyraziste i jednoznaczne. W konsekwencji powstaje zjawisko, które określiłbym jako luźną semantykę. Znaczenie zostaje podporządkowane ocenie; czasem nie jest ważne, co dane słowo znaczy, ważne jest zaś, jakie kwalifikatory z nim się wiążą (dobry/zły, nasz/obcy, postępowy/wsteczny itp.). To, co ujawnia się zwykle w wypowiedzi, tutaj występuje już na poziomie języka. (…) Można by powiedzieć, że nowomowa – bądź język magiczny – w dużo większym stopniu niż inne style społeczne składa się z elementów przeinterpretowanych547. 546 547 M. Głowiński, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990, s. 65–66. Tamże, s. 8. 151 �Innymi słowy, język ten można określić jako jednowartościowy548, generujący transparentne układy polaryzacji, które z niebagatelną mocą ingerują w istotny kształt rzeczywistości społeczno-kulturowej. Jeszcze raz warto przypomnieć, że to, co jest charakterystyczne dla magii, to właśnie jej fundamentalny związek z językiem. Mauss i Hubert uważali, że: (...) wszystkie magie spekulowały na przeciwieństwach, na opozycjach: powodzenie i pech, zimno i ciepło, woda i ogień, wolność i przymus itd. Wiele rzeczy ugrupowano na zasadzie przeciwieństw i posługiwano się ich opozycyjnym charakterem. Będziemy zatem uważali pojęcie przeciwieństwa za specyficzne pojęcie magii549. Zatem stosowanie zasady binarności na płaszczyźnie językowej stanowi przesłankę wskazującą o użytych zabiegach magicznych charakterystycznych tak dla dramatów społecznych oraz ich specyficznych rozwinięć będących w istocie kryzysami ofiarniczymi. Można zatem zaryzykować stwierdzenie, iż istnieje ścisły związek pomiędzy teorią magii a analizą dyskursu w okresach wprawiania w ruch rytualnych modeli rywalizacji symbolicznej. W tym kontekście należy pamiętać o niezwykle istotnych słowach Michela Foucaulta, który pisał, że: (...) w każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowane, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadkowością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności550. Z mojego punktu widzenia warto pokrótce przedstawić kontekst mito-historyczny, który ukształtował samego Piłsudskiego, jak i przygotował społeczeństwo na pojawienie się postaci historycznej, która 548 549 550 Tamże. M. Mauss, H. Hubert, Zarys ogólnej teorii magii, [w:] M. Mauss (red.), Socjologia i antropologia, Warszawa 2001, s. 95. M. Foucault, dz. cyt.., s. 7. 152 �mogłaby być pochłonięta przez symbol kardynalny „prawego i sprawiedliwego”. Przełom wieku XIX i XX podtrzymywał i sprzyjał romantycznym wzorcom myślenia mitycznego: Wiara w Opatrzność i w to, że Opatrzność ześle genialną jednostkę, była pochodną dominującego w naszej kulturze nurtu romantycznego i centralnego dla romantyzmu polskiego, mitu mesjanistycznego. Kult indywidualizmu i uznanie szczególnej roli wybitnej jednostki, apoteoza walki, nurt autorytarny – sympatyzowanie z silną władzą, to wszystko bardzo bliskie jest wyobrażeniom o praktyce politycznej okresu romantycznego, walce narodowo-wyzwoleńczej, działalności konspiracyjnej, która wymagała takich postaw. (…) Wierzono w ideę ofiary, ofiary krwi, która stanowi niezbędny składnik wypełnienia się mitu sprawiedliwości dziejowej. Silne były emocjonalnie motywowane pragnienia odegrania się za wszystkie klęski i upokorzenia 551. Powstańcza tradycja była silnie obecna w mentalności przedstawicieli zarówno środowisk prawicowych, jak i lewicowych. Deklaracje polityczne sugerujące podział na lewicę i prawicę nie odgrywały w przypadku „romantycznej mentalności”552 istotnej roli. Warto jednak podkreślić istnienie innego ważnego elementu silnie ugruntowanego w świadomości społecznej tamtego okresu, chodzi tutaj o: (...) ideał państwa, porządku prawno-politycznego, sprawiedliwości społecznej, jaki stanie się udziałem tych, którzy doczekają własnego państwa 553 . To właśnie idea mesjanistyczna odgrywała fundamentalną rolę w kreowaniu wizji nieistniejącej jeszcze Rzeczpospolitej. W tym kontekście bardzo istotna wydaje się uwaga Andrzeja Walickiego, przypominająca, że: 551 552 553 T. Biernat, Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999, s. 103. M. Janion, Romantyzm i historia, Warszawa 1978, s. 567. T. Biernat, dz. cyt., s. 104. 153 �(...) w romantycznym mesjanizmie polskim przeważał aspekt uniwersalistyczny: odrodzenie Polski miało być przecież „początkiem nowego świata”, świata, w którym nastąpi „uspołecznienie społeczeństw” i powszechna chrystianizacja stosunków politycznych554. Ta, bardzo ogólnie naszkicowana, sytuacja polityczna panująca w Polsce z grubsza określana jest przez historyków jako „wyjściowa” dla długo oczekiwanego przeobrażenia politycznego. Nie interesowałby mnie ten mniej lub bardziej faktyczny kontekst, gdyby nie to, że sam Piłsudski w słynnym tekście Jak stałem się socjalistą pisał w podobnym tonie o atmosferze panującej w swoim domu rodzinnym. Duch panujący w tym miejscu przepełniony był „świeżym wspomnieniem o klęsce narodowej 1863 r.”555. Choć przyszły Naczelny Wódz urodził się cztery lata po upadku powstania styczniowego, tak pisał o nastrojach, jakie temu wydarzeniu towarzyszyły w jego domu: Matka, nieprzejednana patriotka, nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny. Od najwcześniejszego dzieciństwa zaznajamiano nas z utworami naszych wieszczów, ze specjalnym uwzględnieniem utworów zakazanych, uczono historii polskiej, kupowano książki wyłącznie polskie. Ten patriotyzm rewolucyjny nie miał określonego kierunku społecznego556. Nie mniej istotne jest to, że jak sam Piłsudski wspominał, pozostawał pod wielkim wpływem twórczości Słowackiego, Krasińskiego i Mickiewicza. Co więcej, Józef Piłsudski nie ograniczał się tylko i wyłącznie do literatury dotyczącej Polski. Jak sam pisał: 554 555 556 A. Walicki, Między filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983, s. 22. J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 49. Dla większej jasności wypowiedzi J. Piłsudskiego, zrezygnowałem z archaicznej pisowni niektórych wyrazów, ingerując tym samym w oryginalny tekst. Tamże. 154 �Najwyższe wrażenie sprawiały na mnie książki opisujące byt narodów klasycznych Greków i Rzymian. Prawdopodobnie dlatego, że były przepełnione szczegółami walk o ojczyznę i opisami bohaterskich czynów. Oprócz tego byłem rozkochany w Napoleonie i wszystko, co się tego mego bohatera tyczyło, przejmowało mnie wzruszeniem i rozpalało wyobraźnię. Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z Moskalami, których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja 557. Poza inspiracjami literackimi istotny dla mnie pozostaje fakt, iż Piłsudski, jak zaznaczyłem wcześniej, postrzegał siebie jako „człowieka czynu”. Mimo zmieniającej się sytuacji politycznej na arenie międzynarodowej pozostawał zwolennikiem i inicjatorem walki zbrojnej w celu odzyskania przez Polskę i Polaków upragnionej niepodległości: Nasze klasy posiadające, zrażone wspomnieniami 1831 i 1863 roku (…) uważają wszelką myśl o walce zbrojnej za szaleństwo, a wszelkie dążenie w tym kierunku jako zasługujące na potępienie bezwzględne. Lecz rzućmy okiem na dzieje: nie było prądu politycznego, nie było hasła, które początkowo nie było potępiane; a zawsze najsilniej potępiano kierunki później zwycięskie. Ile gromów spadło na ideologów rewolucji francuskiej, jak silnie potępiano początkowo hasło zjednoczenia Włoch. W ubiegłym stuleciu pod koniec czwartego lat dziesiątka, kto nie brał za wariatów ludzi, głoszących, że Węgry winny walczyć, by stać się autonomicznym państwem? A jednakże – te swego czasu przez wszystkich trzeźwych za utopijne i szkodliwe uznane projekty, stały się rzeczywistością. To samo będzie z hasłem powstania zbrojnego558. Pomimo upływu lat Józef Piłsudski pozostawał nadal wierny ideom walki czynnej, co więcej – widział w nich symboliczną potrzebę i praktyczny sposób na odzyskanie niepodległości. Niech dowodem owej radykalnej postawy będzie poniższy cytat z jednego z jego pism: 557 558 Tamże, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Polityka walki czynnej, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 265–266. 155 �Chcę zwyciężyć, aby z walki i to walki na ostro, jestem nie zagajnikiem nawet a wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką. (…) Nie rozpacz, nie poświęcenie mną kieruje a chęć zwyciężenia, przygotowania zwycięstwa. Ostatnią moją ideą, której nie rozwinąłem nigdzie, jest konieczność w naszych warunkach wytworzenia każdej partii, a tym bardziej esowej funkcji siły fizycznej, funkcji, że użyję tak nieznośnego dla „humanitarystów” określenia (histeryczne panny, nieznoszące drapania po szkle, ale znoszące pranie ich po pysku) przemocy brutalnej. Tę ideę chciałem przeprowadzić w swojej działalności ostatnich lat i przyrzekłem sobie, że albo swoje zrobię albo zginę. Zrobiłem już dużo w tym kierunku, ale za mało, by móc wypocząć na laurach i zająć się serio przygotowaniem bezpośrednim do walki i teraz stawiam siebie na kartę. Chcę właśnie sobą, którego nazywano i szlachetnym socjalistą, i człowiekiem, o którym nawet wrogowie paskudztwa głośno nie powiedzą, człowiekiem zresztą, który ma trochę zasługi w kulturze ogólnonarodowej, podkreślić tę gorzką, bardzo gorzką prawdę, że w społeczeństwie, które walczyć o siebie nie umie, które cofa się przed każdym batem, spadającym na twarz, ludzie ginąć muszą nawet w tym, co nie jest szczytnym, pięknym i wielkim559. Nie można w żaden sposób pominąć tego, że ogromną rolę w tworzeniu symbolu kardynalnego, którego ucieleśnieniem stał się Piłsudski, odegrały właśnie jego działania konspiracyjne przed I wojną światową oraz zwycięstwa militarne, mające miejsce w trakcie jej trwania560. Szczególnie dzięki spektakularnym akcjom militarnym jeszcze przed 1918 rokiem Józef Piłsudski obrósł w legendę561 niezłomnego i zwycięskiego dowódcy. Mnie jednak nie interesują szczegóły walk, jakie on toczył i konkretne zwycięstwa jakie odnosił, lecz mito-poetyka tych czynów, dzięki której Piłsudski konsekwentnie budował swoją legendę. W tym kontekście interesujący wydaje się jego stosunek do wojny i to, w jakiej roli siebie stawiał: Z garścią małą ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych, rozpocząłem wojnę. Cały świat stanął wtedy do boju. Nie chciałem pozwolić, by w czasie, gdy na żywym ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów562. 559 560 561 562 [Za:] Z. Zygmuntowicz, J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989, s. 47. W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 7–95. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 155–268. J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny, [w:] W. Lipiński (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IV, Warszawa 1989, s. 40. 156 �Ciekawe jest to, iż Piłsudski przedstawia tu siebie jako najważniejszego inicjatora czynnej walki w imię odzyskania długo oczekiwanej niepodległości Polski. Co ważne, czyni to tylko z garstką ludzi źle uzbrojonych, stając z nimi przeciwko wielkim mocarstwom. Niezwykle istotnym jest fakt, że w polskiej mitopoetyce Józef Piłsudski został zapamiętany jako wódz nieustępliwy i zwycięski w swojej przed-niepodległościowej działalności militarnej. Stanowił on odpowiedź na potrzeby ówczesnego społeczeństwa, a odzwierciedleniem tego jest choćby sposób określania go przez jemu współczesnych: Wielki człowiek to jakby wielkolud między karzełkami, jakby rosły dąb między marną krzewiną. Jakaż dziwna jest w nim siła, jakby cudownie dana od Ducha Świętego, iskra Boża, z której się rozpalają ognie dla oświecenia i ogrzania całej ziemi. (…) Nam potrzeba takiego człowieka daleko więcej niż innym szczęśliwym narodom; bo gdzie obcy zasiewają niezgodę, a jadem służalstwa zatruwają dusze – tam tylko jedna żelazna ręka może skupić wszystkie siły narodowe, z gromady niewolników zrobić karną mocną społeczność, zdolną do walki i zwycięstwa563. Można zatem uznać, że grunt pod scenariusz dramatu społecznego został należycie przygotowany. Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisał się w kontekst mito-historyczny ówczesnych czasów. Naszego aktora społecznego stopniowo zaczął pochłaniać symbol kardynalny – symbol bohatera magicznego oraz reżysera zrytualizowanego dyskursu: Dyskurs – zauważa Foucault – z trudem da się sprowadzić do czegoś nieznaczącego; zakazy, które go dotykają, ukazują bardzo wcześnie i szybko jego związek z pożądaniem i władzą. Nie ma w tym nic dziwnego, skoro dyskurs – jak pokazuje psychoanaliza – nie jest wyłącznie tym, co ujawnia (lub ukrywa) 563 [Za:] K. Kawalec, Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] W. Wrzesiński (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998, s. 186 . 157 �pożądanie, lecz także samym jego przedmiotem. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć564. Pojawienie się Polski niepodległej na arenie międzynarodowej w 1918 roku, z mojego punktu widzenia, jest niezwykle istotne. To wydarzenie, którego rocznicę obchodzą Polacy 11 listopada, stanowi wyraźny próg w historii Polski. Pozostając w poetyce myślenia magiczno-religijnego, należy pamiętać, że: (...) każdy początek rodzi pewien delikatny problem. Bez wątpienia powoduje zachwianie równowagi, wprowadza nowy element, który musi zostać włączony w porządek świata przy możliwie najmniejszym jego zakłóceniu. Dlatego składnik zapoczątkowujący każdą serię jest uważany za niebezpieczny. Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości565. Podobne myślenie mito-magiczne, czy jak kto woli, sakralne można zauważyć w przedstawieniach politycznych Józefa Piłsudskiego, dotyczących odzyskania niepodległości: Gdy stanąłem na ziemi polskiej – pisał polityk – i losy złożyły mi w ręce kierownictwo sterem nawy polskiej, zdecydowałem natychmiast spróbować wyprzedzić wszystkich w Europie centralnej i wschodniej w pracy budownictwa państwowego wśród ogólnego chaosu. Spieszyć zaś trzeba było nie tylko przez wzgląd na otoczenie Polski. Wewnątrz było już dosyć chaosu, byłem nim po prostu przerażony. Przez pierwsze kilka tygodni nie napotkałem po prostu człowieka, grupy, partii, czy stronnictwa, które nie było opanowane megalomanią wyjątkową. Twierdzenie: ja, lub my i naród, to 564 565 M. Foucault, dz. cyt., s. 8. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. 158 �jedno – nie schodziło z ust, każdy to powtarzał, każdy rwał się do reprezentowania na swoją rękę Polski wewnątrz i zewnątrz. Byliśmy, zdaniem moim, tak przesiąknięci chaosem, że naturalny rozwój musiał prowadzić nie do praworządności (…), lecz do silnych starć wewnętrznych i do panowania samowoli grupowej czy partyjnej566. Społeczeństwo polskie, wraz z odzyskaniem niepodległości, zdaniem Piłsudskiego – jest usytuowane w nieokreśloności; w stanie, który można nazwać stanem liminalnym567. To, co charakterystyczne dla wewnętrznej sytuacji niepodległej Polski, to jej związek: (...) z kosmicznym chaosem, będącym także polem pierwotnych możliwości, możliwe jest powstanie czegoś nowego i zmiana, a także transformacja człowieka i społeczności 568. Od tego symbolicznego momentu polskie społeczeństwo zostaje przygotowywane do wzięcia udziału w rytuale przejścia. Nie przypadkiem Józef Piłsudski przedstawia je zatem jako „polityczne niemowlę”, które należy wychować, ukierunkować, nauczyć od początku właściwie odróżniać dobro od zła, prawdę od fikcji. Jednocześnie, stawia on siebie w roli „ojca” narodu i niepodległej Polski, a zatem to właśnie do niego należy podstawowe zadanie, jakim jest ukierunkowanie społeczeństwa i wytyczenie jedynej drogi rozwoju – wprowadzenie go w „dorosłość”: Masa społeczeństwa polskiego – pisał Piłsudski w liście do Romana Dmowskiego – jest rzeczą niczyją, luźnie chodzącą, nie ujętą w żadne kadry organizacyjne, nie posiadającą żadnych właściwie przekonań, jest masą bez kości i fizjonomii. O tę gawiedź politycznie bezmyślną, o przyciągnięcie jej choćby na jeden moment w jedną lub drugą stronę chodzi w pierwszym rzędzie tym wszystkim, którzy robią w Polsce politykę. Cel ten zaślepia i przesłania oczy na wszystko inne działaczom zdolnym prowadzić tylko zajadłe i konkurencyjne duszołapstwo. A ponieważ ogół społeczeństwa jest politycznym niemowlęciem, więc konkurencja musi dostosować swe metody do 566 567 568 J. Piłsudski, O powodach spiesznego powołania sejmu ustawodawczego, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. V, Warszawa 1990, s. 182. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 73. Ł. Trzciński, Mit bohaterski, Kraków 2006, s. 155–156. 159 �tego poziomu. Stąd spekulacja na najbardziej prymitywne i naiwne odruchy masy, stąd zapominanie o interesach całości państwa – jest regułą i normą, a deklaracja o Ojczyźnie – frazesem, z którym działalność deklamujących stoi w najzupełniejszej sprzeczności 569. Treść wspomnianego listu jest odzwierciedleniem stosunku Piłsudskiego do politycznego chaosu mającego miejsce w Polsce zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Piłsudski wiedział doskonale, że „nowy ład” musi zostać jak najszybciej ukonstytuowany, chaos musi zostać zamieniony w kosmos, a zatem: (...) złamawszy tysięczne przeszkody i silny opór wewnętrzny, mogłem złożyć swą władzę w ręce pierwszego Sejmu odrodzonej Polski 570. Jednocześnie na mocy uchwały z 20 lutego 1919 roku zostało mu powierzone dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa, aż do uchwalenia konstytucji. Z punktu widzenia analizy genezy sytuacji, która doprowadziła do dramatu społecznego, jest to jeden z kluczowych epizodów, który ujawnia, że nad pracą dotyczącą ustawy zasadniczej uwidoczniły się dwa obozy. Pierwszy z nich reprezentował swoją osobą Józef Piłsudski, który zmierzał do uchwalenia takich punktów konstytucji, które dawałyby prezydentowi oraz rządowi zwiększoną władzę. Zwolennicy drugiego stanowiska zmierzali z kolei do ograniczenia realnej władzy prezydenta i rządu. Wyrazem tego konfliktu są dzieje przesilenia rządowego w okresie czerwca i lipca 1922 roku. Symbolicznie rzecz ujmując, konflikt wynikający z prac nad ustawą zasadniczą fundującą porządek polityczno-prawny Polski niepodległej unaocznił istnienie dwóch zwalczających się paradygmatów. 569 570 J. Piłsudski, List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] J. Borkowski (red.) Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985, s. 80–83. Tenże, O powodach spiesznego powołania sejmu…, s. 182. 160 �W tym czasie Piłsudski rósł konsekwentnie w siłę, stając się „architektem zwycięstwa” w wojnie z bolszewicką Rosją z lat 1919– 1920. Naczelnik Państwa pełnił w tym okresie także funkcję Naczelnego Wodza. Zwycięska bitwa warszawska z 1920 roku przez wielu historyków uznana za bitwę, która ocaliła Europę przed inwazją ze wschodu, przyczyniła się do umocnienia mitu zwycięskiego i niezłomnego wodza i strukturalnie odpowiadała próbie, której sprostał Naczelnik Państwa, wpisując się w ten sposób w symboliczną rolę bohatera. W wyniku działań politycznych i nieustannego szukania kompromisu między „dwoma” paradygmatami, 14 grudnia 1922 roku kompetencje Józefa Piłsudskiego przejmuje pierwszy prezydent odrodzonej Polski – Gabriel Narutowicz. W ramach analizowanej tutaj gry społecznej można powiedzieć, że w efekcie rywalizacji dwóch obozów doszło do próby reintegracji społecznej, co symbolicznie zostało potwierdzone uchwaleniem konstytucji, oraz w akcie przekazania władzy przez Naczelnika Państwa – Piłsudskiego – 14 grudnia 1922 roku pierwszemu prezydentowi II Rzeczypospolitej – Gabrielowi Narutowiczowi. Fundamentalne dla rozwoju kolejnych wypadków tego szczególnego dramatu społecznego jest to, że pierwszy prezydent reprezentował państwo na zasadach zapisanych w konstytucji marcowej 17 marca 1921 roku, co tutaj ważne – konstytucji, na której ostateczne zapisy nie zgadzał się Piłsudski. Prawdziwym szokiem dla Piłsudskiego i momentem zwrotnym w jego karierze politycznej był zamach na prezydenta Narutowicza (16 grudnia 1922 roku), który pełnił swoją funkcję jedynie kilka dni. W narracji Piłsudskiego czas czynnego udziału w polityce zdawał się zatrzymać wraz z tym morderstwem: W literaturze przedmiotu, a zwłaszcza w tej jej części, która wyszła spod piór piłsudczyków, przełom, który po śmierci prezydenta w psychice Piłsudskiego nastąpił, akcentuje się niezwykle silnie (…). Szok, jak się zdaje, polegał przede wszystkim na ostatecznej utracie wiary w odrodzenie polskiej duszy (…). Wiary, że polskie społeczeństwo w pełni dojrzało do suwerennego, niepodległego bytu. Dlatego też, w rozumieniu Marszałka, demoralizującym je wciąż, a płynącym od politycznych partii prądom należało przeciwstawić 161 �i silny a niepodważalny autorytet, i w razie potrzeby nawet brutalność. Był to, jak się zdaje, decydujący impuls, który w konsekwencji doprowadził do maja 1926 roku 571. Zamach na pierwszego prezydenta II RP stał się jawnym przekroczeniem zasad moralnych – i jednoczesnym punktem, w którym świeżo ustanowiony ład polityczny zostaje ponownie naruszony, wprawiając w ruch, kolejny raz, agonistyczny model dramatu społecznego. Przypomnijmy, że: Owo naruszenie ładu może być wynikiem działania z premedytacją, sprokurowanego przez aktora/aktorów społecznych dla zademonstrowania autorytetu, a także w celu jego podważenia (…), albo po prostu działaniem spontanicznym572. Zdaniem Piłsudskiego sytuacja, która doprowadziła do morderstwa Narutowicza była ściśle związana z istnieniem w polskim społeczeństwie „stygmatów Wschodu”, które odtąd nieustannie przypisywał swoim przeciwnikom politycznym. Jak sam pisał: Starałem się bronić społeczeństwo przed nimi. Jako iluzjonista, tęskniąc do normalnego przejawu życia narodowego, jakim jest państwo polskie, szukałem czynników, danych, które niesie ze sobą rasa polska, w których się czuję dobrze, które potęgują siły jednostki i narodu. Bo cudza dusza – to rzecz niebezpieczna. Stygmat obcego ducha istnieje we wszystkich trzech zaborach. Dla mnie upokarzająca w sprawie Niewiadomskiego jest ta tajemnica Wschodu w nas573. 3 lipca 1923 roku Piłsudski wycofuje się z życia politycznego – porzuca przewodnictwo Ścisłej Rady Wojennej, udając się – jak sam to określa – na „emigrację” do Sulejówka. To wydarzenie strukturalnie odpowiada fazie kryzysu – symbolicznie rozpoczynając fazę liminalną. W tym szczególnym okresie, aż do zamachu majowego 571 572 573 W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 300. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 112. J. Piłsudski, Wywiady z redaktorem „Kuriera Polskiego”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 6. 162 �w 1926 roku Piłsudski podkreślał, że jego odosobnienie było efektem zaistnienia sytuacji politycznej, która jest niezgodna z jego sumieniem. Jak twierdził, nie chce brać udziału w życiu politycznym, w którym uczestniczą ludzie odpowiedzialni za śmierć pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej: W tej samej chwili, gdy Belweder, miejsce zaszczytu, miejsce honoru Polski, opuściłem, wszedł tam inny człowiek, wybrany legalnie aktem uroczystym, podpisanym przez marszałka sejmu. Oddałem mu władzę zgodnie z Konstytucją. Na moje miejsce przyszedł dla reprezentacji narodu całego i wszedł na tę ścieżkę, którą ja po trosze przetorowałem, człowiek inny. Nie rozważam jego zalet ani wad, nie omawiam jego wartości. Człowiek ten, jak ja, został wyniesiony ponad innych, dobrowolnym aktem włożony na niego obowiązek, że ma być naszym przedstawicielem, ma w pieczy mieć nasz honor, naszą godność. Ta szajka, ta banda, która czepiała się mego honoru, tu zechciała szukać krwi. Prezydent nasz zamordowany został po burdach ulicznych, obniżających wartość pracy reprezentacyjnej przez tych samych ludzi, którzy ongiś w stosunku do pierwszego reprezentanta, wolnym aktem wybranego, tyle brudu, tyle potwornej, niskiej nienawiści wykazali. Teraz spełnili zbrodnię. Mord karany przez prawo (…). Gdym sobie pomyślał na chwilę, że ja tych panów, jako żołnierz, bronić będę, – zawahałem się w swoim sumieniu. A gdym się raz zawahał, zdecydowałem, że żołnierzem być nie mogę. Podałem się do dymisji z wojska. To są, moi panowie, przyczyny i motywy, dla których służbę państwową opuszczam574. Według opisów Piłsudskiego z czasów „emigracji”, sytuacja polityczna, jaka nastała w Polsce, daleka była od sytuacji „odradzania się” Polski tuż po odzyskaniu niepodległości, kiedy okrzyknięto go Naczelnikiem. Z mojego punktu widzenia istotne jest to, że przez całe cztery lata jego nieobecności w polityce zdawał się konsekwentnie konstruować swoisty etos samego siebie i swoich legionów. Z pism tego okresu klaruje się jasna wizja Marszałka, z której wynika, że wraz ze swoimi żołnierzami posiadł „palmę pierwszeństwa” w tworzeniu ładu niepodległej Polski – innymi słowy, to on miał jedyną spójną wizję, według której możliwe było pojawienie się silnej i w pełni odrodzonej Polski wyłaniającej się z okresu chaosu. W ten 574 Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w „Bristolu”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 33–34. 163 �sposób stopniowo i konsekwentnie Naczelnik demonizował okres „sejmokracji”, która wynikała z fatalnych zapisów w Konstytucji marcowej oraz przedstawicieli klasy politycznej, która ufundowała ten porządek. To myślenie, posiadające znamiona doktrynalne, miało na celu wykluczenie jakiejkolwiek innej wizji społeczeństwa niż ta, którą reprezentował Piłsudski i jego obóz: Doktryna – pisze Foucault – wiąże jednostki z określonymi typami wypowiedzi i w konsekwencji zakazuje im wszystkich innych. Działając zaś w drugą stronę, posługuje się pewnymi typami wypowiedzi, aby związać ze sobą jednostki i tym samym odróżnić je od wszystkich innych. Doktryna dokonuje podwójnego ujarzmienia, podporządkowuje podmioty mówiące dyskursom, natomiast dyskursy – co najmniej wirtualnym grupom mówiących jednostek 575. W konsekwencji w narracji założyciela Legionów ci, którzy do tej pory budowali ład świeżo odrodzonej Polski byli coraz radykalniej deprecjonowani. Oto kolejny przykład: Żyjemy w czasach, których prawo oszczerstwa i szarpania czci cieszy się nadzwyczajną swobodą, a nawet uznaniem. Państwa i narody, które na podstawie kłamstwa, na podstawie negowania prawdy podają myśl polityczną, dążą do zguby. Takie państwo zbliża się ku upadkowi. Prawo walki o byt jest prawem istnienia życia w świecie. Ten jest słabszy, kto buduje na kłamstwie i fałszu, w porównaniu z tym który buduje na prawdzie. Jak w walce wódz, który opiera się na kłamliwych wieściach, który się kłamliwymi raportami kieruje, idzie do przegranej, tak samo naród, który na kłamstwie buduje swe myśli, idzie do swej zguby. To dziwne prawo oszczerstwa, sugestia kłamliwa istnieje przede wszystkim w stolicy państwa, w Warszawie576. Dalej w tym samym wystąpieniu, Piłsudski – jako osoba niepiastująca żadnej funkcji politycznej – przedstawia swoją gotowość do walki z kłamstwem oraz oszczerstwem, które symbolicznie ucieleśniają kolejne sejmy: 575 576 M. Foucault, dz. cyt., s. 31. J. Piłsudski, Przemówienie na zjeździe legionistów we Lwowie, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 79–80. 164 �Dzięki Bogu język w buzi mam przywieszony po legionowemu. Mam środki i sposoby. Niełatwo przejść nad nimi do porządku dziennego. Nie jedno z moich słów zostanie uwiecznione tam, gdzie oszczerstwa nie znajdą miejsca. W poszukiwaniu środków dla obrony czci, dla obrony honoru jestem bezwzględny. Jestem zdecydowany wyjść naprzód, aby szacunek dla pracy i państwa polskiego zdobyć577. Należy pamiętać, że diagnozując sytuację społeczno-polityczną kraju, Piłsudski konsekwentnie przedstawia historię Polski w kategoriach opozycji binarnych, stawiając jednocześnie na uprzywilejowanej pozycji siebie, oraz legiony, z którymi wziął czynny i skuteczny udział w walce o niepodległość: Zaszczyty, honory, zaufanie, jednozgodnie wyrażone, znowu wywołały mi gdzieś z zamierzchłej przeszłości wspomnienia dawne, wspomnienia przeklęte, gdzie były te sejmy, które kiedyś, bezładne i krzykliwe, o jednozgodność wołały i nigdy tej jednozgodności nie miały, gdyż jeden człowiek przez swawolę, jeden człowiek, płatny szpieg, o duszy pełnej brudu, mógł pracę państwa zniweczyć. Gdzie te wspomnienia, gdzie posłowie i dygnitarze na obcym żołdzie, w obcych kieszeniach, w obcych będący rękach, obcych słuchający rozkazów, płaszczący się, jak gad, przed obcymi, a tak dumni, a tak panoszący się w domu?! Gdzie te wspomnienia? Pierzchły, zginęły, bo znowu był akt moralny, akt odrodzenia. Znowu jest jednozgodność, ta niegdyś żądana, ta niegdyś wymarzona, ta niegdyś krzyczana i okrzyczana, ta jednozgodność w jednym akcie. Czy ktokolwiek to robił pod strachem, czy przez przyzwoitość, czy z powodu niemożności znalezienia innego wyjścia, czy kto robił to biernie, czy czynnie – to jest wszystko jedno, fakt jest, fakt historyczny, który skupił się na mojej osobie578. Piłsudski przez swoje liczne wystąpienia i wykłady zdaje się unikać komentowania ówczesnej mu sytuacji politycznej, wszak jak wiemy, postanowił zejść ze sceny politycznej. Poprzez konstruowanie etosu legionów i własnej osoby konsekwentnie jednak deprecjonuje polityków reprezentujących inny, „wrogi” paradygmat. Powołaniem Piłsudskiego według jego narracji jest przywrócenie 577 578 Tamże, s. 81. Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w Sali Malinowej hotelu „Bristol”, przedstawiające przyczyny, z powodu których Piłsudski postanowił odejść ze służby wojskowej, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 166. 165 �„jednozgodności” narodu w walce z nieustannie odradzającym się wrogim „elementem” zagrażającym tak jemu jak i Polsce, a który nazywał „cieniem”: Był cień, który biegł koło mnie. Czy na polu bitwy, czy w spokojnej pracy, czy w pieszczotach dziecka – cień ten ścigał mnie i prześladował. Zapluty, potworny karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swoją brudną duszę, opluwający mnie zewsząd, nieszczędzący niczego co szczędzić trzeba – rodziny, stosunków, bliskich mi ludzi, śledzący moje kroki, przekształcający moją myśl – ten potworny karzeł pełzał za mną, ubrany w chorągiewki różnych kolorów – to obcego, to swego państwa, krzyczący frazesy, wymyślający jakieś historie, ten karzeł był moim nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski. Moi panowie, powtarzam, nie znam zjawiska bardziej stałego metodycznie prowadzonego, jak to dotykania rodzinnych stosunków, przed którymi każdy człowiek się zatrzymuje, jak to dotykanie moich przyjaciół, mojego otoczenia, każdego ledwie człowieka, który się do mnie zbliżył, brudnymi rękami, brudną duszą, brudnymi słowami i brudnym, stęchłym powietrzem. Nie znam, moi panowie, zjawiska bardziej stałego, gdy przebiegam swoją historię za ubiegłe lata (…), a plucie to chrzczono wysokimi słowami, wysokimi hasłami. Była to praca tak zwana narodowa, praca tak zwana patriotyczna! Nie jest to tragizmem dla mnie. Wylęgać się takie zjawiska mogą tylko w bagnie niewoli, przez które narody przechodzą579. W słynnym odczycie z roku 1924 pt. Demokracja a wojsko Józef Piłsudski użył rozpalającego wyobraźnię magiczną porównania przedstawiającego „pochód ludzkości” w postaci konfliktu między „dziećmi swobody” oraz „dziećmi nakazu”. W ten sposób przedstawił relację, jak to sam określił: „pomiędzy miłością dla siły i mocy a między mdlejącą siłą swobody”580, między wojskiem a demokracją. Oto jak Marszałek siebie widział w owym konflikcie: Bóg zaszczepił w moje łono elementy siły i mocy nakazu, co posłuch wzbudzać umie. Dał mi w zalążku, w uczuciu, miłość dla mocy i siły. A jednocześnie przez długie życie przeszedłem z bojownikami demokracji. Dlatego to problemu owego szukałem. Szukałem rozwiązania, nie cofałem się przed załamaniami, które ultrafiolet daje, które ultrafioletem oślepiają. Nie chciałem być niewolnikiem, 579 580 Tamże, s. 166. Tenże, Odczyt „Demokracja a wojsko” wygłoszony w klubie społeczno-politycznym, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 178–185. 166 �szukałem swobody; byłem dzieckiem swobody – i dla niej, dla tej swobody mocy szukałem. A mocy bez siły nakazu i przymusu nigdzie nie znalazłem. I w tym wieczystym problemacie, w tej sprzeczności demokracji i wojska, byłem długo chowany. Problemat ten ujmowałem w ręce, nie czując wstydu ani niechęci, bo byłem dzieckiem swobody. Ale sprzeczności nakazu i swobody dotąd nie rozwiązałem. Problem ujmuję w oprawę i, jak kamień, go podaję. Zostaje próba rozstrzygnięcia581. Wspomniany fragment doskonale obrazuje rolę, jaką sobie przypisuje Piłsudski. Niemal wprost autor wskazuje na siebie jako ucieleśnienie, czy raczej upostaciowienie sacrum. Jak pisał francuski antropolog Roger Caillois: Świętość jako stała bądź ulotna własność przysługuje niektórym rzeczom (narzędzia kultu), niektórym istotom (król, kapłan), niektórym przestrzeniom (świątynia, kościół, miejsce wysokie, wzniesienie), niektórym okresom (niedziela, dzień Wielkanocny, Bożego Narodzenia itp.). Wszystko może się stać jego siedzibą i tym samym nabrać w oczach jednostki czy społeczeństwa nieporównywalnego z niczym prestiżu. Wszystko też może tę cechę utracić. Rzeczy nie posiadają jej bowiem same z siebie: otrzymują ją na mocy jakiejś tajemniczej łaski 582. 581 582 Tamże. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 20. 167 ��Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? Z przedstawień publicznych polityka wynurza się klarowny obraz przyczyny kryzysu gospodarczego i politycznego w Polsce. Winni takiej sytuacji są przeciwnicy polityczni pierwszego Marszałka, którzy stawiani są przez niego jako wrogowie narodu i stopniowo stają się zrównani z siłami chaosu, z którymi Polska już raz wygrała bój i zdobyła się tym samym na odzyskanie niepodległości. Z przedstawień Piłsudskiego wynika także, że społeczeństwo tkwi w pomieszaniu, natomiast Marszałek jest jedyną osobą, która ma siłę i determinację, żeby przezwyciężyć napierające zewsząd niszczące siły, jak już to wcześniej udowodnił, zwyciężając w wojnie polsko-bolszewickiej. Warto zwrócić uwagę na to, że nasz bohater występuje tutaj także w symbolicznej roli oskarżyciela 583 , który inicjuje mimetyczną przemoc. W maju 1926 roku Piłsudski uznał, że wybiła najdogodniejsza godzina przeprowadzenia przygotowanego już od pewnego czasu zamachu stanu 584 . W konsekwencji starć naruszających ład społeczny między piłsudczykami a przedstawicielami legalnej władzy politycznej pod przewodnictwem prezydenta Wojciechowskiego w ciągu trzech dni zginęło 379 żołnierzy i osób cywilnych, a około 920 zostało rannych 585. Poddając te wydarzenia symboliczno-magicznej interpretacji, nie można pominąć faktu, że 583 584 585 „Satan oznacza po hebrajsku «wróg», «przeciwnik», co Septuaginta przełożyła jako epiboulos («spiskujący przeciw»): znaczy również «oskarżyciel», co jest tłumaczone jak ho diabolo («potwarca», «oszczerca»)”, [w:] R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba…, s. 104. H. Zieliński, dz. cyt., s. 183. Tamże, s. 185. �celem ataku oddziałów Piłsudskiego był Belweder. Istnieje tutaj pewne ciekawe podobieństwo tego typu działań symbolicznych kanalizujących przemoc. Jak zauważył Edmund Leach: W wielu częściach współczesnej Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji normalną metodą zmiany politycznego reżimu jest przewrót wojskowy. W zdecydowanej większości przypadków wystąpienie rozlewu krwi nie ma znaczenia. Insurekcja zamyka się w kilku godzinach i przywódcy obalonego rządu udają się na komfortową emigrację za granicę. Formy takiego zamachu są zupełnie zestandaryzowane: stanowi go militarny atak na Pałac Prezydencki. W wielu przypadkach oznajmia się później, że Prezydent był wówczas nieobecny. W całym tym przedsięwzięciu znaczną rolę odgrywają proklamacje (zaklęcia) prasowe i radiowe uzurpatorów wojskowych. Największa różnica między tym rodzajem działania, a działaniem mego wzorcowego czarownika jest taka, że włosy zamierzonej ofiary zastąpione są przez Pałac Prezydencki. Przewrót jest raczej działaniem ekspresyjnym niż technicznym, ale w dziewięciu wypadkach na dziesięć osiąga on zamierzony rezultat. Nie powinniście twierdzić, że magia i czary nigdy nie odnoszą skutku!586. Jak pokazuje ten przykład, działanie Piłsudskiego niewiele odbiega od praktyk stosowanych przez czarowników działających w ramach myślenia magicznego i pozwala mieć pewność, że ludzie w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych myślą i starają się działać w bardzo podobny sposób587. Ta krótko trwająca wojna domowa 588 , która na stałe wpisała się w mito-historię Polski i stanowiła punkt centralny w fazie kryzysu, doprowadziła do dymisji rządu Wojciechowskiego oraz przejęcia władzy przez Piłsudskiego i jego współpracowników. Przewrót majowy i w jego wyniku śmierć wielu ludzi stał się także kluczowym wydarzeniem odebranym jako sygnał do poszu- 586 587 588 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] Tenże, A.J. Greimas (red.), Rytuał i narracja…, s. 45. R. Girard, Sacrum i przemoc…, s. 46. M. Sioma (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007, Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 170 �kiwań kozłów ofiarnych 589. Nowy rząd rozpoczął daleko idące zmiany personalne, które z naszej perspektywy można nazwać rytualnymi. Henryk Zieliński tak opisuje ten okres: W ciągu kilku zaledwie miesięcy zmieniono 11 wojewodów (na 17 województw) i około 1/3 wszystkich starostów w powiatach. Działo się to często w atmosferze donosicielstwa i służalczej uległości niekiedy też szantażu 590 . Marszałek Rataj pełniący tę funkcję przed jak i po przewrocie majowym tak opisy wał okres sanacji: „Zaczęła żerować na sytuacji wszelkiego rodzaju kanalia. Podwładny mający urazę do swego przełożonego robił po prostu na niego donos, iż jest endek lub piastowiec, a nieraz dorzucał, że i „złodziej”, którego należy wysanować 591. Sanacja wymierzona była w ludzi uznanych za przyczynę nieustannego kryzysu. Język, jakim posługiwał się Piłsudski po przewrocie majowym, przyzwalał na tego typu zachowania, które uznał za niezbędne do długo oczekiwanego odrodzenia duszy narodu. Oto jeden z wielu cytatów: Głównymi powodami obecnego stanu rzeczy w Polsce – to jest nędzy, słabizny wewnętrznej i zewnętrznej – były złodziejstwa pozostające bezkarne. Ponad wszystkim w Polsce zapanował interes jednostki i partii, zapanowała bezkarność za wszelkie nadużycia i zbrodnie. W odrodzonym państwie nie nastąpiło odrodzenie duszy narodu 592 . W tym samym wywiadzie Piłsudski dokonuje niezwykle ważnej oceny: 589 590 591 592 Tutaj rozumiem ten termin także za Turnerem jako „«ofiara», w sensie ścisłym lub moralnym, która jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi”, [w:] V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 114. H. Zieliński, dz. cyt., s. 188. [Za:] Tamże. J. Piłsudski, Relacja prasowa „Kuriera Porannego” z przemówienia do przedstawicieli klubów poselskich, określającego stosunek do parlamentu, do posłów i do metod rządzenia, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 252–254. 171 �Naród odrodził się w jednej tylko dziedzinie, w dziedzinie walki orężnej, tzn. pod względem odwagi osobistej i ofiarności względem państwa w czasie walki. Dzięki temu mogłem doprowadzić wojnę do zwycięskiego końca. We wszystkich innych dziedzinach odrodzenia nie znalazłem. Ustawiczne waśnie personalne i partyjne, jakieś dziwne rozpanoszenie się brudu i jakiejś bezczelnej, łajdackiej przewagi sprzedajnego nieraz elementu 593. Oto jeszcze jeden cytat z Piłsudskiego: Wydałem wojnę szujom, mordercom i złodziejom i w walce tej nie ulegnę594. Podsumowując tę fazę dramatu społecznego, chciałbym jeszcze raz podkreślić, że wskazanie na obecność elementu „obcego” w polskim narodzie jest zabiegiem rytualnym, który w przedstawieniach Piłsudskiego uniemożliwia całkowite odrodzenie się właściwego narodu. W maju roku 1926 jasne się stało, że przeciwstawić się temu „obcemu elementowi” można tylko w walce orężnej, czyli w jedynej dziedzinie, w której zdaniem marszałka: „Naród się odrodził”. Po udanym zamachu stanu, jak zauważył Dariusz Kosiński, nastąpiło wyraźne nasilenie wykorzystania ceremonii do budowania pozycji i legendy Piłsudskiego595. Kolejne wydarzenia ukazywały, zdaniem Kosińskiego, Piłsudskiego jako: Bohatera, który wypełnił misję i testament wieków, dopełniając dramat rozpoczęty przez insurekcję kościuszkowską596. Najważniejszą z tych „akcji performatywnych” zrealizowanych przez Piłsudskiego w tym czasie był pogrzeb Juliusza Słowackiego na Wawelu w 1927 roku świetnie przedstawiony w szczegółach przez Dariusza Kosińskiego w książce Teatra polskie: historie – do 593 594 595 596 Tamże. Tamże. D. Kosiński, dz. cyt., s. 303. Tamże. 172 �lektury wszystkich zainteresowanych szczerze odsyłam. Z mojego punktu widzenia istotny jest jednak ostateczny cel, jaki przy tej okazji chciał osiągnąć Józef Piłsudski: Celem pogrzebu Słowackiego było nie tylko uczczenie poety – w większej mierze stanowił on ceremonię potwierdzenia i umocnienia jedności odnowionego państwa (obejmującego też ziemie Słowackiemu jako polskie nieznane: Gdynię, Pomorze, Śląsk), które w jego osobie zyskiwało odnowionego patrona. Z tym patronem w sposób szczególny połączony, a nawet wręcz utożsamiony, został Piłsudski, nazywany niekiedy kolejnym wcieleniem Króla-Ducha. W tym kontekście rangę symbolu zyskiwała scena powitania ciała Słowackiego przez Piłsudskiego na Wawelu – oto w siedzibie polskich królów dwa „awatary” narodowego ducha – poeta i wódz – spotykały się, by wzajemnie siebie uczcić, co jednocześnie oznaczało kolejne ustanowienie Marszałka uosobieniem tradycji narodowej597. W ten sposób rozpoczął się okres międzywojnia, który za Girardem można nazwać wyjątkowo obfitującym z jednej strony w akty prześladowcze, z drugiej w performatywne próby reintegracji społeczeństwa. Dokonując rekonstrukcji interesującego mnie dramatu społecznego, chciałbym skoncentrować się na dwóch wydarzeniach symbolicznych, charakterystycznych dla fazy „reintegracji”, następujących po sobie i tworzących specyficzny rytm historyczny, który odpowiada strukturalnie próbom skanalizowania przemocy i skierowania jej na przedstawicieli grup politycznych odpowiedzialnych, zdaniem zwolenników Piłsudskiego, za kryzys w społeczeństwie polskim. Chodzi tutaj oczywiście o najgłośniejszą w tych czasach sprawę brzeską (w latach 1931–1933), w wyniku której osądzeni i uwięzieni w twierdzy brzeskiej zostały osoby uznane za symbolicznych przedstawicieli opozycji politycznej rządów sanacji598 oraz przedstawicieli porządku opartego na Konstytucji marcowej. Drugim wydarzeniem było utworzenie i działanie obozu odosobnienia 597 598 Tamże, s. 304. R.M. Watt, Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005, s. 114. 173 �w Berezie Kartuskiej599, gdzie w latach 1934–1939 w głównej mierze osadzonymi byli ludzie uznani przez rosnącą w siłę dyktaturę polityczną za różnego rodzaju „antypaństwowców”. Bezpośrednim powodem powstania obozu był zamach 13 czerwca 1934 roku na ministra spraw wewnętrznych rządu sanacyjnego Bronisława Pierackiego. Wszystkie skazane i osadzone w twierdzy brzeskiej i Berezie Kartuskiej osoby stały się tym samym „kozłami ofiarnymi” w strukturalnym splocie okoliczności wpisanymi w symboliczną kategorię przedstawicieli zdeprecjonowanego porządku politycznego ufundowanego wraz z Konstytucją marcową. Surowa kara, która została im wymierzona, miała zagwarantować ostatecznie uspokojenie chaosu, reintegrację społeczeństwa i wprowadzenie ustrukturyzowania w życiu społecznym poprzez ustanowienie nowego i stabilnego ładu polityczno-społecznego wraz z uchwaloną 23 kwietnia 1935 roku Konstytucją kwietniową. Józef Piłsudski umarł 12 maja 1935 roku zaraz po wprowadzeniu w życie nowej konstytucji. Co ciekawe, pogrzeb Piłsudskiego był swoistego rodzaju powtórzeniem pogrzebu Słowackiego600, co miało ostatecznie przekształcić zmarłego polityka w obiekt kultu. Czas aby podsumowując historię gry społecznej, której główną postacią był Józef Piłsudski, ująć ją w ramy modelu trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Uzupełnię model o trzy przebiegi charakterystyczne dla budowy bajki magicznej, które wyraźnie można wydzielić z mito-logiki życiorysu Piłsudskiego. Dzięki tym zabiegom stanie się jasne, że ów model ściśle łączy się z mito-historycznymi losami Polski od czasów odzyskania niepodległości w 1918 roku, aż po wejście w życie Konstytucji kwietniowej w 1935 roku. Postępując w ten sposób, 599 600 W. Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. D. Kosiński, dz. cyt., s. 304. 174 �chciałbym, aby czytelnik mógł także zrozumieć zrytualizowaną mito-logikę przechodzenia z chaosu w złoty wiek w kontekście interesującego mnie pogłębionego studium przedmiotu. Opis schematu, który znajduje się poniżej, postanowiłem rozpocząć od symbolicznej daty 11 listopada 1918 roku, kiedy to po 123 latach oficjalnie Polacy odzyskali niepodległość. W kontekście interesującego mnie dramatu społecznego data ta jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się niepodległego państwa z okresu chaosu i niebytu. Od 1918 roku do 1922 roku rytm historyczny wyraźnie przyśpiesza. Piłsudski pełni funkcję Naczelnika Państwa, a podczas zwycięskiej wojny z bolszewicką Rosją nosi także tytuł Naczelnego Wodza. Jako bohater, który sprostał próbie zasadniczej – jakby ją nazwał Greimas – uchronił młode państwo polskie przed napierającym chaosem stając się symbolem paradygmatu, w ramach którego koncentrują się aktorzy niezgadzający się na ustanowienie ładu opartego na zapisach Konstytucji marcowej wprowadzonej w życie 17 marca 1921 roku. Politycy fundujący porządek polityczno-społeczny oparty na zapisach tej konstytucji w strukturalnym splocie okoliczności zostali zakwalifikowani do roli kozła ofiarnego przeznaczonego Azazelowi. Ich los miał przypieczętować proces brzeski. Józef Piłsudski w sprzyjającym kontekście mito-historycznym został natomiast pochłonięty przez symbol bohatera magicznego/ofiarnika, który potrafi skutecznie odróżnić złą przemoc od dobrej. Zamach na Gabriela Narutowicza – pierwszego prezydenta II RP, staje się wydarzeniem interpretowanym przez Piłsudskiego jako naruszenie ładu nieakceptowanej przez niego konstytucji, jak także słabości obozu politycznego, który nie był w stanie ochronić młodego państwa przed rozkładem. W sposób magiczny wszystkie środowiska polityczne przeciwne woli pierwszego Marszałka Polski sprowadzone zostają do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W wyniku śmierci Narutowicza, Piłsudski postanawia wycofać się z polityki, udając 175 �się na „emigrację” do Sulejówka, co odpowiada drugiemu przebiegowi, a także pokrywa się z okresem narastającego kryzysu. W tym okresie Piłsudski konsekwentnie buduje mit siebie i swoich zwolenników, podkreślając konsekwentnie różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (Piłsudskim – który sprostał próbie zasadniczej) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy nie sprostali próbie zasadniczej). W maju 1926 roku Józef Piłsudski prowadzi swoich żołnierzy do udanego zamachu stanu, dzięki któremu, w ciągu kilku dni, udaje mu się przejąć władzę w Polsce. Od tego symbolicznego wydarzenia rozpoczyna się faza działań odpowiadających przywracaniu równowagi. Niedługo potem Piłsudski rozpoczyna pełnienie roli dyktatora rządów sanacyjnych. Okres działalności Berezy Kartuskiej z jednej strony odpowiada strukturalnie próbie gloryfikującej Józefa Piłsudskiego, dzięki którym możliwe było osiągnięcie jednomyślności w procesie dążenia do przywrócenia równowagi. Z drugiej strukturalnie pokrywa się z selekcją ofiarniczą postaci, które wrzucone zostają w rolę ofiary przebłagalnej złożonej Bogu. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten przebieg odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów, lub jak kto woli – wewnętrznych wrogów narodu. Wydarzeniem odpowiadającym fazie reintegracji jest oczywiście ustanowienie nowego ładu opartego na zapisach Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 roku. Śmierć Piłsudskiego 12 maja 1935 roku kończy rolę tej postaci w dramacie społecznym okresu międzywojennego. Nie mniej wprowadzenie w życie „właściwej” konstytucji strukturalnie odpowiada konsekwencji sprostania próbie 176 �gloryfikującej, symbolizującej początek pożądanego ładu „Złotego Wieku” trwającego do 1 września 1939 roku, kiedy to wybucha II wojna światowa. 1918–1922 1923–1926 1926–1935 Józef Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz (bohater) Józef Piłsudski na emigracji w Sulejówku Dyktatura Józefa Piłsudskiego III II 1) Ujawnienie dwóch rywalizujących paradgymatów 2) Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz wygrywa wojnę z bolszewikami 3) Ład oparty na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku 1918 4) Proces brzeski z 1930 roku 5) Obóz koncentracyjny w Berezie Kartuskiej od 1934 roku 6) Śmierć Józefa Piłsudskiego w 1935 roku IV I 1939 Schemat 5. Działania Józefa Piłsudskiego ujęte w ramy dramatu społecznego uwzględniającego także kluczowe wydarzenia w kontekście trzech przebiegów. Opis schematu: I) zamach na pierwszego prezydenta II RP 16 grudnia 1922 jako naruszenie ładu opartego na Konstytucji marcowej, II) Józef Piłsudski udaje się na dobrowolną emigrację do Sulejówka, „wycofując” się z aktywnego życia politycznego. Trwają przygotowania dyskursywne do zamachu stanu, III) zamach stanu w maju 1926 roku. Rozpoczynają się rządy „sanacji”, IV) ład oparty na Konstytucji kwietniowej z 23 marca 1935 roku strukturalnie odpowiada rozpoczęciu „Złotego Wieku” w Polsce, który kończy się wraz z rozpoczęciem II wojny światowej. 177 ��ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch Czy nadal istnieje szansa, że coś, co zostało opracowane i zaprogramowane w najdrobniejszych szczegółach, może się jeszcze wydarzyć? Czy prawda, która została drobiazgowo i pieczołowicie dowiedziona, nadal ma szansę być prawdziwa601? Na moich oczach odbywał się proces, w którym przedstawiciele rywalizujących paradygmatów zostają stopniowo pochłonięci przez kategorie symboliczne, stając się paradygmatycznymi realizacjami scenariusza mito-logicznego. Rywalizacja polityczna przeniosła się w sferę rytualną. Gdy już do tego doszło, wszyscy biorący w niej udział, stali się więźniami ukrytego porządku, generującego możliwy rozwój wypadków. Podejmując próbę analizy dramatu społecznego przeradzającego się stopniowo w kryzys ofiarniczy moich czasów, musiałem przyjąć zatem specyficzną postawę. Jako antropolog nieuczestniczący w rywalizacji po żadnej ze skonf liktowanych stron przyjąłem perspektywę, która wydaje się niemożliwa do osiągnięcia przez osoby bezpośrednio zaangażowane w tego rodzaju konf likt. Rację miał Turner, podkreślając wielokrotnie, że aktorzy odgrywający role symboliczne w tym, czy innym tego rodzaju dramacie społecznym nie mają, czy raczej, mieć nie mogą całościowej wizji procesu, któremu ulegają. Dzieje się tak, ponieważ ich perspektywa: (...) jest ograniczona przez zajmowanie określonej pozycji czy nawet zespół sytuacyjnie sprzecznych pozycji, zarówno w trwałej strukturze swojej społeczności, jak i strukturze ról narzuconych przez dany rytuał. Co więcej uczestnik najprawdopodobniej kieruje się w swoich działaniach 601 J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie będzie, [w:] Tenże, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006. �różnorodnymi interesami, celami, sentymentami, zależnymi od jego pozycji, które osłabiają jego rozumienie całokształtu sytuacji. Jeszcze większą przeszkodą w obiektywnym oglądzie jest fakt, że ma on tendencję do uznawania za aksjomatyczne i podstawowe tych idei, wartości i norm, które są otwarcie wyrażane bądź symbolizowane przez obrzęd 602 . Podobnie myślał Girard, podkreślając, że uczestnicy kryzysu ofiarniczego, szukający kozła ofiarnego w celu jego rytualnego mordu muszą pozostać w niewiedzy co do istoty mechanizmu, którego stają się częścią. Dzieje się tak, bowiem jego zdaniem: Niewiedza pozwala każdemu trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę. Chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany (…) Znaleźć kozła ofiarnego to nie wiedzieć, że się go znalazło 603 . Czy mogę zachować niezależną postawę rozumiejąc, jednocześnie że politycy Prawa i Sprawiedliwości konsekwentnie snują narrację której centralnym punktem staje się konieczność dokonania mordu rytualnego odpowiadającego losowi kozła ofiarnego, który w strukturalnym splocie okoliczności już w 1989 roku mógł zostać przeznaczony Azazelowi? Czy mogę zapomnieć, że w świadomości kosmologicznej tubylców, wśród których żyję, skutecznie przeprowadzona ofiara przebłagalna może stanowić warunek konieczny do nastania złotego wieku zapowiedzianego w postaci IV RP? Czy możliwe jest zachowanie dystansu badawczego, gdy jasnym się stało, że do „nowego ładu” prowadzić może dawna droga mordów rytualnych możliwych do dokonania jedynie w „stanie wyjątkowym” 604 , którego wprowadzenie umożliwia: 602 603 604 V. Turner, Las symboli…, s. 36. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. G. Agamben, Stan wyjątkowy, Kraków 2008, s. 7. 180 �(...) fizyczną eliminację nie tylko przeciwników politycznych, ale również całych kategorii obywateli, których z jakichś przyczyn nie da się dopasować do określonego systemu politycznego605? Czy ujawnienie ukrytego porządku mechanizmu rytualnego pozwala zachować dystans do przedmiotu badań? Zdaniem Turnera – co chciałbym jeszcze raz powtórzyć – pochłonięci przez symbole ludzie zawsze mają gotowy scenariusz dramatu społecznego z całym repertuarem wzorców, poprzez które jest on kształtowany, a następnie kanalizowany w agonistycznym rozwoju wypadków, co objawia się przede wszystkim w specyficznych narracjach606 konstruujących specyficzne wyobrażenia „narodowe”607: Narracje te rodzą się w wyniku projekcji niezliczonych dramatów społecznych spowodowanych przez owe strukturalne napięcia, stają się zarazem pożywką dla kolejnych dramatów, dostarczając im retoryki i znaczeń608. Właśnie dlatego ujawnienie powinno się rozpocząć od przedstawienia schematu narracyjnego, w formie sekwencji wydarzeń odpowiadających wzorcowi, według którego niezwykle konsekwentnie była budowana opowieść o rzeczywistości Polski i Polaków po 1989 roku przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Decydując się na taki krok, nie mogłem pominąć wniosków płynących z niezwykle inspirujących analiz językowych z zakresu narratologii właśnie. To właśnie one przypominały z całą mocą czym jest broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku – o czym wspominał Michel de Certeau. Tak o tym pisał Głowiński: (...) opowiadania tego typu, które w obrębie danej kultury uległy zaawansowanej schematyzacji, te, w których schematyzacja owa jest czynnikiem konstytutywnym i wyróżniającym, nie stanowi zaś elementu przypadkowego. Chodzi zatem o takie odmiany przekazów narracyjnych, których nie charakteryzuje 605 606 607 608 Tamże, s. 9. J. Wasilewski, Opowieści o Polsce… W. Burszta, Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009, s. 78–92. V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. 181 �dążenie do indywidualnego kształtowania opowieści, ale o realizację pewnego wzorca, najczęściej łatwo rozpoznawalnego i dobrze zakotwiczonego w danym kręgu kulturowym. Uprzywilejowanym przedmiotem analizy będą tu zatem wszelkiego rodzaju mity czy utwory ludowe, zwłaszcza w tradycji ustnej, o których identyczności decyduje nie istnienie ustalonego raz na zawsze tekstu, ale powszechnie przyjęty, na swój sposób skamieniały układ elementów opowiadania609. Proponowane ujęcie interesującego mnie mechanizmu jest doskonałym uzupełnieniem jego działania na poziomie dyskursywnym ujawniając tym samym jego strategiczny cel. W tym kontekście niezbędne jest przyjrzenie się działaniom narracyjnym polityków PiS-u, którzy w jawny sposób, dla retrospektywnego badacza, nawiązywali do czynów Józefa Piłsudskiego oraz wydarzeń z czasem uznanych w „naszej” mito-historii za rozpoznawalny, spektakularny i skuteczny sposób przejścia rytualnego z jednego porządku do drugiego. Oczywiste jest zatem, że narratologia nie powinna się ograniczać tylko do analizy języka bowiem (...) jedną z cech charakterystycznych narracji jest to, że zawiera ona opisy działania610. Powinniśmy pamiętać, że to właśnie specyficzna narracja wskazuje aktorom społecznym z jednej strony kierunki rozwoju dramatu społecznego przeradzającego się w kryzys ofiarniczy, a następnie narzuca jako „oczywiste” rytualne sposoby jego zakończenia. Pomocne w rekonstrukcji tego procesu okazało się wzbogacenie perspektywy charakterystycznej także dla Krytycznej Analizy Dyskursu. Na polskim gruncie do tego ujęcia nawiązuje między innymi cytowana już przeze mnie praca Michała Głowińskiego, dla której 609 610 M. Głowiński, Wokół narratologii, [w:] Tenże (red.), Narratologia, Gdańsk 2004, s. 10. T. A. van Dijk, Działanie, opis działania a narracja, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 90. 182 �słowem kluczem jest zjawisko nowomowy611. Korzystając z inspiracji analiz charakterystycznych dla KAD, łatwiejsze stanie się uchwycenie i opisanie specyficznego języka, który miał niezwykłą siłę przenoszenia rywalizacji symbolicznej w sferę rytualną. Zatem traktuję KAD jako bardzo pomocny element wspierający analizę procesów społecznych uwzględniającą także ich mito-poetycki kontekst: (…) skupiającą się głównie na ich wymiarach semiotycznych – innymi słowy, jest to semiotyczny „punkt wejścia” w procesy społeczne, które są wewnętrznie ukonstytuowane jako dialektyczne relacje między rozmaitymi elementami i momentami społecznymi, obejmującymi dyskurs i momenty niedyskursywne. KAD nie zajmuje się językiem ani dyskursem samym w sobie, lecz po części dyskursywnymi procesami społecznymi (takimi jak: relacje, systemy, struktury) (…) zagadnieniami badawczymi są tu problemy i kwestie życia społecznego612. Czas najwyższy przejść do pogłębionego studium przedmiotu powtarzając procedurę opisaną w rozdziale drugim. W historii Polski wolność odzyskana w 1989 roku – z mojej perspektywy badawczej – stanowi kolejny próg odpowiadający strukturalnie odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, a na poziomie analizy starotestamentowej sagi – symbolicznemu przejściu z okresu sędziów do monarchii. W każdym z dwóch wcześniej przedstawionych przypadków pierwszy porządek, cytując ponownie Caillois, powodował zachwianie równowagi i dlatego też był bardzo niebezpieczny i, jak pamiętamy, przeznaczony został do poświęcenia: Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje 611 612 M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. N. Fairclough, A. Duszak, Wstęp: Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy, [w:] A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna Analiza Dyskursu, Kraków 2008, s. 15. 183 �się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia w siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości613. Owoce nowych porządków – symbolicznie utrwalonych w akcie wprowadzenia w życie odpowiednio rządów Saula, Konstytucji marcowej z 1921 roku czy też Konstytucji III RP z 1997 roku – są w ramach myślenia kosmologicznego nieczyste. W ramach tego światopoglądu pierwsze porządki są zawsze wypełnione niebezpieczną mocą i właśnie dlatego przeznaczone być powinny nie do powszechnego użycia, lecz właśnie do poświęcenia, a następnie rytualnego złożenia w ofierze. Właśnie taki los spotkał postacie symboliczne ze starotestamentowej sagi oraz tych, którzy uczestniczyli w dramacie społecznym II RP. Uważny czytelnik w tym momencie może już doskonale zdawać sobie sprawę z tego, że w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych rywalizujący ze sobą ludzie mogą stać się inwersjami dialektycznymi symbolicznego Dawida, Piłsudskiego czy też odpowiednio Saula, fałszywego bohatera/króla oraz jego kolejnych magicznych transformacji. W ramach przyjętej przeze mnie perspektywy badawczej niezwykle istotne jest to, że politycy PiS-u w okresie, który za Borisem Budenem można określić mianem strefy przejścia między komunizmem a porządkiem, który jeszcze do końca się nie wykluł614, reprezentowali stanowisko jednego z dwóch rywalizujących ze sobą paradygmatów. Najprościej rzecz ujmując, wyrażali oni stanowisko tych, którzy nie akceptowali porządku symbolizowanego przez Konstytucję III RP615 i w konsekwencji traktowali go jako symbol skandalicznego kompromisu między komunistami a rywalizującymi z nimi środowiskami wolnościowymi. Modelowo odpowiada ta 613 614 615 R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. B. Buden, Strefa przejścia, Warszawa 2012. J. Bralczyk, J. Wasilewski, O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 83–128. 184 �sytuacja także społecznym wyobrażeniom i postawom, które bardzo dobrze przedstawił Sergiusz Kowalski, posługując się takimi oto dwoma modelami: Są z jednej strony ci, którzy akceptują istniejący ład, wręcz są z niego dumni. Według nich rewolucja udała się: Polska zrealizowała stare marzenie o wolności i powrocie do Europy. Ma stabilną demokrację, związała się instytucjonalnie i geopolitycznie z Zachodem, wchodząc kolejno do NATO, Unii Europejskiej i Schengen; wkrótce wejdzie też do strefy euro, co dopełni przemianę. Pod słońcem wolności kraj rozkwita, zapewniając coraz powszechniejszy dobrobyt swoim obywatelom, i nawet z globalnym kryzysem finansowo-ekonomicznym radzi sobie (gdy to piszę) rewelacyjnie. Nasze perspektywy są najlepsze od stuleci, żyjemy w przyjaznym otoczeniu, pozostaje tylko doskonalenie szczegółowych rozwiązań. Co istotne, akceptacja istniejącego ładu nie oznacza akceptacji wszystkiego, co w jego ramach istnieje: ustrój jest w tym rozumieniu instrumentarium politycznym, sumą mechanizmów pozwalających rozwiązywać pojawiające się nieuchronnie problemy. Borykamy się z trudnościami, ale nie przeciw systemowi, tylko właśnie za jego pomocą616. Z drugiej strony w społeczeństwie jest silnie reprezentowany drugi paradygmat, w ramach którego istnieje silna niechęć do akceptacji istniejącego ładu ufundowanego podczas obrad Okrągłego Stołu: Według nich prawdziwa rewolucja jeszcze się nie dokonała. Wolność i demokracja, które mamy, są ułomne lub zgoła iluzoryczne; co gorsza, nie są tym, za co się podają: prawda musi przebijać się przez gęstą, celowo rozsnutą zasłonę pozorów. Również dobrobyt rozdzielany jest nierówno i niesprawiedliwie, bo nie decydują zdolności i wkład pracy, tylko usytuowanie w układzie nieformalnych powiązań. Polska, owszem, winna wrócić do Europy (gdzie jej miejsce), ale czujna, uzbrojona w pakiet słusznych, historycznie i moralnie uzasadnionych postulatów. Instytucje europejskie nie są bowiem środowiskiem nam przyjaznym, tylko dżunglą, gdzie rządzą interesy, a zwyciężają nie prawda i racja moralna, tylko siła i spryt. Możliwe są dwa warianty eksportowe: eurofobia lub postawa misyjna: odrzucić Europę 616 S. Kowalski, Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). 185 �lub ją chrześcijańsko reformować. Wszystkie te poglądy nie są odosobnione, tylko tworzą syndrom, nie pochodzą z różnych źródeł, ale z jednego, którym jest pragnienie dokończenia rewolucji617. Wielu ogólnie zorientowanych obserwatorów życia społecznego w Polsce zgodzi się ze mną, że od 1989 roku zdążyły się wyklarować dwa wyraźnie odrębne paradygmaty, które w sprzyjających warunkach przyjęły ponownie pozycje wyjściowe. Jedynym czego brakowało, aby rozpocząć kolejny dramat społeczny, było otwarte naruszenie ładu przez fundatorów pierwszego porządku. Innymi słowy, chodzi o takie wydarzenie, które strukturalnie odpowiadałoby nieudanej próbie zasadniczej Saula i jej dramatycznych konsekwencji. W czasach II RP tego rodzaju próbie strukturalnie odpowiadał zamach na pierwszego prezydenta odrodzonej Polski – Gabriela Narutowicza, co – jak wiemy – symbolicznie zostało wykorzystane przez Józefa Piłsudskiego. W III RP jawnym naruszeniem porządku mającym ogromną moc rozpalania wyobraźni wielu Polaków był bez wątpienia skandal korupcyjny z 2002 roku nazwany z czasem „aferą Rywina” lub też na wzór afery „Watergate” – „Rywingate”. Te trzy wydarzenia, odpowiadające strukturalnie i symbolicznie skandalowi powstałemu z przyczyny niesprostania próbie zasadniczej przedstawicieli pierwszego porządku, zadziałały niczym zapłon. Nie sposób przeoczyć tego momentu, w którym dramat zaczyna wypełniać zrutynizowane życie społeczne. Tak o tym pisał Turner: Zachowania jednostek przyjmują charakter, który neurobiolodzy nazywają „ergo tropicznym” – co oznacza „pobudzoną, spotęgowaną aktywność i emocjonalną reakcję”. Jestem przekonany, że gdybym opanował odpowiednie narzędzia pomiarowe, byłbym w stanie odkryć w „aktorach” dramatu społecznego takie „wzmożone reakcje układu sympatycznego”, jak przyśpieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi, nadmierne wydzielanie potu, rozszerzenie źrenic i zahamowanie aktywności żołądkowo-jelitowej oraz funkcji wydzielniczych. Innymi słowy, w czasie dramatów społecznych klimat emocjonalny wspólnoty jest pełen grzmotów, błyskawic i szalejących zmiennych wichrów! Kiedy takie publiczne zjawisko dotyka normalnie funkcjonującego społeczeństwa, nabiera 617 Tamże, s. 49, (podkreślenia Ł.P.M.). 186 �rangi poważnego przekroczenia zasad współżycia społecznego, na miarę użycia siły, a nawet zabójstw. Takie złamanie reguł może być rezultatem zarówno kipiących emocji – zbrodnia w afekcie, jak i chłodnej kalkulacji – polityczne działanie podjęte w celu zmiany istniejącego układu władzy618. Być może wielu czytelników przyzna, że na wieści płynące z mediów dotyczące szczegółów tego skandalu także czuło spotęgowaną aktywność i reagowało równie emocjonalnie. Od tego symbolicznego i dobrze znanego wydarzenia będę ponownie rekonstruował kolejne w specyficznym rytmie historycznym pokrywającym się ze stałymi elementami kompozycji scenariusza mito-logicznego. W przedstawieniu tego skandalu na tyle, na ile jest to niezbędne w toku prowadzonego tutaj śledztwa oraz po przyjęciu specyficznego rytmu historycznego prezentowanych wydarzeń, ważne jest to, iż do Adama Michnika, redaktora naczelnego Gazety Wyborczej, przyszedł Lew Rywin – znany producent filmowy i aktor – utrzymując, że jest kurierem „grupy trzymającej władzę”. Następnie jako przedstawiciel tego tajemniczego środowiska złożył Michnikowi propozycję zapłacenia łapówki przez spółkę Agora (właściciela Gazety Wyborczej) w wysokości 60 mln złotych dla owej „grupy trzymającej władzę”. Miało się to wszystko odbyć w zamian za przyjęcie korzystnych zapisów w nowelizowanej w tym czasie ustawie o radiofonii i telewizji. W ramach korzystnych dla Agory ustaleń właściciel gazety mógłby w konsekwencji kupić stację telewizyjną, na czym, jak uważał Rywin, mogło jej w tym czasie bardzo zależeć. Wiele wskazywało na to, że owa grupa ma związek z ówcześnie rządzącą koalicją, w której główną siłą po zwycięskich wyborach w 2001 roku byli politycy Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Dopiero cztery miesiące po spotkaniu Rywina z Michnikiem zostały ujawnione nagrane przez Michnika taśmy z tego spotkania, a ich zapis oraz szczegóły śledztwa dziennikarskiego dotyczące kulisów tej propozycji zostały opublikowane na łamach Gazety 618 V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 10–11. 187 �Wyborczej. 10 lipca 2003 roku Sejm na wniosek polityków PiS-u, wtedy partii opozycyjnej, powołał komisję śledczą, która miała wyjaśnić całą sprawę. Z perspektywy czasu Elżbieta Matynia, ogromnie wyczulona na wszelkiego rodzaju wydarzenia performatywne, tak opisywała ten okres: Skandal korupcyjny, ujawniony przez „Gazetę”, stał się przełomowym momentem politycznym i doprowadził do pierwszego publicznego, bo transmitowanego na żywo przez telewizję, śledztwa komisji parlamentarnej w demokratycznej Polsce. Przesłuchano wiele osób publicznych i polityków wśród nich samego Adama Michnika619. Przesłuchania komisji w sprawie „Afery Rywina” stały się wydarzeniem medialnym oglądanym przez miliony telewidzów. Transmitowane na żywo przez 16 miesięcy (od stycznia 2003 roku do kwietnia 2004 roku) posiedzenia sejmowej komisji śledczej dały ogromną możliwość spektakularnemu skonfrontowaniu przedstawicieli dwóch rywalizujących paradygmatów. Pierwszy raz na taką skalę Polacy mogli doświadczyć, czym jest skandal będący wydarzeniem medialnym620. W tym okresie właśnie rywalizacja polityczna przeniosła się wyraźnie w sferę sacrum. Telewizyjny teatr dnia codziennego został zastąpiony teatrem permanentnej konfrontacji. To właśnie w tym czasie pojawiały się wszelkie możliwe wyjaśnienia tego, co się w istocie stało w gabinecie Adama Michnika. Wyjaśnienia te były jednak coraz bliższe myśleniu magicznemu, a osoby uwikłane w ten skandal coraz wyraźniej stawały się symbolami spatologizowanych elit pierwszego porządku. W zbliżających się wyborach właśnie wyobrażenia na temat owych elit stały się kołem zamachowym kolejnych kampanii. Uważnych antropologów współczesności specjalnie to nie zdziwiło i nie zaskoczyło, bowiem właśnie w ten sposób dynamicznie kształtują się symbole, które jeszcze przez wie619 620 E. Matynia, Demokracja performatywna, Wrocław 2008, s. 96. J.B. Thompson, Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010, s. 81–116. 188 �le lat będą regulować dyskurs na temat przyczyn kryzysu państwa polskiego i polskiego społeczeństwa. Innymi słowy – w tym właśnie czasie media stymulowały dynamiczny proces budujący symboliczny grunt pod rozpoczynający się dramat społeczny moich czasów. Niezwykle ważny jest dla mnie fakt, że kluczową postacią pierwszego tak poważnego skandalu w III RP został Adam Michnik, jedna z symbolicznych postaci porządku ufundowanego w wyniku obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku. To właśnie Michnik był pomysłodawcą nowatorskiego przejścia z komunizmu do demokracji w formie, która miała zastąpić rewolucję zasadą negocjacji z rzecznikami systemu komunistycznego. On także, z nadania Lecha Wałęsy, założył pierwszy nie rządowy, ale oficjalny dziennik „Gazeta Wyborcza”, którego utworzenie również wynegocjowano przy Okrągłym Stole. Gazeta ta była jednak czymś dużo więcej niż tylko kolejną gazetą: „Gazeta Wyborcza”, będąca największym dziennikiem w Europie Środkowej, szybko stała się polem kształtowania języka zdolnego opisać i oddać nową rzeczywistość, forum dla najważniejszych debat na temat demokratycznych przekształceń oraz głównym miejscem edukacji demokratycznej. Wzięła na siebie również rolę głównego „kuratora” młodego demokratycznego państwa, rolę kontrowersyjną, z której powodu była ostro krytykowana621. Adam Michnik stał się nie tylko jednym z symbolicznych fundatorów nowego ładu w ramach negocjacji przy Okrągłym Stole, ale w strukturalnym splocie okoliczności stał się także symbolem środowisk, które zawarły „haniebny” akt ze środowiskami komunistycznymi, tworząc „system Rywina”622 , będący współczesną realizacją paradygmatyczną biblijnego układu Saula z Agagiem. W tym kontekście mito-historycznym, dzięki „aferze Rywina”, już kilkanaście lat po obradach Okrągłego Stołu najbardziej podwa621 622 E. Matynia, dz. cyt., s. 86. J. Skórzyński (red.), System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Warszawa 2003. 189 �żanym aktem okazał się właśnie ten symbol nowego ładu, który przez jeden z paradygmatów był coraz głośniej określany mianem „ustępstwa na rzecz komunistów i kompromitujące porozumienie między elitami”623 , a nie „kulminacyjną lekcją w historii dialogu”624 – jakby woleli ich przeciwnicy. Pod wpływem szoku wywołanym „Rywingate” socjolog Paweł Śpiewak, autor między innymi bardzo ważnej książki Pamięć po komunizmie 625, przejął już wcześniej wymyślone przez Rafała Matyję hasło budowania IV RP, które podjęte zostało następnie przez środowiska konserwatywne 626 . Przedstawiciele tego obozu uważali, że nadszedł najwyższy czas, aby zacząć myśleć o budowaniu IV RP 627, co wyrażało jego brak wiary w samonaprawę systemu III RP, który zapadł na nieuleczalną chorobę rodem z PRL-u: Okazało się, że ową chorobę przenieśliśmy razem z instytucjami i personelem z PRL. Z tą jedną różnicą, że teraz sekretarze Komitetu Centralnego, funkcjonariusze komunistycznych służb specjalnych wraz z działaczami ZSL, mogą powoływać się na mandat demokratyczny, a nie jak dawniej na konieczność historyczną, geopolityczne racje lub wolę partii rządzącej. Sprawują jednak władzę tak samo, jak przed wielu laty, lekceważąc prawo, partnerów politycznych i obyczaj społeczny 628 . Dodatkowym wsparciem tego sposobu myślenia były między innymi bardzo rzetelne analizy innej znanej socjolożki – Jadwigi Staniszkis. Autorka niezwykle ważnej książki Postkomunizm jasno i przekonująco dowodziła, że: 623 624 625 626 627 628 E. Matynia, dz. cyt., s. 88. Tamże. P. Śpiewak, Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. Krytykę III Rzeczypospolitej i projekty jej naprawy formułowali też: Ryszard Legutko, Zdzisław Krasnodębski, Tomasz Merta, Marek A. Cichocki, Andrzej Nowak, Bogdan Szlachta, Dariusz Gawin [za:] J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 30. P. Śpiewak, Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003 roku, http:// www.rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp 20.11.2011). Tamże. 190 �Mniej więcej połowa członków obecnej elity władzy i pieniądza w Polsce zajmowała w czasach komunizmu stanowiska kierownicze, jedna trzecia – wykonywała zawody „specjalistów”, a tylko 11 procent plasowało się na niższych szczeblach drabiny społecznej. Koniec komunizmu bowiem, to – przede wszystkim – swoista „rewolucja menedżerska”629. W konsekwencji, zdaniem Staniszkis, układ oparty na kompromisie zawartym podczas obrad Okrągłego Stołu był syndromem, który rozpoznał Alexis de Tocqueville, analizując rewolucję francuską630: Dokonała się rewolucja polityczna, a właściwie już przed rozpoczęciem zakończyła społeczna. Hierarchie dawnego reżimu przetrwały, choć mechanizmy ich reprodukowania są już odmienne631. 629 630 631 J. Staniszkis, Postkomunizm, Gdańsk 2001, s. 5, J. Wasilewski, Elita polityczna 1998, Warszawa 1999, s. 35. A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. J. Staniszkis, dz. cyt., s. 5. 191 ��Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie Polska potrzebuje potężnej protekcji, by szczęśliwie po wyjściu z Egiptu przejść przez pustynię czasu wyrzeczeń i osiągnąć w końcu szczęśliwy byt, którego naród upatruje w budowie IV Rzeczypospolitej632. Trudno się nie zgodzić z wymienionymi oraz wieloma innymi analizami naukowymi dotyczącymi problematyki postkomunistycznej. Z mojego punktu widzenia ważniejsze staje się jednak ich symboliczne wykorzystanie w ramach dyskursu polityków Prawa i Sprawiedliwości. Dla potrzeb proponowanych tutaj analiz wystarczy zaznaczyć, że wspomniana partia została zarejestrowana 8 czerwca 2001 r.633 . W skład tego ugrupowania weszli wtedy politycy wywodzący się z wcześniejszych organizacji politycznych, takich jak: Porozumienie Centrum, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe, Koalicja Konserwatywna oraz szeroko rozumiane środowiska chrześcijańsko-demokratyczne 634 . Politycy tej partii swoją wizją polityczną, wpisywali się otwarcie w paradygmat podważający dorobek pokojowej rewolucji. W zbliżających się wyborach w 2005 roku politycy Prawa i Sprawiedliwości skrzętnie korzystali z wielu haseł, używając do tego celu specyficznego języka rytualnego, mającego siłę przenoszenia rywalizacji politycznej w sferę sacrum, w przestrzeń, w której panują korzystne warunki do aktywowania się 632 633 634 Fragment wystąpienia posła PiS-u Andrzeja Górskiego z 24 maja 2006 roku noszącego pełny tytuł: Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www. sejm.gov.pl (dostęp 10.11. 2012). J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 7. Tamże, s. 18. �świadomości kosmologicznej. Ta magiczna atmosfera udzieliła się także bardzo wielu humanistom, którzy poczuli bardzo wyraźnie „posmak skandalu wywołany mitologiczną narracją”635, co skłoniło ich do niemal natychmiastowego dzielenia się wiedzą na ten temat. I jak to bywa, pozostawili po sobie różnego rodzaju mniej lub bardziej rozproszone teksty refleksyjne, wskazujące na istnienie wielu elementów składowych opisywanego tutaj mechanizmu rytualnego 636 . Gorąco zachęcam moich kolegów i koleżanki, aby przyjrzeli się swoim analizom ujmując je w kontekst działania mechanizmu, który wprawiany jest w ruch zawsze w ramach konkretnej mito-historii oraz przez specyficzny dyskurs637 nawiązujący do charakterystycznych transformacji metaforyczno-metonimicznych wpisanych także, o czym warto zawsze pamiętać, w przekształcenia odpowiadające stałym elementom kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej638 . 635 636 637 638 H. Weinrich, Struktury narracyjne mitu, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 178. J. Chmielewska-Gnojewska, Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008, s. 55–61, R. Jaźwiński, Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Tamże, s. 70–83, R. Marzęcki, IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Tamże, s. 84–95, K. Michałowski, Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Tamże, s. 96–112, A. Lipiński, Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Tamże, s. 277–292. B. Juszczyszyn, Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] E. Potoczka, A. Sepkowski (red.), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, Toruń 2010, t. I, s. 364–382, T. Sikorski, IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Tamże, s. 383–405. V. Wróblewska, Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011, s. 145–156. J. Hajduk-Nijakowska, Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] Tamże, s. 213–232. B. Schultze, „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 194 �W tym miejscu wypada wyjaśnić, na czym polega istota transformacyjnego sposobu myślenia magicznego. Kontynuując tradycję intelektualną Jerzego Kmity639, współczesny antropolog nacjonalizmu – Krzysztof Jaskułowski – tłumaczy tę kwestię w bardzo jasny i przystępny sposób, stawiając znak równości między tym sposobem myślenia a nacjonalizmem640: Związek natury metonimicznej jest niezależny od ludzkiej myśli: występuje bez względu na to, czy ludzie zdają sobie z niego sprawę, czy nie. Jest to zjawisko obiektywne typu: przyczyna-skutek lub część – całość (w sensie fizycznym). Natomiast związek symboliczny ma charakter arbitralny. Został ukonstytuowany na mocy konwencji, która obowiązuje jedynie w określonej społeczności: zdecydowano, że pewna rzecz (na przykład flaga) będzie reprezentacją innej rzeczy lub idei (na przykład pojęcia narodu). Myślenie magiczne znamionuje nieustanna transformacja związków metonimiczno-przyczynowych w metaforyczno-symboliczne i na odwrót. (…) Przejawem myślenia magicznego jest przekonanie o inherentnym związku języka i rzeczywistości (znaku i desygnatu), czego wyrazem jest obawa przed wypowiadaniem niektórych zdań czy słów, ponieważ mogą one „wywołać” opisywane przez siebie stany rzeczy 641. Precyzując kwestię istoty myślenia magicznego, błędem byłoby upatrywanie skuteczności mowy, która byłaby wyrazem tego rodzaju myślenia, w samym tylko narzędziu semiotycznym. Równie ważny jest bowiem kontekst społeczny, sprzyjający takim aktom oraz towarzysząca im praktyka rytualna. Jak pisała Elżbieta Hałas: W sytuacjach społecznych magia nie ma realnych skutków tylko wówczas, gdy próbuje się działać za pomocą słów poza granicami delegowanego przez instytucję autorytetu. Rytuał religijny jest szczególnym przypadkiem rytuałów społecznych, których magia nie tkwi w samym dyskursie, lecz w systemie relacji społecznych, które go tworzą, czynią możliwym i społecznie skutecznym642. 639 640 641 642 J. Kmita, Kultura i poznanie, Warszawa 1985, s. 123–157. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27, s. 7–21. K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012, s. 129–130. E. Hałas, Symbole w interakcji, Warszawa 2001, s. 162. 195 �Idąc za wnioskami płynącymi z analiz Bourdieu, który w swoich pracach poświęcił sporo miejsca dyskursom autorytetów, należy dodać, że język tego rodzaju, żeby był skuteczny, powinien być w ypowiadany w uprawomocnionej sytuacji, a także według uprawomocnionych reguł. Dzięki spełnieniu tych warunków dyskurs taki zyskuje siłę symboliczną, dzięki której jest w stanie zniszczyć dominującą symbolicznie definicję zastanej rzeczy wistości, która także stała się dominująca w efekcie podobnej wojny z innymi, ry walizującymi dyskursami. W konsekwencji, jak przyznaje Bourdieu, tworzenie rzeczywistości nigdy nie jest pokojowe i kooperaty wne, lecz zawsze oparte na współzawodnictwie lub wręcz konf likcie i pozostaje uwarunkowane kapitałem symbolicznym, czyli autorytetem stron 643 . W tym kontekście warto się zastanowić nad tym, jak przypisanie „prawa i sprawiedliwości” tylko jednej partii politycznej, w sprzyjających okolicznościach, zdeterminowało cały dyskurs polityczny 64 4 . Przed zwycięskimi dla polityków Prawa i Sprawiedliwości wyborami w 2005 roku na urząd prezydenta oraz do sejmu i senatu ugrupowanie to wystartowało pod hasłem „IV Rzeczpospolita – sprawiedliwość dla Wszystkich”. W programie wyborczym PiS-u z 2005 roku można było przeczytać, co następuje: Państwo nasze musi być jednoznacznie osadzone w tej tradycji, którą tworzą dzieje I Rzeczypospolitej, walki o niepodległość w czasie rozbiorów, II Rzeczypospolitej, walki przeciwko okupantom niemieckim i sowieckim w czasie II wojny światowej, a także dzieje walki przeciwko rządom komunistycznym w Polsce, zwłaszcza „Solidarności”. Nie ma takiej polskiej tradycji, w której mieszczą się jednocześnie Piłsudski i Bierut, Witos i Wycech, niepodległościowa PPS i PPR, Dmowski i Piasecki. Nie da się, mimo wysiłku oszustów, zlać tradycji solidarnościowej i peerelowskiej, w jednym szeregu postawić katolickich duszpasterzy i urzędników od ateizacji, chrześcijaństwa i nihilizmu moralnego. 643 644 Tamże, s. 183. A.M. Gill, K. Whedbee, Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001, s. 201. 196 �Z perspekty wy historii bledną dawne spory. Ale rozróżnienia zdrady i służby Polsce, odwagi i tchórzostwa, mądrości i głupoty nie da się zamazać 645 . Jak łatwo jest zauważyć, politycy PiS-u wywodzą swoje korzenie z tradycji, w której jedną ze sztandarowych postaci, jak już wspomniałem wcześniej, jest Józef Piłsudski, tuż obok innych, jak można było przeczytać, „katolickich duszpasterzy”. Cytowany powyżej fragment wprost określa sposób przedstawiania rzeczywistości, w której występuje ścisła relacja „władzy-mitusacrum” 646 . W przypadku powoływania się na związek ideologiczny ze zmitologizowanymi postaciami znanymi z mito-historii Polski, w sposób magiczny następuje sakralizacja autorytetu politycznego polityków PiS-u. Nawiasem mówiąc, można przywołać jeden z wybiegów dialektycznych rozpoznanych i opisanych przez Schopenhauera. Wybieg ten opiera się na tym, aby: (…) zamiast zasad uży wać autorytetów, stosownie do wiedzy przeciwnika. (…) Dlatego też łatwo prowadzić sprawę, kiedy masz za sobą autorytet poważany przez przeciwnika. Im więcej ograniczonymi są wiedza i zdolności dysputującego, tym większa ilość autorytetów stanowi dla niego powagę 647. Z mojego punktu widzenia nawiązywanie do piłsudczykowskiego myślenia o państwie, a także bezwarunkowe uznanie dla Józefa Piłsudskiego – jego ideologii oraz metod działania648 – stanowi nie tylko kolejny zabieg retoryczny, ale jest raczej konsekwentnym budowaniem kapitału symbolicznego tego ugrupowania politycznego uwzględniającego ich wyjątkową rolę, która polega na skutecznym rozwiązaniu sytuacji kryzysowej podobnej do tej, z którą skutecznie zmierzył się Piłsudski. Aby 645 646 647 648 http://www.pis.org.pl/dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988, s. 138. A. Schopenhauer, dz. cyt., s. 33. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana ukazał się w czasopiśmie „Arcana” 2006, nr 4–5, s. 8. 197 �jednak zyskać zgodę na zostanie „ofiarnikem”, politycy tego ugrupowania musieli skutecznie wpisać się w symboliczną rolę „sprawiedliwego”, który ponownie przeprowadzić może Polskę przez okres „sanacji”. Kolejną poważną próbą podjętą w tym celu okazały się wybory w 2005 roku. Sądzę, że w ustroju państwa demokratycznego okres kampanii wyborczej oraz samych wyborów przypomina czas odnowy. Jest to czas przejściowy, liminalny. Czas ten pojawia się cyklicznie i przebiega w ściśle określony sposób 649. Uważam, że intersujący mnie okres kampanii jest swojego rodzaju inicjacją, ma wprowadzać polityka w arkana sztuki czarowania. O skuteczności magicznej decyduje wynik wyborów. Polityk – czarownik w relacji z wyborcami deklamuje mity, by dać dowód, iż jest wtajemniczony w sprawy, do których reprezentowania może zostać powołany głosami elektoratu. Jak czytamy u Eliadego: Widzimy zatem, że „historia” opowiadana przez mit stanowi rodzaj „wiedzy” ezoterycznej nie tylko dlatego, że jest ona sekretna i przekazy wana w trakcie inicjacji, ale także dlatego, że „wiedza” ta oznacza posiadanie mocy magiczno-religijnej 650 . 649 650 „Oczywiście pierwotni różnie rozumieją «Rok», a daty Nowego Roku zmieniają się w zależności od klimatu, środowiska geograficznego, rodzaju kultury itp. Zawsze chodzi tu o jakiś cykl, to znaczy o pewien przedział czasowy, który ma początek i koniec. Otóż na końcu jednego cyklu i na początku drugiego odprawia się cały szereg rytuałów mających na celu odnowę Świata. Jak już wspomnieliśmy, to właśnie renovatio jest ponownym stworzeniem, które przebiega zgodnie z modelem wyznaczonym przez kosmogonię. Najprostsze przykłady odnaleźć można wśród aborygenów – chodzi tu o corocznie ponawiane mity pochodzenia. Zwierzęta i rośliny, stworzone in illo tempore przez Istoty Nadnaturalne, zostają raz jeszcze rytualnie stworzone. Znajdujące się w Kimberley malowidła naskalne uważane za dzieło mitycznych przodków są odmalowywane gwoli przywrócenia im ich twórczej mocy, jaka po raz pierwszy ujawniła się w czasach mitycznych, to znaczy na początku Świata”, [za:] M. Eliade, Aspekty…, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 20. 198 �Marek Kochan przyznaje, że są przynajmniej cztery powody, by rozpatrywać sytuację wyborów prezydenckich i parlamentarnych jako działań niepewnych, podległych „siłom magicznym”, a więc – wymagających magii651. Powód pierwszy: z perspektywy nadawców, czyli polityków lub raczej czarowników: (...) działania, którym towarzyszy masowa propaganda, są działaniami ważnymi – wiele zależy od ich sukcesu i angażuje się w nie duże środki, a zarazem nie są one w pełni poddane racjonalnej kontroli. Można konstruować przekazy w oparciu o racjonalne przesłanki – analizę opinii, wyniki badań i testów. Można wybierać optymalne kanały informowania potencjalnych wyborców (…), aby jak największa ich liczba zetknęła się z przekazem. (…) Choć więc stosuje się racjonalne środki zwiększania prawdopodobieństwa odniesienia sukcesu, nigdy nie ma pewności co do jego wystąpienia. (…) Analizując slogany w tym kontekście, można zauważyć, że mają one niekiedy wymiar zaklęć rzucanych, by zjednać przychylność losu czy też, bardziej praktycznie, zaczarować ludzi mających wpływ na sukces lub porażkę652. Drugi powód związany jest z sytuacją odbiorców. Oni także bowiem: (...) nie mają pewności, że podejmowane przez nich działanie – głosowanie (…) – będzie w pełni skuteczne, że przyniesie im pożądany efekt. Wyborcy nie wiedzą, czy ich ugrupowanie uzyska odpowiednią ilość głosów, nie tylko po, to by objąć rządy, ale nawet, by wejść do parlamentu. Nie wiedzą, czy dany kandydat na prezydenta ma szansę wygrać albo choćby przejść do drugiej tury. A więc potrzebują działania magii, bez której, jak stwierdził Bronisław Malinowski, mogliby ulec „nastrojom rozpaczy i niepokoju, lękowi i nienawiści”. (…) A więc również i odbiorcy mogą często traktować reklamę i politykę jako domenę działania sił magicznych. Ulegać tym sloganom, które lepiej „czarują” (a więc mają większą „moc”), albo też wypowiadać slogany jak zaklęcia w sytuacjach oczekiwania na pomoc sił nadprzyrodzonych653. Trzeci powód związany jest ze stylistyką i zawartością komunikatów. Tak o tym pisał Kochan: 651 652 653 M. Kochan, Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003, s. 67. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 69–70. 199 �W propagandzie politycznej zdarzają się przykłady komunikatów (wypowiedzi, ulotek, haseł) obiecujących takie skutki wyboru odpowiedniego kandydata, w które nie sposób uwierzyć, posługując się racjonalnym oglądem sytuacji, które zwyczajnie okazują się nieprawdą, lub są niemożliwe do zweryfikowania: „sto milionów” Wałęsy, Wspólna Polska albo „przyszłość” Kwaśniewskiego, Milion nowych miejsc pracy Kongresu Liberalno – Demokratycznego czy Prawda zamiast haseł Pawlaka. W obietnicach polityków zawsze istnieje pewne residuum magiczności, gdyż wyborcy nie rozumieją w pełni działań, które mają zapewnić obiecywane im korzyści (też często symboliczne, a więc nie poddające się racjonalnej analizie)654. Z pewnością to samo można powiedzieć o haśle wyborczym PiS-u, które brzmiało, jeszcze raz przypomnę: „IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla Wszystkich”. Po czwarte, zdaniem Kochana, niekiedy same przekazy nawiązują bezpośrednio do magii, a działanie produktów czy ludzi „jest pokazywane, jakby zawierało pierwiastki działania sił magicznych czy nadprzyrodzonych”655. W tym sensie można uznać, że „slogan lub inne fragmenty tekstu będą tym, czym w magii jest zaklęcie”656. Z mojej perspektywy badawczej doskonałą analizę kampanii wyborczej PiS-u przeprowadził Tomasz Olczyk. Analizy Olczyka okazały się bardzo inspirujące także dlatego, że zostały przedstawione z perspektywy retrospektywnego obserwatora dostrzegającego zmianę retoryki dwóch kolejnych kampanii oraz ich transformacyjny charakter. W świetnej książce zatytułowanej Politrozrywka i popperswazja w błyskotliwy sposób dowodził, że kampanii wyborczej partii Prawa i Sprawiedliwości do parlamentu oraz na urząd prezydenta w 2005 roku, towarzyszyła specyficzna stylistyka w prezentowaniu katastroficznych obrazów rzeczywistości. Olczyk skoncentrował swoją uwagę szczególnie na procesie oddzielania przeszłości od teraźniejszości oraz powiązane z tym aktem zjawisko zdominowania teraźniejszości przez obrazy dystopii, które stopniowo przekształciły się w nieustanną wizję kakotopii. Dla wielu czytelników 654 655 656 Tamże, s. 70. Tamże, s. 71. Tamże. 200 �zaskoczeniem może być odmienne definiowanie w tym kontekście słów: dystopia, antyutopia oraz kakotopia, skoro w słownikach języka polskiego występują one zazwyczaj jako synonimy. Olczyk zaproponował jednak inne podejście i nawiązał do związków etymologicznych pojęcia kakotopii z pojęciem kakofonii. W efekcie terminem kakotopia określił wszystkie obrazy rzeczywistości społecznej, które akcentują dysharmonię, nierównowagę, konflikt oraz wynikające z niewłaściwej dystrybucji różnego rodzaju zasobów między grupami społecznymi, jaki i między nimi a różnego rodzaju instytucjami, ze szczególnym uwzględnieniem instytucji jaką jest państwo657. Badacz reklam politycznych interesującego mnie okresu wyborczego zauważył, że wszystkie partie oprócz tych, które podczas afery „Rywingate” sprawowały władzę koalicyjną (SLD-UP i PSL), konsekwentnie nie wspominały o swoim udziale w sprawowaniu władzy w całym okresie III RP bowiem, jak napisał Olczyk: Przyjęcie przez większość politycznych „my” roli „opozycji” jest powiązanie z nadaniem „onym” roli „wiecznej władzy”. Ponieważ „oni” sprawują władzę bez przerwy od początku III RP, cały okres III RP jest opisywany jako czas dystopii658. W przekazach wszystkich partii poza tymi, które tworzyły wtedy koalicję rządzącą, dominowało, zdaniem Olczyka, ukazywanie całego okresu po 1989 roku jako procesu pogłębiającej się dystopii. W okresie kampanii kreowany obraz świata przez większość ugrupowań opierał się zatem na dystopii teraźniejszości oraz arkadii przyszłości. Na poziomie analizy treści spotów reklamowych badacz wydzielił trzy rodzaje dystopii: – Dystopia tematyczna czy też opisowa, w której wykorzystuje się liczne wskaźniki społeczno-gospodarcze i statystyki, za pomocą których kreowany jest względnie spójny obraz wszechogarniającego kryzysu obejmującego najistotniejsze dziedziny życia. 657 658 P. Olczyk, Politrozrywka i popperswazja, Warszawa 2009, s. 324. Tamże, s. 308. 201 �– Kakotopie to opisy zaburzeń równowagi wewnątrzspołecznej, czyli konfliktów między grupami oraz między grupami a instytucjami, opierające się na dychotomicznych opozycjach, w których jedna strona binarnego podziału jest niesprawiedliwie uprzywilejowana kosztem drugiej. – Dystopie metaforyczne i mitopodobne, przede wszystkim dotyczące niepewnej przyszłości Polski w Unii Europejskiej659. Dystopia tematyczna będąca opisem rzeczywistości, w okresie wyborczym zawierała w sobie cztery podstawowe parametry: – bezrobocie i emigracja zarobkowa; – zniszczona i/lub wyprzedana gospodarka; – bieda i życie dużej części społeczeństwa poniżej minimum socjalnego; – głód i niedożywienie660. Uzupełnieniem opisowej dystopii, zdaniem Olczyka, jest (konstruowany za pomocą odmiennych formalnie i treściowo środków) opis rzeczywistości, który został przez niego określony mianem kakotopii. Są to opisy, które spokojnie można uznać za charakterystyczne dla skonfliktowanych paradygmatów podważających symboliczny porządek. Kakotopia występowała, zdaniem socjologa, najczęściej w reklamach partii Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości. Kakotopia w ich przypadku oznaczała strukturę złożoną z prostych i czytelnych opozycji binarnych opartych w istocie na transformacjach metaforyczno-metonimicznych: Opozycje te w ostatecznym rozrachunku dają się sprowadzić do podziału „my” – „oni” w najszerszym rozumieniu, a różne ich warianty są w dużej mierze efektem swego rodzaju przymusu egzemplifikiacji i unaoczniania. Przymus ten (obecny zarówno w tabloidowej stylistyce, jak i w ramowaniu epizodycznym) prowadzi do ukazywania instytucji, grup i kategorii społecznych za pomocą ich jednostkowych, najczęściej wizualnych reprezentacji 661. 659 660 661 Tamże, s. 315–316. Tamże, s. 316. Tamże, s. 325–326. 202 �Z mojego punktu widzenia ów zabieg jest niezwykle skuteczny wtedy, gdy ktoś stara się dokonać skutecznej stygmatyzacji osób publicznych, ugrupowań politycznych oraz środowisk, wpisując w symboliczną rolę kozła ofiarnego. Postępując w ten sposób, reklamy polityczne tych dwóch ugrupowań bazowały na następujących opozycjach: bogaci przeciw biednym – PiS w swoich spotach przeciwstawiał kilku najbogatszych Polaków (którzy zbili majątek dzięki patologii utożsamionej z III RP) reszcie Polaków662. Drugą realizacją paradygmatyczną dychotomii „my” – „oni” było związane z kolejnym zabiegiem metaforyczno-metonimicznym, który łączył bogatych z liberałami. Ci ostatni w reklamach wyborczych pomagali bogatym „zjadać biednych”663 – jak to określał Olczyk. Kolejną transformacją magiczną tej kategorii było przeciwstawienie różnego rodzaju aferzystów, złodziei i prezesów, którzy okradają emerytów z resztek pieniędzy, a dzieci z nadziei na świetlaną przyszłość664. W końcu wszystkie te kakotopie łączyły się w kategorii, w której „oni” oznaczało „władzę”. „Władza” owa przejęła państwo. Państwo tym samym przestało służyć „zwykłym Polakom”, a wręcz odwróciło się do nich tyłem. W spotach reklamowych PO i PiS-u bardzo wyraźne było zatem dążenie do dokończenia rewolucji z 1989 roku po to, żeby wymarzone państwo miało być państwem, w którym będzie przywrócona sprawiedliwość i poczucie, że każdy otrzymuje to, co mu się należy665. Podsumowując swoje wnioski płynące z analiz rzeczywistości kreowanej w reklamach politycznych tego okresu, badacz podkreślił taką oto ich wspólną cechę: (...) zwłaszcza ostatnie 16 lat historii Polski, to okres narastającej katastrofy. Polska jest opisywana jako kraj postępującego bezrobocia, ubóstwa i głodu. Obraz kryzysu pogłębia kakotopijna wizja rosnących nierówności społecznych, niewłaściwych dystrybucji praw i przywilejów (…). Treściowemu aspektowi odpowiada stosowana w reklamie formuła katastroficznego 662 663 664 665 Tamże, s. 327–328. Tamże, s. 329. Tamże, s. 330–335. Tamże, s. 339. 203 �filmu, horroru i tabloidowych obrazów nierówności społecznych. Ta retoryczna wizja wymaga uzupełnienia o kluczowy czynnik – opis „onych”, którzy do tej katastrofy doprowadzili666. Kim są „oni”? Mógłbym powtórzyć za Olczykiem, że jest to „unia personalna sił zła”, dodając jednocześnie, że stanowi ona wieczną reprezentację nieustannie odradzającego się chaosu, z którym skuteczną walkę mogą toczyć jedynie „prawi i sprawiedliwi” przedstawiciele narodu. Bardzo ciekawe w opracowaniu Olczyka okazało się ujęcie „onych” według wspólnych reguł konstrukcyjnych. Ujawnienie tych reguł staje się niezwykle pomocne w celu zrekonstruowania ram dla kluczowych transformacji metaforyczno-metonimicznych w poszukiwaniu rytualnego mordu pierwszego jak i drugiego rodzaju. W tym miejscu, chciałbym zacytować dłuższy fragment z książki Politrozrywka i Popperswazja: – „Oni” krzywdzą, lub planują skrzywdzić grupy kreowane w reklamie politycznej na najsłabsze, przede wszystkim ludzi starszych, emerytów i rencistów, ale również dzieci, młodzież, bezrobotnych, pracowników budżetówki, ogólnie rzecz biorąc tych, z którymi „my polityczne” pozostaje w metonimicznych relacjach. – „Oni” działają z niskich pobudek: dla zysku, ze strachu i posłuszeństwa, żądzy władzy, niekompetencji i głupoty lub też czynią szkody i zło bez żadnego wyraźnego powodu. – „Oni” maskują się, przebierają, zmieniają nazwy, ukrywają swoje prawdziwe oblicza, oszukują, kłamią i konstruują symulacje, dlatego trzeba ukazać ich prawdziwe „ja”, odrzeć z fasady i podać ich prawdziwe nazwy i wizerunki. – Elementem kamuflażu „onych” bywa upodabnianie się do „my”, jednak prawdziwe oblicze „onych” w sensie moralnym, ideologicznym i etycznym jest zawsze dokładną odwrotnością czy też „negatywem” „my”. – Różne grupy „onych” współpracują ze sobą dla osiągnięcia swoich celów, całokształt aktualnej rzeczywistości bywa wynikiem umowy między różnymi frakcjami „onych” zawartej na początku III RP lub też rozkazu wydanego przez „prawdziwych onych” ich eksponentom. 666 Tamże, s. 359–360. 204 �– Na poziomie całego obrazu rzeczywistości okazuje się, że „oni” są połączeni swego rodzaju unią personalną – te same postaci i organizacje są reprezentantami różnych kategorii „onych” w przekazach różnych partii a nawet w różnych przekazach tych samych partii. – Personifikacje i reprezentacje „onych” są dobierane według co najmniej jednej z poniższych reguł: – przedstawicielami „onych” są dominujący na scenie politycznej kandydaci i dominujące ugrupowania polityczne; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) możliwie odlegli ideologicznie wobec sponsora reklamy; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) odwołujący się do podobnego segmentu wyborców, co nadawca komunikatu reklamowego. – W ostatecznym rozrachunku podziały między „onymi” mają charakter drugorzędny, fasadowy i są elementem maskowania prawdziwej tożsamości „onych”. (…) – Parlament i partie polityczne są opanowane przez „onych” zarówno w kategoriach czysto ilościowych, jak i historycznych – „oni” sprawują władzę niepodzielnie i bez przerwy od początku III RP 667. Do różnego rodzaju transformacji „onych” zaliczali się przede wszystkim „postkomuniści”, których personifikacją w licznych spotach reklamowych tego czasu stali się przede wszystkim: Aleksander Kwaśniewski, Wojciech Jaruzelski, Lech Wałęsa oraz Adam Michnik. Charakterystyczne dla kampanii wyborczej Prawa i Sprawiedliwości w roku 2005 było także to, że po kakotopijnych opisach teraźniejszości odbiorcy spotów reklamowych dostawali jedyną odpowiedź na te wszystkie problemy, czyli arkadyjską wizję IV RP – lub jak kto woli – symboliczną zapowiedź „Złotego Wieku” odpowiadającą strukturalnie złotemu wiekowi Izraela, czy też – w kontekście II RP – porządkowi ufundowanemu wraz z Konstytucją kwietniową. Zdaniem Olczyka, jak i bardzo wielu naukowców analizujących tamte wybory, obietnica nastania IV RP była jednym z najsilniejszych z magicznych słów, użytych 667 Tamże, s. 378–380. 205 �w kampaniach wyborczych tego okresu. Nie mogę jednak się zgodzić z dość często powtarzanym wnioskiem, iż ów zabieg sugerował, że: Cały system społeczny, ekonomiczny i polityczny może zostać zmieniony w wyniku zmiany jego nazwy. Dystopijne i kakotopijne charakterystyki rzeczy wistości ustąpią, kiedy zacznie ona funkcjonować pod nowym szyldem 668 . Z mojego punktu widzenia zapowiedź zmiany nazwy porządku była otwartą deklaracją wojny symbolicznej, jak i zapowiedzią rozwiązania ofiarniczego leżącego u jego podstaw. Bowiem dopiero po rytualnym mordzie – jak wskazuje scenariusz mito-logiczny oraz jego paradygmatyczna realizacja – możliwe jest nastanie arkadyjskiej rzeczywistości zapowiadanej w tym kontekście mito-historycznym jako IV RP. Kolejna niezwykle ciekawa analiza Tomasza Olczyka dotyczyła analiz biografii startujących w wyborach polityków, w tym oczywiście polityków Prawa i Sprawiedliwości. Jak błyskotliwie dowodził ten badacz mediów, większość tego rodzaju tekstów (w tym oczywiście narracja dotycząca kandydata na prezydenta – Lecha Kaczyńskiego) zbudowana była według stałego wzorca charakterystycznego dla bohatera magicznego, żywcem zbudowanego na podstawie stałych elementów kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej Proppa669! Co ciekawe, jedyną różnicą jest to, że o ile w schemacie bajki magicznej nie wszystkie funkcje muszą występować, nie mniej ich kolejność powinna pozostać niezmienna, o tyle w reklamie politycznej epizody z życia polityka-bohatera nie muszą następować po sobie w stałej kolejności. 668 669 Tamże, s. 431. Tamże, s. 439–454. 206 �Nie jest to niewinny zabieg retoryczny, bowiem należy pamiętać o tym, że bajka magiczna oprócz tego, że jest scenariuszem mito-logicznym, a bohater magiczny – ofiarnikiem, to w przypadku projekcji tego modelu na życie konkretnego człowieka w istocie stanowi to kolejny zabieg wspierający proces pochłaniania go przez symbol „sprawiedliwego”. Z drugiej strony za Sahlinsem należy cały czas pamiętać, że o ile bajka magiczna jest ludową teorią społeczeństwa, to biografia polityka odpowiadająca strukturalnie losom bohatera magicznego staje się ludową teorią bohatera, którego powołaniem jest ufundowanie nowego porządku lub, w przypadku nieudanej próby gloryfikującej, wpisanie się w mito-historyczny schemat martyrologiczny. Drugie rozwiązanie, jak się okazało po katastrofie w Smoleńsku, czyni go w niemal niezauważalny sposób symbolem „sprawiedliwego”, który zginął śmiercią męczeńską, starając się osiągnąć cel, do którego został powołany w strukturalnym splocie okoliczności… W wyborach do parlamentu z wynikiem niemal 27% zdobytych głosów zwyciężyła partia Prawo i Sprawiedliwość. W wyborach prezydenckich wygrał kandydat tego samego ugrupowania – Lech Kaczyński. W październiku 2005 roku został zaprzysiężony mniejszościowy rząd Prawa i Sprawiedliwości, na czele którego stanął Kazimierz Marcinkiewicz. Rząd otrzymał wotum zaufania dzięki głosom członków partii Samoobrony RP, Ligi Polskich Rodzin oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego. W lutym 2006 roku został podpisany „pakt stabilizacyjny” między przedstawicielami Samoobrony RP, LPR-u oraz PiS-u. W maju te ugrupowania stworzyły rząd koalicyjny, który – targany dwoma poważnymi kryzysami – trwał do sierpnia 2007 roku. Ku zdziwieniu Olczyka po zakończeniu wyborów specyficzna retoryka polityczna charakterystyczna dla okresu kampanii wcale nie zelżała. W konsekwencji badacz odniósł wrażenie, że kampania wyborcza skończyła się dopiero dwa lata później, wyborami w 2007 roku. W tym okresie mieliśmy do czynienia 207 �z czymś, co nazwał on „bezprecedensową dwuletnią kampanią parlamentarną” 670 . W tym niezwykle intensywnym okresie doszło do bardzo ważnego zjawiska, jakim było zradykalizowanie i spolaryzowanie sceny politycznej na dwa otwarcie zwalczające się obozy: rządowy oraz opozycyjny. Najbardziej radykalne wersje dystopii III RP, które były prezentowane przez skrajne ugrupowania LPR i Samoobrony RP stały się podstawowym budulcem „oficjalnej” narracji rządzących: Na mocy tej swoistej dyfuzji Samoobrona i LPR przejęły od PiS-u koncepcję arkadii przyszłości – IV Rzeczypospolitej. PiS zaś od koalicjantów zapożyczył bądź wyeksponował, niewidoczne w jego reklamach politycznych wątki demokracji symulowanej z koncepcją „układu” i pozostających na usługach „onych” mediów wzbogaconą o „autorską” ideę „łże-elit”, a przede wszystkim rozbudowaną definicję „onych” obejmującą nie tylko agenturę i „układ”, ale także sojusz postkomunistów z liberałami czy też, jak to określił Jarosław Kaczyński, lumpenliberałami 671. Z mojej perspektywy w tym zjawisku nie ma niczego szczególnego, jeśli zrozumiemy, że ukrytym kontekstem działań dyskursywnych polityków Prawa i Sprawiedliwości jest dramat społeczny stopniowo przeradzający się w kryzys ofiarniczy, który zakończyć może jedynie rytualnie złożona ofiara z przedstawicieli pierwszego porządku, jak i jego kolejnych transformacji. Jak słusznie podkreślał Olczyk, po wyborach z 2005 roku narracyjno-retoryczna struktura, która leżała u podstaw kreowania wirtualnego świata reklamy wyborczej, nieoczekiwanie po ich zakończeniu stała się podstawą wyjaśniania i rozumienia rzeczywistości politycznej: Co więcej, dominacja retorycznych mechanizmów sprowadzających wszystkie polityczne podziały do jednoznacznej binarnej opozycji wydaje się korelować z postępująca polaryzacją i uproszczeniem sceny politycznej. W 2005 roku dwa największe ugrupowania (PiS i PO) uzyskały 670 671 Tamże, s. 471. Tamże, s. 473. 208 �łącznie 48,87% głosów, wynik zbliżony do historycznej średniej. Po dwóch latach retorycznej konfrontacji, na dwie największe partie zagłosowało 73,62% wyborców, co było wynikiem nienotowanym do tej pory w polskim systemie politycznym 672 . Stało się tak, ponieważ jako społeczeństwo stymulowane do wzięcia udziału w dramacie społecznym utknęliśmy, jeśli mogę tak napisać, w sferze liminalnej. Wydaje się, że nie ma innego sposobu do ruszenia dalej, bez rytualnego mordu na koźle przeznaczonym dla Azazela, a zatem złożenia w ofierze postaci, która symbolicznie wpisuje się w rolę fundatora pierwszego porządku. Język, jak i działania ekipy rządzącej w tym czasie, konsekwentnie zmierzały do tego celu. W artykule Dramat języka z nieukrywanym zdziwieniem Michał Głowiński podkreślał, że mowa ekipy rządzącej w okresie 2005–2007 w zaskakujący sposób zaczęła przypominać język charakterystyczny dla władzy totalitarnej z czasów PRL: Obserwujemy zjawisko, które wydawać się może paradoksalne i być traktowane jako swoista złośliwość historii: ugrupowanie, które z antykomunizmu uczyniło swój ideowy fundament, a z dekomunizacji – jedno z haseł naczelnych, operuje językiem w sposób, który nie tylko przypomina praktyki obowiązujące za komunistycznej władzy, ale niekiedy bywa ich zdumiewającym powtórzeniem673. Fundamentem języka rządzącej ekipy były, zdaniem językoznawcy, trzy podstawowe elementy. Pierwszym z nich było „konsekwentnie dychotomiczne widzenie świata” 674 , które nie dopuszczało żadnych niuansów i zbędnych komplikacji: 672 673 674 Tamże, s. 477. M. Głowiński, Dramat języka, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 212. Tamże. 209 �My jesteśmy przedstawicielami dobra (jeden z jej głównych polityków określił się krótko i węzłowato jako jego uosobienie!), głosimy słuszne idee, mamy najlepszy, a w swojej istocie jedyny, program naprawy kraju. Ten, kto za nim się nie opowiada i zgłasza do niego zastrzeżenia, jest przeciwko nam675. Z pierwszym z wymienionych elementów ściśle związany jest kolejny, czyli wykorzystywanie „idei wroga” 676 . Niezwykle ważne jest jednak to, że wrogiem jest każdy, kto znajduje się po drugiej stronie, kto myśli inaczej niż wspomniani politycy, każdy, kto proponuje inne rozwiązania legislacyjne, społeczne, ideologiczne: Wynika z tego, że język ten nie jest językiem kompromisu, wszelkie rozwiązania ugodowe znajdują się poza jego granicami. A więc albo się podporządkujesz, i wtedy będziesz nasz, albo jeśli się przeciw nam zbuntujesz lub w ogóle reprezentujesz poglądy i dążenia, których nie aprobujemy, jesteś właśnie wrogiem677. Świetnym przykładem było w tym czasie używanie formuły „postkomunista”, która różniła się znacząco od kontekstu, w którym używała tego słowa Jadwiga Staniszkis. Samo słowo, jak zauważył Głowiński, jest wieloznaczne, co stwarza odpowiednie warunki do różnego rodzaju manipulacji. W języku PiS-u z tego okresu słowo to pozbawione zostało wszelkich realnych treści historycznych: Postkomunę – w tym rozumieniu – tworzą ci, którzy są przeciw partii mającej jedyny słuszny program i jedynej uczciwej, tak jak za czasów Polski Ludowej wrogami ludu ogłaszano tych, którzy byli przeciw PZPR. Tutaj podobieństwo narzuca się siłą wprost niebywałą. W takich przypadkach nie chodzi o realne znaczenia, chodzi o napiętnowanie osób i grup, które uznaje się za wrogie678. 675 676 677 678 Tamże. Tamże. Tamże, s. 213. Tamże, s. 216. 210 �Z dwoma pierwszymi czynnikami ściśle łączy się z kolei trzeci, jakim jest „spiskowe widzenie świata”679: Walczymy z tymi, którzy bez wytchnienia knują, tworzą tajemnicze układy, usiłują przeszkodzić nam w naszych poczynaniach, działają na szkodę narodu, państwa, Kościoła, a przede wszystkim – przeciw interesom Polski680. Trzy wymienione elementy wyrażane były w języku, który z jednej strony cechowała zaawansowana dowolność semantyczna. To zjawisko przejawiało się w narzucaniu słowom i formułom „dogodnych dla siebie znaczeń, zakresów semantycznych, a także współczynników aksjologicznych”681 – jak tłumaczył Głowiński. Z drugiej strony język ten cechowała niebywała agresja. Taki język nie ma za zadanie nazywanie zjawisk, ale arbitralne narzucenie znaków wartości, które mają górować nad znaczeniem. Jest to także język dążący do „zagarnięcia pełnej władzy”682. Świetnym tego przykładem staje się także słowo „zmiana” użyte w tym jednowartościowym języku: „Zmiana” jest zarezerwowana dla zwolenników IV Rzeczpospolitej, nie mają do niej prawa ci, co od podstaw budowali III Rzeczpospolitą683. W konsekwencji po dwóch latach dzielenia sceny politycznej na dwa obozy, doszło do bardzo ciekawego zjawiska, o którym tak pisał Olczyk: (…) jedynym wiarygodnym heroldem ramy dystopii III RP pozostałym na placu boju okazał się PiS, a jedynym wiarygodnym głosicielem dystopii IV RP Platforma Obywatelska. Można zatem postawić tezę, że retoryczna wersja rzeczywistości stała się symulakrem nieodróżnialnym już w żaden sposób od „prawdziwego” obrazu świata polityki. Politycy, dziennikarze i zwykli obywatele zostali niejako uwięzieni w owym schemacie i postawieni 679 680 681 682 683 Tamże, s. 213. Tamże. Tamże, s. 215. Tamże, s. 219. Tamże. 211 �przed wyborem rządowej bądź opozycyjnej wersji sinusoidy determinującej trajektorie parametrów rzeczywistości. Na mocy swoistego mechanizmu samospełniającego się proroctwa rama stała się polityczną rzeczywistością684. W wyniku skandalu korupcji politycznej koalicja rządząca rozpadła się i 7 września 2007 roku, Sejm podjął decyzję o skróceniu kadencji. Bezpośrednią przyczyną wyborów była dymisja i aresztowanie ministra spraw wewnętrznych i administracji oraz zupełnie bezprecedensowa w tamtym czasie relacjonowana na żywo multimedialna konferencja prasowa prokuratury ukazująca kulisy tej sprawy. Kampania do parlamentu z roku 2007, kiedy urząd prezydenta piastował cały czas Lech Kaczyński, okazała się sequelem tej z roku 2005. Najważniejsza zmiana dotyczyła jednak tego, że cały przekaz zwielokrotniono i wyolbrzymiono. Jak zauważył Olczyk: Analogiczne procesy stosuje się w sequelach klasycznych filmów rozrywkowych, gdzie w każdej kolejnej części podstawowa struktura, która przyniosła kasowy sukces pierwszego filmu (a więc ogólny schemat narracji i główne, znane już i lubiane przez widzów postacie), pozostaje niezmieniona, zwiększa się za to liczba i potęga wrogów, brutalność akcji mierzona liczbą zabitych antagonistów, szybkość montażu i jakość oraz liczba efektów specjalnych. Zrealizowanie megaspektaklu kampanii wyborczej 2007 roku według reguły „to samo tylko bardziej” nie oznacza, że nie pojawiły się nowe zjawiska i tendencje685. Owymi zjawiskami nowymi w kontekście kampanii z 2007 roku były trzy duże debaty (w kolejności: Jarosław Kaczyński – Aleksander Kwaśniewski, Jarosław Kaczyński – Donald Tusk, Aleksander Kwaśniewski – Donald Tusk), które określane były mianem „starcia gigantów”. Drugim ważnym zjawiskiem tamtego okresu było nieustanne komentowanie kampanii wyborczej na niezliczonej ilość portali internetowych, co spowodowało, że większość opinii publicznej mogła dużo bardziej aktywnie brać udział w wyborach, wypowiadając się na równi ze specjalistami na temat przebiegu 684 685 P. Olczyk, dz. cyt., s. 479. Tamże, s. 483. 212 �rywalizacji politycznej. W ten sposób wszyscy chętni nie tylko stali się krytykami retoryki rywalizujących polityków, ale aktywnie włączali się do udziału w tym dramacie, opowiadając się po stronie jednego z rywalizujących paradygmatów. Kolejnym zjawiskiem niezwykle istotnym z mojego punktu widzenia był wyraźny wzrost, w porównaniu z kampanią z 2005 roku, negatywnych reklam. Słowem kluczem dla kampanii PiS-u w tym czasie był układ. Słowo, które zdaniem jego pomysłodawcy PR-owca Prawa i Sprawiedliwości podczas tamtej kampanii – Michała Kamińskiego – odwoływało się otwarcie do poetyki filmu sensacyjnego686. Większość spotów reklamowych tej partii opartych było na zasadzie kojarzenia zła z rekwizytami i sytuacjami przypominającymi o skandalach ostatnich dwóch lat. Co charakterystyczne, ów układ znów nie zawierał żadnych bezpośrednich wskazówek co do tego, kogo można do niego zaliczyć687. Jedno było tylko pewne – chcący wrócić do władzy, pragną się pozbyć polityków Prawa i Sprawiedliwości, którzy zdążyli przez te dwa ostanie lata napsuć im sporo krwi, niwecząc ich niecne plany względem słabego państwa jak i niepodejrzewającego niczego społeczeństwa. W konsekwencji słowo układ stało się pewnego rodzaju workiem, do którego można było wrzucić wszystkich, których politycy PiS-u uznali za wrogów. Z drugiej strony, jak zauważył Głowiński, użycie tego słowa w ten specyficzny sposób: Ujawnia mechanizm magii językowej, wysoce charakterystycznej dla omawianych praktyk. Zakłada się, że ów mityczny układ istnieje, nie precyzuje się jednak, na czym on polega, kto konkretnie nim kieruje, kto wchodzi w jego skład. Ważne jest to, by go demaskować w kategoriach najbardziej ogólnych i by mobilizować do walki z nim niczym ze smokiem, to prawda, bardzo groźnym 686 687 Tamże, s. 494. Tamże, s. 496, (podkreślenia Ł.P.M.). 213 �i podstępnym, mimo że nikt go na własne oczy nie widział688. Manipulowanie układem zdradza jednoznacznie, że w przypadku polityków, którzy korzystali z tego słowa w powyższym znaczeniu, nie chodziło w istocie o poznawanie świata, ale jego konsekwentne kreowanie w kategoriach charakterystycznych dla myślenia magicznego. Retoryka oskarżycielska połączona z pasją demaskatorską charakteryzowała cały wspomniany okres aktywności politycznej polityków PiS-u. Wybory parlamentarne w 2007 roku wygrała Platforma Obywatelska, uzyskując ponad 41% poparcia obywateli, Prawo i Sprawiedliwość zyskało poparcie ponad 32% głosujących. W sumie na te dwie partie zagłosowało ponad 72% biorących udział w wyborach, co odpowiada 8 mln obywateli. Po tych wyborach politycy Prawa i Sprawiedliwości przeszli do opozycji parlamentarnej, natomiast prezydentem w tym czasie był polityk wywodzący się z tej partii – Lech Kaczyński. 688 M. Głowiński, Czy totalitaryzacja języka?, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 227. 214 ���Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje Są sytuacje, w których najpraktyczniej jest oprzeć się żądzy bezpośredniego udziału, „usiąść i czekać”, pozwolić sobie na spokojną, krytyczną analizę. Wezwania do czynu zdają się napierać na nas z każdej strony 689. Trzy lata później miało miejsce wydarzenie, które z jednej strony stało się istotnym punktem zwrotnym rozgrywającego się dramatu społecznego moich czasów, z drugiej wpisane zostało w specyficzną mito-poetykę dyskursu Prawa i Sprawiedliwości. 10 kwietnia 2010 roku około godziny 9:10 dziennikarz radia Tok Fm Marcin Graczyk prowadzący program Ranni politycy poinformował słuchaczy: „– Jak podaje telewizja TVN 24, według wstępnych informacji, samolot z Prezydentem się rozbił. To wiadomość nieoficjalna, ale podana przez MSZ”690. W tym momencie – z mojej perspektywy rozpoczęło się największe wydarzenie medialne 691 XXI wieku w Polsce. W audycji radiowej prowadzący, przejętym głosem, odesłał wszystkich słuchaczy do innego medium, jakim jest telewizja. W pierwszych godzinach od katastrofy (10:00– 13:00) za pośrednictwem kanałów telewizyjnych wydarzenia związane z katastrofą śledziło ponad 9,5 mln osób 692 , co stanowiło ponad 86% udziału w rynku telewizyjnym. Tego samego dnia po południu Rada Ministrów na specjalnym posiedzeniu ogłosiła ogólnonarodową żałobę, która miała trwać do 18 kwietnia 2010 689 690 691 692 S. Żiżek, Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010, s. 11. https://www.youtube.com/watch?v=W5grLvqgljs. „Wydarzenie medialne to uroczystość, która stanowi urlop od codzienności, której uświęcone treści traktowane są z namaszczeniem i której oddana widownia czynnie w niej uczestniczy” [za:] W. Godzic, Wstęp do wydania polskiego, [w:] D. Dayan, E. Katz, dz. cyt., s. 8. Artykuł: Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). �roku. W niedzielę między 15:20 a 17:10 telewizje – transmitujące przywitanie ciała prezydenta na Okęciu i kondukt żałobny idący ulicami Warszawy – zebrały przed nadajnikami ponad 13 mln widzów, co stanowiło około 85% udziału w rynku693 . Rywalizujące na co dzień o widza telewizje, w tym szczególnym czasie, przestały się od siebie różnić. Ich relacje, często łączone 694 , przebiegały według tego samego scenariusza i były identycznie narratywizowane i celebrowane. Wszystkie solidarnie zrezygnowały z emitowania reklam, co niechybnie zapowiadało nastrój niecodziennych wydarzeń. We wszystkich przekazach komentatorzy w teatralnym skupieniu, podkreślali na wiele sposobów niewyrażalną w słowach, „ogromną stratę dla narodu”. Dotychczasowi rywale polityczni mówili jednym głosem o ciepłych i bliskich relacjach, jakie łączyły ich z tragicznie zmarłymi ludźmi, którzy, co prawda, byli ich przeciwnikami politycznymi, ale prywatnie dobrymi kolegami, a nawet przyjaciółmi. W ten sposób zmianę języka medialnego zdradzało przejście z czasu profanicznego, codziennego, w czas święty, w stan communitas, jakby określił to Victor Turner 695 i na co od razu zwrócili uwagę antropolodzy 696 . W relacjach medialnych społeczeństwo zostało przedstawione, jakby znalazło się kolejny raz w fazie liminalnej. Według mediów nastąpił czas wspólnotowy, czas jednomyślności i braku podziałów. W tym okresie dotychczasowe różnice statusów społecznych, różnice polityczne i inne, tak charakterystyczne dla struktury społecznej jak i dwóch rywalizujących paradygmatów, przestały odgrywać dominującą rolę. Po raz kolejny telewizyjny teatr dnia 693 694 695 696 Tamże. Artykuł: TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). V. Turner, Od liminalności do liminoidalności…, s. 92–93 i dalej. J. Tokarska-Bakir, Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 218 �codziennego został zastąpiony teatrem święta – lecz tym razem święta jedności w czasie żałoby narodowej. To właśnie w tym szczególnym czasie spontanicznie, w ramach myślenia kosmologicznego, pojawiały się mito-logiczne wyjaśnienia tego, co się stało w Smoleńsku. Cytowany już wcześniej poseł PiS-u i politolog Artur Górski w wywiadzie Oskarżam Moskwę, który ukazał się na łamach czasopisma Nasz Dziennik już dwa dni po katastrofie był pewien, kto i dlaczego doprowadził do „nowego Katynia”697. Po raz kolejny poetyka oparta na logice specyficznej dla transformacji metaforyczno-metonimicznych w zasadzie z miejsca dawała odpowiedzi, kto zamordował prezydenta, kto stał za zamachem wymierzonym w elity polityczne narodu polskiego 698 , determinując dyskurs Prawa i Sprawiedliwości na kolejne lata. Wróćmy jednak do żałoby narodowej. Podczas jej trwania „wszyscy” mogli poczuć się jedną wielką rodziną narodową. Przy czym nikt nie musiał znać lokalnego kontekstu polityczno-społecznego. Wystarczyło bowiem rozumieć to wydarzenie, o ile potrafi się rozpoznać scenariusz, według którego było narratywizowane. A scenariusz był już gotowy od dawna. Gotowa była forma opowieści, scenopis, który konstytuuje możliwości narracyjne gatunku, jakim jest „Koronacja”. To według jej logiki następuje przewidywalny podział ról w ramach relacjonowanego spektaklu oraz sposób, w jaki zostanie on przedstawiony. Innymi słowy, ceremonia przebiegała według reguł ustalonych przez tradycję, mimo iż całkiem niedawno wynalezioną699. Właśnie dlatego, nawiązując do dobrze nam znanego dramatu społecznego II RP, 697 698 699 Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). Artykuł: Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http://www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012), Artykuł: Jarosław Kaczyński, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Czytaj: E. Hobsbawn, T. Ranger, Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 219 �pogrzeb pary prezydenckiej opierał się m.in. na elementach scenariusza wydarzeń z 1927 r., kiedy to z rozkazu Józefa Piłsudskiego na Wawelu pochowano Juliusza Słowackiego700. 17 kwietnia 2010 roku o godzinie 12:00 na pl. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie odbyły się główne uroczystości żałobne. Z całego świata do PAP wpłynęło ponad 3 tys. próśb701 o akredytacje dziennikarskie. Relację z ceremonii pogrzebowej na Wawelu prowadziło na żywo 18702 zagranicznych stacji telewizyjnych, wśród nich m.in. CNN i BBC. Jeśli wierzyć statystykom, polskie relacje telewizyjne z pogrzebu Lecha Kaczyńskiego na Wawelu, w przedsionku krypty, w której spoczywa Józef Piłsudski703, zgromadziły przed telewizorami ok. 13 mln. osób704. Z mojego punktu widzenia, rytualny pogrzeb na Wawelu – obok Piłsudskiego – był jasnym komunikatem potwierdzającym fakt, że Lech Kaczyński starał się zrealizować ten sam cel co Józef Piłsudski, stając się jego transformacją dialektyczną w ramach współczesnego dramatu społecznego, o czym przekonało się „na własne oczy” ponad 13 mln widzów… Po żałobie narodowej polskie społeczeństwo jeszcze wyraźniej podzieliło się na dwa obozy, które w istocie wpisywały się w kategorie dwóch rywalizujących dotąd paradygmatów. Jeden z nich, tworząc własne symbole705, zakładał, że katastrofa w Smoleńsku była w istocie zamachem na niezależnego prezydenta Lecha Kaczyń700 701 702 703 704 705 Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_. html (dostęp:19.09.2010), czytaj także: D. Kosiński, dz. cyt., s. 303–304. J. Jałowiec, A. Zadroga, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). Artykuł: Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis.org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp 4.10.2010.). K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna…, s. 145–164. 220 �skiego706 który dążył do sanacji Państwa. Za ten zamach odpowiada natomiast ówcześnie rządząca koalicja z politykami Platformy Obywatelskiej (transformacja układu) na czele lub/i z władzami rosyjskimi, które wydatnie przyczyniły się do tej katastrofy poprzez działania pośrednie lub nawet bezpośrednie707. Drugi modelowy paradygmat, pozbawiony równie czytelnych symboli, co ten pierwszy uznawał, że katastrofa smoleńska miała miejsce z powodu bardzo wielu nieintencjonalnych błędów i niedopatrzeń ze strony polskiej i rosyjskiej. W jej wyniku nie tylko zginął Prezydent wraz z małżonką, ale także 94 wybitnych Polaków reprezentujących różne partie i środowiska. W tej drugiej wersji tragiczna śmierć dotknęła wszystkich, bez względu na reprezentowane poglądy polityczne i ideologiczne. W ten sposób granica między dwoma skonfliktowanymi paradygmatami przebiegać zaczęła według wiary w „prawdziwe” bądź „fałszywe” przyczyny katastrofy smoleńskiej lub raczej, jak słusznie zwrócił uwagę Jacek Wasilewski, w jedną z dwóch rywalizujących ze sobą narracji na jej temat, tworząc w ten sposób dwie wyraźnie zantagonizowane wspólnoty wartości708. Chciałbym podkreślić w tym miejscu za Leachem i Baudrillardem, że istota problemu polega na tym, że nie jesteśmy w stanie ostatecznie stwierdzić, czy był to przejaw nieszczęśliwego wypadku (przypadek), czy raczej był to zamach (działanie zaplanowane). Możemy ostatecznie zanotować jedną lub drugą narrację na temat katastrofy rozumiejąc w jaki sposób wspiera ona jeden bądź drugi paradygmat rywalizujący o władzę. W ramach dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości stymulującego świadomość kosmologiczną, katastrofa samolotu w Smoleńsku po prostu nie może 706 707 708 W ten sposób Jarosław Kaczyński konsekwentnie buduje obraz swojego brata – Lecha Kaczyńskiego. Podaję jeden z ostatnich tego typu przykładów [w:] Artykuł: Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Artykuł: Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). J. Wasilewski, Opowieści o Polsce…, s. 247–265. 221 �być dziełem przypadku. Z zasady muszą odpowiadać za katastrofę złe moce, co w sferze politycznej oznacza zawsze zamach na ład społeczny 709. Jest to przejaw pewnej „pierwotności”, jak to określał Jean Baudrillard, która powodowała, że: (…) każde wydarzenie, a zwłaszcza śmierć, uznawało się za dzieło jakiejś złośliwej mocy. Tę „pierwotność” (którą zarzucamy ludom pierwotnym, by ją wyegzorcyzmować) można jednak przypisy wać wyłącznie nam samym (…) 710 . Wyobraźnia ofiarnicza ciągle jest podgrzewana. Wybitnie do tego procesu przyczyniły się nie tylko media, ale także artyści, którzy starają się zgłębić symboliczny wymiar tej tragedii oraz jej tajemniczy wpływ na tworzenie się spontanicznej wspólnoty, a zaraz potem, jeszcze z większą siłą dzielącego się na dwa obozy społeczeństwa. Do końca 2012 roku powstało 14 filmów o tej tematyce, kilka spektakli i książek, a kolejne realizacje są w drodze. Innymi słowy – w tym specyficznym czasie ponownie kształtują się symbole, które niedługo potem wykorzystane zostaną do walki politycznej przez paradygmat reprezentowany przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Symbole te będą regulować dyskurs dotyczący szukania przyczyn tragedii w procesie wskazywania i oskarżania winnych w ramach mito-logiki wprawionego w ruch od lat mechanizmu ofiarniczego. Ostatnim tego przykładem jest film Anity Gargas Anatomia upadku, którego wydźwięk jest jasny – w Smoleńsku był zamach, a organy odpowiedzialne za śledztwo w tej sprawie nie dopełniły swoich obowiązków i być może zrobiły to celowo... W tych okolicznościach ciągle nasila się wojna symboliczna, którą liczni komentatorzy życia publicznego nazywają wojną „polsko-polską”. Otwarta niechęć polityków reprezentujących dwa paradygmaty zamienia się w nieukrywaną nienawiść. Od 709 710 J. Baudrillard, Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007, s. 206. Tamże, s. 207. 222 �czasu katastrofy nasiliły się w Polsce różnego rodzaju próby zamachów na przedstawicieli politycznych jednego, jak i drugiego paradygmatu oraz na przedstawicieli klasy politycznej w ogóle. Są to akty spontanicznej przemocy, które stanowią próby zażegnania tego narastającego konfliktu. Kolejne manifestacje podczas świąt narodowych i ważnych rocznic, zwolenników jednego bądź drugiego paradygmatu odbywają się osobno lecz równolegle, konsekwentnie podkreślając w ten sposób podział społeczeństwa na dwa zantagonizowane paradygmaty. Jarosław Kaczyński – lider PiS-u – wręcz podkreśla, że usunięcie od władzy Platformy Obywatelskiej jest zadaniem narodowym711 i mógłbym w tym kontekście dodać, nawiązując do ustaleń Girarda, wymagającym jednomyślności ofiarniczej. W tym samym czasie dyskutowany staje się pomysł postawienia przed trybunałem stanu Jarosława Kaczyńskiego i Zbigniewa Ziobrę, którzy w czasie dwóch lat sprawowania władzy mieli dopuścić się poważnych nadużyć w związku z pełnionymi stanowiskami państwowymi. Działania zantagonizowanych paradygmatów cały czas się zaostrzają. Z analizy dyskursu Prawa i Sprawiedliwości jasno wynika, że odmieniony powrót do struktury (obietnica IV RP) jest możliwy jedynie poprzez skuteczne wykorzystanie mechanizmu rytualnego, w ramach którego złożeni w ofierze zostaną, z jednej strony fundatorzy porządku III RP (próba zasadnicza/rytuał liminalny), a następnie postacie, które w strukturalnym splocie okoliczności uznane zostaną za ich metaforyczno-metonimiczne transformacje (próba gloryfikująca/rytuał włączenia). W ramach mechanizmu ofiarniczego dopiero te dwa rytualne mordy umożliwią zakończenie dramatu społecznego oraz stworzą warunki konieczne dla świadomości kosmologicznej do nastania „Złotego Wieku Polski” w postaci obiecanej IV RP. 711 Artykuł: Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article. php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). 223 �Uważny czytelnik zapewne dostrzegł, że współczesny dramat społeczny przeniesiony w sferę rytualną odpowiadającą kryzysowi ofiarniczemu zrealizowany został niemal w połowie. Z analiz strukturalnych modelowej sytuacji opisanej w Biblii oraz jego paradygmatycznej realizacji tworzącej mito-historię Polski jasno wynika natomiast, jaki może być jego dalszy przebieg. Póki co przedstawię jego schemat bez wydarzeń, które zapowiada jego rytualne powtórzenie. Podobnie jak w przypadku dramatu, którego główną postacią był Józef Piłsudski, chciałbym teraz ująć działania dyskursywne polityków Prawa i Sprawiedliwości w model rozbudowanego trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Od centralnego wydarzenia, czyli zapowiedzianego mordu rytualnego z fundatorów porządku III RP, zależy, czy dramat społeczny po raz kolejny zostanie zrealizowany według mito-logiki mechanizmu ofiarnego – tak jak to miało miejsce w przypadku dramatu społecznego z udziałem Józefa Piłsudskiego czy też starotestamentowego scenariusza mito-logicznego z udziałem Dawida. Opis schematu 6, w jak najkrótszych zdaniach, postanowiłem rozpocząć od symbolicznego roku 1989, kiedy to podczas negocjacji przy Okrągłym Stole ustalono ostateczny kształt zmian ustrojowych w Polsce po odrzuceniu systemu komunistycznego. Rok ten jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się nowego państwa z okresu komunistycznego. W 1997 roku weszła w życie Konstytucja III RP, która stała się symbolem ponownego utwierdzenia kompromisu pomiędzy środowiskami, które przypieczętowały w ten sposób ustalenia rozpoczęte przy Okrągłym Stole. W 2002 roku, kiedy wybucha „afera Rywina”, rytm historyczny prezentowanych wydarzeń wyraźnie przyśpiesza. Skandal korupcyjny stanowi punkt zapalny wykorzystany przez przeciwników porządku wynegocjowanego przy Okrągłym Stole. Afera staje 224 �się symbolem słabości obozu politycznego, który nie był w stanie uchronić państwa przed napierającym chaosem samemu stając się w ten sposób jego uosobieniem. Po wyborach w 2005 roku reprezentantem politycznym paradygmatu odrzucającego porządek oparty na pokojowych negocjacjach przy Okrągłym Stole zostaje partia Prawo i Sprawiedliwość. Od czasu wyborów środowiska polityczne przeciwne wizji PiS sprowadzone zostają, w ich dyskursie rytualnym, do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W tym specyficznym okresie politycy tej partii konsekwentnie budują specyficzny obraz podziałów polskiego społeczeństwa, podkreślając w ten sposób różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (politycy Prawa i Sprawiedliwości) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy bronią ustaleń zawartych przy Okrągłym Stole oraz porządku opartego na zapisach Konstytucji III RP z 1997 roku). Od tamtego czasu trwa wojna „polsko-polska”, która po katastrofie smoleńskiej, w kwietniu 2010 roku, zaogniła się jeszcze bardziej, odkąd politycy rządzącej wtedy partii PO są oskarżani z jednej strony, o notoryczne kłamanie w sprawie prawdziwych przyczyn katastrofy, z drugiej – o oczywiste korzyści płynące z doprowadzenia do niej, co w narracji polityków Prawa i Sprawiedliwości czyni ich głównymi i wręcz oczywistymi podejrzanymi w tej sprawie. Powstaje zatem pytanie, co się stać może jeśli wiemy, że wzorcem mito-logicznym określającym cel i sens działań polityków Prawa i Sprawiedliwości pozostaje historia Józefa Piłsudskiego, który strukturalnie, od zamachu stanu w 1926 roku realizował przebieg odpowiadający losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy (bezprawne procesy polityczne), składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów lub, jak kto woli, wewnętrznych wrogów narodu? 225 �Zaryzykuję stwierdzenie, że wydarzenia uznane za konieczne odpowiadające fazie reintegracji są ściśle związane z charakterem próby zasadniczej, której starają się sprostać politycy Prawa i Sprawiedliwości. Podołanie dwóm pozostałym próbom stworzy niezbędne warunki w świadomości kosmologicznej do nastania złotego wieku w jego paradygmatycznej realizacji odpowiadającego IV RP. Dyskurs rytualny polityków „Prawa i Sprawiedliwości” zapowiadający zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego III II 1) Przejście z systemu komunistycznego do systemu demokratycznego na mocy ustaleń podczas obrad Okrągłego Stołu 2) Konstytucja z 1997 roku fundująca porządek III RP 1989 ? IV I IV RP Schemat 6. Dramat społeczny według logiki dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości. Opis schematu: I) „Afera Rywina” z 2002 roku, jako symboliczny przykład naruszenia ładu społecznego, II) od 2005 roku konsekwentnie budowany dyskurs rytualny przenoszący rywalizację dwóch paradygmatów w sferę liminalną dramatu społecznego, III) zapowiedź wydarzenia będącego gwałtownym odsunięciem od władzy przedstawicieli III RP, IV) zapowiedź wprowadzenia konstytucji IV RP będącej paradygmatyczną realizacją nastania złotego wieku. W międzyczasie zostały podjęte kolejne nieudane próby przywracania równowagi, w których kluczową rolę mieli odegrać naukowcy. 8 kwietnia 2013 roku, dwa dni przed trzecią rocznicą katastrofy smoleńskiej TVP 1 postanowiła wyemitować dwa filmy przedstawiające próby dwóch radykalnie różnych rekonstrukcji 226 �przebiegu wypadku lotniczego, w którym zginęło 96 osób w tym para prezydencka. O godzinie 20:20 telewizja publiczna pokazała film zatytułowany: Katastrofa w przestworzach: Śmierć prezydenta wyprodukowany przez Alexa Bystrama i Eda Sayera dla kanału National Geografic. Rekonstrukcja wydarzeń, której podjęli się autorzy tego filmu opierała się na dwóch źródłach. Jednym z nich był raport rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK)712, drugim natomiast raport sporządzony przez polską Komisję Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego713, której przewodniczył ówczesny Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji – Jerzy Miller. Zaraz po nim, o godzinie 21:30, widzowie mogli zobaczyć film dokumentalny wyreżyserowany przez Anitę Gargas. Film ten określany przez Centrum Informacji TVP jako zapis dziennikarskiego śledztwa714 został wyprodukowany przez Niezależne Wydawnictwo Polskie – wydawcę Gazety Polskiej. Kilka miesięcy wcześniej, 16 stycznia 2013 roku, płyta DVD z filmem Anity Gargas została dołączona do wydania gazety w nakładzie przekraczającym 139 tys. egz.715, z których sprzedanych zostało około 120 tys. egz. TVP pod presją Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich716 zgodziła się ostatecznie na emisję dwóch filmów jednego wieczoru a następnie, w ramach specjalnego wydania programu Na pierwszym planie717, którego prowadzącym był Piotr Kraśko, na dyskusję naukowców, która 712 713 714 715 716 717 W polskiej wersji językowej raport MAK jest dostępny pod poniższym linkiem: http://www.komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). Raport ten jest dostępny pod tym linkiem: http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/ komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). http://www.tvp.pl/o-tvp/centrum-prasowe/komunikaty-prasowe/8-kwietniajedynka-wyemituje-dwa-filmy-o-katastrofie-smolenskiej/10369540 (dostęp: 11.09.2013). Za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). http://www.sdp.pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). Gorąco zachęcam do obejrzenia całego programu dostępnego pod tym linkiem: http://vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). 227 �miałaby wyjaśnić zgromadzonej przed telewizorami publiczności, jak się ustosunkować do dwóch radykalnie różnych interpretacji tego samego wydarzenia. Według badań przeprowadzonych przez Wirtualne Media emisję wspomnianych filmów tego wieczoru oglądało łącznie ponad 6 mln widzów, z czego o 200 tys. więcej obejrzało Anatomię upadku718. Po projekcji wspomnianych obrazów około godziny 22:50 w studiu telewizyjnym na zaproszenie Piotra Kraśki, pojawili się dwaj naukowcy reprezentujący dwie skrajnie różne interpretacje przyczyn katastrofy prezydenckiego samolotu. Program ten nie cieszył się już tak wielką oglądalnością jak dwa poprzedzające go filmy. Według badań Wirtualnych Mediów zgromadził przed telewizorami około 1,85 mln widzów 719. Zaproszeni do studia eksperci prawdopodobnie nigdy nie wystąpili przed równie liczną publicznością odgrywając swoje role w kolejnej odsłonie dramatu społecznego głęboko antagonizującego polskie społeczeństwo. W pierwszej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się prof. Paweł Artymowicz720, a po jego przeciwnej stronie zajął miejsce równie imponująco utytułowany prof. Jacek Rońda721. Jak nietrudno się domyślić Paweł Artymowicz dowodził, że nie ma żadnych dowodów na to, że doszło do rzekomych wybuchów na pokładzie Tupolewa722. Pan Jacek Rońda, ekspert, którego analizy wspierały tezy, będące główną osią filmu Anity Gargas oraz zespołu parlamentarnego ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku (założonego przez klub parlamentarny PiS723, którego cały skład sta- 718 719 720 721 722 723 http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownianiz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Tamże (dostęp: 11.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). https://www.youtube.com/watch?v=DCi9UzIl9JY. http://orka.sejm.gov.pl/ZespolSmolenskMedia.nsf/files/MJAI-96NDC4/%24File/ powolaniezespolu.jpg (dostęp: 15.09.2013). 228 �nowili parlamentarzyści opozycyjnej w tym czasie partii724) działającego pod przewodnictwem Antoniego Macierewicza bronił z kolei stanowiska, że istnieje wiele poszlak, które sugerują, że na pokładzie samolotu miały miejsce eksplozje (być może intencjonalnie wywołane), które nie zostały odnotowane podczas badań przeprowadzonych przez państwową komisję. W efekcie ustalenia komisji pracującej pod przewodnictwem ówczesnego Ministra Spraw Wewnętrznych, zdaniem ekspertów współpracujących z komisją parlamentarną, są co najmniej niekompletne i nie oddają prawdziwego przebiegu wypadków doprowadzających ostatecznie do katastrofy lotniczej. W studiu telewizyjnym dla potwierdzenia swoich tez profesor Rońda posłużył się kilkoma atrybutami scenicznymi, które zostały przedstawione w filmie Anity Gargas, stając się ilustracjami badań i analiz przeprowadzonych przez ekspertów powołanych przez zespół parlamentarny. Jedną z takich ilustracji była kartka, na której zostały wydrukowane dwa zdjęcia satelitarne z miejsca katastrofy rządowego samolotu. Do tych zdjęć, zdaniem naukowca, nie miała dostępu państwowa komisja badająca przyczyny wypadku. Co ciekawe profesor mimo wyraźnej i kilka razy powtórzonej prośby redaktora prowadzącego program nie zgodził się ujawnić źródła pochodzenia tego zdjęcia, ani uzasadnić w istocie tego, czego owa fotografia ma być dowodem725. Wyraźnie zdegustowany tą sytuacją Piotr Kraśko nerwowo uśmiechając się zwrócił się do naukowca tymi słowami: – Panie profesorze, ja mogę panu tylko wierzyć albo nie. – Tak… – ledwo słyszalnie wtrącił naukowiec. – Nie wypada mi powiedzieć, czy panu wierzę, czy nie. Widzę, że ta kartka leży tu na stole. Tyle mogę powiedzieć – zakończył Kraśko. 724 725 http://www.smolenskzespol.sejm.gov.pl/zespolsmolensk.nsf/SkladZespolu.xsp (dostęp: 15.09.2013). Ten fragment programu można obejrzeć od 5 minuty i 10 sekundy: http:// vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788. 229 �Profesor Rońda starając się uwiarygodnić stanowisko eksperta w tej sprawie, skorzystał z kolejnego atrybutu scenicznego jakim okazały się dwa zdjęcia pustej puszki po piwie Tyskie… Na jednym zdjęciu była ona zgnieciona, a na drugim rozerwana. Zdjęcie miało, jego zdaniem, zilustrować wnioski płynące z eksperymentu przeprowadzonego przez profesora Piotra Witakowskiego726 , który w ten sposób starał się dowieść, że analogicznie do reakcji puszki, zachowała się konstrukcja samolotu, której rozerwane szczątki mają wygląd typowy dla wewnętrznej eksplozji. Ów dowód także zaprezentowany został wcześniej w filmie Anity Gargas. I tym razem wyraźnie zaniepokojony redaktor Kraśko zwrócił się do profesora nauk technicznych: – Przepraszam ale mam pytanie… Czy to nie dowodzi, powiem delikatnie, komplikacji tych badań. No jeżeli bierzemy puszkę, którą rozumiem, ktoś trzymając w jednym miejscu rozrywa od środka i to może być dowód na to, co się dzieje z kadłubem samolotu, który z prędkością 280 km/h uderza w ziemię i… sugestia jest taka, że reakcje są podobne? Profesor Rońda nie zgodził się z interpretacją Kraśki podkreślając parokrotnie, że przywołany eksperyment przeprowadzony z puszkami po piwie dowodzi raczej uderzającego podobieństwa „charakteru deformacji tego obiektu cienkościennego” do tych deformacji, które eksperci państwowej komisji badającej tą katastrofę błędnie zinterpretowali jako typowe dla znanych im katastrof lotniczych. Oglądający ten program w telewizji uważni widzowie, mogli się w tym momencie złapać za głowę. Jasnym się stało, że stawką w tym rozgrywającym się na oczach widzów spektaklem z kluczowym udziałem naukowców-ekspertów jest nie tylko „jednoznaczne” (czy takiego słowa może bezkarnie używać współcześnie 726 Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/ Piotr_Witakowski (dostęp: 12.09.2013), http://www.encyklopedia-solidarnosci. pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 230 �naukowiec?) wyjaśnienie przyczyn katastrofy smoleńskiej, ale także autorytet specjalistów w swoich dziedzinach, status nauki jako takiej oraz odpowiedzialność za podsycanie antagonizmów w polskim społeczeństwie, które skazane jest na wiarę w jedną bądź drugą interpretację wypadku lotniczego! Paweł Artymowicz, proponując wyjście z tej, wydawałoby się, beznadziejnej sytuacji, zaproponował kolejne rytualne działanie tamujące rozlewający się kryzys, w postaci organizacji wspólnej naukowej konferencji, która przebiegałaby z uwzględnieniem wszystkich dobrych praktyk naukowych: – Powinniśmy wyjaśnić katastrofę smoleńską do końca, w sposób naukowy. Nauka, to jest metoda naukowa. W nauce jest otwartość. Nie można mówić, mam tutaj pewne dane, które sobie kupiłem, dostałem od jakiegoś tam szpiega, z jakiegoś kraju. To jest śmieszne. Trzeba pokazać dane, które się ma. Trzeba pokazać metodę, jak się dochodziło do wniosków i trzeba zaprezentować wnioski. Wtedy dopiero to ma sens. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, jak mogłoby się w tym momencie wielu widzom programu wydawać. Jacek Rońda zwrócił bowiem uwagę, że taka konferencja odbyła się już wcześniej – 22 października 2012 roku727. Jego zdaniem, właśnie wtedy zostały przedstawione zrecenzowane wcześniej artykuły naukowe, które w sposób rzetelny dowodziły podstaw dla uwiarygodnienia alternatywnych, wobec oficjalnej wersji państwowej, przyczyn katastrofy. Profesor przyznał, że organizacja wspólnej konferencji jest dobrym rozwiązaniem. Rozmowę z dwoma specjalistami zakończył Kraśko niezwykle wymownym komentarzem, pod którym może się podpisać wielu ludzi, którym leży na sercu rozwiązanie tego współczesnego węzła gordyjskiego: 727 http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013) II konferencja odbyła w dniach 21–22 października 2013 r. Jej temat brzmiał: „Aspekty techniczne, medyczne, socjologiczne i prawne związane ze zniszczeniem samolotu TU-154 M w Smoleńsku w dniu 10.04.2010” http://www.konferencja.home.pl/aktualnosci/komkonf1.pdf (dostęp: 24.09.2013). 231 �– Mam tylko jedno pytanie, tak aby my laicy, którzy nie jesteśmy profesorami i wykładowcami na uniwersytetach mogli powiedzieć po tej konferencji: Ok, teraz wam wierzymy. Wydaje mi się, że jedno kryterium musi być spełnione. Umawiamy się co do tego, że dane wyjściowe, na podstawie których pan i pan – Kraśko zwrócił się w tym momencie w stronę jednego i drugiego profesora – tworzycie swoje symulacje i modele są te same i się zgadzamy, że są spójne. Czy my się co do tego możemy zgodzić? Jak się okazało wypracowanie zgody, co do przyjęcia wspólnych danych wyjściowych jest w istocie niemożliwe, o czym szybko przekonał widzów i prowadzącego program prof. Rońda. Ta akademicka kwestia niemożliwości ustalenia „obiektywnych danych wyjściowych”, która jest oczywista dla współczesnych i dobrze wykształconych naukowców okazała się skandalem dla gospodarza programu telewizyjnego i być może wielu widzów, którzy jeszcze o tej godzinie siedzieli przed telewizorami, lub w innym terminie oglądali program za pośrednictwem Internetu. W drugiej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się kolejni goście prowadzącego program. Wśród nich byli profesor Kleiber – ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk728, profesor Ireneusz Krzemiński729 – członek PAN-u oraz czterech dziennikarzy reprezentujących spolaryzowane stanowiska mediów konsekwentnie przedstawiających różne przyczyny, przebieg jak i konsekwencje katastrofy smoleńskiej730. Po krótkim przedstawieniu nowych gości w studiu prowadzący program zwrócił się do prezesa PAN-u: – Panie profesorze, bo to była moja największa wątpliwość w tej rozmowie. No naprawdę, to że kłócą się politycy i dziennikarze, to jest zrozumiałe. Tak jest w każdej sprawie. Tylko naprawdę wydaje mi się, że ludzie są bezradni, gdy 728 729 730 http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber (dostęp: 14.09.2013), http:// nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski (dostęp: 15.09.2013), http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Paweł Wroński – dziennikarz Gazety Wyborczej, Andrzej Stankiewicz – dziennikarz Rzeczpospolitej, Paweł Lisicki – dziennikarz Do Rzeczy, Jacek Karnowski – redaktor wSieci i wPolityce.pl. 232 �kłócą się ze sobą naukowcy. Ludzie oczekują, że siądzie przede mną profesor i powie: można przeciąć tą brzozę, czy nie można, przeciąć tej brzozy. Czy pan, jako naukowiec, prezes Polskiej Akademii Nauk, nie czuje się sfrustrowany i załamany tą sytuacją, że miliony Polaków opierają się tylko na tym: wierzę temu profesorowi, lub wierzę tamtemu profesorowi (…). Prezes PAN-u ze spuszczoną głową słuchał słów prowadzącego program. Gdy ten skończył, przedstawiciel instytucji skupiającej najwybitniejszych polskich uczonych, nie podnosząc wzroku, wyraźnie przejęty, odpowiedział tymi słowami: – Mówiąc zupełnie szczerze (…) ja jestem przerażony całokształtem tej sytuacji, a nie tylko tym jednym elementem. Następnie prof. Kleiber złożył wyrazy współczucia wszystkim rodzinom ofiar katastrofy smoleńskiej i kontynuował swoją myśl: – Rzeczywiście jest tak, że mamy bardzo głęboki problem, który przenosi się także na debaty naukowe i w moim przekonaniu głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje, ponieważ ona nawiązuje do pewnych historycznych wręcz podziałów, które w polskim społeczeństwie istnieją. My, od co najmniej czasów zaborów, a pewnie i jeszcze wcześniej, żeśmy mieli część społeczeństwa, która wyznawała pewien model patriotyzmu oparty na głębokim szacunku dla tradycji kulturowych, religijnych i która drugą część społeczeństwa oskarżała o brak tego patriotyzmu, czy też zdradę narodową. Z kolei zawsze byli też tacy obywatele Rzeczypospolitej, którzy dopatrywali się jakichkolwiek sukcesów w życiu społecznym, w pracy organicznej, w pewnym pragmatyzmie życiowym, i z kolei, zarzucali tamtym, pewną bezrozumność i w ogóle szaleństwo. Część z tego konfliktu przenosi się na nasz dzisiejszy problem. Katastrofa smoleńska go jeszcze bardziej uwidoczniła i pogłębiła. Uwidoczniła, ale w stopniu, który jest dla mnie przerażający (…). Prowadzący program zadał wyraźnie przejętemu prezesowi PAN-u bardzo ważne pytanie: – Czy Pan wierzy w to, jako prezes Polskiej Akademii Nauk, że naprawdę może się odbyć ta konferencja i wszyscy naukowcy będą się opierać na tych samych danych, co do których się zgodzimy. Czy to jest możliwe? 233 �Bardzo ciekawa okazała się odpowiedź profesora Kleibera: – Ja uważam, że nie ma innego wyjścia jak tylko rozmawiać merytorycznie. Ja jestem za tym, żeby spotkali się ze sobą eksperci. Ja nie myślę żeby zacząć trzeba było od konferencji. Myślę, że lepiej byłoby gdyby eksperci po obu stronach, bez udziału polityków, spotkali się i spróbowali ze sobą rozmawiać. Profesor nie skończył mówić, gdy przerwał mu prof. Krzemiński wystąpieniem, które było niezwykle emocjonalne. Od tego momentu dyskusja w studiu telewizyjnym znowu ujawniła głębokie podziały, których doskonałą ilustracją, po raz kolejny, stały się rywalizujące narracje na temat katastrofy. Nie widzę w tym miejscu głębszego sensu przytaczania ich argumentów. To, co zrobiło na mnie olbrzymie wrażenie związane było jednak z ledwie słyszalnymi rozpaczliwymi pytaniami profesora Kleibera do zgromadzonych w studiu – Co robić, panowie? Kilkanaście dni później, 19 kwietnia, na łamach internetowego wydania Gazety Wyborczej, przeczytałem wywiad przeprowadzony przez Agnieszkę Kublik z prezesem PAN-u zatytułowany: Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk731. Za pośrednictwem gazety codziennej profesor zadeklarował organizację merytorycznego spotkania dwóch grup ekspertów bez udziału polityków i mediów: – Trzeba nadać debacie merytoryczny charakter, wykazać otwartość, nauczyć się wreszcie rozmawiać także o trudnych sprawach. I dlatego musimy znaleźć sposób, żeby maksymalnie wiarygodnie odnieść się do ustaleń komisji rządowej. Nie mam najmniejszej wątpliwości, że da się w tej sprawie zrobić dużo dobrego. Tylko trzeba do tego podejść uczciwie. Wreszcie dobro wspólne musi wziąć górę nad emocjami i partykularnymi interesami. To warunek wstępny przed przystąpieniem do poważnego potraktowania głosów krytyki. Inaczej za chwilę 70 proc. Polaków będzie uważało, że nie wszystko zostało dostatecznie wyjaśnione732. 731 732 http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_ moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). Tamże. 234 �Po kilku miesiącach propozycja prezesa Polskiej Akademii Nauk nabrała bardziej konkretnych kształtów. Za pośrednictwem mediów, w programie Jeden na jeden733 emitowanym w TVN 24 prof. Kleiber zapowiedział zorganizowanie wspólnej konferencji na przełomie 2013/2014, na którą zamierza zaprosić przedstawicieli dwóch zespołów starających się wyjaśnić katastrofę smoleńską. Dla wielu badaczy współczesnej kultury próba rozwiązania „sprawy smoleńskiej” przez prezesa PAN-u może przywoływać jak najbardziej uzasadnione skojarzenia z działaniami charakterystycznymi dla trzeciej fazy gier społecznych734, wyodrębnionych przez Victora Turnera. Tę fazę cechują propozycje działań przywracających równowagę735. Działania takie polegają na zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie736. Tym razem kluczową rolę mieli odegrać naukowcy reprezentujący dwa rywalizujące o władzę paradygmaty. W tej, być może przerażającej dla wielu walce, wyjątkowy wydaje się głos profesora Kleibera, który reprezentując Polską Akademię Nauk konsekwentnie starał się poszukiwać sposobów rozwiązania konfliktu proponując swoistą terapię na formułowane smoleńskie hipotezy737. Od umiejętnego rozegrania tej fazy gry społecznej zależy, czy następne jej stadium będzie polegało na publicznym i symbolicznym zamanifestowaniu pojednania lub uznaniu nieuniknionej schizmy 738. Warto zwrócić uwagę, że przy tej okazji ówczesny prezes PAN-u starał się pokazać korzyści wynikające z umiejętnego użycia miękkiej siły w ramach tzw. naukowej dyplomacji, o której powstanie wyraźnie zabiegał w artykule opublikowanym w jednym z dzienników: Miękka siła dyplomacji 733 734 735 736 737 738 http://www.tvn24.pl/debata-ws-katastrofy-smolenskiej-nie-wczesniej-niz-za-kilka-miesiecy,356736,s.html (dostęp: 23.09.2013). V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63. http://www.aktualnosci.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1401:aaa&catid=41:wywiady&Itemid=56. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 27–31. 235 �i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem739. Czy możliwe jest skuteczne zastosowanie miękkiej dyplomacji bez uwzględnienia ukrytego porządku mechanizmu rytualnego stymulowanego przez świadomość kosmologiczną? Moim zdaniem nie. Prof. Kleiber, były już prezes PAN, podjął ostatnią spektakularną i nieudaną próbę pogodzenia zantagonizowanych paradygmatów. 1 grudnia 2014 roku lider Platformy Obywatelskiej Donald Tusk zajął prestiżowe stanowisko Przewodniczącego Rady Europejskiej, przenosząc się tym samym z Warszawy do Brukseli. 6 sierpnia 2015 roku nowym prezydentem Polski zostaje kandydat Prawa i Sprawiedliwości Andrzej Duda, który zastąpił na tym stanowisku Bronisława Komorowskiego wywodzącego się z ugrupowania Donalda Tuska. 25 października 2015 roku wybory parlamentarne w Polsce wygrywa Prawo i Sprawiedliwość uzyskując bezwzględną większość w dwóch izbach parlamentu, co jest pierwszym takim przypadkiem od 1989 roku. W momencie oddania tekstu do publikacji większość warunków koniecznych do rozegrania dramatu społecznego według ukrytego porządku odpowiadającego mito-logice mechanizmu rytualnego jest już zatem na swoim miejscu… 739 http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku Gazeta Prawna z dnia 18 września 2013 roku. 236 ���ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem Odkrycie winnego mniej w gruncie rzeczy waży niż sprowadzenie niemożliwego do możliwego, niewytłumaczalnego do wytłumaczalnego, nadprzyrodzonego do przyrodzonego740. Mechanizm rytualny został wprawiony w ruch. Na naszych oczach ludzie niszczą ludzi w nieszczęśliwych dla ofiar i sprzyjającym ofiarnikom strukturalnych splotach okoliczności. Gdy kończę pisać ten tekst, społeczeństwo znalazło się w fazie liminalnej. Elementem koniecznym do tego, aby mechanizm wszedł w kolejną fazę, jest zapowiadane od dawna złożenie ofiary z przedstawicieli fundatorów III RP. Po zrealizowaniu tego centralnego wydarzenia w trójfazowym schemacie obrzędu przejścia, drugi mord rytualny odpowiadający próbie gloryfikującej, jak również rytuałowi włączenia, narzuca się w wyobraźni ofiarniczej jako element kompozycyjny będący oczywistą koniecznością w procesie ostatecznego odróżnienia przemocy złej od dobrej i w efekcie doprowadzenia do zakończenia kryzysu. Chciałbym z całą mocą podkreślić, że realizacja dramatu społecznego według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, staje się jednoczesnym wzorcem dla kolejnych dramatów społecznych, które będą się odbywać w naszej przyszłości. To stawia wszystkich biorących w nich udział w roli osób nie tylko rywalizujących o władzę, rację i sprawiedliwość dziejową, ale tych, od których zależy los przyszłych pokoleń. Dzieje się tak wtedy, gdy kolejne pokolenia przejmą od nich „skuteczne” wzorce rozwiązywania konfliktowych sytuacji w ramach dramatów społecznych, wpisanych w ich mito-historyczny kontekst. Uświadomienie sobie tego związku spowodowało, że – co prawda – nie przyjąłem stanowiska żadnej ze skonfliktowanych 740 R. Caillois, Powieść kryminalna…, s. 181. �stron, to jednak czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, pozwalając na zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego. To jest najlepszy moment, aby jeszcze raz przypomnieć, że prawdziwym reżyserem kryzysu ofiarniczego, którego jesteśmy świadkami, jest w istocie szatan741 – w sensie, w jakim go rozumie Girard. Szatan – to mito-logiczna nieosobowa siła, która podpowiada oczywiste rozwiązania, wskazując oczywistych winnych: Wielkie kryzysy prowadzą do prawdziwej tajemnicy Szatana, do jego najbardziej zdumiewającej mocy, jaką jest wyrzucanie samego siebie i zaprowadzanie ładu w ludzkich wspólnotach. (…) To za sprawą tego niebanalnego bohaterskiego czynu staje on się niezbędny, a jego władza pozostaje olbrzymia742. Widownia, czyli wszystkie osoby obserwujące wydarzenia, których inicjatorami są ludzie establishmentu politycznego, nie jest nigdy niewinna, bowiem milcząc, przyzwala na rozwiązanie konfliktu według logiki ofiarniczej. Czyni to z nas wszystkich złowrogi tłum czekający na rytualny mord jednej, a następnie drugiej ofiary, aby w efekcie doczekać upragnionego „złotego wieku”. Każda męka osoby, w strukturalnym splocie okoliczności wpisanej w demoniczną postać, zamienia nas zatem w uważną publiczność: (...) tak samo zafascynowaną tym krwawym widowiskiem jak hollywoodzkimi horrorami. Kiedy widzowie nasycą się już przemocą, którą Arystoteles określa mianem katartycznej, obojętne – rzeczywistą, czy wyobrażoną, wracają do siebie i zasypiają snem sprawiedliwego743. W tym miejscu jeszcze raz czuję się w obowiązku przypomnieć, że mechanizm ofiarniczy został już raz zdemaskowany poprzez męczeńską śmierć Jezusa, który wywodził się, jak wiemy dzięki 741 742 743 R. Girard, Widziałem szatana…, s. 48. Tamże, s. 46. Tamże, s. 49. 240 �Ewangeliom synoptycznych, z rodu Dawida744 nazywanego także jego praojcem745. Jestem przekonany, że już samo mito-historyczne pochodzenie Jezusa stanowi czytelny przykład zamknięcia ram mechanizmu wraz ze zdemaskowaniem jego ukrytej natury. Mechanizm ów prędzej czy później dotyka każdego, nie oszczędzi zatem rodzin polityków Prawa i Sprawiedliwości, jeśli nie w tym pokoleniu, to symbolicznie nawiązując do losów Jezusa, w dwudziestym ósmym. Wtedy także może pojawić się człowiek będący ucieleśnieniem miłości i prawdy, którego mimo to spotka los kozła ofiarnego. Stanie się tak, bowiem kolejne pokolenie pozostanie zaślepione mito-logiką selekcji ofiarniczej, nie licząc się z rzeczywistą winą czy też niewinnością wskazywanych ludzi. Warto pamiętać o bardzo przenikliwych słowach Nietzschego, iż: O ofierze i ofiarowaniu myślą zwierzęta ofiarne inaczej niż widzowie: lecz nie pozwalano im od dawna dojść do słowa746. Dlatego tak ważne jest uważne śledzenie losów osób, które wrzucone w kategorie mito-logiczne stały się paradygmatycznymi realizacjami między innymi Saula czy Agaga. Muszę przyznać, że w pracy nad tekstem będącym relacją z prowadzonego śledztwa obawiałem się kilku konsekwencji. Po pierwsze – podjęcie tego skrajnie niebezpiecznego zadania może w przyszłości obrócić się przeciwko mnie i mojej rodzinie, bowiem, jak słusznie zauważył Girard: Jeśli ktoś obnaży mechanizm kozła ofiarnego, ale w końcu ten mechanizm okaże się silniejszy, to wówczas sprawca zamieszania będzie wprost idealnym kandydatem na ofiarę747. 744 745 746 747 Mt 1, 1–17; J 7, 40–42. Łk 1, 26–32. F. Nietzsche, Wiedza Radosna, Kraków 2004, s. 132. R. Girard, Początki…, s. 80. 241 �Po drugie – uświadomiłem sobie, że w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu rytualnego w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Musimy się liczyć z tym, że z jednej strony reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego zarządzania mechanizmem ofiarniczym. Po trzecie – możliwe staje się wykorzystanie tej samej wiedzy do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Stosując mechanizm rytualny – stosunkowo łatwe jest także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywanie zantagonizowanego społeczeństwa w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Po czwarte – dużo łatwiejsze wydaje się generowanie symboli kardynalnych, a co za tym idzie zarządzanie scenariuszami gier społecznych realizowanych w dowolnym społeczeństwie. Po piąte – ludzie kościoła nie mogliby tak łatwo i bezrefleksyjnie wspierać polityków, którzy proponują rozwiązania problemów wprawiając w ruch mechanizm ofiarniczy. Taki kościół staje się w istocie kościołem szatana reprodukującym mechanizmy zapewniające jego panowanie. Taki kościół metodycznie redukuje swoich wiernych do roli niewolników odgrywających nieświadomie gotowe kategorie postaci symbolicznych, które nieustannie rywalizują ze sobą, a w kulminacyjnych okresach dramatów społecznych prześladują, w końcu rytualnie mordując. Taki kościół nie jest moim kościołem. Mam jednak nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do powyższej analizy utrudni, a być może nawet uniemożliwi, manipulowanie kimkolwiek, skoro wszyscy potencjalnie wiedzieć mogą, w co grają i jak dalece gra jest odległa od „dobrej nowiny”, którą znamy, chociażby dzięki narracji Nowego Testamentu. Na te choroby znam tylko jedno lekarstwo: jawność. Choroby sekretne leczą się tylko ujawnieniem748. 748 W. Gombrowicz, Dziennik 1953–1956, Kraków 2006, s. 80. 242 �Demaskatorska metoda wyzwolenia z obezwładniającego uroku mitów zaproponowana przez Gombrowicza znajduje tutaj swoje doskonałe zastosowanie. Żeby dostrzec i przeciwdziałać mechanizmowi ofiarniczemu, należy najpierw zrozumieć, w jak wielu sytuacjach stosowaliśmy go sami lub stosowany był on wobec nas. Żeby się od niego uwolnić powinniśmy przeanalizować jego działanie w codziennych sytuacjach, w sposobach, w jakich rozwiązujemy konfliktowe sytuacje, w kategoriach, w których odczytujemy relacje z innymi i projektujemy wyobrażenia dotyczące „innych”. Powtarzając za Heideggerem, refleksji powinniśmy poddać to, jak budujemy, myślimy i mieszkamy w naszym świecie. Bez „zrozumienia egzystencjonalnego”749 naszego udziału w stymulowaniu tego mechanizmu, uwolnienie się spod działania jego uroku wydaje się po prostu niemożliwe. Dlatego też zachęcam wszystkich chętnych do szukania rozwiązania przede wszystkim w konsekwentnym uprawianiu polityki rzeczy małych750, czyli tworzeniu alternatywnych narracji wobec tych, które nam przekazują osoby zaślepione rywalizacją o władzę. Zachęcam także do refleksyjnego przyglądania się swojemu teatrowi życia751 codziennego752, funkcjonowania swojej społeczności w jej lokalnym wymiarze753 oraz mechanizmów instytucji754 naszego państwa. Zachęcam także do refleksyjnego stosunku wobec mediów, które skrzętnie podsycają w nas strach, nienawiść oraz rywalizację755 reprodukując tendencyjny obraz rzeczywistości jednocześnie metodycznie dyskredytując wszystkich, którzy myślą 749 750 751 752 753 754 755 R. Girard, Początki..., s. 220. J. C. Goldfarb, Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. Np. Tenże, Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. M. de Certeau, L. Giard, P. Mayol, Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. Y. Jewkes, Media i przestępczość, Kraków 2010, Z. Kloch, Odmiany dyskursu, Wrocław 2006, s. 117–158. 243 �inaczej756. Innymi słowy – zastanówmy się, czy chcemy nadal współtworzyć cywilizację, którą możemy za socjolingwistyczką Deborah Tannen nazwać – cywilizacją kłótni757? Wymieniając tylko kilka z brzegu obszarów zainteresowania, można dostrzec, jak wiele możemy jeszcze zrobić, aby nasze życie nie toczyło się w iluzorycznej potrzebie kryzysów oraz towarzyszących im mordów rytualnych, które tworzą złudzenie ich zażegnania oraz fundowania „nowych” porządków. Może dopiero dzięki temu zwrotowi refleksyjnemu, będziemy gotowi do zrozumienia krzywd, jakie wyrządzili oprawcy swoim ofiarom, nie wiedząc w istocie, co czynią. Z drugiej strony uważam, że dopiero w przestrzeni nieofiarniczej, pozbawionej rywalizacji mimetycznej, możliwe jest rzetelne poznanie mechanizmów, oczywistych nadużyć i mrocznych sekretów charakterystycznych dla okresu III RP. W innym wypadku, co przecież nie powinno nas zbytnio dziwić, nikt w nie zamieszany nie będzie chciał zaryzykować dobrowolnej spowiedzi na ten temat, skoro czekają na niego przygotowane od dawna role kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela czy też, w najlepszym wypadku, ofiarowanego Panu. Innymi słowy, jeśli naprawdę chcemy znaleźć wyjście z tej wirtualnej pułapki symboliczno-rytualnych mechanizmów, w którą wpadamy raz za razem, musimy zrozumieć, że tylko miłość nas może uratować. Rozpoznanie starej gry, polegające na wyjściu poza jej zniewalający schemat wydaje się dużo łatwiejsze dzięki umiejętności metodycznego (rytualnego) wchodzenia w stan poszerzonej świadomości758. Umiejętne korzystanie z technik i metod „psychomagicznych”759 jak je nazwał Alejandro Jodorowsky daje bowiem obiecujące możliwości wglądu i rozumienia mechaniki Umysłu Nieoswojonego w hiperrzeczywistym świecie symulacji. 756 757 758 759 M. Karwat, O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. D. Tannen, Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. S. Grof, Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. A. Jodorowsky, Psychomagia, Warszawa 2012. 244 �Jeśli nas, naukowców działających w służbie publicznej, ma coś różnić od manipulatorów zatrudnionych przez małe i wielkie gangi kształtujące ludzką świadomość, to właśnie głębokie rozumienie owych procesów, wskazywanie kontekstów, w których występują oraz domaganie się nieustannego upubliczniania „tajemnej” wiedzy na ich temat. Stójmy po stronie społeczeństwa. Ujawniajmy wiedzę na temat ukrytych mechanizmów głośno i wyraźnie! Bez względu na to, jak szokująca i skandaliczna wydaje się moja propozycja, w świetle dokonanych tutaj ścisłych analiz strukturalno-semiotycznych leżących u podstaw skuteczności działań magiczno-rytualnych, fundamentalnie kształtujących naszą rzeczywistość, warto ją wziąć bardzo poważnie pod uwagę. Moja propozycja interpretacji wspomnianych procesów społecznych wpisuje się także w debatę na temat kryzysu rewolucji w krajach postkomunistycznych760. Zgadzam się tutaj z Vladimirem Tismaneanu, że wnioski płynące z lekcji tego rodzaju rewolucji, transformacji czy też zmiany systemowej761 oraz przezwyciężania ich kryzysów w krajach postkomunistycznych mogą stać się bardzo ważne dla społeczeństw całego świata. Szczególnie obiecujące w tym kontekście wydają się badania prowadzone w ramach antropologii pojednania762. Jeśli zatem zrozumiemy mito-logiczny kontekst naszych kryzysów oraz uświadomimy sobie działanie mechanizmu rytualnego, przezwyciężając w ten sposób jego sekretny urok, wtedy staniemy się gotowi do szukania alternatywnych rozwiązań w tej bardzo ciekawej grze odbywającej się, tak w naszym 760 761 762 V. Tismeanu, Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. A. Kolasa-Nowak, Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] K. Brzechczyn, M. Nowak (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007, s. 343–350. J. Kurczewski (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012, J. Kurczewski, A. Herman, Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 245 �lokalnym kontekście społeczeństwa postkomunistycznego, jak i potencjalnie w każdym innym. Niech pocieszeniem będą dla nas słowa Lévi-Straussa: Jeżeli ludzie nie zabierali się nigdy do żadnej innej pracy prócz budowania społeczeństwa zdolnego do życia, siły, które ożywiały naszych odległych przodków, są także w nas. Nic nie jest rozegrane, możemy wszystko zacząć od nowa. To, co zostało źle zrobione, można przerobić. „Złoty wiek, który ślepy przesąd umieścił za (lub przed) nami, jest w nas”. Braterstwo ludzi nabiera konkretnego sensu, w najbiedniejszym plemieniu widzimy potwierdzenie naszego obrazu i doświadczenie, które w połączeniu z innymi możemy sobie przyswoić jako naukę763. 763 C. Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 2008, s. 414. 246 �Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. Adamczyk A., „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w myśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. Agamben G., Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Agamben G., Stan wyjątkowy, Kraków 2008. Antonello P., de Castro Rocha J.C., Wprowadzenie. Od początku do końca jedno długie dowodzenie, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006. Antropologia doświadczenia, Turner V., Bruner E.M. (red.), Kraków 2011. Antropologia widowisk, Kolankiewicz L. (red.), Warszawa 2005. Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6, Warszawa 2001. Badowska I., Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. Baudrillard J., O uwodzeniu, Warszawa 2005. Baudrillard J., Symulakry i symulacja, Warszawa 2005. Baudrillard J., Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007. Baudrillard J., Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008. Barański J., Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001. Barnard A., Antropologia, Warszawa 2006. Barthes R., Mit i znak, Warszawa 1970. Barthes R., Mitologie, Warszawa 2000. Bertonneau T.F., Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology” 1996, vol. II, nr 1. Biblia Jerozolimska, Poznań 2006. Biernat T., Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999. Bolewski J., Mit i prawda kultury, Warszawa 2007. Bourdieu P., Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006. Bourdieu P., Wacquant L.J.D., Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001. Bourdieu P., Zmysł praktyczny, Kraków 2008. Buchowski M., Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. Buchowski M., Magia i rytuał, Warszawa 1993. Buchowski M., Zrozumieć Innego, Kraków 2004. Buden B., Strefa przejścia, Warszawa 2012. Buksiński T., Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991. Burke K., A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969. Burszta W.J., Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. Warszawa 2013. Burszta W.J., Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009. Burszta W.J., Jaskułowski K., Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27. 247 �33. Bralczyk J., Wasilewski J., O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 34. Bremond C., Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4. 35. Browning W.R.F., Słownik biblijny, Warszawa 2009. 36. Caillois R., Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. 37. Caillois R., Siła powieści, Gdańsk 2008. 38. Caillois R., Żywioł i ład, Warszawa 1993. 39. Castaneda C., Opowieści o mocy, Poznań 2001. 40. Certeau M. de, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008. 41. Certeau M. de, Giard L., Mayol P., Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. 42. Cezar de Castro Rocha P.A.J., Wstęp, [w:] R. Girard, Początki kultury , Kraków 2006. 43. Chmielewska-Gnojewska J., Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 44. Cichoracki P., Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918– 1939, Kraków 2005. 45. Czerwińska-Burszta H., Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud” 1986, t. 70. 46. Czeremski M., Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 47. Czeremski M., Struktura mitów, Kraków 2009. 48. Czubaj M., Etnolog w mieście grzechu, Gdańsk 2010. 49. Dayan D., Katz E., Wydarzenia medialne. Historia transmitowana na żywo, Warszawa 2008. 50. Deflem M., Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002. 51. Domenach J. M., René Girard – Hegel chrystianizmu, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 52. Douglas M., Czystość i zmaza, Warszawa 2007. 53. Douglas M., Ukryte znaczenia, Kęty 2007. 54. Drozdowicz J., Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009. 55. Dziadosz D., Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006. 56. Eco U., Nieobecna struktura, Warszawa 2003. 57. Eliade M., Aspekty mitu, Warszawa 1998. 58. Eliade M., Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990. 59. Eliade M., Traktat o historii religii, Warszawa 2000. 60. Eriksen T.H., Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009. 61. Filipowicz S., Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988. 62. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. 63. Foucault M., Porządek dyskursu, Gdańsk 2002. 64. Freud Z., Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994. 65. „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006. 66. Geertz C., Interpretacja kultur, Kraków 2005. 67. Geertz C., Zastane światło, Kraków 2003. 248 �68. Gennep van A., Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. 69. Gill A.M., Whedbee K., Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001. 70. Girard R., Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 71. Girard R., Kozioł ofiarny, Łódź 1991. 72. Girard R., La voix méconnue du réel, Paris 2002. 73. Girard R., Początki kultury, Kraków 2006. 74. Girard R., Rzeczy ukryte od założenia świata, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 75. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1993, t. 1. 76. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1994, t. 2. 77. Girard R., Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. 78. Girard R., Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002. 79. Głowiński M., Nowomowa po Polsku, Warszawa 1990. 80. Głowiński M., Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. 81. Goffman E., Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. 82. Goffman E., Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. 83. Goldfarb J. C., Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. 84. Golon M., Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 85. Gombrowicz W., Dziennik 1953–1956, Kraków 2006. 86. Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 87. Greimas A.J., E. Leach, Rytuał i narracja, Warszawa 1989. 88. Grof S., Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. 89. Grzegorczyk A., Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992. 90. Grzegorzewska M., Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006. 91. Hajduk-Nijakowska J., Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 92. Hałas E., Symbole w interakcji, Warszawa 2001. 93. Hein-Kircher H., Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926– 1939, Warszawa 2008. 94. Hobsbawn E., Ranger T., Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 95. Janion M., Romantyzm i historia, Warszawa 1978. 96. Jaskułowski K., Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012. 97. Jawłowski A., Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. 98. Jaźwiński R., Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 99. Jewkes Y., Media i przestępczość, Kraków 2010. 100. Jodorowsky A., Psychomagia, Warszawa 2012. 249 �101. Juszczyszyn B., Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] Potoczka E., Sepkowski A. (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1, Toruń 2010. 102. Józef Piłsudski i jego legenda, Czubiński A. (red.), Warszawa 1988. 103. Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Faryś J., Sikorski T. (red.), Szczecin 2006. 104. Karwat M., O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. 105. Kawalec K., Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] Wrzesiński W. (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998. 106. Kloch Z., Odmiany dyskursu, Wrocław 2006. 107. Kmita J., Kultura i poznanie, Warszawa 1985. 108. Kochan M., Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003. 109. Kociuba M., Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] Filipiak M., Rajewski M. (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006. 110. Kolasa-Nowak A., Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] Brzechczyn K., Nowak M. (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007. 111. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1. 112. Kosidowski Z., Opowieści Biblijne, Warszawa 1988. 113. Kosiński D., Teatra polskie: historie, Warszawa 2010. 114. Kowalski S., Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] Czyżewski M., Kowalski S., Tabako T. (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 115. Kuper A., An Interview with Edmund Leach, „Current Anthropology”, 27 (4) 1986. 116. Kuper H., Wróżbita i detektyw, [w:] MacAloon J.J. (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009. 117. Kurczewski J. (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012. 118. Kurczewski J., Herman A., Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 119. Krytyczna Analiza Dyskursu, Duszak A., Fairclough N. (red.), Kraków 2008. 120. Krzyżaniak B., Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004. 121. Laclau E., Mouffe Ch., Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007. 122. Leach E., Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. 123. Leach E., Lévi-Strauss, Warszawa 1998. 124. Leach E., Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954. 125. Leach E., Aycock D. A., Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998. 126. Lenin W. I., Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór, wstęp i oprac.) Żiżek S., Kraków 2007. 127. Lewellen T.C., Antropologia polityczna, Kraków 2010. 128. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna, Warszawa 2009. 129. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001. 130. Lévi-Strauss C., Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013. 131. Lévi-Strauss C., Opowieść o rysiu, Łódź 1994. 250 �132. Lévi-Strauss C., Smutek tropików, Warszawa 2008. 133. Lipiński A., Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 134. Liszka J.J., The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989. 135. Malinowski B., Mit, magia, religia, t. 7, Warszawa 1990. 136. Marzęcki R., IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 137. Matynia E., Demokracja performatywna, Wrocław 2008. 138. Mauss M., Socjologia i antropologia, Warszawa 2001. 139. Marszałek R., Mythos Redivivus, Warszawa 2010. 140. Michałowski K., Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 141. Michoń Ł., Pawlak M., Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010. 142. Mieletinski E.M., Poetyka mitu, Warszawa 1981. 143. Mieletinski E.M., Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 144. Mouffe Ch., Paradoks demokracji, Wrocław 2005. 145. Narratologia, M. Głowiński (red.), Gdańsk 2004. 146. Nietzsche F., Wiedza radosna, Kraków 2004. 147. Obeyesekere G., Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. 148. Olczyk T., Politrozrywka i popperswazja. Reklama telewizyjna w polskich kampaniach wyborczych XXI wieku, Warszawa 2009. 149. Ortner S.B., O symbolach kardynalnych, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 150. Paruch W., Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] Ponczek E., Sepkowski A. (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. 151. Piłsudski J., List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] Borkowski J. (red.), Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985. 152. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Borkowski J. (red.), t. 8, Warszawa 1990. 153. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Lipiński W. (red.), t. 4, Warszawa 1989. 154. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 5, Warszawa 1990. 155. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 6, Warszawa 1990. 156. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 9, Warszawa 1991. 157. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Wasilewski L. (red.), t. 2, Warszawa 1989. 158. Pocock D., North and South In the Book of Genesis, [w:] Beattie J. H., Lienhardt R.G. (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975. 159. Propp W., Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003. 160. Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 161. Propp W., Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 251 �162. Propp V., Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984. 163. Ricoeur P., Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003. 164. Ricoeur P., Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008. 165. Ricoeur P., Symbolika zła, Warszawa 1986. 166. Rosner K., Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] Grzegorczyk A., Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997. 167. Rothenbuhler E.W., Komunikacja rytualna, Kraków 2003. 168. Rowiński C., Myśl René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 169. Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, MacAloon J.J. (red.), Warszawa 2009. 170. Sahlins M.D., Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004. 171. Sahlins M., Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. 172. Sahlins M., Wyspy historii, Kraków 2006. 173. Sahlins M., Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. 174. Sanecka-Tyczyńska J., Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011. 175. Saussure F. de, Język jako system znaków, [w:] Rasiński L. (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009. 176. Saussure F. de, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002. 177. Schechner R., Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006. 178. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006. 179. Schultze B., „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 180. Segal R., Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004. 181. Sepkowski A., Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 182. Segalen M., Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009. 183. Shakespeare W., Tytus Andronikus, Warszawa 2000. 184. Sikorski T., IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Potoczka E., Sepkowski A., (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1., Toruń 2010. 185. Sioma M., Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007. 186. Składanowski H., Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] Wojciechowski M., Karpus Z. (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 187. Sorman G., Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 188. Stam R., Burgoyne R., Flitterman-Lewis S., New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000. 189. Staniszkis J., Postkomunizm, Gdańsk 2001. 252 �190. Stibbe M.W.G., John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995. 191. Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 1995. 192. System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Skórzyński J. (red.), Warszawa 2003. 193. Szacka B., Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] Mokrzycki E., Ofierska M., Szacki J., (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985. 194. Szyjewski A., Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 195. Śleszyński W., Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. 196. Śpiewak P., Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. 197. Tambiah S.J., Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007. 198. Tannen D., Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. 199. Thompson J.B., Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010. 200. Tismeanu V., Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. 201. Tokarska-Bakir J., Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008. 202. Tocqueville A. de, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. 203. Turner V., Antropologia widowiska, Warszawa 2008. 204. Turner V., Badania nad symbolami, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 205. Turner V., Gry społeczne, pola i metafory, Kraków 2005. 206. Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 207. Turner V., Liminalność i communitas, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej - kontynuacje, Warszawa 2004. 208. Turner V., Turner E., Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. 209. Turner V., Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. 210. Turner V., Proces rytualny: struktura i antystruktura, Warszawa 2010. 211. Trzciński Ł., Mit bohaterski, Kraków 2006. 212. Ulicka D., Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 213. Urbanowski B., Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997. 214. Uspienski B., Historia i semiotyka, Gdańsk 1998. 215. Walicki A., Miedzy filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983. 216. Wasilewski J., Elita polityczna 1998, Warszawa 1999. 217. Wasilewski J., Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. 218. Watt R.M., Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005. 219. White H., Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000. 220. White H., Proza historyczna, Kraków 2009. 221. Wróblewska V., Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] Kowalski P. (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 222. Wójcik W., Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999. 253 �223. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana, „Arcana” 2006, nr 4–5. 224. Vogel Ch., Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. 225. Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Toruń 2008. 226. Zieliński H., Historia Polski 1914–1939, Wrocław 1982. 227. Zowczak M., O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 228. Zygmuntowicz Z., J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989. 229. Żiżek S., Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010. 230. Żiżek S., Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. 254 �Netografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Anatomia upadku. Artykuł na temat filmu na Wikipedia: http://pl.wikipedia. org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http:// www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012). Film Anity Gargas z większą widownią niż „Śmierć prezydenta” http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownia-niz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Górski A., Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www.sejm.gov.pl. (dostęp 10.11. 2012). Jałowiec J., Zadroga A, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Jarosław Kaczyński: Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article. php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/article. php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article.php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). Kleiber M, Miękka siła dyplomacji i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku „Gazeta Prawna” z dnia 18 września 2013 roku, Konferencja Smoleńska http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013). Kuper A., An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http:// www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). Na pierwszym planie. Smoleńsk 2010–2013, wydanie specjalne, http://vod.tvp.pl/ audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis. org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Profile Ireneusza Krzemińskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Profil Jacka Rońdy na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). Profile Michała Kleibera http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). 255 �19. Profil Pawła Artymowicza na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). 20. Profile Piotra Witakowskiego: Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_Witakowski, http://www.encyklopediasolidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 21. Program wyborczy Prawa i Sprawiedliwości z 2005 roku, http://www.pis.org.pl/ dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). 22. Raport Polskiej Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). 23. Raport Rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK) http://www. komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). 24. Rozmowa Agnieszki Kublik z Michałem Kleiberem Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). 25. Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). 26. SDP pisze do prezesa TVP w sprawie emisji filmu Anity Gargas. http://www.sdp. pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). 27. Śpiewak P., Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003, http://www. rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp: 20.11.2011). 28. Tokarska-Bakir J., Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr. 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 29. TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www. wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). 30. Wywiad z J. Kaczyńskim, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). 31. Wywiad ks. inf. Ireneusza Skubisia z Lechem Kaczyńskim, W trosce o silną i uczciwą Polskę http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce- o-silnai-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). 32. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13-14 maja 2006, s. 14–16. Pod zmienionym tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy, dostępny jest na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/ archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 33. Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_.html (dostęp: 19.09.2010). 34. Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). 35. Zespół parlamentarny ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku www.smolenskzespol.sejm.gov.pl (dostęp: 15.09.2013). 256 �Streszczenia Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, zależało mi aby czytelnik mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza, który postępuje niczym detektyw kultury. Dzięki temu zabiegowi czytelnik-detektyw, na początku intrygującej sprawy ma zawsze dostępne jedynie ślady i tropy, które traktowane z osobna, niczego nie wyjaśniają. Ujęte jednak w rytualny kontekst układają się w logiczny wzór, według którego ofiarnik zabija ofiary. Każda zbrodnia dostarcza kolejnych poszlak pozwalających stworzyć procesualny model dokonywanych morderstw, ujawniając jednocześnie ich cel. W toku prowadzonego śledztwa możliwe stało się także zrekonstruowanie ukrytego porządku wcielania się w role ofiarników i ofiar. Okazuje się, że w tej starej grze każdy z nas może zostać pochłonięty przez mechanizm rytualny. Wszystkie zaproponowane w książce rozwiązania formalne pełnią zatem rolę specyficznych egzorcyzmów. Takie podejście stwarza każdemu chętnemu możliwość uwolnienia się spod działania magicznego uroku podążania dawną drogą mordów rytualnych zapowiadających nadejście kolejnego „złotego wieku”. Łukasz P. Michoń 257 �Zusammenfassung von „Mechanizm rytualny” (Ritueller Mechanismus) Über das Modell von dem Opfer-Beschließen einer neuen politischen Ordnung Der Aufbau des Buches wurde als Ganzes dem Prozess der Enthüllung eines rituellen Mechanismus untergeordnet. Als ich mich dafür entschied, legte ich großen Wert darauf, dass sich der Leser mit Leichtigkeit in die Rolle eines aufmerksamen Beobachters der Arbeit eines Forschers hineinfühlen kann, der sich wie ein Detektiv der Kultur benimmt. Dank einer solchen Methode verfügt der Leser-Detektiv am Anfang eines spannenden Falles immer nur über Spuren, die, wenn sie getrennt behandelt werden, nichts erklären. Wenn sie aber in einen rituellen Kontext gefasst werden, bilden sie ein logisches Muster, nach dem der Opferpriester die Opfer tötet. Jedes Verbrechen liefert weitere Indizien an, die ein prozessuales Modell der begangenen Morde zu schaffen ermöglichen und damit das Ziel dieser Morde offenbart wird. Während der Ermittlung war auch möglich die versteckte Ordnung des Verkörperns der Rollen von Opferpriestern und Opfern zu rekonstruieren. Es stellt sich heraus, dass jeder von uns in diesem alten Spiel in den rituellen Mechanismus einbezogen werden kann. Alle im Buch vorgeschlagenen formalen Lösungen erfüllen also die Rolle spezifischer Exorzismen. Eine solche Betrachtungsweise schafft für jeden Willigen die Möglichkeit der Befreiung von der Macht des Zaubers, der die Fortsetzung der alten rituellen Morde ist, welche das nächste “goldene Zeitalter”; ankündigen. Marta Chanas-Nowicka 258 �The Synopsis of The Ritual Mechanism On the Model of the Sacrificial Establishment of a New Political Order The composition of the book is entirely subordinated to the process of detecting the ritual mechanism, which aims at enabling the reader to take the role of a vigilant observer of the work of an investigator who acts like a detective of culture. Thanks to this operation, at the beginning of an intriguing case, only traces and clues are available for the reader-detective, which, treated separately, do not explain anything. However, when placed in the ritual context, they arrange themselves in a logical pattern, according to which the sacrificer kills the sacrifice. Each crime provides further clues allowing to create a processual model of the commited murders and reveal their purpose. In the course of the investigation, it becomes possible to reconstruct the hidden order of embodying the roles of sacrificers and sacrifices. It occurs that, in this old game, each of us can be devoured by the ritual mechanism. Therefore all formal solutions proposed in the book perform the role of specific exorcism. Such an approach creates the possibility of liberation from the magic spell of following the old path of ritual murders announcing the coming of another “Golden Age”. Ewa Herman-Włodarczyk 259 �A szertartás mechanizmus Minden uj politikai berendezkedés áldozatmodelljéről A könyv kompoziciója teljes egészében a szertartások mechanizmusának feltárást szolgálja. A szerző ugy döntött,hogy az olvasót bevezeti a kutatómunka folyamatába, mely a kultura-nyomozás része. Ennek köszönhetően az olvasó-detektiv először nyomokat, tetthelyeket talál és semmi sem világos. Bár a szertartásos kontexusban logikus minta kerül elő, melynek alapján a tettes megöli áldozatát. Ugy tünik,hogy ebben a régi játékban van gyilkossági modell mely a gyilkosság célját is megmutatja. A feltárás folyamán áldozat és tettes szerepe is megvilágosodik. Ebben a régi játékban,bármelyikben is részt vehet. Minden javaslat a könyvben az ördögüzés valamely formája. Igy a rituális gyilkosságok is,melyek a soronkövetkező „Aranykornak” is sajátjai. Gizella Csisztay 260 �Резюме Оврядового механизма Композиция книги целиком подчинена процессу расследования ритуального механизма. Принимая такое решение, я заинтересован был в том, штоб читатель мог легко войти в роль бдительного наблюдателя работы исследователя веущего себе будто детектив. Благодря этому приёму читатель-сыщик, прежде чем получит теоретическое знание на удовлетвояющем уровне про интересующие его явления, сначала всегда распоминает лиш только косвенными уликами. Но никакая из них, принята каждая в отдельности, ничего вначале не объясняет. Приём всех предпосылок в соответствующем ритуальном котексте начинает складываться в легкопонятную и нетрудно предвиденную мифологическую целину. Мои исследования обрядового механизма напоминали таким образом криминальное дело, в катором преступник каждый раз оставляет следы, принимая пример из ранних преступлений проходящих по том же самом сценарию. Экстраординарным оказался факт, что на основе знания этого сценария и его очередных повторений возможным является разоблачение несостоявшегося преступника прежде тем, как совершит он очередное преступление учреждая «новый лад». Все формальные разрешения, предложены и описаны в книге, исполняют роль особых экзорцизмов. Их разобрание, с одной стороны, создаёт возможность освобождения от сглазу механизма приведенного в движение, механизма, который переносит общественных актёров соперничающих за власть в преступничем пространстве. С второй стороны всё таки этотмеанизм осущесвляетса на наших глазах и при нашем удействие ставляя читателя не только в роль детектива, но тоже человека, который по описанию внешности подходит на преступника или жертву, что делает следствие глубоко личным вопросом. Lidia Cichal 261 �ISBN 978-83-933530-7-1 ISBN 978-83-933530-8-8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e9704f1cd7acf05c6a31048d58549e.pdf 008fc66d80a67328111ab814e3780d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3489 Title A name given to the resource Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek OlędzPci WOTA WOSKOWE ZE WSI BRODOWE ŁĄKI I K R Z Y N O W Ł O G A WIELKA* W l i t e r a t u r z e poświęconej polskiej sztuce ludowej — pochodzeniem stwem, kraju tycznego woskowej wywania wej wotywnej. chłopstwo n i e znalazł Polski krajach rzeźbie przez skowych w Zwyczaj kościołach w opracowaniach wotów w o ­ kultury szerszego o m ó w i e n i a m i m o Europy zagadnieniu ofiaro­ ludo­ iż w i n n y c h t e m u poświęcono szereg prac . pie i związku z t y m w y d a j e dać k i l k a okresie informacji czasu np. zwyczaj Zwyczaj znany wotów ofiary jest w o w tym, w jakim zwyczaj ofiarowywania zwłaszcza zasięgu kościołach. wotywnej w swej wotów rzymskich i ludowych i Słowacji w wielu wypadkach z terenem Najtrudniejsze czy rodzaj z których postaci od dawna sil­ katolickimi, Bawarii, Tyrolu i Słowacji . 3 zwyczaju dree więźniów i — j a k twierdzi czym wiąże zwierząt domowych, A. Gennep się p r o b l e m — tego ludzkiej a n i e m d n i a św. L e o n a r d a ; właści­ wszystkiego, bezradności c z y bezsilności. K u l t t e n w y r a ż a się u r o c z y s t y m obchodze­ w t y m d n i u chłopi się w kościele d o ś w i ę t e g o przedstawiają chodzących wanie zwyczaju ofiary modląc m u symbole może obszarze sięgać zwyczaj katolickiego wotywnej chłopstwo o f i a r y niektóre organa hodowane ciała dree ludz­ kiego . 4 j a k i A . Gennepa, mogą R. Andree Zasadniczy i występować przedchrześcijańskie jednak — według A. Gennepa, pewne — germańskie potencjał czy ideologiczny o b u autorów w elementy nia się k u l t u we Francji. romańskie. a j a k też i i n n y c h b a - z postaci czasów hodowlą w Bawarii wprowadzenia stersów czasu jednak w św. L e o n a r d a Mogło kościoła 7 pojawił się rozpowszechnie­ w jego ojczystym w znacznie później, dopiero świętego się zwyczaju . nastąpić tego możliwie pojawienia zwyczaj okresie przez z a r ó w n o R. A n ­ to kultu niż zwierząt, I I I i I V jest omawianego później, d o p i e r o zwyczaju w n i m za­ wiek granicą Najprawdopodobniej miejscowe, * N i n i e j s z e o p r a c o w a n i e j e s t w y n i k i e m badań a u t o ­ ra, p r o w a d z o n y c h n a marginesie i n n y c h prac tereno­ wych Zakładu Etnografii I H K M PAN w latach 1957—1959. Z e b r a n e m a t e r i a ł y znajdują się w a r c h i ­ w u m Zakładu. F. K r c e k , Rozmaitości, „ L u d " , L w ó w 1910, t . V I , s. 394; M . Z n a m i e r o w s k a P r i i f f e r o w a , Muzeum Etno­ graficzne USB w Wilnie i jego przyszłość, ,.Lud". L w ó w 1932, t . X I ( X X X I ) , s. 5; A . Chętnik, Kalenda­ rzyk zwyczajów dorocznych, obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 9, 2 1 ; St. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce ', t. 5 / I I I , s. 277; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1934, cz. I I , z. 1, s. 237, 2 4 2 - 2 4 4 , 248; T . S e w e r y n , Staropolska grafika ludowa, War­ s z a w a 1956, s. 1 6 4 - 5 . - R. A n d r e e , Votive und Weichegaben des katholischen Volkes in Sud-Deutschland, B r u n s w i c k 1904; tenże, Einige Bemerkungen uber Votive und Weiche­ gaben, „Corresponderblatt d e r D e u t s c h e n A n t r o p o l o g i s c h e n G e s e l l s c h a f t " , o c t . 1905; A . G e n n e p , Religions Moeurs et Legendes, c h a p . £a:-Votos Bavarois et Tyroliens, P a r i s 1908, s. 9 9 - 1 0 8 ; J . H o r a k , Fricova „pravdiva pisen o tom, jak cert babu vzal", „Ćesky L i d ' ' , 1955 (R. X L I I ) , n r 3, s. 1 2 1 ; J . O k r u c k y , Żelazne figurky, „Umeni a Remesla", 1958, n r 5, s. 194—5; S t . L . K o s t o v , Votivi, „Izvestja n a N a r o d n i j a E t n o g r a f s k i j M u z e j w S o f i j a " , S o f i j a 1922, R. I I . t . 1 - 2 . - Europie znacznie Według występo­ ludowej pod patronat w o t y w n e j . Według Zachodniej zwierzęta w k t ó r e są jednocześnie g ł ó w n ą treścią składanej w oraz znana o k r e s u d a t u j e się n a t y m związanych Wyobrażają gospodarstwie się ksiąg c u d ó w p o ­ odległych oddawania spraw odległą przeważnie analizy bardziej najbardziej one wywodzi z B a w a r i i , że n a t y m t e r e n i e s w y c h pragnień — w p o s t a c i k u t y c h w żelazie w o t ó w . 1 t a k po­ w poszczególnych p u n k t a c h E u r o p y . R. A n ­ twierdzi n a podstawie I I I — I V w . O d tego b o w i e m warty jest współcześnie w obrządku chrześcijańskim l u d o w a f o r ­ patrona tym i funkcja z Bawarii, j e d n a k do ustalenia jest n i e miejsce ideologii, nie w wotów d o b n a , że n i e sposób zaprzeczyć słuszności t e g o t w i e r ­ N a t e r e n a c h t y c h łączy się o n z k u l t e m św. L e o n a r d a , wie adaptowało d o m a o f i a r y w o t y w n e j , lecz m o m e n t p o j a w i e n i a się t e g o ludowej w i e l u k r a j a c h E u r o p y . Szczególnie n i e w i ą ż e się o n z o b s z a r a m i z t e n ze świata a n ­ i częściowo t y l k o zmieniając obrzędowości''. W a r t o dodać, ż e r o d z a j Tyrolu się c e l o w e , a b y n a w s t ę ­ występował p r z e z chłopstwo a swej s w y m w i ą ż e się z chrześcijań­ które zapożyczyło dzenia 2 W I daczy n i e w s p o m i n a się o s p o t y k a n e j w niektórych p u n k t a c h VI—VII przez w kraju, wieku, okresie zakon cy­ ok. V I I I — X w . . я s. 15—22; E . S t e m p l i n g e r , Antiker Aberglaube in modernen Ausstrachlungen, Leipzig 1922, s. 70, 9 3 ; A . J o h , Sitte, Brauch und Volksglaube in deutschen Westbohmen, R e i c h e n b e r g 1924, s. 293; N . T a r c h i a n i , A . T e s i o , Voto, „Enciclopedia I t a l i a n a " , R o m a 1937/45, t. X X X V , s. 6 0 1 - 6 0 3 ; C. T r a j a n o v i c , Glavni srpski zertveni obiczaji, „Srpski Etnografski Zbornik", t. X V I I , s. 209. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 1.01; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 194; T . S e w e r y n , Czechosłowacka sztuka ludowa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a ' , 1949, n r 3 - 4 , s. 96. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 106: R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 6, 3 4 ; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 195. :1 4 W e d ł u g N . T a r c h i a n i , A . T e s i o ( o p . c i t . , s. 602) chrześcijaństwo z a p o ż y c z y ł o z w y c z a j o f i a r y w o t y w n e j od j u d a i z m u . M a o t y m ś w i a d c z y ć s z e r e g w z m i a n e k w B i b l i i n a t e m a t o f i a r y w o t y w n e j . P o r . Biblia to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, tłum. z łac. J . W u j e k , L i p s k 1898, G e n e s i s X X V I I , 9 - 1 0 , 20, 2 5 - 2 9 , X X V I I I , 20-22. T h . H o m o l l e , Donarium, Dictionnaire des Antiąuites grecąues et romaines, P a r i s 1892, t . I I , p . 1, s. 362—382; S. E i t r e m , Opferritus und Voropfer der Griechen und Romer, K r i s t i a n i a 1915, s. 72. 5 e A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; R. A n d r e e , s. 39. A . G e n n e p . o p . c i t . , s. 102—3. 7 s op. cit.. ��Na podstawie przytoczonych prac określenie p o j a w i e n i a się w kościele k a t o l i c k i m E u r o p y niej rytuału ofiary wotywnej pozostaje czasu więc torium Polski, z uwagi napotyka n a mniejszą jeszcze większe popularność czaju wśród polskiego trudności omawianego danych, i to zarówno ze źródeł chłopstwo obrzędowości kościoła ofiarowywania jednak powiedzieć, początkowym by dokonywania tyk związanych działalności raczej zakonu przez z chłopstwo hodowlą XIV—XV w., w z tym pewnym wyraźne bydła. okresie rozwojem Mogło się i chłopskiej Sprzyjało temu zwyczaju, samego zwyczaju do nych, z dawien polskie, które to konkretne, nie omawiany w Polsce i 9 w w gospodarki oko­ miał za­ nierogacizny, podobieństwo przy wzmożonej o XVI żadnej w. tego to istnieją wątpliwości w tym stulecia już dane, okresie składanie było zjawiskiem powszechnym. wykonywane ze zasadniczych szlachetnych metali lerię i k u p c ó w , d r u g i e — p r z e z „ b i e d n y c h " , głównie przez magna- najpraw­ chłopstwo . l 0 l u d z i „ b o g a t y c h " i „ b i e d n y c h " różniły się n i e t y l k o p o d w z g l ę d e m materiału, z k t ó r e g o b y ł y nane. N a p e w n o dotyczyły o n e zupełnie spraw, t a k odmiennych j a k najistotniejsze wyko­ W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , Ogród fraszek, wyda­ n i e zupełne A . B r u c k n e r a , L w ó w 1907, t . I I , s. 375. „Argument na l u t r y Słuchaj l u t r z e , coś w s z y s t k o d o kościoła k r z y w o , G d y c z e k a w żalu, w s t r a c h u i w c h o r o b i e c k l i w o . Ż e w i e s z a n a ołtarzu o b i e c a n e w o t a , U b o g i z w o s k u , b o g a c z ze s r e b r a , ze złota, T y zowiesz zabobonem." "> J w . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć zbiór w o t ó w s r e b r n y c h z X V I I / X V I I I w . w k a p l i c y M a t k i Boskiej Bolesnej kościoła W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h w C h e ł m i e n a d Wisłą. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w e Wrocławiu znaj­ dują się o k a z y w o t ó w żelaznych. N i e s t e t y , b r a k j e s t bliższych d a n y c h dotyczących i c h p o c h o d z e n i a . Nie 9 1 1 1 2 kłopotami, i złote srebr­ dwa rodzaje były symbolami, i Wreszcie dotyczące były zdrowia ludzkiego zasadniczo nie były można inny jako symbolicz­ samych przez ofiarodawców. te których samych religijnego. zapominać, wykonywane wota Różniła stosunek kultu rolę Woskowe przeważnie do tej f o r m y się chłopa. najczęściej l u b przebłagalne. ników, n a t o m i a s t w o t a w o s k o w e łem pod t y m wiązały pracy spełniały krąg życio­ wotów odmienna skala potrzeb, ofiarodawców srebrne były Najczęściej dziękczynnych. upraszające ofiary wąski powodzeniem towarzyszącymi wota, ofiar „bogatych" poza zupełnie osobistego, składane i Inne chłopstwa. powodzenia ludzi one osobistym ne że wota złote zawodowych złot­ były wyłącznie dzie­ Różnica autorstwa tych w o t ó w n a d a w a ł a i m określone piętno f o r m a l n e , które ustalało dowej i c h przynależność artystyczną do s z t u k i l u ­ l u b profesjonalnej. Wszystko to razem przemawia za istnieniem już w połowie X V I w., a może n a w e t i wcześniej, w o s k o ­ rzeźby w o t y w n e j , posiadającej formalne sztuki Brak jest wartości treściowe ludowej. jakichkolwiek danych potwierdzających w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie, a także i w o k r e s i e na terenie z kutego żelaza . sowanym tworzywem łatwiej dostępny że wota Polski wotów Prawdopodobnie 12 do niż obróbce s p e c j a l n y c h woskowe powszechnie wyrobu żelazo i wotów był sto­ wosk, nie wymagający umiejętności . ,я znane póź­ wykonywanych były na przy Warto zaznaczyć, terenie Słowacji, B a w a r i i i T y r o l u . J e d n a k zostały o n e w t y c h k r a j a c h (w m n i e j s z y m l u b większym stopniu, a niekiedy kowicie) trwałe zastąpione i w przez wota t a k j a k woskowe apotropeiczne. polskiej To, że żelazne, posiadające podobny kulturze ludowej, fakt stanowi właściwości nie zaistniał jeszcze j e j odrębności, znajdujących źródło w środków ubóstwie i ogólnej cał­ bardziej z w i e l u przejawów jeden swe ograniczoności potrzeb. odmiennych pragnienia z zdrowiem. wota niejszym, składane p r z e z „ b o g a t y c h " , z a p e w n e szlachtę, Wota niektórych całe z e s t a w y pragnień wykraczały chłopstwa tym zaczy­ rolę. występował połowie w prawdopodobnie (złota i s r e b r a ) i w o t a w o s k o w e . P i e r w s z e z n i c h b y ł y dopodobniej ze symbolicznych i O b o w i ą z y w a ł y w t y m czasie w o t a d w ó c h wota czy wej chodzi kościołach rodzajów: i stałymi chłopstwo ulegające że się s y ­ przez ogół ó w c z e s n e g o społeczeństwa k a t o l i c k i e g o w o ­ tów ze rekreacyj­ praktyki zwyczaj na­ charakter nie względem praktyk katolicyzmu jeśli prak­ wiążącym który duże nały p o w o l i tracić swoją p i e r w o t n ą Natomiast był związanych wym u p r a w i a n y c h przez rozmaitych dawna czasie e k s p a n s j i również potrze­ sprzyjająca p e w n i ć pełną pomyślność h o d o w l i bydła, drobiu. Pol­ to polepszenia chłopstwa się znacz­ religijnych h o d o w l a n o - r o l n e j . Była to n a p e w n o d l a przyjęcia w przypuszczać, że społeczno-ekonomicznej liczność przez ten pojawił n i e później, k i e d y p o w s t a ł y b a r d z i e j tuacji wotów z a k o n u cystersów; t r u d n o czy zwyczaj okresie X I I w. Należy stąpić w katolic­ nastąpiło p r a w d o p o d o b n i e — t a k j a k w B a ­ — za p o ś r e d n i c t w e m sce, w że spraw skąpych pisanych, j a k i ba­ jaki Najczęściej Srebrne do kiego w Polsce z w y c z a j u się lić, terenowych. Wprowadzenie w do dzisiaj n y c h w o t ó w , pochodzących m n i e j w i ę c e j z t e g o o k r e ­ zwy­ l u d u , niż w ś r ó d chłopstwa B a ­ w a r i i c z y S ł o w a c j i , a jednocześnie z p o w o d u warii przetrwały su i dzięki t e m u m o ż e m y s t o s u n k o w o dokładnie u s t a ­ Rozstrzygnięcie tego p r o b l e m u , j e ż e l i c h o d z i o t e r y ­ jest kościołach sprawą otwartą. dań t y c h d w ó c h różnych l u d z k i c h ś w i a t ó w . W Zachod­ Już w w X V I w . idea Europie, a również ofiary i w wotywnej Polsce, spotkała z ostrą się krytyką j e s t j e d n a k w y k l u c z o n e , że n a Śląsku z n a n e b y ł y t e g o r o d z a j u w o t a i że w s p o m n i a n e e k s p o n a t y m u z e a l n e pochodzą w ł a ś n i e z t e g o t e r e n u . S t o s o w a n i e d o w y r o b u w o t ó w p r z e z chłopstwo w y ł ą c z n i e w o s k u w i ą z a ć się m o g ł o z p r z e k o n a n i a m i o j e g o s p e c j a l n y c h właściwościach. W wierzeniach ludowych panuje bowiem powszechnie pogląd, że w o s k , szczególnie pochodzący ze s k a p i n i n i e d o p a ł k ó w świec kościelnych, p o s i a d a właściwości a p o t r o p e i c z n e . T y m s a m y m zaś w o t u m w y k o n a n e z t e g o r o d z a j u t w o r z y w a n a b i e r a szczególnej m o c y . W a r t o p r z y t y m dodać, że b a r d z o p o d o b n e pioglądy n a właściwości w o s k u występują w l i t u r g i i kościelnej. P o r . P o d r ę c z ­ na Encyklopedia Kościelna, Warszawa, L u b l i n , Łódź 1916, s. 4 3 - 4 4 . 13 �reformacji '. Prawdopodobnie 1 pod wpływem teczność składania licznych ofiar zamierania wotów upraszających), archaicznego wości, że t o w a r z y s z y ł o ze s t r o n y k l e r u . ideologiczne, ścijaństwa i jest, bierające rozpoczął tę obrządku. N i e u l e g a wątpli­ że wota formę wota istnienie w n i m nie tylko kultu religijnego, możnowładców, fundacji miały ołtarzy, zapewniały kościele dla kleru były wielkie posiadały dla niezbyt chłopstwo w nawet znaczenie. — przez znakiem swe dozna­ one miejsce okolicy, a t y m samym licznych wiernych pod­ wielu wania kościołach wotów, pienie wotów je służba zamożnych danina wosku, na każdego sposobem: powstałe wyrabiała w t e n spo­ przestały spełniać rolę o f i a r y w o s k o w e j ofiary jaja) pieniężne między Zmiany dokonane ofiary wotywnej rze samych ców l u b żywnościowe kościołem a wiernymi w ogólnym osób wych zaś służby kuratela parafii figur potrzeby mogła silniej wiernych, nowej wstrzymało pularności ilości twór­ kościelnej wpły­ formy niż wotów. Bezpo­ przedtem do wosko­ kształtować tradycyjnego tematy. postaci jednak w uprawiania n a d produkcją wprowadzając symboli nowe Nadanie systemie Ograniczenie spośród nęło z a p e w n e n a u j e d n o l i c e n i e średnia na . odbiły się bezpośrednio n a c h a r a k t e ­ rzeźb-wotów. do k i l k u na wymiany (najczęściej 16 le­ zostało z a ­ ofierze procesu środowisku wotywnej zmniejszania chłopskim. W nie po­ się j e j ciągu po­ całego roku podczas w i e k u X V I I I następował stały p r o c e s z a m i e r a n i a tego liczne kościoły zwyczaju. w i e j s k i e posiadały z a p e w n i o n ą stałą dostawę potrzeb­ ku uroczystości kościołowi przekazywana przez s a m y c h ofiarodawców uproszczonym ofiarowy­ kłopotliwe p o t r z e b y kościoła. Stały się one p r z e d m i o t e m szczegól­ wiejskich parafii. przeprowadzoną sposobu n a t y m , że kościelna. O c z y w i ś c i e sób w o t a zestawu i n n e znaczenie, modyfikację polegającą stąpione b a r d z i e j przy­ czy uroczystości. woskowe Była t o s w e g o r o d z a j u przez także, niekiedy widomym m u uczestnictwo wszelkich ważne chrze­ lecz łask i d o k o n a n y c h cudów. Czyniły Wota przesłanki kaplic s r e b r n e , złote, w o s k o w e k u l t o w e s ł y n n y m w najbliższej nie przeciwdziałanie w s z y s t k i m , przesłanki m a t e r i a l n e . W i a ­ Wszelkie czas symbo­ proces mu aktywne formę sku­ się Kierowały całych kościołów, nych jako uznające za zgodną z założeniami a może p r z e d e domo (szczególnie T y l k o z t y m f a k t e m należy w i ą z a ć wystą­ pień r e f o r m a c k i c h o r a z budzącej się n i e w i a r y w o d p u s t o w y c h . Dzięki niej nego materiału d o własnej p r o d u k c j i świec Należy dodać, że systematyczne ofiarodawców wosku ich należało lepieniem wych. Szczególnie nych, którzy na wota do nie zajmowali oraz było się wotywnej, dosyć się kłopotli­ dla tych hodowlą wier­ pszczół, Prawdopodob­ d u ż y m s t o p n i u z t y c h p o w o d ó w — niezależnie lecz Do jakiego przez zajmowanie a więc n i e p o s i a d a l i własnego w o s k u . nie w . zdobywanie czynności absorbujące lr> Wprawdzie zdarzały n i e zmieniły li obecnej wych — niech świadczą przeprowadzonych Poszukiwania objęły miejsc, stosunkowo północną rozległy część P o d l a s i a , wotów — w stopniowe dzisiaj w kościele w o s k o w y c h środowisku zmniejszanie się popularności chłopskim tego zwyczaju. A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; N . T a r c h i a n i , A . Tesio, op. c i t , s. 603; W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , o p . c i t . , s. 375. W g Wojciecha Gąsiorka ( u r . w 1876 r . z a m . w Dębnie, p o w . N o w y T a r g ) , w sąsiedniej w s i H a r k l o ­ w e j , za j e g o młodości w y s t ę p o w a ł z w y c z a j ofiarowy­ w a n i a w kościele w o t ó w w o s k o w y c h przedstawiają­ c y c h o w c e . W o t a t e p r z e t a p i a n o w kościele w H a r k l o ­ w e j n a świece. W g S t . F i s c h e r a , d y r . M u z e u m w B o c h ­ n i — a n a l o g i c z n y z w y c z a j z n a n y był w e w s i K ą k o lówka, p o w . B o c h n i a . P o n a d t o w g K . W o l s k i e g o , d y r . M u z e u m w Przemyślu, zwyczaj ofiarowywania wo­ t ó w z n a n y był p o d tą postacią w D y n o w i e , p o w . Brzozów, d o o k . 1900 r . ( K . W o l s k i d a n e t e o p i e r a na i n f o r m a c j i uzyskanej od wieloletniego proboszcza p a r a f i i d y n o w s k i e j , k s . кап. M . B a r a . ) P o z a t y m . w g K. Wolskiego, w a r c h i w u m diecezjalnym w Prze­ myślu znajdują się X V I I I - w i e c z n e księgi kościelne z S a r z y n y , p o w . Leżajsk, o r a z z j e d n e j p a r a f i i w L u b a c z o w s k i e m . W księgach t y c h n o t o w a n e są ilości p r z e t a p i a n y c h p r z e z administrację kościelną w o t ó w n a świece. u 15 Z d a r z a ł y się r ó w n i e ż p a r a f i e , które n i e w y k o r z y ­ stywały wotów jako surowca do w y r o b u świec. W t y c h parafiach ofiarowane przez w i e r n y c h w o t a z a w i e s z a n o w kościele n a r a m a c h o b r a z ó w . T a k i z w y c z a j jeszcze d o n i e d a w n a w y s t ę p o w a ł n p . w koś­ ciele B ł o g o s ł a w i o n e j S a l o m e i w S k a l e koło O j c o w a . O tej formie wykorzystywania wotów wspomina rów­ nież W . P o t o c k i w c y t o w a n e j fraszce. 6 dwóch są: B r o d o w e 18 parafiach zwyczaju Łąki w gdzie zwyczaju w zwyczaju ogólnego ofiary stanu . , 7 c z a j u przestało być z j a w i s k i e m p o w s z e c h n y m północne p a r t i e M a z o w s z a składania one stopnia występowanie omawianego o d s a m y c h przekonań w i e r z ą c y c h co d o pożyteczności następowało się jeszcze n a począt­ X I X w. wypadki reaktywowania wyniki tereno­ ostatnich dwóch latach. zwyczaj obszar, ten a część przetrwał, mianowicie: Warmii oraz . W w y n i k u badań — t y l k o zanotowano ofiary w chwi­ badań Mazury, 18 zwy­ wotywnej. występowanie Tymi do parafiami w p o w . Ostrołęka ( z a c h o d n i a część A . Chętnik, op. c i t . , s. 9, 2 1 . P r z y k ł a d e m może być p a r a f i a B r o d o w e Łąki na K u r p i a c h , w której r e a k t y w o w a n o z w y c z a j p r a w ­ d o p o d o b n i e o k . poł. X I X w . „[...] t o p o w s t a ł o w p r o ­ w a d z o n e [ o f i a r o w y w a n i e w o t ó w w m i e j s c o w y m koś­ c i e l e ] n a taką pamiątkę, że się bydło n i e chciało p r o ­ wadzić, i t a k n i e w i e d z i e l i co zrobić, i t a k się d o ­ myślili, ż e b y zrobić d o kościoła t o k r o w ę , t o k o n i a , t o świnię, i t a k j e s t i p o d r u g i e , że mała p a r a f i a , to co zapłatę za t e z w i e r z ą t k a zbierzą t o n a u t r z y ­ m a n i e księdza [...]". ( F r a g m e n t l i s t u „ b r a s t e w n e g o " z B r o d o w y c h Łąk, J . Cichego, do autora). 1 7 N a o b s z a r z e K u r p i ó w p r z e b a d a n e zostały w s z y s t ­ k i e p a r a f i e . N a pozostałych t e r e n a c h b a d a n i a objęły j e d y n i e p a r a f i e , które w m i e j s c o w e j t r a d y c j i słyną z kultywowania dawnych zwyczajów kościelnych. W w y n i k u t y c h badań s t w i e r d z o n o p o n a d t o : 1) w y s t ę ­ powanie omawianego zwyczaju w Baranowie, pow. M a k ó w M a z . d o o k . 1914 r . o r a z 2) w y s t ę p o w a n i e jeszcze d o d z i s i a j w w i e l u p a r a f i a c h z w y c z a j ó w o f i a r ­ n y c h , n i e k i e d y b a r d z o zbliżonych w s w y m o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d o z w y c z a j u o f i a r o w y w a n i a w o t ó w . Są t o z w y c z a j e o f i a r o w y w a n i a w kościołach w d n i u Św. R o c h a , p a t r o n a bydła, r o z m a i t y c h p r o d u k t ó w ż y w ­ nościowych ( j a j , masła, mięsa, i t p . ) , o b c h o d z e n i e t r z y ­ k r o t n e ołtarza ze świecą ofiarną i t d . W s z y s t k o t o świadczyłoby o możliwości bardziej powszechnego w y s t ę p o w a n i a niegdyś n a t y m o b s z a r z e zwyczaju ofiary wotywnej. 1 8 �Kurpiowszczyzny) na północny i odległa o kilkadziesiąt zachód, w Przasnyskiem, kilometrów Krzynowłoga Wielka. Ludność t y c h p a r a f i i t o w B r o d o w y c h Ł ą k a c h K u r ­ pie — chłopi zamieszkujący dawną Królewszczyznę, w K r z y n o w ł o d z e zaś — była służba f o l w a r c z n a , chłopi pańszczyźniani szlachty oraz zaściankowej. Obecnie m a ł o - i średniorolnymi poza zajęciami Tereny, parafia w tak obrębie których jak względem Nieurodzajna są się i rozmaitymi trady­ znajdują zacofanych gospodarczym gleba, ośrodków drudzy trudniącymi się krzynowłodzka, do najbardziej pod miast, bydła i dawni drobnej wiejskimi. brodowska wątpienia jedni gospodarzami r o l n i c t w e m hodowlą cyjnymi potomkowie położenie części jak i z dala przemysłowych zarówno należą bez kraju — społecznym. od większych i ważniejszych szla­ k ó w k o m u n i k a c y j n y c h — okoliczności t e n i e sprzyjają ogólnemu r o z w o j o w i t y c h o k o l i c . W y d a j e się. że ne w t e j części P o l s k i w a r u n k i bez wpływu na archaicznego w kościele Brodowe kowo zachowanie zwyczaju, bytowe się jakim woskowych trud­ n i e pozostały właśnie jest tutaj tak ofiarowywanie wotów. Łąki należą d o p a r a f i i p o w s t a ł y c h s t o s u n ­ późno. Kościół w t e j w s i został założony do­ p i e r o n a początku X I X w . . N a t o m i a s t d r u g a p a r a f i a ,9 j e s t o w i e l e starsza. W K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j był erygowany Kościoły pod już w XIII brodowski wezwaniem krzynowłodzki Przemienienia w Krzynowłodze w osobie św. i kościół w . -° Wielkiej posiada Walentego. W znajdują Pańskiego. patrona miejscowościach główne święto p a r a f i a l n e — o d p u s t — obchodzone 6 sierpnia, w Krzynowłodze dzień dodatkowo lentego. Uroczyste gu roku, Przemienienia p o d c z a s których rowywania Wielkiej nych formie. 1 się go nie, wych obydwu W się z w y c z a j cią­ ofia­ Łąkach j a k i Krzynowłodze zwyczaj W nie obydwu Sposób Krzynowłodze, w znacznie Łąkach nej l i c z b i e obchodzi przetrwał nie jest starszej ceremoniałem, mniejszym zaangażowaniu w swej miejscowościach do odprawiania kościołach z większym przy są j e d y n y m i w piętno p r z y s t o s o w a n i a warunków - . kowy. w aktu mimo po­ zmienio­ ofiar­ to jedna­ parafii, dokonuje bardziej jednak niż archaicz­ w Brodo­ wiernych i mniej licz­ uczestników. W miejscu dzisiejszych B r o d o w y c h Łąk w X V I w . została założona n i e w i e l k a osada r u d n i c z a . D o p i e r o zaś w poł. X V I I w . powstała t u t a j wieś. P o r . F r . P i a ś c i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 26—27. Jeżeli c h o d z i o datę założenia koś­ cioła w t e j w s i , b r a k j e s t bliższych d a n y c h . N a j p r a w ­ d o p o d o b n i e j e r y g o w a n o kościół w B r o d o w y c h Ł ą k a c h p o u p ł y w i e p e w n e g o czasu o d c h w i l i k i e d y stały się wsią. M o g ł o t o nastąpić d o p i e r o w X V I I I w . , w z g l ę d ­ nie nieco później, w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w., j e d ­ n a k n i e później aniżeli w 1826 r . W t y m b o w i e m czasie w B r o d o w y c h Ł ą k a c h n a p e w n o był już k o ś ­ ciół. P o r . M a p a Jeneralna Województwa Płockiego, J u l i u s z a C o l b e r g a . 1826. 19 I N a odpust w B r o d o w y c h Łąkach przybywają tłumnie, p o p o k o n a n i u n i e r a z kilkudziesięciu trów niedostępnych piaszczystych p i o w s k i e j n i e witają (tak j a k to b y w a dróg. W e ludzie kilome­ wsi kur­ przybyłych w świątecznym dniu na odpustach w innych okolicach) k a r u z e l e z muzyką, s t r z e l n i c e czy w i e l k i e l o t e r i e f a n ­ omawiany siada o n wyraźne nego w a wotów. Zarówno w B r o d o w y c h pierwotnej jest Pańskiego, 14 l u t e g o , w dzień św. W a ­ d n i odpustowe przygotowane do obniesienia Łąki. pow. Ostrołęka. Odpust Pańskiego. Kościół ponadto obu się 11. 5. Wybrane wota wokół ołtarza. Brodowe w dniu Przemienienia towe. Z nieodzownych atrakcji odpustowych można w B r o d o w y c h Ł ą k a c h spotkać: j e d y n i e n i e w i e l k i e k r a ­ my z dewocjonaliami dzeniem Tłumy nie tyle potrzeba, ludzi chęć ność sprowadza ucieczki którą n a w e t tu a t r a k c j i pust w i z a b a w k a m i oraz stragany z j e ­ i napojami. n a uroczystość od codziennych skromny program o d p u s t o w y c h jest w Brodowych przede Łąkach wszystkim się p o z a k r ę g i e m ile istniejących s t a n i e zaspokoić. O d ­ zawdzięcza właściwościom zwykłych brodowska kłopotów, atrakcji swą popular­ znajdującym o d p u s t o w y c h . Są Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, ha­ sło Krzynowłoga Wielka, t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 796. „Tutejsza p a r a f i a e r y g o w a n a była 1230 r . p r z e z K o n ­ r a d a k s . m a z o w i e c k i e g o [...] P a r a f i a n i e przeważnie szlachta, t. zw. «ciemne mazury^. W o b y d w u p a r a f i a c h w o t a w y r a b i a n e są p r z e z służbę kościelną. P o n a d t o n i e o b w i e s z a się nimi obrazów, a n i też n i e służą j a k o s u r o w i e c d o p r o d u k ­ c j i świec. K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u o m a w i a n y z w y c z a j mógł j e d n a k w y s t ę p o w a ć w t y c h m i e j s c a c h w s w e j p i e r w o t n e j , n i e z m i e n i o n e j p o d w p ł y w e m czasu f o r ­ m i e . P o r . A . Chętnik, op. c i t . . s. 9. 2 1 ; St. P o n i a l o w s k i , op. c i t . , s. 277. 20 21 �n i m i bez w ą t p i e n i a z a b i e g i ną. w Sprowadza głównej do mierze z w i ą z a n e z ofiarą Brodowych i c h głęboki Łąk wotyw­ rzesze praktycyzm ludzi życiowy, same wota. i tutaj, byłyby kościele b r o d o w s k i m , uczestnicząc w wotywnej sprawy, „załatwić" najważniejsze n a które n i e mają mogą s a m i żadnego Przebieg rządek ofiary wotywnej odprawianych w Odbywa się ona określony cały dla nich wpływu. jest przez p o ­ kościele m s z y przez ofierze i dzień nabożeństw. odpustowy, ołtarza przez księdza z ofiarowywaniem wszelkie czynności w o t ó w zostają przer­ akt ofiarowywania 0 świtaniu p r z y g o t o w a n i e cjalnego nieopodal ustawiają przez „brastewnych" go ogrodzenia, prowadzących naręcze n a dziedzińcu w cieniu 2 2 wypełnioną świec po na spe­ wprost jest bierają wota. W kunia, w tutejszych gospodarstwach. Znajdują wyobrażenia bardzo jęci swoją straganie rolą, g o r ą c z k o w o porządkują wota i świece. W pośpiesznie powiedzialne między funkcje: ostatniej siebie rozłożone n a chwili mniej i przyjmującego prze­ rozdzie­ bardziej od ludzi niech W pliwie i gromadzić dokładnie Niektórzy się p r z y do wyszukują rozwiązują nowych toreb za ś w i e c e i w y b r a n e Wierni już składając potrzebne węzełki im świece. odpustowych, żeby zapłacić góry opłaty, tzw. w t e n sposób okres dokonywania płacą aktu za wypożyczenie ofiarowywania w kościele. O c z y w i ś c i e z g ó r y u s t a l o n a wysokość „ofiar" „brastewnym" przy i utrzymanie gwarantuje uzyskanie Trzeba jeszcze dodać, wyższe o d cen wotów. porządku właściwego że ceny ułatwia straganie wynagrodzenia. świec „Brastewni" ich na są znacznie różnicując biorą p o d u w a g ę n i e w i ę k s z y w k ł a d p r a c y z w y k o n a n i e m w o t ó w czy też i c h duże wartości tyczne, jakie lecz przede posiadają Istniejąca że w i e l u wszystkim wartości ceny związany este­ więc się n a „złożenie ofiary" powodem, t y l k o za „Brastewny" — nazwa miejscowa, prawdopodob­ nie pochodna od „bratstwo", „brastwo". (W słowni­ kach Lindego i Karłowicza b r a k objaśnień tego słowa.) Wszystkie rodzaje wotów, występujących t a k w j e d n e j j a k i w d r u g i e j p a r a f i i , n a z y w a n e są p r z e z w i e r n y c h „ o f i a r a m i " . P o n a d t o K u r p i e nazywają w o t a „ o s i a r a m i " l u b „sigurkami w o s k o w y m i " . 2 2 2 3 8 wosku?", Pan „...coście także Bóg cizioka. taka i wysłucha, scera..." . 2A rękach w o t a . N i e k t ó r z y wokół świec. W je przed starają Nowoprzybyli drodze się u m o ­ z a k r y s t i i zapalają sobą w c h o d z ą trzymających świece do p r e z b i t e r i u m . się w o l n o wota dołączają dali. „brastewnego": tak was m o d l i t w a będzie chuda, ni za ołtarzem. P a n u j e ciche uwagi: się i do zwarty skwierczące tutaj „...uważajcie, ścisk. Słyszy uważajcie...", się, b o n i e p o p r y s k a c i e . . . " . Ludzie się „nie obchodzą ołtarz t r z y k r o t n i e . ołtarzu znajduje Zwieńczają gałązek jodły. Po zwracając się go obraz Przemienienia girlandy wyjściu twarze świeżego zza w ołtarza jego Pań­ widłaku ludzie kierunku. klę­ Świece i w o t a , u n i e s i o n e n i e c o d o góry, trzymają p r z e d Ucyń, P a n i e łowa...", Jezu, zeby m o j a „...o, z e b y „...ucyń, P a n i e , mój kuń zeby p a r c h y Modlitwy są zwracają c i , którzy którzy innej 0 przetrwanie ty proszą w trzymają czystości się ze swymi przynieśli o zdrowiu 25 żeby nóg C i , którzy obeszli np. kobie­ Wreszcie się o j e ­ dziewczyn­ towarzyszących ż e b y i m już więcej wychowywać im . Szept m o d l i t w miesza 1 „kuruny proszą modlą cierpień Boga, dzi. zięcej mój, t a k Starsze chłopca, a n i e pozwolił szurgotem mojego — dolegliwościami. wotum-dziecko, zmniejszenie dzieci, wota do wesela. nie się w Panie Dziewczęta p o r o d o w i , proszą w r e s z c i e odbierał ochwatu...'', J e z u , co b y m miał treści. go n a r o d z i n y , o n a r o d z i n y ki, miał miłuję, sobą. n i e była j a ­ upraszam...". tych, cierniowe", nie j e k Ciebie przenienienia krowa n i e t r z y m a l i się d o b y t k u . . . " , „...spraw, P a n i e z różnica c e n j e s t b e z p o ś r e d n i m decyduje idźcie, ludzi pchajcie użytkowe, świece. ta krowa obcho­ „ o f i a r y " , n i e kupują n a własność w o t ó w i świec, l e c z tylko n i śmie...", „... d a j c i e żałować przychówku..." określone udaje wąskie cier­ się­ wy­ ludzi W wota. z pieniędzmi, cierpliwie dzących ołtarz. J e d n i p r z y d r u g i c h w c h o d z ą w skiego. straganie j a k n a d nią, coraz n i e każdemu ciszy, dookoła ołtarza, p r z e s u w a od­ wota. z je korowód kają zaczynają w trzymając i skrzyni z wotami. Nachyleni się O d s t r a g a n u udają się l u d z i e d o z a k r y s t i i . W i Ludzie — ludzie wokoło dajcie to już, układają niądze, pilnującego porządku o r a z donoszącego ś w i e c e najbliżej które cierpień, zwiększającym krowę...", „...cemu tylko wasa pie­ wota. wotów, doznanych t o n i e s i n i a ! " Słychać przejście dzieci. Przed p r z y b y c i e m l u d z i „brastewni", wyraźnie gają i „...idźcie cować się też w ś r ó d n i c h s p e c j a l n e krążki, gałki o r a z , rzadko, przecie i wota­ W panującym „...brastewny, i wyrobu) zwierząt wszystkich najważniejsza ścisku składają woskowymi opłacają i c h n i e stać. się docisnąć d o s k r z y n i z w o t a m i . stole brzegi tych symbolami potrzeb. potrzeb (własnego są t o p r a w i e w y ł ą c z n i e p r z e d s t a w i e n i a hodowanych lają już że niektórzy b a r d z i e j tłoku p r z y s t r a g a n i e , myśląc, która z l i c z n y c h kościelnym, drzewa, do z a k r y s t i i . N a grubych, ciemnych 1 skrzynię ; rozpoczyna s t r a g a n u . S t r a g a n składa się ze stołu i ł a w y . „Brastewni" drzwi wotów rękami właściwymi musieliście Złożony 2 3 pełnymi niepowodzeń, związane niezwłocznie wane. mi z od w c z e s n e g o r a n a aż d o w i e c z o r a , a l e n a czas c e l e b r a c j i się n a w e t , K a ż d y j e d n a k p r a g n ą ł b y odejść o d s t r a g a n u ze świecą ogarniające i c h przeświadczenie, że t y l k o w t y m d n i u , w Zdarza t y l k o j e d n o w o t u m , ponieważ n a więcej się ze s k w i e r c z e n i e m przesuwającego wypowiedzieli t r z y k r o t n i e ołtarz, już się świec, korowodu l u ­ swoje opuszczają pragnienia kościół. Na Trudne warunki, w jakich notowane były wszystkie z p o d a n y c h w y p o w i e d z i , nie pozwoliły na uzyskanie danych o samych ich autorach. N a p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d „bra­ stewnego" J . Cichego, z a m . w e w s i K o p a c z y s k a n i e ­ opodal B r o d o w y c h Łąk, oraz J . B o r k o w s k i e g o (ko­ wala) i Fr. Piórkowskiego (muzykanta) z Brodo­ w y c h Łąk. 2 4 2 5 �i; II. 6. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. 11. 7. Wota — „konie". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. II. 8. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka. �Tl. 9. Wota — „koń" i „źrebak". 11. 10. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1955 г. II. 11. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. zakończenie udają nych", oddać żeby zostają przerwane bożeństwa. Będą zapadnie pracę się jeszcze d o s t r a g a n u na świece i w o t a . na czas dziedzińcu ..brastewnych''. wota trwania one p o w t a r z a n e Wtedy ofiarne pierwszego aż d o c h w i l i zmierzch na­ kiedy uniemożliwiający „brastewni" do z a k r y s t i i , gdzie p r z e c h o w u j e się je jest wych w dwóch zwyczaj tego z w y c z a j u wyraźnie w dają się z a u w a ż y ć dniu św. najbliższe włodzkiego niczym odpustowy oczekiwany stoją stragany, stowiczów. ni, brak Jedynie zdradzających otoczenie kościoła nie przypomina, przez też j e s t cały ludzi krzynoto dzień rok. Nigdzie gwarnego za kościołem przybycie że j e s t tłumu sąsiednich nic odpu- stoi kilkanaście z kapusty, wieprzowego poranna wotywa W kościele i nabożeństw, w t y m d n i u odprawianych przez proboszczów które wygłosi kazania, nowłodze sprawuje przebywa kościele się wnęce ne w w półkoliście tylnej elektryczna z okolicz­ za wotywnej w od Krzy­ W tym wczesnego ziemi sklepionej kożuch, wnęce, Umieszczona lampa biurowa oświetla kilka wsi. pudlo tekturowe. Do „brastewnym" fabrycznych miejsca, gdzie i we ustawio­ skrzynkę z świec rana. siedzi znajdują­ ołtarza. n a stołkach p r z e d się serca, ścianie tami, paczek rozpoczyna „brastewny". sięgający nie mięsa księży. ofiary w cej domach wyjątkowych, chwytającego Szczelnie o p a t u l o n y w skurczony W w i k a r y c h . Oczekuje t y l k o jeden on tylko można których przybyłych i jeden z przybyłych nad przebiegiem sa­ N i n i e j s z y opis został o p a r t y n a własnej obser­ w a c j i o r a z d a n y c h pochodzących o d c y t . w y ż . i n f o r ­ m a t o r ó w o r a z i n f . i n f . J . K o l i m a s a i M . Bałdygi, z a ­ mieszkałych w e w s i W a c h i i n . P o r . zapis f i l m o w y 6 gotowanej parafii dniu i dnia. okolicznościowego szczególnie zimy domach podczas wódki. Pieczę okres ciepłych przyjęcia, Brodo­ obcho­ w uroczystego zabraknie tego surowy się n a s u t e nych — 14 l u t e g o . czasie o d p u s t u z i m o w e g o — w lutego nastrój oczekuje obcho­ Walentego. 14 odczuć i Istniejące w o m a w i a n y c h p a r a f i a c h różnice w dzeniu oraz szereg m s z y wotywny osobno na kościele do n a ­ terminach: tak jak w Łąkach — 6 sierpnia, oraz przypada samym bowiem Krzynowłodze Wielkiej dzony w zanoszą stępnego o d p u s t u W Odpust „brastew- Czynności wo­ duże puste przebywa ,,bra- poświęcony o p i s a n e m u w y ż e j z w y c z a j o w i p t . Ofiara, F i l m o t e k a Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w War­ s z a w i e ; O. J . J . , Czekam na Twe zmiłowanie, „Argu­ m e n t y " . 1959, n r 31(60), s. 6 - 7 . �stewny", prowadzą bokach ołtarza. mroczny prezbiterium kościoła jeden za powoli do dotykają zapełnia z ofiary wchodzą nimi ciała, Matki wejścia ołtarzem powiek, się za wotywnej. ołtarz przez zębów, wiążą dłońmi t j . tych się ich chore ba, p o dotknięciu ołtarza czynią niektórzy korytarzyka, i składają czyźni podają ofiarę otrzymują osłaniając Kobiety je w żądane płomienie opłat, w y d a w a n i a choro­ po­ wyjmują z to­ pieniądze. wota świec i i Za świece. Męż­ złożoną Odchodzą trzymając zaciśnięte w dłoniach w o t a . W s z y s c y w o l n o kierują się d o w y j ­ ścia, w zza dalszym ołtarza ciągu ocierając znajduje zbita z grubych mają trzymali się p r z y wyjściu do ściany wyłącznie do n i e j d r o b n e s u m y ci wszyscy, prośbę brodowskim, ołtarz. P r z y przymocowana desek s k r z y n k a n a o f i a r y pieniężne. W k ł a d a j ą którzy się d o św. W a l e n t e g o , lecz nie za­ „brastewnym". T a k j a k w kościele tak i tutaj obchodzą ludzie ołtarz trzy razy. Przed frontem ołtarza skupienia, o chorobach i a u na wielu dolegliwościach, Wszyscy ludzi niektórych pojawia twarzach wyciskają lesnej troski. świec figurki d z i e c i . P a r ę osób t r z y m a p r z e d s t a w i e n i a rząt. M o d l i t w y , tyczą głównie uzdrów klękają. wota rękach klęczących do kuchni na a b y p o skończonej odprawianego nowłodzkim kościele sprawy Patronem bowiem liturgii nieważ jednak świętego choroby ". z tytułu tywnej rząt zwracają są dla życiu nie zdrowie...", błagam, „...o, ś w i ę t y proszę, Walenty, powrócił chorych, módl się moje daj m i w n u k a do­ b r e g o i z d r o w e g o . . . " , „...o, ś w i ę t y W a l e n t y , wszystkich za mówieniu m o d l i t w l u d z i e wracają opiekunie nami...''. Po od­ za ołtarz, żeby o d ­ dać „ b r a s t e w n e m u " ś w i e c e i w o t a . Przed „brastewnym" składają jaja i 1 świece. W c i ą ż ołtarzem w z za przesuwający uniemożliwia skrzynce przebierać nadal pieniądze, gromadzą które się w ludzi zatrzymywanie Dlatego t y l k o składa nikt nie opłatę, wota za się próbuje i z tymi, Z a b i e g d o t y k a n i a ołtarza w i ą ż e się z p r z e k o ­ n a n i e m , że k o n t a k t m i e j s c a c h o r e g o z ołtarzem, n i e ­ kiedy poprzez starcie z niego „prochu", „kurzu" ( w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u ze s w e g o rodzaju apotropeionem) — powoduje zmniejszenie cierpień, a n a w e t u z d r o w i e n i e , „...ja t o n i e muszę t y c h o f i a r obnosić, m n i e w y s t a r c z y , j a k m n i e b o l i g ł o w a , śro­ d e k ( ż o ł ą d e k ) , czy pęcherz potrzeć ręką ( p o d o t k n i ę ­ c i u nią ołtarza) i m i o d r a z u p r z e j d z i e . . . " — w y p o ­ w i e d ź j e d n e g o z uczestników o f i a r y w o t y w n e j , m ę ż ­ c z y z n y w średnim w i e k u . K . Radoński, Świeci i Błogosławieni Kościoła lecz w jednak w wotów zdrowia wo­ dla Sprawy zwie­ gospo­ Pomyślne ich Wielkiej wiąże pośrednio, spra­ poświęcony Pań­ uczestnicy możliwości od­ dokonania „przemian". należą ofiarnego d o stałego posiadają zbiory ogól­ T y m też Łąkach, o wotów w się j e w zakry­ ok. kilkaset kościoła w krzynowłodzkim oby­ wyposażenia ich po są u ż y w a n e brodow- pełnym ze­ korzysta się i c h części. Ze stopniem wykorzystania i tym ofiary również, czasie rytuału kościele z niewielkiej nowłodze na w na Przemienienie cudownych kościoły Jeśli tylko że sprawom z n i m wiążą s k i e g o p o d c z a s odpustów to zdarzają cierpiących zdrowia. odpust przekonanie używane Obydwa stawie, tyl­ krzynowłodzcy jednak, Brodowych miejscowościach sztuk. ludzkim. Walenty. dawna kościoła. P r z e z cały r o k p r z e c h o w u j e stii. krzyprawie uznany uczestników własnego Krzynowłodze Wota ludzie, odbierają się k o r o w ó d dłuższe wotami. wotach, tak jak i dwu od opiekuna bytowych, sobie t y m dniu w już parafianie najważniejsze. się w m i więcej zdrowiem j e s t s a m św. gospodarstwie. chłopa trudności w te spośród w ludzi. w są się jaja, t o n i e t y l k o usunięcie istniejących zapewnienie wom, ofiarnego poświęconym d o św. W a l e n t e g o , d o ­ abyś j a ciebie nych na się z prośbami o z d r o w i e hodowanych darcze jest już świe­ udaje 14 l u t e g o Znamienne niektórzy i H jako L> ołtarz. wota przyjmować dniu ze wię­ brzegi. n a padaczkę i p o d a g r ę - , p o ­ rzadko, traktują coraz po jest o n w p r a w d z i e choroby raczej ludzkiego, w związane wszelkie Walenty, do c h r o n i e n i a naczynie ponownie tych spraw kościelnej tutaj dniu, milczeniu obchodzić nowe rytuału k o za p a t r o n a c h o r y c h się czynności w skrzynkach po mszy Intencją wyłącznie przestają w plebanię głębokie „...o, święty Swoje i świec o r a z do wpływać pieniądze. Następnie pustu 0 2 7 jaja, liczy zwie­ zęby, o litościwy, o słodki, przy układa skie i przede w s z y s t k i m zdrowia: m i te p o w i e k i , żeby bo­ spadały...", ,,...o, święty W a l e n t y , co porządkuje nogi, — oczy, serca, które kierują spraw W piętno oprócz widać się myśli wotów ce, W ludzi. się przyjmowania się s u m a . L u d z i e rozwiązanie wyraz do Duże pudło w y p e ł n i o n e j e s t n i m i Zbliża „brastewnego", przeciwieństwie potłuczeniem. J a j zaś p r z y b y w a „Brastewny" dzieciom się o ołtarz jedynie przed cej. wszystkich t e k t u r o w y m pudle. ,,brastewnemu" napierających Wolno c i e r p i e n i a -'. żadna zachowanie jaj w k u r p i o w s k i c h , nie stara ogranicza z n a k krzyża. W mijając z tłumu przystają. jaja na się w tłum obchodzących ołtarz. krzynowłodzki, którzy wejście miejsca c a ł y m ciałem. C i zaś, których n i e t r a p i rebek „Brastewny" wiernymi. t r z y m a n y m n a rękach. N i e k t ó r z y ocierają długości które otrzymał, w c i s k a ołtarz ocierają p a l c e o ściany którymi przecierają lowie po wąski, się p i e r w s i l u d z i e , obnoszenia drugim z l e w e j strony. Mijając części dwa za „brastewnych" pobliżu ołtarza zbierają przystąpią i łączy korytarzyk. Nawa W z Wejścia p r z e z kościoły w i Brodowych się bezpośrednio Łąkach sprawa Krzy­ posiadanych ich produkcji autorstwa. W Brodowych stewnych". W Łąkach istnieje Krzynowłodze obecnie k i l k u kilkanaście lat „bra­ temu Katolickiego, „Encyklopedia Hagiograficzna", Księ­ g a r n i a S w . W o j c i e c h a , 1947, s. 482. Prawdopodobnie również i w Krzynowłodze św. W a l e n t y słynął j a k o o p i e k u n c h o r y c h n a p a d a c z ­ kę. Z a c h o w a ł a się b o w i e m w e w s i ż y w a jeszcze t r a ­ d y c j a o d o z n a n i u łaski w m i e j s c o w y m kościele w i e l u cierpiących n a tę chorobę. N i e s t e t y , b r a k d a n y c h n i e p o z w a l a określić czasu w y s t ę p o w a n i a w K r z y n o w ł o ­ dze k u l t u t e g o ś w i ę t e g o j a k o o p i e k u n a e p i l e p t y k ó w . (Na p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d M . Piór­ k o w s k i e j , u r . w 1900, B . C i c h o c k i e g o , u r . w 1880, W . B i e l s k i e j , u r . w 1872 г.). 2 9 �13 U. 12. Poszczególne fazy fazy lepienia wotum — lepienia wotum „krowy". również a o b e c n i e funkcję nego" było i c h k i l k u , sprawuje „brastewni" nowłogi t u tylko jeden kurpiowscy, j a k i — t o chłopi „Brastewny" datkowo kołodziejstwem. ców w s i n i e wyróżniają zaufaniem proboszcza ki posiadanym cechom dziej niż chować inni energicznych cechom W tacę. Jeżdżą wyrób niejszym aktem Okres Na pewno parafii czasie już ich wsi dzię­ zaś Mają zaszczytną nabożeństw zbierają ofiary wotów jak imprezy wotów wokoło sprawowania i kierowanie odpustowej, proboszcz. swych Jeżeli „brastewny" obowiązków, zostaje n i m ktoś inny ze spośród ogółu więc jest, parafian oraz obowiązków zdolności w niczym że wybór szczególnie „brastewnych" sprawowanie nie wiąże plastycznych. zrozumiałe, o d p u s t u lepią Jest to zaś jeśli Wszystkich brodowscy mocy pin" związanych z tytularnych się z posiadaniem do pewnego chodzi o stopnia Brodowe niedopałków świec u l e p i e n i e kilkudziesięciu t y m czynności kościelnych. kunastu innych jeszcze przedstawień dzieci). całość włożenie przez przedstawień figur Nowy Rok był dziećmi, przedstawień podstawowych modelowania również do zwyczaj n i e czynnością tą z a j m o w a l i lepienia zwierząt. tworzywie pow­ z ciasta Niejednokrot­ się, n a r ó w n i z k o b i e t a ­ i mężczyźni. umiejętności niedawna Posiadanie rzeźbienia (cieście w czy więc łatwym wosku) do było naturalną. ilości ich tego r o d z a j u zwyczaj za pamięci wosku i nie w s p o m n i a n y c h Jedyni miarodajnie Brodowych umiejętności ludzie mogliby we synem 12 dawnego cennych swojej jak i sąsiedniej „brastewnego". ojca. wy­ najbardziej wypowiedzieć, już n i e żyją. O b e c n y zam. w danych posiada­ n i e b y ł o rzeczą w s i , którzy się n a t e n t e m a t sami „brastewni", dzisiaj Sałkowski, Łąkach, wiosce Mógłby mowania. Z wyrobionej do Uzyskują wrzątku. mniejszych i łoju. bryły kawałki i z n i c h w y g n i a t a j ą wskazującym czy jedną ilościach Miękką dokładnie masę wygnia­ i kciukiem wyszarpują dwoma — niewielkie tylko palcami — zamierzone przedsta­ wienia. złożony jest jedynie sposób modelowania przedstawień f i g u r a l n y c h — k o n i , k r ó w , świń i o w i e c . proste i wygniatanie jednocześnie symbolicznych gałek, krąż­ d r o b i u i dzieci jest t a k przypadkowe, że nie wymaga omówienia. Przed przystąpieniem „bra­ bydła, k o n i , n i e r o g a c i z n y Bąki, wytaczają on do­ w wody, k ó w czy n a w e t przedstawień tak jak w kil­ świec stapiają w Natomiast i tutaj, one na zwierząt i gałek niekiedy czy czości Nagromadzo­ tają, starając się uczynić ją b a r d z i e j podatną d o f o r ­ Bardziej Krzynowłodze starczyć dokonują w t e n sposób masę, która s t a n o w i mieszaninę: w p r z e ­ żyjących l u d z i n i e był z n a n y . T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć , jest nowe. (krążków, Resztki jeszcze stewny" wota „ska- i z ciepłej jątkową. całości z po­ wyjmują kultywowany jeszcze Nato­ każdorazowo żadnych narzędzi. J a k o s u r o w c a u ż y w a j ą a W w Łąk „ b r a s t e w n i " ręcznie, n i e korzystając parafiny, Kurpiowszczyzny, rzeczą obecnie starych. Do- wotów. ważającej i się wotów Dzięki t e m u można w i ę c dokładnie poznać samą t e c h ­ stearyny, mi zajmuje Brodowych licach na kościoła „brastew­ czy w y t a r t e f r a g m e n t y . z Ł ą k i . W e w s i t e j , p o d o b n i e zresztą j a k w w i e l u o k o ­ szechnie dzieło ne w s p o r e j ilości w ciągu r o k u , wystarczają Znamienne życia pieczę n a d r y t u a ł e m w o ­ krzynowłodzki i m n p . ułamane nikę w y r o b u się przeważającej na okres zaś w o t a wyłącznie drobnymi reperacjami dniem parafian. z „Brastewny" najwyżej przed nie wywiązuje lat. Wszystkie sprawujących najważ­ sam datować kilku­ nieżyjących tywnym. „brastewni" z góry u s t a l o n y . O czasie j e g o t r w a n i a d e c y d u j e po powstania więc stanowią miast „brastewnego" n i e jest w tym to, poza spuścizna Czas kilkudziesięciu lepia ołtarza. funkcji nich na jest Krzynowłodze można po­ jakim niechętnie. t y c h „ b r a s t e w n y c h " , t j . w przybliżeniu n a o k r e s o s t a t ­ n y c h " dzisiaj „bra- w „brastewnych". większości niezwykle podać żadnych konkretnych informacji. kościoła ce­ t y m właśnie udziela n i e można egzemplarzami, brodowskiego ludzi funkcję z bar­ powinna o n i opinię temat bardziej Wota zdolnoś­ ten ich podstawie nastoma mieszkań­ z księdzem p o kolędzie. I m zostaje wierzony obnoszenie mieszkańców rzetelność. w rol­ się d o ­ i n t e l i g e n t n i . Cieszą się i przedsiębiorczych. Dzięki pełnią stewnych". i Krzy­ c h a r a k t e r u . Są o n i m o ż e pobożni. i c h duża zakresie trudni ogółu na z n a codzień Spośród macji Na się a n i s p e c j a l n y m i c i a m i , a n i też n i e są b a r d z i e j oni się Poszczególne Zarówno „brastewny" krzynowłodzki U. 13. „brastew- człowiek. zajmujący nictwem. — „konia". wałek, w do lepienia otwartych, sztywnych zwężony w środku, g r u b s z y zarówno o historii twór­ cu. G d y wałek jest gotowy, Niestety, wszelkich infor­ grubszy na t r z y części przedstawień — „brastewni" każdorazowo dłoniach, na jednym rozdzielają krótki koń­ j e g o końce — i cieńszy n a d w i e (ił. 12, 13). �I i . 14. Wota. — „krowa" i „świnia". Wielka, pow. Przasnysz. Z pierwszych trzech nogi zwierzęcia wę (w łych części i szyję w r a z w y p a d k u przedstawienia dwóch mowane części według wyobrażenia wygniatają tego różnych bardziej krowy jak niż partie zwierząt wie pyska, mało oczu nie i itp.), u krów było z i d e n t y f i ­ się w ulepić 30 grube czy o grzy­ za­ (np. o t w o r u końcem paznokcia przedmiotem. przy zwracają Dokonują wyrobie szczególną tego t y m łączą przedstawienia, płynne f o r m y tak wymaga szczegółów tego tworzywa na uwagę, jest opuszkami t a k aby po palców. precyzowa­ wystygnięciu ono miękkie, . N i n i e j s z y - o p i s został o p a r t y n a w ł a s n e j o b s e r ­ wacji oraz n a d a n y c h u z y s k a n y c h od „brastewnych" z B r o d o w y c h Ł ą k . „...Robim t e z w i e r z ą t k a t y l k o r a z w r o k , w przeddzień o d p u s t u , w miesiądzu s i e r p n i u . G d y robią j e n a o d p u s t t o cały dzień się posługują, aż t e n dzień p r z e j d z i e . I n i e r o b i m aż w d r u g i m r o ­ k u z n ó w n a o d p u s t . K a ż d y b r a s t e w n i r o b i d o ogóła t a k i e s a m e z w i e r z ą t k a i t a k s a m o , k t o co p o t r a f i t o „brastewny" ustalenie, w J . Sałkowski. jaki Krzynowłoga sposób były k r z y n o w ł o d z k i e , ze zrozumiałych lepione powodów jest n i e m o ż l i w e . W i a d o m o , że d o i c h w y r o b u użyto w o s k u . Poza t y m n i e u l e g a żadnej w ą t p l i w o ś c i , że wszystkie wota z Krzynowłogi, t a k j a k z B r o d o w y c h Łąk, wyrabiane jalnych ręcznie, bez pomocy były j a k i c h k o l w i e k spec­ form. Niektóre w o t a k u r p i o w s k i e oraz w o t a krzynowłodz­ k i e , w y k o n a n e p r z e z żyjącego o b e c n i e „brastewnego", posiadają wygniecionego, świeżego kolor i fakturę w o s k u . Większość mocno jednak wotów z Brodo­ w y c h Ł ą k i K r z y n o w ł o g i W i e l l u e j j e s t zupełnie inna. Wota mają brodowskie nieregularne, w wotów, jeszcze posiadało wota przedstawieniu i baranów dokonują z zabiegiem stwardnieniu for­ schematu n a t o t w o r z y w a . Oczywiście n i e zabiegiem wygładzenie. formy też starają widocznych „brastewni" Niekiedy się n p . k o n i o m szyję i n o ­ czy jakimkolwiek ostrym który można pozosta­ nogi. A b y Jeśli któreś p r z e d s t a w i e n i e Końcowym ich brzucha o rogach u koni. znaczenia lub krowom tylko wystarcza zapominają świni), a z tylne Szczegółowe przednie l u b t y l k o gło­ powtarzającego kować, „ b r a s t e w n i " w y c i ą g a j ą gi wygniatają z głową Ok. 1958 r. wyk. są szarooliwkowe, ciemne smugi czasie s t a p i a n i a i Wota mają ślady dzieło nieżyjących najczęściej natną, którą n a d a j e po w y r a b i a n i a różnych krzynowłodzkie, stewnych", — niektóre barwę i m nagromadzony łączeniu surowców. już „bra­ ciemnobru­ przez lata n a i c h p o w i e r z c h n i b r u d . N i e posiadają o n e r ó w n i e ż t a k gładkiej tym powierzchni bardzo knięciu twarde. sprawiają j a k wota b r o d o w s k i e . Są Niekiedy przy wrażenie, że pierwszym zostały przy zet­ wykonane r o b i , aż zrobią t y l e co już miarkują że będzie. J e d e n może l e p i e j robić, a d r u g i g o r z e j , b o j a k i k t o m a t a ­ l e n t d o czego, a l e chociaż i słabiej, t o t a k s a m o się używa d o sprzedaży. Z d a r z a się n i e r a z , że m o ż e r o ­ bić t e o f i a r y żona, d z i e c i , b a b c i a l u b d z i a d e k , a b y t y l k o k t o potrafił, b o w c a l e n i e j e s t p r z e s z k o d a , ż e b y kto i n n y robił". ( F r a g m e n t l i s t u „brastewnego" J . C i ­ chego d o a u t o r a ) , 13 �z gruboziarnistego się kamienia bezpośrednio Najwyraźniej wątpienia W ( i l . 18). T a wiekiem daje się ją cecha poszczególnych zauważyć w łączy wotów. wotach omawianych zestawach się niektóre s y m b o l e . Wota wotów powta­ zabezpieczające d o w l ę k o n i , bydła, d r o b i u , t a k w j e d n y m j a k i w gim ośrodku reprezentowane egzemplarzy. Mimo jeszcze, mniej lecz krzynowłodzkie jednokrotnie wszystkim wśród i w ważnych największą różne. głównych cech w to przede że w s z y s t k i e wotów odbicie w właściwości gospodarce i w talności t e różnice brodowskich nasileniu niektórych istniejące wspól­ pewnym przede wszystkim stopniu również w społecznego rejonów — Kurpiowszczyzny i Przasnyskiego. również w stępujących i w Brodowych Naczelne stopniu odbiciem historii Łąkach miejsce tema­ stanowią s a m e g o środowiska jakimś podlega w i krzynowłodzkich tkwiących ich Różnica t a niejednakowym n y c h przedstawień ( n p . o w c e czy k r o w y ) . N i e tyce nie­ jednoczesnym w j e d n y m i d r u g i m zbiorze wotów dyskusji, wota przedstawień zestawie z Krzynowłogi. w innych treści pewnych kurpiowskich, przy również ilością i się kościołów (czas wśród tych men­ dwóch w wy­ Krzynowłodze patronat z Brodowych itp.). Łąk i K r z y n o w ł o g i W i e l k i e j , szczególnie wśród t y c h o s t a t ­ nich, zajmuje przedstawienie 11), n a j b a r d z i e j cia w chłopskiej Bardzo dowskie, potrzebnego, wyobrażane są jeżeli jałowych) dla i przy chodzi krowy, o w c e ( i l . 14, 15, 16). H o d o w l a warunkach zwierzę­ gospodarce. często, zwłaszcza piowszczyźnie, k o n i a ( i l . 6, 7, 8, 9, 10. najcenniejszego jednocześnie i bro­ rzadziej t y c h zwierząt n a K u r - wyjątkowo rozwoju o wota cielęta rolnictwa dużych nie sprzyjających (duża ilościach ilość łąk, gleb pa- M . B i e r n a c k a , Gospodarka hodowlano-pasterska iv Puszczy Zielonej od końca XIX w. do pięćdziesią­ tych lat XX w., „Etnografia P o l s k i " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 243, 245; St. K o p c z y ń s k i , Powiat przasnyski, „ M a t e r i a ł y d o m o n o g r a f i i przemysłu i s z t u k i l u d o w e j w P o l s c e " . W a r s z a w a 1930. :!1 14 itp. — stanowi wę utrzymania Łatwe 31 do dla w i e l u gospodarstw podsta­ . zidentyfikowania wyobrażenia świń ( i l . 17) występują, t a k w j e d n y m j a k i d r u g i m z e s t a ­ wie te wotów, są więc bardzo wyjątkowo tury religijnej ich przed na r ó w n i rzadko. Jak wiadomo, cenione zastanowienie Prawdopodobnie przez t a k mała wypływa do ciaż znacznie obiekcji na­ powstrzymujących zwyczaju kościelnego, tego podobnych głębiej Budzi i c h przedstawień. tematami, symbolu przykładem tkwiących ilość wotów, wprowadzeniem z innymi zwierzęta chłopstwo. to z p e w n y c h u twórców cia. W y r a ź n y m w zwierzę­ obiekcji, związanych złem z zabezpieczeniem psa. P i e s , wobec przywiązany przed do każdego obcego, w i e r n y cho­ świadomości d o w i s k a , jest niewłączenie do o f i a r y w o t y w n e j śro­ spraw jakimkolwiek swego pana, srogi stróż g o s p o d a r s t w a — t r a k t o w a n y j e s t n i e j e d n o k r o t n i e n a r ó w n i z niektóry­ mi zwierzętami mimo swych wszechnie niegodne Są o n e odrębności założenia, wotów ho­ dru­ wspólnych, wyrażają Przejawia nieobecności występowaniu się są tych brodowskie bardzo wotów wyraża jednak stwisk bez najstarszych. obydwu rzają z dostarczającymi licznych za stworzenie boskiej Bogato (bardziej nie gęsi odbicie scowych są w zestawie wotów jednak popularności tego sąsiadujących z zwierzęcia granicą kupcom z w prawie ogromne Mazur. miej­ lat temu na „pruską" hodowano wy­ t o bezpośred­ g o s p o d a r s t w a c h '•>•'•. K i l k a d z i e s i ą t sprzedaż krzy­ Brodowych występuje ( i l . 18. 19, 22). S t a n o w i Kurpiowszczyźnie na po­ samym d r o b i u ( i l . 18, 19, 20, 2 1 , 22, 23). na gęsi tym niż w ś r ó d w o t ó w z terenach całej a jest , 2 t a m najpowszechniej obrażenie Jednak uznawany opieki . Łąk) przedstawienia tu i pożywienia. pies „nieczyste", reprezentowane nowłodzkich I zalet ilości Krzynowłoga dzięki położeniu n a d samą granicą p r z o d o w a ł a w t y m handlu. Jeżeli wieniach nich chodzi drobiu tematy o wota brodowskie, wyczerpują związane ze się to n a przedsta­ występujące sprawami wśród gospodarczymi. N a p o d s t a w i e w y p o w i e d z i następujących i n f o r ­ m a t o r ó w : W . B i e l s k i e j , F. N a s i a d k i , J . S a ł k o w s k i e g o . J. Cichego i i n . Por.: k o t , pies — z w i e r z y n a n i e podchodząca d o kościoła, k o t t o już w r ó g ludzkości" (M. Piórkowska, w . Krzynowłoga W l k . ) . ••* M . B i e r n a c k a , op. c i t . , s. 243, 245. 3 2 �//. 15. Wotum — „krowa". Wyk. ok. 1H55 r. 11. 16. Wotum — „cielak". 11. 17. Wotum — ..sinia" (świnia). Wyk. ok. 1956 r. Brodowe Laki. рои: Ostro­ łęka. Zbiory krzynowłodzkie bardzo rzadko obejmują używane ponadto wota dzisiaj dotyczące już pszczelar­ stwa. przed tzw. częściej dziej się", roje pszczele wymarznięciem, urokiem przedstawienia uli pszczół zabezpieczającymi „zgnilcem", „niedarzeniem wszelkim w kło się i, jest kościele przypisać, padkach, z nią że fakt uważać odbicia Najnowsze jęciami stanu w badania tego teren samych rodzaju pozarolniczymi (i Kurpiów okresie hodowli ostatnich na kilkudziesięciu nizacji powszechnym w n a d za­ danych, wyjątkowej tym terenie lat. W wyniku P u s z c z y d o czasu kolo­ krótkim okresie p o do połowy X V I I I w . zaś kilkudziesięciu o s t a t n i c h l a t zajmowały najzamożniejsze znacznych sobie się głównie gospodarstwa. stosunkowo Zajęcie to gospodarstwa biedne, może, dobna że w ostatnich sytuacja w okolicach 8 5 ich wymagało spotykane- naj­ Krzynowłogi dziedzinie lat hodowli zdrowia oczywiście związanych stanowi potrzeb wszechnie i Wielkiej istniała po­ pszczół. Nie nie­ grupą w bez porównania ze s p r a w a m i zwany w Brodowych nikiem wśród g i c z n e g o , który kiedy krzynowłodz- życiu mniej symbole ludzi. niż „zianuskiem", Jest wotów wotów w po­ z Krzynowłogi jak bliskim ludowej m a właściwości „kuruną jednakowo Łąk. Jest o n b a r d z o tak popularnego głów­ gospodarczymi. „kółkiem", zarówno pszcze­ w powszechnym. zbiorach i powodzenia przy­ z okresu, c i e r n i o w ą " i „ b i g i e l k i e m " •""> w y s t ę p u j e odpowied­ m a g i i kręgu m a ­ zabezpieczania przed w s z e l k i m złem p r z e d m i o t u czy o b i e k t u , z k t ó r y m stanie zo­ związany. Najczęściej jednak wotum-krążek uznawane jest i w K r z y n o w ł o d z e i w B r o d o w y c h Ł ą k a c h za s y m b o l sób, w człowieka jaki Kurpianki wokół ołtarza. Jeszcze zywał on powszechnie. wotum kilkudziesięciu zupełnie zabezpieczający J . Olędzki, Materiały do wybranych tradycyj­ nych zajęć pozarolniczych na Kurpiów szczyżnie. „Etnografia P o l s k a " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 250. N a z w a „ k ó ł k o " występuje w o b y d w u p a r a f i a c h . N a z w y pozostałe u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e w Brodo­ w y c h Łąkach. „ Z i a n u s e k " — w i a n u s z e k , „ b i g i e l e k " — nazwa obwarzanka, w t y m w y p a d k u w o t u m o po­ d o b n y m kształcie. M Odrębną głowy. W i d o m y m p r z e j a w e m 4 okresie o tematyce pszczół była jeszcze zajęciem nieliczne, częściej n a t y m t e r e n i e °' . Być odzwierciedlenie już posiadały b y ł y jeszcze Wielkiej pszczelar­ ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h , n a które n i e m o g ł y pozwolić Krzynowłodze mierze Krążek rolniczej tego t e r e n u i w okresie najprawdopodobniej nie dotyczące k o l o n i z a c y j n y m , a więc najwyżej stwem Łąki więc badań można stwierdzić, że h o d o w l a pszczół b y ­ ła zajęciem Brodowe k i c h i b r o d o w s k i c h są w o t a przedstawiające związanych dostarczają pszczół w hodowla wotywnym? prowadzone był Krzynowłodze pow­ innych wy­ które p o d w a ż a j ą p o p u l a r n e p r z e k o n a n i e o powszechności wo­ tym wotywnej osadą rudniczą a n i e wsią. M o ż n a w i ę c larskiej zwy­ szczególnie tu, jak w terenowe kiedy puszczać, że w y s t ę p o w a n i e w o t ó w gospodarki zwyczaju uprawiany w rza­ braku za czasie, kościoła, k i e d y nej nie spotykamy potrzeb) tym istotnym w ofiary uli pniowych, sporadycznie, k u r p i o w s k i m . Kurpiowszczyznę bowiem w o bardzo zwyczaj wielką szechnego w y s t ę p o w a n i a h o d o w l i pszczół. C z e m u w że naj­ ( i l . 25, okładka). tów W zapominać fakcie, je i t p . Stanowią dawnych skrzynkowych Zastanawiający tych jednak najprawdopodobniej Są o n e s y m b o l a m i w można wypadku n a czole, w przewiązują przed wszelkimi bólami t e j właściwości był obnosiły wotum lat temu obowią­ kilkanaście Polegał na umieszczaniu fałdzie spo­ omawiane chustki, którą tego Kurpianki g ł o w y '". D r u g i m w s p ó l n y m w o t u m d l a o b y d w u ośrodków są tzw. „gałki", „kulki", czy „grucoły"Mają one ** N a p o d s t a w i e w i a d o m o ś c i u z y s k a n y c h o d F r . Piórkowskiego, J . Borkowskiego oraz zakrystiana kościoła w B r o d o w y c h Ł ą k a c h . •'" N a z w y „ g a ł k a " , „ k u l k a " u ż y w a n e są w o b y d w u parafiach, nazwa „grucoły" — t y l k o w Brodowych Łąkach. 15 I �U. 18. Wotum - „gęś". II. 19. Wota - „gęsi". ta — „kaczki". Krzynowłoga Wielka, pow. 11. 20. Wotum Przasnysz. „kogut". II. 21. Wo- �"I U. 22. Wota — „gęsi" i „kaczka". Krzynowloga Wielka, pow. Przasnysz. II. 23. Wo­ ta — „kogut" i „kura". Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. przedstawiać tknięte W oczy rozmaite gruczoły występują jeszcze i n n e do­ wota. nieznane zupełnie w „zdrowot­ Brodowych Łąkach. Są t o w y o b r a ż e n i a serc, szczęk z zębami, nóg i — b a r ­ dzo r z a d k o — rąk ( i l . 4). zestawu dzenia wotów dotyczących prawdopodobnie wiąże się fian pozostaje fakt krzynowłodzkich zupełnie różnego niż znacznie zdrowia nie t r o n a t e m ś w i ę t e g o o d chorób. W y d a j e wpływu b l i s k i e były, a w tylko bardzo określonego, lone ideały mowa, głosu wśród w mieszczaństwa. potrzeb zwyczaju Sprawy niż zaś, o wotywnej, wotów para­ tym się zwykłe­ okreś­ których zajmowały do na- wo­ pochodzących wymienić w o t u m - d z i e c k o . W 38 krzynowłodzkich j e s t , że w o t u m t o w W o t u m - d z i e c k o m a w B r o d o w y c h Łąkach n a ­ zwę gwarową „dzieciak", „dzieciok", w Krzynowło­ dze oprócz t y c h — n a z w ę „ l a l k a " . W o t u m przedstawiające d z i e c k o było w Krzyno­ w ł o d z e także s y m b o l e m człowieka dotkniętego e p i и Należy wreszcie z pa­ wyobrażeniowych wiernych z miast. ono t e j w a r s t w y , dochodzących ofiary przez ( i l . 27, 28, 29). W przy ogóle spośród należy Składa bardziej p r a g n i e n i a czy w jedyne licznie przez K u r p i e środowiska. bodaj ofiarowywanych szer­ się, że n i c bez reprezentowania każdym razie chłopstwu, p e w n e to powo­ i nań w i e l u p r z e d s t a w i c i e l i d a w n e j s z l a c h t y . G r u p i e t e j mu tów rach I s t n i e n i e w kościele k r z y n o w ł o d z k i m szego czelne m i e j s c e . P r z e d s t a w i e n i a , serc, czy też nóg, r ą k itp. Krzynowłodze ne'' względnie chorobą. niedawna do nie ono zbio­ bardzo z b i o r a c h zaś k u r p i o w s k i c h najrzadziej było występuje spotykanych. Znamienne kościele b r o d o w s k i m jeszcze d o w ogóle ofiarowywane. jeszcze j e g o o f i a r o w y w a n i u s p r z e c i w i a się Dzisiaj proboszcz. J e d n a k n a s k u t e k bezpośrednich próśb s a m y c h o f i a r o ­ dawców „ b r a s t e w n i " n i e o f i c j a l n i e w p r o w a d z i l i d o ze­ s t a w u w o t ó w r ó w n i e ż i p r z e d s t a w i e n i e d z i e c k a ( i l . 28). P e ł n e p o z n a n i e cech charakteryzujących formę p l a ­ styczną w o t ó w pochodzących z t y c h d w ó c h wymaga rzyszyły określenia w przedtem Przasnyskiem przekształceniu się ośrodków warunków, j a k i e i twórczości na towa­ Kurpiowszczyźnie figur wotywnych leps.ją. P r a w d o p o d o b n i e d l a t e g o też t a k p o p u l a r n e jest t o w o t u m w k r z y n o w ł o d z k i m kościele. N a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i uzyskanych o d : M . Piórkowskiej, M. Gajek i in. �w zjawisko natury myśli istniejącą skim tradycję dobnego miały artystycznej. M a m t u głównie na w rejonie wykonywania do w o s k u oraz wypełniać Spośród w twórczości w swym dobną strukturę techniki wano zatem jaką używało chłopstwo najbardziej zbliżonym g l i n a i c i a s t o , ze w z g l ę d u na po­ stosowania Zarówno i jednak Przasnyskiego żeby istniał tej na nie jakiegoś bliskiego, w Puszczy jednym ulepionych (głównie z zwierząt hodowanych żyjących w Nowy z tych Kurpiowskiej, lesie. Rok; w żytniego w ciasta) gospodarstwie Zwyczaj dniu było rząt i p r z e c h o w y w a n o i Używane na ułatwiać nośność siąt l a t t e m u o b c h o d z o n o łej Kurpiowszczyzny, Łąkach. L e p i e n i e więc porównywaniu przedstawień ność w dzy zwraca formą wotów plastyczną w y p i e k ó w dostrzegamy Wszystko natomiast przemawia w za niem form wykorzystano zwyczaju przy był na zwie­ morem, wypadkami. miały wpływać kilkadzie­ było powszech­ nowszym i mniej znacznie uproszczeń jest zewnątrz, kiedy w Łąk — i w wykonanych przedstawieniach cieląt tych z ciasta. Wałkowaty prowadzona z niego wałkowate, bardzo stercząca grube tego schematu. Tłumaczy kim jest s u r o w e stosowanie krów, Mówiąc stycznej można z lepie­ wotów — powszechnym. tego ciasto samych gruby pionowo nogi go Brodowych zwierząt tułów, szyja, — oto główne miękkie w cechy tworzywo, czy g l i n a , z a s t a n a w i a schematu wy­ równie figurach ja­ jednak lepionych do ciasta krzynowłodz­ jest w sposób i jednocześnie — m i m o realistyczny; w przed­ konturowato beciku, z okryciem potraktowana po­ rękami ( i l . 29). jest przypominając czas Łąk mają gdy na Nie­ świadomie np. pionki rza większe wykonane do pla­ muszą w Krzynowłodze jest rodzaju innego, — wówczas ją zasta­ materiału jednak do z w y c z a j u się пр., że domagają używać braku rozrzutność Tłumaczy „brastew­ wotów świec, m . i n . w swego ofiarodawców wyrobu surowca wota Brodowych 12—14 c m , p o d ­ z parafii do mia­ wotów niż w 6—7 c m . Jeśli się z w a ż y , że lepieniu wotów. samych formie rodzaje wysokość koni odpowiedniego nawiająca przy znacznie konie i niedopałków bardziej w mało i s t o t n e j s p r a w y , przeważnie wysokość kurpiowscy skapin różnicach Poszczególne są Np. nie przekracza ni" pozornie i c h rozmiarów. Łąkach powszechne z k u r p i o w s k i c h i krzynowłodzkich, n i e pominąć zbież­ form zaś płasko, o występujących wotów Krzynowłogi. na Kurpiach) z figura umowny, przypomi­ sukmanach wykonanych — bardziej dziecka najczęś­ g i e r ( i l . 27). stosunek wotywnego. się o n i o d Zda­ „brastewnych", a b y w y r a b i a l i w o t a n i e żałując s u r o w c a , t a k a b y b y ł y one np. koni, zaś w wotach nie skrępowanymi sposób przed figurach figura liczne, dziecko. się tułowiem, rozwiązywana najczęściej Brodowych nie na różnorodny pewnych powta­ wych bardziej traktowana odznacza pasterzy ( i l . 34). W dziecka półko­ bardzo (okładka). nieforemnym stawiona wosko­ należy zauwa­ Znajdują wyobrażającym umieszczano postać tłumaczyć najprawdopodobniej które kich wotum przedstawienia z mię­ z wałkowatym, rzający się t e n s a m s c h e m a t k o n s t r u k c y j n y w Tym się drobiu. wreszcie, kurpiowskiego z krzynowłodzkich). od d a w n a jest wotum wy­ woskowych n a w y k i związane powtarzających daje przedstawień ptaki ofiary zwyczaju się, że sztywnych, ( i l . 22), jeszcze i n n e — o tułowiu Podobnie Brodowych wyrabianiu woskowych znacznie nóżkami .,nowolatkach" niektórych t y m , że p o d o b i e ń s t w o (znane mi nich i i w wotach f o r m a l n y c h wyraźnie rozwiązaniach nającym podobieństwa wotach i tradycyjne z ciasta w ziemi, a formą nie jest t u p r z y p a d k o w e . W y d a j e umiejętności żyć ciej zachodząca (takiego tych się schematów nowicie nie tyle s u r o w y c h , t w a r d y c h kształtów. w wypiekanie na terenie ca­ noworocznego Łąk Brak Forma i l e istniejące p o d o b i e ń s t w o z Brodowych nich mianowicie się, tworzywa. które j e ograniczają, n i e £ą t a k miękkie, w i ę ­ w na grzbietach f i g u r a l n y c h z rytuałem uwagę ich funkcji, cej z zagłębieniami znaną p r a w d o p o d o b n i e Przy czyzny, bezpośred­ gospodarstwie. piekania wotywnej również plastycznym nóżkach z c i a s t a przedstawień z w i e r z ą t umiejętnością nie w każdym zatem właściwościom ( i l . 19), c z y t e n jeszcze powszechnie one z mały­ wyobrażenia np. k r o w o m cielenie k u r itp. Zwyczaj są K o r p u s y f i g u r k o n i i krów są b a r d z i e j płaskie, płasz­ na wysokich, grubych do specjalnych zabiegów magicznych ponadto wane przedstawień nieszczęśliwymi indy­ ( i l . 18), i n n e o w y p u k ł o s k l e p i o n y m g r z b i e c i e j e przez; cały r o k — miały o n e wszelkimi formy liście w y g i ę t y m zabezpieczać trzodę i d z i c z y z n ę p r z e d n a g ł y m zarazą brodowskich, charakter bardziej można ten obchodzony t y m pieczono wotów mają w i d u a l n y , w znacznie większym s t o p n i u podporządko­ woskowych rejonów, znane do z Krzynowłogi się w ś r ó d i n p . g l i n i a n y c h ptaszków, k o n i k ó w i t p . Natomiast przeciwieństwie terenie 3 9 się W wotów zanoto­ t a m jakikolwiek bar­ niego związku między c h a r a k t e r e m f o r m y w samej ośrodek rzeźby c e r a m i c z n e j . N i e doszukiwać wotów rzeźby. wosku jak dotychczas, funkcję, woskowe do rzeźbiarskiej. żywy po­ — tworzywem wymagającą Kurpiowszczyzny dziej których przasny­ tworzywa pojętą charakterze j e s t bez w ą t p i e n i a z miejscach plastycznej ogólnym rzeźb szeroko tych materiałów, w kurpiowskim i „duże", niu, łatwo ołtarzem. że symbole, przez zwyczaj mógł i łatwiejsze prośba istnieje przylepiania przed je ołtarzem łatwiej patrywaniu łatwe do źródło w wotów spostrzec. tej cechy zostanie ofiarodawcy. (nieznany wysoko, w do świec przed Wydaje wotów „pokazania" przeświadcze­ do zobaczenia t y m skuteczniej Boga kurpiowskiej ich to swe i m większe woskowe chana widoczne, Ma będą wysłu­ Stąd w e w s i Krzynowłodze) i trzymania sobą — a b y Bóg się, że roz­ przy kurpiowskich wkracza­ z w o s k u , t w o r z y w a znacznie bardziej twardego i spoi­ m y bezpośrednio j v krąg jeszcze ż y w o t n y c h , bez w ą t ­ stego ( i l . 7, 31). pienia najbardziej pierwotnych wyobrażeń o istocie boskiej. St. Kopczyński, op. c i t . , s. 1 1 , 36; B . Zielińska, Garncarstwo w Puszczy Zielonej, rkps w archiwum Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e . 9 18 Byłoby nie w jednak obydwu wielkim zestawach uproszczeniem wotów dostrzega­ t y l k o cech różnią- �I I . 24. W o t a — „pszczoły". II. 25. Wota - „ule". I I . 26. Wo­ ta — „konie". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. �cych i najbardziej sze l u b większe wiem najwyraźniej styczna wiele go wotów, cech widzenia niących we jednych jak i wypływających rzeczywistości to różnic, przez forma z nie umiejętności. przejawia się przede kryje identyczne­ twórców przedstawianych wości chom się, że i c h twórcy szczegółowe przedstawień masą. m n i e j Stąd oddziaływa l u b więcej przede obiektów pełnego konia W jedynie określenia swego o wyprężonej zdrowej krowy całość, niezbędne szyi ściśle i sztywnych silnego n o g a c h , tłustej, itp.). koni i — zaskakują krów, swoją umownością, wyobrażone nieznacznie zazwyczaj spo­ dłuższej s z y i — p r z y p o m i n a j ą c e g o aniżeli wyodrębnionego ptaka i c h ce­ Identyczny występuje nego dużą, ciężką głowę, pieczywa w z formie stoż­ krótszej krótki lub dziób charakterystyczną sposób p r z e d s t a w i a n i a również w ujęcia j a k np. głowy raczej d l a t y c h z w i e r z ą t ( i l . 6, 10, 1 1 , 15). De­ bardziej (np. N a s k u t e k t e g o sposobu w i d z e n i a — niektóre właści­ bryłą. związane, dla pierwowzoru ka swoją z nią akcenty, Np. większość wszystkim skonkretyzowaną zaś, w t o p i o n e stanowią róż­ wszystkim obiektów. przeważająca tale wprost podporządkowali przedstawianych zasadniczym. bo­ pla­ drugich, poziomem widzenia mniej­ Mimo w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h rzeźbach w o s k o w y c h strzega 20 tak się n i e m a l sposobie plastyczne. widocznych wspólnych, Podobieństwo w ogólnie charakteryzujących i c h wartości głowy zwierzęcia figuralnych formach noworocz­ obrzędowego na Kurpiach, czy też �no 31 II. 30. Sarna „koza", jeleń, baran. Noworoczne pieczy­ wo kurpiowskie. 1957 r. Wyk. M. Bałdyga. Wach, pow. Ostrołęka. II. 31. „Jelonek", ciasto malowane. 1957 r. Wyk. Maria Brzezińska. Ostrów Mazowiecka. 11. 32. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chle­ bowe. 1956 r. Wyk. M. Deptuła. Dęby, pow. Ostrołę­ ka. II. 33. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chlebowe. 1956 r. Wyk. zięć M . Deptuły. Dęby. 11. 34. „Nowelatko", ciasto chlebowe. 1957 r. Wyk. M. Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. 32 �rzęcia — można prześledzić kształtowanie się u m i e j ę t ­ ności rzeźbiarskich twórców Łąk i Krzynowłogi wotów z Brodowych W i e l k i e j , napotykających pracy, podejmowanej w podobne masie trudności. W tych samych w swej warunkach, na wotów bowiem, zarówno b r o d o w s k i c h j a k i z K r z y n o w ł o g i , znajdują się oprócz wotów krów i koni również i inne. W nym z głowami w formie stożków — wotach tych głowy w s w y m charakterze są znacznie bardziej ogól­ zbliżone do kształtu n a t u r a l n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m n i e są t o l e d ­ wie z a z n a c z o n e stożki. kiedy Mają proporcjonalne do większe całości rozmiary, figury ( i l . 13, 14, 15, 18). N i e k t ó r e o g r a n i c z o n e równymi płaszczyznami, wielkich żuchw koni nie­ zwierzęcia są s z e r o k i m i , tak charakterystycznymi dla i krów. Na podstawie faktury i b a r w y — w o t a w t e n sposób f o r m o w a n e należy z a ­ liczyć powstałych w do egzemplarzy wyniku niedawno twierdzałaby również precyzyjnego najnowszych, nabytych umiejętności, widoczna przedstawiania dążność co po­ do bardzo poszczególnych detali, w t y m r ó w n i e ż i p a r t i i g ł o w y . W y r a ż a się o n a już n i e tylko w w próbie u k a z a n i a głów odpowiednich k o n i , k r ó w , świń i t p . p r o p o r c j a c h , lecz również w zazna­ c z a n i u z a r y s u o t w o r u g ę b o w e g o , oczodołów i t p . T r z e ­ ba dodać, dostrzec że w identyczną ewolucję przedstawieniach formy możemy figuralnych w kurpiow­ s k i m p i e c z y w i e o b r z ę d o w y m ( i l . 3 1 , 34). Znikomy formami nami, П. 35. Kubek z uchem wyobrażającym głowę barana. Młodsza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Ćmie­ lów, pow. Opatów. II. 36. „Wołki w jarzmie". Młod­ sza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Krężnica Jara, woj. lubelskie. tów formach w t z w . „kozach w t y m s t o p n i u n i e występuje tych pieczywa gałęziach plastyki konikach, pieskach tyczna zasada wieniach baranów kształt jarmarcznego prostyńskich" w zwierząt z i wołów plastycznej, wojową krótkich, epoki — jaki Wydaje w stożka występuje w neolitu. Tak złockiej przedsta­ np. mają nieproporcjonalnych do głowy wyłącznie całości fi­ z Nie w głowy zwierzę­ nieproporcjonalnie właściwości użytego małego tworzywa w wypadkach byłby głównie funkcji nego sztuce dzięki cel chłop­ p o w i n n y być poświęcone rzeźby badań. wotywnej, Polski. Wota ludowej miejsce. mogą przejawów się, że wyłącznie — wyodrębnione przeznaczenia woskowe zajmują mi — kultowo-magicznej Na skutek odzwierciedlać utylitar­ stosunek chłopstwa d o różnych s p r a w . W o t a w o s k o w e są dzo roz­ określić, ludowej. Wydaje plastyki swej ewolucję tych i n n y c h częściach to jedyny elemen­ konwencji estetycznych ośrodkami dziedzinie oraz dziedzi­ sposób o s t a t e c z n y między i n n y m i w — przetrwanie poglądów nad wotywną i n i e pogłębionej pewnych ogóle w badania rozległej nym krótkiego, nie w y n i k a czy w temu celowi ceramicznych zaś j e s t , że i d e n ­ dostrzegamy rozwoju które p r z e t r w a ł y się w i ę c , że p r z e d s t a w i e n i e formie w rozwinię­ np. rzeźbą obrzędowego j e s t ogólny c h a r a k t e r i m i e j s c e twórczości w g u r y stożków ( i l . 35, 36). cia a w dalsze bardziej nad ciasta — nie pozwala Natomiast ludowej, z kultury Podlasia których ( i l . 6, 32). itp. Znamienne modelowania z badań mało r o z b u d o w a n e j stwa w stan figuralnymi jedy­ tego r o d z a j u p r z y k ł a d e m , ś w i a d c z ą c y m j a k b a r ­ chłopstwo z w i ą z a n e jest z pracą w g o s p o d a r s t w i e . swymi zainteresowania­ Nie natrafiamy bowiem w i n n y c h t r a d y c y j n y c h dziedzinach sztuki ludowej na (ciasta, g l i n y czy w o s k u ) , l e c z z n i e p o g ł ę b i o n e g o i n i e próby p r z e d s t a w i a n i a w rozbudowanego spraw n a codzień chłopstwo — w t a ­ sposobu widzenia konkretnej wistości p r z e z t w ó r c ę , a jeśli c h o d z i o w o t a najprawdopodobniej oddziałała tu rzeczy­ woskowe, tradycja przeka­ Na przykładzie tego sposobu niedrugorzędnego plastycznego fragmentu k i m zakresie lepsza rozwiązywa­ postaci zwie­ formie plastycznych symboli j a k w rzeźbie w o t y w n e j . W y d a j e się, że znajomość zwoliłaby zana z p o k o l e n i a n a pokolenie. nia zaprzątających znacznie tej dziedziny rozszerzyć sztuki naszą ludowej po­ dotychczasową w i e d z ę o środowisku chłopskim, a także o k i e r u n k a c h j e g o zainteresowań i uzdolnień plastycznych. Fot: St. Biniewski - il. 35, 36; Jacek Olędzki - il. 1, 2. 3, 4, 5, 8, 16, 17, 18, 27, 28, 29, 32, 33; Jan Swiderski - il. 6, 7, 9, 10, 11, 14, 15. 19, 20, 21. 22, 23, 24. 25. 26. 30, 31, 34. Rys. Jacek Olędzki - il. 12, 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f5bf8144393e6d1c89704bfbb3e8b8d.pdf 2e933a6a903fd4265cb7d31d66c24d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5014 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource czasopismo kolonializm historia Polski Ilustrowany Kurier Codzienny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4651 Title A name given to the resource Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego"/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności; pod red.anny Malewskiej Szałygin i Magdaleny Radkowskiej-Walkowicz s.333-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek A r p a d Kowalski Warszawa Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" Opracowania dotyczące historii Polski w latach 1918-1939 w większości pomijają sprawę wysuwanych wówczas postulatów kolonialnych . Być może z perspektywy lat inaczej widzi się problemy polityki zagranicznej i wewnętrznej kraju. Ówczesne postulaty kolonialne postrzega się obecnie jako jej margines. Lecz wówczas była to sprawa żywo dyskutowana i także łącząca się z polityką zagraniczną. Zaskakująco żywo, biorąc pod uwagę obecną powszechną znajomość (czy raczej nieznajomość) tej problematyki. Rzadkie lub marginesowe poruszanie owego zagadnienia w pra­ cach historycznych zajmujących się dziejami II Rzeczypospolitej i w pracach antro­ pologicznych podejmujących temat ówczesnych zagadnień kulturowych może wy¬ nikać i z tego, że władze (kolejne rządy) wydawały się wzdragać przed bezpośred¬ nim zaangażowaniem w dyskurs kolonialny, a t y m bardziej w podejmowane akcje kolonialne,- ich głównym eksponentem była Liga Morska i Kolonialna . Ale, co cieka­ we, wiele miejsca poświęcała temu prasa. Także ta najbardziej popularna, najbardziej poczytna - najchętniej i najczęściej czytana. D o takich tytułów należał „Ilustrowa­ ny Kurier Codzienny". 1 2 Krakowskie, zrazu lokalne pismo, powstałe w 1910 r., jego założyciel Marian Dą­ browski uczynił po 1918 r. bodaj najbardziej znaczącym dziennikiem polskim. Za¬ równo pod względem wysokości nakładu, jak popularności, zasięgu społecznego i wpływu na opinię publiczną. W każdym razie „IKC" szybko zajął, pod względem znaczenia, jedno pierwszych miejsc w kraju. Nakłady dziennika stale wzrastały by osiągnąć 100 tysięcy egzemplarzy i dojść w 1937 r. do 150 tysięcy zaś niektórych numerów wyszło 200 tysięcy. Opiniotwórcza rola „IKC" nie polegała jednak tylko na imponującej na owe czasy wysokości nakładu. Pismo potrafiło bowiem dostosować się do upodobań czytel¬ ników, nie rezygnując wszakże z bardziej ambitnych tekstów. Doskonale zorgani- 1 W ś r ó d nielicznych opracowań poświęconych temu t e m a t o w i wymienić należy Garlicki 1969,-Białas 1983, Łossowski 2 0 0 1 , Tomaszewski i Landau 2005. 2 Sygnalizuję jedynie t o zagadnienie, zasługuje ono b o w i e m na odrębne omówienie. 333 przykładowo: �M a r e k A r p a d Kowalski zowano system kolportażu (nakład każdego numeru był rozprowadzany po całym kraju, w największej jednak liczbie w województwach południowych, centralnych i zachodnich) i druku (często się zdarzały kolorowe zdjęcia - ewenement tech­ niczny w owym czasie). Czytelników przyciągały również dodatki specjalistyczne; w każdym numerze jeden lub kilka, ukazujące się codziennie albo co jakiś czas, zazwyczaj w regularnych odstępach co tydzień (były to „Kurier Filmowy", „Kurier Gospodarczy", „Kurier Kobiecy", „Kurier Metampsychiczny", „Kurier Sportowy" by wspomnieć tylko niektóre). Liczny zespół, zarówno redakcyjny jak i techniczny administracyjny i usługowy (pod koniec lat 20. - ponad tysiąc zatrudnionych osób, w latach 30. - około 1500 osób) składał się z renomowanych dziennikarzy a współpracowało z pismem wielu uznanych publicystów i pisarzy (np. Jalu Kurek, W i t o l d Zechenter, Ferdynand Hoesick, Konrad Wrzos, L u d w i k Rubel, Zygmunt Nowakowski, Ksawery Pruszyński, Jerzy Giżycki, Mieczysław Lepecki, popularny autor powieści historycznych Wacław Gąsiorowski). N a łamy zapraszani byli też naukowcy rozmaitych dziedzin wiedzy i z rozmaitych (co starannie podkreślano) uniwersytetów. Podnosiło to w opinii publicznej powagę i rzetelność pisma. Zapewne popularność tego dziennika łączyła się i z tym, że nie był związany for¬ malnie z żadną partią czy ugrupowaniem politycznym, uchodził tedy za neutralny, acz jego lektura przekonuje, że był życzliwy obozowi rządzącemu po 1926 r., tyle że dy­ skretnie; był przy t y m od początku raczej antyendecki. Z pewną ostrożnością moż­ na określić pismo jako liberalne i przeciwne etatyzmowi, zarazem patriotyczne. „IKC" miał również kilka oddziałów krajowych - w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Bydgoszczy Grudziądzu, Lublinie i Kielcach - i k i l ­ kunastu korespondentów zagranicznych. Dziennik wyrobił sobie także swój styl: po¬ ważne artykuły i publicystyka podane w tonie zasadniczym, ale lekkim, czy też przystępnym, i sąsiadujące z sensacją. N i c dziwnego, że pismo należało do naj¬ bardziej znaczących w kraju (Maślanka 1976, Władyka 1988) . Skoro pismo o takim profilu sporo uwagi poświęcało polskim aspiracjom kolo¬ nialnym, można przypuszczać, że tematyka ta interesowała czytelników. Acz nie można wykluczyć, że pojawiające się na łamach „IKC" publicystyka kolonialna, sprawozdania, informacje i reportaże tego typu miały służyć popularyzacji idei kolonialnej w społeczeństwie. Być może wreszcie oba te aspekty łączyły się z sobą: „Ilustrowany Kurier Codzienny" odpowiadał na zainteresowania czytelnicze, zarazem służyły one propagandzie idei kolonialnej w społeczeństwie. 3 Trzeba w t y m miejscu wyjaśnić znaczenie słowa „kolonia", „kolonie" i pochod­ nych, tak jak je wówczas (w latach 1918-1939) pojmowano. Oznaczało ono zarów¬ no posiadłość, przeważnie zamorską, metropolii, podporządkowaną jej politycznie, 3 W swoich wspomnieniach Edward Mariusz Sokopp (1997, s. 54) określa „Ilustrowany Kurier C o d z i e n n y " jako d z i e n n i k popularny, trochę silący się na sensacyjność. A l e wiele ówczesnych tytułów uważających się za poważne nie stroniło o d pewnej dawki sensacyjności - trzeba było zdobywać i utrzymywać czytelników. 334 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " jak i grupę osób przebywającą na emigracji, a na ogół utrzymujących ze sobą kon¬ takty z racji wspólnego pochodzenia etnicznego (narodowego), wspólnoty języka, hi¬ storii, kultywowanych tradycji (pomijam określenie „kolonie" oznaczające obóz czy ośrodek wypoczynkowy dla młodzieży albo nowe przysiółki znajdujące się w pew­ nym oddaleniu od wsi właściwej, wreszcie miejskie nowo powstałe zespoły osadni­ cze - istnieją np. w Warszawie nazwy: kolonia Staszica czy Lubeckiego). Termin „ko¬ lonia" był więc wówczas wieloznaczny. W omawianym okresie stosowano po¬ wszechnie to określenie na przykład wobec emigrantów w Brazylii: „polska kolonia w Brazylii" czy też „polscy koloniści w Brazylii", mówiąc o Polakach, którzy osiedli w t y m kraju, słowo to obejmowało drugie lub nawet i trzecie pokolenie emigran¬ tów, poczuwających się jednak mniej lub bardziej wyraźnie do związków z krajem . Ówczesna prasa poświęcała tego typu koloniom sporo uwagi. Może i dlatego, że np. w Ameryce Południowej „kolonistów" uważano za pepinierę „kolonizacji", czyli za przyszłych ewentualnych pionierów zdobywających dla kraju nowe tereny - kolo¬ nie. Również „Ilustrowany Kurier Codzienny" często zamieszczał relacje o polskich kolonistach (czyli emigrantach i ich potomkach) w Brazylii i pozostałych państwach Ameryki Południowej, ale także w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i innych kra¬ jach świata (tam „koloniści" byli uważani jedynie za emigrantów). 4 Należy o t y m pamiętać, ponieważ postulaty kolonialne w II Rzeczypospolitej łą¬ czyły się ze sprawą emigracji: ambicja pozyskania dla Polski kolonii politycznych w jakiejś mierze była spowodowana także chęcią zwiększenia oraz usprawnienia czy ułatwienia emigracji z powodu - jak uważano - przeludnienia kraju . Emigracja osadnicza do Brazylii czy innych krajów Ameryki Południowej (a nawet do niektó­ rych państw europejskich) ograniczona była kwotami liczbowymi kraju imigracyjnego, regulującymi dopuszczalną liczbę rocznie przyjmowanych przybyszów. W przypadku własnych posiadłości tego typu ograniczenia administracyjne nie wchodziłyby w grę. Wracając do głównego nurtu rozważań: przez kolonie należy rozumieć, zgodnie z pojęciami omawianego okresu, posiadłości (zazwyczaj zamorskie) podległe p o l i ­ tycznie metropolii i przez nią zarządzane. Innymi słowy: 5 K o l o n i e p o l i t y c z n e są o b s z a r a m i s t a n o w i ą c y m i w ł a s n o ś ć jakiegoś państwa, n i e uważa­ jącego tego obszaru za c z ę ś ć własnego, właściwego obszaru państwowego. [ . . . ] ludność a u t o c h t o n i c z n a k o l o n i i nie jest l u d n o ś c i ą państwa kolonię posiadającego i w państwie 4 W ówczesnym języku, i w opracowaniach naukowych, i w tekstach popularnych, odróżniano nie­ k i e d y „kolonistów", pojmowanych jako osiedleńców-emigrantów, od „kolonizatorów" czy „kolonialistów" - zdobywców nowych terenów podległych politycznie krajowi, do tej grupy zaliczano „kolonistów" osiadłych w A m e r y c e Południowej czy plantatorów osiadłych w Afryce. C z ę ś c i e j mianem „kolonistów" obdarzano jednych i drugich. 5 Czasem negowano tezę o przeludnieniu Polski i sprzeciwiano się emigracji. N i e były t o zinstytucjo­ nalizowane ośrodki, lecz naukowcy i publicyści uważający, że Polska nie powinna uganiać się za mirażami kolonialnymi, ale dążyć do rozwoju gospodarczego, i że emigracja osłabia potencjał ludnościowy Polski. O s o b y te wywodziły się z tych samych kręgów politycznych i społecznych, co zwolennicy idei kolonialnej. 335 �M a r e k A r p a d Kowalski t y m nie posiada p r a w r ó w n y c h o b y w a t e l o m c z y t e ż p o d d a n y m państwa m a c i e r z y s ­ 6 tego ( Z a ł ę c k i 1930, s. 5 2 3 ) . Wypadałoby w t y m momencie podjąć próbę wyjaśnienia, jakie motywy decy¬ dowały o podjęciu w Polsce w latach 1918-1939 postulatów kolonialnych, by zrozu­ mieć, dlaczego ta tematyka gościła stosunkowo obficie na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Mianowicie: poczucie mocarstwowości Polski czy też dąże¬ nie do osiągnięcia takiego statusu (posiadanie kolonii było uważane za jedną z jego legitymizacji); uporządkowanie spraw emigracyjnych (posiadanie kolonii rozładowa¬ łoby domniemane przeludnienie kraju, a emigranci-osiedleńcy w koloniach utrzy¬ maliby siłą rzeczy związki z polskością, nie podlegając procesowi wynarodowienia); rozwiązanie kwestii tzw. żydowskiej (argument łączący się z emigracyjnym - osied­ lenie Żydów w koloniach zlikwidowałoby przeludnienie wsi i małych miasteczek, które zarazem stałyby się jednorodne etnicznie/narodowościowo); dostęp do su­ rowców i rozwój handlu (względy ekonomiczne). 7 Wszystkie te argumenty pojawiały się w publicystyce kolonialnej „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Czasem omawiane łącznie, czasem oddzielnie, zależnie od tego, który z nich autor postrzegał jako najważniejszy M i m o że szczegółowa eksplikacja tych motywów jest odrębnym zagadnieniem, należało je w skrócie podać, by pojąć ówczesne zafascynowanie postulatami kolonialnymi (pomijając zawsze pocią¬ gające tchnienie wielkiej przygody). Trudno precyzyjnie określić, kiedy sprawy kolonialne zaczynają wyraźnie po­ jawiać się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym". N i e zachowały się bowiem peł­ ne roczniki „IKC" z lat 1918-1919, jedynie kilka poszczególnych numerów. To samo dotyczy roku 1920 - istnieją jedynie numery: 1-32, 94, 162, 301. Zresztą można przyjąć, że w latach 1918-1920, co zrozumiałe, nie ma w piśmie żadnego zaintere¬ sowania koloniami. Dziennik koncentrował się na wojnie z Rosją Sowiecką, powsta¬ niach śląskich i walkach z Niemcami, plebiscycie na Śląsku, Śląsku Cieszyńskim, 6 Przyjmuję tę definicję jako obowiązującą w latach 1918-1939 w Polsce, jak i dla lepszego z r o z u ­ mienia p u b l i c y s t y k i kolonialnej na łamach „IKC". Była ona w t e d y powszechnie przyjmowana. 7 N i e należy tego stanowiska utożsamiać z a n t y s e m i t y z m e m , t a k i m jak dziś jest pojmowany. B y ł o ono, jak uważano, podyktowane konkurencją gospodarczą, przekonaniem, że Żydzi niejako „zmonopoli¬ zowali" w w i e l u wsiach i miasteczkach, szczególnie we wschodniej części kraju, handel i drobne rze¬ miosło, powodując bezrobocie, a zatem przyczyniając się pośrednio d o w z r o s t u l i c z b y t z w . zbędnych rąk do pracy. Była t o opinia niespójna i nielogiczna, lecz tak postrzegano sytuację w kraju. Pojawiające się w latach 1937-1938 hasło „Żydzi na Madagaskar" nie było hasłem warstw rządzących, mających wpływ na formułowanie oczekiwań kolonialnych, lecz N a r o d o w e j D e m o k r a c j i . Dążenia d o osiedlenia kolonistów-emigrantów na Madagaskarze miało na celu zapewnienie tam p o l s k i m b e z r o l n y m włas¬ nych gospodarstw. C h ę ć osiedlenia się na Madagaskarze wyrażali również Żydzi związani z ośrodka¬ m i syjonistycznymi szukającymi możliwości stworzenia namiastki własnej „siedziby narodowej", g d y B r y t y j c z y c y ograniczyli emigrację żydowską d o Palestyny: Polscy Żydzi przyłączyli się w t e d y do p o l ­ skich postulatów przewidujących emigrację (osadnictwo) na Madagaskarze. 336 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Spiszu, Orawie, w regionie czadeckim i na Mazurach oraz na tworzeniu adminis­ tracji i rządu w kraju, wreszcie na scalaniu Rzeczypospolitej z trzech zaborów oraz Pomorza, Śląska i Kresów Wschodnich. Także rocznik 1921 jest wybitnie niepełny Zachowały się numery: 81, 153, 155, 157, 161, 182-183, 188-189, 199, 219-220, 222, 284, 322, 331-352. N i e c o bogatszy jest rocznik 1922 - zachowało się z tego okresu kilkadziesiąt (około 80) numerów. W żadnym z nich nie ma wzmianki o ko­ loniach. Roczniki 1923, 1924, 1925 - praktycznie nie istnieją; zachowały się jedynie poszczególne strony nielicznych numerów z tych lat, a i to w stanie szczątkowym. Nieco lepiej wygląda zawartość rocznika z 1926 r. - kilkadziesiąt numerów; bra­ kuje w nich wszelako wzmianek o polskich zainteresowaniach kolonialnych. Jedynie w nr. 280 z 11 października znajduje się redakcyjna informacja zatytułowana Nie­ mieckie apetyty kolonialne,, w kontekście jednak stosunków polsko-niemieckich. Rocznik 1927 jest prawie pełny, ale i w nim nie ma wzmianek o dążeniu do uzy¬ skania kolonii przez Polskę, jedynie kilka tekstów na temat emigracyjnego osadnict­ wa polskiego w Ameryce Południowej. W roczniku 1928 jeden tekst z nr. 293 (z 22 października) dotyka jakoś spraw ko­ lonialnych. Jest to zamieszczona pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce informacja ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej (poprzedniczki Ligi Morskiej i Kolo­ nialnej) - czytając o postulatach umocnienia Polski na morzu, można pośrednio d o ­ czytać się (raczej domyślać), że Polska powinna zainteresować się terytoriami za¬ morskimi. Dopiero roczniki 1929-1939 są pełne. Można z niejaką pewnością przyjąć, że problematyka kolonialna była nieobecna w „IKC" do 1926 r. Dopiero po maju 1926 r. zaczyna funkcjonować pojęcie Polski mocarstwowej i mowa jest o dążeniu do uzy¬ skania przez Rzeczpospolitą Polską statusu mocarstwa, co wiązało się z postulata¬ mi kolonialnymi (m.in.: Łossowski 2001; Tomaszewski i Landau 2005). C o prawda już w kalendarzu „IKC" na rok 1919 pojawia się artykuł A. Gadom­ skiego poświęcony wyprawie Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, niemniej tekst ten nie zapoczątkował dyskursu kolonialnego na łamach pisma. Było to - w okre­ sie walki o granice i scalania odradzającego się państwa - przypomnienie chwaleb­ nej historii Polski i dokonań Polaków w X I X w., mimo ucisku i nieistnienia kraju na mapie. Miał na celu raczej wzmożenie poczucia narodowego i państwowego, do¬ starczenie powodów do dumy z dziejów ojczystych. U progu odradzającej się nie¬ podległości był rodzajem propagandy, przypominał, że Polska nie powstaje na nowo, lecz odradza się, ma bowiem własną, dawną historię i osiągnięcia; jeśli nie formalnie jako państwo (Polska), to udział Polaków w tych osiągnięciach był niewątpliwy i rzutuje na współczesność. Inna sprawa, że w późniejszych latach postacie Stefana Szolca-Rogozińskiego i wcześniej działającego Maurycego Beniowskiego służyły jako uzasadnienie polskich praw do posiadania kolonii. Odwoływało się ono do praw - jak je określano - prawno-historycznych. Jak pisano: Beniowski był zdobyw¬ cą Madagaskaru, a Rogoziński - Kamerunu, z tego więc również tytułu należą się 337 �M a r e k A r p a d Kowalski Polsce posiadłości w tych dwu krajach, a przynajmniej należałoby wykroić (w przy­ padku Madagaskaru będącego kolonią Francji - przecież sojuszniczki Polski) frag¬ ment terytorium dla polskich plantatorów i osiedleńców, mających na t y m obsza¬ rze autonomię językową, gospodarczą i administracyjną, choć formalnie wyspa po¬ dlegała Francji. Ale to było już później, w artykułach i publicystyce drukowanej w dalszych latach. W 1921 r., w nr. 157 z 13 czerwca „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszcza krótką informację zatytułowaną Niemcy marzą o zwrocie kolonif, w której wyraża się zaniepokojenie pogłoskami, jakoby w Berlinie miały się toczyć rokowania w sprawie zwrotu N i e m c o m Kamerunu. Lecz jeszcze nie było to związane z polskimi aspirac¬ jami kolonialnymi. „IKC" przez cały okres swojego istnienia był antyniemiecki i uczulał czytelników na niebezpieczeństwa zza zachodniej granicy (był zresztą w równym stopniu antysowiecki, ostrzegał przed bolszewizmem) oraz dokumen¬ tował nieustannie niegodziwości polityki niemieckiej wymierzone w Polskę. W ko¬ lejnych zaś latach skrupulatnie odnotowywał wszelkie fakty, zdarzenia, plotki i spe¬ kulacje wiążące się z dążeniami Republiki Weimarskiej i następnie I I I Rzeszy do odzyskania niegdysiejszych niemieckich kolonii. A to już wiązało się z polskimi as¬ piracjami kolonialnymi. N i e m c y utraciły w wyniku I wojny światowej swoje kolonie. N i e zostały one jed¬ nak zajęte bezpośrednio przez zwycięskie mocarstwa, lecz przejęła je formalnie Liga Narodów i jako mandaty Ligi Narodów zostały przekazane w zarząd Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii (mowa o interesujących nas tu posiadłościach afrykań¬ skich). Polska, jako członek Ententy, zaczęła się domagać swojego udziału w spra¬ wowaniu jakiegokolwiek mandatu, a przynajmniej wykrojenia dla Polski fragmentu terytorium mandatowego z już istniejących. Roszczenia swoje uzasadniała przy¬ należnością części państwa (zabór pruski, Pomorze, Górny Śląsk) do cesarstwa nie­ mieckiego w okresie rozbiorów, przeto - argumentowano - miała w tych koloniach swój udział z racji płacenia podatków przez Polaków, mieszkańców zaboru, do skarbu państwa niemieckiego, służenia Polaków z tego terenu w oddziałach wojska i policji kierowanych do kolonii, ponoszenia kosztów utrzymania tych kolonii. Oczekiwania swoje określiła na 1/10 udziału w byłych koloniach niemieckich, co wynikało z prze¬ liczenia wielkości obszaru niegdyś należącego do Niemiec, obecnie polskiego, sta¬ nowiącego dziesiątą część byłego cesarstwa i podobnego odsetka ludności polskiej w Niemczech przed 1918 r. Zarazem była to dla rządów Rzeczypospolitej akcja antyniemiecka, mająca na celu zablokowanie rewizjonistycznych zamiarów Berlina - chodziło o przeciwsta¬ wienie się niemieckim dążeniom do rewizji traktatów wersalskich dotyczącym nie tylko spraw kolonialnych, lecz i kwestionowania przebiegu granicy polsko-niemiec¬ kiej, a to już było realnym zagrożeniem dla kraju. Sprawy kolonii były przez M S Z 8 C y t a t y z „IKC" przytaczam według p i s o w n i i gramatyki wówczas obowiązującej. 338 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera Codziennego" traktowane przeto instrumentalnie, jako część większej akcji przeciw niemieckim próbom rewizji ustaleń wersalskich. Wszystkie te czynniki spowodowały baczne przy¬ patrywanie się przez „IKC" dążeniom Niemiec do odzyskania dawnych kolonii, do¬ kładne odnotowywanie roszczeń i informowanie o nich opinii publicznej. Kolejny taki alarm, zatytułowany Niemieckie apetyty kolonialne, ukazał się w nr. 280 „IKC" z 11 paź¬ dziernika 1926 r. Pierwszy tekst dotyczący już własnych aspiracji kolonialnych, formułowanych w kon­ tekście nie akcji antyniemieckiej, lecz polskich dążeń, pojawił się w „IKC" w 1928 r. pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce (w nr. 293 z 22 października). Zawierał on informację ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej w Katowicach . Poświę¬ cony był on umacnianiu Polski nad Bałtykiem i konieczności zwiększenia propagan­ dy dotyczącej spraw morskich w społeczeństwie, lecz zaczęły t u pobrzmiewać echa aspiracji kolonialnych; morze jawiło się jako droga ekspansji gospodarczej Polski na inne kontynenty, a wraz z ekspansją gospodarczą możliwa miała stać się ekspansją kolonialna. Niebawem ukazał się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" (nr 5 z 5 stycznia 1929 r.) artykuł wprost określający aspiracje kolonialne: Czy Polska ma prawo do zamor­ skich kolonij?, niepodpisany Czy to znaczy, że wyrażała się w nim opinia redakcji? Znak zapytania w tytule ma charakter retoryczny. Z treści wynika, że naturalnie, Polska ma prawo. Warto zatrzymać się nad t y m artykułem, nie tylko dlatego, że po raz pierwszy tak otwarcie padło sformułowanie o koloniach dla Polski. Również dlatego, że znaj¬ dujące się w nim argumenty będą, niekiedy z pewnymi modyfikacjami, powtarzały się w dalszej publicystyce kolonialnej na łamach „IKC". Jest więc powoływanie się na wspomniane już prawa historyczne - odwołanie się do Szolca-Rogozińskiego, przez przypomnienie artykułu o nim w wymienionym wcześniej kalendarzu „IKC" z 1919 r. Ze swojej strony autor (autorzy? redakcja?) przypomina, że „w swoim czasie flaga polska powiewała także nad Madagaskarem" - a więc mamy odwołanie się także do Beniowskiego , a następnie, że w 1931 r., w myśl postanowień traktatu wersalskiego, przypada termin rewizji mandatów kolonialnych. Przeto aktualna staje się kwestia uzyskania kolonii dla Polski (tzn. powierzenia jej mandatu nad którymś z terytoriów), a dzieje wyprawy Rogozińskiego stanowić mogą nie tylko historyczny, lecz i praw¬ ny, co budzić może wątpliwości, punkt wyjścia do rokowań w sprawie uzyskania 9 10 9 Liga M o r s k a i Rzeczna została założona w 1923 r. W 1928 r. liczyła ponad 20 tysięcy członków i 111 oddziałów. N a s w o i m I I I W a l n y m Z j e ź d z i e 2 5 - 2 7 października 1930 r. w G d y n i uchwaliła n o w y statut i przyjęła nową nazwę: Liga M o r s k a i Kolonialna. 10 N i e ma żadnych świadectw, b y nad Madagaskarem powiewała polska flaga. Beniowski wywieszał polską flagę na okręcie „Św. Piotr i Paweł", którym zbiegł z zesłania na Kamczatce i na którym dożeglował d o M a k a u (czasem podaje się, że była t o flaga konfederacji barskiej). N a Madagaskarze zaś wywieszał flagę własnego pomysłu, mającą świadczyć, że jest panem w y s p y nie zaś jej administra¬ t o r e m , i nie z ramienia Polski. 339 �M a r e k A r p a d Kowalski 11 mandatu . Czas więc najwyższy, by podjąć (to apel do rządu) energiczne działa¬ nia. W kolejnych numerach i latach wezwania takie są częste i formułowane bardzo zdecydowanie. Autorzy zaś bardziej ostrożni wprawdzie zastanawiają się nad sen¬ sem posiadania kolonii przez Polskę, jednakże często w takich przypadkach postu¬ lują, by Polska miała wolny dostęp do surowców znajdujących się w posiadłościach innych państw, a potrzebnych krajowi do rozwoju gospodarki (zwłaszcza przemy¬ słu, ale i rolnictwa), także piszą o potrzebie wolności emigracji (zniesieniu kwot liczbowych imigrantów) dla chętnych do osiedlenia się w tropikach i konieczności otoczenia osadników opieką państwa polskiego, wraz z utrzymaniem ich kontaktów z krajem. Można przyjąć zatem, że postulaty kolonialne pojawiają się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" w pełni z dużą częstotliwością po 1926 r. Początkowo sto­ sunkowo rzadko, lecz od 1929 r. nieustannie gościły na łamach pisma. Było to skut¬ kiem, jak można przypuszczać, wzmożenia akcji przez Ligę Morską i Rzeczną. Częstsze pojawianie się owej problematyki w rocznikach 1935-1939 wynikało zaś z przekształcenia się L M i R w Ligę Morską i Kolonialną, co obligowało organizację do podjęcia akcji popularyzatorskiej. Doszło zresztą do współpracy między „IKC" a Ligą Morską i Kolonialną. Na po­ czątku 1935 r. utworzony został nowy dodatek „IKC", „Kurier Morski i Kolonialny". Można się zastanawiać, czy stało się tak na skutek odgórnych, rządowych sugestii. Wydaje się jednak, że była to własna inicjatywa redakcji. W końcu tematyka poru¬ szała wyobraźnię czytelników, zaspokajała ich ambicje państwowe, dumę z osiąg¬ nięć Rzeczypospolitej, krzewiła poczucie mocarstwowości, zatem przyczyniała się do zwiększenia popularności pisma. Po raz pierwszy „Kurier Morski i Kolonialny" pojawił się w 1935 r., jako dodatek do nr. 42 (z 11 lutego): W 15-tą r o c z n i c ę u r o c z y s t y c h zaślubin Polski z Bałtykiem, odzyskania przez odrodzoną R z e c z p o s p o l i t ą d o s t ę p u d o m o r z a , o t w i e r a m y na łamach „Ilustrowanego K u r i e r a C o ­ d z i e n n e g o " n o w y stały d o d a t e k , p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m ekspansji m o r s k i e j państwa p.t. „Kuryer M o r s k i i Kolonjalny". W ciągu t y c h lat 15-tu, k t ó r e dzielą nas o d pamiętne­ go dnia 10 lutego 1920, przezwyciężyliśmy n i e t y l k o o l b r z y m i e trudności, stworzyliśmy z n i c z e g o własny wspaniały p o r t , własną marynarkę w o j e n n ą , naszą straż na Bałtyku, własną flotę h a n d l o w ą - ale poza t e m dokonał się z a s a d n i c z y p r z e w r ó t w m e n t a l n o ś ­ ci s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e dziś r o z u m i e w a ż n o ś ć d o s t ę p u d o m o r z a dla ż y c i a p a ń s t w o ­ w e g o i interesuje się ż y w o z a g a d n i e n i a m i z t e m związanemi. „Kuryer M o r s k i i K o l o njalny" b ę d z i e właśnie uważał za swe zadanie z a s p o k o j e n i e tego zainteresowania najszerszych w a r s t w ludności s p r a w a m i m o r s k i e m i i z a g a d n i e n i a m i k o l o n j a l n e m i . 11 W istocie na 1931 r. przypadał czas nie rewizji mandatów, lecz złożenia przez państwa zawia­ dujące sprawozdania z wykonywania na t y c h t e r y t o r i a c h czynności m a n d a t o w y c h . W propagandzie prasowej nie zwracano uwagi na tę r ó ż n i c ę , dostrzegano zaś m o ż n o ś ć zintensyfikowania polskich dążeń kolonialnych. 340 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " W t y m samym artykule wstępnym zarząd okręgu krakowskiego L M i K wyraża podziękowanie za wydawanie owego dodatku: A k c j a szerzenia w ś r ó d s z e r o k i c h sfer s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, z r o z u m i e n i a dla s p r a w m o r s k i c h i k o l o n j a l n y c h jest doniosłym c z y n e m o b y w a t e l s k i m , za k t ó r y R e d a k c j i „Ilu­ strowanego Kuryera C o d z i e n n e g o " [ . . . ] należy się serdeczna podzięka i w y r a z y uznania. O d tego momentu wszelkie teksty dotyczące postulatów kolonialnych przenie­ sione zostały z zasadniczych stron pisma do dodatku. „Kurier Morski i Kolonialny". Ukazywał się w „IKC" regularnie, zawsze w środy. Jednakże tylko do czerwca. W „IKC" nr 168, z 1935 r. (19 czerwca) ukazał się nr 18 „Kuriera Morskiego i Kolonialnego", po czym dodatek znikł, zaś sprawy kolonialne wracają na normalne, redakcyjne i publicystyczne strony dziennika. Tak było już do końca, do września 1939 r. Zniknięcie dodatku nie zostało wytłumaczone żadną notą ani oświadczeniem redakcji. Można się zastanawiać, czy było to podyktowane kwestiami organizacyj¬ nymi (redakcyjnymi?) „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" albo Ligi Morskiej i Kolonialnej. Może i t y m , że „IKC" i wcześniej, i później dopuszczał na swoje łamy artykuły kwestionujące sens posiadania przez Polskę kolonii, a przynajmniej wątpią¬ ce w ideę tzw. osadniczej kolonizacji (emigracji) zamorskiej w tropikach. Takie ar¬ tykuły były sprzeczne z ideami kolonizacyjnymi głoszonymi przez L M i K . Przyczyn można szukać i w nieporozumieniach finansowych, a był już wcześniej taki prece¬ dens. O t o w 1931 r., kilka lat przed powołaniem dodatku „Kurier Morski i Kolonial­ ny", doszło do konfliktu między „IKC" a L M i K - Liga zażądała (wedle informacji re­ dakcji) pieniędzy od Kuriera za druk artykułu propagandowego (więcej: IKC 1935a, s. 4), a redakcja odmówiła. Mógł i t y m razem zajść podobny konflikt. Podane poniżej zestawienie rozmaitych tekstów dotyczących spraw kolonial¬ nych na łamach „IKC" zawiera te, które są samodzielnymi polskimi postulatami ko¬ lonialnymi. N i e zawsze były one wyrażane wprost, większość jednak formułowano zdecydowanie: Kolcuje dźwignią rozwoju Polski (IKC 1929, nr 91, s. 8), Czy Polska „otrzy­ muje" w Afryce portugalską kolonję: Angolę? (IKC 1930, nr 94, s. 2), Czy Polska zdobędzie kolonje zamorskie? (IKC 1932, nr 97, s. 3), Polska musi zdobyć się na odwagę własnej polity­ ki kolonjalnej (IKC 1933, nr 70. s. 3), Polska ma prawo do części kolonij niemieckich (IKC 1933, nr 114, s. 16), Dlaczego należą się nam kolonje (IKC 1935, nr 51, s. 21), Co nam może dać Liberja (IKC 1935, nr 79, s. 23), Musimy rozpocząć walkę o kolonje dla Polski! (IKC 1936, nr 74, s. 3), Żądamy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328, s. 7), Polska wobec wiel­ kiej batalji o nowy rozdział kolonij (IKC 1937, nr 334, s. 5), Cała Polska żąda kolonij (IKC 1938, nr 102, s. 5), Musimy dostać kolonje! (IKC 1939, nr 63, s. 15). Przytoczone tytuły dobrze pokazują język, jakiego używała propaganda kolo¬ nialna, przynajmniej ta bardziej radykalna. Okazją do przenoszenia postulatów kolonialnych na forum publiczne i dociera¬ nia z nimi do jak największych rzesz społeczeństwa były D n i Kolonialne, ustano341 �M a r e k A r p a d Kowalski wione przez Ligę Morską i Kolonialną, niezależnie od Święta Morza. Odnotowywał je „Ilustrowany Kurier Codzienny". Po raz pierwszy odbyły się w listopadzie 1936 r. Zostały zrelacjonowane pt. Zą&amy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328). Lecz już w następnym roku odbyły się 9 kwietnia, a w piśmie pojawił się tytuł: Cała Polska żąda kolonij. Wielkie manifestacje w Warszawie i w całym kraju z okazji „Dni kolonjalnych" (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne miały być świętem niezależnym zarówno od rocznicy ustanowienia Polski nad Bałtykiem (10 lutego 1920 r.), jak i od Święta (od 1932 r. D n i ) Morza. Obchody D n i Kolonialnych w rozmaitych terminach w latach 1936-1938 tłumaczy się t y m , że szukano dla nich odrębnej daty w porach roku bar¬ dziej sprzyjających ulicznym manifestacjom i pochodom. Publikowane były na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" również arty¬ kuły podające w wątpliwość domaganie się kolonii dla Polski. Zazwyczaj bywały formułowane ostrożnie i odwoływały się do argumentów klimatycznych i demogra­ ficznych. Ich autorzy sugerowali, że klimat tropikalny nie sprzyja masowemu osiedla¬ niu się białych na tych terenach, nie ma więc mowy o licznej kolonizacji; a taka była¬ by niezbędna, by realnie władać zamorskimi posiadłościami. Ponadto nim plantatorzy czy osadnicy zaczną osiągać zyski, będą musieli szalenie dużo pracować w nie¬ sprzyjających warunkach, wyczerpujących siły organizmu, zatem lepiej kierować emigrantów do państw „cywilizowanych", gdzie przybysze z Polski łatwiej dorobią się majątku, a przynajmniej łatwiej osiągną godziwy poziom życia. Druga grupa przeciwników obstawała przy tym, że kolonie będą wyciągały z kra¬ ju rzesze ludności, osłabiając przeto jego potencjał demograficzny, tak potrzebny tu, na miejscu, w Polsce. Niektóre teksty, oddalone od spraw kolonialnych, w istocie dotykały tego prob¬ lemu, chociaż w sposób nieco zaskakujący. O t o w sobotę 11 lutego 1939 r. w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie odbyła się premiera sztuki (dramatach w trzech aktach) Władysława Smólskiego Pieśń o Beniowskim (Narodziny Wodza). W „IKC" (1939, nr 39) Zdzisław Jachimecki, recenzent teatralny dziennika, ostro skrytyko¬ wał tę sztukę. N i e chodziło t u o reżyserię, inscenizację czy grę aktorów, acz i do tych elementów miał zastrzeżenia. Zarzucił przede wszystkim jej autorowi, że ten bezkrytycznie dał wiarę we wszelkie opowieści Beniowskiego o sobie. A przecież - pisał Jachimecki - Beniowski był łgarzem i ponosiła go fantazja. Chcąc nie chcąc, krytyk podważał więc argumenty zwolenników postulatów kolonialnych, którzy powoływali się na Beniowskiego i twierdzili, że jego obecność na Madagaskarze daje podstawy historyczno-prawne, jak je określano, do ubiegania się o kolonie dla Polski. Zwłaszcza że zwolennicy pozyskania chociażby części Madagaskaru po¬ czuli się zagrożeni nowymi odkryciami historycznymi dotyczącymi wyspy: „Coraz więcej spadkobierców króla Madagaskaru. Brak tylko wśród nich spadkobierców Beniowskiego" ( I K C 1939, nr 26); przy czym nie chodziło t u o konkretnych ewen¬ tualnych spadkobierców hrabiego Maurycego, mieli nimi być w ogóle Polacy, cały naród jako rodzaj spadkobiercy zbiorowego. 342 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Niezależnie od haseł i formułowanych tytułów do grupy otwartych postulatów kolonialnych zaliczyć można i te wyrażane w tekstach, które nie określały sprawy jednoznacznie. Na przykład relacje z wystąpień ministrów spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, a następnie Józefa Becka przed komisjami Ligi Narodów czy też Sejmu i Senatu RP wskazują, że domagano się dla Polski wolnego dostępu do surowców lub też wyjaśniano parlamentarzystom założenia polityki zagranicznej. Wystąpienia te dotyczyły zazwyczaj emigracji lub wspomnianego dostępu do surowców. N i e padało w nich żądanie, a chociażby oczekiwanie kolonii dla Polski, lecz bywały one opatrywane takimi tytułami przez redakcję i tak relacjonowane, by czytelnik odniósł wrażenie podejmowanej przez polityków akcji kolonialnej. Inne jeszcze teksty, których autorzy też nie domagali się kolonii wprost, tworzy¬ ły atmosferę, dzięki której czytelnik miał się zainteresować sprawą postulatów ko¬ lonialnych. Były to podróżnicze relacje, opisy rozmaitych obyczajów ludów Afryki, ciekawostki z tamtych stron, relacje misjonarzy z ich pracy w krajach tropikalnych czy wreszcie artykuły historyczne przypominające osiągnięcia polskich badaczy i podróżników. Szczególną okazją stały się obchody 50-lecia wyprawy Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, z wykorzystaniem Leopolda Janikowskiego, jedynego żyjącego wówczas uczestnika wyprawy, dyrektora warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, poprzednika obecnego Państwowego Muzeum Etnograficznego (IKC 1932, nr 342, Mróz 1932). D o tego typu tekstów można zaliczyć reportaże i wnioski z wystawy kolonialnej w Paryżu w 1931 r., zamieszczane w „IKC" z 1931 r. w numerach: 108, 126, 128, 129, 197, 316, 321. Także niektóre wiadomości agencyjne, np. Śladami Livingstona pędzi dziś pociąg od brzegów do brzegów Afryki (IKC 1931, nr 191), donosząca o otwarciu linii kolejowej od Lobito w Angoli do Beira w Mozambiku, lub Samolotem z Francji na Madagaskar... w czte­ ry dni (IKC 1931, nr 353), o uruchomieniu połączenia lotniczego metropolii z kolonia­ mi. Doniesienia uspokajały, że kandydaci na osadników nie muszą obawiać się trudne­ go życia, gdyż i do Afryki dociera współczesna cywilizacja. Niektóre szły jeszcze da­ lej. Taki oto tytuł daje swojemu reportażowi inżynier Wiesław Kuake: I w czarnej stolicy Somalisów nie jedzą ludzi na obiad. Pierwsze wrażenia z „dzikiej" Afryki (IKC 1933, nr 119). Pojawiały się również teksty, których uwaga nie była zwrócona na obszary znaj¬ dujące się w polu polskich zainteresowań kolonialnych, lecz dotyczyły innych tery¬ toriów, nie w kontekście aspiracji kolonialnych, raczej zintensyfikowania wymiany handlowej, chociaż też pośrednio zwracały uwagę czytelników ku aspiracjom kolo¬ nialnym Polski: Ludwik Tomanek, Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w ko­ loniach holenderskich (IKC 1937, nr 16) - reportaż z Indii Holenderskich, Andrzej Krasicki, Cejlon, wyspa tysiąca cudów ( I K C 1937, nr 28), Peregrinus, Echa z dalekiego Iranu. Dlaczego nas tu nie ma? Jak Polska pozostaje w tyle w wyścigu narodów (IKC 1938, nr 7), Jedynej kolonji polskiej w Azji Mniejszej - Adampolowi - grozi zturczenie (IKC 1937, nr 203) - t u motywem przewodnim było uchronienie od wynarodowienia p o t o m ­ ków osadników polskich w Turcji. 343 �M a r e k A r p a d Kowalski Inspiracją do niekoniecznie bezpośredniego propagowania akcji kolonialnych były różne wydarzenia. I tak redakcja zamieściła nekrolog generała Gustawa Orlicz-Dreszera (IKC 1936, nr 198), następnie tekst Ludwika Rubla, Złamane orle skrzydła (IKC 1936, nr 199), będący wspomnieniem o generale - prezesie zarządu głównego Ligi Morskiej i Kolonialnej - który zginął w katastrofie lotniczej nad Bałtykiem w Orłowie, w pobliżu Gdyni; zaś w nr. 202 z tego roku redakcja publikuje „Tak dalej być nie może". Ostrzegawcza mowa śp. Qen. Dreszera - obszerne fragmenty przemówienia wygłoszonego na zjeździe Ligi Morskiej i Kolonialnej. W żadnym z tych tekstów nie pada słowo o konieczności zdobywania kolonii dla Polski, lecz kontekst obu wydaje się oczywisty: trzeba podjąć ekspansję gospodarczą - oto testament generała. „Ilustrowany Kurier Codzienny" w sprawach kolonialnych odwoływał się rów¬ nież do autorytetów naukowych. Nazwiska autorów opatrywał, gdy tylko istniała taka możliwość, tytułami naukowymi: doktor, docent, profesor, i podawał miejsce ich pracy: Uniwersytet Jagielloński, Lwowski, Warszawski (Józefa Piłsudskiego); zresztą zabiegał o obecność tych autorów na swoich łamach. Informował także o obejmowaniu patronatem akademickim spraw kolonialnych . Zamieszczano arty¬ kuły i reportaże z posiadłości brytyjskich, francuskich, włoskich, niemające związ¬ ku z polskimi postulatami kolonialnymi, jednak z uznaniem wypowiadające się o ad­ ministracji tych państw w ich terytoriach zamorskich, podkreślające wagę władania owymi posiadłościami dla mocarstwowego znaczenia metropolii. „Ilustrowany Kurier Codzienny" skrupulatnie też śledził wojnę włosko-abisyńską 1935-1936. Zrazu w tonie powściągliwym, bez wyraźnego angażowania się po którejkolwiek ze stron konfliktu, a po upadku Etiopii i zawładnięciu nią przez Wło¬ chy z pewną sympatią dla Włoch, jako państwa, które radykalnie i samodzielnie podjęło swoją inicjatywę kolonialną, mimo co najmniej powściągliwości wielu znaczących mocarstw (Francja, Wielka Brytania). Relacje z tej wojny wynikały nie tylko z tego, że - co oczywiste - było to wydarzenie na miarę światową, więc każda licząca się gazeta musiała śledzić uważnie ów konflikt, lecz i z tego, że postępowanie Włoch mogło służyć jako wzór dla Polski: nie tylko werbalne domaganie się kolonii w publicystyce czy w zawoalowanych wystąpieniach polityków na forum Ligi Na¬ rodów, lecz zdecydowane przedsięwzięcie. Interesujące, na ile akcja W ł o c h miała wpływ na tzw. sprawę Liberii i poczynania Polski, a właściwie Ligi Morskiej i Kolo12 12 Korespondent dziennika dotarł w L o n d y n i e do znanego dobrze już wówczas w kraju Bronisława Malinowskiego, który powiedział: „Zdaniem m o j e m etnografja p o w i n n a dawać p o d s t a w y naukowe d o skomplikowanej p o l i t y k i i sztuki kolonizacyjnej". Dalej pytany o możliwości emigracyjne d o domi¬ niów b r y t y j s k i c h odpowiedział m.in.: „Gdyby się Australijczycy z g o d z i l i na znaczne zwiększenie i m i ­ gracji europejskiej, t o chłopi polscy okazaliby się d o b r y m i kolonistami" ( I K C 1938, nr 78). Pojawia się także w piśmie informacja o powołaniu S t u d i u m M e d y c y n y i H i g i e n y Tropikalnej p r z y W y d z i a l e Lekarskim U J , z zapowiedzią, że w następnym r o k u akademickim s t u d i u m t o ma stać się częścią składową Międzywydziałowego Studium Kolonialnego UJ, z wykładami z zakresu geografii, filologii (na¬ uczanie języków afrykańskich), etnologii, botaniki oraz kursu rolnictwa tropikalnego ( I K C 1939, nr 61). 344 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " nialnej w t y m kraju ( I K C 1934, Gadomski 1935, IKC 1935b, Oszelda 1936, IKC 1937). Polskie postulaty kolonialne wysuwane były przez L M i K (wcześniej zaczynała to czynić jej poprzedniczka, Liga Morska i Rzeczna) lub ośrodki zainteresowane akcją kolonialną: pozarządowe, społeczne, półoficjalne, formalnie niezwiązane z władzami państwa. Jeśli jednak w publicystyce pojawiały się nazwy instytucji rządowych lub nazwiska osób piastujących stanowiska rządowe, teksty tego rodzaju były wezwa¬ niem pod adresem władz, by te oficjalnie i energicznie domagały się na forum mię¬ dzynarodowym kolonii dla Polski, a na forum wewnętrznym, by jasno i otwarcie sta­ wiały sprawę, jako żywotną i ważną dla kraju i obywateli. Była to forma publicystycz¬ nego nacisku. Pismo zasadniczo jednak przestrzegało zasad, by nie wikłać oficjalnych władz w kwestie kolonialne. Wypowiadało się na temat postulatów kolonialnych w artyku¬ łach (reportażach, publicystyce) osób zainteresowanych tematem, w zagranicznych doniesieniach agencyjnych oraz depeszach swoich korespondentów krajowych i zagranicznych, wreszcie w publikacjach autorów związanych z Ligą Morską i Ko¬ lonialną czy też innego typu organizacjami i stowarzyszeniami zainteresowanymi pozyskaniem dla Polski posiadłości zamorskich. Można sądzić, że w t y m ostatnim przypadku teksty, chociaż autorskie, były inspirowane przez owe organizacje i przez nie kierowane do druku na łamach „IKC". Należy dodać, że w dzienniku były publikowane teksty nie tylko za podjęciem przez Polskę akcji kolonialnej, lecz i przeciwne jej. Te ostatnie znacznie skromniej reprezentowane, jednak i takie były. Można domniemywać, że poza celami czysto dziennikarskimi (nic tak nie ożywia pisma, jak polemika na jego łamach), świadczyć miały o obiektywizmie „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" dopuszczającego na swoje strony zarówno teksty domagające się kolonii, jak i przeciwne takim postula¬ tom. Nawiasem mówiąc, taka polityka redakcyjna również przyczyniała się do zwięk¬ szenia poczytności i popularności dziennika. Zarówno zwolennicy, jak i przeciwni¬ cy postulatów kolonialnych znajdowali w piśmie potwierdzenie swoich poglądów. Jednak - jak już zostało powiedziane - publikacji kolonialnych było znacznie więcej. Poza t y m „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszczał sprawozdania z D n i Kolonialnych. Można powiedzieć, że był to zwykły obowiązek dziennika, by infor¬ mować o wszelkich wydarzeniach w kraju. Ale nie wszystkie tego rodzaju imprezy były odnotowywane na łamach pisma, opisywano przede wszystkim te, które redak¬ cja uważała za istotne. D n i Kolonialne były pomyślane jako powszechna propaganda idei kolonialnej. W pierwszych relacjach z 1936 r. kładziono nacisk na sprawy pozy­ skiwania surowców: „kolonie dostarczają surowców dla przemysłu, równocześnie zaś są rynkiem dla fabrykatów przemysłowych. [ . . . ] import surowców kolonialnych stale wzrasta, [ . . . ] w imporcie surowców kolonialnych silnie zwiększa się udział kon¬ tynentu afrykańskiego", wraz ze statystycznymi wyliczeniami eksportu i i m p o r t u owych surowców (włókiennicze, tłuszcze roślinne, kauczuk, ziarno kakaowe, nasiona 345 �M a r e k A r p a d Kowalski oleiste, sizal, rudy żelaza i miedź), by dopiero skończyć stwierdzeniem, że „handel zagraniczny bowiem wiążąc ze sobą pewne terytoria może doprowadzić do uzależ­ nienia ekonomicznego i politycznego terenów surowcowych od państwa polskiego" (IKC 1936, nr 328). Relacje z D n i Kolonialnych w 1938 r. miały inny charakter. Argumentowano nie statystyką (acz i ta jest widoczna), lecz przede wszystkim po¬ wszechnością domagania się kolonii przez społeczeństwo. Wyliczano, w ilu mias¬ tach odbyły się demonstracje, wiece i przemarsze pod hasłem pozyskania kolonii dla kraju, ile osób brało udział w tych imprezach, kto brał w nich udział. Wymienione są m.in. Warszawa, Kraków i Poznań (liczne akademie, wiece, manifestacje), Lublin (20 tysięcy osób), Radom (10 tysięcy), Łódź, Łuck, Kielce, Tarnów, Chorzów, ale także mniejsze miejscowości: Szczuczyn, Suwałki, Łomża, Grajewo, Ostrołęka. Po¬ dawano, że w wielu miastach robotnicy zakładów przemysłowych gremialnie zgła¬ szali swój akces do Ligi Morskiej i Kolonialnej (pytanie, na ile było to postępowanie realne, na ile zaś spowodowane odgórnymi naciskami, by zapisywać się do L M i K ) . Ogólna liczba uczestników tych manifestacji określona została na co najmniej 10 mi¬ lionów, a w każdej relacji powtarzano, że w owych imprezach brali udział masowo robotnicy rzemieślnicy, chłopi, drobni kupcy (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne były więc okazją, by upowszechnić tę ideę w całym społeczeń¬ stwie, by z postulatami kolonialnymi dotrzeć do małych miejscowości oraz do wsi, do szkół, do wszystkich warstw ludności. Wielką wagę przywiązywano do szkół wiejskich - ich nauczyciele mieli być w środowisku wiejskim popularyzatorami idei kolonialnej. Chodziło o to, by idea ta nie ograniczała się tylko do dużych miast. Te¬ go rodzaju relacje, jak zamieszczane w „IKC", przekonywały zapewne, że jest to rze¬ czywiście akcja masowa, popierana przez całe społeczeństwo. „Ilustrowany Kurier Codzienny" zdecydowanie zaangażował się w popularyza¬ cję polskich postulatów kolonialnych. Świadczyć może o t y m zarówno duża liczba publikacji na ten temat, jak i dobór ich autorów - znanych powszechnie pisarzy, dzien­ nikarzy i naukowców, a wreszcie takie relacje, jak te z obchodów D n i Kolonialnych. Świadczyć o t y m może także różnorodność formalna tekstów: publicystyka postulatywna, publicystyka przywołująca rzeczywiste lub domniemane przykłady histo¬ ryczne o polskich zdobywcach zamorskich, reportaże z Afryki i Ameryki Południo¬ wej, artykuły o życiu polskich plantatorów i osadników w tropikach (Angola, L i b e ­ ria, Brazylia, Argentyna, Peru), rozważania nad klimatem, gospodarką i obyczajami miejscowymi rozmaitych terenów (Angola, Kamerun, Liberia, Madagaskar, państwa Ameryki Południowej) oraz nad możliwościami emigracji do tych krajów, rozmowy z działaczami kolonialnymi, ale także z plantatorami czy osadnikami żyjącymi czas jakiś już na tych terenach, rozmowy z naukowcami - lekarzami specjalistami od me¬ dycyny tropikalnej, klimatologami, geografami, historykami, geologami, ekonomis¬ tami, specjalistami od rolnictwa, handlu, przemysłu, wszelkich innych dziedzin. Ważne jest, co zostało wcześniej podniesione, że dziennik nie stronił od sensa¬ cji, ale jednocześnie nie uchylał się od publikowania poważnych tekstów. Obie te 346 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " konwencje - sensacyjna i poważna - były stosowane przy publikacji artykułów 0 sprawach kolonii. Goszczący na łamach pisma naukowcy zapewniali swoim auto¬ rytetem powagę sprawy. Te teksty skierowane były do wyrobionych czytelników. Mniej wyrobieni mogli znaleźć rozmaite ciekawostki czy sensację w reportażach, opowieściach plantatorów, przedrukach z pism zagranicznych mówiących o świę¬ tych wężach, ludożerstwie albo dziwacznych obyczajach plemion afrykańskich, a wreszcie w powieściach drukowanych w odcinkach (np. Haszysz Czarnego Lądu Antoniego Dębczyńskiego czy powieści-reportaże Arkadego Fiedlera). Trzeba zauważyć, że w publicystyce „IKC" (a także innych pism popularnych) kolonie stały się synonimem tropików. Zapewne dlatego, że te obszary uznawano za możliwe do skolonizowania. Inne, ze względów gospodarczych i klimatycznych, nie nadawały się do tego, by kierować tam osadników i plantatorów i zapewniać i m własne gospodarstwa (wśród kolonii formalnie była wymieniana Grenlandia, należą¬ ca do Danii, lecz to terytorium określano jako kawał lodu z garścią Eskimosów). Po¬ nadto obszary północne należały już do innych państw jako ich części, a do tro¬ pików, jak mniemano, można było jakoś „wcisnąć się" i zapewnić tam ewentualnym osadnikom względnie godziwe warunki bytu, w nieokreślonej zaś przyszłości tere¬ ny zajęte przez osadników-emigrantów mogłyby stać się polskimi koloniami. Całe to bogactwo form dziennikarskich stosowanych do upowszechniania po¬ stulatów kolonialnych na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego", różnorodność autorów oraz przywoływanych argumentów, wreszcie liczba tekstów poświęconych zagadnieniu - wszystko to zdaje się przekonywać, że „IKC" należał do czołowych pism propagujących ideę kolonialną w Polsce. Naturalnie istniały wyspecjalizowane w zagadnieniu pisma, np. naukowy „Kwartalnik Instytutu Naukowego do Badań Emi­ gracji i Kolonizacji" (od 1930 r. „Kwartalnik Naukowego Instytutu Emigracyjnego 1 Kolonialnego") czy bardziej popularne „Morze". Jednak „Ilustrowany Kurier Co¬ dzienny" był - chociażby jako wysokonakładowy i dobrze dystrybuowany dziennik - pismem rzeczywiście popularnym i poczytnym, docierającym do wielkiej masy odbiorców. Z racji swojej formuły postulaty kolonialne często obecne na jego łamach mogły zainteresować sprawą kolonialną ogromną część społeczeństwa. „IKC" bo¬ wiem nie tylko opisywał omawianą kwestię, ale i ją popularyzował. Bibliografia Białas T. 1983 Liga Morska i Kolonialna 1930-1939, Gdańsk Dębczyński A. 1935 Haszysz Czarnego Lądu, Warszawa 347 �Marek Arpad Kowalski Gadomski A. 1935 Co nam może dać Liberja, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 79 Garlicki A . 1969 Problemy kolonialne w opinii MSZ w 1936 r, w: Naród i państwo: prace ofiarowane Hen­ rykowi Jabłońskiemu w sześćdziesiąte urodziny, red. Tadeusz Cieślak, Warszawa Fiedler A. 1935 Ryby śpiewają w Ukajali, Warszawa 1939 Jutro na Madagaskar, Warszawa Maślanka J. (red.) 1976 Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław IKC 1918-1939 „Ilustrowany Kurier Codzienny", Kraków 1939 Kraków ogniskiem studjów kolonialnych, nr 61 1938a Cała Polska żąda kolonij, nr 102 1938b Chłop polski jest doskonałym kolonistą, nr 78 1937 Legenda o „polskim Lawrence, nr 4 1936 Żądamy dla Polski kolonij, nr 328 1935a Propaganda Pomorza - Liga Morska i Kolonialna i odgłos artykułu IKC, nr 211 1935b O co bije się biała ludzkość w Lidze Narodów, nr 262 1934 Umowa kolonizacyjna między Polską a Liberią, nr 330 1932 50-lecie wyprawy polskiej do Kamerunu. Uroczysta akademia w Warszawie, nr 342 Lepecki M . 1986 Maurycy August hrabia Beniowski, zdobywca Madagaskaru, Warszawa Łojek J., Myśliński J., Władyka W 1988 Dzieje prasy polskiej, Warszawa Łossowski P. 2001 Dyplomacja polska 1918-1939, Warszawa Makarczyk J. 1936 Liberia, Liberyjczyk, Liberyjka, Warszawa Mróz S. 1932 50-lecie „Polskiego Kamerunu", „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 349 Nadolska-Styczyńska A. 2005 Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, Wrocław Oszelda W. 1936 Włochy i Polska - dwa najbardziej przeludnione kraje Europy. O męskie i stanowcze 348 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " wystąpienia Polski w sprawie emigracyjnej i kolonjalnej, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 20 Pawłowski S. 1936 Domagajmy się kolonii zamorskich dla Polski, Warszawa Sokopp E . M . 1997 Pisane na kolanie. Pamiętnik bez patosu 1914-1997, Warszawa Szumańska-Grossowa H . 1967 Podróże Stefana Szolca-Rogozińskiego, Warszawa Tomanek L . 1937 Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w koloniach holenderskich, „Ilustrowa¬ ny Kurier Codzienny", nr 16 Tomaszewski J., Landau Z . 2005 Polska w Europie i świecie 1918-1939, Warszawa Władyka W. 1988 Prasa Drugiej Rzeczypospolitej, w: Dzieje prasy polskiej, Warszawa Załęcki G. 1930a 1930b O kolonialno-polityczną kulturę mas polskich, Warszawa Korzyści posiadania własnych kolonij politycznych, „Kwartalnik Naukowego In¬ stytutu Emigracyjnego i Kolonialnego", t. 1 Ząbek M . 2007 Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 349 �Kamila Baraniecka-Olszewska Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i PAN Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej P r z e ż y w a n i e Pasji Pisząc o współczesnej polskiej religijności, stajemy przed koniecznością zrewido­ wania pojęć i przekonań wykorzystywanych we wcześniejszych rozważaniach na ten temat, zwłaszcza na temat religijności ludowej. Kariera terminu, mimo jego roz­ licznych wad z lubością wytykanych przez kolejnych badaczy wcale się nie zakoń­ czyła i choć może nie nabiera już rozpędu, wciąż stykamy się z tekstami, które sta­ nowią świadectwo wiary w możliwości redefinicji, odświeżenia i powtórnego zasto­ sowania pojęcia religijności ludowej (por. Bukraba-Rylska 2008, s. 30). Kariera nie kończy się też w takim sensie, że ta kategoria pozostaje głównym, jeśli nie jedynym, punktem odniesienia w tekstach o polskiej religijności. Mój artykuł nie będzie t u wyjątkiem. Lecz zamiast walczyć z demonami przeszłości, a autorom tekstów po¬ święconych religijności ludowej wytykać niewłaściwe podejście do omawianych za¬ gadnień, mam zamiar skorzystać z luki, jaką stworzyły pozostawione przez nich opi¬ sy, i w pewnym stopniu ją wypełnić. Mam na myśli lukę, na którą wskazuje Magda Zowczak: C h o c i a ż istnieją e t n o g r a f i c z n e d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e świadectwa g ł ę b o k i e g o p r z e ­ żywania Pasji w religijności l u d o w e j , a w s z t u c e l u d o w e j o d p o w i a d a i m p o p u l a r n o ś ć i b o g a c t w o p r z e d s t a w i e ń pasyjnych, b a d a c z e religijności l u d o w e j nie poświęcili s z c z e g ó l n e j u w a g i t e m u a s p e k t o w i ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 3 3 ) . Zdaniem autorki brak zainteresowania t y m tematem wynika z przekonania autorów zajmujących się religijnością ludową o braku mistycyzmu w t y m rodzaju religijnoś­ ci, jak też z podkreślania w niej aspektu magicznego oraz pragmatycznego, podczas gdy „głębokie przeżywanie Pasji" było znakiem szczególnej wrażliwości religijnej (Zowczak 2008, s. 32-33). Informacje o roli Pasji i praktykach z nią związanych w dawniejszej religijności znajdujemy tylko w kilku akapitach rozrzuconych po różnych tekstach zawierają- 350 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? cych opisy które możemy potraktować jako etnograficzne. Jedno z barwniejszych przedstawień zwyczajów wielkanocnych zostawił nam Jędrzej Kitowicz. Opisał nie tylko nabożeństwa związane z okresem wielkanocnym, ale także pełne ekspresji i po­ święcenia zachowania kapników umartwiających się postem, biczowaniem czy nie­ sieniem ciężkiego krzyża w wielkopiątkowej procesji (Kitowicz 2003, s. 43-54). Już te kilka stron opowiadających o zachowaniach wielkanocnych informuje nas, że prze¬ żywaniu męki Chrystusa towarzyszyła szczególnie głęboka pobożność . W z m i a n ­ ka o przeżywaniu Pasji pojawia się także u Stefana Czarnowskiego. Choć zasadniczo odmawiał on religijności ludowej głębi i refleksyjności, dostrzegł szczególny charak¬ ter pielgrzymek na kalwarie. 1 2 G o r l i w o ś ć zaś, z jaką l u d p o l s k i p i e l g r z y m u j e d o k a l w a r i i , ś w i a d c z y o t y m , jak b a r d z o o d p o w i a d a mu t o u z m y s ł o w i e n i e t a j e m n i c y M ę k i , O d k u p i e n i a i Z m a r t w y c h w s t a n i a , tak jak z a c h o w a n i e się jego w czasie w ę d r ó w k i o d stacji d o stacji oraz n a s t ę p n e w y ­ p o w i e d z i u c z e s t n i k ó w p i e l g r z y m e k pozwalają stwierdzić, ż e p r z e ż y c i a i c h są nie t y l k o g ł ę b o k i e , ale ż e nie o d r ó ż n i a j ą i c h o n i o d p r z e ż y ć , k t ó r y c h b y d o z n a w a ć musiał r z e ­ c z y w i s t y w i d z M ę k i Pańskiej, t o w a r z y s z h i s t o r y c z n e j w ę d r ó w k i Jezusa o d W i e c z e r ­ nika, p o p r z e z G ó r ę Oliwną, więzienie, sądy aż na G o l g o t ę i d o Ś w i ę t e g o G r o b u ( C z a r n o w s k i 1958, s. 9 3 ) . W owym nieodróżnianiu doświadczeń własnych od przeżyć rzeczywistych świadków męki Chrystusa Czarnowski dostrzega ułomność chłopskiej religijności, 1 K a p n i c y - nazywani tak o d swojego stroju - t o o s o b y zrzeszone w bractwach religijnych lub p o ­ zostające poza n i m i , oddające się szczególnego rodzaju p r a k t y k o m religijnym, np. biczowaniu, posz­ czeniu, z okazji świąt bądź w ramach pokuty. C z ę s t o t e ż uczestniczyli w procesjach religijnych. 2 „Kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak d o p e w n y c h słów w śpiewaniu kościelnym nad­ chodzących, za takimże znakiem o d marszałka danym p o d n o s i l i się na kolana i zawinąwszy kaptura z pleców na ramię - biczowali się w gołe plecy dyscyplinami r z e m i e n n y m i albo nicianymi, w powrózki kręte splecionymi. N i e k t ó r z y końce d y s c y p l i n r z e m i e n n y c h przypiekali w ogniu dla dodania większej twardości albo szpilki zakrzywione w d y s c y p l i n y niciane i rzemienne zakładali, ażeby lepiej ciało swo­ je wychłostali, które czasem t a k o w y m ćwiczeniem, silno przykładanym, aż d o żywego mięsa i szkar­ łatów wiszących sobie szarpali, brocząc krwią suknię, kapę i pawiment kościelny. [...] N i e ze wszyst¬ k i c h kościołów, ale z niektórych tylko, procesyja kapników - o p r ó c z krzyża z w i z e r u n k i e m Chry¬ stusowym na czele procesyi niesionego, miewała drugi krzyż w i e l k i , grubości belki, z tarcic spajanych dla letkości zrobiony, który w pośrodku kapników dźwigał jeden kapnik, idąc nie wyprostowany, ale w pół człeka p o c h y l o n y tak, jak nam malarze wystawują Chrystusa krzyż na Kalwaryją niosącego. D l a ­ tego p o d ten krzyż dobierali chłopa mocnego. Miał na głowie, c z y l i raczej na czapce kapturem p r z y ­ k r y t e j , koronę cierniową, łańcuch długi i g r u b y przez ramię p o d pachę przepasany koniec krzyża uno¬ sił za n i m i n n y kapnik, wyrażający Cyreneusza, a dwaj kapnicy d o b y t e pałasze niosący na ramieniu oznaczali żołnierzów, na Kalwaryją Chrystusa prowadzących, z których jeden trzymał w r ę c e koniec łańcucha. W y o b r a ż a j ą c y Chrystusa kapnik udawał także Jego p o d krzyżem upadania, a na ten czas je¬ den żołnierz targając łańcuchem i bijąc n i m o krzyż, czynił duży łoskot, d r u g i uderzając płazem p o krzyżu i po plecach l e k k i m i razami nosiciela krzyża, wołał na niego głosem donośnym: postępuj Jezu! Wtenczas nosiciel, w samej rzeczy pochyłym c h o d e m znużony, odpocząwszy nieco powstawał i dal­ szą drogę, czyli procesyją, kończył" ( K i t o w i c z 2003, s. 4 6 - 4 9 ) . 351 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska 3 ja będę jednak chciała pokazać, że w t y m właśnie tkwić mogło jej bogactwo . Po­ wyższy fragment z tekstu Czarnowskiego cytuje też w swoim artykule na temat re­ ligijności ludowej Ryszard Tomicki. Ponadto zamieszcza on informację, że podczas pielgrzymek na kalwarie i odprawiania drogi krzyżowej pątnicy powszechnie d o ­ datkowo (ponad trud samej pielgrzymki) udręczali swe ciała. Wkładali na głowy wieńce uwite z ciernistych gałązek, a kieszenie wypełniali kamieniami i tak obciąże­ ni wchodzili na górę ukrzyżowania (Tomicki 1981, s. 55). Czarnowski dopatrzyłby się zapewne w tego rodzaju zachowaniu szczególnego pragmatyzmu - przez zwięk¬ szenie ofiary pielgrzym zwiększał prawdopodobieństwo, że jego prośba zostanie wysłuchana. W moim przekonaniu jednak podobne zachowania wynikają nie tylko ze swojego rodzaju wymiany z Bogiem, ale również z konkretnego typu wrażliwości religijnej. Zawarte w wymienionych, klasycznych już tekstach informacje na temat prze¬ żywania męki Pańskiej są skąpe, lecz wystarczają, by wyobrazić sobie, że doświad¬ czanie Pasji mogło być niezwykle głębokie, a co więcej, towarzyszyć mu mogła za¬ duma nad losem zarówno Chrystusa, jak i nad własnym. Wierni rozpamiętywali ży¬ wot Jezusa, ofiarowali mu swój trud, by choć w ten sposób towarzyszyć mu na dro¬ dze krzyżowej, płakali nad jego losem, a mistyczne uniesienia, tak wypatrywane przez badaczy w religijności ludowej, nie są przecież jedynym świadectwem głębi przeżycia. Towarzyszące opisywanym praktykom emocje mogły równie silnie zbli­ żać do Boga. Być może ze względu na wyjątkowo emocjonalny charakter przeżyć związanych z upamiętnianiem męki Chrystusa badacze religijności ludowej pominęli ten temat. Ich zabieg wydaje się jednak niezrozumiały. Wszak męka Chrystusa, odkupienie i zmartwychwstanie to wydarzenia podstawowe, a nawet założycielskie dla chrześ¬ cijaństwa. Poświęcenie szczególnej uwagi t y m rozdziałom z historii życia Zbawi¬ ciela już od średniowiecza stanowiło element zalecanego modelu religijności. Pisane wówczas podręczniki medytacji nakazywały rozpamiętywanie męki i wręcz wczuwanie się w sytuację Chrystusa (por. Freedberg 2005, s. 170-176). W t e d y też zro­ dził się ruch devotio moderna, a na jego fali powstał postulat naśladowania Chrystusa. Dobroć, cierpliwość, wytrwałość Zbawiciela miały być wartościami obecnymi w ży­ ciu każdego wiernego. Jak zaznacza David Freedberg, niepoślednią rolę w podob­ nych medytacjach czy uczynieniu z Chrystusa wzoru do naśladowania odegrały wi¬ zerunki przedstawiające mękę. Staje się nam bliższy [ C h r y s t u s ] i łatwiej jest nam k s z t a ł t o w a ć nasze ż y c i e na w z ó r jego życia i życia jego świętych, k i e d y z n i m c i e r p i m y - a najlepiej r o b i ć t o za p o m o c ą 3 Inaczej do nieodróżniania znaczącego i znaczonego p o d c h o d z i Joanna Tokarska-Bakir. Wykazuje ona, że jest t o jedna z podstawowych cech opisywanej przez nią religijności t y p u ludowego, a co więcej, przeciwnie d o Czarnowskiego, waloryzuje t e n proces p o z y t y w n i e (Tokarska-Bakir 2000, s. 5 3 - 5 7 ) . 352 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? wizerunków. D o c h o d z i m y d o w s p ó ł o d c z u w a n i a , k o n c e n t r u j ą c się na w i z e r u n k a c h C h r y s t u s a i jego ś w i ę t y c h oraz na i c h c i e r p i e n i u ( F r e e d b e r g 2 0 0 5 , s. 166). U podłoża medytacji leżała zatem empatia rozbudzana przez wizerunki. Tym sa¬ mym aspekt wizualny był od początku wpisany w kult pasyjny. Dziś przypominają nam o t y m rozliczne przestawienia męki Chrystusa - krucyfiksy, obrazy rzeźby itp. Wystarczy przyjrzeć się krajobrazowi Polski, by dostrzec, że Pasja w badaniach nad współczesną religijnością nie może pozostać białą plamą. W s p ó ł c z e s n a w r a ż l i w o ś ć pasyjna Przeżywanie Pasji nie jest cechą jedynie dawnej religijności. C h o ć możemy odnieść wrażenie, że obecne w krajobrazie wsi i miast krzyże czy kaplice na tyle spowszed¬ niały, iż nikt, patrząc na nie, nie przywołuje w myślach obrazów męki Chrystusa, rola Pasji we współczesnej religijności pozostaje niezwykle żywym tematem. Jak pisze Z o w c z a k : W i e l e c e c h i p r a k t y k p r z y p i s y w a n y c h m o d e l o w o religijności l u d o w e j w s p ó ł c z e ś n i e jeszcze b a r d z i e j się u m o c n i ł o , a p i e l g r z y m k i , m i s t e r i a i k u l t o b r a z ó w c i e s z ą się nieustającą p o p u l a r n o ś c i ą ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . Rzeczywiście, pielgrzymki, zwłaszcza te na kalwarie, stanowią jeden z elementów dzisiejszego kultu męki Pańskiej. Wpisują się w niego także wszystkie nabożeństwa upamiętniające wydarzenia z ostatnich dni życia Chrystusa - gorzkie żale, droga krzyżowa, także rekolekcje wielkopostne, liturgia Niedzieli Palmowej. Coraz więk¬ szą popularnością cieszą się też w Polsce misteria męki Pańskiej wystawiane w sank¬ tuariach, klasztorach i kościołach. Współczesność rządzi się swoimi prawami, więc wśród wymienionych zjawisk składających się na obraz dzisiejszego kultu męki Pańskiej nie może zabraknąć też filmów prezentujących i interpretujących całość Pasji, jej wybrane fragmenty bądź losy konkretnych postaci. By przedstawić znaczenie kultu męki Pańskiej we współczesnej religijności, po­ stanowiłam wykorzystać pojęcie „wrażliwości pasyjnej". Inspirowana tekstem A n ­ drzeja H e m k i i Jacka Olędzkiego zamierzam przedstawić szczegółowe ujęcie wraż­ liwości religijnej (Hemka, Olędzki 1990). O n i skupili się na „wrażliwości mirakularnej", owej potrzebie cudowności towarzyszącej życiu religijnemu. M i m o że wrażliwość pasyjna niejednokrotnie wkracza na teren zarezerwowany dla mirakularnej, jest nakierowana na inne treści. Tym, co wyróżnia wrażliwość pasyjną, jest określony stosunek do ostatnich scen z życia Chrystusa oraz ich znaczenie dla wier­ nych. Wrażliwość pasyjna zakłada pewien stopień zaangażowania w kult męki Pań­ skiej, nie tylko powierzchowne z nim zetknięcie. W historii prezentowanej w Pasji ludzie doszukują się odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących losów zarówno świa­ ta, jak i własnych; dopatrują się w postawach jej uczestników wzorów postępo­ wania, i pozytywnych, i negatywnych; niejednokrotnie też w ostatnich scenach 353 �Kamila Baraniecka-Olszewska z życia Chrystusa znajdują swój klucz do wiary. Wrażliwość religijna stanowi oczy¬ wiście kryterium subiektywne, lecz jak zauważają Hemka i Olędzki, powiązane z określonym modelem religijności (Hemka, Olędzki 1990, s. 13), a przez to łatwiej uchwytne dla etnologów. Opisywaną w t y m tekście wrażliwość pasyjną zawężę jednak do badanych prze¬ ze mnie zjawisk, dwóch elementów współczesnego kultu męki Pańskiej - uczest¬ nictwa w misteriach wielkanocnych oraz oglądania filmów poświęconych śmierci Chrystusa, przede wszystkim zaś Pasji w reżyserii Mela Gibsona. Takie ogranicze¬ nie zakresu wrażliwości pasyjnej wynika z przedmiotu badań, które prowadzę od kilku lat - właśnie nad polskimi misteriami męki Pańskiej. Podczas tego rodzaju stu­ diów nie sposób uciec od rozmów o innych możliwościach przedstawiania czy upa­ miętniania Pasji. Badania objęły więc także nabożeństwa drogi krzyżowej czy prze­ żywanie liturgii Niedzieli Palmowej. Dotknęły także zjawiska niezwykle żywot¬ nego we współczesnej kulturze, mianowicie oglądania filmów. Podczas rozmów, które prowadziłam, okazało się, że niejednokrotnie najsilniejszymi bodźcami bu¬ dzącymi w wiernych ową wrażliwość pasyjną jest obejrzenie misterium i uczestni¬ ctwo w n i m lub obejrzenie i przeżywanie filmu opowiadającego o męce Chrystusa. Wrażliwość pasyjna, o której piszę, wręcz rodzi się wskutek zetknięcia z jednym albo z obydwoma z wymienionych rodzajów przedstawienia Pasji. Specyfika b a d a ń nad przedstawieniami męki Chrystusa O d 2006 r. prowadzę badania nad misteriami wielkanocnymi w Polsce. D o tej pory zgromadziłam materiały na temat misterium w Poznaniu, w Zawoi Przysłop, w Kal­ warii Pacławskiej, w Bydgoszczy Fordonie oraz w Miejscu Piastowym. Obserwo¬ wałam też misteria w Lądzie, Otwocku, Zakroczymiu. W każdej z tych miejsco¬ wości przedstawienie wielkanocne wygląda inaczej, inne jest miejsce wystawiania, inny zestaw scen, inna scenografia, stroje, aktorzy . We wszystkich przypadkach 4 4 Z e względu na ogromną rozmaitość misteriów badania nad poszczególnymi przedstawieniami zasadniczo się różnią. W Poznaniu rozmówcami b y l i przede w s z y s t k i m b y l i członkowie duszpaster­ stwa akademickiego salezjanów, a więc ludzie młodzi. C z ę ś ć z nich p r z y g o t o w u j e m i s t e r i u m , c z ę ś ć t y l k o w n i m uczestniczy, lecz t y m , co ich wiąże, jest nie t y l k o m i s t e r i u m , ale także rodzaj wspólnoty powstałej p r z y salezjanach. W Z a w o i Przysłop badania wyglądały już zupełnie inaczej. Przedstawie¬ nie wielkanocne jest p r z e d m i o t e m zainteresowania całej w s i , silnie wiąże się z jej lokalną tożsamoś¬ cią. Wystawiane jest tam o d około 60 lat, więc miałam okazję porozmawiać z osobami zarówno star¬ s z y m i , jak i młodymi i porównać ich odczucia oraz opinie związane z m i s t e r i u m . Z kolei w K a l w a r i i Pacławskiej m o i m i rozmówcami b y l i mieszkańcy miejscowości położonych wokół sanktuarium, młodsi i starsi, traktujący m i s t e r i u m jako wydarzenie t y p o w e , nieco już spowszedniałe, na stałe wpi¬ sane w kalwaryjski kalendarz. W Bydgoszczy F o r d o n znów miałam okazję rozmawiać przede wszyst­ k i m z ludźmi młodymi. M i s t e r i u m organizują tam osoby zrzeszone w różnych grupach powstałych p r z y fordońskiej parafii. Jeszcze i n n y c h r o z m ó w c ó w spotkałam w M i e j s c u Piastowym. Tam zetknęłam się przede w s z y s t k i m z młodzieżą, grającą i uczestniczącą w m i s t e r i u m , gdyż przedstawienie organi­ zowane jest przez uczniów l i c e u m p r z y niższym seminarium michalitów. 354 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? miałam jednak do czynienia z osobami związanymi z misterium, czy to przez orga¬ nizowanie go, czy przez uczestnictwo w nim. Fakt ten zapewne uwrażliwiał ich na historię Chrystusa, a przez to czynił ich ciekawszymi rozmówcami. Stąd też pre¬ zentowana przeze mnie wrażliwość pasyjna jest obrazem religijności osób szcze¬ gólnych - zaangażowanych w przedstawianie samej Pasji. Jednocześnie opisywana wrażliwość pasyjna stanowi pewien znak czasu. Z a n i m rozpoczęłam swoje badania, miało miejsce przynajmniej jedno - tyleż szczęśliwe dla jakości badań, co istotne - wydarzenie. W 2004 r. odbyła się światowa premiera filmu Pasja reżyserowanego przez Mela Gibsona. Jak się okazało, zdarzenie to zna¬ cząco wpłynęło na przebieg moich badań. Z rozmówcami prowadziłam rozmowy już nie tylko o misteriach, ale też o słynnej Pasji Gibsona; na palcach jednej ręki mogę policzyć osoby, z którymi się zetknęłam podczas badań, deklarujące, że nie widziały tego filmu. Porównania, komentarze, a także wzajemne relacje między t y m filmem a przedstawieniami wielkanocnymi pojawiały się niemal w każdej rozmowie. D o dziś brak wzmianki o Pasji Gibsona w opowieściach na temat misterium pozo¬ staje rzadkością. Postanowiłam zatem badania nad misteriami poszerzyć o odbiór innego rodzaju przedstawienia męki Pańskiej - filmu Pasja. Wyłącznie jednak o o d ­ biór tej jednej ekranizacji losów Chrystusa, gdyż w oczach moich rozmówców cał¬ kowicie przyćmiła ona inne, wcześniejsze filmy. Przeżywanie misterium i przeżywanie dzieła Gibsona nie wygląda oczywiście identycznie w przypadku każdego rozmówcy, nie zawsze prowadzi też do podob¬ nych wniosków. Wśród osób, z którymi rozmawiałam, zarysowały się dwie ogólne postawy: zwolenników misterium i zwolenników filmu Pasja. Rozmówcy podzielili się ze mną swoimi odczuciami, że jedno z wydarzeń oddziałuje na nich silniej niż drugie i t y m samym zapewnia im, ich zdaniem, poczucie większego zaangażowania w losy Chrystusa czy lepszego zrozumienia ich. N i e zdarzyło mi się jednak spotkać osoby, która stanowczo stwierdziłaby, że jeden z wymienionych sposobów przed¬ stawiania męki Chrystusa w ogóle na nią nie wpływa. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją modelową, kiedy porównywanie doświadczeń z uczestnictwa w misterium oraz wrażeń z filmu Pasja pozwala na utworzenie pewnych typów idealnych. Jeden będzie opisywał maksimum uczuć, emocji, przeżyć religijnych wzbudzonych przez film Gibsona, drugi zaś przez dane misterium; postawy uczestników przedstawień wielkanocnych w większości lokują się gdzieś pomiędzy tymi typami, nie odpowia¬ dając całkowicie jednemu bądź drugiemu. M i m o to można wyraźnie zauważyć, że jednym łatwiej jest przeżywać i rozważać mękę Pańską wskutek impulsu danego przez uczestnictwo w misterium, innym przez obejrzenie Gibsonowskiej Pasji. D w a typy idealne wrażliwości pasyjnej Wyraźnie zarysowują się nam dwa typy wrażliwości pasyjnej, które nazwałabym nieco górnolotnie symbolicznym (większe oddziaływanie misteriów) i dosłownym (większe oddziaływanie filmu Pasja). Oba niewątpliwie wiążą się z deklarowaną 355 �Kamila Baraniecka-Olszewska przez moich rozmówców potrzebą wizualizowania treści religijnych, umożliwiają bowiem zobaczenie męki Pańskiej. Freedberg wskazywał na niebagatelną funkcję statycznych wizerunków, być może współcześnie wobec gwałtownego rozwoju kultury popularnej podobną rolę należy przypisać dynamicznym wizualizacjom (zob. Zowczak 2008, s. 41). Wielu moich rozmówców podkreślało, że zobaczenie męki Chrystusa umożliwia im, jak i innym, głębsze jej przeżywanie. By tego do¬ świadczyć, trzeba jednak być osobą wierzącą. Jeśli k t o ś jest r e l i g i j n y t o b ę d z i e m ó g ł p r z e ż y ć t e ż film [Pasję G i b s o n a ] . Jeśli nie, t o t y l k o g o o b e j r z y I t a k samo jest z m i s t e r i u m . C h c e m y ż e b y w s z y s c y p r z y j e c h a l i . A l e to, c o z n i e g o . . . no, wyniosą, t o sprawa i n d y w i d u a l n a . Jedni p ó j d ą tam, b o są w i e r z ą c y i n n i z o b a c z y ć , b o c o ś się d z i e j e ( k o b i e t a , lat 27, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Z siły oddziaływania wizualnych przedstawień męki Pańskiej zdają sobie sprawę twórcy misteriów. Dlatego też sięgają po środki, które w ich przekonaniu podkreślą istotę pokazywanej historii. Tak, właśnie dlatego t e ż używamy t y c h r ó ż n y c h ś r o d k ó w w m i s t e r i u m . W i a d o m o , że jest t o w i d o w i s k o teatralne jako takie, ale r o b i o n o inne wrażenie. Jest l u d z i o m bliskie. Te efekty pomagają l u d z i o m t o p r z e ż y ć . Z jednej s t r o n y jest t o teatr, ale z d r u g i e j właśnie p r z e ż y c i e religijne, i t o naprawdę silne. T o w r a ż e n i e jest niesamowite ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Zarówno uczestnictwo w misteriach, jak i oglądanie Pasji Gibsona zdaniem moich rozmówców niesie w sobie ogromny potencjał. Pozwala na lepsze zrozumie­ nie znaczenia ofiary Zbawiciela, na pogłębienie wiary na wywołanie empatii, na od¬ nalezienie w Chrystusie lub innych postaciach swoistego wzorca osobowego. „Wi¬ dzowie" męki Pańskiej szukają postaci, z którą mogliby się porównać, by zgłębić własne życie. T o C h r y s t u s prosił swojego ojca, b y ł B o g i e m i prosił swojego O j c a . N i e umiał p r z e ż y ć tego, tej męki. O n tą m ę k ę widział, p o c i ł się k r w a w y m p o t e m . I prosił ojca, ż e b y t o oddalił. Proszę panią, pani sama zobaczy. Jak pani b ę d z i e m y ś l e ć o t y m . I jeżeli k t o ś myśli, ł ą c z y się d u c h o w o , t o jest się n a d c z y m z a s t a n o w i ć - n a d własnym ż y c i e m . P o r ó w n a ć go d o męki C h r y s t u s a (kobieta, lat 6 5 , Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2006). C z ł o w i e k jest słaby co m o ż e sam z r o b i ć , t o nie w i e m , bez Boga. Ja tak uważam. N o ale ja tam, n o i n o i Pan B ó g go uznał [św. P i o t r a ] , a p o t e m stał się świętym, go całował i płakał, a wyparł się. N o t o tys c z ł o w i e k nie n i e r o z tam g o d a : j o b y m tego nie zrobił, a p ó ź n i e j c z ł o w i e k jakoś zgłupnie c z y jak i r o b i . T a k myślę (kobieta, lat 85, Z a w o j a Przysłop, l i p i e c 2 0 0 6 ) . 356 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? B o z samego siebie t o jest przeżycie, m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . B o tak c z ł o w i e k tak m o ż e p o r ó w n a ć siebie, ż e jest t y m kimś, k t o się p r z y c z y n i ł d o t e g o [ u k r z y ż o w a n i a ] . T o w t e d y widać ( m ę ż c z y z n a , lat 40, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Przeżycia te stanowią pewne bogactwo, które moi rozmówcy wynoszą z uczest¬ nictwa w misteriach bądź oglądania filmu Pasja. Ale by mogli je pozyskać, potrze¬ bują określonego rodzaju bodźców. Jedni znajdują je w przeżywaniu misterium, żałując, że wcześniej nie mieli możliwości uczestniczyć w podobnym zdarzeniu, in¬ ni doszukują się ich w oglądaniu Pasji Gibsona, zawierzając prezentowanej tam in¬ terpretacji losów Chrystusa. Typ wrażliwości pasyjnej, któremu większy impuls do refleksji nad męką Pańską daje uczestnictwo w misteriach, nazwałam symbolicznym, by skontrastować spo¬ sób przedstawiania historii Jezusa w przedstawieniach wielkanocnych z brutalną i werystyczną formą prezentacji w filmie Gibsona. Twórcy misteriów nie dysponują ani wystarczającymi środkami, ani możliwościami technicznymi, a często też chęcia¬ mi, by losy Chrystusa przedstawić z dbałością o każdy szczegół. Jednocześnie też część organizatorów świadomie unika prezentowania zbytniego okrucieństwa. W niektórych misteriach (np. w Lądzie, w Zawoi Przysłop) w ogóle nie ma scen bi¬ czowania i krzyżowania, pokazanie ich zastępują odgłosy tych czynności. W in¬ nych przedstawieniach wielkanocnych, choć sceny te są prezentowane (Poznań, Kalwaria Pacławska, Miejsce Piastowe, Bydgoszcz Fordon) i Chrystus wspina się na Golgotę umazany sztuczną krwią, umowność tych scen (niezależna od wrażeń, ja¬ kie wywołują) jest z daleka widoczna. Ponadto twórcy misteriów nie dążą do abso­ lutnego odtworzenia realiów. Zdarza się, że Chrystusa gra 18-latek (Zawoja Przysłop), apostoła 70-latek (Kalwaria Pacławska). Chleb podczas ostatniej wieczerzy może być z powodzeniem zastąpiony blatem do pizzy (Zawoja Przysłop), a jej przebieg mogą całkowicie zakłócić fotoreporterzy podtykający aktorom obiektywy pod nos (Kalwaria Pacławska). Uczestnik sam wie, na czym się skupić i jak przeżyć dane wydarzenie, by nie przeszkadzały mu pomyłki aktorów, błyski fleszy i nawoły¬ wania porządkowych. - C z e m u starszy c z ł o w i e k nie m o ż e z a g r a ć Piłata? - Pewno, że może. T o nieważne, ile ma lat. A k t o r z y są m n i e j ważni. O n ma p o k a z a ć , p r z e c z y t a ć w e r d y k t . T o jest rola. A c z y on tam stary, c z y młody. Ja t e r o z mógłbym g r a ć ( m ę ż c z y z n a , lat 75, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . I jeśli t o się t a k przeżywa, t o n a w e t jak k t o ś się p o m y l i raz c z y dwa, t o nie zważa się na to. C h o ć w i e m , ż e się pomylił, b o znam tekst, ale jak się c z ł o w i e k w c z u w a , t o m u nie p r z e s z k a d z a . T o c z ę s t o było, ż e jak już k t o stary, t o się zatkoł, t o nie wiedział t e g o słowa. A l e t o nic. M y i t a k przeżywamy. T o a k t o r jak z a p o m n i t o nic, b y l e on t a k się w c z u ł w te rolę ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . 357 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska U nas nie musi b y ć tak p o d o b n y d o Pana Jezusa, w y s t a r c z y żeby się w c z u w o ł . M y t o i tak p r z e ż y w a m y (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Odmienną konwencję przyjęli twórcy filmu Pasja. Odcięli się od dotychcza¬ sowej tradycji pokazywania w kinematografii męki Chrystusa - łagodnie, bez epa¬ towania okrucieństwem. Stworzyli dzieło, które swoją brutalnością, dosłownością niektórych scen przypomina co krwawsze horrory. Lecz częściowo to właśnie okru¬ cieństwo, bezpośredniość prezentowania tortur, poniżania Jezusa przyniosły filmo¬ wi taki rozgłos. Także wśród moich rozmówców te sceny podawane są za przykład tych najprawdziwszych - przecież tak cierpiał Chrystus i dzięki Pasji Gibsona od tej świadomości już nie uciekniemy: Kaźń pokazana w filmie dla wielu osób stanowi o jego wartości, otwiera i m oczy, uzmysławia, jak te wydarzenia mogły wyglądać. Dopiero tak silny bodziec sprawia, że starają się oni zgłębić znaczenie ofiary C h r y ­ stusa. Pasję Gibsona niejednokrotnie traktują jako najwierniejsze przedstawienie męki Pańskiej. Wszak sam papież Jan Paweł I I po projekcji tego filmu miał powie¬ dzieć: „To jest tak, jak było" (Lis 2005, s. 337). Typ symboliczny Typ symboliczny wrażliwości pasyjnej cechuje osoby, którym uderzająca dosłow¬ ność w prezentowaniu męki Chrystusa nie jest potrzebna, by skłonić je do rozwa¬ żań nad losem Zbawiciela, a wręcz i m w t y m przeszkadza. N o właśnie, Pasja jest mocniejsza i t o p o d t a k i m , t a k i m kątem t a k i e g o p r z e ż y c i a ta¬ kiego, j a k b y strachu, t a k i c h n e r w ó w p o p r o s t u . Ź l e się czułam, jak oglądałam tą Pasję. B a r d z o źle. A t u [na k a l w a r y j s k i m m i s t e r i u m ] s p o k o j n i e (kobieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Misteria przybliżają historię Chrystusa w sposób, jaki wpisuje się w charakter nabożeństw wielkanocnych - ukazują mękę, niejednokrotnie wskazując na jej okrutny wymiar, lecz nie epatują o w y m okrucieństwem, nie zmuszają do wyobra¬ żania sobie Jezusa jako bohatera krwawej jatki. Dopowiedzenie, jak dokładnie mo¬ gła wyglądać męka Pańska, zostawiają wyobraźni i wrażliwości wiernych, którzy tę historię rozpamiętują. Pozwalają też na wyłowienie z przedstawianych scen innych treści niż niepojęcie krwawa ofiara Chrystusa - a ta u niektórych osób zostaje w pa¬ mięci jako główna scena Gibsonowskiej Pasji. N i e dooglądałem Pasji d o końca i nie c h c ę oglądać. To, co t u r o b i m y [ m i s t e r i u m ] , w y d a ­ je m i się dobre. A Pasji nie c h c ę w i d z i e ć . [ . . . ] N i e dooglądałem i nie c h c ę , b o t r o s z k ę m i się w y d a j e . . . m o ż e t o też jest t o przejaskrawienie, że G i b s o n chciał t o p o k a z a ć w ja­ kiś taki s p o s ó b b a r d z o przejaskrawiony tą mękę, ale t o nie jest właściwe. T o b u d z i u mnie niesmak, p r z y n a j m n i e j u mnie, t a k i jakiś. M o i m z d a n i e m t o nie p o w i n n o tak wyglą¬ dać, t a k s t r a s z y ć ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Z a w o j a Przysłop, sierpień 2 0 0 6 ) . 358 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Misteria pozwalają też na zatarcie granic czasowych między wydarzeniami jero¬ zolimskimi sprzed dwóch tysięcy lat a dzisiejszymi. Podczas misteriów wytwarza się pewna szczególna atmosfera, którą moi rozmówcy na równi z samym ogląda¬ niem męki Pańskiej identyfikują jako szczególny bodziec do zastanowienia się nad sobą w kontekście ofiary Chrystusa. N o b o jest c i e m n o , t o jest takie i n d y w i d u a l n e , n o jest taka atmosfera, nie w i e m , n o in¬ t y m n o ś c i , n o o s o b n o ś c i , ż e tam się jest. N o jest się w tłumie, ale jest się w ciemnoś¬ ci, że nie w i d a ć t y c h w s z y s t k i c h l u d z i , ale z d r u g i e j s t r o n y jest ta ś w i a d o m o ś ć cały czas t y c h l u d z i , nie. Przy f i l m i e tego n i e ma, nie. N o nie no, b o t o na ekranie nie m o ż n a o d d a ć tego, co jest w m i s t e r i u m , n o b o c i l u d z i e t e ż b i o r ą w t y m udział, nie (mężczy¬ zna, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Właśnie możliwość określonego typu uczestnictwa, którą daje misterium, bez względu na to, czy jest ono wystawiane w przykościelnej salce, czy na kalwaryjskiej drodze krzyżowej, jest wartością, której żadna projekcja filmowa nie zagwarantuje. Uczestnictwo w misteriach budzi troskę zarówno organizatorów, jak i „widzów"; dla obydwu tych grup jest niezmiernie ważne i poświęcają mu wiele uwagi. Osoby przygotowujące przedstawienia wielkanocne starają się zorganizować je tak, by jak najbardziej wciągnąć wiernych w uczestnictwo. W przypadku filmu takie zabiegi nie są możliwe. A l e c h o d z i t e ż o to, ż e b y t y m l u d z i o m dać t a k i udział a k t y w n y . C o k o l w i e k , c h o ć b y najmniejszą rolę, ż e b y i n n y c h t e ż jakoś wciągnąć. Jak p o d c z a s wieczerzy, d a j e m y lu¬ d z i o m chleb [ k i e d y C h r y s t u s łamie chleb, p o n a d tysiąc b o c h e n k ó w zostaje r o z d y s t r y b u o w a n y c h w ś r ó d w i d z ó w - K . B - O . ] . T o właśnie w t e d y m o g ą p o c z u ć , ż e u c z e s t n i c z ą w t y m , ż e t e ż mają w t y m swój udział, t a k m i się w y d a j e (kobieta, lat 25, Poznań, kwie¬ cień 2 0 0 6 ) . Uczestnictwo w misterium i namysł, do jakiego ono skłania, są przez część moich rozmówców postrzegane jako główne zalety przedstawień. W ich braku z ko¬ lei upatrują głównej wady filmu Pasja. Tak, widziałam, c h y b a w s z y s c y w i d z i e l i t e n f i l m . A l e m o m e n t a m i miałam wrażenie, że już n i e w y t r z y m a m , ż e t o za dużo. M i się wydaje, ż e t o nie o t o c h o d z i , ż e b y t a k krwią z a r z u c i ć , p o to, ż e b y z r o b i ć w r a ż e n i e na l u d z i a c h . T o nie w y s t a r c z y Bo m y w i e m y że t o c z ł o w i e k b y ł u k r z y ż o w a n y i m ę c z o n y ale f i l m p o w i n i e n p o k a z a ć c o ś w i ę c e j , p o c o była ta męka. T o ważne, ż e b y p o k a z a ć wnętrze, b o t o jest t y l k o w tej r e l i g i i . I m y się i tak n a d t y m zastanawiamy, i t a k t o przeżywamy. A jak się t o w i d z i t a k b r u t a l n i e , tak bez t e g o . . . n o ,wnętrza, t o człowiek już się tak nie zastanawia, nie, b o już ma t o wszyst­ ko d o k ł a d n i e pokazane (kobieta, lat 25, Poznań, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Wyższość uczestnictwa w misterium nad oglądaniem filmu wiąże się też z ko¬ niecznością zaangażowania się czy to w przygotowanie, czy w wyprawę na przed359 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska stawienie wielkanocne. Oglądanie filmu postrzegane jest jako czynność prostsza, nie tak odświętna i wymagająca mniej osobistego zaangażowania - niekoniecznie emocjonalnego, ale organizacyjnego. L u d z i e są n i e c i e k a w i . W o l ą film o b e j r z e ć . T y l k o m y jesce w o l i m y swoje [ m i s t e r i u m ] i sami z r o b i ć dla Pana Jezusa (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Jednocześnie jednak w świadomości organizatorów i uczestników misteriów ist¬ nieje przekonanie, że film pozwala na o wiele bardziej precyzyjne odwzorowanie wydarzeń. W przedstawieniu wielkanocnym nie sposób osiągnąć podobnej do¬ kładności. Film Pasja, mimo całej swej brutalności, pozostaje pewnym ideałem po¬ kazywania męki Pańskiej właśnie ze względu na szczegółowość przedstawienia, bo¬ gactwo strojów, scenografii. Gibsonowska ekranizacja stała się więc pewnym punk¬ tem odniesienia także dla uczestników misteriów. A jak przeżywali, te pirse jak m y oglądali i przeżywali, t o w s z y s t k o w y s z ł o jak z tego filmu, z Pasji. Bo się l u d z i e w c z u w a l i w t o [ w m i s t e r i u m ] . Bo t o nase ludzie. T o l u d z i e tutaj t a k lubią. Jak b y ł o t o m i s t e r i u m , t o się garnęli d z i a d k i , b a b k i . W s z y s t k o i prze¬ żywało. T o t a k i ogrojec, n o i t e n Pan Jezus w t e m o g r o j c u , i t e n sąd Piłata t o się prze¬ żywało w e w n ę t r z n i e i c z u ł o się tak, j a k b y się b y ł o w J e r o z o l i m i e ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Części osób, z którymi rozmawiałam, oglądanie Pasji Gibsona podobnych prze¬ żyć jednak nie zapewnia. Jednym dlatego, że razi ich brutalność przedstawienia, innym dlatego, że potrzebują szczególnego, odświętnego charakteru misteriów, by zaangażować się w przedstawianą historię. Symboliczny typ wrażliwości pasyjnej jest też naznaczony dozą wrażliwości mirakularnej. Podczas misterium ludzie wręcz oczekują odrobiny cudowności, nie­ zwykłości, gdyż doskonale pasuje ona do całości sytuacji - zdarzenia niecodzienne­ go. Uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym, jak pisałam, wiąże się ze szcze­ gólną atmosferą. Inaczej rzecz się ma w przypadku czynności tak powszedniej jak oglądanie filmu, zwłaszcza w domu, nawet jeśli filmem t y m jest Pasja. Jeśli chodzi o ekranizację męki Chrystusa, świętość nie uobecnia się w filmie tak, jak dzieje się to w czasie trwania misterium, kiedy ludzie mają wrażenie, że mogą tej świętości niemal dotknąć. D l a t y c h l u d z i n i e k t ó r y c h t o jest tak, że j a k b y d o t k n ę ł a tego płaszcza [ C h r y s t u s a ] , t o b y z o s t a ł a u z d r o w i o n a , t o b y jakąś ł a s k ę d a ł o ( m ę ż c z y z n a , lat 4 0 , K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Wieloma osobami rządzi potrzeba wykazania, że zdarzenie, w którym brali udział, było cudowne. Większość opowieści dotyczy ingerencji opatrzności w przedsta¬ wienie wielkanocne poprzez znaczące zjawiska pogodowe czy prowadzenie akto360 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? rów tak, by ich działania zyskiwały dodatkową symbolikę. Najczęściej jednak po­ wtarzają się historie o gwałtownej zmianie pogody podczas sceny ukrzyżowania i śmierci Chrystusa. T o jest taka b a r d z o wzruszająca rzecz. T a k c h w y t a za serce. K i e d y ś t a k było, ż e w t y m m o m e n c i e z a c z ą ł p a d a ć deszcz. T o serce tak b i j e coraz słabiej, coraz ciszej. O n o d d a ­ je ż y c i e w r ę c e O j c a i w t e d y gaśnie całe światło, jest taka tajemnica ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . A tutaj G o l g o t a jest na tej takiej g ó r z e naszej i tam s z c z e g ó l n i e jakiś t a k i prąd p o w i e ­ trza jest, t a k w t e n c z a s [ p o d c z a s ukrzyżowania] jakiś t a k i wiatr, jakoś t a k d z i w n i e ( k o ­ bieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Tak, t o zawsze. I te p i o r u n y jak, jak, przepraszam, ja zaraz muszę iść. Tam jest k w e s ­ tia, jak on t r a c i życie, i w t e d y te p i o r u n y co są s z t u c z n e takie na te, a p o c h w i l i z c h m u r takie w y c h o d z ą ciemne, t a k i e uczucie, j a k b y t o b y ł o z a ć m i e n i e ( m ę ż c z y z n a , lat 50, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . W 2006 r zaś, podczas poznańskiego misterium wystawianego w rocznicę pogrze­ bu Jana Pawła II, śmierć Chrystusa, jak sprawdzili organizatorzy nastąpiła dokład­ nie o godzinie 21.37, czyli tej samej, o której nieco ponad rok wcześniej zmarł papież. Typ d o s ł o w n y Zwolennicy Pasji Gibsona nie deprecjonują oczywiście emocji i wrażeń, jakich d o ­ starcza, także im, uczestnictwo w misterium. Ci, z którymi miałam okazję rozmawiać, niejednokrotnie byli twórcami bądź uczestnikami misteriów i bardzo cenili sobie możliwość doświadczenia przeżyć, które zapewnia obecność na przedstawieniu wielkanocnym. I choć misterium oddziaływało na nich, nie pozostawiało obojętny¬ mi, oni sami w filmie Pasja upatrywali odpowiedniego dla swej wrażliwości religijnej sposobu pokazywania męki Pańskiej. Jednych do refleksji pobudzało właśnie okru¬ cieństwo, z jakim Gibson zekranizował drogę krzyżową, innych precyzja przedsta¬ wienia, dbałość o szczegóły, pozwalająca rozeznać się w realiach ówczesnej Jero¬ zolimy. Jeszcze inni dostrzegali w Pasji wysoko przez nich wartościowaną prawdzi¬ wość, realizm prezentacji, nieobecny w umownych jednak misteriach. Co ciekawe, to samo, co dla jednych stanowi główną wadę tego filmu, w oczach in­ nych staje się jego zaletą - dosłowność i brutalność przedstawienia samej męki Chry­ stusa. Dopiero taki rodzaj bodźca, zdaniem części moich rozmówców, porusza na tyle mocno, by sprowokować do refleksji religijnej. Więcej nawet, dopiero tak dra¬ styczna prezentacja męki Pańskiej prowadzi do odczuwania empatii z Chrystusem. N o tak, ale t o p r z e c i e ż właśnie o t o chodziło. W ł a ś n i e o cierpienie. M y ś l ę , ż e dzięki t a k i m s c e n o m l u d z i e lepiej m o g ą z r o z u m i e ć c i e r p i e n i e C h r y s t u s a . P r z e c i e ż , wiesz, 361 �Kamila Baraniecka-Olszewska w s z y s c y wiedzą, że za nas cierpiał i cierpiał. A l e n i k t nie zdaje sobie s p r a w y z tego c i e r p i e n i a . A tak m ó g ł się n a d n i m jakoś z a s t a n o w i ć . Z r o z u m i e ć , jak o g r o m n e b y ł o t o cierpienie. Pasja miała t o p o k a z a ć , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . Bo l u d z i e się nad t y m nie zastanawiają. A jak z o b a c z ą , t o t r o c h ę t o t e ż t a k o d c z u j ą (kobieta, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Powszechne wśród moich rozmówców jest przekonanie, że dziś ludziom nie wystarczy mówić o ofierze Chrystusa, nie wystarczą i m nabożeństwa drogi krzy¬ żowej, by dotarła do nich istota męki. Trzeba i m tę historię pokazać, a co więcej, pokazać tak, by odpowiadała ich wrażliwości, niekiedy odpornej na bardziej sub¬ telne przedstawienia. Dla takich osób niemal idealnym rozwiązaniem jest właśnie film Pasja. M i się Pasja b a r d z o p o d o b a ł a . Z n a c z y nie ze względu, ż e tam b y ł y te d r a s t y c z n e sce¬ ny ukazywane, ale ze w z g l ę d u na to, ż e Pasja jest bliska r e a l i z m u , bliska tej p o s t a c i . M e l G i b s o n m o ż e posunął się za daleko w t y m realizmie, n i e m n i e j t e n f i l m w y w o ł a ł coś. Ja słyszałem taką dyskusję na t e m a t c i e r p i e n i a tego C h r y s t u s a i m i się wydaje, że Pasja jakiś p o z y t y w n y s k u t e k wywołała. D l a t e g o ż e w i e l e o s ó b sobie nie uświadamia dokładnie, co t o jest właśnie droga krzyżowa, tak naprawdę. C o t o jest ukrzyżowanie, tak naprawdę. I t y m l u d z i o m trzeba t o p o k a z a ć . M o ż e n a w e t t a k t r a g i c z n i e jak w Pa­ sji, ż e b y z r o z u m i e l i ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Bo studiując Pismo, m o ż n a o d c z y t a ć , ż e t o m n i e j w i ę c e j t a k m o ż e wyglądać. Te sce¬ ny, k t ó r e nas przerażają, takie p o p r o s t u były. I m o i m z d a n i e m trzeba t o p o k a z a ć . Z b l i ż y ć się jak najbardziej d o tego o b r a z u , k t ó r y r z e c z y w i ś c i e się tam rozegrał. Ja my¬ ślę, ż e d o b r z e , d l a t e g o ż e c z ę s t o się t o w o g ó l e u k r y w a . T o się p o k a z u j e tak, ż e do¬ brze, że go ukrzyżowali, że go kopali, ale t o w s z y s t k o jest takie ugładzone. Takie ładne. Tam g o t r o c h ę ciągnęli, t r o c h ę g o k o p a l i i g o ukrzyżowali (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . W pewnym sensie film Pasja odkrywa przed nami realia męki Pańskiej, uzupełnia wszelkie inne przedstawienia o dosłowność, okrucieństwo, których brak mógł wier¬ nych w niedostatecznym stopniu pobudzać do rozważań nad Chrystusową ofiarą. Ofiarą, na którą składało się nieludzkie cierpienie. Gibsonowska ekranizacja wręcz wymusza zastanowienie się nad sensem cierpienia Chrystusa, ponieważ po obejrze¬ niu kilkudziesięciu minut krwawej jatki nie sposób myśleć o niczym innym. Dlatego też osoby, które w filmie Pasja widzą ten najwłaściwszy sposób oddania męki Pań¬ skiej, niejednokrotnie oglądają ten film po kawałku, rozmyślając nad kolejnymi sce¬ nami i wydarzeniami; traktują go niemal tak jak zespół biblijnych czytań, z których każde można potraktować jako odrębną część. A on o g r o m n i e cierpiał. I dlatego d o b r z e , że t a k i f i l m powstał, n a w e t jeśli dla niektó¬ r y c h jest z b y t drastyczny Ja sama niektórych scen nie widziałam jeszcze, m i m o że go d r u ­ gi raz oglądam. Bo ja t o oglądam p o kawałku, rozważając (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . 362 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Takie podejście do Pasji Gibsona czyni z oglądania jej głęboko religijne prze¬ życie. To już nie jest oglądanie filmu, to doświadczanie Pasji. Dla wielu osób szcze¬ gólnie istotne w okresie wielkiego postu i Wielkanocy Pozwala i m się bowiem przy¬ gotować zarówno na nadejście świąt upamiętniających wydarzenia prezentowane w filmie, jak i na misterium, które choć inne od Gibsonowskiej Pasji, dla tych ludzi też stanowi istotny element obchodów Wielkanocy. Bo dla m n i e t o są naprawdę t a k i e p r y w a t n e rekolekcje. Z jednej s t r o n y właśnie przy¬ g o t o w a n i e się d o tego [ m i s t e r i u m ] , ale t e ż t a k i e rekolekcje p r y w a t n e (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . O g l ą d a ł e m Pasję, tak, ale dla m n i e t o p r z e ż y c i e z b y t osobiste, nie b ę d ę o t y m m ó w i ł ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y g d o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Oglądanie Pasji jest nie tylko doświadczeniem intymnym, to także przeżycie niezwykłe ze względu na wspomniany już przeze mnie odwzorowany w filmie ideał przedstawienia losów Chrystusa. Ideał, do którego, inaczej niż w przekonaniu osób prezentujących typ symboliczny, misteriom daleko. N i g d y się nie sugerowaliśmy Pasją, n o b o nie ma sensu, no, p o d r a b i a ć c o ś , c o jest c h y ­ ba doskonałe ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Na zakończenie Oba przedstawione typy wrażliwości pasyjnej mogą się zazębiać. Osoby, z którymi miałam okazję rozmawiać, uczestniczą w misteriach, ale oglądały też film Pasja, przy t y m jedno z tych wydarzeń zrobiło na nich większe wrażenie niż drugie. Trze¬ ba jednak pamiętać, że nie chodzi t u o rywalizację między dwoma przedstawienia¬ mi męki Chrystusa. Musimy też cały czas mieć świadomość, że nie są tutaj istotne rozważania, k t o woli film, a k t o teatr, a raczej komu jakiego rodzaju impuls religijny odpowiada. N i e jest to też wyłącznie kwestia sądu estetycznego. Ocena zarówno Pasji Gibsona, jak i poszczególnych misteriów wiąże się przede wszystkim z prze¬ życiem religijnym, ze wzruszeniem, poruszeniem, ale także z przyrównaniem tych reakcji do odczuć, jakie wywołuje uczestnictwo w nabożeństwach, w innych prak¬ tykach religijnych. Niejednokrotnie bowiem moi rozmówcy, choć film wywoływał w nich o wiele większe emocje niż misterium, mówili, że sposób przedstawiania męki Chrystusa w misterium jest i m bliższy. Wrażliwość pasyjna, którą przedstawiłam, pozostaje pod dużym wpływem kul¬ tury popularnej. Z jednej strony wyraża się on w cenieniu przez wiernych rozbudo­ wanych, wizualnych przedstawień męki Pańskiej i w twierdzeniu, że ich treści trafia¬ ją do nich o wiele skuteczniej niż czytania na mszy czy nabożeństwa wielkopostne. Z drugiej strony wyraźnym znakiem mariażu dzisiejszej religijności z kulturą popu¬ larną jest niezwykły sukces filmu Pasja. Z powodzeniem spełnia on wymogi dzisiej363 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska szej superprodukcji - gwiazdy w obsadzie, napięcie, wartka akcja, rozmach sceno¬ grafii. Pod tą wpisaną w kulturę masową formą przemyca jednak treści, które dla wielu osób stanowią inspirację do głębokiej refleksji. Dzisiejsza religijność to pole przecięcia wielu porządków. To, co lokalne - organizacja swojego misterium - nie funkcjonuje już bez tego, co popularne - wszak nawet lokalne misterium niejedno¬ krotnie nosi ślady inspiracji Pasją, a podczas odprawiania drogi krzyżowej w koście­ le przypomną się sceny z tego filmu. Stąd też współczesna religijność zyskała miano religijności popularnej. W badaniach nad nią nie należy jednak pomijać wątku pa¬ syjnego i skupiać się wyłącznie na tematach dyktowanych przez model religijności ludowej. Zaryzykowałabym twierdzenie, że w religijności popularnej kult męki Pań¬ skiej zajmuje pozycję kluczową. Jak zauważa Magdalena Zowczak, w t y m typie religijności obraz odgrywa jedną z głównych ról (Zowczak 2008, s. 41). Taką też odgrywa we współczesnej wrażli¬ wości pasyjnej. Kultura popularna dostarcza mnóstwa bodźców kształtujących ten rodzaj wrażliwości, bodźców przede wszystkim wizualnych. Coraz więcej jest mis¬ teriów męki Pańskiej. Scenariusze do znacznej części z nich powstały w ciągu kilku¬ nastu ostatnich lat i ich realizatorzy pełnymi garściami czerpią z zasobów kultury popularnej - czy to przy produkcji scenografii, strojów, czy przy doborze muzyki, efektów dźwiękowych oraz świetlnych. Kolejną grupę stanowią ekranizacje męki z Pasją na czele. Film stał się źródłem dogłębnych przeżyć religijnych. Statyczny wizerunek - krucyfiks, obraz - umieszczony w d o m o w y m zaciszu czy na krańcu miejscowości nadal przypomina o męce Chrystusa, lecz coraz więcej osób zamiast wpatrywać się w martwy przedmiot, woli włączyć sobie mękę Chrystusa „na żywo" - choćby w postaci Pasji Gibsona. Bibliografia Bukraba-Rylska I . 2008 Religijność ludowa i jej niemuzykalni krytycy, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 11-30 Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Kultura religijna wiejskiego ludu pol­ skiego, Warszawa Freedberg D. 2005 Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, Kraków Hemka A., Olędzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", t. XLIV, nr 1, s. 8-14 Kitowicz J. 2003 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, t. I, Wrocław 364 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Lis M . 2005 Film pasyjny: doświadczenie misterium, w: Liturgia w świecie widowisk, red. H.J. Sobeczko, Z . Solski, Opole Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, Kraków Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Bier¬ nacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Wrocław Zowczak M . 2008 Między tradycją a komercją, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 31-44 365 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6b1542c13176ba71d9e28e10cfe19c.pdf 604bf052d6b2ddfa7c2be13f27063bca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5013 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4650 Title A name given to the resource Spis publikacji prof.Anny Zadrożyńskiej/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.413-420 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzińska, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 2010 Kury same muszą dostać skrzydeł (rozmowa Edyty Błaszczak z Anną Zadrożyńską), ro", nr 1773, 18.02.2010 „Met­ 2007 Ochroniarze z bożej łaski, w: W co wierzymy?, red. W Pawluczuk, Oficyna Wydawnicza „Stopka", Łomża, s. 6 1 - 7 1 From Birth to Death, w: Kolekcja Muzyki 2006 Ludowej Polskiego Radia Od narodzin do śmierci, w: Kolekcja Muzyki Antropolog jedzie na wieś(rozmowa Ludowej Polskiego Radia, s. 1-9 Amandy Krzyworzeki z prof. Anną Zadrożyńską), „(op.cit.,) maszyna interpretacyjna", nr 6(33), s. 6 - 7 2005 (red.) Horyzonty antropologii kultury. Tom w darze dla Profesor Zofii Sokolewicz, współ­ redaktor: J.S. Wasilewski, Instytut Etnologii i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U W i W y d a w n i c t w o D i G , Warszawa Przedmowa, w: Horyzonty antropologii kultury. Tom w darze dla Profesor Zofii Sokolewicz, red. J.S. Wasilewski i A. Zadrożyńska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W i W y d a w n i c t w o D i G , Warszawa, s. 7-12 Przedmowa, w: Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, współautor: D. Zamojska, wybór: L. Mróz i A . Zadrożyńska, W y d a w n i c t w a Uniwersytetu Warszawskiego, Warsza¬ wa, s. 9-21 2004 Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 413 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Cham w grafie, w: Kultura polityczna Polaków, red. B. Gołębiowski, Oficyna W y d a w n i ­ cza „Stopka", Warszawa, s. 377-386 Jacek Olędzki 1933-2004, „Lud", T L X X X V I I I , s. 414-416 2003 Zielnik świętowań polskich, współpraca: K. Braun, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa W poszukiwaniu codzienności, w: Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI wieku, red. R. Sulima, Oficyna Wydawnicza „Stopka", Warszawa, s. 157-166 2002 (red.) Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne studia porównawcze wsi pol­ skiej i macedońskiej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa Świętowania polskie. Przewodnik po tradycji, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa hasło encyklopedyczne: Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885—1967), w : Etnografowie i ludoznawcy polscy Sylwetki, szkice biograficzne, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A . Kowalska-Lewicka, A. Spiss, współautor: D. Zamojska, W y d a w n i c t w o Naukowe D W N / Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, s. 3 - 7 Obrzędy rodzinne, w : Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne studia porów­ nawcze wsi polskiej i macedońskiej, red. A . Zadrożyńska, Instytut Etnologii i A n t r o p o ­ logii Kulturowej U W , Warszawa, s. 13-151 Wstęp do wydania polskiego, w: Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne stu¬ dia porównawcze wsi polskiej i macedońskiej, red. A. Zadrożyńska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa, s. 7-11 2001 Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 2000 Światy, zaświaty. O tradycji świętowań w Polsce, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 414 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 1998 (artykuł konferencyjny) European Christian Culture. Cultural anthropology approach, w: Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Poland at the 14th Congress of the 7UAES, Polish Academy of Sciences (PAN), s. 57-60 . (rec.) Dyskretny prezes wielkiej korporacji, „Nowe Książki", nr 6, s. 70-71 (rec.) Od zmarłych ważniejsi żywi, „Nowe Książki", nr 4, s. 41-42 (rec.) Odwrotna strona prawdy, „Nowe Książki", nr 1, s. 62-63 1997 Tradycje świąt dorocznych, W y d a w n i c t w o Dolnośląskie, Wrocław Reflections on modern culture studies, „Zbornik Filozofskog Fakulteta Univerziteta u Beogradu. Seria A, Istorijske Nauke", T X I X , s. 165-170 (rec.) Stań, kto przechodzisz, „Nowe Książki", nr 4, s. 11-12 1996 Krótki szkic o chamstwie, „Etnografia Polska", T X L , nr 1-2, s. 19-28 1995 [Ana Zadrożinska], Semejni obredi: sporedbena monografija na polskite sela Pjentki i Twarogi i makedonskoto selo Jablanica, Muzej na Makedonija, Archeoloszki, etnoloszki i Istoriski-Skopje / Katedra po etnologija i kulturoloszka antropologija, Warszawa, Skopje 1992 Homo ludens, w: Homo ludens. Człowiek i zabawa (katalog wystawy), Państwowe M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie, Warszawa, s. 7-11 Ludzie i przestrzeń domowa - przyczynek do antropologii schronienia, w : Dom we współczesnej Polsce. Szkice, red. I Łukasiewicz, A. Siciński, Wrocław, s. 35-41 5 1991 Antropologiczne problemy kultury współczesnej, „Etnografia Polska", T X X X V , z. 1, s. 21-30 1990 (tłum.) Emile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, 415 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej [oryg. Les formes élémentaires de la vie religieuse. Le système totémicjue en Australie, w y d . 1912], Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa Od tłumacza, w: Émile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, Państwowe W y ­ dawnictwo Naukowe, Warszawa, s. X L I - X L V I Rys etnograficzny Ziemi Bialsko-Podlaskiej. Prace nad etnograficzną monografią wsi Choroszczynka, w: Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, oprac. nauk. T Wasilewski, T Kraw­ czuk, Podlaskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Biała Podlaska, s. 241-260 1988 Powtarzać czas początku, cz. I I : O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, W y d a w n i ­ ctwo Spółdzielcze, Warszawa Reflections on modern culture study, w : Poland at the i2th Congress of Anthropological and Ethno¬ logical Sciences, red. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław-Warszawa, s. 41-49 Związek końca i początku, „Zycie Warszawy", R. 44, nr 77, s. 4 1987 Tradycja i współczesność w obrzędach wsi okolic Kołbieli, „Rocznik Mazowiecki", T 9, s. 3 9 - 5 4 1986 Powtarzać czas początku, cz. I : O świętowaniu świąt dorocznych w Polsce, W y d a w n i c t w o Spółdzielcze, Warszawa Kultura tradycyjna i współczesna kultura robotnicza, w: Wokół tradycji kultury robotniczej w Polsce, red. A. Zarnowska, Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa, s. 50-80 1985 Założenie badań nad mitologią narodową, „Etnografia Polska", T X X I X , z. 1, s. 41-44 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej współczesnej, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej, „Etnografia Polska", T X X V I I , z. 2, s. 151-166 416 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi, „Etnografia Polska", T X X V I I , z. 1, s. 235-351 1981 Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kulturach różnych ludów, w: Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 172-218 (tłum.) I . Kon, Historyczno-etnograficzne aspektyseksuologii, w : Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 126-170 1978 Działalność Katedry Etnologii UW po JJ wojnie światowej, w: Podręcznik etnografii polskiej, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, s. 17-17 Etnografia (informacyjne wskazówki do wstępnej obserwacji terenowej), w: Poradnik do badań terenowych środowiska geograficznego, red. J. Kondracki, Ciechanów, s. 329-358 Ludzie z igloo, „Kontynenty", nr 8, s. 20-23 The value system in the traditional and in the contemporaneus model of marriage in Polish villages, „Ethnologia Polona", T 4, s. 93-104 1976 Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, współautorzy: J. Olędzki, T Ciołek, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa (red. nauk.) A. Czekalińska, L. Jakubowska, M . Jasiczek, G. Prewencka, Motywy zawierania małżeństw a system wartościowania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie, „Etnografia Polska" , T X X , z. 2, s. 201-214 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza Warszawskiego, Warszawa systemu wartościowania, Wydawnictwa Uniwersytetu 1973 The Motives and Evaluations of Marriage in Contemporary Polish Rural Communities, w: Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław-Warszawa, s. 159-166 417 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 1970 Fenomenoloska koncepcija kulture, „Kultura. Casopis za teoriju o socjologiju kulture i medija", s. 6 8 - 7 4 Irlandia - dwa państwa, dwa narody, „Etnografia Polska", T XIV, z. 2, s. 197-205 Irlandzka kultura narodowa: zespół zanikających s. 123-137 treści, „Etnografia Polska", T XIV, z.1, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", T X I V z. 2, s. 207-214 1969 Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii, „Etnografia Polska", T X I I I , z. 2, s. 97-114 (tłum.) Denise Paulme-Schaeffner, Kobieta w rodzinie [oryg. Femmes d'Afrique Noire, Paris-The Hague 1960, s. 12-22], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 138-152 (tłum.) A r n o l d van Gennep, Obrzędy przejścia [oryg. Les Rites de Passage, Paris 1909, s. 182-203], w : Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 122-137 (tłum.) Roger Bastide, Relikty religii afrykańskich [oryg. Les Religions africanes au Brésil, Paris 1960, s. 175-189], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 182-199 (tłum.) Claude Lévi-Strauss, Sonata dobrych manier [oryg. Le Cru et le Cuit, Paris 1964, s. 89-116], w : Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 232-264 (tłum.) André Leroi-Gourhan, Środowisko i technika [oryg. Milieu et Techniques, Paris 1945, s. 352-367], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 38-51 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etno¬ graficznych, T X I I r. 1968, s. 15-28 1967 (rec.) Maria Brandon-Abini, Midi vivnt. Peuple et culture en Italie du Sud. Paris 1964, Presses Universitaires de France, „Etnografia Polska", T X I , s. 5 5 3 - 5 5 7 418 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A.D. Awdiejewa, „Etno­ grafia Polska", T X I , s. 196-210 Ze studiów nad tradycyjnym ubiorem ludowym w rejonie Ciechanowca na Podlasiu, „Rocznik Białostocki", T 8, s. 337-358 1965 (rec.) Jean-Michel Quilcher, La tradition populaire de danse en Basse - Bretagne, Paris 1963, „Etnografia Polska", T. IX, s. 594-599 Realizacja problemów węzłowych - opracowania tematów badawczych - niepublikowane 1999 Problem węzłowy. Teoretyczne założenia badań nad mitologią narodową, opracowanie p r o b ­ lemu węzłowego, m-pis, ss. 7 (archiwum I E i A K U W , nr 135) Problem węzłowy 11.1 Finansowanie: Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki Edycja I 1976-1980 Temat: Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja Problem węzłowy 11.1. grupa V. Kierownik tematu badawczego 02: „Praca' - „nie-praca" i system wartościowania. Interpretacja zjawisk obyczajowych kultury współczesnej sfery ludyczno-rekreacyjnej Opracowania - materiały przechowywane w archiwum I E i A K U W (nr 136) 1. „Praca' - „nie-praca' jako znaki w kulturach tradycyjnej i współczesnej, m-pis, ss. 3 2. „Praca" - „nie-praca" i tradycja rekreacyjno-ludyczna, m-pis, ss. 18 3. Kultura - plan badań i realizacja tematu, m-pis, ss. 10 4. „Praca" - „nie-praca" i system wartościowania. Interpretacja zjawisk obyczajowych kultury współczesnej (sfery rekreacyjno-ludycznej), m-pis, ss. 10 5. Praca. Znak w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Komunikat o opracowaniu: Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, m-pis, ss. 3 6. Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturze, m-pis, ss. 3 419 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 7. Kategorie pracy, czasu wolnego, rekreacji i święta w społeczności żyrardowskiej, ss. 24 m-pis, 8. Statystyczna charakterystyka próby pracowników FSO, m-pis, ss. 7 9. Zwyczaj i obyczaj w tradycji rekreacyjno-ludycznej, założenia badawcze, m-pis, ss. 7 10. Projekt kwestionariusza, ustawienie problemowe, m-pis, ss. 3 11. Kwestionariusz, ss. 2 12. Podział święta ze względu instytucje, m-pis, ss. 9 Pozostałe prace Analiza pojęć: praca, czas wolny, rekreacja w społeczności żyrardowskiej, opracowanie prob­ lemu węzłowego Światopoglądowe podstawy wspólnoty wiejskiej, opracowanie problemu węzłowego Tradycje ludyczne w społeczności w Żyrardowie, problem węzłowy 11.1.v.2 Dawne i współczesne formy obrzędowe, opracowanie naukowe Edycja I I 1981-1985 Temat: Kultura, środowisko, folklor grupa Mit, obrzęd, wierzenia Kierownik podtematu 03b Kultura pracy w teorii historii kultury narodowej i mitologizacja pracy we współczesnym społeczeństwie Mitologia opracowała K r y s t y n a Dudzińska 420 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4c6de76eb38c1f36ac7b4407ea93ed5.pdf a1fa4ecbf44325b6ae2401fb1ea3baf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5017 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4653 Title A name given to the resource Słowo wstępne/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Jagiełło, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Słowo wstępne Słowo wstępne P rzedstawiamy Państwu zbiór tekstów będących wynikiem badań i refleksji et­ nografów kierujących swą uwagę ku wirtualnej rzeczywistości i zawartej w niej zjawiskom. Tytuł książki - Homo Interneticus - nie jest tu próbą stworzenia nowej kategorii interpretacyjnej czy badawczej, takiej jak homo religiosus czy homo ludens. Jest jedynie próbą zwrócenia uwagi czytelnika na współczesne zjawisko kul¬ turowe, jakim jest coraz bardziej rozwijający się asortyment interakcji zachodzących pomiędzy ludźmi korzystającymi w różny sposób i z różnych potrzeb z Internetu. Sa­ mo korzystanie z zasobów i możliwości Sieci stawia poniekąd internautę w sytuacji wędrowca - Baumanowskiego wiecznego turysty - podróżującego po natychmiast dos­ tępnym świecie i komunikującego się z będącymi natychmiast „pod ręką" innymi wędrowcami. Podobnymi podróżnikami po wirtualnym świecie stają się także bada¬ cze rzeczywistości on-line, starający się bądź uchwycić jej specyfikę, bądź znaleźć analogie zjawisk w Internecie do zjawisk świata „realnego". Wędrówki badaczy, które prezentujemy w niniejszym tomie, zdecydowaliśmy się nazwać etnograficznymi.Traktujemy tu etnografię jako samodzielną dyscyplinę nau¬ kową, pomijając rozróżnienia jakie powstały na skutek różnorodnego używania zna¬ czeń terminów etnologia i antropologia. Wielość współcześnie tworzonych i pub¬ likowanych prac wskazuje na rolę badań empirycznych w procesie etnologicznego/antropologicznego poznania świata. Właśnie ów nacisk na empirię, rozumianą ja¬ ko osobiste doświadczenie terenu, będącego rzeczywistością, w której prowadzone są badania, a także stanowiącego nie tylko rzeczywiste przedstawienie badanych zjawisk, ale także kontekst służący analizie i interpretacji wyników badań, wpłynął na powrócenie do klasycznego rozumienia etnografii , już nie tylko jako metody pozyskiwania i analizowania danych, ale również sposobu interpretacji doświad¬ czonych w terenie zjawisk. 1 1 Przynajmniej w polskiej humanistyce, choć podobne znaczenie etnografii i etnografa znajdziemy przecież u Clifforda Geertza, czy Jamesa Clifforda. �Słowo wstępne We współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej zjawiska te wykraczają poza fizyczno-przyrodnicze rozumienie przestrzeni i świata społecznego. Wśród zdobyczy cywilizacyjnych poszerzających ów świat, takich jak film, telewizja czy telekomuni­ kacja, znajduje się również Internet - towarzyszący nam w dynamicznie zmieniającej się formie od niemal dwudziestu lat . Nic więc dziwnego w tym, że Internet stał się przedmiotem zainteresowania badaczy. Czym jednak, oprócz przedmiotu badań i celem poznawczych podróży, jest dla współczesnego etnografa Internet? Internet został pomyślany w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku jako na¬ rzędzie komunikacji i wymiany informacji, a co za tym idzie również jako baza i ar¬ chiwum tychże informacji. Wraz z rozwojem światowej sieci pojawiły się w niej do¬ datkowe zjawiska i znaczenia mogące być przedmiotem badań nauk społecznych, hu¬ manistyki, ekonomii czy filozofii. Próby opisu wirtualnych społeczności; różnorod¬ nych relacji pomiędzy użytkownikami, które z kolei kreują różne rodzaje powiązań między stronami, portalami i forami; wreszcie samej istoty Internetu w kontekście współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, ukazują wielość i wielopoziomowość znaczeń tego zjawiska. O wątpliwościach związanych z budowaniem założeń teoretycznych i metodologicznych pisze Andrzej Paweł Wejland w polemicznym te¬ kście otwierającym niniejszy tom. 2 Zależnie od podejścia badacza możemy wyróżnić badania Internetu, badania w In¬ ternecie i badania przez Internet. O ile w ostatnich sieć będzie dodatkowym narzędziem lub rozszerzeniem pola działania narzędzi i technik stosowanych poza Internetem, o tyle w dwóch pierwszych badania powinny skupiać się bądź na samej istocie Sieci jako zjawiska we współczesnym świecie (lub jako świata może nawet alternatywnego względem znanej nam dotychczas rzeczywistości), bądź na zawartych w niej zjawis¬ kach. Mając na uwadze powyższe rozróżnienia, zdecydowaliśmy się na zapropono¬ wanie badaczom - podejmującym szeroko rozumianą tematykę Internetu w swoich badaniach - namysłu nad strategiami badawczymi, mogącymi znaleźć zastosowanie w etnograficznym ujęciu sieci i jej zjawisk; nad tym co łączy Internet z tradycyjnie ro¬ zumianym terenem badań; nad sposobem opisu i interpretacji zjawisk w Internecie; wreszcie nad siecią, jako narzędziem pomocnym w pracy etnografa. Czytelnik znajdzie w zamieszczonych tu tekstach propozycje zastosowania na¬ rzędzi i metod badań wypracowanych w pozainternetowej rzeczywistości, takich jak action research (Violetta Krawczyk-Wasilewska), analiza dyskursywna (Ag¬ nieszka Jeran) czy dostosowana do badań w Internecie etnograficzna analiza za¬ wartości (Ewa A. Jagiełło). Poza rozważaniami metodologicznymi i metodycznymi prezentowane są tu reflek¬ sje nad relacją pomiędzy tradycyjnym terenem, w jakim porusza się etnograf, a tere¬ nem wirtualnym. Ten ostatni może być traktowany jako rzeczywistość autonomiczna, ale również - i taka perspektywa tu dominuje - jako rozszerzenie i wzbogacenie terenu „prawdziwego". Autorzy na swój własny sposób interpretują tę zależność. Internet za¬ tem widziany jest jako narzędzie wykorzystywane przez zakonów klauzurowych w ce¬ lu komunikowania się ze światem zewnętrznym (Agnieszka Poźniak); jako medium po¬ zwalające na nowe sposoby rozwijać i upowszechniać idee regionalistyczne (Damian Kasprzyk); czy jako przestrzeń w której prowadzi się dyskusje nad życiem i najzu¬ pełniej realnymi problemami społeczności lokalnej (Paweł Schmidt). We wszystkich 2 Za oficjalną datę uruchomienia Intenetu w Polsce przyjmuje się dwudziestego grudnia 1991 roku. �Słowo wstępne tych przypadkach istotna jest pozycja, jaką zajmuje wobec tych zjawisk badacz, dla którego stanowią one nową odsłonę eksplorowanego terenu, która rozszerza pole wi­ dzenia, a czasami pozwala pozyskać inny rodzaj wiedzy o badanych zjawiskach. Zdecydowaliśmy się także na opublikowanie różnorodnych tekstów, będących próbą uchwycenia wybranych zjawisk w sieci. Czytelnik znajdzie tu przede wszystkim etnograficzną eksplorację zjawisk przeniesionych do wirtualnego świata ze znanej, „realnej" rzeczywistości. Oglądowi poddano zatem internetowe formy randkowania (Katarzyna Orszulak-Dudkowska), e-folklor związany ze śmiercią i kultem zmarłych (Anna Pietrzyk) czy proces formowania się i funkcjonowania wirtualnej społeczności (Anna Deredas). Interpretacje autorów stanowią próbę wskazania analogii pomiędzy zjawiskami rzeczywistości on-line i off-line, mimo specyfiki wynikającej z różnic po¬ między istotą obu światów, w których zjawiska są obecne. Publikację niniejszą zamykają teksty prezentujące niezwykle cenne dla środo¬ wiska inicjatywy, zmierzające do digitalizacji oraz udostępnienia w ramach Open Access zawartości czołowych czasopism etnograficznych (Joanna Koźmińska) oraz przenoszenia do sieci etnograficznych bibliografii (Marcin Piotrowski). Działania takie, podobnie jak tworzenie polskich programów wspomagających proces ba¬ dawczy (edEt), pokazująjak użytecznym i coraz bardziej nieodzownym narzędziem staje się Internet, zwłaszcza w zakresie opracowywania danych oraz upowszech¬ niania wyników badań. Teksty składające się na niniejszy tom nie stanowią podręcznika czy wykładni traktującej o tym, jak należy badać Internet. Nie ukazują także pełnego spojrzenia na obecny stan badań Internetu i w Internecie współczesnej etnografii. Naszą intencją było bowiem ukazanie względnie nowego zjawiska, jakim jest zainteresowanie się Internetem przez etnografów i wskazanie ewentualnych inspiracji dla dalszych badań oraz pułapek teoretycznych i metodologicznych czyhających na badacza podejmu¬ jącego przedstawioną tu problematykę. Mamy jedynie nadzieję, że rozwijające się ba¬ dania sieci doprowadzą do powstania w miarę spójnej strategii badawczej lub do umocowanych w odpowiadających im założeniach teoretycznych metod badań In¬ ternetu i w Internecie, których różnorodność nie przeszkodzi w nazywaniu ich me¬ todami etnograficznymi. Jeśli niniejsza publikacja stanowić będzie inspirację do dalszych polemik i badań, nasza satysfakcja będzie tym większa. Ewa A. Jagiełło, Paweł Schmidt � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58da4af7fdfed6daab8b7206f7ec925f.pdf ad015837e7288d0fc65c817d182b7d25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5016 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4652 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.2-5 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HOMO INTERNETICUS? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci �HOMO INTERNETICUS? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci Redakcja Ewa A. Jagiełło, Paweł Schmidt Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja www.wiedzaiedukacja.eu ISBN 978-83-61546-02-3 Lublin 2010 �Recenzja naukowa Prof. dr hab. Władysław Baranowski Prof. dr hab. Andrzej Lech Redakcja Ewa A. Jagiełło Paweł Schmidt Redaktor techniczny Paweł Schmidt Projekt okładki Obraz na okładce wykorzystany jest na licencji: CC 2.0 http://creativecommons.Org/licenses/by-nc/2.0/deed.en Autorem jest $yj LHg Skład i łamanie Krystian Paździor © Copyright by Portal Wiedza i Edukacja ISBN 978-83-61546-02-3 �Spis treści Spis treści Spis treści 4 Słowo wstępne (Ewa A. Jagiełło, P. Schmidt) 5 Andrzej P. Wejland Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 8 Violetta Krawczyk-Wasilewska Antropolog on-line, a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski 14 Agnieszka Jeran Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich .... 21 Ewa A. Jagiełło Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości ... 35 Paweł Schmidt www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej Agnieszka Poźniak Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 48 59 Damian Kasprzyk Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wirtualne serwisy randkowe - fenomen współczesności? 80 Anna Pietrzyk Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wiedzy etnograficznej 88 Anna Deredas Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład CZATerii 98 Joanna Koźmińska Cyfrowa Etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 107 Marcin Piotrowski Bibliografia Etnografii Polskiej 113 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/763a1d6ed1c831af7285e653e8c4dd6f.pdf 8e19268a52ca04c1ee88d23d1e309a29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4655 Title A name given to the resource Antropolog on-line, a badanie w działaniu / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.14-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... Violetta Krawczyk-Wasilewska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Antropolog „on-line" a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski T ermin „badanie w działaniu", ukuty w latach czterdziestych przez psycholo­ ga społecznego Kurta Lewina (Lewin 1946: 202-203), znanego też jako pre­ kursora „teorii zmiany", przechodził rozmaite koleje losu; już to jako mani¬ pulacyjna socjotechnika odrzucona do lamusa, już to jako nurt emancypacyjny trak¬ tujący badanie jako formę refleksyjnej działalności podjętej przez badacza, uczest­ niczącego w sytuacji społecznej z zamiarem jej ulepszenia. Na gruncie brytyjskim badania w działaniu jako odmiana badań stosowanych bywają zaliczane do tak zwa­ nej metodologii systemów miękkich (SSM) i w ostatnich latach ponownie cieszą się tam sporą popularnością. Dyskusyjną próbę sprawdzenia możliwości wykorzystania tej metody w antropo­ logii on-line podjęła autorka niniejszego tekstu wraz z badaczem brytyjskim Dennisem W. Beer, podczas ich wspólnej pracy nad studium zatytułowanym Globalna wioska „singli", a kulturowe postawy starszych Brytyjczyków wobec randkowania „on-line" i zreferowanym podczas X V Kongresu ISFNR w Atenach w czerwcu 2009 roku w sekcji „Narratives and Modern Media". Wnioski metodologiczne au¬ torów poddam pod dyskusję po przedstawieniu materiału badawczego . Internetowe serwisy społecznościowe, a zwłaszcza portale randkowe są częścią współczesnego scenariusza kulturowego, gromadzą bowiem - liczonych w milionach - użytkowników reprezentujących wszystkie kategorie wiekowe, przy oczywistej domi­ nacji ludzi młodszych. Wielka rozmaitość i popularność tych portali w krajach wysoko rozwiniętych odzwierciedla głębokie lęki kulturowe związane ze zwiększającym się poczuciem ludzkiej samotności, której główne przyczyny upatrywane są w zaniku tra­ dycyjnych powiązań krewniaczych oraz tak zwanej gender revolution i „atomizacji" społeczeństwa. Ta ostatnia wiąże się z upadkiem rodziny, wzrostem neo-liberalizmu, konsumeryzmem i gloryfikacją autonomii jednostki. W tej sytuacji nawet związki mężczyzny i kobiety stają się towarem, który jako artykuł pierwszej potrzeby jest przedmiotem wymiany za pośrednictwem internetowych stron randkowych. Liczba osób samotnych, w żargonie zwanych z angielska singlami, cechuje się stałą tendencją wzrostową. Przewiduje się, iż do 2021 roku obejmie ona 40% dorosłych �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" 15 a badanie w działaniu... obywateli świata w krajach rozwiniętych i wymusi zmianę obyczajów, zmianę potrzeb mieszkaniowych, kosztów utrzymania, zużycia energii, usług, i tym podobnych . Ta prawdziwa rewolucja może zniszczyć zasady życia społecznego oparte na domu, ro­ dzinie i stałym miejscu zamieszkania. Single obojga płci nie odczuwają dziś stygmatyzacji, co więcej - wykorzystują swój status do poznawania świata, budowania kariery zawodowej i życiowego eksperymentowania. Wygodni i zadowoleni z siebie samotni tworzą powiększającą się populację, zwaną w USA quirkylones (quirky alone), na po­ trzeby której rynek odpowiada promocją życia solowego, małymi porcjami pakowanej żywności, wakacjami dla samotnych, mniejszymi mieszkaniami i domami oraz wzros¬ tem liczby internetowych serwisów randkowych, jak również... wzrostem liczby domów spokojnej starości. Oczywiście bycie tak zwanym singlem może być sprawą wyboru (w wypadku ludzi młodych, aktywnych zawodowo) albo koniecznością (w wypadku coraz młod¬ szych, rozwiedzionych lub owdowiałych emerytów i rencistów ). Poza korzyściami życie indywidualne rodzi pewne niedogodności, na przykład finansowe czy psy¬ chologiczne (puste gniazdo, brak stałego towarzystwa i wsparcia), wzmacniane doj¬ mującą samotnością, mimo posiadania progenitury. Ta sytuacja dociera powoli także do naszego kraju. 1 Wskazane wyżej problemy odzwierciedlają portale randkowe, które - co prawda - jeszcze nie dostarczają gotowego produktu, ale zmierzają w tym kierunku, o czym świadczy coraz większa liczba stron randkowych oferujących usługi psychometryczne, na przykład Parship.com, e-Harmony, Be-2.com, DDAffinity.com. Badając internetowe strony randkowe odnosimy wrażenie, o czym już pisaliśmy na łamach Fabuli (Krawczyk-Wasilewska 2006: 251-252), że zachowania on-line ich subskrybentów mają charakter globalny, świadczący o unifikującej sile mass-mediów i internetowej netykiety. Z drugiej zaś strony wspólnota sieciowych randkowiczów myśli lokalnie, o czym świadczą ich profile umieszczane w lokalnych lub transnaro¬ dowych, opartych na wymianie informacji, portalach. Studiując je, dostrzegamy różnice kulturowe, etniczne i społeczne; biedę i bogactwo, społeczną stratyfikację, lokalne oby¬ czaje, kryzys tradycyjnej rodziny , a także lokalną pozycję płci kulturowej. W Europie najwyższą liczbą samotnych osób i pojedynczych gospodarstw domo¬ wych cechuje się Wielka Brytania, gdzie w ciągu ostatnich czterdziestu lat ich liczba wzrosła czterokrotnie. Dziś wynosi piętnaście milionów przy sześćdziesięciomilionowej populacji. Tylko w samej Anglii samotne gospodarstwa liczą siedem milionów, przy prognozie wzrostu do dziewięciu milionów w roku 2021 (Palmer 2006). Tę sytuację odzwierciedlają brytyjskie usługi randkowe on-line (na przykład Match.com, YahooPersonals, DatingDirect.com), cechujące się ogromną liczbą użyt¬ kowników w porównaniu z innymi europejskimi stronami randkowymi. Wyjaśnie¬ nie kwestii, dlaczego Brytyjczycy są najbardziej samotnymi Europejczykami, wy¬ magałoby odrębnych, interdyscyplinarnych badań na większą skalę. Nasze zainteresowanie ograniczyliśmy do starszych Brytyjczyków i ich postaw kulturowych wobec internetowego randkowania. Celem było badanie w działaniu o charakterze jakościowym prowadzone przez autorów niniejszego - Polkę i Anglika; oboje w momencie badań samotni, oboje reprezentujący interesujący ich przedział wiekowy i status społeczny. 1 Tendencję tę uwidoczniają przewidywania statystyczne (między innymi Austriackiego Instytutu Eko­ logicznego) i projekty architektoniczne (na przykład wystawa „Singletown" na Biennale Architektury, Wenecja 2008). �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 16 Dla naszego badania wybraliśmy DatingDirect.com (dalej skrót: DD), jeden z naj­ większych i najbardziej popularnych na Wyspach odpłatnych portali randkowych, którego właścicielem jest Meetic, firma umocowana we Francji i operująca w piętna­ stu państwach europejskich, a także na innych kontynentach. W końcu 2008 roku DatingDirect liczył około siedmiuset tysięcy użytkowników, podczas gdy w maju roku następnego ich liczba wzrosła do pięciu milionów na całym świecie, co dowodzi dal¬ szej konsolidacji operatorów rynku randkowego. O popularności portalu świadczy licz­ ba zalogowanych, na przykład dwudziestego piątego maja 2009 roku, o godzinie dwu­ nastej trzydzieści pięć (wtorek) system wykazywał dwadzieścia osiem tysięcy sie­ demset sześćdziesiąt siedem osób on-line w dziewięćdziesięciu trzech państwach, podczas gdy w sobotę wieczorem było ich już około siedemdziesięciu tysięcy. Próbą badawczą objęto osiemdziesięciu mężczyzn (w większości Anglików), którzy opublikowali swój pełny profil i odpowiedzieli na test autorki. Wszyscy oni byli aktywnymi subskrybentami DD w ostatnim kwartale 2008 roku i deklarowali, że należą do rasy kaukaskiej, są nieżonaci, mieszczą się w przedziale wiekowym sześćdziesiąt - sześćdziesiąt pięć lat, poszukują kobiet od pięćdziesiątego do sześć¬ dziesiątego ósmego roku życia, posiadają wyższe wykształcenie (od magisterium po doktorat), reprezentują indywidualne gospodarstwa domowe i dochód średni do wy¬ sokiego. Nie brano pod uwagę religii, zatrudnienia/emerytury, liczby posiadanych dzieci i innych danych. Dla porównania wskażmy przykładową sesję z dnia piątego grudnia 2008 roku, kiedy to system wykazywał sześciu takich mężczyzn w Polsce (populacja 38,1 mi­ lionów), piętnastu w Niemczech (82 miliony), siedemnastu we Francji (65 milio­ nów), ale w Wielkiej Brytanii aż tysiąc, a w samym tylko Londynie czterystu dwudziestu. Brytyjczycy dominowali podczas tej i każdej następnej sesji. Jak już wspomniano, autorka opublikowała, składający się z dwudziestu pytań test zgodności, którego wyniki pokrótce omówimy. Na pytanie o preferowany ro¬ dzaj wypoczynku wakacyjnego (trekking czy wczasy typu all-inclusive), prawie 100% respondentów opowiedziało się za wakacjami aktywnie spędzonymi i w spo¬ sób indywidualny. Na pytanie o rodzaj spędzania wolnego czasu, większość optowała raczej za pielęgnacją ogródka, komputerem, majsterkowaniem i oglądaniem TV oraz DVD niż odległą wyprawą do kina czy teatru. Tak zwane „wyjścia" dla większości oznaczały wizytę w najbliższym pubie. Wszyscy samotnie popijali w domach, nikt nie deklarował abstynencji. Czytanie książek i aktywność sportowa (głównie jazda rowerem, ale też żeglowanie, czasem tenis i golf lub krykiet) dotyczyły mniejszości. Przyjmowanie gości w domu, składanie spontanicznych wizyt sąsiadom, zaprasza¬ nie dalszych znajomych, jak i inne formy życia towarzyskiego nie są powszechnie praktykowane. Wyjątek stanowią śluby i pogrzeby oraz rodzinne wakacje w małym gronie. Powiedzenie „Mój dom jest moim zamkiem" oddaje tradycyjne wartości: szacunek dla własnej przestrzeni i prywatności, posiadanie nieruchomości (spłacony lub odziedziczony dom), obowiązki domowe (mężczyźni gotują, sprzątają, remon¬ tują) i pracę w ogrodzie oraz czas poświęcony na własne hobby. Tak zindywiduali¬ zowany styl życia, jak i dość wczesne przechodzenie mężczyzn na emeryturę (od pięćdziesiątego piątego roku życia i z odpowiednim odszkodowaniem od firmy) nie sprzyja zawieraniu nowych znajomości. Przeciwieństwem powyższego są możliwości, jakie oferuje Internet. Samotny star¬ szy pan może randkować do woli, spotykając w sieci nieograniczoną liczbę nowych znajomych i potencjalnych życiowych partnerek, tak z najbliższej okolicy, jak i całkiem �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... odległej (prawdziwa globalizacja!), z którymi można korespondować, wymieniać poglądy i fotografie, „czatować" i wreszcie marzyć o podjęciu ryzyka spotkania wirtualnej damy, by przekonać się o jej osobowości, wspólnych zainteresowaniach i wzajemnym pociągu fizycznym, zwanym w żargonie randkowym „chemią". Co więcej, w przeciwieństwie do komunikacji „twarzą w twarz", komunikacja on-line pomaga naszemu stereotypowemu Brytyjczykowi pokonać jego nieśmiałość wynikającą z tak zwanego zimnego wychowania i klasowej stratyfikacji społecznej, rozpoznawanej po sposobie wymowy i określonym restrykcyjnie kodzie zachowa­ nia. Postępując zgodnie z globalną netykietą randkową wychodzi ów poza sferę swych przyzwyczajeń, otwiera się „na obcych", opisuje szczegóły z życia osobis¬ tego i uczuciowego, jak również czuje się zwolniony z konwencjonalnych zasad używania języka formalnego czy zwyczaju nieokazywania emocji i panowania nad reakcjami (Fox 2004). Wręcz odwrotnie, internetowy kod językowy, używanie za¬ bawnych znaków graficznych, piktogramów i akronimów, posługiwanie się tak zwa¬ nymi śmieszkami czy buźkami (ang. emoticons i smileys) to cechy „warsztatu" komunikacyjnego każdego randkowicza. Dlatego też randkowanie w sieci jest dla antropologa świadectwem istnienia pewnej sfery liminalnej, w której randkowicz oderwał się już od „profanum", ale nie osiągnął jeszcze sfery „sacrum" (Gennep: 2006). Problem się sam rozwiązuje, gdy związek wir­ tualny przekształca się w rzeczywisty, o czym marzy większość użytkowników. Na prze¬ szkodzie jednak stają stare przyzwyczajenia, nawyki, bagaż rodzinny i inne życiowe doświadczenia, wreszcie brak chęci do przystosowania się lub zmiany. I tak, mimo przyzwyczajenia do życia w wieloetnicznym społeczeństwie, starsi Brytyjczycy w większości nie wykazywali zainteresowania rozwijaniem znajomości z Polką w wieku średnim, grzecznie odsyłając j ą do polskiej strony internetowej i pod­ kreślając, iż nie życzą sobie kontaktu z paniami z kontynentu (europejskiego - V.K-W), a zwłaszcza z „.. .Portugalii, Hiszpanii, Rosji, Polski i Bawarii", a także nie są zainte­ resowani kobietami z bardziej odległych miejsc, takich jak Filipiny, Afryka i Ameryka Południowa. Niektórzy pytali, czy rzeczywiście pisze do nich kobieta, czy też mężczyz¬ na, chcący wyłudzić pieniądze na podróż do Zjednoczonego Królestwa. Te stereotypowe opinie bazujące na pogłoskach, jak również nieznajomość po­ litycznych i ekonomicznych realiów tak zwanej Nowej Europy świadczą, iż inter¬ netowe kontakty z kobietami z krajów zwanych drugim i trzecim światem w oczach przeciętnego Brytyjczyka mają konotację negatywną i mogą być również manifes¬ tacją konserwatywnego poczucia wyższości Wyspiarzy, szeroko znanego - od wieku dziewiętnastego - pod hasłem splendid isolation. Z drugiej zaś strony badanie nasze wykazało, że 15% subskrybentów wykazywało postawę neutralną wobec pochodzenia etnicznego, w kilku zaś wypadkach nawet wy¬ jątkowo przychylną wobec pochodzenia polskiego, co wynikało z wcześniejszych, po¬ zytywnie ocenianych kontaktów z naszym krajem. Dwóch respondentów - wdow¬ ców, których zmarłe żony pochodziły z Polski - nie było zainteresowanych ponowną znajomością z Polką, motywując swą decyzję różnicą mentalności. Pytanie „Czy życie zagranicą byłoby dla ciebie problemem" starsi Brytyjczycy traktowali jak wyzwanie, którego nie należy brać pod uwagę. Jedynym miejscem do relokacji jest dla większości Hiszpania, czemu sprzyja łagodny klimat i duża ilość na stałe zamieszkałych tam emery­ tów brytyjskich. Relokacja do Polski wymagałaby poznania języka, przetrwania mroź­ nej zimy i przystosowania się do „dziwnych" obyczajów oraz nieznanych przepisów praw­ nych i niepewnej - w dłuższej perspektywie czasowej - sytuacji polityczno-ekonomicznej. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 18 Mimo tych zastrzeżeń, nasi wirtualni randkowicze wykazywali się dużą tolerancją re­ ligijną, wyrażając przekonanie, iż dwie religie mogą koegzystować pod jednym da­ chem bez żadnego problemu. Nadmienić przy tym należy, że większość subskrybentów deklarowała się jako ateiści lub niepraktykujący protestanci. Interesującą kwestią jest trudna do wymierzenia realna skuteczność randkowania on-line w odniesieniu do badanej populacji. Z naszych informacji wynika, że dla nie¬ wielu zakończyło się ono sukcesem. Większość badanych uczciwie stwierdzała, że była aktywnym członkiem strony DD przeciętnie od trzech do sześciu miesięcy, po czym znudzona, odpoczywała przez jakiś czas lub przenosiła się do innego portalu, by po około roku powrócić ponownie do DD , mimo faktu, że „.. .ludzie byli w więk­ szości ci sami, a część niechętnie odpowiadała na e-listy" - jak stwierdził jeden z użyt¬ kowników. Brak odpowiedzi mógł wynikać nie tylko z nadmiaru bardziej interesu¬ jących ofert, ale też z faktu, powszechnie niezauważanego, że nowi użytkownicy mogą rejestrować się bezpłatnie i choć ich profile są wyświetlane, w rzeczywistości jednak powiększają rząd „martwych dusz" (Silverstein 2004) pozbawionych prawa aktyw¬ nego uczestnictwa do czasu wniesienia pełnej opłaty członkowskiej. W dużych miastach wirtualna randka często przeradza się w osobiste spotkanie. Jeśli nie spełnia oczekiwań - nie martwi żadnej ze stron, gdyż następnego weekendu można spotkać się z inną osobą - każda ze stron płaci za siebie i każdy chętnie spę¬ dzi czas poza domem. Natomiast w małych miejscowościach i wsiach wirtualne kon¬ takty (zwłaszcza tak zwane czaty) podtrzymywane są dużo dłużej, stanowiąc formę miłego spędzania czasu. Oto przykład: Wyprowadziłem psy na spacer, potem czatowałem z kobietami, następnie lunch, praca w ogródku, kilka e-maili do nowych pań z DD, wieczorny spacer z psami, no i dzień wypełniony... Dlatego też profile wielu starszych użytkowników DD oznakowane są setkami puszczanych „oczek" i tak zwanych odwiedzin, skrupulatnie wykazywanych przez zarządzających portalem webmasterów. Mając poczucie nieograniczonych możli¬ wości, cybernetyczni randkowicze nie wykazują pośpiechu i traktują wirtualne kon¬ takty jako formę zabawy z bezpiecznej odległości i bez wychodzenia z domu. Nie¬ którzy subskrybenci porównywali swe uzależnienie od wirtualnego randkowania do pasji cechującej kolekcjonerów na przykład znaczków pocztowych. Nadmienić tu należy, że podtrzymywaniu uzależnienia sprzyjają różne triki marketingowe właści¬ cieli portalu DD, takie jak automatyczne odnawianie płatności na następny okres sub¬ skrypcji, utrudniony sposób likwidacji konta, przenoszenie niepłacącego do grona opisanych wcześniej „martwych dusz", zachęcanie e-mailami w rodzaju „tęsknimy za t o b ą . " , „ . m a m y pasujące do ciebie, nowe osoby", „dla ciebie wyjątkowo tania o f e r t a . " i inne zniżki, promocje, i tym podobne. Nic tedy dziwnego, że wirtualny business randkowy kwitnie, a jego użytkownicy, często samotni emeryci, mimo po¬ czucia iż podlegają manipulacji, często wracają do DD, ponieważ świat zewnętrzny pogłębia jedynie ich samotność. Sumując powyższe, nasuwają się wnioski o specyfice izolacji społecznej starszych Brytyjczyków, wynikającej z ich dawniejszej mobilności zawodowej i częstych zmian miejsca zamieszkania (ograniczone więzi koleżeńskie i przyjacielskie) oraz ograni¬ czonych więzi krewniaczych i międzypokoleniowych. Te ostatnie na przykład w Pol¬ sce są o wiele ściślejsze, ponadto - zgodnie z polskimi zwyczajami i obowiązującym prawem - dorosłe dzieci zobligowane są do opieki nad starymi rodzicami. Z kolei izo¬ lacja towarzyska starszych Brytyjczyków wynika ze zwyczajowego indywidualizmu �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 19 i konserwatyzmu oraz tradycyjnego angielskiego stylu życia. Stąd też nasi respon¬ denci przezwyciężali swą samotność, ślęcząc przy komputerze - swoistym substy¬ tucie towarzyszki życia. Wirtualna miłość ze strony wyzwolonych, wymagających i często - w wyniku rozwodów lub wdowieństwa - bardziej zamożnych niż mężczyźni kobiet brytyj­ skich nieczęsto kończy się sukcesem. Z kolei brak powodzenia wśród kobiet z kon¬ tynentu może wynikać, iż postrzegają one starszych Brytyjczyków w sposób stere¬ otypowy - jako „zimnokrwistych", konserwatywnych i twardo po ziemi stąpających hipokrytów, dla których termin „romantyk" utożsamiany bywa nie z pojęciem za¬ kochanego, lecz raczej „artysty", „dziwaka", ekscentrycznego Don Kichota i nie¬ odpowiedzialnego życiowo człowieka. Oto przykład: ...Ona wszystko traktuje bardzo serio i pisze do mnie: „w twoim profilu stwier­ dziłeś, że nie jesteś romantyczny". Więc ja jej odpisałem, że była tam również opcja „całkowicie nieromantyczny", której nie wybrałem. Teraz fascynuje ją koresponden­ cja z artystą, WIELCE romantycznym... Na koniec wreszcie należałoby zwrócić uwagę na fakt, iż przeprowadzone przez nas badanie odbywało się w czasie globalnego kryzysu ekonomicznego, który w Wiel¬ kiej Brytanii przybrał formę recesji, dotkliwie odczuwanej przez większość tamtejsze¬ go społeczeństwa. Reakcją na kryzys jest, między innymi, hasło odwrotu od między¬ narodowych powiązań ekonomicznych w kierunku deglobalizacji. Tendencja ta po¬ woli wymusza określone zachowania społeczne, że wymienimy choćby: codzienne osz¬ czędzanie, spadek wartości nieruchomości oraz trudność ich sprzedaży, lęk o spokojną starość itp. Dlatego też kryzys może wpływać na zmniejszenie zainteresowania pod¬ różami, relokacją, a więc także międzynarodowym randkowaniem on-line. W świetle powyższego powrócić trzeba do postawionego na początku tego artyku¬ łu problemu metodologicznego, a mianowicie tak zwanego partycypacyjnego badania w działaniu zmodyfikowanego w odniesieniu do wybranej społeczności on-line, którą reprezentowaliśmy. W naszym wypadku przeprowadziliśmy je z perspektywy użyt¬ kowników popularnego na Wyspach portalu internetowego, a więc nasze zachowania, tak jak innych użytkowników, miały charakter indywidualnych, choć typowych dzia¬ łań, z których wyciągnęliśmy wnioski i przedstawiliśmy je w opracowaniu. Pozostaje otwartym do dyskusji pytanie czy użytkownicy portali randkowych wy¬ korzystują dla swego dobra wszystkie możliwości, jakie daje randkowanie on-line, by pokonać swą samotność i znaleźć odpowiedniego partnera. Zważyć tu zwłaszcza należy, że portale randkowe oferują pomoc w kreowaniu atrakcyjnego profilu i pub¬ likują liczne porady psychologiczne, dostarczając użytkownikowi swoistej edukacji, która wraz z dostępnymi - na rynku internetowym i księgarskim - poradnikami słu¬ żyć ma owemu celowi. Jak jest w rzeczywistości? Nie wiemy również jaka jest realna statystyka historii o „szczęśliwym zakończeniu" (Krawczyk-Wasilewska 2006: 252), tak chętnie publikowanych przez randkowe strony internetowe. Czy mają one jedy¬ nie wymiar komercyjny? Powyżej postawione pytania, a także wiele innych, wymagają dalszych badań, które mogłyby być wykorzystane do udoskonalenia randkowych stron interneto¬ wych i poprawy świadomości ich użytkowników. Jednakże omawiane portale, będąc w prywatnym posiadaniu i powiązaniu z użytkownikami różnych interfejsów nie wykazują skłonności do modyfikacji swojego oprogramowania. Stąd też zasięg na¬ szego badania ma charakter ograniczony. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 20 Literatura: Fox K., Watching the English.The Hidden Rules of English Behaviour, Hodder & Stroughton, London 2004. Gennep van A., Obrzędy przejścia, PIW, Warszawa 2006. Krawczyk-Wasilewska V., e-Folklore in the Age of Globalization, Fabula 47, heft 3/4, 2006, s. 248-254. Kwiecińska-Zdrenka M . , Badacz w działaniu - opisywać, zrozumieć czy zmieniać zastaną rzeczywistość? Socjologia Wychowania, t. XIV, 2000, s. 63-70. Lewin K., Resolving Social Conflict, Harper and Brothers, New York 1946. New Directions in Action Research, red. O. Zuber-Skerritt, Falmer Press, London 1996. Palmer G., Single Person Housholds, New Policy Institute, Joseph Rowntree Fo¬ undation, April 2006. Silverstein J., Online Dating for Dummies, Wiley Hoboken, New Jersey 2004. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bae3c7265c0213e7ef08b8e91fdb471b.pdf 7b3930bd47cf905199b5c23baa7e1181 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5018 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource metodologia badań internetowych internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4654 Title A name given to the resource Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.8-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wejland, Andrzej P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... Andrzej Paweł Wejland UNIWERSYTET ŁÓDZKI Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 1. M am tu - tytułem wprowadzenia do dyskusji - powiedzieć parę słów o zało­ żeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie. Sprawa jest jednak o tyle zawiła i niejasno postawiona, że nie wiem, czy chodzi o założenia, które są lub - chyba tak lepiej powiedzieć - bywają przyjmowane, czy też o założenia, które - z jakichś powodów - dopiero należałoby lub warto by przyjąć. To chyba oczywista różnica: albo opisujemy nasze faktyczne założenia ba¬ dawcze, albo określone założenia do badań postulujemy lub zalecamy, tworzymy więc dla tych badań otoczkę normatywną. Oczywiste jest również, że oba podejścia - i to deskryptywne, i to normatywne - w żywym dyskursie często się splatają. Choćby z tej przyczyny nie uda mi się z pewnością zachować czystości rozważań: w zasadzie chciałbym jedynie opisywać, lecz przypuszczalnie natknę się na, a może i potknę o własne wyobrażenia o tym, jak etnograficzne (cokolwiek to znaczy) badania Inter­ netu i w Internecie powinno się w naukach społecznych przeprowadzać. Dlaczego chcę tylko opisywać? Dlaczego z założenia chcę się wypowiadać o za¬ łożeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie wyłącz¬ nie w duchu opisu (nawet jeśli zawiera on oceny), a nie postulatu czy dezyderatu? Po¬ wód jest prosty: by stawiać postulaty i wysuwać dezyderaty, trzeba mieć albo wię¬ cej niż ja wiedzy, albo więcej odwagi, albo niemało jednego i drugiego. Trzeba zaś przede wszystkim oswoić problem konceptualnie i teoretycznie, a poza tym mieć na¬ prawdę rozległą znajomość badań już Internetowi poświęconych lub w Internecie przeprowadzonych. Dopiero to wszystko uzasadnia, moim zdaniem, poważne po¬ stulaty i dezyderaty. Poważne, a nie naprędce i doraźnie formułowane i przedstawia¬ ne. Przedstawiane naukowo, a nie publicystycznie. Sam wolę więc mówić ostrożnie o założeniach, które - jak to przed chwilą ująłem - są lub raczej bywają przyjmowane przez badaczy. Bywają, a ponadto tylko niekiedy są założeniami jawnymi, często bowiem pozostają założeniami jedynie domyślnymi �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 9 - niejawnymi, czyli nieprzedstawianymi wprost. To zwykle rozmaite paradygmatyczne oczywistości, wspólnotowe przedsądy i przesądy, a także inne podobne entymematy. Zagadnienia jawności nie chcę przy tym mylić z nieswoistą, bo pojawiającą się przecież i gdzie indziej, kwestiąjasności albo czytelności wypowiedzi służących wyrażaniu przyj­ mowanych założeń. I to co jawne, i to co niejawne kryje się często (niejawne zatem po­ dwójnie) pod warstwą mętnego, mglistego języka: rozmaitych powabnych, tyle że - dla analiz i interpretacji - kłopotliwych określeń. Część z nich to określenia nowe, niekiedy metaforyczne, mieszające się z określeniami dosłownymi, część to stare słowa w nowych znaczeniach jeszcze nie całkiem ustalonych, zdarza się, że wciąż rozmytych. 2. Założenia teoretyczne to - użyję znanej metafory architektonicznej - założenia najwyższych, zwieńczających myślowych pięter lub najgłębszych, utrzymujących od spodu, myślowych fundamentów. Wśród tych założeń jedno przy tym wydaje mi się tutaj zwieńczeniem zwieńczeń lub fundamentem fundamentów. To, jak łatwo się domyślić, teoretyczne, a może po prostu filozoficzne, bo ontologiczne bądź epistemologiczne założenie o istnieniu (o istnieniu dla nas, w naszej konceptualizacji tego, co poznajemy i badamy) dwóch rzeczywistości albo - to po części jedynie inna szata słowna - dwóch światów: świata Internetu oraz świata poza nim. Interesujące dla naszej dyskusji może być pytanie, o ile jest to założenie właściwe. Bo czy w ogóle jest uprawnione? Problem uprawnienia to - w skrócie i uproszczeniu - sprawa uznania za trafne i dopuszczenia we wspólnocie naukowego dyskursu: pod¬ parcia lub uzasadnienia jakąś teorią albo (jedno drugiego nie wyklucza) umocnienia czy potwierdzenia jakąś zwyczajową praktyką etnograficzną. Co się wszak stanie, jeśli rzucić je na tło, u swych źródeł nie najnowszych, lecz nieustannie powracających w naukach społecznych rozważań bądź choćby prostych tez o wielości rzeczywis¬ tości? Czy umiemy, a przede wszystkim chcemy nawiązać do koncepcji mikroświatów Williama Jamesa lub wielości obszarów sensu Alfreda SchUtza, albo porządków istnienia Arona Gurwitscha? Czy nie ulękniemy się fenomenologicznych sympatii, zwłaszcza u tych dwóch ostatnich? Czy myśląc na przykład o wspólnotach interneto¬ wych jako wspólnotach wyobrażonych zgadzamy się być jednocześnie - wcale nie skrajnymi - konstruktywistami społecznymi, takimi jak Peter L. Berger i Thomas Luckmann - z całym ich fenomenologicznym i socjologicznym zapleczem pojęcio¬ wym? Czy potrzebne jest nam tutaj powiązanie idei wielości rzeczywistości z ideą wielości tożsamości - z koncepcją homo multiplex, człowieka o wielu twarzach za¬ leżnych od rozlicznych, a zarazem równie ważnych porządków rzeczywistości jako kontekstów jego społecznego działania, w tym również działania w codzienności? O ile owe porządki rzeczywistości (a przynajmniej niektóre z nich) są - zaglądam do Fredrica Jamesona - jedynie obrazami czy wizerunkami? Podobnych pytań o teore¬ tyczne i filozoficzne nawiązania, z przywołaniem innych autorów, można rzecz jasna postawić dużo więcej, zwłaszcza poszukując objaśnień związku między tym, co „re­ alne", i tym, co „wirtualne". Dodam od razu, iż - w moim przekonaniu - niewiele zmieni w tych poszukiwaniach podstawienie zamiast wersji radykalnej, głoszącej zasadniczą i całkowitą rozdzielność obu tak nazwanych rzeczywistości czy światów, wersją ponoć łagodniejszą, zgodnie z którą mamy tu do czynienia z dwoma stanami tej samej rzeczywistości: jednym „stałym", drugim zaś „ciekło-lotnym". Nie zmieni również dlatego, że - gdy zabrniemy �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 10 w rozważania ontologiczne - natrafimy zapewne na pokusę sięgnięcia do bardzo starych znaczeń wyrażeń „rzeczywistość realna" oraz „rzeczywistość wirtualna". Bę¬ dziemy wtedy skorzy uznać rzeczywistość wirtualną za istniejącą dopiero w stanie możliwości, choć bliższą aktualizacji, nie czysto potencjalną; za zaczątek czegoś, co się dopiero wyłoni w ukształtowanej postaci, za coś więc, co na swój sposób jest już zdolne do działania, lecz jeszcze nie w pełni. Czyniąc tak, rzeczywistość poza Internetem w porównawczym zestawieniu wyróżnimy jako swego rodzaju model czy też wyjś¬ ciowy, mocny punkt odniesienia; to z nią będziemy konfrontować rzeczywistość Inter¬ netu i do niej j ą przyrównywać: co ma, a czego nie ma, jaka jest, a jaka nie jest itd. Tymczasem wiemy już dziś, że gdy mowa o Internecie, te bardzo dawne znaczenia wyrażeń „rzeczywistość realna" i „rzeczywistość wirtualna" okazują się adekwatne tylko częściowo albo całkiem przebrzmiały. Rzeczywistość wirtualna - jak często się pod¬ kreśla - jest na swój sposób realna, słowo „wirtualny", w parze z „realny", zmieniło za¬ tem współcześnie swój sens. Pół biedy, gdy jest to sens jasny i przez badaczy uświa¬ damiany. Pół biedy, gdy redefinicje słów „realny" i „wirtualny" nie są obliczoną na po¬ klask ekwilibrystyką słowną albo czysto perswazyjną retoryką. Odnosi się bowiem wra¬ żenie, że bywają one niekiedy - w tej nierozłącznej parze - zaledwie łatwym w użyciu, rozleniwiającym językowym szablonem. Są może nawet tylko - co jeszcze bardziej nie¬ pokoi i boli - chwytliwą lub mającą dodać powagi, patetyczną frazeologią. Warte uwagi - i prawdziwie poważne na tle takich pseudonaukowych błyskotek - są zresztą koncepcje kontrujące: to te, które oddzielanie świata „realnego" i „wir¬ tualnego" uznają za językowo czasem wygodne, lecz w gruncie rzeczy, czyli w innej teoretycznej perspektywie, jeśli nie zbędne, to z pewnością przesadne, bo mnożące byty i przez to zawierające poznawczo mylącą nadwyżkę. Zwolennicy tych kon¬ cepcji utrzymują, że istnieje tylko jeden świat społeczny, jakkolwiek relacje między ludźmi - ich stosunki czy interakcje - przebiegać mogą, i przebiegają, w różnych obszarach (czyli „przestrzeniach") i za pomocą różnych, właściwych tym obszarom sposobów i środków (czyli „technologii"). Nie ma potrzeby, ani podstaw, by na serio przywoływać ontologicznie zbyt mocne i epistemologicznie zbyt stanowcze tezy o „wielości rzeczywistości" i osadzonych w nich odmiennych ludzkich „prawdach". W jednej, wciąż tej samej rzeczywistości społecznej ludzie komunikują się - od za¬ wsze - bezpośrednio ustnie, twarzą w twarz, ale też - od czasu wynalezienia pisma - za jego pomocą, również przy użyciu gołębi pocztowych, potem jeszcze za po¬ mocą telefonu i radia, a od niedawna komputerów i Internetu. Wystarczy odwołać się do starych, ale jarych teorii, by na przykład uznać (to jedna z rozważanych tutaj możliwości), że w „przestrzeniach" wyznaczonych tymi „technologiami" pełnią oni co najwyżej rozmaicie modulowane, albo po prostu różne role społeczne. Zauważmy, iż tego rodzaju ujęcia nie wymagają rezygnacji z poglądu, wedle którego każdy z nas ma tylko jedną tożsamość, choć jej struktura jest z pewnością złożona. W różnych rolach społecznych, w tych również w rolach określonych przez osobliwe sposoby i środki ko¬ munikowania się w Internecie i przez Internet, ta sama tożsamość uczestniczy inaczej, chociażby - to spojrzenie nie tak znów przestarzałe - inaczej wypowiada się w narracji (co owocuje zwykle tak zwanym rozkawałkowaniem narracyjnym). 3. Zamierzam teraz postawić nieodkrywczą tezę, iż od ogólnych założeń teoretycz¬ nych, w tym również od - wyznaczających perspektywę badawczą - rozstrzygnięć po¬ jęciowych, zależą szczegółowe problemy i rozwiązania metodologiczne. Bo jeśli się �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 11 twierdzi, iż mamy jednak do czynienia z dwiema rzeczywistościami i jeśli (to jedna z wersji najłagodniejszych) w czymś się one różnią, lecz w czymś sąjednak podobne, to jakie sposoby i narzędzia są czy też bywają używane do ich badania? I czy w ba­ daniu naprawdę chcemy poznać obie, i to traktując je na równych prawach, czy raczej tylko jedną z nich, chociaż poprzez tę drugą - zwykle tę „realną" poprzez „wirtualną"? A może gotowi jesteśmy istnienie jednej z nich całkiem w badaniu zignorować? Od¬ powiedzi na te pytania (zabrzmiały one jak podpowiedzi do rachunku sumienia) mogą być różne, a związane z nimi strategie badawcze nawet bardzo złożone. Odróżnić wśród nich wypada wszakże strategie czyste i strategie mieszane. Te pierwsze, czyli „czyste", to strategie badania wyłącznie jednej rzeczywistości i niesięgania w bada¬ niu do innej (nawet po to, by poprzez nią poznać tamtą). Te drugie, chyba o wiele cie¬ kawsze, lecz bardziej problematyczne, czyli strategie „mieszane", łączą badanie Internetu czy w Internecie z badaniem świata poza nim czy z badaniem w tym świe¬ cie przeprowadzanym. Ich problematyczność zamyka się w pytaniu: dlaczego i po co je obieramy? Jeśli towarzyszy nam jakakolwiek myśl o sprawdzeniu, czyli weryfika¬ cji tego, co wiemy z badania Internetu lub poprzez Internet, za pomocą badania prze¬ prowadzanego poza nim - i nie jest to myśl o eksperymencie czysto metodologicznym - to dajemy tym znak, że badania internetowe uważamy za podrzędne: wciąż bowiem, naszym zdaniem, ich wyniki wymagają podparcia, umocnienia. Także wśród badaczy są netentuzjaści i netsceptycy - to w dużej mierze sprawa nastawień paradygmatycznych i przywiązania do wyznaczanych przez nie poznaw­ czych perspektyw. Nie dowierza, jest wstrzemięźliwy, przeto sprawdza (o ile w ogóle Internetu nie omija) netsceptyk. Netentuzjasta natomiast jest pełen zapału i wiary. Którego z nich ucieszą, a którego zniechęcą, wymagające metodologicznej refleksji, a i pokory, pytania dotyczące Internetu jako terenu badań, nas samych jako jego ba¬ daczy, wnoszonych przez nas do badania artefaktów, szczególnie zaś - jeśli jeszcze ufamy prawdzie i nie wpadliśmy w relatywizm (albo nawet dużo skromniejszy perspektywizm) - poznawczych obciążeń, zniekształceń i skażeń? Czy w równym stop¬ niu przejmą się oni etycznymi kwestiami badań Internetu, w Internecie i poprzez Internet? Który z nich weźmie pod uwagę, a który przeoczy zagadnienie wpływu, jaki na wyniki mają szczegółowe metody i techniki stosowane w badaniu internetowym? Czy będą to metody i techniki znane z badań poza Internetem, może jakieś ich prze¬ róbki i adaptacje, czy może jednak metody i techniki opracowane specjalnie z myślą o badaniach internetowych? Wyjątkowo interesujący wydaje się w tym względzie zabieg przeniesienia do badania Internetu, czyli „przełożenia", rozmaitych tradycyj¬ nych metod i technik etnograficznych. Na czym takie przeniesienie polega i jakie są jego granice? Nawet tradycjonaliści wśród nas muszą uznać, że granice te są już dzi¬ siaj przepuszczalne jak osmotyczna błona, a tworzące się na nich ciśnienie jest sil¬ niejsze od starych badawczych zastrzeżeń i nawyków - i tych mentalnych, i tych tworzących badawczy habitus. 4. Co do mnie, to staram się być netrealistą. Zdaję więc sobie sprawę choćby z tego, że sporo problemów stawianych w tej dziedzinie jako nowe to problemy sędziwe, po¬ wracające znów po latach, problemy więc na swój sposób wędrowne. Dlaczego nie od razu je rozpoznajemy? Nierzadko z powodu zasłony językowej. Nadmiar powab¬ nej terminologii, bałamutnie dekonstruujące metafory, ozdobna, czcza retoryka - to wszystko zdarza się również w refleksji nad badaniami Internetu i w Internecie. �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 12 Zdarza się wszakże w tej refleksji coś znacznie głębszego: zagubienie starych teo¬ retycznych i metodologicznych tropów. Albo się ich w ogóle nie zna i szczęśliwie od¬ krywa na nowo, nie od razu jednak w całej złożoności (ekscytując się przy tym zwykle dziwnością i niezwykłością spraw, których dotyczą), albo znając je lub choćby prze¬ czuwając - odtrąca, ponieważ komplikują to, co wydawało się proste, w przykry sposób tamują badawczy rozmach i zapał. Bywa i tak, że same słowa „teoria" i „me¬ todologia" brzmią tu dla niektórych zbyt groźnie, a teoretyczne i metodologiczne pro¬ blemy, jak problem założeń, który tu roztrząsam, są uważane za wydumane, górno¬ lotne, w najlepszym zaś razie za staromodne. Zagubienie starych teoretycznych i metodologicznych tropów dziwi zwłaszcza wtedy, gdy etnografowie Internetu próbują eksplorować go tak, jak czyniono lub czyni się, badając świat społeczny poza Internetem. Mimo różnic mają to być przecież światy na tyle podobne, że użycie wobec Internetu lub w Internecie znanych skądinąd metod i technik badawczych wydaje się uzasadnione, może wręcz oczywiste. Stare tropy, pod¬ jęte w refleksji nad badaniami w Internecie i poprzez Internet, przydałyby się wobec tego przynajmniej jako myślowe powinowactwa, instruktywne paralele, oświecające analogie. Łatwiej byłoby zrozumieć - to nie więcej niż skromna ilustracja - na czym polega osobliwość badanej zbiorowości internetowej, rozważana jako jej (powodująca poznawcze „skrzywienie") niereprezentatywność, ponieważ w pewien szczególny spo¬ sób niereprezentatywne okazywały i okazują się zbiorowości osiągane w innych bada­ niach między innymi za pomocą ankiety prasowej czy konkursu na pamiętniki. Prostsza mogłaby się również stać dzięki temu analiza dręczącej, często więc powtarzanej przez badaczy „zagadki", dlaczego tak paradoksalnie pomieszane bywają w świecie Internetu dwie, o różnym natężeniu, postawy (albo strategie komunikatywne): postawa zmyśle¬ nia i kłamstwa, przywdziewania przesłaniających prawdziwą tożsamość „masek" oraz postawa nieskrępowanej otwartości, autentycznej prawdomówności, szczerości „aż do bólu". Niezwykłe może wydawać się to, że obie one wyrastają z tego samego podłoża: z poczucia anonimowości, jakie daje komunikowanie się w Internecie i poprzez Inter¬ net. Zapewne z mniejszą jaskrawością krzyżowanie się obu tych postaw zawsze wy¬ stępowało w sytuacjach badawczych poza Internetem (i w życiu poza nim w ogóle), dlatego też - w związku ze sprawą anonimowości, czy też konfidencjonalności - było ono teoretycznie dogłębnie rozważane, poświęcano mu także osobne eksperymentalne studia metodologiczne. „Zagadką" pozostało o tyle, że - chociaż pojęciowo oswojone, obudowane podręcznikowymi przestrogami i zaleceniami - niezmiennie fascynuje, trochę też zmusza do męczącego kręcenia się w kółko tych głównie, którzy wciąż nie chcą być społecznymi konstruktywistami i dociekliwie pytają o „prawdę" wypowiedzi uzyskiwanych w badaniu. Owszem, dawno minęły czasy, gdy fascynacja tą „zagadką" wywoływała rozkoszny dreszcz, wprowadzała całe wspólnoty badawcze w stan eufo¬ rii, kazała, w imię prawdy, toczyć widowiskową walkę z „błędami" i „zniekształce¬ niami". Dziś to badawcza rutyna, dziś również - co dotyczy niektórych spośród nas paradygmatyczny zwrot: dawnych siebie widzimy jako naiwnych donkiszotów, siebie dzisiejszych kierujemy już bowiem ku konstruktywizmowi, który tej „zagadki" jako za¬ gadki już nie traktuje. Wędrówka po starych teoretycznych i metodologicznych tropach może dzisiej¬ szych etnografów Internetu uzbroić w bardzo przydatne nastawienie: cierpliwego pie¬ chura, a nie szybkobiegacza. Zrobić dobre badanie nie jest łatwo, zrobić badanie, które naprawdę coś doda do wiedzy o Internecie i coś dorzuci do puli wspólnych doświad¬ czeń - jeszcze trudniej. Oprócz wytrwałości i cierpliwości, również w formułowaniu �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 13 uogólnień, kontrolowaniu - o ile to możliwe - poznawczej optyki (zwłaszcza włas¬ nych stereotypów i etnocentrycznych uprzedzeń) oraz jej wpływu na wyniki badania, wędrówka ta może uświadomić, że ominąć wszystkich raf się nie da, lecz zapładniając etnograficzną wyobraźnię i z pokorą, a przy tym odpowiedzialnie czerpiąc z już na¬ gromadzonej wiedzy i doświadczeń - obok części z nich przejść jednak można bez¬ piecznie. Jedną bodaj z takich raf jest przeświadczenie o tym, że „wirtualny" świat Internetu jest całością niezróżnicowaną w tym sensie, iż w każdej swej domenie mno¬ ży przed badaczem te same, równie dokuczliwe przeszkody. Nie rozbija się o nią ten, kto dostrzeże przystępność i przychylność dla badań niektórych społeczności interne¬ towych, ich nie tylko już życzliwą gościnność, ale wręcz oczekiwanie, że - jako wspól¬ noty alternatywne, zaludniające kulturowe nisze i tworzące tak zwane historie zbio¬ rowe, dotąd pozbawione „głosu" - dzięki badaniu będą się mogły „objawić", „ujaw¬ nić", czyli po prostu wypowiedzieć, stając w opozycji do strzegących normatywnego status quo, to znaczy właściwych dyskursowi panującemu, tak zwanych historii kul¬ turowych. W świecie poza Internetem, a więc w świecie „realnym", to zróżnicowanie dyskursów i narracji dawno temu już dostrzeżono i , co tu tak ważne, poszukano dla jego badaczy teoretycznych i metodologicznych osłon. Warto się zatem, w moim przekonaniu, upierać przy stawianiu problemów teore¬ tycznych i metodologicznych, i przy szukaniu dla nich starych, nieźle rozpoznanych tropów, ponieważ bez tego naukowe badania Internetu i w Internecie pozostałyby badaniami niepełnymi: pozbawionymi zadumy nad ich poznawczymi zwieńczeniami i fundamentami, i poniekąd pozbawionymi świadomości własnych korzeni. Żal po¬ myśleć, że taka - ułomna i na wpół ślepa, albo dziecięco niedojrzała - mogłaby być internetowa etnografia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf6e3f11b382be677e701dadfaaaadb9.pdf c9d626899156af713c414c059117c91f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5021 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4657 Title A name given to the resource Etnograf w cybermedynie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.35-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jagiełło, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości ' Ewa A. Jagiełło UNIWERSYTET ŁÓDZKI Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości W śród badaczy społecznych dwudziestego wieku, będących świadkami ko­ lejnych, nieraz rewolucyjnych innowacji, raz po raz odżywał nurt tech¬ nologicznego determinizmu. Technologia przedstawiana bywała jako de¬ terminanta kulturowa, albo też - w ujęciach mniej radykalnych - jako istotny ele­ ment ludzkiego świata, który współdziała na zasadzie sprzężeń zwrotnych z syste­ mem kulturowym. Jak wskazuje Postman, każda innowacja technologiczna, ale zwłasz­ cza taka, która przyczynia się do zmiany sposobu komunikacji, wnosi ferment do kultury, języka, relacji społecznych: Telegraf i tania prasa zmieniły nasze rozumienie „informacji". Telewizja zmienia to, co niegdyś oznaczały terminy takie jak „debata polityczna", „wiadomości" i „opinia pub­ liczna". Komputer znów zmienia „informację". Pismo zmieniło to, co kiedyś rozumie­ liśmy przez „prawdę" i „prawo"; potem kolejnej zmiany dokonał druk, teraz telewizja, a w końcu komputer (...) Stare słowa ciągle wyglądają tak samo, używa się ich w tego samego rodzaju zdaniach. Ale znaczą coś innego (...) technika despotycznie włada naszą podstawową terminologią. Zmienia definicje „wolności", „prawdy", „inteligencji", „faktu", „mądrości", „pamięci", „historii". (Postman 1995: 17) Internet z całą pewnością wpisuje się w tę koncepcję rozwoju technologicznego, dzięki szerokiemu zasięgowi, gwarancji względnej anonimowości czy szczególnemu charakterowi interakcji w sieci, tworzy bowiem środowisko, w którym wykształcają się nowe wzory kulturowe, językowe i społeczne. Nie sposób zaprzeczyć, że Internet przez dwie dekady intensywnego rozwoju zdążył wrosnąć w krajobraz współczesności. Niezależnie, czy potraktuje się go jako nowy nośnik informacji, którego poprzednikami był druk, telefon, radio lub telewiz¬ ja, czy też jako nową przestrzeń społecznych interakcji, które podejmowane są na nie¬ znaną wcześniej skalę, zauważyć należy, że wnosi nowe jakości do kultury, życia spo¬ łecznego i osobistych doświadczeń użytkowników. Jednocześnie jako część współczes¬ nej kultury technologicznej, sam ewoluuje w szybkim tempie w określonym kierunku: �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 36 obejmuje coraz liczniejszą sieć użytkowników, mnoży zasoby, oferuje coraz więcej narzędzi o interaktywnym charakterze. Jak zauważa Robert Kozinets, w ciągu ostat­ niej dekady liczba użytkowników Internetu zwiększyła się na całym świecie - z czter­ dziestu pięciu milionów w 1996 roku do półtora miliarda w roku 2009. Ponadto zmie­ nia się sposób korzystania z Internetu - od biernego przeglądania zawartości we wczes¬ nych latach dziewięćdziesiątych, do aktywnej komunikacji i możliwości wpływania na zawartość sieci w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Wedle minimalnych ra¬ chub przynajmniej sto milionów ludzi na świecie nawiązuje w Internecie relacje z in¬ nymi, rozrastające się szybko portale społecznościowe w rodzaju Twittera, Facebooka czy rodzimej Naszej klasy są przestrzenią licznych interakcji, które stanową ważną część społecznych doświadczeń użytkowników. Ludzie w Internecie szukają nie tylko informacji, ale realizują istotne potrzeby społeczne - łączą się w grupy podzie­ lające zainteresowania, przekonania lub wartości, popierają i rozpowszechniają idee, w które wierzą lub zwalczają takie, które uznają za szkodliwe, kreują własny wize¬ runek, oceniają innych i sami poddają się ocenie, publikują teksty, obrazy i filmy, dys­ kutują, uprawiają różne formy społecznej wymiany, romansują i podejmują cały sze­ reg innych aktywności, których nie sposób tu wymienić (por. Kozinets 2010: 2-15). Wo­ bec zasięgu cyberświata oraz rozległości ludzkich cyberdziałań, część badaczy nie po¬ zostaje obojętna, poddając te złożone zjawiska i procesy refleksji antropologicznej. Tworzenie subdyscypliny naukowej, czy po prostu nowej specjalizacji w ramach szerszego kierunku, obarczone jest ryzykiem niepowodzeń i błędów. Te ostatnie jed¬ nak z perspektywy czasu często okazują się trampoliną, od której odbijają się kolejni badacze, by dokonywać nowych odkryć i bardziej udanych analiz. Internet jest ob¬ szarem trudnym, przede wszystkim z uwagi na ów nieustannie i szybko zmieniający się charakter. Zanim dokonana zostanie naukowa eksploracja jakiegoś jego aspektu, pojawiają się zupełnie nowe sposoby obecności ludzi i kultury w cyberświecie, co po¬ ciąga za sobą konieczność dostosowywania narzędzi i strategii badawczych. Dobrym przykładem jest relacja tekstów, obrazów i dźwięków. O ile jeszcze dekadę wstecz mo­ żliwości związane z audiowizualnością były stosunkowo ograniczone, obecne narzę¬ dzia internetowe pozwalają na swobodną manipulację dźwiękiem i obrazem. Dzięki udoskonalonej technice użytkownicy są nie tylko odbiorcami, ale również nadzwy¬ czaj płodnymi twórcami treści audiowizualnych w sieci, i ten rodzaj komunikacji mię¬ dzyludzkiej w widoczny sposób przybiera w Internecie na sile. Niezaprzeczalnie Internet stwarza dla etnografa niezwykłe możliwości - pozwala na stałe prowadzenie obserwacji zdarzeń, interakcji i znaczeń generowanych w od¬ ległych i zróżnicowanych kulturowo przestrzeniach, które skumulowane pojawiają się w sieci. Zastanowić się jednak wypada nad ograniczeniami wynikającymi cho¬ ciażby z charakteru relacji pomiędzy badaczem i „terenem". Z pewnością istotnym dla rozpoczęcia etnograficznych badań w Internecie jest zdefiniowanie związku pomię¬ dzy rzeczywistością off-tine i on-tine, bowiem - w zależności od przyjętej koncepcji - przesuwać się może „środek ciężkości" projektu badawczego. A zatem, uwzględ¬ niając wzajemne powiązania pomiędzy tym co dzieje się w Internecie i poza nim, podjąć można badania nad relacją między nową technologią a kulturą współczesną oraz jej przemianami. Można również patrzeć na skondensowane w sieci treści (ale też działania, interakcje i inne), jako na manifestacje i reprezentacje owej kultury. Wresz¬ cie badania w sieci mogą stanowić część szerzej zakrojonego projektu - w tym wy¬ padku obserwacja tego, co dzieje się on-line stanowi uzupełnienie działań podejmo¬ wanych przez etnografa w tradycyjnie pojmowanym terenie. Możliwe jest jednakże �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości potraktowanie cyberprzestrzeni jako sfery autonomicznej. Wówczas z powodzeniem poszukiwać można zjawisk występujących wyłącznie w sieci lub przybierających w Internecie szczególny, odrębny od rzeczywistości off-line wyraz. Obecność etnografa w Internecie może mieć bierny lub aktywny charakter. W pierw­ szym przypadku badacz poprzestaje na obserwacji, nie wchodząc w interakcje z oso¬ bami obecnymi w sieci, zaś zgromadzone dane poddaje jednemu z wariantów etno¬ graficznej analizy zawartości. W tym wypadku ograniczone są możliwości pozyskiwa¬ nia informacji, z drugiej jednak strony badacz nie wpływa na badaną rzeczywistość, a zatem - po części przynajmniej - zniwelowany zostaje problem wymuszenia da­ nych. Druga postawa polega na aktywnym uczestniczeniu w życiu społeczności wir¬ tualnych, zabieraniu głosu na forach oraz nawiązywaniu bliższych kontaktów z inter¬ nautami w celu uzyskania dodatkowych wiadomości. Strategii takiej mogą towarzy­ szyć wywiady i ankiety przez Internet. Niezależnie od wyboru podejścia, postuluje się pełnąjawność - etnograf powinien sygnalizować swoją obecność, przedstawiać w mia¬ rę możliwości cele badania oraz sposoby wykorzystania pozyskanych w Internecie danych. Jeżeli niemożliwym staje się dotarcie do wszystkich uczestników, których skład jest przecież zmienny, należy informować o planach i intencjach badawczych ad¬ ministratorów stron (por. Cavanagh 1999, Kozinets 2009). W badaniach on-line pojawia się również problem ze sprecyzowaniem podmiotu badania. Charakter medium skazuje na brak pewności, na ile badania hipertekstu są równocześnie badaniami ludzi. Z tym z kolei ściśle związana jest kwestia tożsamo­ ści osób w badaniu uczestniczących - brak kontaktów twarzą w twarz z „rozmówcą" zmusza do zastanowienia nad koniecznością (lub jej brakiem) identyfikacji bada¬ nych czy stosowania charakterystyk społecznych. Badania etnograficzne w sieci - jak każda subdyscyplina - niosą nowe perspektywy, ale również mają swoje ogranicze¬ nia. Stąd konieczność obrania odpowiedniego przedmiotu zainteresowań i rozważny dobór narzędzi badawczych. W niniejszym artykule pragnę podzielić się refleksjami towarzyszącymi etnogra¬ ficznym badaniom nad cyberspołecznościami muzułmańskimi, a zwłaszcza zatrzymać się przy dwóch wzmiankowanych wyżej zagadnieniach - Internetem jako terenem ba¬ dań oraz kwestią tożsamości ludzi, którzy uczestniczą w tego rodzaju projekcie. Tradycyjne etnograficzne badania terenowe nad światem islamskim, siłą rzeczy, prowadzone są w społecznościach zlokalizowanych. Bada się fragmenty islamskie¬ go świata, przypisane do miejsca części składowe muzułmańskiej ummy, w ich na¬ turalnym środowisku. Internet stwarza odmienne możliwości, pozwala bowiem na ignorowanie przestrzeni fizycznej i istniejących w tej przestrzeni granic, dzięki cze¬ mu społeczności muzułmańskie w Internecie ukształtowane są w odmienny sposób. W sieci możemy obserwować nietypowe dla prawdziwego świata spotkania pro¬ wadzące do zderzania różnych wizji szeroko pojętego islamu. Jeżeli przyjąć, że Internet jest terenem, to ma on odmienną naturę. Uderza nagro¬ madzenie zdarzeń, ich intensywność oraz fakt, że każdy cyfrowy epizod podlega re¬ jestracji. Obserwacje w prawdziwym terenie są uwarunkowane sposobem naszego postrzegania, ten zaś skazuje badacza na częściową przynajmniej porażkę. Każdy, kto prowadził badania terenowe, najprawdopodobniej doświadczył frustracji płynącej z ulotności rzeczywistych zdarzeń i niemożności ich zarejestrowania w całej złożo¬ ności i rozległości (również tej przestrzennej). Ten problem po części zostaje rozwią¬ zany w cyberbadaniach. Dzięki symultanicznemu charakterowi interakcji z jednej stro¬ ny oraz zasadzie stałej rejestracji zasobów z drugiej, Internet stanowi płaszczyznę �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 38 pośrednią pomiędzy tym, co dzieje się tu i teraz, a tym co zdarzyło się w przeszłości i dociera do badacza w formie źródeł zastanych. W porywie cyberentuzjazmu można by przyjąć, że w tej sytuacji etnografjest wreszcie w stanie objąć całe czasoprzestrzenne bogactwo terenu. Ajednak nasuwa się ważne zastrzeżenie - fragmentaryczność i ogra¬ niczenia w badaniach internetowych pojawiają się w nieco innej formie. Zaostrzeniu podlega prawidłowość, z którą po części w tradycyjnym terenie również można się spotkać: widzimy przede wszystkim to, co nam pokazano - możliwości eksplorowa¬ nia „terenu" zamykają się w ramach świata przedstawionego, zaś weryfikacja praw¬ dziwości owego świata jest w Internecie znacznie trudniejsza niż w trakcie tradycyj¬ nych badań. Nawet nawiązanie relacji z forumowiczami - a więc łączenie analizy za¬ wartości z aktywną obecnością etnografa w sieci - nie daje gwarancji przełamania tego ograniczenia. Inną kwestią odnoszącą się bezpośrednio do badań nad islamem w sieci jest zasięg Internetu, który określany bywa jako medium globalne. Tymcza¬ sem badacze wskazują na nierównomierny dostęp ludzkości do sieci (por. m.in. Baym 1998, Castells 2008, Kozinets 2009), stawiając pod znakiem zapytania ową globalność. Różnice przebiegają wzdłuż granic społecznych, państwowych i geograficz¬ nych. Nancy Baym pisze o klasie średniej, która kształtuje trzon kultury Internetu. Dane publikowane na w serwisie Internetworldstats (www.internetworldstats.com) wskazują jednoznacznie na nierównomierny dostęp do Internetu populacji zamiesz¬ kujących różne kontynenty - od przodującej w tej dziedzinie Ameryki Północnej (76.2% populacji), poprzez Australię/Oceanię (60, 8%) i Europę (53%), po Amerykę Południową (36, 5%), Azję (20, 1%) czy Afrykę (8,7%). Kwestia nierównomierności dostępu do Internetu jawi się z jeszcze większą ostrością, jeśli zważyć na liczbę lud¬ ności zamieszkującej poszczególne kontynenty. Z tych bardzo ogólnych danych można wyciągnąć łatwe do przewidzenia wnioski: liczba użytkowników Internetu jest wyższa na obszarach ekonomicznie i technologicznie lepiej rozwiniętych, a ponadto w tej dziedzinie dominują regiony anglojęzyczne. Wypada zatem stwierdzić, że In¬ ternet zawiera jedynie potencję globalności, ale wciąż medium globalnym nie jest. Jednocześnie jednak godzien podkreślenia jest kierunek zmian - w latach 2000-2009 dostęp do Internetu wzrósł na poszczególnych kontynentach od 129, 6% w Ameryce Północnej do 1.176,8% na Bliskim Wschodzie. Każdy rok przynosi innowacje, wzrasta również popyt na usługi telefonii mobilnej w zakresie dostępu do sieci. W wie¬ lu miejscach świata Internet zespolony jest wyraźniej z systemem edukacji, więc liczba użytkowników będzie się stopniowo powiększać - na niektórych przynajmniej ob¬ szarach - wraz ze zmianą pokoleniową. Przypuszczać zatem należy, że cybertechno¬ logie są na tyle rozległym i opłacalnym biznesem, a zarazem wielofunkcyjnym me¬ dium, że rozpowszechniać się one będą na świecie w stosunkowo szybkim tempie. Nadal pozostaje problemem bariera względnej zamożności i wykształcenia, z tym, że jest to bariera stara jak świat. Wydaje się również, że demokratyzacja dostępu do sfery publicznej poprzez Internet jest zauważalna. Internet staje się medium poprzez które swoje poglądy komunikują grupy marginalne czy kontestujące społeczno-polityczną rzeczywistość - a więc takie, które poza siecią mają ograniczone możliwości wyra¬ żania wyznawanych poglądów. Do głosu na przykład dochodzą blogerzy, którzy oprotestowują lokalny, często bardzo restryktywny obyczajowo lub politycznie świat - przyk¬ ładu dostarcza słynny blog Egipcjanina - Waela Abbasa, który walczy z łamaniem praw człowieka w jego kraju. W kontekście powyższych rozważań warto spojrzeć na problem użytkowania Internetu przez społeczności muzułmańskie. Oczywiście i tu ważny jest kontekst „państwowo-geograficzny" - z dużym prawdopodobieńst¬ wem wystąpią różnice pomiędzy poszczególnymi krajami zamieszkiwanymi przez �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 39 muzułmanów. Badacze zjawiska wskazują jednak na fakt, że w większości krajów arabskojęzycznych istnieje jakaś forma kontroli państwowej lub cenzury. Jak przyta­ cza Abdalla Uba-Adamu (2002): Rządy posługują się różnymi środkami, aby ograniczyć przepływ informacji on-line. Arabia Saudyjska, Jemen i Zjednoczone Emiraty Arabskie cenzurują treści poprzez ser­ wery Proxy (...), aby filtrować i blokować określoną zawartość. W wielu państwach, włączając Jordanię, opodatkowanie i polityka w zakresie telekomunikacji utrzymują ceny usług internetowych na wysokim poziomie, co sprawia, że pozostają one poza finan­ sowym zasięgiem wielu osób (...). Tunezja stworzyła najbardziej szczegółowy w regio­ nie system legislacyjny dotyczący Internetu, który po części został zaprojektowany po to, by poddać kontroli wszystkie krytyczne wobec rządu treści. W większości państw, gdzie nie zostało stworzone prawo internetowe, prawne lub po prostu istniejące ograniczenia wolności słowa i prasy mają wpływ na to, co pojawia się on-line, szczególnie na pub¬ licznych forach i czatroomach. Duża uwaga w państwach islamskich przykładana jest do portali społecznościowych, gdzie pojawia się wiele treści antyislamskich lub po prostu kontrowersyj¬ nych dla pobożnych muzułmanów. Za szczególnie niebezpieczne uznawane bywa Youtube, gdzie obraz uwiarygodnia zamierzony przekaz. Ten portal blokowany był już między innymi przez Indonezję, Turcję, Iran i Pakistan. Ostatnie dni przyniosły nowe informacje dotyczące Pakistanu, gdzie odbyła się manifestacja fundamentalistycznie zorientowanych studentów przeciwko Internetowi jako źródłu obraźliwych treści dotyczących islamu. Równolegle rząd Pakistański odciął dostęp do portali Facebook i Youtube (www.wyborcza.pl). Ajednak muzułmańskie portale rozrastają się w Internecie i większość z nich ofe­ ruje wersję arabską przekazywanych treści. Uznać zatem można, że choć w wielu is¬ lamskich krajach dostęp do Internetu może być ograniczony, zaś zawartość podlega cenzurze, jest to uczęszczane miejsce spotkań i wymiany idei muzułmanów z różną historią, poglądami czy przynależnością społeczną i państwową. Obserwacje czynione w muzułmańskim portalu społecznościowym Islamicity.com są częścią zaplanowanych, szerszych badań porównawczych nad internetowym dys¬ kursem o islamie w językowym środowisku anglo- i frankofońskim. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, na mocy tendencji powstałej w Stanach Zjed¬ noczonych, muzułmanie coraz wyraźniej zaznaczali w Internecie swoją obecność. Zjawisku temu przydano ogólną etykietę „cyberislamu". Tymczasem treści, które za tą etykietą stoją, są bardzo złożone i zróżnicowane - mają wydźwięk religijny, spo­ łeczny, psychologiczny i polityczny. Istotnym kontekstem cyberislamu - zwłaszcza jeśli chodzi o społeczności posługujące się językami europejskimi - jest Zachód i jego agresywnie promowane w świecie idee. Muzułmanie na różne sposoby uwikłani są w konflikt wartości i często dokonywać muszą trudnych wyborów - pomiędzy trady¬ cyjną, zdeterminowaną przez religię obyczajowością i moralnością, a zlaicyzowaną, zachodnią rzeczywistością, w której albo żyją, albo stykają się z nią bardziej pośred¬ nio dzięki procesom globalizacji, rozwojowi turystyki, ekspansji ideologicznej i działa¬ niom wojennym. Stosunek do Zachodu, jego zdobyczy i wartości legł u podstaw wyk¬ ształcenia się dwóch przeciwstawnych kierunków w myśli muzułmańskiej (i ich po¬ chodnych) - modernizmu oraz fundamentalizmu. Internet odzwierciedla ten problem, 1 1 Bezpośrednią przyczyną tej decyzji podjętej w maju 2010 roku był ogłoszony na Facebooku konkurs na najbardziej udaną karykaturę Mohammada. Konkurs z kolei był zainspirowany pogróżkami kierowanymi w stronę twórców South Park, którzy przedstawili, nie pierwszy raz zresztą zadzierając z fundamentalistycznie nastawionymi muzułmanami, Proroka przebranego za pluszowego niedźwiadka. �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 40 ale zauważmy, że również może kształtować, pobudzać lub tonować określone postawy. W wirtualnej przestrzeni upowszechnia się wiadomości o islamie, prowadzi działal¬ ność misyjną, można tu dokonać konwersji i zdać z niej relację, zaaranżować małżeń¬ stwo, uczyć się języka arabskiego albo znaleźć pomoc w pamięciowym przyswojeniu wersetów Koranu. Każdy z trzech głównych nurtów islamu - sunnici, szyici i sufici - wyraźnie zaznacza własną obecność w sieci. Swoje przekonania promują w Interne¬ cie fundamentaliści, moderniści, polityczni dysydenci, zaś doświadczeniami religij¬ nymi i życiowymi dzielą się neofici, apostaci, tradycjonalistki, integryści i feministki, muzułmańscy poeci i wielu innych, posługując się nie tylko tekstem, ale coraz powszech­ niej również przekazem filmowym . Tu - podobnie jak w meczecie - można „uczest­ niczyć" w piątkowym nabożeństwie czy wysłuchać kazania. Jak wspomniałam, trady¬ cyjne społeczności lokalne skupiają się wokół meczetu, w którym działa konkretny imam. Choć jego autorytet związany jest z pełnioną funkcją, to jednocześnie daje on świadectwo własną osobą i życiem. Tymczasem w Internecie pojawiają się wirtualne postaci cyberimamów, działających w oderwaniu od tradycyjnego środowiska społecz¬ nego. Dzięki nim w sieci ścierają się rozmaite poglądy i interpretacje, które przez po¬ jedynczych imamów przedstawiane być mogą jako obowiązujące w islamie. Działal¬ ność takich osób stanowić może konkurencję dla lokalnych kaznodziejów pozbawio¬ nych równie dużej charyzmy czy umiejętności retorycznych. To z kolei może prowa¬ dzić do rozluźnienia ścisłej zależności pomiędzy jednostką a lokalną społecznością i jej orientacją religijną. Z drugiej strony cyberkaznodzieje nie podlegają tak ścisłej społecz¬ nej kontroli, co z pewnością niekorzystnie odbija się nieraz na ich rzetelności i wiary¬ godności. Rosnąca popularność aktywności religijnej on-line, zwłaszcza wśród młodzie­ ży wzbudza wśród niektórych entuzjazm, wśród innych niepokój i sprzeciw, który wią¬ że się z obawą, że ta pośrednia forma uczestnictwa rozpowszechni się zanadto i za¬ cznie wypierać tradycyjne zgromadzenie religijne (por. El-Tahawy 2008). Przestrzeń wirtualna ma eksterytorialny i międzykulturowy charakter, staje się miejscem, gdzie przecinają się różne ścieżki ideologiczne, a przedstawiciele rozleg¬ łego świata islamu wchodzą ze sobą w interakcje. Społeczności muzułmańskie w sie¬ ci czy cyberislam nie są bytami autonomicznymi, w sposób oczywisty odwołują się do zewnętrznej rzeczywistości, równocześnie jednak w cyfrowej przestrzeni z racji jej charakteru pojawiają się tendencje i zjawiska nietypowe dla świata muzułmańskiego. Rozważmy dwa istotne aspekty tego zagadnienia. Po pierwsze, kluczem do konstru¬ owania omawianych cyberspołeczności muzułmańskich nie jest lokalność, a wspólny, zachodni język (nawet jeśli to język drugi) oraz identyfikacja z konkretnym odłamem islamu, co w wyraźny sposób odróżnia je od społeczności muzułmańskich. Jest to znacząca różnica, która rzutuje na sposób postrzegania w tym konkretnym przypadku relacji on-line/off-line. W świecie islamu funkcjonuje ogromne ideowe rozczłonko¬ wanie i znaczny, etnoregionalnie uwarunkowany synkretyzm kulturowy. Niejedno¬ rodna muzułmańska społeczność rozsiana po całym świecie dodatkowo dzieli się na autochtonów żyjących w poszczególnych regionach świata muzułmańskiego oraz na imigrantów mieszkających w Europie czy Stanach Zjednoczonych. Na przykład wed¬ ług badań przeprowadzonych przez Centrum porozumienia chrześcijańsko-muzułmańskiego działającego przy Uniwersytecie w Georgetown amerykańscy muzułma¬ nie pochodzą z osiemdziesięciu różnych krajów, co wiąże się z rozbiciem kulturo¬ wym i ideologicznym tej zbiorowości. Wedle Marty Widy (2005), która prowadziła 2 2 Rzecz jasna, wystąpienia poszczególnych kaznodziejów utrzymane są w różnej formie - od zapal¬ czywych, bardzo poważnych kazań niektórych imamów po pełne absurdalnego nieraz humoru prezenta¬ cje w stylu Baba Alego popularnego na Youtube (por. www.ummafilms.com). �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 41 badania wśród francuskich muzułmanów, pochodzący z różnych części świata mu¬ zułmanie koncentrują się wokół własnych meczetów, co również wiąże się z prze¬ strzeganiem odmiennych, bo związanych z różnymi tradycjami prawnymi, obrządków religijnych. Społeczność muzułmańską we Francji dzieli również światopogląd - od radykalizmu, poprzez mistycyzm do ludowego islamu. Druga płaszczyzna porównania to restryktywność muzułmańskiego świata prze¬ ciwstawiona anonimowości Internetu. Dzięki możliwości ukrycia się za nickiem i awatarem, Internet pozwala na pełniejszy udział różnych grup w życiu religijnym i reli¬ gijnych dysputach oraz poszerza repertuar tematów, które podejmowane są z większą swobodą. Prawidłowość ta w szczególny sposób dotyczy ludzi młodych i kobiet, któ¬ re mogą bardziej otwarcie niż w lokalnych środowiskach wygłaszać własne opinie, zasięgać rady, prosić o wsparcie czy kontaktować się z obcymi mężczyznami. W piś¬ miennictwie amerykańskim zjawisko aktywizacji kobiet muzułmańskich w Interne¬ cie zyskało nazwę syndromu „cyberfatimy". W sieci ujawniają się również grupy, które przez konserwatywne społeczności muzułmańskie są odrzucane, marginalizo¬ wane lub ciążą na nich sankcje. Należą do nich między innymi homoseksualiści mu¬ zułmańscy czy apostaci, którzy tworzą odrębne strony i portale, gdzie dzielą się życio¬ wymi doświadczeniami czy spostrzeżeniami na temat islamu oraz tworzą wirtualne grupy wsparcia. Demokratyczność, eksterytorialność i multikulturowość cyberislamu, podyktowana charakterem medium - stanowi również o jego sile ideologicznej, która może przekładać się na rzeczywistość off-line. Jak wspominałam wcześniej, w tym artykule pragnę przedstawić próbę etnogra¬ ficznej eksploracji jednego z licznych portali muzułmańskich, zwanych czasami cybermedynami. Posłużyłam się jedną z wielu wersji „etnograficznej analizy zawartości" (ethnographic content analisys - ECA), zaproponowaną przez Davida L. Altheide. Oto najważniejsze postulaty oddające ramy tego modelu, którego autor inspiracji po¬ szukuje m.in. w teorii ugruntowanej: Etnograficzna analiza zawartości opiera się na założeniu, że możliwe jest takie prowadzenie badań różnego rodzaju źródeł zastanych, aby odzwierciedlały one za¬ sady etnograficznej pracy terenowej. Celem takiej analizy może być zatem: pogłębiony opis pewnej społeczno-kulturowej rzeczywistości, odnalezienie związków pomiędzy jej elementami, a przede wszystkim odkrycie powtarzalnych wzorów działań lub znaczeń. Efekty społecz¬ nych interakcji czy też znaczenie ludzkich działań - obszary zainteresowań etno¬ grafii „terenowej" - mogą stać się przestrzenią badawczą w proponowanej tu perspektywie, przy czym każda cecha powinna być oglądana w kontekście innych, zaś analiza winna być dokonywana na drodze komparatywnej. Metoda ta również umożliwia zbieranie danych z różnych środowisk i łączną ich analizę - można zatem w duchu etnografii multisemiotycznej poddawać oglądowi teksty, obrazy, przekazy filmowe i dźwiękowe. Etnograficzna analiza zawartości ciąży wyraźnie ku podejściu indukcjonistycznemu. Dopuszcza się tu na wstępnych etapach pracy zbieranie możliwie szeroko roz¬ stawionych danych bez precyzyjnie ustalonego celu i zakresu, aby uwrażliwić się na teren. Badacz powinien być nastawiony przede wszystkim na odkrywanie, (w dalszej zaś kolejności pojawia się dopiero weryfikacja). Zbieranie danych, analiza i interpre¬ tacja nie są poukładanymi chronologicznie - w ścisłym i dyscyplinującym porządku - etapami pracy badawczej. Jej przebieg powinien mieć charakter kołowy i zwrotny, co zapobiega wymuszaniu danych, a jednocześnie sprzyjać rozszerzeniu kontekstu, �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 42 ściślejszemu wiązaniu spostrzeżeń z terenem i uzyskiwaniu coraz większej gęstości. Zbieranie danych powinno przeplatać się z konceptualizacją i rekonceptualizacją pro¬ blemu badawczego i analizą materiałów. Teren ma pozostawać otwarty, badacz zaś po¬ winien wykazywać dużą elastyczność i unikać sztywnych procedur. Uzbrojona w te założenia, które legitymizowały przyszłe działania, zabrałam się do kulturowego entre. Zgodnie z przekonaniem, że metody etnograficzne są przekładalne na badania w Internecie, zdecydowałam się na długotrwały kontakt z terenem. Dyskusyjna jest w wypadku badań w sieci „głębia zanurzenia", żyje się bowiem w dwóch światach jednocześnie, przy czym ten realny - jak przynajmniej wynika z moich doświadczeń - niejednokrotnie dominuje nad terenem. Badacz jest jedno¬ cześnie na stanowisku i poza nim. Nie ma tu mowy o karnawalizacji terenowego doś¬ wiadczenia, szoku kulturowym czy - przynajmniej na początkowym etapie pracy - o obustronnej przyjaźni z tubylcami. W badaniach wirtualnej przestrzeni znajduje jednak zastosowanie stawiany już przez klasyków badań terenowych postulat ma¬ ksymalnej uważności, drobiazgowego zbierania danych, szacunku dla szczegółu, który może tłumaczyć sens szerszej całości. Interesuje mnie zatem wszystko, co pojawia się w moim mieście: czytam i gromadzę informacje, świadectwa konwertytów, ko¬ mentarze, pytania i odpowiedzi, zbieram obrazy i materiały filmowe, przeglądam „sto¬ iska na bazarze", wreszcie jestem forumowym lurkerem, robię notatki terenowe. A oto jak wygląda badana cybermedyna. Na podstawie treści zamieszczanych w informacyjnej części portalu, jego struktury i zawartości poszczególnych działów, można wnioskować, że promuje on pokojową koegzystencję w pluralistycznym ideologicznie społeczeństwie zachodnim i skupia muzułmanów odłamu sunnickiego o liberalnym nastawieniu. Jednocześnie jednym z jasno eksplikowanych celów jest pomoc w byciu muzułmaninem hołdującym islamskim wartościom, poprzez sze¬ roko rozumianą edukację, porady duchownych i autorytetów, a także wielowątkowe dyskusje między użytkownikami. Portal otwarty jest również na dialog z niewier¬ nymi - zarówno wyznawcami innych religii, jak i ateistami - co pełni podwójną funkcję: pozwala kreować pozytywny wizerunek muzułmanina i stanowi część pro¬ gramu misyjnego. Jednym z nieobowiązkowych kryteriów rejestracji na forum jest wyznanie - wśród członków islamicity dominują oczywiście muzułmanie, zaś w dru¬ giej kolejności chrześcijanie, ale pojawiają się również buddyści, żydzi, humaniści, agnostycy oraz ateiści. Źródłem informacji cennych dla etnografa jest dział pytania i odpowiedzi (Q&A). Wpisy odzwierciedlają problemy czy konflikty, do których w tradycyjnie rozumia¬ nym terenie być może nie mielibyśmy wglądu. Teren może uzupełniać, reformować, a nawet momentami wywracać do góry nogami wcześniej przyswojoną przez bada¬ cza wiedzę - do tradycji etnograficznego piśmiennictwa należy tryumfalna konstata¬ cja: twierdzi się, że jest tak, ale teren pokazuje, że jest zupełnie inaczej. W Internecie - dzięki natężeniu informacji, ich dostępności, a często naiwnej wręcz bezpośrednio¬ ści wypowiedzi, teren „uderza" w szczególny sposób. Każdy podręcznik o islamie za¬ wiera informacje o tym, że muzułmanie modlą się pięć razy dziennie, przed modlitwą osiągają stan haram poprzez ablucję, mają zakaz picia alkoholu etc. Zasady te w opi¬ sach etnograficznych, w oparciu o terenowe obserwacje, ujawniają się przefiltrowane przez partykularny, kulturowy filtr. W obserwowanej przeze mnie wirtualnej społecz¬ ności najsilniej (prawdopodobnie z powodów, o których wspominałam wcześniej) uderzają problemy wynikające z zetknięcia islamu ze światem Zachodnim wyrażane między innymi poprzez pytania do imama: na przykład czy muzułmanin może używać �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 43 perfum na bazie alkoholu? Czy przy rytualnych ablucjach można mieć pomalowane paznokcie? Czy chory na serce muzułmanin może przyjąć przeszczep od niewierne¬ go? To z kolei pokazuje, że Internet może być traktowany, z pewnymi ograniczenia¬ mi, jako istotne źródło wiedzy etnograficznej. W Internecie trudna do zrekonstruowania jest zwłaszcza charakterystyka społeczna naszych „informatorów", twórców tekstów, które badamy (a takiej rekonstrukcji do¬ magają się niektórzy autorzy). Kto stawia wcześniej przytoczone pytania: konwertyci, a może drugie pokolenie imigrantów? Takie trudności powinny być uwzględniane już na etapie formułowania celu badań, niektóre bowiem cele są znacznie trudniejsze (jeśli w ogóle możliwe) do osiągnięcia niż inne. Ajednak czegoś możemy dowiedzieć się o informatorach. Islamicity.com został stworzony w Ameryce i jej mieszkańców głównie obsługuje. Jednocześnie jednak ma działy regionalne, które odnoszą się do problemów i opinii ludzi żyjących na innych kontynentach, którzy sprawnie posługują się językiem an¬ gielskim. Na forum obecność swoją zaznaczają osoby mieszkające w Indonezji, Tur¬ cji, Maroku, Francji, RPA, Arabii Saudyjskiej, Sudanie czy Indiach. Dobra znajomość angielskiego sugeruje, że przedstawiciele innych krajów (również frankofońskich) mają staranne wykształcenie. Wielu zresztą pisze o tym wprost, przedstawiają się ja¬ ko absolwenci uniwersytetów, wielbiciele literatury angielskiej, prawnicy, lekarze czy nauczyciele. Drobiazgowy przegląd postów i profili użytkowników pozwala stwier¬ dzić, że w islamicity spotykają się muzułmanie o różnym pochodzeniu, doświad¬ czeniach życiowych i religijnych - konwertyci i urodzeni muzułmanie, mieszkańcy kilku kontynentów i wielu regionów, imigranci brytyjscy i amerykańscy, mieszkańcy krajów zislamizowanych, których dzielą dodatkowo tradycje pochodzące z sunnickich szkół prawnych. Pełna weryfikacja tożsamości każdej z osób na forum nie jest możliwa, choć oszus¬ ta w islamicity wykryć jest dość prosto. Język tego forum jest specyficzny, lazy En¬ glish przeplata się tu z transkrypcjami arabskich słów i wyrażeń. Równie charakte¬ rystyczny jest sposób argumentowania poprzez odwołanie do autorytetu hadisów, czasami z wykazaniem łańcucha ich autorów. Stosunkowo łatwa do zweryfikowania jest również „lokalizacja" - ludzie lubią pisać o realiach życia w miejscu zamiesz¬ kania. Zresztą, jeśli zaistniałaby taka konieczność, można przeprowadzić mozolny test spójności autobiograficznych relacji. Każde miejsce w przestrzeni Internetu jest two­ rzone przez konkretnych ludzi, którzy często przez kilka lat z rzędu zamieszczają tam swoje opinie, wyznania, opisy życiowych doświadczeń, zdjęcia, filmy, komentarze zewnętrznej i wirtualnej rzeczywistości, wchodzą w powtarzalne interakcje z innymi użytkownikami, wreszcie „okazują" emocje i uczucia. Zaciekawiona faktem, że jeden z seniorów na forum i „lokalnych" autorytetów, zastosował taki skrót imienia swej interlokutorki, który po angielsku oznaczał „oszus¬ ta" (co zresztą wzbudziło jej gwałtowny sprzeciw), zgromadziłam i ułożyłam datami wszystkie posty tej użytkowniczki z różnych działów forum z ostatnich dwóch lat. Nie udało mi się wprawdzie wykryć oszustwa, ale za to ułożyły się w całość i potwier¬ dziły wzajemnie duże fragmenty jej biografii. Nigdy nie możemy być jednak pewni, kto - parafrazując profesora Kurczewskiego (2006: 11-13) - kryje się za postacią pers¬ kiej księżniczki. Istnieje jednak możliwość patrzenia na tego rodzaju teksty w duchu Goffmana, jako na kulturowo zdeterminowane role i społeczne przedstawienia, nie¬ koniecznie zaś jako na atrybuty realnych ludzi. Przyglądając się dyskursowi poświęconemu islamowi zauważyć można symboliczne �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości punkty węzłowe, wokół których ogniskuje się konflikt wartości. Jedną z takich klu­ czowych kwestii jest zasłona. W zależności od regionu przybiera ona różny charak­ ter i rozmiar - od hidżabu, czyli chusty czarnej lub wzorzystej na różne sposoby wią­ zanej na głowie, która może być uzupełniona przez zasłonę na twarz (nikab) po szczel­ nie otulające całą sylwetkę czarne czadory lub błękitne burki. Niezależnie od formy, na Zachodzie zasłona jest jednym z kluczowych wątków dysputy o świecie islamu. Zważywszy na poziom emocji, jaki towarzyszy dyskusjom o chuście, musimy uz¬ nać, że nie chodzi o kawałek kolorowego materiału, ale o jeden z istotnych symboli w walce o wartości pomiędzy oboma obszarami cywilizacyjnymi. Zasłona jest ar¬ gumentem w dyskursie feministycznym, bywa przedmiotem satyrycznych rysun­ ków, ustosunkowują się do niej głowy państw, staje się tym samym istotną częścią debat politycznych nad kwestią integracji muzułmanów. Przykładów jest co naj¬ mniej kilka. W niektórych państwach zasłanianie twarzy w miejscach publicznych jest prawnie zakazane (Belgia, Francja), w innych trwają polityczne dysputy dotyczą­ ce tej praktyki (na przykład Hiszpania, Niemcy). Często pada argument, że zasłona wyraża idee, które nie tylko stoją w opozycji, ale na swój sposób zagrażają wartoś¬ ciom składającym się na tożsamość narodową w konkretnym państwie. W tym dys¬ kursie biorą udział najbardziej znani europejscy politycy - jak chociażby Nicolas Sarkozy prezentujący dość twardą linię polityczną wobec burki na terytorium Fran­ cji. Oto fragment słynnego, oklaskiwanego przez polityków francuskich i krytyko¬ wanego przez muzułmanów z całego świata przemówienia, które prezydent Francji wygłosił w Congrès de Versailles dwudziestego drugiego czerwca 2009 roku. Problem burki nie jest problemem religijnym, raczej kwestią wolności i godności kobiety. To nie jest to symbol religijny, ale znak uległości i poniżenia. (...) Burka nie jest mile widziana we Francji. (...) W naszym kraju nie możemy zaakceptować wię­ źniarek za parawanem, odseparowanych od życia społecznego, pozbawionych tożsa¬ mości. To nie jest nasz pomysł na wolność. (www.lepost.fr) Zasłona bywa wreszcie przedmiotem artystycznych parafraz i fantazji o erotycz¬ nym podtekście, streszczając tym samym obraz kobiety Wschodu tkwiący korzenia­ mi w dyskursie orientalistycznym. W Internecie krążą i są komentowane również przez muzułmanów zdjęcia roznegliżowanych kobiet w zasłonach na tle orientalnych deko¬ racji albo zachodnich modelek stylizowanych na odaliski w reklamowych fotografiach. Postanowiłam zatem, przy użyciu etnograficznej analizy zawartości, podjąć próbę zrekonstruowania znaczeń, jakie przypisywane były przez użytkowników islamcity zasłonie. Na etapie pracy, który tu omawiam, nie zważałam na pozytywny czy nega¬ tywny charakter stwierdzeń. Koncentrowałam się wyłącznie na treściach wypowie­ dzi uczestników różnych działów forum islamicity.com, nie brałam zaś pod uwagę obrazów, które pojawiały się na portalu. Interesowały mnie ramy znaczeniowe, sym¬ boliczny kontekst, w którym zasłona była umieszczana. W rezultacie analizy dwu¬ stu postów, w których treści pojawiło się hasło hidżab, powstała wstępna pajęczyna kategorii, które do owych ram znaczeniowych się odnoszą. Ta pajęczyna w przy¬ szłości będzie rozbudowywana i weryfikowana w innych środowiskach danych, aż do chwili nasycenia. Wśród postów dominowały wypowiedzi odnoszące się do osobistych doświad¬ czeń z hidżabem. Zdarzały się komentarze do wydarzeń zewnętrznych, które w ja¬ kiś sposób dotyczyły zasłony, jak również opinie formułowane przez mężczyzn lub �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 45 nie-muzułmanów. Noszenie zasłony było rozważane na czterech poziomach. Po pierwsze zasłona traktowana była jako istotna część składowa doświadczenia reli­ gijnego. W najbardziej osobistym sensie mogła być przedstawiana jako droga wybie­ rana przez kobietę w dążeniu do samodoskonalenia w islamie, czyli do pełnego pod­ porządkowania się woli i prawom Allaha. W tym kontekście założenie zasłony stawa¬ ło się ważnym krokiem w osobistym dżihadzie, walce z pokusami zewnętrznego świa¬ ta, własną próżnością i innymi wadami, których pokonanie prowadziło do bycia lep­ szą muzułmanką. Bardziej kategoryczne w swej wymowie były wypowiedzi, w któ­ rych noszenie hidżabu przedstawiane było jako fard - jeden z ustanowionych przez Boga i przekazanych przez Posłańca obowiązków muzułmanki. Tu najczęściej po¬ woływano się w argumentacji na autorytety i hadisy, które potwierdzały taki sposób patrzenia na zasłonę. Ale noszenie hidżabu to również działanie cementujące muzuł¬ mańską wspólnotę lub - odwrotnie - zasłona jako temat wzbudzający kontrowersje, prowadzić miał do fitny, czyli do dezintegracji muzułmańskiej społeczności, we¬ wnętrznych waśni i rozłamów. Na innym poziomie decyzja dotycząca hidżabu wiązana była z biograficzną zmianą (przy czym rzecz mogła dotyczyć biografii własnej lub życia kobiet muzułmańskich w ogóle). Założenie hidżabu stawało się zatem kamieniem milowym w doświadcze¬ niu konwertytek lub było naturalną konsekwencją procesu dojrzewania, w wyniku którego pojawiała się potrzeba albo gotowość do przyjęcia zasłony. Najwięcej jednak wypowiedzi odnosiło się do dwóch pozostałych kategorii, które umownie mogą być nazwane stylem życia i ekspresją „ja". Warto zauważyć, że te ka­ tegorii są sobie bliskie, lecz niezupełnie ze sobą powiązane. Podstawowa różnica tkwi w sposobie ujmowania problemu. W kategorii „styl życia" mieszczą się wypowiedzi oceniające z punktu widzenia estetyki czy mody hidżab, jego rozmaite warianty i spo¬ soby wiązania. Tu również dyskutowano kwestie piękna (lub jego braku) i skrom¬ nego uroku kobiet skrywających się za zasłoną, jak również oceniano zdjęcia modelek prezentujących muzułmańską modę. W przypadku „autoekspresji" w wypowiedziach bardziej lub mniej explicite pojawiała się kwestia tożsamości - kulturowej, płciowej czy religijnej. Hidżab był zatem częścią szerszej dyskusji nad tożsamością, której is¬ totnym kontekstem społecznym stawał się Zachód wraz z jego odmiennymi wartoś¬ ciami, które mogły być dwojako interpretowane. Z jednej strony jako niedające się po­ godzić z islamem i stojące w opozycji względem wartości muzułmańskich - wówczas akcentowano nieprzychylny stosunek do muzułmanów, a zwłaszcza obsesyjną krytykę kobiet decydujących się nosić hidżab. Z drugiej jednak strony świat Zachodu przed¬ stawiany bywał jako miejsce życia, do którego norm muzułmanie obu płci - nie za¬ rzucając fundamentalnych zasad religii - powinni starać się dostosować. Drugą płaszczyzną odniesienia stawała się umma sprawująca kontrolę nad swoimi członkami i wypracowująca wzory zachowania. Była ona zatem widziana z dwoja¬ kiej perspektywy - jako środowisko, do którego przynależą autorzy wypowiedzi, a więc najbliższe otoczenie społeczne, które w bezpośredni sposób wpływa na zacho¬ wania swoich członków, ocenia je i komentuje oraz jako szerszy i bardziej odległy kon¬ tekst społeczny. W tym drugim wypadku umma jawiła się jako środowisko wypra¬ cowujące normy i lokalne lub ogólno muzułmańskie wzorce. Hidżab bywał rozumiany również jako wyznacznik tożsamości kulturowej i reli¬ gijnej. I znów mogło chodzić o makro- albo mikroskalę. Prawo do zasłony - jeśli rozpatrywane w odniesieniu do norm zachodniej kultury - było opisywane jako jeden z esencjonalnych aspektów bycia muzułmanką, zaś niechęć członków społeczeństw �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 46 zachodnich względem hidżabu interpretowana była jako wyraz fundamentalnego nie­ zrozumienia kultury muzułmańskiej, a nawet objaw ksenofobicznego lęku przed isla­ mem. Innym wymiarem było lokowanie hidżabu (i innych form zasłony) w kontek­ ście konkretnych, regionalno-kulturowych obyczajów, które niekoniecznie obo­ wiązywać muszą w całym świecie islamu. Inną formą związku zasłony z autoekspresją była kwestia dwupłciowości. Hidżab bywał zatem rozpatrywany jako znak i atrybut kobiecości, który streszcza podstawo¬ we cechy i skłonności, jakimi powinna charakteryzować się kobieta, takimi jak skrom¬ ność, przywiązanie do tradycji, poświęcenie dla rodziny, wierność względem męża, etc. Te cechy były przeciwstawiane męskim skłonnościom, które przez Boga zos­ tały zaprojektowane jako zupełnie różne. I tu do głosu dochodził Zachód widziany przede wszystkim jako miejsce, w którym mieszają się porządki, a konwencja spo¬ łeczna zakłóca naturalny, ontologicznie uzasadniony stan rzeczy. W takim ujęciu no¬ szenie zasłony bywało rozumiane jako wyraz siostrzanej solidarności muzułmanek, które decydują się trwać przy tradycyjnych wartościach wbrew przesyconemu re¬ latywizmowi zachodniemu otoczeniu. Przedstawione powyżej znaczenia przypisywane zasłonie zostały zaledwie na¬ szkicowane. Z uwagi na ograniczony zakres badań nie można również uznać uzys¬ kanych wyników za reprezentatywne dla muzułmanów jako całości. Przeprowadzone badania wskazują jednak - przynajmniej w odniesieniu do konkretnego wirtualnego terenu - na przydatność etnograficznej analizy zawartości jako narzędzia pozyski¬ wania danych w Internecie. Warto podkreślić, że zastosowana strategia jest szcze¬ gólnie użyteczna na początkowych etapach badań, kiedy zmierza się do rozpoznania terenu i możliwie najszerszego udokumentowania problemu badawczego, który na¬ stępnie może być zgłębiany przy użyciu innych narzędzi. Doświadczenia nabyte podczas pracy w islamicity pozwalają potwierdzić przyjęte założenia dotyczące muzułmanów w sieci. Hidżab jest rozumiany przez muzułma¬ nów jako istotny symbol, za którym kryje się złożony system znaczeń. Zachodnie in¬ terpretacje zasłony, czy szerzej - pozycji kobiety w islamskich środowiskach - wydają się katalizować postawy samych muzułmanów, którzy w sposób bardziej świadomy i silnie zideologizowany patrzą na kwestię tradycyjnego ubioru kobiety. Zróżnicowanie prezentowanych postaw i lokalnych tradycji, jakie za takimi po¬ stawami często stoją, pozwala z kolei potwierdzić, że sieć nie jest bezpośrednim od¬ wzorowaniem rzeczywistości. Dzięki eksterytorialnemu charakterowi pozwala na komunikowanie się osób pochodzących z różnych środowisk społecznych i etnicz¬ nych, stając się współczesną agorą o niespotykanych wcześniej rozmiarach i możli¬ wościach, nowym wydaniem „melting pot" i przestrzenią otwartą dla społecznych negocjacji znaczenia. *fan» żyda Z akt Rn umodoifcoiu talie pleć kontekst środowiskowy Zachód �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 47 Literatura: Adamu U . A., Islam and the Internet, www.kanoonline.com/publications/islam_ and_the_internet.htm, 2002, (27.10.2010). Altheide D. L., Reflections: Ethnographic Content Analisys, Qualitative Sociology, 10 (1), 1987, s. 65-77. Androutsopoulos J., Potentials and limitations of discourse-centered online ethnography, Language@Internet, 5 (8), http://www.languageatinternet.de/articles/2008, 2008, (27.10.2010). Baym N., The Emergence of Online Community, [w:] Cybersociety 2.0: Revisiting Computer Medited Communication and Community, red. Jones S. G., Sage, Thousand Oaks, London, New Dehli 1998, s. 35-68. Castells M . , Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeńswem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Castells M., Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa 2008. Cavanagh A., Behaviour in Public? Ethics in Online Ethnography, http://www.cybersociology.com/files/6_2_ethicsinonlineethnog.html, 1999, (27.10.2010). Communities in Cyberspace, red. Kollok P., Smith M . , Routledge, New York 2005. El-Tahawy A., The Internet is the New Mosque. Fatwa at the Click of a Mouse, www.arabinsight.org/aiarticle, 2008, (27.10.2010). Kozintes R. V., Netnography. Doing Ethnographic Research Online, Sage, Los An¬ geles, London, New Dehli, Singapore, Washington 2010. Kurczewski J., Wstęp: Lem, Baudrillard i Wielka Sieć, [w:] Wielka sieć. E-seje z so­ cjologii Internetu, red. Kurczewski J., Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006, s. 9-21 Postman N., Technopol. Triumf techniki nad kulturą, Państwowy Instytut Wydaw¬ niczy, Warszawa 1995. Rheingold H., The Virtual Community. Homesteading on the Electronic Frontier, www.rheingold.com/vc/book, 2000, (27.10.2010). Widy M., Życie codzienne w muzułmańskim Paryżu, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2005. Źródła internetowe: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (07.08. 2010). http://islamicity.com (07.08. 2010). http://www.lepost.fr/article/2009/06/22/1588158_le-congres-de-versailles-en-unclin-d-oeil.html (07.08. 2010). http://wyborcza.pl/1,75477,7909234,Dzis_Miedzynarodowy_Dzien_Rysowania_Mahometa__Pakistan.html (07.08.2010). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db57c867ecc495409dce9b08b35d44cd.pdf e4ff23daec7b0c4b08b9a4387d9f7291 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5020 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia wizualna plotka - aspekt antropologiczny internet - aspekt etnograficzny celebryci portale plotkarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4656 Title A name given to the resource Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.21-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jeran, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich A Agnieszka Jeran WYŻSZA SZKOŁA GOSPODARKI W BYDGOSZCZY Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich C elebryci, ich wizerunki i plotki na ich temat pozostają żywą i istotną częścią co­ dziennego życia. Plotki w każdej społeczności stanowią ważny obszar spajania jej struktury i kultury, stając się źródłem wzorów zachowań, przyczynkiem do dyskusji o normach i wartościach, rozrywką czy wreszcie tematem codziennej komu¬ nikacji. Osoby znane, dawniej bohaterowie, a współcześnie celebryci pozostają najis­ totniejszym obiektem plotek, a rozwój kultury wizualnej sprawia, że szczególnej wagi nabierają fotografie, które stają się przesłanką plotkowania. Specyficzny status foto­ grafów - papparazzich, tabloidów, a wraz z rozwojem Internetu portali WWW po¬ święconych wyłącznie plotkowaniu, nadaje obrazom celebrytów szczególnej wagi. Dla objęcia naukowym namysłem fotografii celebrytów i ich znaczenia dla spo¬ łeczności internautów, szczególne znaczenie ma interpretacja dyskursywna fotografii zamieszczonych w Internecie, przy czym niezwykle istotna okazuje się szansa na śle¬ dzenie owego dyskursu w sposób całkowicie niezakłócający jego dynamiki. Internet umożliwia prowadzenie najczystszej obserwacji ukrytej, ponieważ badacz uzyskuje dostęp do zarchiwizowanego, publicznego z zasady dyskursu. Dzięki zestawieniu in¬ terpretacji autorskiej i komentarzy możliwe jest prześledzenie sposobów odzwiercie¬ dlania się w wypowiedziach subiektywności odbioru. W odróżnieniu od fotografii re¬ klamowej, fotografie celebrytów nie trafiają do wybranej, zdefiniowanej jako doce¬ lowa, kategorii odbiorców. Odbiorcy bywają, co jest charakterystyczne dla Internetu, bardzo różni, ponadto pozostając anonimowymi wyrażają swoje opinie bez obaw o spo¬ łeczną ocenę czy stygmatyzację, są więc - co pokazują badania zachowań internau¬ tów - bardziej otwarci i spontaniczni. Same fotografie celebrytów, mniej lub bardziej sensacyjne plotki na ich temat czy wreszcie budowany wokół nich dyskurs, nie są no­ wym zjawiskiem, jednak internetowe serwisy plotkarskie dają unikalną możliwość śle­ dzenia dyskusji na żywo, zachęcają do wypowiedzi i jednocześnie archiwizująje. In¬ terpretacja dyskursywna fotografii celebrytów pozwala na prześledzenie dyskursu oraz określenie kierunków interpretacji i określenie stopnia, w jakim redakcyjny opis obrazu pełni funkcję zakotwiczenia. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 22 Dyskurs i interpretacja dyskursywna Samo pojęcie dyskursu okazuje się funkcjonować coraz częściej jako słowo-wytrych. Jak zauważa Grzymała-Kazłowska, można mówić o zwrocie ku dyskursowi, a związany jest on z „głębokimi przemianami społecznymi i wizją współczesnego spo­ łeczeństwa jako społeczeństwa zdominowanego przez praktyki komunikacyjne oraz z przekonaniem, że rzeczywistość jest konstruowana w procesach komunikacji" (Grzy­ mała-Kazłowska 2004: 13). Z jednej strony jest to wynik nasycenia życia społecz­ nego komunikacją masową, z drugiej zaś - przyjętej perspektywy ontologicznej, wedle której wszystko co czynią ludzie jest komunikacją - od procesów autorefleksyjnych przez zachowania w otoczeniu innych ludzi po procesy tworzenia norm i struktury spo¬ łecznej. W tym przesyceniu komunikacją dyskurs jest zarazem niejasny (jako pojęcie ogólne i nadużywane w potocznych wykorzystaniach) i jednocześnie precyzowany w ujęciach naukowych. W socjologii często ujmuje się dyskurs jako nie tylko wymia¬ nę komunikatów, ale i wzajemne oddziaływanie i negocjowanie tak znaczeń w bieżą¬ cym procesie komunikacyjnym, jak i całej społecznej rzeczywistości. Wynika to z fak¬ tu nieustannego uzasadniania i przetwarzania przekonań czy inaczej wiedzy potocz¬ nej, a w ujęciu Trutkowskiego „społecznych reprezentacji", które włączone są tak głęboko w proces społecznej komunikacji, że z jednej strony określają zakres dostępnych nam wzorów interpretacyjnych, a z drugiej strony - kon­ stytuują rzeczywistość, w której żyjemy. Odbieramy świat przez pryzmat uzgodnio­ nych definicji zjawisk, a zjawiska nowe i nieznane staramy się włączyć w istniejący, przyswojony i bezpieczny system podzielanych kategorii. (Trutkowski 2004: 43) Procesy prowadzące do owych uzgodnień (i ewentualnych zmian) określić można najogólniej mianem dyskursu. Byłby zatem dyskurs czymś szerszym niż dialogiem z niezbędnymi dla przeprowadzenia analizy sekwencjami wypowiedzi - jak chce go ujmować ściśle rozumiana analiza dyskursu. Dyskurs jest zatem działaniem społecznym lub procesem komunikacyjnym two¬ rzenia i stabilizowania podzielanej wiedzy, owych społecznych reprezentacji, ważna jest więc bardziej jego funkcja, niż dialogowy charakter. Jednak istotny pozostaje waż¬ ny postulat metodologiczny analizy dyskursu - procesy uzgadniania znacznie efek¬ tywniej jest obserwować „w toku", miarę jak się dokonują i to najlepiej w warunkach naturalnych, niż odtwarzać w wywiadzie ich przebieg odwołując się do pamięci res¬ pondentów (por. Grzymała-Kazłowska 2004). Można oczywiście proces ten wywołać, można też śledzić sam jego efekt - treść uzgodnionych interpretacji, kształt wiedzy po¬ tocznej, niemniej kluczowy pozostaje naturalny przebieg procesu. Naturalność sytuacji ma znaczenie przede wszystkim dlatego, że ,,konstrukcja dys¬ kursu w równym stopniu uzależniona jest od treści i znaczenia komunikatów wypo¬ wiadanych przez tworzących go aktorów, jak i od pozostałych cech kontekstu sytua¬ cyjnego" (Trutkowski 2004: 45), a więc istotne dla dyskursu okazuje się wszystko, co definiuje jego kontekst. Sytuacja badania otwiera zaś inny kontekst, niż różne natu¬ ralne okoliczności procesów komunikacyjnych. Kontekst ten jednak należy każdo¬ razowo uściślić i jasno zdefiniować, dookreślić, ponieważ trudno przecenić jego zna¬ czenie dla przebiegu procesu. Jednym z istotniejszych szerokich kontekstów i jednocześnie ważnym obszarem uzgadniania elementów wiedzy potocznej, może ważniejszym obecnie niż uzgadnianie znaczeń słów, jest współczesne nasycenie obrazami. Tym trudniejszy to proces, że ob- �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 23 razy są w większości polisemiczne, często bardziej niż słowa. Jak zauważa Schnettler: Chociaż jest kwestą sporną, jak dawno temu miała miejsce „rewolucja wizualna" to można zauważyć, że wizualizacje zdobywają w naszej współczesnej kulturze coraz więk­ sze znaczenie. Uwidacznia się to nie tylko w mediach rozrywkowych, jak film, telewizja, książki obrazkowe czy czasopisma ilustrowane; przede wszystkim nowe, wspomagane komputerowo formy komunikacyjne wywołały prawdziwą powódź wizualizacyjną. (Schnettler 2008: 117) Wszechobecność obrazów nie służy zatem tylko rozrywce. Wydaje się, że doko­ nuje się pewien powrót do ikoniczności. Od wynalezienia druku i powszechnej alfabetyzacji, zmysłem wzroku człowieka zawładnęło pismo - ze swoją linearnością nieruchomością i tylko częściową otwartością na interpretację (por. Vandendorpe 2008). Jednak obrazy odzyskują swój udział w organizowaniu i przekazywaniu wie¬ dzy o świecie. Coraz częściej poszczególne subdyscypliny nauk społecznych okreś¬ lają siebie i swój przedmiot badań poprzez wizualność - czy będzie to socjologia wizualna, antropologia obrazu czy visual culture studies. Jednak same obrazy bez ich odczytań to za mało. Jak zauważają Frąckowiak i Rogowski bez badania tego, co odbiorcy robią z obrazami, nie może ona [socjologia wizualna - AJ] odpowiedzieć na wiele ważnych dla niej pytań. Nie bardzo możemy pytać na przyk­ ład o strategie komunikacyjne, w które wplecione są obrazy, ani o ich „kariery" (określe­ nie Grady'ego), które pozwoliłyby określić ich społeczne (kulturowe) znaczenie. (Frąckowiak, Rogowski 2009: 133) Badanie tych procesów bywa określane mianem socjologii wiedzy wizualnej, która zajmuje się pytaniami, jak doświadczenia, wiedza, umiejętności i zdolności są wy¬ tarzane i dystrybuowane nie tylko za pośrednictwem języka i słów, ale także przez wi¬ zualne formy wyrazu i przedstawiania. Przy tym w centrum uwagi znajdują się tu formy wizualne, pojmowane nie jako statycznie nieruchome struktury lub stałe znaki, ale raczej jako per formatywne, wzajemnie powiązane ze sobą, skontekstualizowane [i do pewnego stopnia efemeryczne] zjawiska społecznych interakcji, przy pomocy których wytwarzana, przetwarzana i asymilowana jest wiedza. (Schnettler 2008: 116) Dlatego też należy i w stosunku do obrazów, a więc obszaru wizualnego rzeczywis¬ tości, zastosować kategorię dyskursu. Sztompka chociażby analizując sposoby inter¬ pretowania fotografii obok interpretacji hermeneutycznej, semiologicznej i strukturalistycznej wymienia także interpretację dyskursywną. W jego ujęciu dyskurs wizu¬ alny to „złożony proces negocjacyjny, w którym artykułują się znaczenia obrazów" (Sztompka 2005: 92). Interpretacja dyskursywna sięga poza sam obraz i wymaga uwz¬ ględnienia z jednej strony charakterystyki odbiorców obrazu, z drugiej zaś kontek¬ stu, w jakim obraz się pojawia i w związku z tym jest interpretowany. Inaczej mó¬ wiąc - można w interpretacji dyskursywnej ograniczyć się do tych dwóch obszarów czyli określenia potencjalnych, zdefiniowanych przez nadawcę odbiorców (i ewen¬ tualnie odbiorców faktycznych) oraz do określenia kontekstu w jakim obraz wystę¬ puje - ram albo reżimu odbioru, czyli instytucji, w ramach których obraz jest wytwa¬ rzany, przekazywany i pokazywany (inną ramę określa muzeum, inną gazeta, jesz¬ cze inną - telewizja i poszczególne gatunki programów). Jednak można spróbować pójść o krok dalej i prześledzić rzeczywisty przebieg in¬ terpretacji obrazu, a więc dyskursu wokół niego. Możliwe i osiągalne są dwie ścieżki �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 24 - jedna prowadzi poprzez metody wywiadu i może być pogłębionym wywiadem z wykorzystaniem obrazu (indywidualnym lub grupowym) (por. Konecki 2005), druga - poprzez obserwację. Ogromnym minusem pierwszej jest fakt wywoływania przez badacza procesów interpretacji. W większości przypadków to badacz decyduje 0 zestawie obrazów do interpretacji, choć czasem to badany może „przynieść" obrazy własne, samemu je wybrać. Jakkolwiek by nie było - wywiad wykorzystujący obrazy 1 w zamierzeniu odkrywający ich znaczenie dla odbiorcy, a więc interpretację, jest sy¬ tuacją sztuczną, wywołaną przez badacza. W przeciwieństwie do tego obserwacja może być uwolniona od takiego charakteru - możliwe jest bowiem prześledzenie spon¬ tanicznych procesów interpretacyjnych toczących się w wymianie komunikatów, a więc w dyskursie pomiędzy interpretującymi, pomiędzy odbiorcami, z których każ¬ dy ma prawo do własnego odczytania obrazu, ale z których każdym kieruje jedno¬ cześnie dążenie do uprawomocnienia swojego odczytania poprzez jego uzgodnienie z innymi i uzyskanie w ten sposób społecznej aprobaty dla dokonanego odczytania. Zgodnie z postulatem naturalności to właśnie taki naturalny, niepodlegający wpły¬ wowi badacza proces uzgadniania znaczenia obrazów miałby najwięcej wspólnego z założeniami metodologicznymi analizy dyskursu. Patrząc na to ze strony odbiorcy komunikatu wizualnego lub tekstowo-wizualnego, można uznać, że jak to zauważył Eco „temu, kto odbiera obraz pozostała resztka wol­ ności: wolności odczytania go w inny sposób" (Eco 1998: 160), ale ta wolność ogra¬ niczona jest procesami społecznej akceptacji. Skrajne interpretacje nie znajdują apro¬ baty, nie są wspierane i włączane w społecznie dostępny zasób wiedzy potocznej. Na tym polega w ujęciu interakcjonistycznym każde uzgadnianie znaczeń, a za jego narzę¬ dzie uznać można właśnie dyskurs. Śledzenie go w naturalnym, nie modyfikowanym przez badacza środowisku możliwe jest właściwie wyłącznie dzięki obserwacji. W odniesieniu do metody proponowana i wykorzystana zostanie zatem obser¬ wacja. Jednak jej przeprowadzenie wymaga ustalenia ram dla samego przebiegu dyskursu. Są one niezbędne dla każdej analizy komunikacji, ponieważ nieodmien¬ nie istotne pozostaje określenie jaka forma procesów komunikacyjnych podlega ba¬ daniu, kim są uczestnicy komunikacji, jakie istnieją narzucone instytucjonalne ramy czy też reżim dyskursu. Zgodnie z takim schematem przeprowadzono także pre¬ zentowane badanie - przedstawienie jego wyników wymaga wskazania pewnych ogólniejszych ustaleń, a więc: - cech audytorium - odbiorców obrazów, - kontekstów instytucjonalnych, - poziomów dyskursu - grup rozmówców zaangażowanych w dyskurs. Zaproponowane i przeprowadzone badanie wymaga jasnego zdefiniowania po¬ szczególnych elementów kontekstu. Ponieważ, jak wskazywano, najbardziej uzasad¬ nioną metodą będzie obserwacja, zdecydowano się wykorzystać unikalną właściwość Internetu jako obszaru badań - można w nim śledzić niewywołane, a więc naturalne, spontaniczne zachowania ludzi nie będąc przy tym widzialnym. Badacz ma zatem możliwość zrealizowania prawdziwej obserwacji niejawnej, a jeśli chce całkowicie wyeliminować potencjalny własny wpływ na sytuację - może posłużyć się jako za¬ pisem obserwacji zarchiwizowanym zapisem historycznego (tj. już zakończonego) procesu komunikacyjnego. W odniesieniu do naturalnych procesów komunikacyj¬ nych w „realnym" (niecyfrowym) świecie bardzo rzadko badacz uzyskuje taką szansę - właściwie wyłącznie w odniesieniu do debaty emitowanej poprzez media masowe i do korespondencji. Obszarem obserwacji w przeprowadzonym badaniu będzie więc �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 25 w najszerszym ujęciu Internet, jako obserwowana rzeczywistość. Dalsze uszcze¬ gółowienia sformułować można następująco: - w odniesieniu do cech odbiorców i jednocześnie nadawców komunikatów - ba¬ danymi są Internauci, a więc użytkownicy Internetu - w ujęciu szczegółowym - po¬ dejmujący aktywność komunikacyjną w wybranym portalu plotkarskim poprzez system komentarzy; - konteksty instytucjonalne współtworzą: plotkowanie, celebryci, wizualność i sys­ temy komentarzy (jako badana forma prowadzenia dyskursu); - poziomy dyskursu sprowadzić można do dwóch: pomiędzy autorami plotkarskiej wiadomości i czytelnikami (aktywnymi na tyle, by wiadomość skomentować) oraz po¬ między samymi forumowiczami - inne poziomy np. dyskusje przeniesione poza sys¬ tem komentarzy, „dialog wewnętrzny" czytelnika, debata redakcyjna nad fotografią i tekstem itp. pozostają poza obszarem badania jako zasadniczo nieuchwytne. Rozpoznanie, zdefiniowanie i uwzględnienie poszczególnych elementów pozwoli na egzemplifikację procesu uzgadniania znaczenia fotografii, a wiec na pokazanie prze¬ biegu interpretacji dyskursywnej obrazów w nieco szerszym niż pierwotne ujęcie Sztompki. Dla Sztompki istotne było dotarcie do tego, co obraz znaczy dla odbiorców, w przeprowadzonym badaniu ważniejszy od konkluzji „co znaczy" jest obszar procesualny, przebiegu owych uzgodnień. Będzie to przy tym badanie o charakterze wy¬ rywkowym, istotniejsze w jego wypadku będą procedury badawcze niż sam efekt - koń¬ cowe konkluzje, nieosiągalne w tak pilotażowym badaniu. Audytorium - polscy internauci Zgodnie z wynikami Diagnozy Społecznej 2009 (Batorski 2009) polskiego in¬ ternautę można scharakteryzować przede wszystkim jako osobę młodą, dobrze wy¬ kształconą i pracującą. Rozpatrzenie charakterystyk użytkowników Internetu w Pol¬ sce pozwala bowiem stwierdzić, że 56 % internautów to osoby do 34. roku życia, „po¬ nad połowa internautów to osoby uczące się lub posiadające już wyższe wykształ¬ cenie" (Batorski 2009: 290) i w 57% - osoby pracujące - albo pracownicy albo przed­ siębiorcy. Wielkość zamieszkiwanej miejscowości czy płeć ma znacznie mniejsze zna¬ czenie. Jeśli zatem tak można opisać statystycznego internautę, to można sądzić, że Internet jest medium ludzi młodych, wykształconych i aktywnych zawodowo - co nie znaczy, że zupełnie nie korzystają z niego inne kategorie społeczne (przykładowo - osoby w wieku powyżej 60 lat stanowią 4% użytkowników). Jednak ten statystycz¬ ny, wynikający z badań portret internauty ma znaczenie nie tylko jako pewien osa¬ dzający rozważania, dotyczące jednej z aktywności internautów, element ramy roz¬ ważań. Ważne jest również to, że jeśli nie Internet jako taki (pozbawiony przecież pod¬ miotowości), to twórcy i sponsorzy poszczególnych portali opierając się na ogól¬ nych statystykach i szczegółowych danych o własnych użytkownikach, dostosowują do nich swój przekaz - zarówno pod względem formy, jak i treści. Skoro zatem inter¬ nauta postrzegany jest jako osoba młoda, to odpowiednim językiem, w dostosowa¬ nej formie i na dobrane do jego zainteresowań tematy przygotowuje się zawartość por¬ talu. W ten sposób statystyki w rodzaju przytoczonych współtworzą ramę interpre¬ tacji, są więc istotne dla analiz dyskursu wokół interpretacji. Drugi składnik charakteryzujący audytorium to cele korzystania z Internetu. Wśród celów ogólnych jednym z istotniejszych okazuje się rozrywka - jako pierwszy �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 26 i najważniejszy cel wskazuje j ą prawie 30% internautów, dla kolejnych 24% jest celem znajdującym się na drugim miejscu (spośród pięciu możliwych) (Batorski 2009: 305). Bardziej szczegółowe zestawienie sposobów korzystania z Internetu wykorzystywane w Diagnozie Społecznej nie pozwala jednoznacznie określić zasięgu czytania i komen¬ towania zawartości portali plotkarskich, a więc również scharakteryzować pod wzglę¬ dem społeczno-demograficznym ich użytkowników. Jednak w ramach celów korzys­ tania z Internetu wyszczególnionych przez badaczy w ramach Diagnozy Internetu od­ naleźć można aktywność określonąjako „informacja o innych osobach" - z pewnoś¬ cią plotkowanie nie stanowi jedynego przejawu tej aktywności, jednak w jej zakres wchodzi. Przytoczone badanie realizowane było poprzez Internet, metodą samodoboru i w efekcie wyniki nie są reprezentatywne ani dla ogółu Polaków, ani dla polskich internautów. Jak piszą sami autorzy „proces rekrutacji do badania został tak skon¬ struowany, aby jak najskuteczniej wychwycić osoby, które z Internetu korzystają bar­ dzo intensywnie, po kilka godzin dziennie" (Krejtz, Nowak 2009: 15). Jednak wyniki dla tej szczególnej, zbadanej i bardzo różnorodnej grupy można do pewnego stopnia traktować ilustracyjnie. Owo szukanie informacji o innych osobach zajmuje w rankin¬ gu zestawiającym poszczególne aktywności okolice 10. miejsca (w zależności od gru­ py wiekowej - od 9. do 11.), wśród liczącego trzydzieści elementów zestawienia. Samo „komentowanie na blogach i forach", które nie do końca odpowiada komentowaniu wiadomości w serwisach plotkarskich zajmuje miejsce 7. wśród wskazań bardzo mło¬ dych użytkowników (w wieku do 19 lat), zaś okolice miejsca 20. dla starszych, jest to więc mniej popularna aktywności, choć również istotna (Krejtz 2009: 61). Potwier¬ dzałoby to wskazaną wcześniej charakterystykę internautów i dostosowanie wielu ser¬ wisów do takiego właśnie bardzo młodego audytorium. Ramy instytucjonalne - plotkowanie o celebrytach Pojęcie plotki jest niezwykle pojemne. Na poziomie potocznym - dosyć dobrze rozpoznawane, choć już znacznie rzadziej definiowane, na poziomie naukowym - nieco zapoznane, choć co jakiś czas powracające, szczególnie w ujęciach psychologicznych. Rozpatrując plotki warto zwrócić uwagę na ich społeczne funkcje oraz na rodzaje (por. Thiele-Dohrmann 1980). Przede wszystkim, w odniesieniu do celebrytów największe znaczenie okazuje się mieć plotka instrumentalna (Matusewicz 1998: 406). Plotka taka jest świadomie sto­ sowanym narzędziem - czasem dyskredytacji, coraz częściej promocji. W ramach dzia­ łań marketingowych wyróżnia się nawet marketing szeptany, posługujący się jako głów¬ nym kanałem promowania produktu lub marki drogą osobistego informowania. W od¬ niesieniu do celebrytów plotka ma taką właśnie promującą funkcję - ma utrzymywać zainteresowanie postacią - albo dzięki jej „barwności", nonkonformizmowi w pub¬ licznych obszarach życia (np. na występach, premierach, inauguracjach), albo dzięki wkraczaniu mediów w sferę prywatną, poza publiczną fasadę, a najczęściej - dzięki łączeniu obu tych obszarów. Plotki mogą zatem dotyczyć tego, co gwiazda porabia w domu, kiedy publiczność jej nie widzi (choć właśnie widzi), jak wystąpiła na pokazie nowego filmu, kto jej towarzyszył i jak jedno ma się do drugiego. Tematem plotki mo¬ że być niemal wszystko, zaś jej celem jest przede wszystkim utrzymanie zaintereso¬ wania postacią - która jako rasowy celebryta nie jest znana (głównie, a już na pewno nie wyłącznie) dlatego, że jest wyjątkowa pod jakimkolwiek względem (talentu, sta¬ tusu itp.), ale dlatego, że jest znana - zgodnie z definicją rozpropagowaną przez Godzica, że celebryci są „znani z tego, że są znani" (Godzic 2007). �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 27 Natomiast rozpatrując liczne społeczne funkcje plotki, w odniesieniu do plotek o celebrytach wskazać można między innymi jej więziotwórczy i poznawczy oraz ludyczny charakter (por. Jeran 2008: 272). Plotka to bowiem akt komunikacji - prze­ kazywanie plotek pozwala na stwierdzenie istnienia łączności komunikacyjnej w gru­ pie, pozwala poszczególne łącza potwierdzić, odświeżyć, utrzymać. Między innymi dzięki plotkowaniu istnieje sieć niezobowiązującej, niezadaniowej komunikacji w ob¬ rębie grupy czy szerzej - wspólnoty. Ale plotkowanie tworzy także wspólnotę poz¬ nawczą. Samo w sobie stanowi przykład dyskursu uzgadniania znaczeń. Plotkowa¬ nie sprawia, że pewne elementy wiedzy potocznej są podzielane i potwierdzane, po¬ dobnie jak aprobata dla obowiązujących norm (najczęściej wyrażana poprzez wspól¬ ną dezaprobatę dla złamania normy). Jednak wydaje się, że w odniesieniu do plotek o celebrytach należy wskazać jeszcze jedną funkcję - ludyczną. Opowiadanie plotek sprawia przyjemność, pozwala na uświadomienie sobie cudzej infantylności, braku ogłady czy po prostu pecha. Taką samą przyjemność sprawia czytanie plotek, a to ono okazuje się szczególnie ważne w sytuacji, w której plotki są przekazem wykorzys¬ tującym kanały komunikacji masowej. Nie można wówczas rozpoznać tworzącej się wspólnoty - plotka od centralnie zlokalizowanego nadawcy trafia do wielu odbior¬ ców (zgodnie z modelem komunikacji masowej), czasem po drodze przechodzi przez pośredni poziom liderów opinii. Jednak jeśli można wówczas mówić o podzielaniu czegokolwiek, to raczej właśnie wiedzy na określone tematy i sposobów definiowa¬ nia oraz oceniania rzeczywistości (czy te buty rzeczywiście nie pasują do tej su¬ kienki? Ile taka sukienka kosztuje? A przede wszystkim - kto ma obowiązek za¬ kładając sukienkę spodziewać się jej wnikliwej oceny). Spośród różnych kanałów upowszechniania plotek, dla plotek o celebrytach naj¬ istotniejszym okazują się media masowe, tym bardziej, że w ich obrębie istnieją ty¬ tuły z definicji poświęcone plotkowaniu - są to czasopisma (i tabloidy i luksusowe magazyny), programy telewizyjne (typu kto, co i gdzie - zrobił) i wreszcie - portale internetowe. Te ostatnie zasługują na uwagę jako z jednej strony najmłodsze (jak i sam Internet jest najmłodszym z mediów integrującym media wcześniejsze), z drugiej - najbardziej zróżnicowane. W samym polskojęzycznym obszarze Internetu wska¬ zać można kilkadziesiąt plotkarskich serwisów - mogą mieć wąski zakres tema¬ tyczny (np. tylko sportowy), mogą być znacznie szersze tematycznie, mogą mieć formę przekazu odgórnego (redakcja zamieszcza plotkę, dodaje zdjęcia itp. - całość funkcjonuje jak elektroniczna wersja plotkarskiej gazety), mogą opierać się na prze¬ kazie oddolnym, tj. na zgłaszanych przez czytelników wiadomościach - wyszuka¬ nych w innych miejscach lub samodzielnie wygenerowanych (kogo sławnego wi¬ działem dziś na zakupach). Istnieje także schemat czasowy - tutaj główna strona i naj¬ ważniejsza plotka zmieniają się w określonym rytmie (np. co 3 godziny) (szerzej: Jeran 2009: 334-335). Istotną różnicę pomiędzy plotkarskami programami telewi¬ zyjnym czy prasą stanowi sprzężenie zwrotne. Technologia związana ze stronami WWW sprawia, że czytelnicy stają się podmiotami aktywnymi, sami mogą włączyć się w proces komunikowania, który przestaje mieć tak klasycznie masowy charak¬ ter. Włączenie to może być bardzo różne - od przekazania linku innym po własną wypowiedź w postaci komentarza do plotki lub do wcześniejszych wypowiedzi in¬ nych czytelników. Dodatkowo hiperszybkość dostępu, nie tylko pierwotnej publi¬ kacji plotki, ale jej powielania i „przekazywania dalej" oraz multimedialność, której tylko częściowo dorównuje telewizja (a prasa wcale) sprawiają, że Internet jak żadne inne medium dostosowany jest do plotkowania. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 28 Jednak kluczowa dla obserwacji uzgadniania znaczeń - interpretacji dyskursywnej obrazów (fotografii) - pozostaje wspomniana możliwość i rzeczywiste funkcjo¬ nowanie sprzężenia zwrotnego. To ono umożliwi zaproponowaną obserwację. Nim jednak wszystkie wątki współtworzące ramę kontekstu analizowanego dyskursu zo¬ staną złożone w jedno, należy scharakteryzować sam system komentarzy. Fora a komentarze - systemy prowadzenia dyskusji w Internecie Formy dwustronnej komunikacji zapośredniczonej przez komputer i realizowa¬ nej przede wszystkim poprzez Internet jako sieć sieci, są bardzo różne. Jedno z kryte¬ riów odnosi się do wykorzystywanego sposobu komunikowania i pozwala odróżnić komunikację pisemną od innych form (np. videomail, telefonia internetowa), inne wskazuje na zbieżność w czasie komunikatów z obu stron procesu - można wów¬ czas mówić o komunikacji synchronicznej i asynchronicznej. Zawsze będzie to oczy¬ wiście komunikacja pośrednia, w której nie ma wymogu dzielenia tego samego fi¬ zycznego miejsca przez rozmówców - choć może to być to samo miejsce wirtualne. Synchroniczna komunikacja wymaga względnie niezakłóconej i bieżącej wymiany komunikatów - jest to zatem komunikacja, dla której bazowym schematem jest roz¬ mowa. W przeciwieństwie do niej komunikacja asynchroniczna nie wymaga wspól¬ nego czasu, realizuje się z (możliwym) opóźnieniem reakcji zwrotnej - jest to zatem schemat raczej korespondencji listowej. Przykładem pierwszej są wszelkiego ro¬ dzaju czaty i komunikatory internetowe, przykładem drugiej - fora i poczta elek¬ troniczna. Przy obu rodzajach przytoczone przykłady pozwalają na wskazanie jeszcze jednej kategorii różnicującej - komunikator i poczta to sposoby komuniko¬ wania się z wybraną, ograniczona i zdefiniowaną grupą odbiorców. Trzeba znać czyjś nick, numer lub adres, by się z nim skontaktować - czy to w czasie rzeczywistym, czy też asynchronicznie. Jednak czat czy forum nie stawiają takiego wymogu - trze¬ ba (i to wystarczy) znajdować się w tym samym wirtualnym miejscu - określonym jako pokój w przypadku czatu albo zdefiniowanym przez wątek forum - aby podjąć komunikację. Jest to zatem komunikacja o charakterze raczej publicznym czy quasipublicznym niż prywatnym. Systemy komentarzy, umożliwiające czytelnikom dopisanie dowolnych uwag do przeczytanego tekstu lub obejrzanego zdjęcia, tylko częściowo wpisują się w po¬ wyższe podziały. Z pewnością są komunikacją asynchroniczną i quasipubliczną, jed¬ nak brakuje w nich charakterystycznych dla forum cech dialogiczności i wątkowości. Na forum bowiem każdy zamieszczony wpis to wypowiedź „w której autor ustosun¬ kowuje się do danego wątku tematycznego. To wymusza pewną formę następujących po sobie postów (wypowiedzi) - dyskusję na zadany w tytule temat."(Stawiska 2006: 243) W efekcie struktura aktywnego forum ma postać „drzewa" z kolejnym zagłębie¬ niami i podpoziomami - gałęzie odpowiadają podtematom i zogniskowanym wokół nich rozmowom podgrupy uczestników forum. Systemy komentarzy nie do końca realizują ten schemat. Wprawdzie komentowa¬ ną wiadomość można uznać za temat przewodni dyskusji, jednak struktura komen¬ tarzy nie dopuszcza tworzenia poddyskusji - komentarze pojawiają się w kolejności zgłaszania, uporządkowane zwykle jeden pod drugim, elementy dyskusji występują tylko w sytuacji, w której w danym komentarzu autor wprost (najczęściej przez cy¬ towanie) przywołuje wypowiedź, do której się odnosi. Zdarza się, że takie cytowa¬ nie osiąga kilka poziomów, ale jest to dosyć specyficzna forma dialogu. Inną zaobser¬ wowaną formą dialogiczności jest odwoływanie się do osoby autora wypowiedzi, �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 29 do której ktoś się odnosi („X napisał, a ja na to...") jednak ze względu na fakt, że ogromna część komentatorów pisze swoje komentarze jako po prostu „gość" - jest to forma utrudniona. W obserwowanych systemach komentarzy na portalach plot­ karskich obu form możliwej dialogiczności jest jednak niewiele, w efekcie „ko­ mentarze niezwykle rzadko stanowią typowy dialog pomiędzy internautami" (Bąk 2009: 345). Także pilnowanie zachowania zgodności z tematem, a więc wątkowość i podział na podtematy w systemach komentarzy praktycznie nie istnieją. Jedynym wątkiem - tematem jest komentowany tekst/fotografia. Od strony technicznej sys¬ tem nie dopuszcza generowania podwątków. Od strony zaś praktyki - ponieważ sys¬ temy komentarzy, w przeciwieństwie do większości forów, nie są moderowane, nie ma także osoby, która czuwałaby nad utrzymaniem się wypowiedzi w ramach wątku - dygresje czy argumentacja ad personam i komentowanie cudzej, wcześniejszej wy¬ powiedzi, a nie wiadomości, są więc nieuniknione. Sprzyja temu zresztą anonimo¬ wość autorów komentarzy, ponieważ w większości przypadków nie jest zachowana nawet wirtualna tożsamość związana z wykorzystywaniem tego samego nicku, zaś poczucie bezpieczeństwa związane z anonimowością sprzyja ekstremizmowi w wy¬ powiedziach (por. zjawisko trollingu na forach - Kamińska 2008). Inną różnicą pomiędzy systemem komentarzy a forum jest długość życia - poszcze¬ gólne wątki na forach mogą trwać miesiącami lub nawet latami, w miarę jak zmie¬ niają się forumowicze, dochodzą kolejne osoby i zachodzą nowe, związane z ana¬ lizowanym problemem, wydarzenia. Komentarze dopisywane są znacznie krócej - w większości przypadków dany zestaw komentarzy nie znika, jednak jest „żywy" tj. dopisywane są do niego kolejne tylko tak długo, jak długo wiadomość jest faktycz¬ nym „newsem". W przypadku serwisów o schemacie czasowym - z definicji tyle, ile wynosi odstęp pomiędzy kolejnymi wiadomościami, w serwisach o innym ryt¬ mie - z pewnością nieco dłużej. Wizualność a komentarz - narzucanie interpretacji Wiadomość w serwisie plotkarskim (co wynika z multimedialności) jest zwykle połączeniem obrazu - fotografii i tekstu. Pierwszym tekstem, zanim pojawią się ko¬ mentarze, jest redakcyjne odczytanie, opis który w różnym stopniu odnosi się do przed¬ stawionej na fotografii osoby, jej wyglądu czy sytuacji, w której zrobiono zdjęcie. W odniesieniu do fotografii prasowej Garncarek analizowała znaczenie podpisów pod nimi, niezależnie od tekstu artykułu i zauważyła, że podpis umieszczony przy zdję¬ ciu często jest tym, co warunkuje czy wręcz narzuca interpretację (Garncarek 2004: 70). Można mówić o funkcji związania, zakotwiczenia, jaka pełni podpis wobec ob¬ razu - to Barthesowskie pojęcie oznacza wskazanie przez podpis jednego z możli¬ wych odczytań obrazu - „mając do dyspozycji wiele znaczeń i interpretacji, odbior¬ ca najczęściej wybiera jedne z nich, a pozostałe lekceważy" (Garncarek 2004: 70). To właśnie jeden z kluczy do uchwycenia procesów interpretacji dyskursywnej. Re¬ dakcja definiuje punkt wyjścia swoim odczytaniem, zakorzenionym w kontekście plotkowania o celebrytach, a więc starającym się realizować demaskatorską i ludyczną funkcję plotkowania. Krytykuje lub chwali uchwycony moment życia pub¬ licznego lub prywatnego celebryty - wygląd, zachowanie, towarzystwo. To wyz¬ nacza pierwsze odczytanie. Śledzenie procesów interpretacyjnych może więc od¬ nosić się do relacji pomiędzy owym narzucanym z pozycji władzy (redakcji) od¬ czytaniem a zgodą lub niezgodą na nie ze strony autorów komentarzy - tych spośród odbiorców, którzy zdecydowali się zabrać głos. Podpis pod zdjęciem prasowym �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 30 często narzuca jedną, gotową i roszczącą sobie prawo do bycia jedyną prawdziwą, interpretację. Redakcyjne odczytanie fotografii stanowiącej pretekst lub sedno plotki czasem jest równie bezwzględne, choć często łagodzone w postaci redakcyjnego pytania typu „jak to oceniacie?", „plus czy minus?", co ma prowokować do komen­ towania. Bez względu na formę, jakieś odczytanie zostaje zdefiniowane przez re­ dakcję - wyraża się w wyborze zdjęcia i sposobie skierowania na nie uwagi. Trzeba przy tym pamiętać, że często to właśnie ukierunkowanie jest kluczowe - tę samą fo­ tografię celebryty uczestniczącego w jakimś wydarzeniu (typu otwarcie galerii albo premiera filmowa) można wykorzystać jako pretekst o wywołania tematu owego wydarzenia (Jakie było? Znaczące? Udane?), obecności danej osoby na tym wyda­ rzeniu (Czy jej wypadało tam być? Czy do niej pasuje owo uczestnictwo?), jej to­ warzystwa w danym momencie (Czy to partner? Ktoś nowy? Albo - dlaczego jest sam/sama?) i wyglądu (Czy ta sukienka dobrze leży? Czy właściwie dobrane dodatki - do siebie nawzajem i do okazji?) i z wielu innych. Z opisami na serwisach plot¬ karskich nie jest zatem wprawdzie aż tak, że zamykają dyskusję (jak podpisy pod fotografiami prasowymi), ale z pewnością nadają jej kierunek. Jeśli zatem, jak zauważyła Bąk „Komentarze zamieszczane przez forumowiczów w Internecie stanowią niewywołany materiał badawczy, powstający naturalnie bez udziału badacza" (Bąk 2009: 345) co pozwala traktować je jako materiał dla obser­ wacji, to wskazać można dwa obszary możliwego do śledzenia dyskursu. Pierwszy dotyczy relacji pomiędzy odczytaniami forumowiczów a odczytaniem redakcji w oso¬ bie autora wiadomości funkcjonującej jako podpis fotografii. Można zaobserwować albo przyjmowanie interpretacji redakcyjnej albo jej odrzucanie, czasem ignorowa¬ nie. Drugi obszar to sfera dyskusji pomiędzy samymi autorami komentarzy. Ich uwa­ gi, czasem splecione w rozmowę, pozwalają uchwycić procesy negocjowania znaczeń pomiędzy dysponującymi taką samą władzą komentatorami. Jest to wprawdzie w więk¬ szym stopniu system publicznie dostępnych, „zawieszonych" ogłoszeń o odczyta¬ niach niż dialog, jednak sięgnięcie po szerszy niż ściśle sekwencyjny i dialogowy sposób rozumienia dyskursu, dopuszcza i taką formą. W tych dwóch „negocjacjach znaczeń" - jednej z równością, drugiej z nierównością władzy, dokonuje się inter¬ pretacja. Do ostatecznych wniosków, konkluzji, nigdy oczywiście nie dochodzi, dys¬ kurs nie zostaje zakończony, raczej urywa się, gdy gaśnie zainteresowanie, ale jako proces istnieje. Jest przy tym procesem naturalnym, określonym w ramach obej¬ mujących rzeczywistość Internetu, plotkowanie i systemy komentarzy na portalach plotkarskich oraz nie podlegającym wpływowi badacza, który sięga po niego jako po zapis obserwacji procesów komunikacyjnych i w ten sposób uzyskuje możliwość prześledzenia procesów interpretacji dyskursywnej fotografii celebrytów. Inne sys¬ temy komentarzy nadają się do takiej analizy równie dobrze, choć należy uwzględ¬ nić odmienny kontekst samego procesu. W celu egzemplifikacji możliwych ustaleń przedstawić warto kilka tropów analizy - nie jest ich celem wskazanie konkluzji, a raczej otwarcie ścieżki i uświadomienie możliwości. Jakościowy charakter badania nie pozwala zresztą na szersze, bardziej za¬ awansowane i poprawne metodologicznie uogólnienia. Przykładowe analizy Analizie poddano trzy odmienne przekazy, dobierając je dla celów ilustracyjnych, nie zaś wedle zasad doboru losowego. Wszystkie dotyczą udziału celebrytek w wyda¬ rzeniach istotnych dla branży, w ramach której funkcjonują lub próbują funkcjonować. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 31 Kwestie praw autorskich do zdjęć i opisów nie pozwalają na ich zacytowanie, dlatego poszczególne postaci i sytuacje oznaczono kodami. Sytuacja A to udział piosenkarki A w branżowej imprezie związanej z przyznawaniem nagród za twórczość. Sytuacja B to pokaz odzieży zaprojektowanej przez aktorkę B i jej występ jako projektantki w tradycyjnym wyjściu na zakończenie. Sytuacja C jest zbliżona do A, ponownie jest to piosenkarka i jej udział w imprezie czasopisma muzycznego przyznającego nagrody. Na tych przykładach wskazane zostaną rozpoznawalne schematy procesu uzgadniania znaczeń. Materiał pochodzi z jednego ze starszych polskich portali plotkarskich - z Pu¬ delka, zebrany został w październiku 2009. Każdej wiadomości towarzyszą zdjęcia - czasem są to różne ujęcia tej samej postaci, czasem - powiększenia jednego z ujęć, zastosowane dla podkreślenia którejś z ocen zawartych w wiadomości. Sytuacja A: stylizacja piosenkarki A zostaje skomentowana jako przyciągająca uwagę, ale nie zachwycająca autora wiadomości (członka redakcji), ponadto wska¬ zuje on podobieństwo zastosowanych elementów (sukienki, tatuażu, fryzury) do stylu innej, bardziej znanej piosenkarki. Zaproponowana przez autora wiadomości interpretacja umożliwia więc wyrażenie własnej opinii czytelników w przynajmniej dwóch kierunkach: ogólnej oceny wyglądu oraz owego podobieństwa. Autorzy ko¬ mentarzy wykorzystują oba - oceniają, w większości wyrażając pochwałę dla krea¬ cji oraz odnoszą się do podobieństwa, widząc w nim przejaw typowego zachowania celebrytów, w którym nie ma niczego nagannego. Dominuje zatem wśród komen¬ tarzy interpretacja częściowo opozycyjna wobec redakcyjnej, jednak zasadnicze wąt¬ ki z narzucanej z pozycji władzy interpretacji zostają podtrzymane. Co istotne, dia¬ log toczy się właściwie wyłącznie pomiędzy komentatorami a redakcją, brak dialogu w obrębie komentarzy. Sytuacja B: pokaz odzieży zaprojektowanej przez aktorkę B zostaje zakwalifi¬ kowany przez redakcję do kategorii usilnej autopromocji. Ten wątek nie jest jednak rozbudowany, bardziej autorów zajmuje wygląd B na pokazie - zostaje on zinter¬ pretowany jako fatalny, wręcz nieprzystający do jej młodego wieku. W ten sposób re¬ dakcja wskazuje pole interpretacji - tym razem już nie ubiór celebrytki B, nie sam udział w wydarzeniu, nawet nie to, czy odzież w której projektowaniu brała udział jest interesująca. Obszar dla interpretacji to jej wygląd (zdrowy czy nie, czy wyglą­ da na zmęczoną życiem?), zaś narzucona przez redakcję ocena ma negatywny wy¬ dźwięk. Reakcje komentatorów na wiadomość są zróżnicowane. Wyróżnić można interpretację zgodną, opozycyjną i poboczną. W ramach interpretacji zgodniej za¬ obserwować można wypowiedzi potwierdzające ocenę redakcji - że B wygląda na osobę o 20 lat starszą, że jej wygląd przyrównać można do postaci zdegenerowanej trybem życia (ściślej - piciem). W ramach interpretacji opozycyjnej wyróżnić można wypowiedzi z dwóch zakresów. Pierwsze wyrażają opozycyjną ocenę (czyli - jeśli śliczna, przedtem miała inny kolor na włosach i dlatego wyglądała inaczej), drugie - odwołują się do szerszego kontekstu i usprawiedliwiają (wygląda źle, bo każdy tak wygląda bez makijażu; ma prawo wyglądać jak chce). Jeden i drugi typ interpreta¬ cji opozycyjnej odnosi się do narzuconej interpretacji redakcji - dyskutuje ż nią i ją odrzuca, tworzy więc inną interpretację przedstawionego obrazu. Zdaniem autorów komentarzy opozycyjnych zaprezentowany na obrazach wygląd B nie jest niczym złym i nie wynika z jej złego stanu, jak chce to widzieć redakcja. W tym dyskursie pojawia się także interpretacja poboczna - jednego z komentatorów zainspirował jeden z obraz, na którym B ujęta jest w szerszym planie, wraz z towarzyszącą jej osobą, z otoczenia na fotografii i informacji w wiadomości można sądzić, że jest to jedna z prezentujących odzież modelek. Wspomniany komentarz nie dotyczy postaci �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 32 B, ale ocenia ową towarzyszącą osobę, jest to więc interpretacja pozostająca całko­ wicie poza ramami zasugerowanymi przez wiadomość redakcyjną. Sytuacja C: piosenkarka pozująca do zdjęcia przed imprezą zorganizowaną przez magazyn muzyczny. Zdaniem autora wiadomości wygląd C określić można jako wpadkę - nie pasuje on do dotychczasowego wizerunku, poza tym oceniony jest jako nietrafiony i nieestetyczny. Autor wyszczególnia elementy stroju, które jego zdaniem dyskwalifikują ten konkretny zestaw. W tym przypadku wśród komentarzy można rozpoznać nie tylko dialog z autorami wiadomości, ale i z wcześniejszymi komenta¬ torami, realizowany poprzez wspomniane cytowanie wcześniejszej wypowiedzi i od¬ niesienie do niej. Obecne są wskazane trzy tropy interpretacyjne: poparcie dla inter­ pretacji redakcyjnej (oceny zgodne, a więc - faktycznie wygląda okropnie, śmiesz­ nie, padła ofiarą zapatrzenia w modę), opozycyjne (wygląda nieźle, to jest najmod­ niejsza sukienka) i wreszcie poboczne (wyrażające generalną niechęć do C, nieza­ leżnie od wyglądu w danej chwili). Część komentarzy odnosi się do siebie nawzajem - pojawiają się dyskusje o tym, co powinna C poprawić w swojej kreacji, o pocho¬ dzeniu sukienki (kto i dla jakiej firmy j ą zaprojektował) i wreszcie reakcje na wy¬ rażoną przez jednego z komentatorów jednoznaczną erotyczną propozycję wobec C. W sytuacji C w ramach systemu komentarzy rozpoznać można elementy rzeczy¬ wistego dialogu, nie tylko dyskurs interpretacyjny. Podsumowanie Zaprezentowana krótka analiza wybranych dyskursów wokół plotek o celebrytach (w tym przypadku ze skupieniem się na wyglądzie, choć w każdej z tych wia¬ domości zawarte są bardziej ogólne sugestie - np. czy ktoś kto tak wygląda nie prowadzi może niezdrowego, niebezpiecznego życia?) pozwala na wskazanie, zilu­ strowanie i potwierdzenie pewnych wyróżnionych tropów. Przede wszystkim uś¬ wiadamia, że proces negocjowania interpretacji, a więc interpretacja dyskursywna, toczą się nieustannie - co znaczy dany obraz dla odbiorcy, jak się to znaczenie sta¬ bilizuje, w jaki sposób zabiegi nadawcy przyczyniają się do zakotwiczenia interpre¬ tacji i czy są skuteczne? To tylko przykładowe kwestie. Wiadomości zamieszczane wokół obrazów celebrytów na portalach plotkarskich jednoznacznie pełną funkcję podpisów pod zdjęciami. Są bardziej rozbudowane niż te obecne w prasie, jednak ich funkcja pozostaje taka sama. Każde z wykorzystanych ilustracyjnie zdjęć można na wiele sposobów odczytywać, każde z nich jest bowiem polisemiczne. Autor wiado¬ mości, występujący z pozycji władzy (jako członek redakcji serwisu) narzuca, jeśli nie jedną interpretację, to przynajmniej jej kierunek. Autorzy komentarzy wchodzą z nim w dyskurs - swoimi wypowiedziami mogą najpierw potwierdzić kierunek in¬ terpretacji i jej treść potwierdzić lub odrzucić (zatem ocenę redakcji poprzeć lub za¬ negować), ale mogą też sam kierunek zanegować, wykorzystać w pełni ostatnie pole swojej wolności i zobaczyć w obrazie coś zupełnie innego, niż chciał zasugerować autor wiadomości. Te trzy obszary splatają się w konkretnych zestawach komenta¬ rzy i pozwalają na rozpoznanie, opis i interpretację rzeczywistych, naturalnych pro¬ cesów uzgadniania znaczeń. Poszczególne komentarze uzyskują bowiem w procesie komentowania wsparcie lub nie, a więc aprobatę dla interpretacji lub jej brak. Obok funkcji ludycznej, możliwości zabawienia się cudzym (celebryty) kosztem i uzyska¬ nia wsparcia dla tej rozrywki dzięki obecności innych zaangażowanych, plotkowa¬ nie i przede wszystkim komentowanie plotek, okazuje się być jednym z elementów procesu negocjowania znaczeń obrazów. Jego obserwacja pozwala na uchwycenie �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 33 tego procesu „na żywo", choć sama metodologia i jej obszar obarczone są obciążeniem związanym z anonimowością komentatorów (nie można prześledzić wypowiedzi jed­ nej osoby), niedostępnością całego dyskursu poza zapisem komentarzy (tego, że ktoś poza zapisanymi komentarzami dyskutuje o danej wiadomości i obrazie) i wreszcie wycinkowością całej internetowej rzeczywistości, nie będącej prostym odwzorowa¬ niem świata realnego. Zachodzące procesy są z pewnością ekwiwalentne, jednak za­ angażowane postaci już nie - co wynika z faktu, że nie wszyscy Polacy są inter­ nautami, a w szczególności - nie wszyscy internauci czytają i komentują wiadomości z serwisów plotkarskich. Z tego też względu zaprezentowany materiał i jego analiza miały przede wszystkim wskazać metodę i zilustrować możliwe wyniki, nie zaś po¬ zwolić na rozstrzygające konkluzje. Literatura: Batorski D., Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych, [w:] Diag­ noza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, red. J. Czapiński, T. Panek, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009, s. 281-309. Bąk P., Związki celebrytów w zwierciadle komentarzy for(um)owiczów - przypa¬ dek Dody i Majdana, [w:] (Roz)czarowanie? Miłość i związki uczuciowe we współczesnym społeczeństwie, red. W. Muszyński,Wydawnictwo Adam Mar­ szałek, Toruń 2009, s. 344-352. Eco U., Semiologia życia codziennego, PIW, Warszawa 1998. Frąckowiak M., Rogowski Ł., W poszukiwaniu polskiej socjologii wizualnej, Kul­ tura i Społeczeństwo, R. L I I I , nr 1, 2009, s. 123-151. Garncarek M.,Werbalne versus wizualne: od współwystępowania do hybrydyzacji, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 4, 2004, s.65-84. Godzic W., Znani z tego, że są znani. Celebryci w kulturze tabloidów, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007. Grzymała-Kazłowska A., Socjologicznie zorientowana analiza dyskursu na tle współczes­ nych badań nad dyskursem, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 1, 2004, s. 13-34. Jeran A., Plotka zawsze realna (i zawsze wirtualna) - o różnicach i podobieństwach w plotkowaniu w świecie realnym i wirtualnym, [w:] Komunikacja społeczna w świecie wirtualnym, red. M . Wawrzak-Chodaczek, Wydawnictwo Adam Mar¬ szałek, Toruń 2008, s. 267-279. Związki celebrytów w zwierciadle plotek - Doda i Majdan w polskich serwisach plotkarskich, [w:] (Roz)czarowanie? Miłość i związki uczuciowe we współczes¬ nym społeczeństwie, red. W. Muszyński, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 329-343. Kamińska M . , Flaming i trolling - kulturotwórcza rola konfliktu we wspólnocie wirtualnej, [w:] Komunikacja społeczna w świecie wirtualnym, red. M . Wawrzak-Chodaczek, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 280-296. Konecki K.T. Wizualne wyobrażenia. Główne strategie badawcze w socjologii wi­ zualnej a metodologia teorii ugruntowanej, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. I , z. 1, 2005, s. 42-63. Krejtz K., Cypriańska M . , Dlaczego korzystamy z Internetu? Determinanty psy- �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 34 chologiczne i społeczne, [w:] Diagnoza Internetu 2009, red. K. Krejtz, Wydaw­ nictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 58-86. Krejtz K., Nowak A., Znaczenie Internetu dla funkcjonowania jednostki w społe­ czeństwie informacyjnym, [w:] Diagnoza Internetu 2009, red. K. Krejtz, Wydaw­ nictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 7-16. Matusewicz Cz., Plotka, [w:] Encyklopedia psychologii, red. W. Szewczyk, Wy­ dawnictwo Fundacji Innowacja, Warszawa 1998, s.400-410. Olechnicki K., Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. Schnettler B., W stronę socjologii wiedzy wizualnej, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. IV, z. 3, 2008, s. 116-132. Stawiska N., Rzeczywista nierzeczywistość. Czaty, blogi, fora internetowe - nowa przestrzeń komunikacji społecznej, [w:] e-kultura, e-nauka, e-społeczeństwo, Oficyna Wydawnicza Arboretum, red. B. Płonka-Syroka, M . Staszczak, Wrocław 2008, s. 239-250. Sztompka P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Wydawnic¬ two Naukowe PWN, Warszawa 2005. Thiele-Dohrmann K., Psychologia plotki, PIW, Warszawa 1980. Trutkowski C., Wybór czy konieczność - o potrzebie wykorzystania analizy dyskursu w socjologii, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 1, 2004, s. 35-50. Vandendorpe Ch., Od papirusu do hipertekstu. Esej o przemianach tekstu i lektury, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b04fa53e39c66d430cde7353d046934b.pdf ab48669d9690438fe64af357695d4fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny zakony katolicyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4659 Title A name given to the resource Za klasztornym murem... / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.59-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie Agnieszka Poźniak UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie „komunikowanie się stanowi rdzeń kultury i właściwie samego życia" 1 K ościół katolicki postrzegany jest stereotypowo jako instytucja niezwykle kon­ serwatywna, a jednak nie kto inny, lecz papież może wystąpić w roli „wiesz­ cza" Internetu i jego roli w życiu Kościoła. W 1990 r. Jan Paweł I I w Orędziu na Dzień Środków Społecznego Przekazu mówił: „Bezpośredni dostęp do informacji umożliwia Kościołowi pogłębienie dialogu ze współczesnym światem. W nowej kul­ turze komputerów Kościół może szybciej informować świat o swoim credo i wyjaśniać swe stanowisko wobec każdego problemu czy wydarzenia" (za www.opoka.org.pl). Krótki przegląd historii Internetu mówi nam, że w 1991 roku grupa brytyjskich na¬ ukowców stworzyła pierwszy w świecie serwer internetowy i założyła na nim stronę WWW. Niestety, w dostępnych źródłach nie znalazłam bliższych szczegółów na ten temat (być może dlatego, że była to jeszcze wtedy technologia militarna). Do uru¬ chomienia pierwszej amerykańskiej strony W W W doszło piątego grudnia 1991 roku, na Uniwersytecie w Stanford. Były to strony tekstowe. Natomiast w 1993 roku zostaje uruchomiony pierwszy w Polsce serwer stron WWW (por. Wikipedia/Internet) . I jak tu nie wierzyć w prorocze słowa papieża? Internet w kościele pojawił się niedługo potem. Kościół szybko nauczył się wy¬ korzystywać to nowe narzędzie do swoich celów. Stolica Apostolska w Niedzielę Wielkanocną w 1997 r. uruchomiła serwis internetowy: www.vatican.va. Natomiast obecnie prawie wszystkie diecezje na świecie (nawet w Afryce i Azji) posiadają swoje strony internetowe; ma je również wiele parafii, a także innych instytucji kościel­ nych i zakonów. Za pośrednictwem Internetu można uczestniczyć w aktach o cha¬ rakterze religijnym, na przykład we mszy świętej czy przystępować do sakramentów 2 1 Cytat przypisywany Franzowi Boasowi, przytoczony przez Edwarda T. Halla w książce Ukryty wy­ miar. Hall Edward T., Ukryty Wymiar, Warszawskie Wydaw. Literackie Muza, Warszawa 2001. Powyższe informacje pochodzą ze stron internetowych Wikipedii, która sama w sobie jest źródłem o swoistym charakterze - tworzona (anonimowo) przez samych użytkowników Internetu dla innych jego użytkowników. Stąd nie może być traktowana jako źródło naukowe, jednak z braku innych źródeł o cha­ rakterze historycznym zdecydowałam się odwołać (ze świadomością paradoksalności tego faktu) do en¬ cyklopedii Internetowej szukając informacji o historii rozwoju Internetu. 2 �60 Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie takich jak spowiedź (choć wydaje się, że w samej idei sakramentu leży osobista rela­ cja pomiędzy szafarzem a uczestnikiem); dość makabrycznym pomysłem są pow­ stające w Internecie wirtualne cmentarze, i tym podobne . Zgromadzenia zakonne nie pozostają w tyle i także zakładają własne strony internetowe. Za pośrednictwem tych witryn można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy na temat historii, jak również aktualności, życia codziennego i działalności danego zgromadzenia. Ciekawi mogą na niektórych stronach odbyć wirtualne wędrówki po klasztorze. Internet daje poczucie możliwości zerknięcia za klasztorny mur i uchylenia rąbka tajemnicy związanej z życiem za klauzurą. 3 W swoim artykule podejmuję analizę zawartości wybranych stron internetowych żeń­ skich zgromadzeń zakonnych, traktując te witryny jako element dyskursu zewnętrznego, który zgromadzenia zakonne kreują na potrzeby (głównie świeckiego) odbiorcy . W tym rozumieniu strony internetowe stają się elementem swoistej autoprezentacji . 4 5 Siostry na chatCie Przykład wykorzystania możliwości sieci przez zakon zamknięty - klauzurowy, by „odsłonić" rąbek tajemnicy związanej z życiem zakonnym, znajdziemy oglądając zapis chat'u, który odbył się dwudziestego ósmego kwietnia 2002 roku pomiędzy sios­ trami kapucynkami, a zainteresowanymi internautami. Oto fragment: ciekawy: co spowodowało, że zgodziłyście się na tą rozmowę? siostrykapucynki: Od ponad roku przysyłane są do nas przez Internet intencje modlitewne. Jest ich bardzo dużo a wiele osób ciągle nas pyta o nasze życie codzienne. Zdajemy sobie sprawę, że nasze życie „owiane jest" swego rodzaju tajemnicą i dlatego często powstaje wiele fałszywych wyobrażeń, czasem złośliwości i niezrozumienia. Dlatego chciałyśmy choć w ten bardzo niedoskonały sposób przybliżyć tę formę życia zakonnego i spotkać się z tymi, którzy tak często do nas piszą. (www.katolik.pl) Jak deklarują siostry, w powyższym fragmencie jednym z głównych motywów, którymi kierują się zgromadzenia umieszczając informacje w Internecie, jest chęć zbliżenia się do świata, do ludzi świeckich, udowodnienia swojej „zwykłości", walka ze stereotypami, za pomocą tej wirtualnej (post)nowoczesnej w swej istocie formy „spotkania". 3 Wszystkie te działania budzą pytania o aktualność wymogu wspólnotowego charakteru pewnych aktów społecznych, o współczesny charakter wspólnoty, społeczności i tym podobne, które jednak, choć ciekawe, nie są przedmiotem tego artykułu, należy jednak o nich pamiętać. Zaznaczam, że wszystkie wykorzystane w tekście ilustracje, zdjęcia oraz elementy graficzne po¬ chodzą z ogólnie dostępnych, oficjalnych stron internetowych wybranych zgromadzeń zakonnych i nie są oznaczone klauzulą o prawach autorskich. Strony internetowe zgromadzeń zakonnych traktuję jako źródło dla badacza-etnografa a zawarte na nich ilustracje podaję jako przykłady w swojej analizie. Problem autoprezentacji jest niezwykle istotny dla antropologa, który interesuje się wizerunkiem danej grupy (etnicznej, społecznej i innych). Dynamika sposobów autoprezentacji i kreowania własnego wizerunku zarówno na potrzeby wewnętrzne grupy jak i na zewnątrz znacznie się zmienia wraz z upo¬ wszechnieniem się narzędzia jakim jest Internet. Badacz społeczny nie może przejść obok tego zja¬ wiska obojętnie. 4 5 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 61 Pokłosie Vaticanum II Sobór Watykański II jako jedno ze swoich głównych credo wniósł do współczes¬ nego Kościoła ideę aggiornamento, czyli „zbliżenia" do wiernych. Odczytując tę ideę zakony postawiły sobie za cel walkę z tajemniczością i niedostępnością życia klauzu¬ rowego. Nie oznacza to, że klasztory otworzyły swoje podwoje na oścież i zaczęły za¬ praszać gości do klasztornych cel i za klauzurę. Siostry starają się jednak, na ile to moż¬ liwe, opowiadać o swoim życiu, przybliżać jego ideę i codzienne realia, otwierać się na ludzi i ich problemy, a nie izolować za murami. Z pomocą tym działaniom przycho¬ dzi nowoczesna technologia, która umożliwia zakonom, w swej istocie wciąż jednak będącym „poza" światem, zaistnienie, prezentację i popularyzację tego typu życia po¬ przez Internet. Echa soboru Watykańskiego I I , połączone z zaleceniem, aby Kościół nie stronił od zdobyczy nowoczesności, słychać w słowach skierowanych do osób konsekrowanych, wypowiedzianych przez Ojca Świętego Jana Pawła I I podczas szós¬ tej pielgrzymki do Ojczyzny w 1997 roku, w trakcie homilii na Jasnej Górze: Wpatrzeni w przykład św. Wojciecha z gorliwością i wytrwałością pracujcie nad pogłębianiem wiary i odnową życia religijnego wiernych, nad wychowaniem chrześ¬ cijańskim dzieci i młodzieży, formacją duchowieństwa, na niwie misyjnej aż po krańce ziemi, w różnych dziedzinach społecznego przekazu. Otaczajcie szczególną troską środowiska najbardziej potrzebujące pomocy: rodziny znajdujące się w trudnym po¬ łożeniu, ubogich, opuszczonych, cierpiących, ludzi odrzuconych przez wszystkich. Szu¬ kajcie nowych dróg wprowadzania Ewangelii we wszystkie dziedziny ludzkiej rze¬ czywistości. To bogate soborowe i posoborowe Magisterium Kościoła odnoszące się do życia konsekrowanego trzeba coraz lepiej poznawać, rozważać, czynić przedmio¬ tem refleksji osobistej i wspólnotowej, aby wasze Zgromadzenia i Instytuty mogły się odnawiać i rozwijać według zamysłu Bożego, z godnie z duchem waszych założycieli i w pełnej komunii z pasterzami Kościoła. (za www.czestochowa.us) Antropologia, jako nauka społeczna, bada wszelkie przejawy kultury. Jej trady¬ cyjne pola badawcze obejmowały między innymi społeczności plemienne, systemy pokrewieństwa, wymiany, systemy ekonomiczno-gospodarcze społeczności zwa¬ nych „pierwotnymi". Z czasem zainteresowanie antropologów zwróciło się ku bliższym im kulturowo obszarom, zaczęto badać społeczną i kulturową przestrzeń miast, wsi, antropologowie zajęli się analizą teatru, filmu czy literatury. Poczesne miejsce wśród zainteresowań naukowców zajęła współczesna kultura popularna. Antropologiczne badania Internetu można potraktować jako „naturalną" kontynua¬ cję zainteresowania antropologów problemem społeczności. Internet, będąc bez wątpienia tworem kultury, stał się niezwykle istotnym narzędziem komunikacji, stwo¬ rzył globalną sieć nie tylko dla wymiany informacji, ale i przestrzeń, w której po¬ wstają nowoczesne wersje „społeczności" internetowych, zawiązują się (niekiedy zaskakująco bliskie) więzi. Internet może być postrzegany jako współczesna agora, na której spotykają się członkowie dzisiejszego, globalnego społeczeństwa. To w In¬ ternecie ludzie rozmawiają ze sobą, umawiają się przezeń na spotkania, robią za¬ kupy, poznają się, dzielą swoimi smutkami i radościami; żyją (?). Internet już dawno przestał być miejscem dostępnym jedynie wtajemniczonym (kaście informatyków), staje się pełnoprawną przestrzenią społeczną. W tej przestrzeni znalazł również miejsce dość szczególny rodzaj społeczności, wspólnoty kojarzone raczej z konserwatyzmem i wielowiekową tradycją Kościoła, ja¬ kimi są zgromadzenia zakonne. Praktycznie każdy ze znanych zakonów ma już swoją �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 62 stronę internetową, na której prezentuje swoją historię, charyzmat i działalność, infor¬ muje o aktualnych wydarzeniach, niejednokrotnie prowadzi chaty z ludźmi świeckimi. W dalszej części artykułu chciałabym zaprezentować właśnie ten wycinek z wielkich zasobów, które możemy znaleźć w Internecie. Traktując rozwój „zakonnych" stron in¬ ternetowych jako szczególny wyraz soborowej intencji aggiornamento, chciałabym pokazać, w jaki sposób za pomocą tego narzędzia zgromadzenia zakonne budują swój wizerunek, jaki typ treści przekazują, w jaki dyskurs się wpisują. W swojej analizie pod uwagę wezmę zarówno strony zgromadzeń klauzurowych (ze swej zasady za¬ mkniętych i niedostępnych dla świata „z zewnątrz"), jak również zgromadzeń tak zwa¬ nych czynnych. Głównym materiałem będą strony żeńskich zgromadzeń (polskich i za¬ granicznych) gdyż takimi właśnie zajmuję się w swojej pracy badawczej. Dwa słowa o życiu zakonnym. Czyli kim są autorzy strona WWW? W pierwotnym chrześcijaństwie życie zakonne nie istniało, praktyka wiary była dla wszystkich ochrzczonych podobna. Chrzest był momentem przełomowym, po którym człowiek podejmował życie we wspólnocie. Prześladowania, które dotykały pierwszych chrześcijan, tę wspólnotę - paradoksalnie - umacniały. Wraz z zaprzes¬ taniem szykan i rozwojem Kościoła liczba chrześcijan wzrastała, a zasady zaczęły ulegać rozluźnieniu. Niektórzy z wiernych zapragnęli doskonalszego, bardziej rady¬ kalnego praktykowania wiary. Uznali, że wymaga to ściślejszego odosobnienia i po¬ kuty, udawali się więc na miejsca pustynne, wyrzekając się majątków, stanowisk i ży¬ cia rodzinnego. Aby wspierać się w swej decyzji mnisi (od gr. monachos - „samo¬ tnik") łączyli się we wspólnoty, dając początek zakonom. Poszczególne zakony przy¬ jęły różne zasady życia mniszego i podporządkowały się odmiennym regułom. Powstały różne „typy" zakonów, które obserwujemy i dziś. Współcześnie mamy do czynienia z zakonami mendykanckimi, kaznodziejskimi, klauzurowymi i czynnymi. Mendykanci to mnisi zakonów żebrzących (jałmużniczych), utrzymujących się tylko z otrzymywanych ofiar. Zakony żebracze powstawały w X I wieku, jako reakcja na kryzys Kościoła i wzrost ruchów heretyckich. Ideał ewangelicznego ubóstwa przy­ świecał m.in. świętemu Franciszkowi z Asyżu w X I I I wieku, za jego sprawą powstali szeroko znani franciszkanie. W tym okresie powstały też inne zakony, nazwane żebraczymi. Mendykanci łączyli życie zakonne z posługą kapłaństwa. Zgromadzenia kaznodziejskie za główne swoje zadanie uważają głoszenie Ewangelii. Charaktery¬ stycznym ich rysem jest pewien intelektualizm, znajdujący swój wyraz w związa¬ nym z kontemplacją dogłębnym studiowaniu pism i prawd boskich. Zgodnie z zasadą contemplata aliis tradere (dzielić się owocami kontemplacji z innymi), prowadzą działalność kaznodziejską, nauczając i szerząc swoją wiedzę wśród świeckich. Zgro¬ madzenia żeńskie na początku swej historii znalazły się w dość specyficznej sytua¬ cji. Wszelkie wspólnoty żeńskie starano się mieć pod ścisłą kontrolą ze względu na szczególny sposób postrzegania kobiety i jej roli w społeczeństwie w czasach, gdy rozwi¬ jało się życie zakonne. Wspólnotom takim nie pozwalano na działalność czynną, jeśli 6 7 8 9 6 Wymienione tu rodzaje zakonów w praktyce mogą łączyć się w jednym zgromadzeniu - np. Domi¬ nikanie są zakonem kaznodziejskim, żebrzącym. Etymologicznie z łac. mendicans p.pr. od mendicare „żebrać" z mendicus „żebrak". Ubóstwo inspirowało w znacznym zakresie cały ruch reformy w X I wieku, domagającej się powrotu Kościoła do ducha i struktur czasów apostolskich. Najbardziej znane w Polsce to: Dominikanie, Franciszkanie, Augustianie, Karmelici. 7 8 9 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 63 jakaś grupa kobiet chciała poświęcić się Bogu, mogła to czynić jedynie w obrębie ścisłej klauzury. Stosunkowo późno pojawiły się żeńskie zakony czynne. Zgroma­ dzenia powstające najwcześniej miały charakter klauzurowy, kontemplacyjny. Życie w zakonie kontemplacyjnym (z łac. contemplatio - wpatrywać się) polegało (w pier­ wotnej wersji) na całkowitym odcięciu się od świata zewnętrznego i życiu w całko¬ witym odosobnieniu lub w nielicznej zamkniętej wspólnocie, poświęconej prawie wyłącznie modlitwie i kontemplacji Boga. Ekspansja i rozwój mniszej formy życia doprowadził do powstania pierwszych wspólnot zakonnych w Europie. Do dnia dzi­ siejszego większość zakonów w prawosławiu ma charakter mniszy, natomiast w koś¬ ciele katolickim powstały również inne rodzaje zakonów, prowadzące działalność zewnętrzną, czynne. Wszystkie wspomniane wyżej rodzaje zgromadzeń, niezależnie od tego jaką formę życia prowadzą oraz jak zapewniają sobie utrzymanie (czy są to te, które ko¬ rzystają jedynie z jałmużny, czy też takie, które czerpią zyski z pracy swych człon¬ kiń), prowadzą swoje strony internetowe. Można zatem podjąć próbę wstępnego zdefiniowania Internetu jako narzędzia, które dało tym wspólnotom, będącym według pierwotnych idei społecznościami ekskluzywnymi i na wielu płaszczyznach odciętymi od świata, narzędzie o charakterze perswazyjnym, za pomocą którego mogą one komunikować pewne treści, a ponadto nawiązywać swego rodzaju więź z otaczającym światem, kreując przy tym swój wizerunek w oczach ludzi świec¬ kich. W dalszej części artykułu przybliżę to, jakiego rodzaju treści możemy na tych stronach odnaleźć. Treść komunikatu. Czyli co znajdujemy na „zakonnych" stronach WWW? Autoprezentacja jest przekazem w swej istocie perswazyjnym. Stąd dla wspól¬ not zakonnych, które w przestrzeni Internetu kreują swój wizerunek, niezwykle ważne zdaje się być jasne sformułowanie celów, którymi się kierują już na wstęp¬ nym etapie nawiązywania „relacji" z potencjalnym odbiorcą strony internetowej. Informacją, która powtarza się na każdej ze stron, a którą znajdujemy najczęściej na wstępie, jest wyrażony na różne sposoby opis celu, który stawia sobie dane zgro¬ madzenie. Dążenia te formułowane są w różny sposób, na przykład tak: Celem Zgromadzenia jest chwała i uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w Tajemnicy Jego Osobowej Miłości oraz uczestnictwo w zbawczym posłannictwie Chrystusa i Jego Kościoła. (www.kanoniczki.pl) Siostry nie mogą mieć innego celu, jak tylko, aby szczerze, choćby z największym trudem pracować około rozszerzenia Królestwa Chrystusowego w duszach. (www.dominikanki.pl) Uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w tajemnicy Najśw. Serca Pana Je­ zusa i szerzenie Królestwa miłości tego Serca w życiu codziennym jest podstawowym zadaniem Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego. (www.sercanki.opoka.net.pl) Its mission is to promote the following of Jesus Christ through studies in the Car¬ melite tradition and by making that tradition available to our Carmelite brothers and �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie sisters as well as all those interested in the study and practice of deeper spirituality. (www.carmeliteinstitute.org) Zwraca uwagę fakt, iż cele deklarowane w powyższy sposób, mają z reguły cha­ rakter duchowy. Wydaje się to być cechą wspólną dla sposobu, w jaki się prezentują na swoich stronach zarówno zgromadzenia polskie, jak i zagraniczne. Poza formu¬ łowaniem celów ogólnych, dla których istnieje zgromadzenie, znajdziemy także na stronach zakonnych coś, co nazwałabym „hasłami", motywami przewodnimi, oraz informacje o duchowości i specyficznym charakterze danego zgromadzenia. I znów podobnie jest na stronach zgromadzeń zagranicznych. Siostry, formułując te hasła i opisując realizowane zadania, jak i swoją wspólnotę, posługują się sformułowania¬ mi, w których wiele jest odniesień do świata boskiego. Odniesienia te wywołują w oglą¬ dających te strony poczucie, że ma do czynienia ze światem niezwykłym, istotami wyjątkowymi, w jakiś sposób „naznaczonymi" ręka boską. Przyjrzyjmy się cyta¬ tom: „Im więcej kto opuszczony, z tym większą miłością służyć mu trzeba, bo sa­ mego Pana Jezusa zbolałego w osobie tego ubogiego ratujemy" (www.albertynki.pl), piszą siostry. Mówiąc o swojej duchowości podkreślają, iż „apostolstwo win­ no wypływać z kontemplacji Bożej Prawdy. Aby sprostać temu wzniosłemu za­ daniu siostry troszczą się o osobistą zażyłość z Bogiem" (www.dominikanki.pl). Ich szczególnym zadaniem jest „umiłowanie liturgii, wspólnota dóbr oraz pielęgnowa¬ nie życia wspólnotowego w oparciu o szczególną harmonię modlitwy i pracy apostolsko-dobroczynnej" (www.kanoniczki.pl). Piszą też: „Obleczone w (...) uczucia Pana jesteśmy współpracownikami Prawdy" (www.dominikanki.pl), lub też tak: „Jesteśmy wspólnotą osób, które wzajemnie się nie dobierały. Tym, co połączyło nas w jedną rodzinę zakonną, była fascynacja miłością Bożą" (www.wizytki.pl). I jeszcze kilka cytatów ze stron anglojęzycznych: „Ordinary women who do ordinary things with an extraordinary vision ( . ) Women of vision, women of faith". „To be signs of God's constant and unconditional love for every person (...) Share our lives with transparency and simplicity, to be open to the new and the different with courage and faith, as we continue to read the signs of our evolutionary time" (www.carmeliteinstitute.org). Ważnym elementem, który pojawia się na każdej zakonnej stronie internetowej, są znaki-symbole zgromadzeń, będące rodzajem emblematów . Są one charakterystycz¬ nymi znakami rozpoznawczymi, herbami, danego zgromadzenia. Składają się naj¬ częściej z kombinacji elementów odnoszących się do symboliki religijnej - krzyża, serca Jezusa, monogramów imienia Maryi. Często posiadają swoje szczególne miejsce na stronie - na przykład pojawiają się jako pierwsze, w centrum, po otwarciu witryny. Bywają punktem odniesienia organizującym całą stronę, jeśli nie, to na pewno są wi¬ doczne i obecne na każdej z otwieranych podstron, ich pozycja więc jest istotna a funk¬ cja wyraźnie identyfikacyjna. Posiadają też znaczenie symboliczne, które najczęściej opisane jest na stronie danego zgromadzenia, a odnosi się do charyzmatu i duchowości zakonu, często wręcz wpisane w nie są hasła przewodnie danego zakonu. 10 10 Problematyka symboliki godeł zakonnych została już opracowana w książce Wacława Kolaka i ks. Józefa Mareckiego (1994), dlatego nie będzie tu szerzej dyskutowana. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 65 Historia - mity, historie legendarne, cudowne opowieści Nie znać historii to być zawsze dzieckiem (Cyceron) Każde zgromadzenie umieszcza na swojej stronie internetowej informacje do­ tyczące historii. Mówią one zarówno o początkach zakonu, jego założycielach, pier­ wszych wspólnotach, tworzeniu się charyzmatu jak i o powstawaniu kolejnych klasz¬ torów zgromadzenia w różnych miastach. Bardzo często historie te, poza faktami historycznymi, przekazują nam opowieści mityczne („mity fundacyjne"), legen¬ darne historie o cudach dokonywanych przez założycieli, czy też cudownych oko¬ licznościach powstania danej fundacji. Wszystkie one tworzą klimat bajkowości i nie¬ zwykłości, potęgując wspominane już wrażenie, że poznając dane zgromadzenie do¬ tykamy czegoś wyjątkowego, niezwykłego i w szczególny sposób wybranego. Poza his¬ torią powstania i rozwoju, często możemy na stronach poświęconych historii zapo¬ znać się z najnowszymi dziejami zgromadzenia, tymi dwudziestowiecznymi, do¬ tyczącymi realiów życia w rzeczywistości PRL-u, obejrzeć niezwykle ciekawe reprodukcje zdjęć archiwalnych i przeczytać historie o wojennych losach pojedyn¬ czych sióstr i wspólnot. Również te historie bywają wypełnione „znakami bożymi" i opowieściami o cudownych ocaleniach bądź bohaterskich, męczeńskich ofiarach. Przedstawianie historii zgromadzenia służy więc nie tylko zobrazowaniu faktów, ale często staje się okazją do budowania na jej bazie wizerunku danego zgroma¬ dzenia - narzędziem autoprezentacji. Zbiorowym bohaterem tych stron są zgroma¬ dzenia zakonne, a wplatane są w nie opowieści o losach indywidualnych, których funkcją jest wzmocnienie perswazyjnego charakteru przekazu. Tym samym opo¬ wieści, które czytamy, mogą spełniać funkcję konsolidacyjną, podobnie jak mity, które dana społeczność opowiada „sobie" i „o sobie", a Internet staje się szczególna platformą umożliwiającą prezentowanie ich szerokiemu kręgowi odbiorców. „A ja dałam się uwieść". Czyli kilka słów o procesie formacji Przy pomocy stron internetowych zgromadzenia zakonne zyskały niezwykle no¬ woczesne narzędzie, które daje im szansę promocji. Witryny te są miejscem prezen¬ tacji procesu formacyjnego i sposobem na zachęcenie potencjalnych kandydatek do wstąpienia do tego właśnie zakonu. Podstrony opowiadające o formacji mają „w za¬ myśle" konkretnego odbiorcę - zakłada się, że oglądająca je osoba jest zaintereso¬ wana wstąpieniem do zgromadzenia, a przynajmniej rozważa możliwość podjęcia tego typu drogi życiowej, co wpływa zapewne znacząco na ich formę i treść. „Zwykli ciekawscy" (w tym badacze społeczni) są raczej marginalizowani (o ile w ogóle zakładani) jako grupa docelowa. Przyjrzyjmy się teraz w jaki sposób zakony starają się przekonać o swojej atrakcyjności. W pierwszym rzędzie na stronach poświęconych formacji podkreślana jest nie¬ zwykłość powołania, które jest czynnikiem niezbędnym, aby móc zostać siostrą za¬ konną. Zjawisko zwane „powołaniem" jest w ogóle niezwykle istotnym składnikiem życia konsekrowanego. Życia zakonnego się nie wybiera, do życia zakonnego jest się wybraną i naznaczoną przez istotę Boską - to główna teza opisów powołania. Z dru¬ giej strony pojawia się sugestia, że każda potencjalna kandydatka może zostać tą wy¬ braną. Bardzo często strony poświęcone formacji zakonnej mówią o „tajemnicy powołania", stosując sformułowania typu: „Tajemnica Bożych dróg", „dar Bożego �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 66 Serca"; przypominając, że „Nie ma dwóch jednakowych szlaków, nie ma jednej re¬ cepty na życie"; a zarazem mocno podkreślając, że: „zawsze jednak powołanie jest inicjatywą Boga". W tych częściach witryn napotkamy też na świadectwa sióstr, po¬ siadające charakter opowieści biograficznych, które opowiadają o swoim powołaniu. „Od dziecka czułam, że to jest moja droga" - mówi jedna z sióstr, podczas gdy druga wspomina: „Aż do 18 roku życia nie lubiłam zakonnic! Uciekałam. Coś mnie ciąg­ nęło, coś się w sercu budziło, ale nie chciałam tego słyszeć. Tylko nie ja!" Funkcja tych opowieści jest niezwykle istotna i wpisuje się w znane w badaniach społecznych zjawisko składania „świadectwa życia" , które są słowami tak zwanych „zwykłych" ludzi opowiadających o swojej szarej codzienności i powszedniej rutynie, którym jednak przydarza się coś niezwykłego i zaskakującego. „Świadectwa życia" pełnią w społecznościach niezwykle istotną funkcję perswazyjną, a w przypadku zgroma¬ dzeń zakonnych również ewangelizacyjną i podobna jest też funkcja słów sióstr cy¬ towanych na stronach internetowych, które są kierowane do potencjalnych nowych członkiń wspólnoty. 11 Strony internetowe zakonów, będąc wirtualnymi miejscami zdobywania nowych kandydatek, starają się zaprezentować tę formę życia jako niezwykle atrakcyjną, dającą udział w tajemnicy, której nie dostąpi żaden „zwykły" śmiertelnik, a z drugiej strony dostępną dla każdego kto potrafi dać się wybrać, usłyszeć głos Boga. Dopełniając wizerunek powołania, jako czegoś niezwykłego, dostępnego wybra¬ nym, zgromadzenia na swych stronach opisują również (często znów słowami samych sióstr) poszczególne etapy formacji zakonnej, które przechodzi każda nowa kandy¬ datka. Proces formacji jest dość długi, w różnych zakonach trwa nawet do dziewięciu lat, zanim dana kandydatka złoży śluby wieczyste i zostanie nieodwołalnie włączona we wspólnotę. Etapy te prezentowane są jako kolejne stopnie wtajemniczenia. Nie¬ zwykle znamienny jest fakt częstego użycia cytatu z Biblii „Uwiodłeś mnie, Panie, a ja pozwoliłam się uwieść" (Jr 20, 7) do opisu powołania. Śledząc natomiast opisywany proces formacji, natkniemy się na wypowiedzi opisujące pierwsze dni w klasztorze, o których mówi się, że są spędzane „Jeszcze nie za klauzurą, ale już w Zgromadze­ niu" (www.albertynki.pl). Siostry zamieszczają zawołania: „Oblecz mnie, Panie, w no¬ wego człowieka! Daj mi poznać drogi Twoje, Panie, i naucz mnie chodzić Twoimi ścieżkami!" (www.sercanki.opoka.net.pl). Napotykamy także na cytaty z Biblii, takie jak ten: „Wybrał nas przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nieskalani przed Jego obliczem. Z miłości przeznaczył nas dla siebie..." (Ef 1, 4). Pierwszym formal­ nym etapem formacji jest postulat. W tym czasie następuje „Oswojenie się z nowym miejscem i nowymi ludźmi (...) Oddychanie klimatem zakonnego domu, u boku wspólnoty sióstr postulantek" (www.albertynki.pl). Ma miejsce również zbadanie prawdziwości powołania. Postulantka „uzupełnia formację ludzką, wdraża się do pełniejszego życia chrześcijańskiego, zaznajamia się z zasadami życia zakonnego, z duchowością i apostolstwem" (www.dominikanki.pl). Potem czas na Nowicjat i Juniorat. Gdy kandydatka osiągnie ten etap, jest już uważana za siostrę. „Rok, a czasem dwa lata płyną szybko w rytm modlitwy i nauki, pracy i odpoczynku" (www.albertynki.pl). Ten czas prezentowany jest jako wprowadzenie w istotne i podstawowe obo­ wiązki życia zakonnego, a także zapoznanie się z duchowością Zgromadzenia. Potem przychodzi kolej na profesję czasową. Odtąd wszystko czym jest i co czyni siostra za¬ konna jest „szczególną Bożą własnością, jest na Jego chwałę" (www.albertynki.pl). 11 Najbardziej popularnym przejawem są świadectwa życia praktykowane przez Ruch Światło-Życie. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 67 Ten okres przedstawia się na stronach jako czas, gdy siostry zdobywają kwalifika¬ cje potrzebne w pracy, uzupełniają wykształcenie. W końcu nadchodzi moment, który przedstawiany jest na stronach jako najradośniejszy i wymarzony - profesja wie¬ czysta - opisywana jako: „radosny i oczekiwany przez wszystkich dzień ślubów wie¬ czystych złożenie na zawsze daru z siebie przez ślubowanie czystości, ubóstwa i po¬ słuszeństwa" (www.albertynki.pl). Powyższe opisy kreują wizerunek życia zakon¬ nego jako wypełnionego szczególną łaską, będącego niezwykłą tajemnicą, którą zgłę¬ bić mogą tylko boży wybrańcy. Uchylić rąbka tajemnicy. Czyli wcale nie takie niezwykłe Oprócz historii i opisu drogi formacyjnej, ważne miejsce na stronach zakonnych zajmują aktualności oraz opis życia codziennego i działalności sióstr. Tutaj zbiór adre¬ satów strony jest zdecydowanie obszerniejszy - można do niego zaliczyć wszystkich, którzy potencjalnie „klikną" na link do strony zakonnej - parafianie, rodziny sióstr, podopieczni lub każda inna osoba świecka, nawet taka, która nigdy nie zetknęła się z życiem zakonnym. Wśród treści wypełniających te strony znajdziemy informacje o bieżących wydarzeniach w danym zgromadzeniu, jak również o tych ze świata „ze¬ wnętrznego" - krajowych i zagranicznych, kościelnych i nie tylko. Znajdziemy opisy świąt i sposobu świętowania zarówno z okazji wielkich świąt kościelnych, jak i we¬ wnętrznych, zakonnych. Są tam zamieszczane relacje z wizyt ważnych gości, infor¬ macje o wydawnictwach, wpisy okolicznościowe i tym podobne. Prezentacji życia codziennego sióstr towarzyszą zazwyczaj zdjęcia. Wynika z nich, że w życiu zakonnym jest wyraźny podział na: - modlitwę, - pracę, - odpoczynek. Oglądamy zdjęcia sióstr w otoczeniu roześmianych dzieci i młodzieży, szyjące, pio¬ rące, gotujące, pracujące w ogrodzie, jednym słowem wykonujące wszystkie prace, które w swoim życiu wykonuje „zwykły śmiertelnik". Ta idea bliskości, prezentowa¬ nie codzienności życia zakonnego w kategoriach swojskości, zwyczajności, nie tak znów odległej od życia ludzi świeckich, stanowi kontrast w stosunku do wspomina¬ nej wcześniej wyjątkowości i tajemniczości obecnej w opisach powołania i formacji. Wizja życia codziennego prezentowana na stronach bliska jest idei aggiornamento, sformułowanej przez I I Sobór Watykański, zgodnie z którą kościół ma zbliżyć się do wiernych i stać się dla nich bardziej otwartym. Również sposób prezentowania działal¬ ności sióstr dostarcza nam wizerunku, który zdaje się mówić, że są one obecne we wszystkich dziedzinach życia, od szpitali, poprzez szkoły i przedszkola, aż po misje w dalekich krajach. Nawet siostry klauzurowe, które nie prowadzą działalności ze¬ wnętrznej, nie próżnują i poza modlitwą poświęcają czas na haftowanie, wyrób świec, figurek i inne zajęcia. Na stronach internetowych większości zgromadzeń znajdziemy również dowód na unowocześnienie kontaktu z wiernymi - intencje modlitewne można przesyłać za pośrednictwem elektronicznych formularzy, takich jak ten: �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 68 A odpowiedź i potwierdzenie „omodlenia" danej intencji siostry również odeślą drogą mailową. Widać też troskę o odbiorcę obcojęzycznego - rekordową pod tym względem stronę, którą odnalazłam w Internecie można oglądać w 11 obcych języ¬ kach (poza polskim). „Jest wesoło". Zamiast podsumowania System kulturowy składa się z wzorów/układów symboli, a język jest jednym z systemów symbolicznych w kulturze rozumianej jako sieć. Rozpatrując zjawisko komunikacji, którego jednym z aspektów jest autoprezentacja, nie można zapominać, że wszystkie aspekty kultury są ważne, choć najbardziej bezpośrednie przełożenie na formy komunikacyjne ma oczywiście język i sposoby wypowiadania się (zarówno ustne jak i pisemne). James Clifford (2000) uważał, że należy traktować kulturę, jako zbiór tekstów (komunikatów) podlegających interpretacji, tekstów nie tylko archiwal¬ nych, choć te, jako że pojęcie tekstu kojarzy się głównie z językiem i jego „material¬ ną" wersją - pismem, na pewno są niezwykle ważne w zbiorze „tekstów" kultury. „Tek¬ stem" w takim rozumieniu może być zarówno kronika, manuskrypt czy inny doku¬ ment, jak i obraz, fotografia, film, a także strój, zachowanie człowieka czy wygląd oto¬ czenia. Na mocy takiego traktowania kultury również do Internetu możemy podejść, jak do rozumianego w tych kategoriach „tekstu". Patrząc zatem na elementy obecne w sposobie prezentacji wizerunku za pośred¬ nictwem zakonnych portali internetowych, możemy powiedzieć, że mamy do czynie¬ nia ze swego rodzaju obrazem wytworzonym, „tekstem" w założeniu całościowym, wykreowanym na użytek internautów. Przy tym wydaje się, że twórczynie tych stron kierują swój przekaz do dwojakiego rodzaju odbiorcy. Uwzględniają możliwość oglą¬ dania portali zarówno przez potencjalne kandydatki do zakonu jak i „zwykłych" wier¬ nych szukających pociechy lub po prostu informacji o zgromadzeniu. W przekazie za¬ wartym na stronach zgromadzeń ścierają się, ale i dopełniają wzajemnie dwa typy wi¬ zerunku - wyjątkowość, obcość i tajemniczość życia zakonnego, wizja życia w perma¬ nentnej obecności sacrum, zgromadzenie, którego członkami są osoby wybrane, w szcze¬ gólny sposób naznaczone, z wizją zwyczajności, powszedniości życia w zgromadze¬ niu, gdzie siostry wykonują obowiązki identyczne z tymi, które spełniają ludzie świeccy, których „proza życia" aż tak nie odbiega od życia przeciętnego człowieka. Na poziomie społecznym język pełni często rolę włączającą do wspólnoty mó¬ wiących/używających danego języka , a na tej bazie powstaje zjawisko nazwane: 12 12 Jednocześnie wykluczając innych z komunikacji. Dla potrzeb mojego tekstu ważniejsza jest jednak funkcja włączająca, dająca poczucie uczestnictwa niż wykluczająca (zob. Saville-Troike 1982). �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 69 Speech Community (społeczność mówiących). A co za tym idzie, również termino¬ logia używana na omawianych portalach, dostosowana jest do wrażenia, które ma wywrzeć na odbiorcy. Z jednej strony stosuje się retorykę wyjątkowości, aby w po¬ tencjalnych kandydatkach obudzić przekonanie o wspólnocie i współuczestnictwie w wyjątkowej ekumenie. Z drugiej zaś, widoczny jest dyskurs „oswajania" obcości życia zakonnego i dążenie do obalania stereotypów, aby osiągnąć cel aggiornamento i przekonać o uczestnictwie we wspólnocie „ogólnoludzkich" doświadczeń. Cha¬ rakterystyczna jest również obecność na tych stronach dużej ilości cytatów z Biblii oraz innych źródeł kościelnych, tak zwanych złotych myśli jak również wypowiedzi samych członkiń wspólnot. Co uderzające brak jest na stronach zakonnych treści opi¬ sujących materialną stronę życia wspólnot. Poza prezentacją działalności nie zna¬ lazłam na nich informacji dotyczących spraw ekonomiczno-gospodarczych. Pozwolę sobie na zakończenie przytoczyć jeszcze jeden obrazek, prezentujący sposób, w jaki siostry zakonne mówią o sobie za pośrednictwem Internetu, po raz kolejny cytując wspomniany wcześniej chat z siostrami: „Często słuchamy różnej muzyki, gramy w ogrodzie w piłkę, jeździmy po tym ogrodzie nawet na rowerze... Są dni kiedy mamy rekreację całodzienną. Np. święta, uroczystości, imieniny sióstr - wtedy nie ma milczenia, jemy dobre ciasto i w ogóle jest wesoło;-)". Literatura: Clifford J., Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. Kolak W., Marecki J., Leksykon godeł zakonnych, Wydawnictwo A D I , Łódź 1994. Saville-Troike M., The Ethnography of Communication, Blackwell Publishing Lcd, Oxford 2003. Źródła internetowe: http://pl.wikipedia.org/wiki/Internet http://www.albertynki.pl http://www.carmeliteinstitute.org http://www.czestochowa.us/content/view/698/63 http://www.dominikanki.pl http://www.kanoniczki.pl http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/przemowienia/oredzie_ssp _1990.html http://www.sercanki.opoka.net.pl http://www.wizytki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43bb001974c5eeeae0df4bcd7177f8ae.pdf e15cb2d53658b8aa92b81f9461031090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5022 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny strony internetowe Beskid Żywiecki Laliki (gm.Milówka) społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4658 Title A name given to the resource www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.48-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej Paweł Schmidt UNIWERSYTET ŁÓDZKI www. laliki.masternet.pl Nowy wymiar społeczności lokalnej P odstawowym problemem, z jakim chciałbym się uporać w ramach tego tekstu, jest relacja pomiędzy stroną internetową odnoszącą się do świata konkretnej społeczności lokalnej, a samą społecznością i jej światem. Ponadto chcę za­ stanowić się nad aspektem metodycznym badania społeczności forum internetowe­ go w odniesieniu do badań społeczności lokalnej. W badanym przeze mnie przypad­ ku, strona www.laliki.masternet.pl nie tylko traktuje (raczej traktowała, ponieważ nie istnieje od 2008 roku) o rzeczywistości lokalnej społeczności wsi Laliki na Ży­ wiecczyźnie, ale była administrowana i współedytowana przez członków tej spo­ łeczności. Można odnieść wrażenie, że strona poświęcona konkretnej społeczności terytorialnej, a taką jest społeczność lokalna, nadaje tej społeczności nowy wymiar celowości działania, może nawet istnienia. Chcę zatem zrozumieć, jaka jest relacja pomiędzy światem społecznym badanej społeczności i odnoszącą się do niej rzeczy¬ wistością strony internetowej, oraz czym dla badacza społeczności jest rzeczywis¬ tość takiej strony. Zanim jednak przejdę do tych problemów, konieczne jest choćby pobieżne wyjaś¬ nienie pojęcia społeczność lokalna. Za klasykami polskiej myli społecznej, Florianem Znanieckim i Stanisławem Ossowskim, przyjmuję, że społeczność lokalna jest grupą powstałą wokół wartości, jakąjest jej (grupy) terytorium i której intencjonalne współ­ działanie (zob. Ossowski 1983, Znaniecki 1986) nakierowane jest na to terytorium i je¬ go mieszkańców. Intencjonalność działania i stałość interakcji pomiędzy członkami spo¬ łeczności nadają takiej grupie wymiar wspólnotowy. Ten zaś, w zestawieniu aspektem terytorialnym powoduje, że nie tylko w przypadku rozważań o społecznościach tra¬ dycyjnych, ale także współcześnie . ..zjawisko wspólnoty lokalnej - jako jedności miejsca, grupy, sieci interakcji i wzo­ rów kultury - ów idealny konstrukt, [...] odzyskuje swoją konkretność i pełnię. Ponowne zbieganie się czynników, kiedyś przesądzających o istocie zjawiska, a następnie pod¬ ległych procesom rozpadu i dekompozycji, okazuje się zatem w pewnych warunkach możliwe także obecnie, choć oczywiście powstałe dziś formy nie mogą być traktowane �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 49 jako identyczne pod każdym względem z wcześniejszymi. (Bukraba-Rylska 2008: 54) Z wcześniejszymi, a więc bądź z tradycyjnymi, bądź takimi, które badacze wsi i społeczności lokalnych uznali za tradycyjne (pomijam tu rozważania Ludwika Stommy i Stanisława Węglarza o mityzacji kultury ludowej) - oparte na wspólnocie pochodzenia i więzów krwi, na ładzie społecznym rozumianym jako odzwierciedle¬ nie boskiego porządku, wreszcie na sposobie dystrybucji wiedzy zdeterminowanym bezpośrednim przekazem treści kulturowych. Laliki - „rzeczywista" społeczność lokalna Laliki są przykładem nowoczesnej wspólnoty lokalnej. Zgodnie z twierdzeniami Iza­ belli Bukraby-Rylskiej „nowoczesność" tej wspólnoty polega na zerwaniu z tradycyjną wizją wsi rolniczej zamieszkałej wyłącznie przez „rdzennych mieszkańców". Laliki aspirują do stania się miejscowością turystyczną, letniskową, taki też opis znajduje się na większości stron WWW, na których nazwa miejscowości się ukazuje. Jednak po­ łożenie wsi - z dala od wymaganej dla kurortu infrastruktury, skomplikowany dla przybysza układ przestrzenny zabudowań i form rzeźby terenu sprawia, że pojawiają się w mediach także informacje takie, jak notka zamieszczona w Newsweeku: Miejsce, w którym nie ma w zasadzie nic. Kilka chałup, jeden wyciąg - podwójny orczyk na Duży Rachowiec, żadnej infrastruktury. Do wypożyczalni sprzętu czy więk­ szego sklepu trzeba wędrować do Zwardonia albo za słowacką granicę, gdzie narcia¬ rze za bezcen kupują trunki niezbędne na długie zimowe wieczory. Słowem - dziura zabita dechami. Ale jeśli ktoś raz odwiedził Laliki, to zawsze tam wraca. Nigdzie las wokół tras narciarskich nie szumi tak pięknie, nigdzie nie ma takich góralskich pierzyn i tylko tu schabowe mają średnicę większą od talerza. (Laliki 2002) Nic więc dziwnego, że gdy przywiozłem pewnego lata do Lalik grupę studentów, po drodze ze stacji PKP do miejsca zakwaterowania usłyszałem wyrzut: „Gdzie pan nas przywiózł, panie doktorze?" W tej „dziurze zabitej dechami" mieszka ponad tysiąc osób, z których prawie po¬ łowa to przybysze z okolicznych miejscowości, góralskich i śląskich, mieszkający tu z racji małżeństwa z laliczaninem lub wskutek niedalekiej przeprowadzki, oraz gór¬ nicy z Górnego Śląska - właściciele działek letniskowych - obecnie na emeryturze, ze stałym zameldowaniem w Lalikach. Taka sytuacja rodzi problem dla badacza przy¬ wiązanego do tradycyjnego ujęcia społeczności lokalnej - śląscy przybysze, zwani przez rdzennych mieszkańców hanysami, są nie tylko włączani do własnej grupy, ale są jej pełnoprawnymi członkami, wręcz reprezentantami, głównie przez aktywność w działaniach na rzecz wspólnoty. Jawi się tutaj wyraźne oddzielenie kontekstu społecznego i etnicznego w obrazie własnym społeczności laliczan. Z tradycyjną wizją społeczności lokalnej kłóci się także to, że większość mieszkań¬ ców Lalik ma co najmniej średnie wykształcenie, w niemal wszystkich gospodarstwach korzysta się z Internetu - powstaje zatem obraz społeczności będącej zaprzeczeniem tradycyjnej, niepiśmiennej i izolowanej od świata zewnętrznego społeczności wsi. Dodatkową „kontrowersją" jest terytorium uznawane przez badaną społeczność za swoje. Mimo istnienia administracyjnych granic sołectwa Laliki, większość moich rozmówców miała problem z opisaniem, gdzie „kończą się" Laliki. O ile zachodnie �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 50 granice wsi są niepodważalne - istnieją w świadomości mieszkańców jako histo­ rycznie utrwalona granica Żywiecczyzny i Śląska Cieszyńskiego (obecnie jako gra¬ nica powiatów Żywieckiego i Cieszyńskiego), o tyle pozostałe granice są nie tyle nie postrzegane ile nieznany jest ich dokładny przebieg. Laliki należą administracyjnie do gminy Milówka, jednak adres pocztowy odwołuje się do poczty w Zwardoniu leżącym w sąsiedniej gminie Rajcza. Osiedle Suche jest podzielone między mieszkańców Lalik i Szarego, od której to wsi Laliki odłączyły się w 1948 roku. Jednak część gospodarzy z Suchego nie pogodziła się secesją i pozostała przy dawnej gromadzie i późniejszym sołectwie. Na Pawlicznem (jedno z osiedli Lalik) i sąsiednim Tarlicznem (osiedle sołectwa Kiczora w gminie Rajcza) mieszkańcy domów położonych przy granicy gmin odprowadzają podatki do gminy Rajcza, zaś drogę łączącą oba osiedla odś¬ nieżają służby opłacane przez gminę Milówka. Ten administracyjno-przestrzenny cha­ os uwidacznia się także w przekazach medialnych - wspomniany przez Newsweek wy­ ciąg Rachowiec „przypisany" jest do Lalik, mimo że znaczna część stoku narciarskie¬ go przebiega przez teren leżącego w innej gminie Zwardonia. Zabytkowa kapliczka na Pawlicznem - chluba Laliczan, którzy j ą własnymi siłami odrestaurowali - poja¬ wia się na stronie spanie.pl jako atrakcja turystyczna gminy Rajcza. Mieszkańcy Lalik, zarówno „rdzenni górale", jak przybysze ze Śląska, starają się przeciwdziałać chaosowi administracyjnemu i niejasnemu wizerunkowi własnej wsi. W 2002 roku zawiązało się Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki, od 2006 roku Laliki są uczestnikami finansowanego przez Unię Europejską Programu Od¬ nowy Wsi Województwa Śląskiego. Działania liderów społeczności - głównie za¬ rządu wspomnianego stowarzyszenia - skupiają się na negocjacjach dotyczących przebiegu drogi ekspresowej S69, zabezpieczeniu pasa wzdłuż drogi, budowy kła¬ dek dla pieszych itp. Ponadto, w czasie reformy systemu edukacji mieszkańcy Lalik „wywalczyli" powiększenie i modernizację budynku miejscowej szkoły, nie udało im się jednak przekonać władz gminy do utworzenia w Lalikach gimnazjum. Starszą inic¬ jatywą była społeczna budowa kościoła parafialnego usytuowanego blisko skrzy¬ żowania dróg prowadzących do Zwardonia i Koniakowa, co podkreśliło „centralność" tego miejsca. Oddolna inicjatywa mieszkańców Lalik i Zwardonia prowadzi do wyodrębnienia w strukturach administracyjnych Polski nowej gminy. Rozgoryczenie mieszkańców Zwardonia (gmina Rajcza) i Lalik (gmina Milówka) sięga zenitu. Jedni podnoszą głos tylko po to, by siać ferment i szerzej zaistnieć, nie¬ ważne w jakim kontekście. Drudzy twierdzą, że ten plan jest dobry, bo ich gminy o nich nie dbają. O co chodzi? Rozgoryczonym mieszkańcom zamarzyło się utworzenie włas¬ nej gminy. Nieśmiało planują secesję, bo ich macierzyste gminy, jak twierdzą, o nich zapominają. [ . ] W skład nowej gminy, wg pomysłodawców, miałyby wejść również Kiczora (gmina Rajcza), oraz niektóre przysiółki. Nowa gmina miałaby wtedy 33 km kw. i ok. 2,5 tys. Mieszkańców. (mal 2008) Podejmowanie wspólnych działań na rzecz własnej społeczności ma tutaj przede wszystkim wymiar, który można określić obywatelskim. Świadomość możliwości dokonania zmian w świecie własnej społeczności opiera się w przypadku laliczan na świadomości uwikłania w struktury administracyjne państwa, takie jak: gmina, po­ wiat, województwo, oraz świadomości praw obywatelskich - prawa do stowarzyszeń, wolności słowa i tym podobnych. Celowo pomijam tutaj inne działania społeczne po¬ dejmowane przez mieszkańców Lalik i noszące cechy intencjonalnego współdzia¬ łania, takie jak rodzinna i sąsiedzka pomoc w pracach polowych, działania w ramach wspólnoty leśnej i tym podobne, gdyż intencjonalność takich działań nie zawsze �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 51 odnosi się do kontekstu całej społeczności lokalnej i jej terytorium. W działania na rzecz poprawy infrastruktury oraz przeciwdziałania chaosowi administracyjno-prze¬ strzennemu uwikłała się znaczna część mieszkańców Lalik, zarówno mieszkańców rdzennych, jak i przybyszów, którzy nie są zaangażowani w tradycyjne formy współdziałania. Ponadto obywatelski wymiar intencjonalnego współdziałania na rzecz własnej społeczności uwidocznił się także w Internecie. Laliki - „wirtualna" społeczność lokalna Jedną z form intencjonalnego współdziałania było stworzenie w 2004 roku przez jednego z laliczan internetowego vortalu Lalik - laliki.masternet.pl. Przeniesienie działań społecznych ze „świata rzeczywistego" w „świat sieci" nie oznacza tutaj kre¬ acji nowej, samoistnej rzeczywistości. To raczej przeniesienie, choć nie idealne od¬ zwierciedlenie, rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik za pośrednictwem me¬ dium informatycznego, jakim jest Internet. Tak jak Laliki są powiązane relacjami i odniesieniami z szerszą rzeczywistością (gmina, powiat, Polska, świat), tak vortal i zawarte w nim forum powiązane zostały z globalnymi zasobami sieci (portal zos¬ tał założony na kanadyjskim serwerze masternet, był widoczny w wyszukiwarkach internetowych, pojawiał się w linkach umieszczonych na innych stronach WWW) oraz z fizyczną rzeczywistością przyrodniczą (przez zamieszczanie treści do¬ tyczących konkretnych miejsc, nie tylko Lalik). Treści postów na forum.laliki.masternet.pl podzieliłem roboczo na dwie kategorie - globalne i lokalne. W pierwszej grupie znajdują się wpisy: „na świecie", „w Polsce" i ponadprzestrzenne „po godzinach" - miejsce dla postów o filmie, muzyce, grach, dowcipach - czyli o szeroko rozumianej rozrywce. Posty lokalne, to ogłoszenia typu „kwatery szukam", informacje o Lalikach i okolicach zamieszczane przez użytkow¬ ników forum i często „przeklejane" z innych stron, wreszcie subiektywne opisy Lalik w rubryce Laliki dla mnie są... Należy pamiętać, że badane forum było ogólnodostępne, jak niemal wszystkie strony WWW i forum internetowe. Jak zauważyła Anna Błaszczyk, Podejmując decyzję korzystania z sieci należy mieć na uwadze to, że ma ona cha¬ rakter publiczny. Jest to jedna z jej zalet, a zarazem największe przekleństwo, ponie¬ waż każdy z każdym może się połączyć, czy ktoś ma na to ochotę czy nie (Błaszczyk 2001: 70) Do kwestii publiczności informacji zamieszczanych w sieci powrócę w dalszej części tekstu. Na razie istotne dla moich rozważań jest to, że mimo lokalności forum jego użytkownikami stali się nie tylko mieszkańcy Lalik ale także mieszkańcy oko¬ licznych wsi (głównie Milówki i Kamesznicy), letnicy odwiedzający Laliki od czasu do czasu oraz osoby bezpośrednio z Lalikami nie związane, przebywające na forum ze względów towarzyskich lub z czystej ciekawości. Zespół użytkowników forum przypominał początkowo przypadkowy zbiór osób przebywających w tym samym czasie w atrakcyjnej turystycznie miejscowości - do czego wszak Laliki aspirują - w niektórych odsłonach obecnych było więcej „turystów" niż miejscowych. W wielu postach, zwłaszcza zamieszczanych przez administratora strony po¬ chodzącego z Lalik, prezentowana była atrakcyjność Lalik. Były to informacje o ze¬ spole dziecięcym „Spod Kikuli", doniesienia z zawodów narciarstwa biegowego i biathlonu (biatlonistka Magdalena Gwizdoń i biegacz Janusz Krężelok to rodowici �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 52 Laliczanie), wreszcie fotorelacje z prac rewitalizacyjnych przy kapliczce na Pawlicznem. Była to próba swego rodzaju idealizacji wsi - omijanie przyziemnych, acz ważkich problemów związanych głównie z sytuacją ekonomiczną społeczności lub nieprzychylnością urzędników na rzecz prezentacji świata wyobrażonego, dostosowanego do oczekiwań własnych i przedstawień innych, podobnych światów w Internecie. Internet stał się na naszych oczach pozytywną alternatywą dla nie-elektronicznej rzeczywistości kulturowej; omija bowiem i unieważnia opresyjne stratyfikacje społeczne, podziały rasowe, klasowe, etniczne, ekonomiczne i płciowe; jest realną manifestacją Wie¬ ży Babel, symbolem wolności dla każdego języka, każdego głosu i punktu widzenia. (Kuligowski 2002: 95) Opis sieci dokonany przez Waldemara Kuligowskiego odnosi się do hipertekstualności i demokratyzacji Internetu, które umożliwiają kreację rzeczywistości ta¬ kiej, jaką chciałby j ą widzieć autor zamieszczanej informacji. Z drugiej strony te sa¬ me cechy globalnej sieci mogą spowodować negatywną ocenę intencji autora. Rzeczy¬ wistość bardzo szybko zaczęła dominować nad próbami wyidealizowania Lalik. Na¬ leży bowiem pamiętać, że za nickami użytkowników forum stali autentyczni ludzie realizujący swoje Ja w rzeczywistym świecie, doświadczający rzeczywistości Lalik bez pośrednictwa elektronicznego medium. Istotny jest tutaj brak anonimowości na forum Lalik. Niemal wszyscy użytkow¬ nicy ujawnili choć część swoich danych personalnych - najczęściej było to miejsce zamieszkania, rzadziej adres e-mail lub autentyczne zdjęcie wykorzystywane jako awatar. Względną gwarancję anonimowości posiadali użytkownicy spoza Lalik (tych rzeczywistych) i okolic wsi. Jednak miejscowi, mimo „ukrywania się" za nic¬ kami, rozpoznawali się bez problemów. Świadczyły o tym wpisy typu: > zanim poszedłeś na studia miałeś inne poglądy lub zwroty demaskujące tożsamość ukrytą za nickiem użytkownika forum, jak na przykład: > niech Pan coś z tym zrobi Panie Józku. W ostatniej wypowiedzi widać dodatkowo przeniesienie formy grzecznościowej z rzeczywistych interakcji, co z zasady jest obce „nielokalnym" forum internetowym, gdzie, podobnie jak w całym Internecie, zgodnie z przyjętą przez internautów netykietą dochodzi do zrównania partnerów interakcji poprzez zaniechanie grzecznościowych zwrotów typu „Pan", „Pani" i zniwelowania dystansu pomiędzy użytkownikami forum. Umożliwia to nie tylko zachowanie względnej anonimowości wynikającej ze specyficznej właściwości kontaktów zawieranych w Intenecie, w którym „jesteś tym, kim mówisz, że jesteś, i na tym założeniu tworzy się z czasem sieć kontaktów społecz­ nych" (Castells 2003: 150), ale także wywarcie większej presji na adresata wypowie¬ dzi poprzez bezpośrednie kierowanie komunikatu do pozornie znanej - wszak nazy¬ wanej „per ty" - osoby. Ograniczenie gwarancji anonimowości na forum Lalik nie przeszkodziło przero¬ dzeniu się wpisywanych postów w swoisty Hyde Park . Forum, zwłaszcza w czasie 1 1 Nota bene taka grupa postów także istniała w ramach opisywanego forum. Podejmowane tam tematy nie dotyczyły jednak świata Lalik, lecz odnosiły do ogółu rzeczywistości. Były to sądy i opinie o „wyda­ rzeniach z kraju i świata", wypowiedziach polityków, czy wreszcie o ogólnoludzkich postawach i war­ tościach. Ze względu na zawartość postów (niecenzuralność lub „niepolityczność") były one często usuwane z forum przez moderatora). �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 53 wyborów parlamentarnych, samorządowych czy wreszcie wyborów na stanowisko wójta lub sołtysa, stało się miejscem wymiany poglądów politycznych i personal¬ nych ataków. Była to kolejna płaszczyzna przeniesienia rzeczywistych interakcji do świata sieci. Co ciekawe, w dyskursie, prowadzonym często w niezbyt kulturalny sposób, brali udział ludzie mający stałą możliwość wymiany poglądów face to face, a mimo to wybierali przekaz i kontakt zapośredniczony przez Internet. Aktywność na forum stała się alternatywnym sposobem oddziaływania na rzeczywistość społecznokulturową społeczności lokalnej. Stała się działaniem społecznym samym w sobie na¬ kierowanym nie na społeczność samego forum, ale na społeczność lokalną Lalik. Wymiana zdań w realu stała się jakby mniej wiążąca - przypominała ustalanie cze¬ goś „na gębę". Post na forum zaczął nabierać siły sprawczej oddziałującej bezpoś¬ rednio na nie-elektroniczną rzeczywistość. Można tutaj postawić tezę, że forum Lalik nie stanowiło odrębnej, samoistnej rzeczywistości. Stało się nie tyle odzwierciedleniem znanej, własnej rzeczywistości, ile narzędziem dla działań podejmowanych na rzecz własnej społeczności, a przy¬ najmniej działania takie wspomagającym, względnie - z punktu widzenia badacza - nową sferą podejmowanych działań i interakcji. Dostrzeżenie potrzeby zmiany Działanie bezpośrednie (interakcje rzeczywiste) Aktywność na forum (interakcje wirtualne) Oddziaływanie na świat społeczności lokalnej Należy przy tym pamiętać, że rozpatrujemy tutaj nie tyle rzeczywiste działanie i współdziałanie, ile działanie i współdziałanie intencjonalne. Uwaga badacza kieruje się tutaj bardziej w stronę intencji autorów działań, niż na rzeczywisty efekt podej¬ mowanych akcji. Działanie społeczne nakierowane jest na konkretne, postrzeżone przez autorów działania zjawisko w konkretnej, doświadczanej przez nich rzeczy¬ wistości społeczno-kulturowej. Działanie wymaga zatem określenia celu, założenia planu i efektu działania, a więc uprawomocnienia jego racjonalności. Intencją działania jest zatem dostrzeżenie potrzeby zmian w otaczającej człowieka rzeczywistości - dla¬ tego każde działanie jest wywołane jakimś motywem, który dla badacza może być bardziej zajmujący niż sam efekt działania, będący bardziej istotny dla autora działa¬ nia. W badaniu współdziałania w ramach społeczności lokalnej może być przydatne po¬ szukiwanie zgodności motywów partnerów interakcji, jaką jest samo współdziałanie. Można powołać się tutaj na przekładalność motywów działania przedstawioną przez Alfreda Schutza (1984: 172-176). Według Schutza ludzie podejmują działania spo­ łeczne w oparciu o dwa rodzaje motywów - motyw ażeby i motyw ponieważ. Lider społeczności zbierający podpisy pod petycją działa z „motywem ponieważ" - ponie¬ waż został do tego sprowokowany polityką władz gminy. Działa także z „motywem aże¬ by" - ażeby efektom tej polityki się przeciwstawić, ażeby pozyskać zwolenników �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 54 i udowodnić masowością protestu błędy działań władz. Ludzie podpisujący się pod pe¬ tycją działają z „motywem ponieważ" - ponieważ zostali sprowokowani działaniem li­ dera, oraz z „motywem ażeby" - zgodnym tutaj z zakładanym efektem działania samego lidera. Przedkładając podpisaną petycję lider działa nadal z tym samym „motywem ażeby", ale także z nowym „motywem ponieważ" - ponieważ został teraz zobligowany do takiego działania przez swych współdziałających. Taka zależność pomiędzy moty¬ wami działań powoduje uprawomocnienie podjęcia jakiegokolwiek działania na rzecz własnej społeczności, powoduje uprawomocnienie jego racjonalności, wreszcie kształ¬ tuje szczególny rodzaj interakcji, której partnerzy czują się współautorami działań społecz¬ nych. Przekładalność i zgodność motywów charakteryzuje zarówno interakcje rzeczy¬ wiste, jak i interakcje podejmowane na forum wsi Laliki. Na forum Lalik podjęto działania na rzecz społeczności lokalnej. Po tragicznej śmierci trzynastoletniej mieszkanki Lalik - która na ruchliwej drodze krajowej biegnącej przez Laliki wpadła pod rozpędzonego mercedesa, wychodząc zza gimbusa odwożącego j ą ze szkoły w Milówce - rozpętała się dyskusja o braku gimnaz¬ jum w Lalikach. Jak wspomniałem wcześniej, w latach poprzedzających reformę szkol¬ ną zbudowano tu szkołę mającą pomieścić uczniów ośmioklasowej podstawówki. Po reformie samorząd nie zorganizował w nowym budynku gimnazjum, co spotkało się z niezadowoleniem laliczan. Po wypadku, ożywione dyskusje na forum dopro¬ wadziły do wystosowania ponownego protestu do władz gminy w sprawie gimnaz¬ jum w Lalikach - niestety bezskutecznego. W 2006 roku doszło na łamach forum do krytyki działań ówczesnego sołtysa Lalik. Część postów miała charakter „osobistych wycieczek" czy wręcz oszczerstw, jednak treści postów na tyle wpłynęły na mieszkańców Lalik (oczywiście dyskusja prowa¬ dzona była równolegle także poza siecią), że sołtys został odwołany, a nowym wybra¬ no prezesa Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki. Działania podejmowane na forum znalazły odzew także w okolicznych społecz¬ nościach, gdzie forum było dość uważnie śledzone. Na stronie Milówki www.milówka.pl znalazłem następującą rozmowę: > podobno odwołali soltysa milowki ???? > a naszego się nie da odwołać. to by było fajnie ??????!!!!!!! (wpis mieszkańca wsi Szare - P. S) (.) > da się odwołać każdego, ale jako „szary obywatel" możesz tylko postarać się o pod­ pisy 10% wyborców sołectwa pod wnioskiem i skierować go do rady gminy. (.) > a co się dzieje z sołtysem Milówki? > ano siedzi na forum Lalik Forum wsi Laliki stało się dodatkowym obszarem intencjonalnego współdziałania społeczności lokalnej. Nadało społeczności Lalik nowy wymiar - dyskusje prowa¬ dzone na co dzień w bezpośrednich kontaktach zostały przeniesione w bardziej for¬ malny aspekt komunikacji internetowej - zostały zarchiwizowane w zasobach sieci, a co za tym idzie, upublicznione. Upublicznienie działań powoduje, że nie można się z nich wycofać bez narażenia się na kompromitację. Należy bowiem pamiętać, że w „lokalnych" dyskusjach brali udział ludzie spoza społeczności Lalik, oraz o tym, że do zamieszczonych na forum treści potencjalny dostęp miał każdy użytkownik Internetu. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 55 Jak wspomniałem, aktywność na forum stała się działaniem samym w sobie mającym wpływ na rzeczywistą społeczność lokalną. W 2008 roku forum i cały internetowy vortal wsi Laliki zniknęły z sieci. Nie znam przyczyn likwidacji strony - może wpłynęło na to zbytnie upolitycznienie forum, może po prostu spowodowane było ukończeniem studiów przez administratora strony i podjęcie przez niego pracy w Katowicach. Czas mojego uczestnictwa na forum był istotnym rozszerzeniem kontekstu badań prowadzonych w realnej społeczności. Czy samo forum stało się dla mnie terenem badań? laliki.masternet.pl - wirtualny teren badań? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba rozsądzić czym jest teren badań etnologicznych oraz jaka jest zależność między „rzeczywistym" światem społeczności lo¬ kalnej, a jego „wirtualnym" przedstawieniem w sieci. Sens słowa teren w pracach etnologicznych ostatniej dekady wskazuje na jego po¬ szerzenie o znaczenia wykraczające poza rozumienie terenu jako kategorii prze¬ strzennej. Terenem może być literatura, człowiek i tworzone przez niego wyobrażenia, sieci powiązań społecznych i inne obszary badawcze kojarzone wcześniej z przed¬ miotem, czy obiektem badań, nie zaś z polem, w którym badania te są prowadzone. Jak zauważył Marcin Brocki: teren często jest traktowany jako metafora, jako „teren". Za przykładem Jamesa Clifforda pojawiają się w naszej etnologii głosy, że bycie w terenie należy traktować jako figurę retoryczną, zapominając niekiedy, że zmetaforyzowanie terenu było wy¬ nikiem tego, że literalne znaczenie nie obejmowało złożoności pozyskiwania danych w terenie, a w szczególności sztucznie separowało teren od jego reprezentacji. (Brocki 2006: 62) Zmetaforyzowany „teren" może być traktowany zatem jedynie jako kontekst, w któ¬ rym badacz umieszcza swoje rozważania o człowieku i jego rzeczywistości, jednak w takim przypadku rodzi się pytanie: po co badaczowi badania terenowe? Jestem zwo¬ lennikiem empirycznego poznania świata. Traktuję zatem teren jako rzeczywisty świat, w którym badani przeze mnie ludzie realizują swoje życie, tworząc więzi międzyludz¬ kie, sieci powiązań społecznych, podejmując działania, które to więzi, sieci powiązań i działania są przedmiotem moich badań. Tak rozumiany teren jest nie tylko kontekstem umożliwiającym ugruntowanie wiedzy o świecie poprzez odniesienie jej do konkret¬ nego przykładu, ale źródłem wiedzy o konkretnym świecie, dla której kontekstem staje się „pozaterenowa" wiedza, dzięki której mogę zinterpretować pozyskane w terenie dane. Zdaję sobie sprawę, że dane te - pozyskane poprzez wywiad lub własne postrzeżenia spisane w formie notatek - stanowią nie tyle samoistne fakty ile przykłady przed¬ stawienia tych faktów dokonane przez badanych i przez mnie samego. To jednak nie zmienia istoty samego terenu i bycia w nim. Wskazuje jedynie na wspomniane przez Marcina Brockiego ograniczenia wynikające z literalnego sensu słowa teren. Badanie społeczności lokalnej Lalik polegało na ograniczonym uczestnictwie w tej społeczności. Uczestnictwie ograniczonym czasem spędzanym w Lalikach oraz dys¬ tansem pomiędzy członkami społeczności, a mną i moimi współpracownikami - stu¬ dentami. Dystansem, który na wielu poziomach interakcji udawało się skrócić, ale nie zniwelować. Uczestnictwo, mimo tych ograniczeń, było jednak uczestnictwem pole¬ gającym na kontakcie z ludźmi - ich emocjami, troskami, przeżyciami, które stawały �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 56 się urzeczywistnione bądź w rozmowie, bądź we wspólnym doświadczeniu. Poszerzenie terenu badań o badanie forum stworzonego i użytkowanego przez mieszkańców świata będącego terenem moich badań poszerzyło asortyment źródeł wiedzy o badanym świecie oraz kontekst do interpretacji zasobów tej wiedzy. Bada¬ nia polegające na byciu w terenie oznaczają uczestnictwo w życiu badanych ludzi. Podobnie badanie forum polegało na uczestnictwie w nim. Należy jednak pamiętać, że uczestnictwo w forum to kontakt z prezentacją autorstwa prawdziwego człowieka, ale nadal jedynie z prezentacją. Możliwe, że pisząc odpowiedź na posta, ów człowiek jest bardziej szczery niż w kontakcie twarzą w twarz, ale po pierwsze nie sposób tego zweryfikować, po drugie, mimo wzbogacenia form wypowiedzi elektronicznej o róż¬ nego rodzaju akronimy, homofony czy emotikony, w kontakcie zapośredniczonym przez Internet brakuje pozawerbalnej sfery interakcji. Nie przeciwstawiam tutaj rzeczywistego świata badanej społeczności jemu od¬ zwierciedleniu w Internecie. Oczywiście nie sposób traktować obrazu świata przed¬ stawionego na stronie WWW jako równoważnego dla samego badanego świata, choćby przez wspomnianą wcześniej idealizację tego obrazu. Podobnie sieci powiązań mieszkańców tego świata nie przekładają się w pełni na sieci powiązań użytkowników forum. Jednak forum nie stało się dla mnie nowym terenem badań, a jedynie teren ów poszerzyło. Traktuję wypowiedzi na forum tak samo, jak wypowiedzi w rozmowie z badanymi, sytuacje opisane na forum tak, jak opowieści wywołane wywiadem, użyt­ kowników forum, tak jak moich rozmówców. Forum staje się zatem zjawiskiem w re­ alnym świecie, zjawiskiem stanowiącym przedmiot badań, nie zaś odrębnym światem i - co by z tego wynikało - odrębnym terenem badań. Badanie forum bez wcześniej¬ szej wiedzy o Lalikach nabytej przez pobyt w rzeczywistym terenie powodowałoby, że treści forum mogłyby być dla mnie po prostu niezrozumiałe (nie mówiąc o tym, że nudne), na pewno zaś wyrwane z kontekstu, jakim jest tutaj rzeczywisty świat bada¬ nej społeczności. Takie rozumienie forum laliki.masternet.pl (jak też każdego forum będącego przed¬ miotem badań etnologicznych) jest moim zdaniem zgodne z rozumieniem jego użyt¬ kowników, a zwłaszcza mieszkańców Lalik. Forum, o czym pisałem wcześniej, stało się narzędziem i miejscem wypowiedzi badanych ludzi, którzy odwoływali się do rzeczy¬ wistego świata będącego ich miejscem realizacji działań i działań tych celem. Forum, podobnie jak cały Internet, mimo wytworzenia swoistych dla siebie znaczeń, prezenta¬ cji i sieci powiązań, jest przede wszystkim komunikatem (por. Castells 2003) lub zbio¬ rem komunikatów posiadającym nierozerwalne odniesienia do świata realnego. Forum staje się więc efektem działania oraz miejscem dla podejmowania kolejnych działań przez członków badanej społeczności lokalnej. Rozumiejąc społeczność lo¬ kalną jako wspólnotę intencjonalnego współdziałania i dostrzegając nową formę współdziałania w postaci lokalnego forum internetowego, musiałem włączyć samo forum w obszar badań. Uczestnictwo w forum pozwoliło mi „być na bieżąco" z ba¬ daną społecznością w czasie mojej nieobecności w Lalikach. Niewątpliwie pozwoliło na ugruntowanie wiedzy o przedmiocie i obszarze badań, ale nie mogło zastąpić rze¬ czywistego kontaktu z rzeczywistymi ludźmi. Przebiegało niejako równolegle do „fi¬ zycznego" badania lokalnej społeczności Lalik. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 57 Badacz Teren „rzeczywisty" Uczestnictwo w społeczności (kontakt z człowiekiem) Teren „wirtualny" Uczestnictwo w forum (kontakt z prezentacją) Pełny ogląd badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej Podstawą badań był kontakt z człowiekiem - stałym uczestnikiem rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik. Forum stało się dodatkowym narzędziem umożliwiającym dotarcie do ludzi, do których w czasie badań prowadzonych w Lalikach z różnych przy¬ czyn dotrzeć nie mogłem. Przez świadomość kontaktu z prezentacją proponowaną przez użytkowników forum nie prowadziłem przez Internet rozmów mogących za¬ stąpić rzeczywisty wywiad. Wymiana uwag na forum ograniczała się do krótkich ko¬ mentarzy mających wywołać wygłoszenie opinii nie zaś pełnych opowieści wykra¬ czających poza formę postu czy komentarza. Próba wywołania opowieści o Lalikach zgłoszona w poście umieszczonym w zakładce Laliki dla mnie są... spełzła na niczym. Mimo dużej liczby (ponad 1200) odsłon nikt nie odpowiedział na mój apel. Ponadto „rozmowy" na forum nie mogły zastąpić rzeczywistego kontaktu z ludźmi, uczestnic¬ twa w społeczności i związanej z nim obserwacji działań, zachowań i wzorów kultury. Po pierwsze dlatego, że obcowanie z prezentacją, nie z żywym człowiekiem ogranicza sposób komunikacji do wyrażeń czysto językowych, po drugie, społeczność forum różniła się od społeczności Lalik nie tylko „składem osobowym" ale także formami wypowiedzi i wzorami zachowań, mimo względnego przeniesienia realnych więzi i wzo¬ rów ze świata „realnego" w świat elektroniczny. Forum wsi Laliki stało się dla mnie dodatkowym narzędziem badawczym, a ra¬ czej dodatkowym polem obserwacji i ograniczonego uczestnictwa w badanej społecz¬ ności. Dla społeczności tej, odnosząc się do poruszonych we wstępie rozważań Izabelli Bukraby-Rylskiej, forum poszerzyło sieć interakcji, co za tym idzie po¬ większyło zasób wzorów kultury, rozumianych jako wiedza członków społeczności o sposobach realizacji celu współdziałania. Literatura: Błaszczyk A., Przestrzeń w wymiarze wirtualnym, [w:] Przestrzenie miejsca, węd¬ rówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, red. Ko¬ walski P., Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Opole 2001, s. 69-78. Brocki M., Zaangażowanie - dystans - struktura wiedzy antropologicznej, [w:] Kul¬ tura profesjonalna etnologów w Polsce, red. Brocki M . , Górny K., Kuligowski W., Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2006, s. 61-70. Bukraba-Rylska I . , Socjologia wsi polskiej, PWN, Warszawa 2008. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 58 Castells M., Galaktyka Internetu. Refeleksje nad Internetem, biznesem i społeczeń¬ stwem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Kuligowski W., Internet jako Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, rok XLVI, nr 1, 2002, s. 91-101. Laliki, Laliki k. Zwardonia, Newsweek, 10.11.2002, s. 94. Ossowski S., O osobliwościach nauk społecznych, PWN, Warszawa 1983. Schutz A., Potoczna i naukowa interpretacja lidzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, red. Mokrzycki E., Pań¬ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 137-192. Znaniecki F., Grupy społeczne jako wytwory uczestniczących w nich jednostek, [w:] Znaniecki, Szacki Jerzy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s. 293-308. Źródła internetowe: www.forum.laliki.masternet.pl: dostęp - lipiec 2005-październik 2007. mal, Laliki, Zwardoń. Secesja przy granicy?, www.naszemiasto.pl/katowice/wydarzenia, 09.05.2008. www.milówka.com: dostęp - 20.11.2008. www.spanie.pl: dostęp - 12.10.2009. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a93a0cf46caecf50f23f84f9cf6f66.pdf abc3874045b31464f7ee43f4fc4c2820 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5505 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5120 Title A name given to the resource Spis treści / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE – Ernest Zienkiewicz ................................................     7 WPROWADZENIE – Maciej Ząbek . ........................................................     9 CZĘŚĆ I WYMIARY OBYWATELSTWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE ZOFIA SOKOLEWICZ Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości .....    17 JACEK RACIBORSKI Obywatelstwo jako tożsamość jednostki i jako wezwanie do partycypacji .................................................................................    27 JACEK JAGIELSKI Obywatelstwo w wymiarze prawnym . ............................................    35 ZDZISŁAW GALICKI Rozwój międzynarodowych standardów dotyczących obywatelstwa na przełomie XX i XXI wieku ............................................................    49 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Być „obywatelem” w Kościele katolickim. Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną . ..............................    69 CZĘŚĆ II OBYWATELSTWO W KONTEKŚCIE REGIONALNYM, KRAJOWYM I LOKALNYM ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Obywatelstwo po góralsku ...............................................................    81 AGATA EWERTYŃSKA Ewolucja polskiego prawa o obywatelstwie . ....................................    95 �6 Spis treści SŁAWOMIR ŁODZIŃSKI Obywatelstwo i tożsamość mniejszości narodowej. Przykład dwujęzycznych, polsko-niemieckich, nazw miejscowości w województwie opolskim ............................................................... 105 KAMILA DĄBROWSKA Kontrowersyjne obywatelstwo. Narracje o wykluczeniu ................... 129 JAN BALICKI Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej. Przypadek Wielkiej Brytanii ............................................................. 145 MUSTAFA SWITAT Kwestia obywatelstwa i przypadki bezpaństwowości w krajach Rady Współpracy Zatoki Arabskiej/Perskiej ....................... 159 RYSZARD VORBRICH Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie . ......................... 176 MACIEJ ZĄBEK Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie ................................. 187 CZĘŚĆ III OBYWATELSTWO A STATUS UCHODŹCY NATALIA BLOCH Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo. Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach ............................... 199 IZABELA CZERNIEJEWSKA, KATARZYNA KOŚĆ-RYŻKO Złudny status – status uchodźcy. Wpływ zastanych regulacji prawnych na ludzkie losy na przykładzie uchodźców w Polsce ........................ 207 MAGDALENA FRĄTCZAK-OBOJSKA Uchodźcy czy nowi obywatele? Status prawny a kwestia tożsamości argentyńskich emigrantów politycznych w Hiszpanii . ................................................................ 227 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Río Grande – znikający punkt .......................................................... 247 POSŁOWIE – Maciej Ząbek .................................................................... 255 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d97a54de267167c84e191f02f2dd70c.pdf 6954bdcf94b934c6dcaa885c38c69279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5122 Title A name given to the resource Wprowadzenie/ Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ ZĄBEK WPROWADZENIE Kategoria obywatelstwa będąca jako taka instytucją prawną, swym znaczeniem wybiega poza obszar samego prawa. Ma charakter wielowymiarowy i wielowątkowy, wpływający na życie milionów ludzi, co więcej nieustannie ewoluujący we współczesnym świecie. Temat ten wydaje się tak szeroki, że mimo wydania, choćby tylko w ostatnich latach, bardzo wielu publikacji, daleko jeszcze do jego wyczerpania1. Jego popularność i aktualność wiąże się w dużym stopniu z faktem niedostatecznego zagospodarowania tej kategorii prawnej w ramach Unii Europejskiej, a ponadto próbami rozmontowania dotychczasowego państwa narodowego i dekonstrukcji samego pojęcia, zwłaszcza pod wpływem masowych migracji, powiększającej się liczby apatrydów i podejmowanych działań mających na celu zapobieganie zjawisku bezpaństwowości. Mając to wszystko na uwadze, a także dyskusje na temat możliwości przystąpienia Polski do Konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954 r. i Konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z1961 r., podjęliśmy decyzję wydania niniejszego tomu, którego celem była próba zgłębienia problematyki obywatelstwa z perspektywy nie tylko prawnej czy historycznej, ale i społeczno-kulturowej. Przedstawienia jego różnego rozumienia zarówno z punktu widzenia jego europejskich twórców i późniejszych interpretatorów, jak i jego percepcji oraz zastosowań na gruncie lokalnym w różnych, nie tylko europejskich zakątkach świata. Z uwagi na ich ogromną liczbę przytoczę tu tylko wybrane publikacje niektórych autorów niniejszego tomu, jak np.: J. R a c i b o r s k i, Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011; J. J a g i e l s k i, Status obywatela i cudzoziemca w orzecznictwie, Warszawa 2001; Z. S o k o l e w i c z, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w związku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, „Studia Europejskie”, nr 1, 1997. Warto zauważyć też, że temat ten w krajach zachodnich coraz częściej poruszany jest z perspektyw zupełnie dotąd nie branych pod uwagę. Patrz np.: W. K y m l i c k a, Politics in the Vernacular: Nationalism, Multiculturalism, and Citizenship, Oxford University Press 2006; Woman and Citizenship, ed. M. Friedman, Oxford University Press 2001; D.B. H e a t e r, A Brief History of Citizenship, Edinburgh University Press 2004; czy R. B r u b a k e r, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press 1992. 1 �10 Maciej Ząbek Tom został podzielony na trzy części. Autorzy pierwszej z nich analizują kategorię obywatelstwa jako taką, z punktu widzenia prawa, socjologii i antropologii. Natomiast część druga poświęcona jest przedstawieniu tej problematyki na gruncie lokalnym w różnych miejscach świata, od polskiego Podhala po afrykański Sudan. Trzecia część podaje przykłady silnych związków między problematyką uchodźstwa a obywatelstwa. Nie będę tu streszczał poszczególnych tekstów, które zawiera ta książka, natomiast tytułem wprowadzenia pragnę zasygnalizować niektóre problemy, które zostały w niej poruszone. Na wstępie należy zauważyć, że „obywatelstwo” przez wielu ludzi we współczesnym świecie kojarzone jest zwykle z przynależnością jednostki do określonego państwa, z naturalnym statusem prawnym potwierdzonym posiadaniem odpowiednich dokumentów tożsamości, na podstawie których można choćby zawrzeć związek małżeński, zarejestrować urodzenie dziecka lub pochować zmarłego. Status obywatela daje poczucie przynależności do społeczeństwa kraju zamieszkania, możliwość uczestniczenia w jego życiu politycznym i prawo do pracy. Umożliwia także wyjazd z państwa i powrót oraz nieograniczone prawo przebywania. Zapewnia też nierzadko dostęp do różnych dodatkowych przywilejów, jak prawo do edukacji czy opieki medycznej. Prawa te i przywileje łączone są oczywiście z różnymi obowiązkami wobec państwa, jak obowiązek jego obrony, przestrzegania prawa i płacenia danin na rzecz wspólnego dobra, niemniej zapewnia podstawową równość i wolność dla tych wszystkich osób, które zamieszkują określone terytorium polityczne. Mogłoby się wydawać, że każdy człowiek, w świecie podzielonym na państwa, musi koniecznie posiadać obywatelstwo tego lub innego tworu politycznego, ponieważ każdy jest jakoś umiejscowiony i związany z jakimś państwem, a realizacja jego podstawowych praw powinna mu być umożliwiona. Tymczasem tak nie jest i nigdy nie było, chociażby z tego względu, że podział polityczny świata nie jest stanem stałym. Zachodzące wciąż zmiany granic międzynarodowych i masowe migracje tworzą wciąż sytuacje tzw. spornego obywatelstwa, będące najczęstszą przyczyną tego, że pewne grupy ludzi tracą dotychczasowe obywatelstwo, nie nabywając przy tym żadnego innego. Wykluczeniom tym podlegają niekiedy całe grupy etniczne. Przykładem, jednym z najbardziej wymownych na progu XXI w., był milion muzułmanów z indyjskiego państwa Bihar, nie mogących przez wiele dziesięcioleci uzyskać obywatelstwa w Bangladeszu ani w Pakistanie, czy też tysiące Rohingów, wydalonych z Birmy do Bangladeszu i ponownie do Birmy. W podobnej sytuacji znaleźli się tzw. Biduni z Kuwejtu, czy też Kurdowie z Syrii, nie mówiąc już o wielu obywatelach byłego ZSRR czy Jugosławii, z których wielu z uwagi na rozpad tych państw nie znalazło uznania swego obywatelstwa u władz państw �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 11 sukcesorów. Ostatnio zaś bezpaństwowością zagrożone są miliony osób z Południowego Sudanu2. Dokładna liczba osób bez obywatelstwa nie jest znana, gdyż państwa na ogół nie prowadzą ich rejestracji. Szacunki mówią o skali dochodzącej nawet do 12 milionów3. W każdym razie jest to problem całego świata i żaden jego region nie jest od niego wolny. Na skutek braku obywatelstwa apatrydzi są pozbawieni wszystkich wyżej wymienionych praw, a więc najbardziej podstawowych, umożliwiających godne życie, pracę i swobodę przemieszczania się, nie mówiąc o realizacji szerszych planów życiowych. Tymczasem ich trudna sytuacja jest w dalszym ciągu często lekceważona. W dużym stopniu przypomina sytuację uchodźców, którzy nawet jeśli posiadają formalne obywatelstwo, to znajdują się w podobnej sytuacji jak osoby bez obywatelstwa. Są tzw. bezpaństwowcami de facto, gdyż obywatelstwo, które posiadają, jest nieskuteczne, ponieważ nie chcą korzystać z ochrony państwa swego obywatelstwa. Związki obywatelstwa z uchodźstwem są zresztą znacznie głębsze. Wystarczy przypomnieć, że choć zjawisko to jako takie znane jest od początku dziejów, to konieczność wynalezienia dla uchodźców specjalnego statusu pojawiła się dopiero w państwach nowoczesnych, w których instytucja obywatelstwa już funkcjonowała i wykluczała z niego cudzoziemców. Masowy napływ po pierwszej wojnie światowej uchodźców z byłego Cesarstwa Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego do państw zachodnich wymusił niejako na władzach tych ostatnich stworzenie dla nich swego rodzaju „quasi-obywatelstwa”, zbliżającego – pod względem uprawnień i obowiązków – do statusu prawnego obywatela, innymi słowy mówiąc statusu uchodźcy4. W przeciwnym bowiem razie, wobec niemożności ich wydalenia, skazano by ich na trwałą marginalizację poprzez pozbawienie uprawnień przysługujących tylko obywatelom. Dla większości współczesnych uchodźców i imigrantów otrzymanie obywatelstwa kraju przyjmującego jest wartością niezmiernie cenioną i faktycznie ostatnim etapem ich integracji. Spotykamy jednak przypadki, kiedy przypisanie do danego państwa poprzez obywatelstwo jest odbierane jako ograniczenie ich prawa do swobodnej mobilności lub powrotu do kraju pochodzenia. Takie spostrzeganie instytucji obywatelstwa znajdujemy nie tylko u niektórych afrykańskich tradycyjnych nomadycznych społeczności transgranicznych, ale i w zachodnich społeczeństwach, gdzie zjawisko tzw. transnacjonalizmu Patrz: art. Maciej Z ą b e k, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie. Zagadnienia obywatelstwa na progu XXI wieku (niepublikowane materiały konferencyjne z 20 stycznia 2011 r., Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, Instytut Prawa Międzynarodowego UW, Departament Obywatelstwa i Repatriacji MSWiA, 2011). 4 Patrz: art. Jacek J a g i e l s k i, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. 2 3 �12 Maciej Ząbek stało się już dość powszechne. Znane są też przypadki grup uchodźczych (np. Palestyńczycy w krajach arabskich czy Tybetańczycy w Indiach), które odmawiają przyjęcia obywatelstwa kraju przyjmującego, chroniąc w ten sposób swą tożsamość i wierność pierwotnej ojczyźnie, do której zamierzają wrócić5. Obserwowany w ostatnich latach rozpad szeregu państw, zmiany terytorialne, migracje ludności, rozwój ideologii praw człowieka czy też dyskurs na temat kryzysu państwa narodowego pociągają za sobą zmiany także na płaszczyźnie prawnej w obrębie instytucji obywatelstwa, idąc często w kierunku jego deterytorializacji, możliwości posiadania „obywatelstwa wielokrotnego” czy „ponadnarodowego” lub odwrotnie obywatelstwa na szczeblu regionów6. Mówi się też o kulturowym czy też płynnym obywatelstwie, obywatelstwie w ramach korporacji i instytucji, czy jak w Kościele katolickim prymacie tożsamości duchowej nad jurydyczną7. Tendencje do tych zmian podkreśla większość autorów niniejszego tomu. Podkreślana jest jednak również trwałość tej instytucji i jej wybiórczy charakter, który w przeszłości był zawsze łączony z przywilejami i obowiązkami dla wybranej grupy osób, wyróżnianej ze względu na pochodzenie, stan społeczny i własność. Rozciągnięcie go przez polityków nowoczesności na wszystkich mieszkańców danego państwa (stworzenie narodu politycznego) miało być fundamentem jedności państwa nowożytnego. Tymczasem jednak nawet tzw. rdzenne społeczeństwa państw europejskich (nie wspominając o imigrantach) nie są jednorodne, dzielą je poważne nieraz różnice wartości, które mogą prowadzić do konfliktów8. Natomiast w wielu państwach pozaeuropejskich od lat są już one faktem. Zaszczepiona tam koncepcja społeczeństwa obywatelskiego i narodu państwowego w praktyce, w sytuacji znacznego zróżnicowania etnicznego, wcale nie musi oznaczać równości wszystkich obywateli. Dość często zdarza się, że całkiem formalnie obok bezpaństwowców istnieją także kategorie obywateli „swoich” i „obcych”, co w sytuacji upolitycznienia tych różnic prowadzi często do poważnych napięć i kryzysów9. 5 Patrz: art. Natalia B l o c h, Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo. Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach. 6 Patrz: art. Jacek R a c i b o r s k i, Obywatelstwo jako tożsamość jednostki i jako wezwanie do partycypacji oraz Jacek J a g i e l s k i, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. 7 Patrz: art. Jarosław R ó ż a ń s k i, Być „obywatelem” w Kościele katolickim. Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną. 8 Patrz: art. Zofia S o k o l e w i c z, Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości. 9 Patrz: art. Mustafa S w i t a t, Kwestia obywatelstwa i przypadki bezpaństwowości w krajach Rady Współpracy Zatoki Arabskiej/Perskiej oraz Ryszard Vo r b r i c h, Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 13 Podsumowując, można stwierdzić, że obywatelstwo miało być skuteczną realizacją oświeceniowych idei wolności i równości. Problem w tym, że prawo do równości, które ono gwarantuje, jest sprzeczne często z prawem do różnicy, czyli m.in. do własnej tożsamości, stanowiąc poważny dylemat dla idei obywatelstwa. Stąd nie tylko w Europie – jak napisała Zofia Sokolewicz – toczy się gra o wybór tożsamości przed równością lub przełożenie równości nad tożsamość10. Z. S o k o l e w i c z, Kultura w procesie integracji europejskiej, w: Integracja europejska, wybrane problemy, red. D. Milczarek, A.Z. Nowak, Warszawa 2003, s. 433–458. 10 ��CZĘŚĆ I WYMIARY OBYWATELSTWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e6aad41edb341564f32e4581a554c4.pdf 01ae5df3081d3ef5ff72f33ccd5998e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt antropologiczny wolność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5123 Title A name given to the resource Paradoksy obywatelstwa / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.17-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PARADOKSY OBYWATELSTWA: WOLNOŚĆ WOBEC RÓWNOŚCI I TOŻSAMOŚCI1 Posługujemy się pojęciem obywatelstwa, nie zdając sobie sprawy, jak bardzo jest ono wieloznaczne, jak w toku historii zmieniało się jego pole semantyczne i odpowiadające temu stosunki społeczne. W teorii wyraża ono relację między jednostką a państwem. Jednakże właśnie te relacje zmieniały się zależnie od tego, kim była ta jednostka i jakie to było państwo. I zmieniają się nadal. Pojęcie obywatelstwa jest nieodłącznie związane z cywilizacją europejską, szerzej euroatlantycką. Znajdujemy je już w kulturze starożytnej Grecji. I aż do dziś, wbrew panującym stereotypom, że oznacza ono równość wszystkich wobec instytucji państwa, określa pełne prawa jedynie wybranej grupy, to jest obywateli, zakładając ich równość, odmawiając ich jednocześnie innym, którzy nie są obywatelami. Faktycznie nigdy nie obejmowało i po dziś dzień nie obejmuje wszystkich mieszkańców danego terytorium, członków zamieszkującej je społeczności (kraju, państwa). Jest przywilejem, o uzyskanie którego ludzie się usilnie starają, ale nie zawsze mogą go otrzymać. O jego znaczeniu świadczy artykuł 15 Deklaracji Praw Człowieka przyjętej przez ONZ w 1948 r., w którym czytamy: „1. Każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa. 2. Nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa”2. Do interpretacji tego zapisu jeszcze wrócę. Dla lepszego rozumienia wybiórczego charakteru obywatelstwa odwołam się do kilku sytuacji historycznych. Otóż w starożytnej Grecji obywatelem była 1 Inspiracją do tego artykułu i przeciwstawienia wolności, równości i tożsamości były dla mnie artykuły z rozmów w Castel Gandolfo, zwłaszcza teksty E. S h i l s a, Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków, Warszawa 1994 i C. Taylora, Źródła współczesnej tożsamości, w: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków 1995. s. 9–22. 2 Prawa Człowieka, opracowanie, wybór źródeł K. Motyka, Lublin 1999, s. 76. �Zofia Sokolewicz 18 osoba, która mogła pełnić urzędy w „polis”. Tego przywileju, rozumianego jako odpowiedzialność, nie posiadali ludzie młodzi, kobiety, obcy oraz niewolnicy. Włodzimierz Lengauer łączy ze statusem obywatela kwestie zdawałoby się o prywatnym charakterze, jak małżeństwo i stosunki seksualne, zaliczając je wręcz do sfery publicznej. Pisze „Wszelkie prawa dotyczące małżeństwa (gwarancja posagu żony, kary dla cudzołóżców hańbiących żonę obywatela, troska o obywatelskie pochodzenie żony) można interpretować w ten sposób: polis dba o zachowanie swojego charakteru jako wspólnoty pełnoprawnych obywateli pochodzących z rodzin od pokoleń ateńskich i o zachowanie dziedzicznych oikoi, które stanowią jego podstawę”3. Analiza tekstów starożytnych prowadzi dalej Lengauera do wniosku, że „...nie były one [zachowania erotyczne] intymną, osobistą sferą życia człowieka, były elementem postawy obywatelskiej. Obywatel wierny w miłości był także godzien zaufania w sferze publicznej. Współobywatele mogli na niego liczyć”4. Wskazując dalej na istniejące i regulowane normami społecznymi związki homoseksualne, których klasycznym, literackim opisem jest Uczta Platona, Lengauer podkreśla, że obywatele Aten winni byli podporządkować się „...w sprawach erotycznych takim samym normom etycznym jak w życiu publicznym..., „użytek z przyjemności” miał być podporządkowany interesom polis, w której stosunki między obywatelami polegać miały na wzajemnej lojalności”5. To, nieco przydługie streszczenie poglądów Lengauera na kwestie związku między sferą erotyczną obywatela a interesem polis jest uzasadnione nie tylko jego pozycją jako autorytetu w badaniach nad kulturą starożytną, ale także chęcią zwrócenia uwagi Czytelnika na trudności w oddzieleniu sfery prywatnej i publicznej w życiu jednostki jako obywatela. Obywatelstwo jest pod względem kulturowym wielowymiarowe. Świadczy o tym język. Pozostając na gruncie kultury starożytnej i odwołując się do terminologii greckiej i rzymskiej, uświadamiamy sobie, że za pojęciem obywatela kryje się pewna koncepcja społeczności i stosunku do niej jednostki, a nawet szerzej – koncepcja człowieka. Gdyby przyjąć za Èmile Benveniste, że grecki termin oznaczający obywatela (polity), czyli mieszkańca polis, wyprowadzony jest właśnie z tego terminu, to mogłoby to oznaczać koncepcję podporządkowania jednostki (polity) zbiorowości (polis). Wspólnota byłaby więc czymś nadrzędnym wobec jednostki. To wyjaśniałoby nam zachowanie Sokratesa, który swoje (jako jednostki) prawo do wypowiedzi uznał za podrzędne wobec W. L e n g a u e r, Eros, polis, obywatel, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, 2004, s. 157. Tamże, s. 160. 5 Tamże. 3 4 �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 19 decyzji demokratycznie wybranych władz i w związku z tym zaakceptował wydany na niego wyrok śmierci. Relacja natomiast między rzymskim terminem civis oznaczającym obywatela, od którego pochodzi civitas, czyli państwo, byłaby odwrotna. Mielibyśmy tu do czynienia z odwróceniem greckiej drogi myślenia – to jednostka dała początek państwu rzymskiemu, jednostka bardziej niezależna, z której państwo czerpało swoją siłę. Wskazując na różnice językowe Benveniste sygnalizuje jednocześnie zawartą w pojęciu obywatela relację między jednostką a zbiorowością6. Powstaje pytanie czy rzeczywiście stosunek do jednostki w starożytnych Atenach był inny niż w Rzymie? Czy Rzymianie rzeczywiście zwracali większą uwagę na jednostkę i jej prawa? W starożytnym Rzymie obywatelem był tylko mieszkaniec Rzymu. Gdy cesarz Karakalla w 212 roku próbował jednoczyć mieszkańców Imperium, przyznał obywatelstwo rzymskie także podbijanym przez Rzym plemionom barbarzyńskim. Od tego momentu byliśmy świadkami wielokrotnej manipulacji politycznej tym pojęciem. Prawa obywatelskie były czymś pożądanym, bo oznaczały przede wszystkim wolność. Wolność w kulturze europejskiej ma szczególnie ważne znaczenie. Fernand Braudel w swej Gramatyce cywilizacji rozdział poświęcony tworzeniu podstaw Europy w czasie od XI do XVIII w. podporządkował wolnościom i wolności, a ściślej stopniowemu i długotrwałemu dochodzeniu do niej7. Tę wolność ma przynieść Europejczykom dopiero Rewolucja Francuska. Ale czy wszystkim?8 Jak widać, mamy tu szereg wątpliwości. W Polsce obywatelskie prawa wolnościowe i polityczne nie obejmowały do końca XVIII w. chłopów, mieszczan, innowierców (w tym Żydów). Zasadniczym krokiem na drodze do rozszerzenia tych praw na całe społeczeństwo była (choć nie do końca) Konstytucja 3 Maja, następnie Kodeks Napoleona i wreszcie ruchy niepodległościowe w XIX i w XX w., które doprowadziły do stopniowego objęcia prawami obywatelskimi nieszlacheckiej części społeczeństwa polskiego. Proces obejmowania prawami obywatelskimi kolejnych grup społecznych z jednoczesnym poszerzaniem ich zakresu wiązał się w Europie niewątpliwie z dążeniami do upodmiotowienia jednostki, założeniem, że jest ona podmiotem prawa. Filozoficzne podstawy tego porządku powstawały od XVII w., a zasłużyli się w tej materii przede wszystkim Hugo Grotius i Samuel Pufendorf starający 6 È. B e n v e n i s t e, Deux modèles linguistiques de la cité, w: Échanges et communications: mélanges offerts à Claude Lévi-Strauss à l’occasion de son 60-ème anniversaire, réunis par Jean Pouillon et Pierre Maranda, t. 1, Hague 1970, s. 589. 7 F. B r a u d e l, Gramatyka cywilizacji, Warszawa 2006, s. 343–359. 8 Z. S o k o l e w i c z, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w związku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, „Studia Europejskie” nr 1, 1997, s. 16–19. �20 Zofia Sokolewicz się określić wolność człowieka – obywatela w państwie prawnym. Konkretne treści pojęciu obywatel nadawały kolejne rewolucje mieszczańskie, przede wszystkim angielska i francuska. Znany nam ze średniowiecznego porządku stanowego poddany stawał się stopniowo, w wielu krajach bardzo powoli, obywatelem. Znamienna jest ewolucja tego pojęcia w XIX i w XX wieku. Badacze9 podkreślają, że miało ono charakter patriarchalny. Średniowieczna zasada przyznawania domicylu ojcu rodziny, który występował w imieniu żony, dzieci, służby, zależnych od niego krewnych rezydentów, była stosowana jeszcze w XIX w. w wyborach do Parlamentu Francuskiego. Jednostki zależne od ojca rodziny nie miały prawa głosu, bo nie miały statusu obywateli. Przez wiele lat także nie mieli prawa głosu szeregowi zakonnicy w zakonach, w ich imieniu głosowali przeorzy, i analfabeci. Lista tych wykluczonych kategorii osób była całkiem spora. Jeżeli chodzi o status kobiet, to ilustruje je znane powiedzenie pani de Staël: Les femmes sont dans la nature et pas dans la société („kobiety należą do natury, nie do społeczeństwa”). Już w 1793 r. Mary Wollstonecraft wypowiadała się publicznie za przyznaniem kobietom praw obywatelskich10. Gdy ogłoszono Francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, okazało się, że kobietom przyznano miejsce „matek republikanów”, pozostawiając je nadal pod opieką ojców, mężów i braci i nie dając im praw obywatelskich. Upłynęło ponad sto lat, zanim w różnych krajach w różnym czasie przyznano kobietom prawa do dysponowania własnym majątkiem, występowania we własnych sprawach w sądach, decydowania w sprawach małżeństwa, edukacji i drogi zawodowej i wreszcie – prawa polityczne, prawa głosu. W Australii kobiety otrzymały prawa obywatelskie w 1902 roku, w Polsce po uzyskaniu niepodległości w 1918 r., w USA dopiero w 1920, a w Wielkiej Brytanii kobiety po ukończeniu 30 roku życia częściowe prawa uzyskały w 1918 r., a pełne prawo wyborcze dopiero w 1928 roku. Republikańska Francja przyznała je im w 1945 roku! Odrębną kategorię osób długo pozbawianych praw obywatelskich stanowiły tak zwane rdzenne ludy obszarów kolonizowanych przez Europejczyków. Po I wojnie światowej Indianie, którzy jako ochotnicy zaciągnęli się do armii kanadyjskiej, otrzymali obywatelstwo Kanady. Nie dotyczyło to ich rodzin. Afroamerykanie w USA otrzymali je dopiero po uchwalonych za prezydenta 9 R. B r u b a k e r, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard Univ. Press 1992, s. 37, passim. 10 M. Wo l l s t o n e c r a f t, A Vindication of the Rights of Woman, New York 1975, s. 145–146, 189, za: C. P a t e r m a n, Egality, difference, subordination: The politics of motherhood and woman’s citizenship, w: Beyond Equality and Difference, Citizenship, Feminist Politics and Female Subjectivity, ed. G. Bock, S. James, London – New York, s. 17–32. �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 21 Johnsona ustawach integracyjnych w 1964 roku. Kwestia obywatelstwa to jedna z ważniejszych i bolesnych spraw rozliczeniowych epoki kolonialnej. A dziś mamy w całym niemal świecie, ale przede wszystkim w Europie i USA, trudny problem imigrantów, zda się w swoim ciężarze gatunkowym przerastający wszystkie poprzednio wymienione. Edward Shils, autorytet w kwestii pluralizmu kulturowego, twierdzi, że społeczeństwo obywatelskie jest najlepszą odpowiedzią na fakt pluralizmu11. Zapewnia ludziom równość. Zastanówmy się, jak należy rozumieć pluralizm i jak fakt pluralizmu wpływa na rozumienie i praktykowanie wolności i równości przez jednostki i grupy. Podstawowe jednostki w analizie praw obywatelskich to państwo i obywatel. To między nimi trwa skomplikowana gra o zachowanie równowagi między zapewnieniem obywatelowi jego praw przez państwo, za które z kolei tenże obywatel ponosi część odpowiedzialności. Jednakże, opisując społeczeństwo, oprócz państwa i obywatela znajdujemy w nim wiele innych jeszcze grup, o innym niż obywatelski charakterze, choć niekoniecznie pozostających z obywatelstwem w kolizji. Shils nazywa te grupy pierwotnymi, gdyż odwołują się one do zasady pokrewieństwa lub wspólnego zamieszkiwania, jak rodzina i wszelkiego rodzaju grupy krewniacze, grupy rówieśnicze, sąsiedzkie, lokalne. Do tej kategorii należą grupy etniczne i narody, które zazwyczaj zakładają wspólne pochodzenie, nawet jeżeli ma ono charakter mityczny, a więzi krwi z dzisiejszego punktu widzenia i naszej wiedzy historycznej można uważać za problematyczne. Możemy tu też zaliczyć grupy regionalne złączone więzią terytorialną czasami zupełnie świeżą, ale czasami sięgającą głęboko w historię. Obok tych grup pierwotnych jesteśmy świadkami ciągłych narodzin i przekształcania się innego typu grup powstających na gruncie zamożności, klas społecznych, ludzi o różnym wykształceniu i udziale w tworzeniu wiedzy, wyznania, grup typu korporacyjnego, związkowego, kombatantów, młodzieżowych grup muzycznych, grup rodziców dzieci o rzadkich chorobach, niepełnosprawnych itp. Wiele z tych grup organizuje się w tak zwane organizacje pozarządowe. Od lat siedemdziesiątych XX w. mówimy nadto o wykluczonych, czyli tych, „o których zapomniał postęp gospodarczy”, a więc bezrobotnych, bezdomnych, samotnych matkach i ojcach, niepełnosprawnych, o całej „słabszej” ekonomicznie części społeczeństwa. Te grupy też, na miarę swoich sił, walczą o prawa obywatelskie. W opinii R. Dahrendorfa ludzie ci faktycznie są ich pozbawieni12. Dahrendorf na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. 11 12 E. S h i l s, Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, art. cyt., s. 25n. Za P. C l o s e, Citizenship, Europe and change, Macmillan Press Ltd., 1995, s. 1–2, passim. �22 Zofia Sokolewicz oceniał ich liczbę na 5% ludności Wielkiej Brytanii. Można sądzić, że ta liczba we wszystkich krajach Europy rośnie skokowo w miarę upływu czasu. Każda z wymienionych grup, a także wiele innych powstających na różnych zasadach, oprócz przywilejów wynikających z praw obywatelskich i obowiązków wobec państwa, ma swoje własne interesy, a nierzadko reprezentuje też inne grupy wartości. Grupy rodzinne nierzadko tworzą układy o charakterze nepotycznym, grupy korporacyjne pod pozorem utrzymywania profesjonalnego poziomu i pozostawania wiernym zasadzie merytokracji tworzą podobnie zamknięte układy z utrudnionym dostępem do nich. Interesy grup regionalnych niejednokrotnie są sprzeczne z interesami państwa jako całości. Wszystkie te grupy powołując się na ideę wolności mogą kwestionować zasadę równości, walcząc o przywileje dla siebie i wysuwając kolejne roszczenia. Grupy te tworzą specyficzną hierarchię, dążąc do zajęcia wyższego w niej miejsca. Zwłaszcza dziś, w epoce Internetu, jesteśmy świadkami powstawania grup w określonym celu, rozwiązujących się po jego uzyskaniu, jak np. tzw. matki pierwszego kwartału, czyli kobiety walczące o prawo do rocznego urlopu macierzyńskiego od stycznia 2013 r. wbrew planom rządu przyznającego ten przywilej jedynie matkom dzieci urodzonych po 17 marca 2013 roku. Tkanka społeczna jest więc niezwykle różnorodna i rozwija się dynamicznie, sprawczość obywateli w zakresie nawiązywania więzi i ich unieważniania jest niezmiernie wysoka. Sprzyja temu zwiększona mobilność społeczeństwa. Wydaje się jednak, że w pewnych sytuacjach to więzi etniczne i narodowe biorą górę nad innymi. Dzieje się tak przede wszystkim w czasie kryzysów ekonomicznych, wtedy gdy interesy „tubylców” zostają, w ich mniemaniu, zagrożone przez imigrantów. Ci ostatni mogą być obwiniani o bezrobocie, wysokość wydatków socjalnych państwa, zajmowanie mieszkań socjalnych, zwiększoną przestępczość i wiele innych, niepożądanych zjawisk. Demonstracja młodzieży z kręgu radykalnej prawicy w dniu 1 maja 2013 roku odbywała się w Warszawie pod hasłem „praca w Polsce dla Polaków”. Przedmiotem sporu stają się więc w dużej mierze również prawa obywatelskie. Co komu przysługuje z tytułu bycia obywatelem, a kto sięga po to samo pod fałszywym pozorem? Prawa obywatelskie są niezmiernie cenne. Podzielone na prawa wolnościowe, polityczne i obywatelskie sensu stricto (jest to jeden z możliwych podziałów) zapewniają obywatelowi wolność sfery prywatnej, to jest nietykalność osoby w sensie fizycznym, a także jej własności, wolność sumienia i wyznania, słowa, a także wolność określenia własnej narodowości. Jest to sfera, w którą państwo nie powinno ingerować. Prawa polityczne rozumiane są jako uprawnienie obywatela do udziału w rządach, wyboru reprezentacji, udziału w instytucjach samorządowych i wszelkich �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 23 innych, które umożliwiają obywatelowi wywieranie wpływu na sprawowanie rządów w państwie, jak tworzenie partii politycznych, udział w wyborach itp. Natomiast prawa obywatelskie w ścisłym sensie tego słowa oznaczają uprawnienia do korzystania z instytucji państwa i jego ustawodawstwa. Do obowiązków państwa należy tu tworzenie warunków dla takich działań obywateli, by mogli utrzymać siebie i swoją rodzinę, zapewnić im udziały w korzyściach płynących z podziału podatków, ochronę zdrowia, prawo do edukacji, prawo do pracy. Jak z tego wynika, korzyści, jakie może czerpać obywatel z tytułu swoich praw, są nader cenne i konsekwencją tego są ograniczenia w przyznawaniu praw obywatelskich cudzoziemcom, co jest przedmiotem nieustannych dyskusji i akcji politycznych w Europie i w świecie. Jednym z istotnych argumentów w dyskursie politycznym na temat obywatelstwa jest kwestia tożsamości cudzoziemców, którzy dążą do zachowania swojej odrębności i nie do końca utożsamiają się z państwem-gospodarzem. To jest problem, który wynika nie tylko z politycznej sytuacji danego państwa, ale ma głębsze korzenie w założeniach nowoczesności. U początków nowoczesności leży sprawa podmiotowości jednostki. Pozycja jednostki w społeczeństwie do czasu rewolucji mieszczańskich była określana przez miejsce zajmowane przez nią w strukturze stanowej państwa, a także przez miejsce w strukturze rodzinnej i szerzej pokrewieństwa. Po rewolucjach uzyskała wolność określenia się, kim jest. Znamienne jest motto książki Juliana Alfreda Pitt-Riversa The People of the Sierra stanowiące fragment wypowiedzi jego rozmówcy, że „jego krewnymi są ci, których sam sobie wybierze”13. Oznacza oswobodzenie się jednostki z więzów systemu pokrewieństwa. Oznacza także, że jednostka musiała się w tym względzie sama określić. W swoich pracach analizujących mechanizmy nowoczesności Anthony Giddens podkreśla wielokrotnie (i nie tylko on), że odpowiedź na pytanie „kim jestem”, to znaczy określenie swojej tożsamości, stanowi dla jednostki ważne zadanie. Właśnie zadanie. Nie jest przypadkiem, że co najmniej od lat siedemdziesiątych XX w. to pojęcie tożsamości intryguje badaczy i jemu poświęcają swe prace, ono w pewien sposób organizuje materiał badawczy. Staje się zarówno pojęciem opisowym, jak i analitycznym. Był to dość skokowy awans, zważywszy, że pojęcie to w encyklopediach okresu międzywojennego (Encyclopaedia of Social Sciences) określało jeszcze identyfikację osoby w procesie prawniczym i wiązało się z daktyloskopią. Jego szersze znaczenie i użycie wiążemy z książką Erika 13 J.P. R i v e r s, The People of the Sierra, Chicago 1971. �Zofia Sokolewicz 24 Eriksona z 1968 r. pt. Identity: Youth and Crisis14, antropologowie niemalże natychmiast przenoszą je na grunt wspólnot etnicznych i mniejszości narodowych, rozszerzając pojęcie tożsamości jednostki na tożsamość grupową15. Rewolucje mieszczańskie w pewnym sensie wywróciły świat do góry nogami, jednostka straciła swoje oparcie w grupie, którą w wyniku zmian i zwiększonej mobilności społecznej najczęściej musiała opuścić i, pozostawiona sama sobie, musiała znaleźć odpowiedź na pytanie „kim jestem?”. Musiała, ale i zapewne chciała. Miała wolność wyboru choćby wspomnianych przez rozmówcę Pitt-Riversa krewnych, określenia drogi życiowej, w tym edukacji, rodzaju zawodu, pracy. Ernest Gellner poszukując mechanizmów będących u podstaw nowoczesnych społeczeństw i państw epoki przemysłowej, znajduje je w niezwykłej mobilności ludności, zwłaszcza wiejskiej16. Zgodnie z dość rozpowszechnionym poglądem w epoce wiktoriańskiej wydano więcej podręczników savoir vivre’u niż w jakiejkolwiek innej epoce. Większa część ludności miast to byli „nuworysze”, którzy musieli się dowiedzieć, jak należy się zachowywać. I musieli odpowiedzieć na, nieraz bardzo trudne, sądząc z lektury powieści XIX-wiecznych, pytanie „kim jestem”. Wydawałoby się więc, że ich dzieci nie powinny już mieć problemów z tożsamością. A jednak nie. Ruchy emancypacyjne XIX w. zaowocowały jeszcze przed I wojną światową akceptacją wielu różnic. Jak czytamy w powieściach Henry’ego Jamesa, kobiety z towarzystwa musiały zaakceptować na przykład fakt, że ich przewodnik po Europie siada razem z nimi do stołu, zamiast jadać razem ze służbą. W tym ujawniała się zarówno wolność, jak i równość. Ten sam James opisuje stopniowe wyzwalanie się kobiet spod opieki męskiej części rodziny. W XX w. zaakceptowano także podmiotowość dziecka – choć stało się to dopiero w latach sześćdziesiątych, a także podmiotowość niepełnosprawnych, choć i do tego doszło dopiero w drugiej połowie XX wieku. Uznano trzy rodzaje seksualności: hetero, homo- i biseksualność. Prawa człowieka skłoniły ludzi do uznania równości ras. I jednostka otrzymała prawo, by indywidualnie określać swój stosunek do tych różnic, by uwzględniać je w budowaniu swej własnej tożsamości. Tu jednak powstaje pewien problem. Społeczeństwo przednowoczesne oparte było w zasadniczej mierze na tradycji i autorytetach. W okresie noE.H. E r i k s o n, Identity: Youth and Crisis, London 1968. Identity, Personal and Socio-Cultural, red. A. Jacobson-Widding, Uppsala 1983; Z. S o k o l e w i c z, Co dalej z tożsamością europejską? Uwagi na marginesie polityki kulturalnej Wspólnoty Europejskiej i Rady Europy, w: Czas zmiany, czas trwania, red. J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. Tomicki, Warszawa 2003, s. 323n. 16 E. G e l l n e r, Narody i nacjonalizm, Warszawa 2009. 14 15 �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 25 woczesności o zasadności takiego, a nie innego rozwiązania miał decydować rozum, ściślej nauka. Nie oznaczało to jednak, że społeczeństwo rezygnowało ze swojego zdania w kwestiach wyborów dokonywanych indywidualnie przez jednostkę. Aby to wyjaśnić, Charles Taylor wprowadza teorię uznania17. Nasze decyzje podlegają ocenie innych i muszą być przez nich uznane. Uznanie zastępuje autorytety i tradycję właściwą społeczeństwu przednowoczesnemu. Społeczeństwo nie jest wolną amerykanką, nikt nie może działać przeciwko społeczeństwu. Według Rorty’ego granicę wolności jednostki stanowi przecież zagrożenie dobra wspólnego. Niemniej jednak, przyjmując nawet to ograniczenie, jednostka ma wolność działania i przede wszystkim określenia, kim jest. Uznanie wymienionych wyżej różnic znacznie poszerza pole jej wyborów. Niektóre z nich spotykają się jednak z protestami, jeżeli nie całego, to części społeczeństwa. Taką sprawą jest chociażby wybór orientacji seksualnej. Homoseksualizm, stanowiący przestępstwo karane jeszcze na przełomie wieku XIX i XX, jest obecnie uznawanym przez prawo wolnym wyborem. To nie znaczy, że jest akceptowany przez wszystkie grupy społeczne. Okazuje się, że nie jesteśmy panami swojej własnej tożsamości, nie zawsze możemy znaleźć dla niej uznanie. Wynika to z wielu przyczyn, ale za podstawową byłabym skłonna uznać różnice wartości. Nie tylko różnice interesów, ale i różnice wartości sprawiają, że społeczeństwo obywatelskie nie jest jednorodne. Są one źródłem wielu głębokich konfliktów i kolidują z zasadą zarówno wolności, jak i równości, będąc jednocześnie podstawą tożsamości. Jest to niezmiernie istotne, gdyż żadna z jednostek nie wydaje się być gotowa do rezygnacji z własnej tożsamości. Tożsamość jako zadanie została uznana za wielką zdobycz obywateli XX i XXI wieku. Pozostawiając sprawę możliwego konfliktu na tym polu, spróbuję odnieść się do ogromnie dyskusyjnej sprawy tożsamości grupowej. Otóż prawa człowieka dotyczą jednostek. Wieloletnia dyskusja na temat praw ochrony mniejszości narodowych i etnicznych zakończyła się salomonowym rozwiązaniem. Aby uniknąć terminu „prawa grupowe”, ustalono, że prawa mniejszości narodowych to takie prawa, które jednostka dzieli z innymi. Podobnie długa, ponad dwudziestoletnia, dyskusja toczyła się na forum komisji ONZ zajmującej się prawami ludów rdzennych (indigenous), które walczyły o uznanie swoich praw grupowych. Uchwalona w jej wyniku Deklaracja ONZ z 2007 r. nie kończy jej i obie strony zapowiadają dalsze prace nad tą materią. Tymczasem to życie komplikuje sprawy. Obradujący w Genewie w marcu 2013 r. członkowie Ch. Ta y l o r, The Politics of Recognition, w: Multiculturalism and „the politics of Recognition”, ed. A. Gutman, Princeton University Press, 1992:1995. 17 �26 Zofia Sokolewicz Komitetu Praw Człowieka ONZ doszli do wniosku, że wychodząc z założenia, że prawa człowieka mają jednostkowy charakter, nie są w stanie skutecznie występować w obronie chrześcijan prześladowanych w różnych częściach świata. Łamane są zarówno ich prawa człowieka, jak i prawa obywatelskie. Zapowiada się więc kolejny etap dyskusji na temat praw indywidualnych i grupowych, wspólnotowych, tym ważniejszy, że niektóre pozaeuropejskie cywilizacje, jak chociażby islam, uznają właśnie i przedkładają prawa grupowe nad indywidualnymi. Reprezentanci takich poglądów stanowią przeważającą część imigrantów w Europie i większość z nich, przynajmniej w dzisiejszych czasach, nie zamierza rezygnować z własnej tożsamości, z tego co można określić jako dziedzictwo. I to jest źródłem bardziej i mniej poważnych konfliktów. Imigranci w Norwegii, w dużej części pochodzący z krajów południowej Azji i Bliskiego Wschodu, proszeni są przez gospodarzy o przestrzeganie ważnych dla Norwegów praw równości mężczyzn i kobiet oraz podmiotowości dziecka18. Można wątpić czy imigranci rozumieją, o co tu może chodzić, a jeżeli nawet rozumieją, to na pewno nie zamierzają się dostosować, bo stanowi to poważną ingerencję w istotne dla ich kultury relacje władzy. Ten brak akceptacji stał się źródłem szeregu, znanych właśnie ze Skandynawii, tzw. zbrodni honoru dokonywanych w grupach imigrantów. To nie jest dla nich kwestia do negocjacji, do uznania przez kogokolwiek. Podobnie jak kwestia znacznie mniejszej wagi, wczesnych małżeństw dziewcząt w grupach Polska Roma, na większość których polskie sądownictwo po prostu przymyka oczy. To też jest częścią tożsamości zarówno grupowej, jak i indywidualnej, a tradycji się nie negocjuje. Tak więc różnice wartości leżące u podstaw tożsamości zarówno indywidualnej, jak i grupowej mogą stanowić istotną przeszkodę w realizacji zarówno wolności, jak i równości w społeczeństwie obywatelskim. I nie musi to zależeć od aparatu państwa, ale od postaw współobywateli i ich gotowości do uznania decyzji tożsamościowych innych osób. 18 U. V i k a n, Culture, a new concept of race, „The Journal of The European Association of Social Anthropologists”, v. 7, part 1, 1999, s. 59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e964111b6db6d0f5b7fea1d9d7dcf7b2.pdf 32a01e2b8cfcd6a7787c3c638c97fbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5512 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5127 Title A name given to the resource Być "obywatelem " w Kościele katolickim / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego BYĆ „OBYWATELEM” W KOŚCIELE KATOLICKIM Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną Bycie chrześcijaninem, członkiem wspólnoty Kościoła od początku ściśle wiązało się z poczuciem tożsamości, realizowanej bardziej w wymiarze wewnętrznym i duchowym, a następnie w wymiarze zewnętrznym, społecznym, ale i przy tym z wyraźnym przesunięciem na plan dalszy wymiaru formalnego, jurydycznego. Początki kształtowania się tożsamości chrześcijanina i wspólnoty chrześcijańskiej Chrześcijaństwo narodziło się w łonie judaizmu, wśród Żydów w Palestynie, która w czasach Jezusa stanowiła cząstkę Imperium Rzymskiego. To geograficzne i historyczne przypomnienie przenosi nas do początków kształtowania się tożsamości chrześcijanina, która rodziła się w relacji do Jezusa Chrystusa. Przez swoje nauczanie i czyny Jezus wzbudził w sercach wielu słuchaczy wiarę – uwierzyli oni w niego jako w Mesjasza, Chrystusa. Chociaż początkowo pojmowali posłannictwo Mesjasza w wymiarze tradycyjnym, politycznym, charakterystycznym dla części ówczesnych elit religijnych, to jednak wiara ta, choć w sensie przedmiotowym niedoskonała, miała bardzo silną podstawę w osobistej relacji z Jezusem jako Synem Bożym i była zasadzona na wielkim zaufaniu wobec Jezusa. Na początku wspólnej drogi nawet najbliżsi uczniowie Jezusa – apostołowie – nie rozumieli do końca jego słów. Mieli jednak do niego zaufanie. Akt wiary w ujęciu chrześcijańskim nie jest jedynie przyjęciem przez rozum prawd objawionych przez Boga, ale jest ufnym poddaniem się działaniu Bożemu. Synteza tych obydwu elementów obejmuje zarówno sferę intelektualną, jak i uczuciową, a więc jawi się jako integralny akt ludzkiej osoby. Zawierzenie Jezusowi i wiara w Jezusa jako Syna Bożego znajduje się u podstaw tożsamości chrześcijanina. Sam Jezus podkreśla zna- �Jarosław Różański 70 czenie wiary wielokrotnie: „Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne”1; „Wtedy uczniowie zbliżyli się do Jezusa na osobności i pytali: Dlaczego my nie mogliśmy go wypędzić? On zaś im rzekł: Z powodu małej wiary waszej. Bo zaprawdę, powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy, powiecie tej górze: «Przesuń się stąd tam!», a przesunie się. I nic niemożliwego nie będzie dla was”2. Przebywanie z Jezusem Chrystusem coraz większej liczby uczniów wymagało pewnej ich organizacji. Stąd już w Ewangeliach zaznacza się wyraźnie znaczenie dwunastu apostołów wśród wszystkich innych uczniów. Niektórzy z nich byli wcześniej uczniami Jana Chrzciciela, większość pochodziła z Galilei, podobnie jak Jezus Chrystus, przynajmniej dwóch z nich było krewnymi Jezusa. W gronie najbliższych dwunastu uczniów Jezus szczególnie traktował Piotra, a także Jakuba Większego i Jana. Dwunastu odgrywało istotną rolę we wszystkich epizodach działalności Jezusa. Jednak wspólnota uczniów Jezusa miała szerszy zakres, o czym mówi fakt powołania przez Jezusa grupy 72 uczniów, której powierzył misję podobną do misji dwunastu. Do grona uczniów Jezusa należały również kobiety, o czym mówi ich „siedzenie u Jego stóp”, postawa wskazująca na „bycie uczniem”. Według Dziejów Apostolskich, opisujących początki Kościoła, ta pierwsza wspólnota uczniów rozrosła się znacznie po śmierci, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Jezusa oraz zesłaniu Ducha Świętego. Ten początkowy rozwój związany był ściśle z Jerozolimą. U początków uczniowie mieli poczucie własnej tożsamości, ale pod względem tożsamości kulturowej związani byli bardzo ściśle z kulturą żydowską, z której się wywodzili. Ta tożsamość kulturowa była tak silna, że tę wspólnotę chrześcijan można było traktować początkowo jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Judeochrześcijanie trzymali się ściśle prawa Mojżeszowego i gorliwie go przestrzegali. Już po tzw. Soborze Jerozolimskim, kiedy św. Paweł opowiadał judeochrześcijanom z Jerozolimy o cudach dokonanych przez Boga, usłyszał jeszcze od nich w odpowiedzi: „Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy trzymają się gorliwie Prawa. O tobie jednak słyszeli, że wszystkich Żydów, mieszkających wśród pogan, nauczasz odstępstwa od Mojżesza, mówisz, że nie mają obrzezywać swych synów ani zachowywać zwyczajów”3. J 3, 16. Mt 17, 19–20. 3 Dz 21, 20–21. 1 2 �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 71 Pierwsze rozdziały Dziejów Apostolskich przedstawiają lud Izraela (Ioudaioi – Żydzi), który słuchał i entuzjastycznie przyjmował naukę głoszoną przez apostołów. Egzegeza trzech tzw. sumariów w Dziejach Apostolskich ukazuje także, iż wspólnota uczniów Jezusa jednoczyła się duchowo przez wierność nauce apostolskiej, na wspólnej modlitwie i podczas uczty, czyli przy łamaniu chleba. Cechowała ją równość braci wobec Ojca oraz wspominanie ostatniej wieczerzy – uczty Jezusa z uczniami. Charakteryzowało ją też wspólne posiadanie dóbr. Wspólnota ta ponadto świadczyła gorliwie o Zmartwychwstałym, żyła w bojaźni i podziwie dla apostołów, przyjmowała ich naukę i uzdrawiała chorych. Przy tym chrześcijanie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia nastąpiły wówczas, gdy „helleniści zaczęli szemrać przeciwko Hebrajczykom, że przy codziennym rozdawaniu jałmużny zaniedbywano ich wdowy”4. Przy czym helleniści to także Żydzi, ale z diaspory, mieszkający poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Wydarzenie to mówi o początku rozdźwięku w wymiarze tożsamości kulturowej wspólnoty uczniów Jezusa. Pomimo to pozostają oni nadal silnie związani z kulturą żydowską. Tej względnej harmonii kulturowej nie zburzył chrzest Etiopa – urzędnika królowej etiopskiej Kandaki, pierwszego goja chrześcijanina. Poważniejsze problemy pojawiły się dopiero po ochrzczeniu setnika Korneliusza i jego domowników. Nie byli oni bowiem ani Żydami, ani ochrzczonymi. Dlatego też robiono Piotrowi wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych i jadłeś z nimi”5. Poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w Jezusa Zmartwychwstałego. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten znacznie przyśpieszyła misyjna wspólnota w Antiochii, gdzie faktyczne doszło do otwarcia się chrześcijaństwa na narody świata. Tam też po raz pierwszy uczniów Chrystusa nazwano chrześcijanami, wyraźnie odróżniając ich od żydowskiej wspólnoty religijnej. W Antiochii też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kiedy doszło tam do niemałych sporów, udano się do Jerozolimy, do apostołów i starszych. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan 4 5 Dz 6, 1. Dz 11, 3. �Jarosław Różański 72 bez konieczności nakładania na nich prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru6. W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, stawała się uniwersalna, powszechna. O budowaniu chrześcijańskiej tożsamości społecznej, przekraczającej wyraźnie tożsamość kulturową i ograniczenia jurydyczne starożytnego świata, mówi choćby fragment Listu św. Pawła Apostoła do Efezjan: „Ale teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa. On bowiem jest naszym pokojem. On, który obie części [ludzkości] uczynił jednością, bo zburzył rozdzielający je mur – wrogość. A więc nie jesteście już obcymi i przychodniami, ale jesteście współobywatelami świętych i domownikami Boga – zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Chrystus Jezus. W Nim zespalana cała budowla rośnie na świętą w Panu świątynię, w Nim i wy także wznosicie się we wspólnym budowaniu, by stanowić mieszkanie Boga przez Ducha”7. Paweł Apostoł mówiąc o tych, którzy byli daleko, oddzieleni murem, wyraźnie nawiązuje do podziału widocznego w konstrukcji świątyni jerozolimskiej, w której najniżej położony Dziedziniec Pogan oddzielała od pozostałych przegroda z marmuru o pięknej konstrukcji, a w niej murowane tablice z napisem, że każdy poganin, który przekroczy to miejsce, wydaje na siebie wyrok śmierci. W Nowym Prawie wszelkie różnice między ludźmi zostają usunięte dzięki temu, że Chrystus zburzył mur oddzielający naród wybrany od pogan. Także podziały na „Greków” i barbarzyńców nie są już aktualne. A obcy, cudzoziemiec (grec. xenos), który nie miał żadnych zobowiązań i praw oraz „przychodzień” (grec. paraikos), który stale zamieszkiwał, płacił podatki, ale także nie miał praw, nie są już w nowej społeczności chrześcijańskiej traktowani podejrzliwie i z niechęcią. Przekraczane jest także obywatelstwo w ujęciu rzymskim, gdyż chrześcijanie rekrutują się z różnych środowisk, głównie jednak z niższych warstw społecznych – żołnierzy i niewolników. Próby sformalizowania przynależności do Kościoła Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Gminy chrześcijańskie istniały w Azji, Afryce 6 7 Dz 15, 28. Ef 2, 13–14.19–22. �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 73 i Europie. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Chociaż w II w. zauważyć jeszcze można duży potencjał judeochrześcijański. Kościół wciąż traktowany jest przez swoich członków jako Nowy Lud Boży, utworzony z Żydów i pogan, oparty na wierze w jednego Boga, chrzcie św. i Eucharystii. Pasterz Hermasa traktuje go jako swoisty lud mistyczny, zrodzony z Ducha Świętego, kształtowany przez Boga. Stanowi on zapowiedź przyszłego ludu niebiańskiego. W III w. zarysowuje się już powoli idea populus christianus: jeden, powszechny, widzialny lud chrześcijański, zjednoczony pod widzialną, centralną władzą. Do większego scentralizowanego Kościoła dochodzi wraz z ustaniem prześladowań i uczynieniem chrześcijaństwa religią panującą. Starożytną ideę Ludu Bożego kontynuowała wówczas głównie tradycja liturgiczna, pastoralna i zasady życia wewnętrznego. Pierwszym państwem, w którym chrześcijaństwo stało się oficjalną religią (ok. 200 r.), było Osroene ze stolicą w Edessie. W 313 r. cesarz Konstantyn wydał tzw. Edykt Mediolański i odtąd chrześcijaństwo przestało być religią elitarną. Kościół zaczął obejmować ogromnie dużo ludzi. Sam instytucjonalizował się w szybkim tempie, opierając swoje wewnętrzne prawo na prawie rzymskim. Wraz ze wzrostem liczebnym chrześcijan i rozwojem struktur Kościoła pojawiały się też w jego łonie liczne kontrowersje teologiczne, które bardzo często wynikały nie tylko z inności myślenia czy terminologii, ale z zaakcentowania różnic kulturowych, społecznych, politycznych czy ekonomicznych. Niekiedy te kontrowersje kończyły się schizmami i herezjami. Tym tendencjom separatystycznym towarzyszyła próba definiowania kolejnych prawd wiary w formułach teologicznych oraz łączenie struktur Kościoła ze strukturami państwowymi, co bardzo często wiązało Kościół z konkretnymi kulturami i porządkami społecznymi oraz politycznymi. W ten sposób nabierał on także tożsamości lokalnej, kulturowej. Jednak wciąż jego wyzwaniem było przekraczanie tej tożsamości, otwieranie się na inne kultury, zgodnie z zaleceniami danymi mu przez Jezusa Chrystusa. Dlatego też pomimo dość nieudolnych prób zinstytucjonalizowania „obywatelstwa” w Kościele, podstawą przynależności do niego był wymiar duchowy – wiara, pojmowana jako osobista wieź z Chrystusem. Przyjęcie prawd wiary odbywało się publicznie w przypadku przyjmowania do wspólnoty dorosłych, jednak zdecydowanie wypierał tę praktykę chrzest dzieci. Zewnętrznie przyjęcie do wspólnoty Kościoła odbywało się przez sakrament chrztu św., w praktyce udzielany najczęściej dzieciom. Lekcja historii Kościoła wskazuje na to, iż w hierarchii „bycie członkiem” Kościoła łączyło się zdecydowanie z priorytetem „tożsamości chrześcijańskiej” �Jarosław Różański 74 w wymiarze duchowym nad „tożsamością” potwierdzoną w jakiś instytucjonalny sposób. Przy czym ważny był tutaj chrystologiczny rdzeń tej tożsamości, zapoczątkowany przez chrzest. Chrzest bowiem rozpoczynał proces stawania się chrześcijaninem. Pogłębiał więź z Chrystusem, która to więź kazała człowiekowi wychodzić ku innym, nie koncentrować się na sobie, nie tylko w wymiarze indywidualnym życia, ale także w wymiarze wspólnotowym, kulturowym, a nawet kościelnym i religijnym. Mówiąc o przynależności do Kościoła katolickiego, Kodeks prawa kanonicznego z 1983 r. podkreśla, że jego członkami są „ci, którzy przez chrzest są wszczepieni w Chrystusa” i dodaje przy tym, że „ten Kościół, ukonstytuowany i uporządkowany na tym świecie jako społeczność, trwa w Kościele katolickim, kierowanym przez następcę Piotra i biskupów we wspólnocie z nim”8. Zatem człowiek zostaje wcielony do Kościoła Chrystusowego przez chrzest. Przy czym to samo prawo kanoniczne mówi, że chrzest „jest ważnie udzielany jedynie przez obmycie w prawdziwej wodzie z zastosowaniem koniecznej formy słownej”9 oraz że „udzielający chrztu powinien zatroszczyć się, jeśli nie ma chrzestnego, ażeby był przynajmniej jeden świadek, który by mógł stwierdzić udzielenie chrztu”10. Zatem wskazania co do formy i sposobu udokumentowania przyjęcia tego najważniejszego w Kościele sakramentu nie są ani trudne do spełnienia, ani rozbudowane. Prowadzenie ksiąg metrykalnych – początkowo księgi ochrzczonych (Liber baptisatorum) i księgi zaślubionych (Liber matrimonium) wiązało się z zarządzeniami Soboru Trydenckiego (1545–1563). Nie decydowały one jednak w sposób wyłączny o stwierdzeniu przyjęcia sakramentów. Pomimo kontynuowania obowiązku wpisów do tych ksiąg dzisiaj jeszcze – według Kodeksu prawa kanonicznego Kościoła katolickiego – „do udowodnienia chrztu, jeśli to nie przynosi nikomu szkody, wystarczy oświadczenie jednego wiarygodnego świadka albo przysięga samego ochrzczonego, gdy przyjmował chrzest jako dorosły”11. O wyraźnym, duchowym prymacie łączności z Kościołem w sakramencie chrztu św. mówi kościelny zapis prawny: „z Kościołem w specjalny sposób są złączeni katechumeni, ci mianowicie, którzy pod natchnieniem Ducha Świętego wyraźną wolą proszą o włączenie do niego i dlatego tym samym pragnieniem, jak i życiem wiary, nadziei i miłości, które praktykują, łączą się z Kościołem, który ich wspiera już jako swoich”12. A zatem zaliczeni są do członków KoKan. 204. Kan. 849. 10 Kan. 875. 11 Kan. 876. 12 Kan. 206 § 1. 8 9 �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 75 ścioła także formalnie nieochrzczeni, wyrażający jednak pragnienie chrztu i potwierdzający to pragnienie życiem chrześcijańskim. Duchowy aspekt przynależności do Kościoła podkreśla jeszcze bardziej Konstytucja dogmatyczna Soboru Watykańskiego II Lumen gentium, która mówi o różnych rodzajach i stopniach przynależności do Kościoła. Według niej do Kościoła są „wcieleni” (łac. incorporatio; incorporantur) katolicy i katechumeni, ale także są z nim „złączeni” (łac. coniunctio; coniunguntur) chrześcijanie niekatolicy i wreszcie są ku niemu „ukierunkowani” (łac. ordinari, ordinantur) ci, „którzy jeszcze nie przyjęli Ewangelii”. Odnosi się to przede wszystkim do ludu Starego Przymierza, ale także do muzułmanów, którzy zachowują wiarę Abrahama, wreszcie do tych, którzy szukają nieznanego Boga po omacku, a nawet do tych, którzy bez własnej winy w ogóle nie doszli jeszcze do wyraźnego poznania Boga, a usiłują wieść uczciwe życie13. Obywatelstwo a przynależność do Kościoła Współcześnie teologia i prawo kanoniczne Kościoła katolickiego traktują go jako Lud Boży, który jest rzeczywistością zbawczą, żyjącą niejako „wewnątrz” ludów i narodów. Żyje on w tych narodach, dzieląc ich doświadczenia historyczne, struktury państwowe, przemiany kulturowe. Jednocześnie tenże Kościół – wspólnota (Lud Boży) posiada własną strukturę, władzę, ustrój, a zatem tworzy instytucję. Jego Głową pozostaje Jezus Chrystus, a ziemscy pasterze – z biskupem Rzymu na czele – uczestniczą we władzy Chrystusa. W tym spojrzeniu na Kościół zazębiają się zatem aspekty duchowy i prawny. W swym wymiarze instytucjonalnym Kościół katolicki jako taki uzyskał osobowość prawną w większości państw. Kościół ten istnieje na ziemi jako wspólnota złożona z ludzi, którzy są jednocześnie członkami ziemskiego państwa. A zatem zachodzi tutaj wzajemne przenikanie się instytucji i powołania Kościoła z instytucją i powołaniem państwa. A zatem „Kościół pozostając obojętny w sensie aktywności politycznej, rości sobie prawo do tego, by być obecnym w świecie cywilnym. Dlatego iż tego rodzaju działalność jest przewidziana dla ludzi, których Kościół uczy poszanowania odpowiednich praw poprzez swoje wyznanie wiary, przez pedagogikę leczenia i uświęcania, potwierdzanie prymatu rzeczywistości duchowej i którym podaje zakres odpowiednich obowiązków w celu wprowadzania organicznego i prawdziwego braterstwa między ludźmi. Do tej misji Kościół powołany został na mocy mandatu swego Założyciela, by zbawiać człowieka, głosić mu Słowo 13 Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, n. 16. �76 Jarosław Różański Boże, które daje życie, i w ten sposób uświęcać i uczestniczyć w integralnym rozwoju człowieka”14. Kościół w swoim nauczaniu wzywa wiernych do bycia dobrymi katolikami i dobrymi obywatelami. Powtarza w ten sposób to, o czym pisał św. Justyn (zm. 165), wyjaśniając cesarzowi, że to właśnie chrześcijanie są najlepszymi obywatelami, bo przestrzegają prawa i porządku nie z lęku przed karą doczesną, lecz kierując się swoją wiarą: „Macie w nas przyjaciół i zwolenników pokoju”15. Postawę uczniów Chrystusa pięknie podsumował pochodzący z czasów Justyna List do Diogneta: „Chrześcijanie nie różnią się od innych ludzi ani miejscem zamieszkania, ani językiem, ani strojem [...] Podejmują wszystkie obowiązki jak obywatele i znoszą wszystkie ciężary jak cudzoziemcy. Każda ziemia obca jest im ojczyzną i każda ojczyzna ziemią obcą. Żenią się jak wszyscy i mają dzieci, lecz nie porzucają nowo narodzonych. Wszyscy dzielą jeden stół, lecz nie jedno łoże. Są w ciele, lecz żyją nie według ciała. Przebywają na ziemi, lecz są obywatelami nieba. Słuchają ustalonych praw, a własnym życiem zwyciężają prawa”16. Jednak prześladowania chrześcijan brały się z krytyki i sprzeciwu wobec nierozerwalnego wówczas splotu państwa i religii (pogańskiej) – chrześcijanie związek ten wprost zakwestionowali, uważając, że porządek religijny i porządek państwowy nie są tożsame, lecz istnieją obok siebie jako dwie odrębne, samodzielne rzeczywistości. Z czasem, po okresie prześladowań, w wielu miejscach Kościół złączył się z władzą świecką, by współcześnie w teologii i zasadach prawnych powrócić do źródeł, oddzielając to, co należy do porządku świeckiego, i to, co należy do porządku religijnego. Wychodząc z tych założeń, nieco inaczej podchodzi także do różnego typu migrantów, z którymi nolens volens styka się, prowadząc swą działalność ewangelizacyjną. W swoim nauczaniu i strukturach Kościół nie traktuje ich jako „obcych”, gdyż zjawisko migracji przywodzi na myśl obraz jego samego – Ludu Pielgrzymującego na ziemi, ale zmierzającego wytrwale do niebieskiej ojczyzny. Stąd też mocne wezwanie do budowy cywilizacji miłości i działalność kościelnych instytucji na rzecz cudzoziemców. Wobec prawa kościelnego są oni traktowani na równi z innymi wiernymi, chrześcijanami innych wyznań, wyznawcami innych religii czy też niewierzącymi. Widoczne jest to przy korzystaniu z sakramentów świętych. Przy zawieraniu małżeństwa np. nie jest koniecznym posiadanie obywatelstwa danego kraju, nawet formalnego 14 P a w e ł VI, Przemówienie do Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej, 10.01.1972. 15 J u s t y n, Apologia I, 12, 8. 16 List do Diogneta, 5. �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 77 zameldowania: by być „stałym” członkiem parafii terytorialnej wystarczy sześć miesięcy faktycznego zamieszkania lub deklarowana chęć zamieszkania. A w razie konieczności nawet można asystować przy sakramencie małżeństwa tułaczy, czy też ludzi, których małżeństwo nie może być uznane lub zawarte według prawa państwowego17. Kościół w swoim nauczaniu podkreśla, iż państwo powinno traktować jednakowo pod względem prawnym zarówno własnych obywateli, jak i cudzoziemców, szukających w nim ochrony. Powinno unikać wszelkich form dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia, warunków mieszkaniowych, zdrowotnych, edukacji, wychowania i kultury. Jego obowiązkiem jest także obrona uchodźców przed wszelkimi próbami marginalizacji i przejawami rasizmu. Szczególną uwagę przykłada Kościół do poszanowania wolności religijnej obcokrajowców. Wolność religijna – jak pisał w encyklice Redemptoris missio Jan Paweł II – „to nie problem religii większości czy mniejszości, lecz niezbywalne prawo wszystkich i każdej osoby ludzkiej”18. 17 18 Kan. 1071 § 1. J a n P a w e ł II, Encyklika Redemptoris missio, n. 39. ��CZĘŚĆ II OBYWATELSTWO W KONTEKŚCIE REGIONALNYM, KRAJOWYM I LOKALNYM �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2de786fc009209a5798e3776747f01ca.pdf 10fa6189d66549f37290ea01bc134c77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5513 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource górale polscy obywatelstwo - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5128 Title A name given to the resource Obywatelstwo po góralsku / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.81-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski OBYWATELSTWO PO GÓRALSKU Rozważania na temat obywatelstwa warto uzupełnić spojrzeniem z innej, antropologicznej perspektywy. Podejście antropologiczne ujmuje kwestię obywatelstwa nie przez pryzmat doktryn czy procedur – antropolog skupia się na tym, w jaki sposób tak abstrakcyjna idea jest rozumiana i doświadczana przez jednostki. Prawa określające przywileje i obowiązki obywatela stanowią ramę, którą indywidua wypełniają lokalnymi dyskursami i praktykami (mówiąc językiem Bourdieu), ramę, w którą podmioty prawa potrafią wpisać treści niekiedy zaskakująco różne od intencji prawodawcy. Jakiego rodzaju wyobrażenia na temat obywatelstwa wyrażane i kształtowane są w codziennych wiejskich rozmowach i działaniach? Na to pytanie (oraz na kilka innych) szukałam odpowiedzi, realizując projekt badawczy zakończony książką Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich w latach 1999–20051. Książka podsumowuje wieloletnie badania prowadzone metodą etnograficzną. Etnograficzne badania terenowe polegają na długotrwałym przebywaniu w terenie, wejściu w zażyłość z jego mieszkańcami, prowadzeniu wywiadów otwartych, pogłębionych, ustrukturowanych przez dyspozycję badawczą, nazywanych rozmowami z racji ich dialogicznego, a często polifonicznego charakteru. Pojęcie „obywatel” najczęściej było wprowadzane do rozmowy przez pytanie badacza i zwykle wydawało się rozmówcom nieco nie na miejscu, toteż dość szybko zostawało przez nich zastąpione słowem Polak. Pytani wprost o znaczenie terminu „obywatel”, starzy ludzie odnosili je do określenia „obywatel ziemski” i mówili, że „obywatel to na cmentarzu. To tak na płycie [nagrobnej] napisane jest”. Obywatel to, ich zdaniem, pojęcie historyczne odnoszące się A. M a l e w s k a - S z a ł y g i n, Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich w latach 1999–2005, Warszawa 2008. 1 �Anna Malewska-Szałygin 82 do ziemian, których już nie ma. Takie użycie terminu jest zbieżne z zakresem znaczeniowym słowa obywatel funkcjonującym w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, czyli w czasach, gdy pojęcie to opisywało ludzi wywodzących swe korzenie ze stanu rycerskiego, mających prawo wpływu na decyzje o losach kraju poprzez uczestnictwo w sejmach i sejmikach oraz elekcjach królów2. W podhalańskich rozmowach w takim znaczeniu używano najczęściej słowa „pan” lokalnie uważanego za mniej archaiczny synonim „obywatela”. Objaśniając termin „pan”, podkreślano jako cechę wyróżniającą wolność, nie zaś zaangażowanie polityczne i odpowiedzialność za losy państwa. Mówiono: „pan, jak to pan — wolny, nie?!” Drugim często przywoływanym wyznacznikiem „panów” było to, że „nie muszą robić”, czyli nie są zmuszeni przez los do pracy fizycznej. Stosunek do pracy fizycznej czyli roboty jednoznacznie dzielił naród na tych, „co muszą” i tych, „co nie muszą robić”, czyli „panów”. Innym kontekstem, w jakim pojawiało się słowo „obywatel”, było odniesienie do czasów PRL: „obywatel to było tak za komuny raczej używane, nie?! Ja słowo obywatel to z wojska znam, bo tam nie było «pan», tylko «obywatel» do każdego. «Obywatelu majorze», «obywatelu sierżancie» się mówiło”. W czasach PRL zwrot: „obywatelu” pojawiał się najczęściej w sytuacjach kontaktu ze służbami mundurowymi. Jak opowiadali rozmówcy, milicjant do zatrzymywanego kierowcy zwracał się: „obywatelu kierowco!”, a obywatel odpowiadał: „panie władzo!” W efekcie słowo obywatel kojarzyło się rozmówcom z kontaktami ze zwierzchnością, co w jakiejś mierze współgrało z przedwojennymi znaczeniami, według których obywatel to człowiek postawiony wyżej w hierarchii społecznej. Oczywiście przekonanie, że obywatel to „pan” jest całkowicie niezgodne z egalitarną, oświeceniową wykładnią tego terminu. W pismach myślicieli Oświecenia słowo to ma nacechowanie zdecydowanie egalitarne, zaleca jak najdalej idące poszerzanie grupy ludzi uprawnionych do uczestnictwa w życiu publicznym, stanowienia prawa i konstytuowania władzy. Zderzenie znaczeń terminu „obywatel” pojawiających się w wiejskim dyskursie lokalnym z jego konotacjami w dyskursie europejskich elit pokazuje klarownie, że sfera „przekonaniowo-pojęciowa” (Geertz) ma znaczną inercję i zmienia się wolniej w grupach słabiej wykształconych. Wyobrażenia zmieniają się znacznie wolniej niż praktyki. Ludzie dość szybko dostosowują się do nowych form życia społecznego, organizacji rzeczywistości ekonomicznej czy zmian systemu politycznego. Nie oznacza to jednak, że wyobrażenia, jakimi J. C h a ł a s i ń s k i, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1: Społeczne podłoże ruchów młodzieży wiejskiej w Polsce, Warszawa 1938. 2 �Obywatelstwo po góralsku 83 się kierują, ulegają równie szybkiej zmianie. Ta inercja jest dobrze opisana w literaturze etnologiczno-antropologicznej (np. Geertz, Sahlins). Chcąc poszerzyć obszar dyskursywnych poszukiwań, uczestnicy nowotarskiego projektu badawczego wprowadzali do rozmów wyrażenie „obowiązek obywatelski”. Rozmówcom z wykształceniem podstawowym lub zawodowym wydawało się ono obce. Absolwenci technikum radzili sobie z nim mówiąc o wyborach, o podatkach, niekiedy o służbie wojskowej. Często wahali się przy użyciu tego określenia. Płacenie podatków traktowali jako oczywistą konieczność wynikającą z utrwalonego porządku świata, jedną z fundamentalnych zasad istnienia wszelkiej władzy: „podatki nie są może obowiązkiem, tylko po prostu to normalne, podatki się płaci, no, bo się płaci! Jak to mówią co cesarskiego cesarzowi, a co boskiego Bogu!” Służby wojskowej także nie opisywano w kategoriach obywatelskiego obowiązku. Była to raczej: „walka o Polskę” lub „obrona narodu”. Te i podobne wypowiedzi na temat służby wojskowej były formułowane w terminach należących do języka patriotycznego i zawsze wiązane z ideą narodu, a nie obywatelstwa. W odróżnieniu od pojęcia „obywatel” czy wyrażenia „obowiązek obywatelski” słowo „obywatelstwo” było w powszechnym użyciu. Rozmówcy samorzutnie wprowadzali je do rozmów o emigracji zarobkowej do Ameryki. Co więcej, wówczas okazywało się, że zaskakująco duża część naszych rozmówców miała obywatelstwo amerykańskie i tu pojawiał się bardzo istotny wątek „wyrabiania obywatelstwa”. Zdobycie amerykańskiego obywatelstwa było traktowane jako działanie pragmatyczne, ułatwiało otrzymanie lepszej pracy i poprawienie dobrobytu rodziny. Taką argumentację przytacza 82-letnia gaździna, kończąca swoją wypowiedź słowami: „ja mam dwie klasy – pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić!” Obywatelstwo było uważane za sprawę urzędową, która jeśli ją roztropnie załatwić, może ułatwiać życie i pracę. W żadnym razie nie było związane z poczuciem tożsamości. Rozmowy o sposobach „wyrabiania obywatelstwa” pokazywały, że w wiejskim dyskursie lokalnym rozróżnienie pomiędzy obywatelstwem a narodowością wygląda podobnie jak w dyskursie elitarnym w początku XX wieku, kiedy to: „narodową tożsamość uznawano za przypisaną, podczas gdy demokratycznie skonstruowane obywatelstwo państwowe za nabywane”3. Zakorzenienie idei narodowych w dyskursie lokalnym wsi nowotarskich kontrastuje z oporem, z jakim w tym dyskursie przyjmowało się słownictwo 3 J. H a b e r m a s, Obywatelstwo a tożsamość narodowa, Warszawa 1993. �Anna Malewska-Szałygin 84 związane z oświeceniowymi ideami obywatelstwa, umowy społecznej, demokracji reprezentacyjnej. Nie tylko pojęcia, ale i koncepcje nie trafiały na wsi na podatny grunt. Odpowiedzi na pytanie dlaczego tak jest, można sformułować kilka. Z pewnością wynika to między innymi z faktu, że patriotyczna edukacja prowadzona u progu XX wieku lepiej trafiała w chłopskie wyobrażenia dotyczące rodziny i gospodarstwa. Idea narodu mającego prawo do własnego państwa wymagała jedynie rozszerzenia wyobrażeń o relacjach znanych z doświadczenia życia i pracy w gospodarstwie. Z tymi wyobrażeniami łączyły się uczucia, które również zostały przeniesione z małej skali – ojcowizny, na wielką skalę – ojczyzny. W ten sposób, opisywana między innymi przez Stanisława Ossowskiego4, narodowa wspólnota wyobrażona została jako zakotwiczona w znacznie bliższym, nacechowanym uczuciowo doświadczeniu wspólnoty rodzinnej. Odwoływanie się do znanych wartości i uczuć czyniło idee narodowe łatwiejszymi do przyswojenia. Również determinujący, żeby nie powiedzieć fatalistyczny, aspekt koncepcji narodu lepiej pasował do chłopskich doświadczeń i wyobrażeń dotyczących losu określającego życie człowieka: przynależność do narodu tak jak do rodziny była ustanawiana przez fakt urodzenia. Rozważając przyczyny niezakorzenienia się w Polsce dyskursu oświeceniowego, do którego należy pojęcie obywatel, Jadwiga Staniszkis twierdzi, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolucję myślową, pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego – odmienność, która trwa do dziś”5. Przywołany w tym zdaniu nominalizm „formułował metafizykę państwa, traktując je przede wszystkim jako wyzwanie intelektualne. Dynamikę i legitymizację państwa wyznaczał w tej koncepcji niekończący się społeczny proces «racjonalizacji», rozumianej jako trafna substytucja materialnej realności jednostkowych faktów, przez wytwory intelektu” (ibidem, s. 53). Nowotarscy rozmówcy nie traktowali państwa jako „wyzwania intelektualnego”, nie dążyli też do jego „racjonalizacji”. Państwo starano się oswoić poprzez odwołanie się do znanych od pokoleń doświadczeń gospodarskich i związanych z nimi emocji. Te doświadczenia opisywano w kategoriach należących do dyskursu moralnego, etycznego, który trafnie charakteryzował Józef Tischner w Etyce solidarności6. Kategorie takie jak uczciwość i sprawiedliwość, kluczowe dla wiejskich rozważań o państwie i władzy, pojawiły się w wiejskim S. O s s o w s k i, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984. J. S t a n i s z k i s, O władzy i bezsilności, Kraków 2006, s. 61–62. 6 J. T i s c h n e r, Etyka solidarności i Homo Sovieticus, Kraków 2005. 4 5 �Obywatelstwo po góralsku 85 dyskursie lokalnym za sprawą nauczania Kościoła, zanim jeszcze państwo podjęło jakiekolwiek inicjatywy edukacyjne. Idee narodowe upowszechniane na wsi przez polską szkołę w okresie międzywojennym współgrały z tym moralnym przesłaniem, rozszerzając powinności względem ojcowizny na skalę ojczyzny. W efekcie kategorie narodowe wciąż są żywe w nowotarskich rozmowach o państwie, podczas gdy pojęcia z dyskursu oświeceniowego – nie. Co ciekawe, podobne diagnozy publikują badacze pracujący w krajach śródziemnomorskich. Christian Giordano7 badający stosunek włoskich wieśniaków do władzy lokalnej i państwowej oraz Michael Herzfeld8 prowadzący badania na ten temat w kreteńskiej wiosce Rethemno twierdzą, że rolnicze społeczności nigdy nie zinternalizowały oświeceniowych koncepcji politycznych, a ludzie, którym państwo i władza państwowa jawiły się przez wieki jako poborca danin, podatków i rekruta, nigdy nie czuli się obywatelami, czyli współuczestnikami w podejmowaniu decyzji, zobowiązanymi do lojalności wobec państwa. Jakkolwiek kontekst śródziemnomorski wydaje się odległy od podhalańskiego, zbieżność obserwacji badaczy zainteresowanych wiejską wizją państwa i władzy jest potwierdzeniem stanowiska, że nieufność wobec oświeceniowych kategorii takich jak obywatel jest dziedzictwem chłopskiej kultury tradycyjnej. Jest też argumentem na rzecz tezy, że wyobrażenia ujawniane w rozmowach prowadzonych u początku XXI wieku we wsiach nowotarskich nie są przejawem mentalności postkomunistycznej czy też mentalności homo sovieticus. Są raczej przykładem post-chłopskiego myślenia o świecie łączącego kategorie tradycyjne z nowoczesnymi w niepozbawione wdzięku hybrydyczne całości. Stawiając tezę, że współczesne góralskie wyobrażenia o państwie są bardziej zakorzenione w kulturze chłopskiej niż uformowane przez pięćdziesiąt lat realnego socjalizmu, warto zapytać o to, jakie były te tradycyjne wyobrażenia o władzy. Odwołując się do obrazu kreślonego przez badaczy kultury ludowej początku XX wieku wypada stwierdzić, że ówczesne chłopskie nastawienie wobec zwierzchności cechował daleko idący dystans, który wzmacniał elementy mistyczno-magiczne: „polityczny porządek jawił się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa, moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić 7 Ch. G i o r d a n o, The gulf between state and citizens in complex societies: An interpretative approach to political anthropology, w: Mediterranean Ethnological Summer School, eds. B. Brumen, Z. Šmitek, Prian 1995, s. 57–69. 8 M. H e r z f e l d, Segmentation and Politics in the European Nation State: Making Sense of Political Events, w: Other Histories, ed. K. Hastrup, London – New York 1992, s. 62–81 �Anna Malewska-Szałygin 86 dzięki ingerencji ludzkiej”9. Odmienność i tajemniczość sfery władzy budziła zarówno strach, jak i zaciekawienie, które nie zwiększało poczucia wpływu na tę sferę, wciąż jawiącą się jako zasadniczo wroga zwykłemu człowiekowi. Owe wyobrażenia skutkowały „tradycyjną biernością chłopa w sprawach polityki”10. Władza w wyobrażeniach chłopów galicyjskich miała dwa oblicza: „uznanie miał przede wszystkim autorytet osoby cesarza, panującego w dalekim Wiedniu i łaskawego dla ludu, w jego wyobrażeniach. Inaczej przedstawiał się autorytet władz administracyjnych, które chłopi traktowali nieraz jako źródło różnych uciążliwości i krzywd, aczkolwiek nauczyli się z biegiem lat współdziałać z nimi w różnych sprawach”11. Autorytet, jakim cieszył się wśród chłopów Franciszek Józef I, był w znacznym stopniu wynikiem zabiegów austriackiej administracji, która różnymi środkami umacniała i propagowała mit „dobrego cesarza”. Upowszechnienie mitu „dobrego cesarza” było wynikiem konsekwentnej polityki, prowadzonej poprzez publikacje w pismach dla ludu oraz nauczanie szkolne, które objaśniało, że władza cesarska „pochodzi od samego Boga, a cesarz jest ojcem wszystkich poddanych i dlatego należy mu się cześć i uszanowanie. [...] Cesarz jest źródłem prawa, gwarantem ładu społecznego i moralnego”12. Chłopi „najwcześniej uwierzyli w mit o dobrym cesarzu. Od XIX w. chłop galicyjski widział w monarsze dobrego i sprawiedliwego władcę. Ten chłopski monarchizm był prostoduszny i powierzchowny. [...] Chłop galicyjski był posłuszny wobec cesarza i w stosunku doń lojalny, oczekiwał także od niego opieki i ochrony przed ziemiańskim wyzyskiem. [...] Zakorzeniona wśród chłopów była wiara w sprawiedliwość cesarską. [...] Chłopi byli przeświadczeni, że nikt nie wymierzy sprawiedliwości jak sam cesarz. Pamiętali też krzywdy doznane od polskiej szlachty w czasach pańszczyźnianych i nie zapomnieli, że to właśnie «cesarz w Wiedniu» zniósł pańszczyznę”13. Uwłaszczenie chłopów, przeprowadzone w imieniu cesarza, zostało przez administrację austriacką wykorzystane do przeciwstawienia monarchy – „obrońcy ludu”, polskim ziemianom „chcącym przywrócić pańszczyznę”. To przeciwstawienie stanowiło ogromną przeszkodę dla czynionych przez polską inteligencję starań narodowowyzwoleńczych. O skuteczności tych propaganW.I. T h o m a s, F. Z n a n i e c k i, Chłop polski w Ameryce i Europie, t. 1: Organizacja grupy pierwotnej, Warszawa 1976, s. 131. 10 Tamże, s. 167. 11 E. P i e t r a s z e k, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, w: Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa – Wrocław 1976, s. 528. 12 Z. F r a s, Mit dobrego cesarza, w: Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1994, s. 151. 13 Tamże, s. 141–143. 9 �Obywatelstwo po góralsku 87 dowych zabiegów może świadczyć fakt, opisywany przez Jana Stanisława Bystronia14, że na przełomie wieków XIX i XX chłopi samych siebie nazywali cesarskimi, a panów – Polakami. Mit „dobrego cesarza” doskonale trafiał w ludowe wizje władzy patriarchalnej, pasował do wyobrażeń ojca i gospodarza, znanych z doświadczenia i jego tradycyjnej interpretacji. Po zniesieniu poddaństwa, a zwłaszcza po przyznaniu Galicji pewnej autonomii i stworzeniu Sejmu Krajowego, pojawiła się szansa udziału chłopów w życiu publiczno-politycznym państwa austriackiego. Dotyczyła ona jednak tak nielicznych chłopów, że nie miała możliwości podważenia ugruntowanej ludowej wizji porządku społecznego. Okres międzywojenny przyniósł niespotykane dotychczas możliwości udziału chłopów w sprawowaniu władzy. Konsekwencją uzyskania nowych prerogatyw było wyraźne ożywienie zainteresowania chłopów sprawami politycznymi. Liczne przedstawicielstwo w sejmie, aktywność partii chłopskich były przejawami zasadniczej zmiany. Niemniej, „dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [...] Dla wielu [chłopów] politycznie aktywnych polityka była tym, czym wykształcenie – drogą do zostania panem. Mimo napływu chłopskich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza warstwą chłopską i bez jej udziału jako całości. [...] Napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parlamentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne, a swój udział w życiu politycznym traktował jako drogę do zostania panem”15. Przyjmując te zastrzeżenia, trzeba jednak podkreślić, że okres dwudziestolecia międzywojennego był czasem, niestety krótkim, intensywnego wdrażania warstw ludowych do życia polityczno-publicznego. W czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [...] obejmował wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie”16. W tym samym czasie wszelkie decyzje dotyczące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyjnych, po czym były obwieszczane społeczeństwu – „polityka postrzegana była przede wszystkim jako produkt, J.S. B y s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 331. J. C h a ł a s i ń s k i, Młode pokolenie chłopów..., dz. cyt., s. 99–100. 16 M. M a r o d y, Polityka, w: Co nam zostało z tych lat... Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, red. M. Marody, Londyn 1991, s. 133. 14 15 �Anna Malewska-Szałygin 88 a nie jako proces, była czymś, z czego efektami jednostka stykała się na każdym kroku, w powstaniu tych efektów nie uczestnicząc”17. Ugruntowywało to wcześniejsze przekonanie o tym, że „władza stanowi świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; polityka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności18. Jeżeli w systemie komunistycznym obszar polityki stanowił obszar sacrum, to stosunek społeczeństwa do tegoż sacrum najbardziej przypominał postawę wyznawców kultów cargo. W obu przypadkach mamy do czynienia z oczekiwaniem na dary, które przychodzą z zewnątrz i są kontrolowane przez moce budzące lęk i kapryśne w swym działaniu, w obu też przypadkach występuje ten sam nacisk na sprawiedliwy rozdział, a zarazem identyczny brak zainteresowania procesami niezbędnymi do wytworzenia pożądanych dóbr i stanów rzeczywistości”19. Polityzacja gospodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki powodowały, że żądania i postulaty społeczne, w czasach PRL, miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, które „zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa”20. Zaskakująca jest fuzja rewolucyjnej retoryki władz PRL z zakorzenionym w chłopskim myśleniu wzorem „pana feudalnego”21, co upoważnia do stwierdzenia, że czasy PRL były raczej okresem specyficznego pomieszania porządków – utrwalenia, a zarazem zmiany tradycyjnych wyobrażeń o władzy. Nie należy jednak przeceniać znaczenia tych zmian, gdyż dystans pomiędzy władzą a mieszkańcami wsi nie uległ zasadniczemu zmniejszeniu, co nie wynikało z tradycyjnej czy dobrowolnej „rezygnacji z roli podmiotu politycznego. Takiej roli dla jednostki po prostu wówczas nie było”22. Lata socjalizmu w niewielkim stopniu zmodyfikowały chłopską wizję władzy budowaną poprzez rozszerzenie doświadczanych na co dzień relacji władzy w gospodarstwie rolnym na skalę państwa. Najlepszym dowodem trwałości tego wyobrażenia było stwierdzenie powtarzane w większości nowotarskich rozmów prowadzonych w latach 1999–2005: „teraz nie ma w Polsce gospoTamże, s. 134. Tamże, s. 138. 19 Tamże, s. 149. 20 Tamże. 21 H. Ś w i d a - Z i e m b a, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa 1998. 22 Tamże, s. 135. 17 18 �Obywatelstwo po góralsku 89 darza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospodarza!” Taka konkluzja pojawiała się nie tylko w rozmowach z badaczami, ale także w zasłyszanych rozmowach górali między sobą. To stwierdzenie pointowało opowieści o bieżących poczynaniach ludzi władzy, ocenianych negatywne i niewątpliwie mieszczących się w specyficznej retoryce zwanej „chłopskim zrzędzeniem”23. Dlaczego jednak za ideał uważano autokratyczne rządy gospodarza, a nie władzę kolektywną, wybieraną demokratycznie? Wzór dobrego gospodarza tkwi korzeniami w kulturze ludowej i pojawia się w większości opracowań dotyczących kultury chłopskiej (Dobrowolski, Pietraszek i inni). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej lat dziewięćdziesiątych potwierdzają badania antropologiczne dotyczące kwestii ekonomicznych24. Wyniki badań dotyczących „społeczności zdegradowanych”, z lat 2002–2006, opisują zabieg przenoszenia wzoru dobrego gospodarza na sferę władzy – „w ten sposób odsłania się i staje zrozumiały pewien wzór relacji człowiek – świat (wzór «dobrego gospodarza»), który niesie w sobie całą tę konieczność totalnej kontroli nad światem [...], wzór niezwykle głęboki i obecny wciąż [...]. Nieprzewidywalność i nieuchronność zjawisk najbliższej rzeczywistości [...] jest bowiem na tyle potężna, że objąć ją jest w stanie właśnie władza totalna, omnipotentna (znienawidzona, ale stale bytująca). W ten sposób dopiero można zrozumieć, że taka wizja świata, taka ontologia stapia się tak gruntownie w jedno z potrzebą centralnego sterowania gospodarką, z potrzebą zewnętrznej, podtrzymującej świat (chociażby «świat cen rolnych») twardej ręki, zawiadującego wszystkim «gospodarza»”25. Model „gospodarza” jako jedynej formy władzy, pozwalającej zapanować nad niepewnością rzeczywistości powtarzał się często w nowotarskich rozmowach. Opisując wzór dobrej władzy państwowej, nowotarscy rozmówcy zwykle mówili: „prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba!; Musi być głowa, jak w domu. Jak braknie głowy, no to jest góralskie przysłowie «jak nie ma gazdy, głupi kazdy»; Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy – nic z tego; W państwie to jak w domu, jak na gospodarce, no mówi się głowa państwa, no to tak jak ojciec w rodzinie – głowa rodziny. W każdym państwie naród to jak rodzina w domu. I mnie się wydaje, że to taki powinien być ojciec Polski”. 23 P. K ę d z i o r e k, Chłopskie zrzędzenie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, 1996, nr 1–2, s. 114–123. 24 G. J a w o r s k a, W. P i e n i ą ż e k, Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, Warszawa 1995. 25 T. R a k o w s k i, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk 2010, s. 66. �Anna Malewska-Szałygin 90 Wszystkie te wypowiedzi odsyłały do lokalnego wyobrażenia państwa jako gospodarstwa, którego logiczną konsekwencją jest porównanie władzy państwowej do gazdy na gazdówce, bacy na bacówce lub ojca w rodzinie. Te obrazy mieszczą się w modelu władzy opisywanym w literaturze przedmiotu jako „suwerenny”26, „patriarchalny”, „pastoralny”27, „gospodarski”28, „tradycyjny”29. Aby zrozumieć kim jest ów pożądany w kraju gospodarz, warto sięgnąć do literatury etnograficznej i przyjrzeć się postaci gospodarza w kulturze chłopskiej. Według opisu Kazimierza Dobrowolskiego „czołową rolę w zespole rodzinnym pełnił ojciec – właściwy gospodarz i rządca. Jego dłoń orała, siała ziarno, zbierała plon, pracowała na życiodajny chleb. Jego dłoń błogosławiła dzieci [...], bo była to dłoń ojca rodziny spełniającego wolę Boga. Między gazdą a gospodarstwem istniał mistyczny związek. Gdy ojciec rodziny konał, domownicy zawiadamiali o tym bydło, pszczoły, a «cisawe koniczki załamywały szyje». Zakres władzy ojca w świetle poglądów panujących na przełomie XIX i XX w. był szeroki. Obejmował organizację gospodarstwa, sprzedaż, kupno. W świetle dawnych założeń ideologicznych gospodarzowi jako głowie rodziny przysługiwała ogromna władza, zarówno nad żoną, jak i dziećmi oraz domownikami. Miał on prawo karania wszystkich chłostą, nie wyłączając żony. On też, łącznie z żoną i radą krewnych, decydował o wyborze żony dla syna i męża dla córki. On też starał się dzierżyć w swych rękach zarządzanie gospodarstwem aż do śmierci”30. Ojciec – gospodarz w ramach swoich „funkcji kierowniczo-organizacyjnych [...] dysponował siłą roboczą członków rodziny przez przydzielanie konkretnych zadań i kontrolę ich wykonania”31. „Obwarowany transcendentalnie obowiązek dbałości gospodarskiej współgrał ze społeczną presją dorabiania się, polegającego na dokupywaniu ziemi, rozbudowywaniu domu i zagrody, po to, by poprawić status rodziny”32. Gospodarzy niedbających o gospodarstwo i rodzinę, prowadzących hulaszczy tryb życia, wyprzedających ojcowiznę nazywano na Podhalu „skapańcami” i miano w ogólnej pogardzie33. Równie szeroką władzę jak gazda w gospodarstwie rolnym, miał baca w społeczności M. Fo u c a u l t, Trzeba bronić społeczeństwa, Warszawa 1998, s. 45. Tamże, s. 221. 28 S. K a s z n i c a, Władza, Warszawa 1966. 29 M. We b e r, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych, red. W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki, Warszawa1975, s. 541. 30 K. D o b r o w o l s k i, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław – Warszawa – Kraków 1966, s. 204. 31 D. M a r k o w s k a, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1964, s. 52. 32 K. D o b r o w o l s k i, Studia nad życiem..., dz. cyt., s. 204. 33 Tamże, s. 208. 26 27 �Obywatelstwo po góralsku 91 pasterzy. Baca roztaczał opiekę nad całokształtem ich życia, uczył ich wielu umiejętności, nadzorował i oceniał ich pracę, mogąc jak ojciec wymierzyć karę cielesną zaniedbującemu obowiązki juhasowi34. Naszkicowana powyżej postać gospodarza wciela lokalny, wiejski, podhalański wzór dobrej władzy państwowej. Jakie są wobec niej oczekiwania? Jest to niewątpliwie władza integralna – nie tylko skupiona w jednym ręku, ale obejmująca całość problemów; władza autokratyczna – zogniskowana w jednej osobie władcy panującego nad całością narodowego gospodarstwa. Ten wzór jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W nowotarskich rozmowach dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej: „cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć!!! Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?!” Niechęć często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o polskich parlamentarzystach: „tych posłów trzeba by wszystkich zagazować!; Samolot pasażerski na ten sejm puścić!; Jak Hitler palić w piecu!; Powiesić ich wszystkich za jaja! Ten sejm zasrany!; Ja bym odstrzelił każdego jednego w tym sejmie!” Pochwała autokracji często przybierała w rozmowach postać postulatów poszerzenia zakresu władzy prezydenta Rzeczypospolitej na wzór amerykański i wprowadzenia w Polsce prezydenckiego systemu rządów: „co prezydent powie, to powinno być święte! Powinien sprawować kontrolę nad całym rządem! Powinno się wyeliminować funkcję premiera, a wprowadzić prezydenta jako głowę całego rządu – tak jak jest w Stanach”. System prezydencki wydawał się rodzajem lokalnego kompromisu pomiędzy wymogami demokracji a tradycyjnymi wyobrażeniami władzy paternalistycznej. Ta akceptowana przez górali formuła organizacji władzy państwowej choć dopuszcza procedurę wyborów, zakłada wyłonienie w jej wyniku władzy jednoosobowej, daleko bliższej wzorowi dobrego gospodarza niż sejm. Parlament jawił się w rozmowach jako zgromadzenie bezosobowe, przez to trudne do pojęcia i zaakceptowania, a obdarzone znacznymi kompetencjami przerastającymi, zdaniem rozmówców, możliwości posłów, w złości porównywanych do osłów i baranów. Prezydent jak ojciec (baca lub gazda) powinien godzić zwaśnionych i dbać o jedność narodu, którą swoją osobą ucieleśnia. W obliczu tendencji odśrodkowych istniejących zarówno we wspólnocie rodzinnej, jak i narodowej, aby utrzymać ową jedność, oprócz umiejętności dyplomatycznych ułatwiających integrację konieczna jest jego stanowczość: „To musi być stanowczy człowiek, żeby mógł B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław 1969, s. 120. 34 �92 Anna Malewska-Szałygin coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy! To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza!” Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: „Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim! Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, choć tak w ogóle to demokracja jest lepsza!” Z tego wyboru wypowiedzi wynika, że zdaniem rozmówców dobra władza państwowa nie jest władzą kolektywną, demokracją reprezentatywną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że w wiejskim dyskursie lokalnym wzorem władzy pożądanej jest autokracja integralna, patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować prawo oraz ostro, lecz sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem nowotarskich rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy – obowiązków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza. W nowotarskiej retoryce często przywoływane są wzory osobowe ilustrujące przykładami model „dobrego władcy”. Postaci historyczne wykorzystywane w tej lokalnej dydaktyce to: Franciszek Józef, Józef Piłsudski, Edward Gierek. Jednak osobą wcielającą lokalny ideał najpełniej był papież Jan Paweł II, co jest dobrze słyszalne w wypowiedzi: „no proszę panią, wzorce przywództwa to my mamy bardzo jasno naszkicowane – Papież!” Zdaniem podhalańskich rozmówców Jan Paweł II najpełniej wcielał w życie ewangeliczny ideał władzy jako służby35. Ten ideał okazał się wciąż obowiązujący w nowotarskich rozmowach: „władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak Papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy!” Wzór dobrej władzy jako służby jest ściśle związany z pastoralnym modelem władzy, co podkreślał również Józef Tischner w Etyce solidarności. Zdaniem rozmówców zasadniczy problem realizacji tego ideału polega na tym, że władza rozumiana w kategoriach służby wymaga wyrzeczenia się pychy i działań dla własnej korzyści, co przerasta możliwości większości ludzi. Po to, by realizować ten ideał, trzeba być świętym, przy czym świętość jest 35 „Wiecie, że władcy narodów uciskają je, a wielcy dają im odczuć swoją władzę. Nie tak będzie u was. Lecz kto by chciał stać się wielkim, niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór Syna Człowieczego, który nie przyszedł, aby mu służono, ale żeby służyć” (Mt 20, 25–28). �Obywatelstwo po góralsku 93 przez rozmówców rozumiana nie jako wyjątkowo etyczne postępowanie, ale jako wsparcie nadludzką mocą umożliwiającą człowiekowi przezwyciężenie swoich słabości, wśród których żądza władzy jest na pierwszym miejscu. Dlatego poskromić ją potrafił tylko Ojciec Święty, człowiek o ponadludzkiej mocy: „Słuchojcie! Komune to przewrócił Święty Ojciec! [...] A kto zjednoczył Niemcy jak nie Święty Ojciec?! Ha! Święty Ojciec to był zwierzchnik świata!” Jan Paweł II dokonywał niezwykłych czynów, gdyż zdaniem nowotarskich rozmówców był obdarzony taką mocą, że zdolny był przemieniać ludzi i narody: „on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali! On był jakby iskrą, która rozpaliła to wszystko, że ludzie już nie dbali o nic – szli na całość!” Ta moc duchowa, opisywana jako iskra, pochodziła z innej, ponadludzkiej rzeczywistości, przez którą władza została Papieżowi nadana, co dobrze ilustruje opowieść, powtarzana wielokrotnie w czasie nowotarskich badań: „takie zdarzenie było, że jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk! I on to chycił, żeby nie upadło na ziemię. Chycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo!” Opowieści o tym zdarzeniu funkcjonowały w wiejskim dyskursie lokalnym już w latach osiemdziesiątych36. Nowotarscy rozmówcy interpretowali je jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście!). Papieska władza, którą Bóg ustanowił i wzmocnił swą siłą, stanowi ich zdaniem niedościgły wzór dla władzy ludzkiej – grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Oczywiście w rozmowach o tym, jaka powinna być władza w Polsce, nikt nie powie, że powinna być ponadludzkiej proweniencji, a jednak przywoływanie postaci Jana Pawła II, wielokrotne przytaczanie opowieści o berle, nie pozwala zignorować wątku „bożego pomazańca”37 potwierdzającego suwerenny, patriarchalny, pastoralny ideał władzy i uzupełniającego ten wzór o pierwiastek sakralny. Rekonstrukcja nowotarskich wyobrażeń o władzy pokazuje, że lokalne ideały od ideałów demokracji dzieli przepaść – są to całkowicie różne modele władzy. Wzór dobrego pasterza, ojca, gospodarza jest odległy od modelu władzy systemowej, kolektywnej, proceduralnej, negocjującej, słowem – współ36 37 M. Z o w c z a k, Bohater wsi, Warszawa 1991, s. 134. J.P. R o u x, Król. Mity i symbole, Warszawa 1998. �Anna Malewska-Szałygin 94 czesnych form rządzenia, realizowanego w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznaczających logikę działania poszczególnych pajęczyn, które nie podlegają już wprost ośrodkom władzy administracyjnej i politycznej. [...] Co więcej, decydujące są tu powiązania poziome, a nie pionowe”38. „Władzy suwerennej, we współczesnym świecie – w wymiarze publicznym – już prawie nie ma”39, co wiąże się z globalnym upowszechnianiem modeli strukturalnych i proceduralnych: „dziś zarządzanie to egzekwowanie zachowań zgodnych z regułami gry”40. Wypada zgodzić się z Bruno Latourem, gdy pisze „nigdy nie byliśmy nowocześni”. Nie tylko nie byliśmy, ale i nie jesteśmy. Opozycja nowoczesność-tradycja to konstrukt i narzędzie badaczy stosowane dla klarowności opisu. W rzeczywistości doświadczanej dominują „hybrydy” będące „mieszaniną dwóch czystych form”41. Nowoczesne dyskursy i praktyki związane sieciowo-proceduralną formą rządzenia mieszają się z tradycyjnymi dyskursami i wyobrażeniami o władzy pastoralno-patriarchalnej. O ile w tych pierwszych obywatelstwo jest kategorią kluczową, o tyle z całą pewnością nie jest pojęciem, wokół którego ogniskują się wiejskie dyskusje o władzy i państwie. J. S t a n i s z k i s, O władzy i bezsilności, dz. cyt., s. 13. Tamże. 40 Tamże, s. 18. 41 B. L a t o u r, Nigdy nie byliśmy nowocześni, Warszawa 2011, s. 112. 38 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c16f8d512d709a9e836cf7d2160e9db.pdf 0450ba16155c304ebcad86ad1c8d4cfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5108 Title A name given to the resource Przypadek Romów: antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 Lech Mróz ANTROPOLOGIA W DZIAŁANIU CZY ANTROPOLOGIA WSPÓŁPRACUJĄCA Przypadek Romów Wprowadzenie Tekst ten jest wynikiem wieloletniego kontaktu autora z rozmaitymi grupami cygańskimi i organizacjami romskimi, zaś doświadczenia tutaj opisane czy może raczej jedynie przybliżone, wynikają z rozmaitości sytuacji, wobec których znajdował się autor tego tekstu. Zmieniały się mody naukowe, a przede wszystkim warunki społeczne i sytuacje, w jakich znajdowali się Cyganie – Romowie w Polsce, od czasu zakończenia II wojny światowej, szczególnie od czasu zmian politycznych i ekonomicznych we wschodniej Europie, w tym i w Polsce. Dodatkowym, a niezmiernie ważnym momentem, było wejście Polski do Unii Europejskiej i związane z tym zmiany regulacji prawnych, zmiana stosunku władz do mniejszości etnicznych i utworzenie szerokiego programu wspierania tej społeczności. Najpierw jednak, nim przejdę do opisania i analizy sytuacji, kiedy byłem obecny czy nawet uczestniczyłem, wynikających z zaangażowania w rozmaite działania romskie, powinienem naszkicować tło, przedstawić sytuację i status tej zbiorowości w krajach europejskich, pokazać kierunki zmian, obecność w życiu politycznym i opisać rodzaje własnego doświadczenia. Dosyć konsekwentna i aktywna, zwłaszcza w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku i początku XXI wieku, polityka wspierania romskich zbiorowości w różnych krajach, nie znajdowała akceptacji, a raczej opór wielu polityków z różnych krajów, zwłaszcza Europy Zachodniej. Dwie są przede wszystkim przyczyny zmiany. Pierwsza to trudności ekonomiczne, kryzys i konieczność ograniczania wydatków, w tym także na cele społeczne i socjalne; a z tym bezpośrednio ma związek dochodzenie do głosu w różnych krajach polityków prezentujących programy populistyczne, krytyczne wobec prowadzonej polityki otwartości i ksenofobiczne, a w każdym razie niechętne migrantom �198 Lech Mróz i odwołujące się do wartości i symboli narodowych, a nawet nacjonalistycznych. Drugą przyczyną zmiany jest pojawienie się w zachodniej części kontynentu, w państwach tzw. Starej Unii (sprzed rozszerzenia o państwa głównie z Europy Wschodniej), ekonomicznie bogatszej i atrakcyjniejszej, znacznych grup migrantów romskich. Szczególnie dotkliwie zaczęto odczuwać ten ruch migracyjny po wejściu do Unii Europejskiej Bułgarii i Rumunii. Pojawiły się wówczas w krajach Europy Zachodniej bardzo liczne grupy romskich przybyszów. Przynieśli ze sobą zupełnie inne wzorce kulturowe, nie tyko dotyczące ich samych, zorganizowania i funkcjonowania grupy, lecz również dotyczące stosunku do otoczenia, do cudzej własności i miejscowych społeczeństw. Nagminne stały się skargi na kradzieże, na wtargnięcia na prywatne tereny, niszczenie środowiska, tworzenie brudnych slumsów, nachalność i agresję wobec miejscowych, niechętnie dających datki żebrzącym Romom. Nie tylko politycy zaczęli wypowiadać się na temat zagrożenia ze strony przybyszów, zwracano uwagę na nakłanianie dzieci do żebractwa i kradzieży, na oszustwa i inne formy wykroczeń. Miejscowe społeczeństwa nie potrafiły wypracować właściwej i sensownej polityki wobec przybyszów i najczęściej nie widziały też powodu, by uznać, że przybyszom z racji ubóstwa i odmienności kulturowej należy więcej wybaczać. Przybysze zaś najczęściej nie zdradzali ochoty do zmiany sposobu funkcjonowania, traktując miejsca i kraje pobytu niemalże jako rejony łowieckie i niczyje. Zaczęły się więc akcje deportacji uciążliwych przybyszów i pilniejsze zwracanie na nich uwagi przez aparat administracyjny i policyjny. To zaś ożywiło obrońców praw człowieka i organizacje zajmujące się imigrantami, sprzeciwiające się deportacjom i wspierające Romów w oporze przed deportacjami, czy ograniczaniem ich swobody. Dosyć rozwinięta korupcja, istnienie nielegalnego rynku w ich macierzystych państwach, w tym także możliwość uzyskania nowych dokumentów, umożliwiają deportowanym ponowny wyjazd do krajów Europy Zachodniej. Sprawy skomplikowały się i nie udało się wypracować do tej pory sensownego rozwiązania. Nie byli w stanie pomóc w tym także liderzy romskich organizacji z Bułgarii, a także Rumunii – szczególnie liczna migracja romska właśnie z tego kraju rozprzestrzeniła się w państwach Europy Zachodniej; zresztą i w Polsce (najczęściej w drodze na zachód) są zauważalni i daleko liczniejsi niż bułgarscy Romowie. Zmiany polityczne w Polsce stały się także impulsem modelowania romskiego życia. Zaczęło się od wymuszonego w połowie lat sześćdziesiątych osiedlenia i skazania najczęściej na zamieszkanie w slumsach, w zniszczonych budynkach, gdzieś na peryferiach miasteczek i w bliskości tych, którzy często tworzyli tzw. środowiska przestępcze. To w istotny sposób zaważyło na sposobie sedentaryzacji, na drodze od życia wędrownego – sporej części żyjących �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 199 w Polsce Romów – do oswojenia się z życiem na stałe osiadłym, a nie tylko w okresie niesprzyjającym wędrowaniu, czyli późną jesienią i zimą. Te decyzje administracyjne, w niemałym stopniu wynikające z ideologicznego przekonania, że życie nomadyczne jest oznaką zacofania, a tylko życie osiadłe jest właściwym sposobem egzystencji, a poza tym – co niezmiernie ważne – chęć kontroli środowiska cygańskiego, leżały u podstaw decyzji zabraniającej wędrowania. Konsekwencją zmiany sposobu życia było zasadnicze ograniczenie preferowanego przez Romów sposobu zarobkowania – handlu końmi, kowalstwa, pobielania naczyń, muzykowania, wróżenia. Nie od razu i niecałkowicie zginęły te profesje; jednak osiedlenie zasadniczo utrudniło wykorzystanie umiejętności i znajomości miejsc, dających szansę sprzedania swoich umiejętności. Osiedlenie w środowisku, które często zajmowało się rozmaitymi nielegalnymi sposobami pozyskania środków do życia, w oczywisty sposób wpłynęło na rodzaj zmian w romskiej ekonomii. Poza tym, tak jak mieszkańcy slumsów i peryferyjnych baraków czy domostw, dzielili z tamtymi los i świadomość ludzi marginalizowanych, stygmatyzowanych – już nie tylko z racji pochodzenia, lecz także z racji zamieszkania. Nieskuteczna realizacja obowiązku szkolnego i brak przygotowania nauczycieli i szkół do umiejętnego zachęcenia dzieci i młodzieży do nauki, a także stygmatyzacja, jakiej i tutaj doświadczały romskie dzieci, powodowały, że wpływ edukacji i szkół na modelowanie romskiego życia był znikomy. Wprawdzie około połowy lat siedemdziesiątych zdarzały się przypadki umożliwiania cygańskiej młodzieży korzystania z Domów Kultury, zachęcania do aktywności muzycznej, do uczestniczenia i uświetniania muzyką lokalnych manifestacji pierwszomajowych (np. w Olsztynie), jednak nie wpływało to w zasadniczy sposób na zorganizowanie ich życia w skali kraju, ani też na aktywizację polityczną czy obywatelską społeczności cygańskiej. Próby tworzenia regionalnych cygańskich organizacji obserwujemy dopiero w latach osimdziesiątych. Chyba pierwszym takim przejawem aktywności było Stowarzyszenie powstałe w Tarnowie. Należy jednak zauważyć, że istotny wkład, czy raczej impuls do aktywizacji cygańskiego środowiska miejscowego, przyszedł z zewnątrz, od pracowników Muzeum Okręgowego w Tarnowie, tworzących dział poświęcony Cyganom, ich dziejom i ich kulturze w Polsce. Nie jest to sytuacja odosobniona ani w Polsce, ani w Europie. Niejednokrotnie nie tylko impulsem i pomocą służyły osoby zainteresowane Cyganami, szczególnie językoznawcy i historycy czy etnografowie. Pierwsze w skali europejskiej kongresy czy zjazdy przedstawicieli różnych cygańskich i romskich organizacji i grup organizowane były przez ich niecygańskich badaczy i współpracowników. Należy odnieść się teraz też do kwestii nazewnictwa – czy właściwa jest nazwa Cyganie czy Romowie. Do stosunkowo niedawna, czyli do połowy lat �200 Lech Mróz osiemdziesiątych, a nawet nieco dłużej, posługiwano się niemal wyłącznie określeniem „Cyganie”. Stosowali je naukowcy, powszechne było w literaturze nienaukowej i codziennej mowie. Używali go sami określani tą nazwą, słowo „Roma” rezerwując dla własnego języka. Te dwie nazwy egzystowały dla nich obocznie – jedna w kontaktach z obcymi, druga w kontaktach wewnętrznych. Wydaje mi się – choć nie prowadziłem na ten temat specjalnych badań, raczej odwołuję się do wiedzy i znajomości środowiska – że tak długo, jak żywa była pamięć dawnego sposobu życia, a niekwestionowanymi liderami byli zwierzchnicy i głowy rodów, określenie „Cygan, Cyganie” uważane było – także przez tych, których tak określano – za naturalny etnonim, nie niosący specjalnie pejoratywnych treści. Terminy „Rom, Romowie” zaczęto popularyzować pod koniec lat osiemdziesiątych, ale dopiero po zmianach politycznych, których rezultatem było pojawianie się rozmaitych lokalnych organizacji cygańskich i przede wszystkim pojawienie się klasy liderów politycznych. Ponieważ zarazem powstało sporo organizacji w innych krajach, zwłaszcza Europy Wschodniej i Południowej, rozwinęły się ponadpaństwowe formy aktywności, a przy tym pojawiły się różne formy wspierania społeczności cygańskiej-romskiej w ramach Unii Europejskiej, termin Rom stał się znakiem nowych ambicji, dumy narodowej i aspirowania do awansu, do zmiany statusu, do możliwości korzystania z podobnych praw, jak inne narody w Unii Europejskiej. Stosowanie nazwy „Rom, Romowie” stało się wymogiem poprawności politycznej zarówno urzędników, jak też środków masowego przekazu. Powyższe wprowadzenie uznałem za konieczne dla ułatwienia zrozumienia sytuacji, kiedy to etnolog czy antropolog podejmuje się rozmaitych ról pełnionych wobec społeczności romskiej i w imieniu którejś ze stron kontaktu społecznego: Romów bądź nie-Romów. Tym bardziej uzasadnione, że zdecydowana większość prac współcześnie publikowanych, czy raportów organizacji pozarządowych lub organów państwowych, przedstawia ocenę sytuacji, w jakiej znajduje się społeczność romska i sposoby podejmowanych działań, wyłącznie ze strony nieromskiej. Zaś wypowiedzi działaczy romskich zazwyczaj ograniczają się do kwestii ekonomicznych, a znacznie rzadziej podejmują inne wątki – np. edukację, pomoc zdrowotną – choć ostatnio sytuacja i tu ulega zmianie. * * * Rozmaitość sytuacji i ról, w jakich występował autor tego tekstu, i rozmaitość oczekiwań i przydzielonych zadań, nakazuje mi poświęcić kolejny fragment tego wprowadzenia krótkiemu przybliżeniu swojego „wchodzenia” w świat polskich Romów, oswajania siebie z nimi i poszczególne grupy i rodziny �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 201 ze sobą. Mój kontakt z wieloma spośród Romów sięga odległego czasu. Z niektórymi zaprzyjaźniony jestem od ponad trzydziestu lat. Pierwsze rozmowy, pierwsze kontakty nawiązałem jeszcze w czasie studiów. Podstawą uzyskania kolejnych stopni naukowych były prace powstałe m.in. w oparciu o materiały zgromadzone w trakcie kolejnych pobytów pośród Romów. Wyjazdy badawcze ze studentami (gdy byłem już pracownikiem Uniwersytetu), uczestniczenie w rozmaitych pracach realizowanych w porozumieniu z romskimi organizacjami, dostarczały wiedzy o dokonujących się przeobrażeniach i ich rodzaju. Większość moich kontaktów i rozmów realizowana była u tzw. Polska Roma i blisko z nimi spokrewnionych Chaładytka Roma. Jednakże również wielokrotnie kontaktowałem się z Lowarami i Kełderaszami. Najpóźniej i w węższym zakresie z tzw. Karpackimi Cyganami – osiadłymi, mieszkającymi w wioskach Spisza, Orawy, Podtatrza, w wioskach gorczańskich. Pozostali Romowie mieli w stosunku do nich dystans, przejawiający się przede wszystkim w zakazie jakichkolwiek kontaktów, a poza tym wydawali mi się mniej interesujący, ponieważ nie wędrowali. Wpływ na moje wybory miał także fakt, że ta społeczność była stosunkowo lepiej poznana i bardziej zasymilowana. Pierwsze kontakty, pogłębiające się życzliwe zainteresowanie moich rozmówców, wobec których nie kryłem naukowego celu wizyt i rozmów, nie pozwalały jednak zbyt głęboko wniknąć w szereg tematów; odczuwana przeze mnie życzliwość i gościnność nie przeradzała się w głębsze zaufanie. Ważnym momentem, kiedy ta bariera została przekroczona, był pewien wczesnojesienny wieczór pod koniec lat siedemdziesiątych. Wielokrotnie odwiedzałem mieszkające w baraku, na peryferiach niewielkiego podlaskiego miasteczka, kilkanaście rodzin cygańskich (jeszcze nie wymagali, by mówić o nich jako o Romach), należących do grupy Chaładytka Roma. Bywałem tam w różnych porach roku, najczęściej sam, ale kilka razy także z grupą studentów. Odwiedzałem poszczególne rodziny, najczęściej jednak przesiadywaliśmy wieloosobową grupą mieszkańców baraku u jednej z rodzin, dysponującej względnie większym pomieszczeniem. Niekiedy nocowałem u nich, nie tylko jadałem, co dodatkowo oswajało mnie z nimi i ich ze mną. Kilkakrotnie widziałem starszego mężczyznę, który jednak nigdy nie pojawiał się w czasie tych spotkań, nigdy też nie udawało mi się z nim porozmawiać, ani znaleźć pretekstu do odwiedzenia go w jego mieszkaniu. O ile moi rozmówcy z baraku często mówili: „Chodźmy teraz do X czy Y”, to nigdy nie proponowali odwiedzin u tego starszego mężczyzny, w ogóle powściągliwie i jakby niechętnie i zdawkowo odpowiadali na moje pytania o tego mężczyznę. Z czasem dowiedziałem się, że jest to głowa czy zwierzchnik tej grupy, człowiek o imieniu F. Owego wieczoru siedzieliśmy sporą gromadą w kuchni, było dosyć gwarnie, wesoło. W pewnej chwili cicho �202 Lech Mróz uchyliły się drzwi, stanął w nich bez słowa ów starszy mężczyzna. Umilkły głosy, umilkły żarty; starszy mężczyzna popatrzył na nas, chwilę postał i równie cicho wyszedł. Znów zrobiło się głośno. Następnego dnia, z samego rana, do izby, w której siedzieliśmy gromadnie minionego wieczoru i gdzie potem nocowałem, wszedł kilkunastoletni chłopak, syn jednej z rodzin. F. cię woła – zwrócił się do mnie. Moi gospodarze nie wydawali się zdziwieni. Poszedłem za przybyłym chłopakiem do domostwa owego starszego mężczyzny – szefa grupy albo – jak go także nazywali – wójta. Nie pytał co u nich robię, czym się zajmuję; wydało mi się, że jest bardzo dobrze zorientowany (wielokrotnie podczas odwiedzin mieszkańców baraku rozmowa schodziła na temat mojej pracy, moich rozmów z Cyganami-Romami, moich wizyt u dalszej i bliższej ich rodziny). Powiedział: pojedziesz do Sokołowa, pójdziesz do K. i powiesz, że szuka go milicja i musi wyjechać, potem pojedziesz do Białegostoku, powiesz M., że jego matka jest chora, ma zaraz przyjechać, bo będzie magerdo (skalany – LM), potem pojedziesz pod Augustów, do miejscowości P. i powiesz Ł., że ma tu przyjechać, bo jest mi potrzebny, itd. – jeszcze kilka poleceń otrzymałem, stojąc przed siedzącym na łóżku F. Nie pytał czy mam czas i ochotę do tej podróży; uznał zapewne, że skoro bywam u nich i jestem przyjmowany, goszczony, to nie mogę odmówić. Dodał – nas milicja co chwila zatrzymuje, jak widzą Cygana, zaraz chcą pieniądze, do ciebie nikt się nie przyczepi, bo jesteś „parno” (biały). Był to także oczywisty dowód zaufania i zaakceptowania mojej obecności w grupie. Znałem wszystkie osoby, którym miałem przekazać słowa F. Ale jest zrozumiałe, że szeroka sfera ich życia była mi nieznana. Mojemu pojawieniu się towarzyszyły – jak niejednokrotnie – żarciki, hałaśliwe dopytywanie co u mnie, skąd przyjeżdżam. Do czasu, do momentu, kiedy zwróciłem się do K., a dzień później w Białymstoku do M. słowami „F. kazał ci powiedzieć...” i przekazywałem treść otrzymanego posłania. Natychmiast zmieniał się nastrój, było oczywiste, że słowa F. są nakazem, którego nie wolno bagatelizować. Jednego z mężczyzn, któremu też miałem przekazać słowa F., nie zastałem w domu; był w tej samej miejscowości, lecz u nieznanej mi jeszcze rodziny, niezbyt daleko mieszkającej. Zaprowadził mnie do nich znany mi T. – głowa licznego rodu. Wchodząc do mieszkania, gdzie przebywał akurat ów poszukiwany przeze mnie adresat wiadomości od F., z poważną miną T. powiedział: „Ten pan jest z milicji i przyszedł w sprawie jakichś lichtarzy, które podobno zginęły księdzu”. Zapadła cisza – zaraz jednak T. roześmiał się i tym razem w języku cygańskim przedstawił mnie: „To jest Lech, manuś, F. go przysłał”. Manuś znaczy człowiek; tym słowem dodanym do imienia określali mnie już wcześniej w tej grupie; stosuje się je wobec osób zaprzyjaźnionych, przychylnych, dopuszczanych do wspólnego jedzenia i darzonych zaufaniem. To posłannictwo, z jakim wysłał �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 203 mnie do kilku osób i rodzin F. znaczyło bardzo dużo. Od tego momentu wielokrotnie zwracali się do mnie w różnych kwestiach. Nim przejdę do czasów współczesnych, jeszcze krótka refleksja dotycząca stanu wojennego. Paradoksalnie Romowie-Cyganie nie doświadczali – jak się orientuję – jakichś specjalnych utrudnień. Raczej nawet mogli czuć się swobodniej. Uwaga władz zwrócona była na inne środowiska, tropiono nielegalne wydawnictwa, niezależny ruch związkowy czy ruch oporu społecznego, nielegalne zebrania, a nie Cyganów. Z zadziwieniem zauważałem, że latem 1982 r. pojawiły się cygańskie obozowiska w miejscach, w których nie pojawiały się od wielu, wielu lat, z obawy przed interwencją milicji czy innych służb państwowych – np. w Warszawie, nad Wisłą, u podnóża klasztoru kamedułów na Bielanach, czy też w zaroślach czy zagajniku, nad dochodzącą nieomal do torów kolejowych i dworca PKP Warszawa-Stadion odnogą rzecznego Portu Praskiego. Stąd już blisko mieli do bazarów, a i do centrum miasta niedaleko. Byłem dwukrotnie świadkiem sceny (siedziałem przed namiotem, wraz z rodziną starszego tej grupy Polska Roma, niejakiego H.), kiedy przybliżył się dwuosobowy konny patrol milicjantów. Żona H. wstała, wzięła z namiotu przygotowane i zawinięte w gazetę pęto kiełbasy i półlitrową butelkę wódki i podeszła do siedzących na koniach, podając jednemu z nich zawiniątko. Milicjanci odjechali, a S., żona H. wyjaśniła mi – oni tu codziennie przyjeżdżają, dostają butelkę, kiełbasę, a my mamy spokój. Znacznie gorzej wspominają natomiast czas poprzedzający wprowadzenie stanu wojennego. Doszło bowiem w różnych miejscowościach do wybuchów agresji kierowanej przeciw Cyganom, do niszczenia ich mienia, podpaleń. Najgłośniejszy epizod miał miejsce w Koninie, we wrześniu 1980; także w Oświęcimiu i Jaworznie-Szczakowej rodzina wspomnianego wyżej H. musiała uciekać z miasta przed rozjuszonym tłumem. To dosyć charakterystyczne zjawisko – w rozmaitych trudnych momentach w przeszłości, w czasach głodu, epidemii – Cyganie, a także Żydzi obarczani byli winą za te nieszczęścia i padali ofiarami agresji. W okresie napięć społecznych owych lat znów Cyganie stali się celem oskarżeń i agresji. Jeszcze nie antropologia stosowana. Zaczynało się od porad Mojej obecności w obozach i mieszkaniach moich cygańskich znajomych z czasem zaczęły towarzyszyć rozmowy o charakterze bardziej praktycznym, świadczące przy tym o większym zaufaniu, ale przede wszystkim o przekroczeniu pewnych linii granicznych, oddzielających oba światy – cygański od �204 Lech Mróz niecygańskiego. Jeden z pierwszych tematów dotyczył spraw medycznych. Najpierw były to prośby o zweryfikowanie przepisanych lekarstw. W tym przypadku oczekiwano, że wraz z informacją o rodzaju choroby (informacją pochodzącą od lekarza lub w przychodni lekarskiej), zabiorę do Warszawy recepty i wkrótce wrócę z ewentualnym potwierdzeniem zasadności przepisanej terapii. Nie chodziło przy tym o kupno przeze mnie leków i zaoszczędzenie moim kosztem wydatków, lecz właśnie o zweryfikowanie przepisanej kuracji. To należało rozumieć jako dowód zaufania – stawałem się posiadaczem wiedzy zastrzeżonej dla bliskiego kręgu ludzi. Jeden z takich przypadków był szczególnie dla mnie trudny – jako osoby zaprzyjaźnionej, ale zarazem żyjącej w innym świecie, ponieważ dotyczyło to trudnego etycznie zagadnienia, czyli granic uprawomocnionej interwencji. W czasie jednego z pobytów w namiotowym obozowisku w Warszawie, w chaszczach przy odnodze Portu Praskiego (wspomniałem o tym obozowisku wyżej), jeden ze starszych, czterdziestokilkuletnich mężczyzn, poprosił mnie o przeczytanie kart chorobowych jego żony i zaleceń lekarskich. Wynikało z nich jednoznacznie, że cierpi na nowotwór macicy i jedynym ratunkiem jest szybka operacja i usunięcie chorego organu. Zachęcałem, żeby nie zwlekali i co rychlej zawiózł żonę do szpitala. Poprosił mnie wówczas, bym skonsultował się z jakimś lekarzem specjalistą i dowiedział czy operacja jest konieczna i czy to znaczy, że nie będzie już mogła rodzić dzieci. Po dwóch dniach wróciłem z potwierdzeniem tamtejszej diagnozy i zaleceniem pilnej operacji. Wysłuchał, ale moje zachęty, by szybko zdecydowali się na operację, pozostały bez echa. Po jakimś czasie powiedział – ona nie będzie już jak kobieta. Tak musi być, tak przeznaczone – dodał. Tego samego dnia i następnego, siedząc znów przed namiotem H. (tego, którego żona zaopatrywała w wódkę i zakąskę milicjantów), starałem się wytłumaczyć konieczność operacji i zachęcić H. do wsparcia mojego tłumaczenia i spowodowania, by ów mąż chorej zdecydował o zawiezieniu żony do szpitala i poddaniu się przez nią operacji. H. spokojnie odpowiedział – nie można, to jego żona i on decyduje; tak jest przeznaczone – dodał. Nie pomogły racjonalne – jak sądziłem – moje argumenty. H. przyjmował ze spokojem, jako coś nieuniknionego, jako przeznaczenie, informację, że jeśli owa kobieta nie zostanie poddana operacji, zapewne niedługo umrze. Nie wiedziałem, jak należy postąpić, jednak decyzja w sprawie tej kobiety nie należała do mnie. Pozostało długo niepokojące pytanie – co w takich razach należy robić, jak postępować, kiedy wyznawane przez jakąś grupę zasady są tak niezgodne z tzw. rozsądkiem; do jakiego stopnia można ingerować – nie tylko jako etnograf, a po prostu jako zaprzyjaźniona osoba, której powierzono pewne sprawy zwyczajowo rozstrzygane wewnątrz rodziny czy grupy. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 205 Kilka miesięcy później znów byłem w obozowisku tej grupy Polska Roma. Tym razem obóz rozbili na nadwiślańskich łękach, niedaleko wału, w Burakowie – na północy Warszawy. Od H. dowiedziałem się, że owa kobieta już nie żyje. Natomiast w trakcie rozmowy o tym, co wydarzyło się od naszego poprzedniego spotkania, dowiedziałem się, że H. musiał zwrócić uwagę i ostrzec męża zmarłej, ponieważ zaczął po jej śmierci pić – na tyle systematycznie i w znacznych ilościach, że uznano ten fakt za naganny, za przekroczenie zasad – tym bardziej, że powinien opiekować się ich dziećmi. Niełatwo było zrozumieć zasady – porównując oba przypadki – zabraniające interwencji w przypadku zagrożenia życia członkini grupy, nakazujące zaś interwencję w przypadku zachowań gorszących innych i takich, które mogą stać się złym przykładem, być szkodliwe społecznie, szkodliwe dla grupy i niezgodne z poprawnym zachowaniem. Inne sprawy nie były obciążone tego rodzaju etycznym konfliktem, chociaż miały czasami charakter działalności karalnej, np. prośba jednego ze stosunkowo młodych mężczyzn z orawskiej osady cygańskiej o pomoc w uzyskaniu świadectwa ukończenia szkoły podstawowej. Bo skoro obracam się pośród osób edukowanych, to zapewne i z tym sobie poradzę. Świadectwo to konieczne było do podjęcia pracy w którymś z zakopiańskich przedsiębiorstw państwowych. Nie podjąłem się także załatwiania paszportów dla nielegalnie przybyłej z Czechosłowacji grupy Lowarów, którzy chcieli dalej udać się do Danii. Cz. T. – zwierzchnik znacznej części polskich Lowarów, dziś spoczywający na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie, w wielkim grobowcu ozdobionym koroną – powiedział mi kilka tygodni później, w czasie mojej kolejnej wizyty, że udało mu się wysłać ich do Danii. Na podstawie kupionych podrobionych dowodów osobistych wyjechali do Berlina – wówczas stolicy zaprzyjaźnionej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, a tam przybyły z Kopenhagi kurier zaopatrzył ich w fałszywe czy ukradzione paszporty duńskie, co umożliwiło całej grupie wyjazd do tego kraju. Cz. T. powiedział, że już telefonowali do niego i wie, że szczęśliwie dojechali. W żadnej z opisanych czy podobnych spraw nie odczułem, by moja odmowa odbiła się negatywnie na naszych stosunkach, czy raczej na stosunku do mnie. W latach osiemdziesiątych niektóre rodziny zaczęły także handlować starociami i dziełami sztuki. Zajmowali się tym wyłącznie mężczyźni; po części było to wynikiem poszukiwania nowych możliwości zarobkowania, skoro uprawiane przez nich dawniej profesje, takie jak bielenie naczyń czy handel końmi, przestały zapewniać możliwość przeżycia – dlatego że popularyzacja wyrobów plastikowych lub tanie produkty metalowe, uczyniły bielenie zawodem zbędnym, zaś zmiany w sposobie gospodarowania rolników �206 Lech Mróz i pojawienie się maszyn w gospodarstwach prywatnych, także handel końmi czyniły nieopłacalnym. Być może był to w jakimś stopniu wpływ rodzin żyjących w Skandynawii, szczególnie w Szwecji, które trudniły się tam już od lat siedemdziesiątych obwoźnym handlem rozmaitego rodzaju sztuki – starociami, lecz przede wszystkim importowanymi wyrobami z Indii i innych krajów azjatyckich (branymi na sprzedaż od szwedzkich hurtowników). Można było spotkać Cyganów handlujących starymi meblami i innymi starociami na rozmaitych targowiskach w dużych miastach. Regularnie bywali na bazarach i niedzielnych targach staroci w Warszawie, Krakowie i kilku innych miastach. W czasie wizyt u Kełderaszów, mieszkających pod Warszawą, a zajmujących się tego rodzaju handlem, czy u Polska Roma, bywałem pytany o opinie i wartość poszczególnych przedmiotów. Bywało, że otrzymywałem w tej sprawie listy ze zdjęciami, przysłane przez gdzie indziej mieszkające rodziny moich znajomych. Nie tyle oczekiwano precyzyjnej wyceny, ile porad ukierunkowujących do kogo i gdzie zwrócić się o bardziej kompetentną ocenę – przy przedmiotach wartościowych, lub też na własną rękę starać się wytargować korzystną cenę, jeśli wyrażałem przekonanie, że ten czy ów obraz czy przedmiot raczej nie zainteresuje żadnego sklepu antykwarycznego, ani znawców. Nigdy nie mieli też pretensji, jeżeli nie byłem w stanie zdecydować się na bardziej jednoznaczną opinię. Przy okazji poruszania tematu tego cygańskiego zainteresowania handlem starociami wspomnę pewien miły epizod. Otóż kiedyś, pod koniec lat siedemdziesiątych lub w roku 1980, w czasie kolejnego pobytu w Siemiatyczach, u zaprzyjaźnionych Chaladytka Roma, opowiedzieli mi, że od kogoś dowiedzieli się (a może z jakiegoś programu telewizyjnego), że chcąc uchronić dobytek przed grabieżą w czasach wojen i przemarszów wojska, a także wypędzeń w ostatniej wojnie, właściciele dworków i zamożniejsi mieszkańcy miasteczek zakopywali co cenniejsze rzeczy gdzieś na terenie obejścia. Postanowili więc sprawdzić, czy i na terenie zajmowanej przez nich posesji poprzedni właściciele czegoś nie ukryli. Dodam, że oprócz zajmowanego przez cygańskie rodziny baraku, przydzielono im także nieopodal stojący mocno zniszczony budynek zapewne jakiegoś drobnoszlacheckiego dworku. Przekopując ziemię w przylegającej do niego drewutni, znaleźli zakopane srebrne przedmioty – głównie zastawę stołową. Między nimi był i szklany, z metalowym wieczkiem, kałamarz. Sztućce sprzedali, natomiast uznali, że kałamarz podarują mnie. „Bo ty dużo piszesz, to tobie się przyda” – taka mniej więcej wypowiedź towarzyszyła wręczonemu mi prezentowi. Nie jest istotne, że ten XIX-wieczny kałamarz zastosowanie mógł mieć już tylko jako ozdoba, ładny przedmiot, lecz nie do używania, gdyż nie tylko ja, lecz i oni od dawna używali długopisów, a nie piór �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 207 atramentowych, nie mówiąc już o piórach ze stalówkami, a kałamarz właśnie do takich piór się nadawał. Dla mnie ważne było to, że nie sprzedali go, lecz postanowili mi go podarować. Tego rodzaju przyjacielskich gestów doświadczyłem więcej. Kiedyś w obozowisku w Burakowie (na peryferiach Warszawy) siedziałem przed namiotem z rodziną Cyganów z Jędrzejowa, z grupy Polska Roma. Z miasta wróciła grupa kobiet i mężczyzn, między innymi J. – starszy, poważany Cygan, zwierzchnik tych z Jędrzejowa. Usiadł przy nas i podał mi przedmiot, w którym rozpoznałem światłomierz fotograficzny. Dodał – kupiłem na bazarze, chyba od złodzieja; ty dużo fotografujesz, to ci się na pewno przyda. Był to profesjonalny, bardzo drogi światłomierz, jakiego nie byłbym w stanie sobie kupić. Nie wiem, ile zapłacił. Ważny był jego gest i życzliwa pamięć. A światłomierz służył mi długie lata. Pozwoliłem sobie na ten dosyć długi wstęp, by łatwiej wprowadzić w rozmaitość ról, jakie przyszło mi pełnić w kontaktach późniejszych – wobec Cyganów i w kontaktach z różnymi instytucjami, lecz w ich, Cyganów, imieniu. Rola ekspercko-przedstawicielska Rola ekspercko-przedstawicielska – tak określiłbym występowanie w roli osoby wspierającej przedstawicieli romskiej organizacji w oficjalnych rozmowach w Sejmie i w Senacie, a potem także w ministerstwach – przede wszystkim w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (a wcześniej w Ministerstwie Kultury i Sztuki) i w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Myślę, że w znacznym stopniu istotę mojej obecności w składzie grupy udającej się na rozmowy w tych instancjach oddaje pewien fragment tekstu Kurta Lewina: „W ciągu ostatnich lat zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że tak zwane problemy mniejszości są w rzeczywistości problemami większości, że problem Murzynów jest jednocześnie problemem białych, że problem Żydów jest problemem nie-Żydów itd. Jest również prawdą, że problemów interakcji międzygrupowych nie można rozwiązać, nie zmieniając pewnych aspektów zachowania i opinii grup mniejszościowej” (Lewin 2010, s. 16). W początkowym okresie po zmianach politycznych poza bardzo nieliczną grupą osób skupionych wokół Jacka Kuronia (wówczas posła na Sejm i Ministra Pracy i Opieki Socjalnej), pełniącego funkcję przewodniczącego Komisji ds. Mniejszości Narodowych i Marka Edelmana (jego doradcy i bliskiego współpracownika) niewiele chyba osób odczuwało potrzebę wypracowania odmiennej, niż w latach minionych, polityki wobec osób innego niż polskie pochodzenia i funkcjonujących zgodnie z innymi zasadami i inną kulturą – także wyznaniową. Istniały wprawdzie i wcześniej organizacje niektórych �208 Lech Mróz mniejszości narodowych – białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej, żydowskiej, jednak wszystkie one podporządkowane były Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i ich działalność była silnie kontrolowana. Rola państwa ograniczała się w zasadzie do sprawowania kontroli. Także nad tymi mniejszościami, które nie były reprezentowane przez żadne organizacje – np. właśnie Cyganie. Mniejszości w niewielkim tylko stopniu mogły zyskać wsparcie dla swoich działań kulturalnych, nie mówiąc o działalności politycznej. Między innymi temu – jak sądzę – należy przypisać nieprzygotowanie ogółu społeczeństwa do obecności osób, które choć są obywatelami Polski, nie czują się Polakami. Nawet jeśli nie było to powiedziane wyraźnie, to głównym celem była powolna asymilacja tych grup, a ich odmienność kulturową chciano ograniczyć do ciekawostki folklorystycznej, jako jeśli nie jedynego, do podstawowego wyróżnika odmienności etnicznej. To, że obecność współobywateli nie czujących się Polakami z racji ich etnicznej identyfikacji i odmienności kulturowej lub wyznaniowej powinna zobowiązywać do działań edukacyjnych skierowanych ku społeczności dominującej, nie było czymś oczywistym. Jeżeli miewały miejsce jakieś działania edukacyjne, spotkania z przedstawicielami mniejszości, to miały one charakter bardzo ograniczony, lokalny. Nie było takich działań w skali kraju, jako programu kształtowania myślenia większości o innych współobywatelach. W ogóle o mniejszościach etnicznych zaczęło się mówić i publikować dopiero właściwie w roku 1980; natomiast zmiana polityki wobec mniejszości dokonała się dopiero po roku 1989. W efekcie tych zmian rozmaitego szczebla instytucje państwowe zaczęły poświęcać uwagę przedstawicielom mniejszości etnicznych, przeznaczać specjalne fundusze i tworzyć programy wspierania kultury i aktywności mniejszości etnicznych w Polsce. Z czasem, zwłaszcza po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, istotnym i wymuszonym elementem tych działań stała się obecność uciekinierów przybywających w efekcie wojny na Bałkanach i Kaukazie i azylantów z krajów afrykańskich i azjatyckich. Ich obecność pokazywała, że inni stają się już stałym elementem kraju, a poza tym istotny wpływ na zmianę polityki wobec mniejszości wymuszało prawo unijne i działania instytucji unijnych nakierowane także na edukowanie społeczeństwa większościowego – zarówno w odniesieniu do mniejszości etnicznych w krajach członkowskich, jak też w odniesieniu do imigrantów. Zainicjowane zostały wówczas kontakty przedstawicieli mniejszości etnicznych także z Sejmem i Senatem, a szczególnie z komisjami zajmującymi się sprawami mniejszości etnicznych w Polsce. Właśnie w tym czasie zaczęli moi znajomi Romowie – aktywiści, działacze w rozmaitych powstających organizacjach romskich, zwracać się z prośbą o towarzyszenie im i wspieranie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 209 w rozmowach. Znamienne było spotkanie z Jackiem Kuroniem. Romowie, którym towarzyszyłem, oczekiwali, że w sposób bardziej przekonujący uzasadnię ich prośbę o finansowe wsparcie ich działań. Rzecz była o tyle interesująca dla mnie, że Jacek Kuroń tłumaczył, że musi pamiętać także o innych romskich grupach i organizacjach zabiegających o wsparcie, zaś działacze, z którymi byłem, starali się przekonać, że ich program działania jest poważniejszy i należy go wspierać – przy tym starali się to tak powiedzieć, żeby nie można było tego uznać za nielojalność wobec całej romskiej zbiorowości w Polsce. Znając w miarę dobrze sytuację, byłem przekonany o zasadności ich starań, jednak i mnie obowiązywało przestrzeganie tej samej zasady lojalności – oczekiwali jedynie, że moja argumentacja będzie bardziej zrozumiała i przekonywająca niż ich. Szczególnie znamienne było spotkanie z Marszałek Senatu IV kadencji (20 X 1997 – 18 X 2001), prof. Alicją Grześkowiak. Na samym już początku rozmowy, po pierwszych zdaniach wypowiedzianych przez prezesa jednego z największych stowarzyszeń romskich i przedstawieniu członków tej delegacji, wskazując na mnie, zwrócił się ku pani Marszałek ze słowami: „Pan profesor to lepiej powie, on nas zna, lepiej powie, o co nam chodzi i jakie mamy problemy”. Wyjaśniłem, jaka jest natura tej znajomości – nie chcąc, by sądzono, że jestem wynajętym adwokatem albo że przybyli Romowie są niesamodzielni. Potem zaś przedstawiłem sprawy, które skłoniły do zwrócenia się z prośbą o możliwość spotkania i sprowadziły nas do Senatu. W trakcie mojej wypowiedzi członkowie romskiej delegacji co chwilę potakiwali, dając do zrozumienia, że faktycznie o to chodzi i tak, jak to przedstawiłem. Powierzając mi tę rolę, oczekiwali, że sprawniej niż oni sami przedstawię ich sprawę, że moja obecność uczyni ich starania skuteczniejszymi, a także, że potrafię do osoby sprawującej wysoki urząd przemówić w sposób dla niej zrozumiały, czyli językiem, do jakiego jest przyzwyczajona, a którego tak dobrze nie znają, ponieważ ich codzienność realizuje się w innej sferze komunikacyjnej. Zakładali, że potrafię sposób rozumowania Romów przełożyć i wyrazić w sposób zgodny z rozumowaniem nie-Roma i zarazem urzędnika. Życiowe doświadczenie, także wyniesione z kontaktów z urzędnikami różnego szczebla, przyzwyczaiło ich do tego, że bardzo często rozmowy te kończą się niczym, że ich potrzeby i oczekiwania nie są spełnione, ani nawet zrozumiane. To zapewne przyczyniało się do tego, że nie ujawniali zawodu, czy nie kierowali do mnie pretensji, jeżeli moje uczestnictwo w takich spotkaniach nie kończyło się pełnym sukcesem. Z czasem wyraźnie zwiększył się poziom kompetencji i umiejętność poruszania się w obszarze instytucji i świata urzędniczego. Także i moja rola uległa zmianie. To sami Romowie byli inicjatorami pytań, pretensji, oczekiwań �210 Lech Mróz – ode mnie oczekiwali dodatkowego, merytorycznego wsparcia, jakby odniesienia sprawy, która była przyczyną spotkania i rozmowy z urzędnikiem, na bardziej ogólne tło. Było to widoczne zwłaszcza wówczas, gdy sprawa była tzw. delikatna, np. z racji konfliktu interesów z inną grupą. Takie sytuacje były szczególnie trudne dla mnie, niejednokrotnie znałem bowiem i tych innych Romów. Moją rolę starałem się wówczas sprowadzić do rodzaju ekspertyzy, której celem było wskazanie szerszego, ogólniejszego tła zaistniałej sytuacji i sprzecznych aspiracji poszczególnych organizacji czy aktywistów romskich, a nie ograniczanie się do wspierania jednej grupy, tej, która zwróciła się z prośbą o pomoc w rozmowach. Tego rodzaju sytuacje zdarzały się zwłaszcza w czasie spotkań w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, ale także w Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Sejmie. W tej ostatniej wielokrotnie występowałem, proszony przez zaprzyjaźnione organizacje romskie o wsparcie lub wręcz o występowanie w ich imieniu – najczęściej przy poruszaniu spraw dotyczących polityki MSWiA i innych rządowych agend, zasad przydziału środków z budżetu państwa i oceny ich wykonania. Te sprawy budziły wiele wątpliwości, zaś niejasność sposobu rozdziału kwot i rozliczania projektów prowadziła do pogłębienia podziału romskich środowisk, tworzenia sytuacji konfliktowych – zwracali na to także uwagę przedstawicielom tego ministerstwa członkowie wzmiankowanej Komisji. Romowie, w imieniu których podnosiłem te kwestie, nie byli w stanie uzyskać stosownych informacji (np. w sprawie podziału funduszu). Postawienie tych pytań przeze mnie dawało, ich zdaniem, szansę na uzyskanie tych informacji, ponieważ występowałem w Komisji jako zaproszony gość i ekspert, a zarazem profesor Uniwersytetu Warszawskiego, co skutkowało poważniejszym potraktowaniem przez przedstawicieli MSWiA podnoszonych przeze mnie kwestii i zadawanych pytań. Trudno wyraziście określić granice dopuszczalnego uczestniczenia w działalności liderów grup i udzielania im wsparcia; sądzę, że nie zostały one przeze mnie przekroczone i mieściły się w definicji zawartej w „Encyklopedii antropologii społeczno-kulturowej” – „Antropologia działania. Gałąź antropologii stosowanej lub z nią związana, próbująca zwalczać najpilniejsze niebezpieczeństwa grożące danym grupom. Antropolodzy akcji starają się tedy wykorzystać swą wiedzę dla celów politycznych, wywodzących się z zaangażowania moralnego” (Encyklopedia... 2008, s. 694). Sądzę, że także wielokrotne doradzanie liderom romskim, przed ich wystąpieniami w Sejmie, w ministerstwach lub na innych oficjalnych spotkaniach – na wyraźnie skierowane przez nich prośby – nie było przekroczeniem tej zasady. Właściwie bardziej odpowiadającym określeniem niż doradzanie będzie określenie rozmowa, ponieważ najczęściej �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 211 byłem pytany o opinię na temat planowanego przez nich wystąpienia i formy podejmowania rozmaitych problemów. Rozmowa pozwalała im lepiej przygotować się do czekającego spotkania i niekiedy spokojniej, mniej emocjonalnie przedstawić swoje stanowisko. Z czasem ten rodzaj doradztwa był coraz rzadziej potrzebny, coraz rzadziej byłem proszony o spotkanie, którego celem była rozmowa poprzedzająca takie oficjalne wystąpienia. Moi rozmówcy coraz bardziej oswajali się z tymi nowymi sytuacjami i rolami i coraz pewniej czuli się w instytucjach. Często dopiero potem telefonowali, informując o przebiegu spotkania i pytając o ocenę ich wystąpienia. Należy tu odnieść się do istotnego zjawiska towarzyszącego zmianom i aktywizacji romskiego środowiska. Jeszcze wiele lat po wymuszonym osiedleniu życie poszczególnych grup toczyło się w ich obrębie, wewnątrz grup. Geografia przemieszczeń osób i kontaktów – mogę tak twierdzić na podstawie rozmów i obserwacji – przebiegała pomiędzy rodzinami i rodami. Ograniczona administracyjnie ruchliwość i nękanie wędrujących Cyganów nie miało większego wpływu na kontaktowanie się rodzin i w obrębie grupy. Tyle że z miejsca do innego miejsca, z miasta do innego miasta czy osady udawały się nie wędrujące tabory, lecz pojedyncze rodziny wraz z bagażami przemieszczające się pociągami, autobusami lub wynajętymi samochodami (głównie taksówkami) – do czasu, gdy sami nie stali się posiadaczami samochodów i nie uzyskali uprawnień do ich prowadzenia. Nadal ci, którzy byli głowami rodów i uznawani byli za przywódców rodowych, za autorytety, pełnili te nieformalne, lecz w pełni akceptowane funkcje. Zmiany polityczne w Polsce zbiegły się ze zmianami generacyjnymi. Ci, którzy w momencie osiedlenia mieli 45 czy 50 lat i byli głowami rodów, w momencie politycznego przełomu mieli już lat 70 czy 75, a czasami i więcej. Ich miejsce zaczęli zajmować młodsi przywódcy. W dodatku osiadłe życie skutkowało także zmianami kulturowymi, widocznymi zwłaszcza w przypadku kolejnej generacji (wnuków tamtych przywódców), m.in. w wyniku oddziaływania grup rówieśniczych nieromskich, edukacji szkolnej, a nade wszystko rozwoju techniki, upowszechnienia telewizji, a potem i Internetu. Nie oznacza to natychmiastowego wyeliminowania przez młodszych tych najstarszych i starszych przywódców. Nadal bowiem ci, którzy stali się prezesami romskich organizacji i stowarzyszeń, liderami politycznymi, niejednokrotnie także uczestniczący w rozmaitych międzynarodowych działaniach romskich, starają się unikać konfliktu z tymi starszymi, rodowymi autorytetami. To istotny element tradycyjnych zasad – szacunek dla starszych jest nadal ważnym elementem zbioru zasad etycznego postępowania w społecznościach romskich. Zatem nowa klasa liderów stara się jednak zjednać przychylność, przyzwolenie dla swoich ambicji i działalności ze strony �212 Lech Mróz tradycyjnych autorytetów. Zmiany, choć powolne, dokonują się – z różnym nasileniem i w różnym tempie, w zależności od grupy, jednak są one coraz wyraźniej zauważalne. Charakter tego procesu zaczyna przypominać sytuację zdefiniowaną przez Edgara Morina w odniesieniu do współczesnego społeczeństwa i dokonujących się zmian – to młodzi, aktywni i wyedukowani stają się siłą decyzyjną w społeczeństwach, zaś dawni plemienni mędrcy, autorytety i dysponujący głosem decydującym, stają się coraz bardziej anachroniczną warstwą, czy po prostu staruszkami (Morin 1965). Zauważalne jest dążenie części tych nowych liderów do tworzenia ponadgrupowej i ponadlokalnej formy zorganizowania Romów, w jeden, choć zamieszkujący w różnych państwach, naród (naród nieterytorialny – jak określają tę ideę niektórzy działacze). Zjawiskiem towarzyszącym jest jednak także antagonizacja, to jest nie przestrzeganie jednej z podstawowych zasad – lojalności i solidarności z innymi, nawet nie spokrewnionymi, grupami romskimi. Ambicje liderów, a być może przede wszystkim czynnik ekonomiczny – w tym przypadku chęć uzyskania dostępu do krajowych programów pomocowych i rozmaitych funduszy europejskich, do których aspirują także inne organizacje i inni Romowie, prowadzą do konfliktów, do oskarżeń i pomówień, do zabiegania o przychylność urzędników i decydentów, wbrew zasadzie lojalności i poczuciu wspólnoty. Nie jest łatwo zdefiniować ten rodzaj zaangażowania w romskie sprawy. Czy można go określić jako „antropologię stosowaną”, czy też raczej stosowaniem antropologii jako wiedzy pomocnej w kontaktach przedstawicieli Romów z nie-Romami, reprezentującymi różne agendy rządowe lub organy władzy? Szczególnego rodzaju zadaniem było reprezentowanie Romów w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Fundacja powstała w roku 1991, na mocy porozumienia pomiędzy Rządami RP i RFN. Jej celem była pomoc finansowa osobom poszkodowanym przez III Rzeszę, zaś odszkodowania wypłacane były z funduszu utworzonego przez państwo niemieckie. W skład Rady Fundacji powołani zostali politycy i przedstawiciele różnych organizacji – kombatanckich, stowarzyszeń byłych więźniów, w tym także organizacji żydowskich. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych Stowarzyszenie Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu wystąpiło do Ministra Skarbu, sprawującego nadzór nad Fundacją, o powołanie w skład Fundacji osoby, która reprezentowałaby interesy Romów pokrzywdzonych w okresie wojny i okupacji; we wniosku zamieszczono moje nazwisko jako osoby, która jest desygnowana do bycia przedstawicielem z ramienia Romów. Z takim właśnie uzasadnieniem zostałem powołany w skład Rady Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Czy można uznać tę funkcję i wynikające z niej obowiązki (pełnione całkowicie społecznie) za rodzaj stosowania antropologii czy uprawianie antropologii �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 213 stosowanej? Brak tu odpowiedniej podstawy metodologicznej – ponieważ zaangażowanie antropologii w działania społeczne jest często stymulowane sytuacją i rodzajem przypadku. Trafnie ujmuje tę kwestię John W. Bennett: „Niedobór ogólnej teorii w antropologii stosowanej może być również postrzegany jako dobrodziejstwo, ponieważ zwalnia praktyków z angażowania się w przejściowe intelektualne kontrowersje i kaprysy” (Bennett 2010, s. 316). Tyle że to dobrodziejstwo jest także niedogodnością, pozostawia bowiem ogromnie szeroki margines interpretacyjny podejmowanych działań. Zasadnicza część działań bieżących Zarządu Fundacji wiązała się z gromadzeniem dokumentacji nadsyłanej przez poszczególne organizacje i stowarzyszenia, a także pojedyncze osoby, weryfikacja formalna i merytoryczna wniosków, a następnie przygotowanie list i realizacja wypłat osobom do tego uprawnionym. Istniejące już, tworzone latami rejestry i dokumentacja, zarówno organizacji kombatanckich, osób represjonowanych, jak też dokumentacja organizacji żydowskich, ułatwiały osobom ubiegającym się o odszkodowanie czy inną formę pomocy (np. zakup sprzętu rehabilitacyjnego) zgromadzenie stosownych dokumentów. Przypadek Romów jest inny. Często padali ofiarami doraźnych działań i nawet ci, którzy znaleźli się w obozach czy gettach (gdzie bywali zamykani razem z ludnością żydowską, czego potwierdzenie znajdujemy w dokumentach dotyczących gett warszawskiego, łódzkiego, białostockiego i w mniejszych miastach), mają ubogą dokumentację. Inne grupy represjonowanych zaraz po wojnie zaczęły dbać o zachowanie pamięci i dokumentowanie doznanych krzywd. Romowie – głównie z racji sposobu życia znaczniej ich części, a poza tym niskiego stanu oświaty i życia na uboczu tego, co działo się w kraju i w świecie niecygańskim, nie zabiegali o gromadzenie świadectw swoich losów w czasie wojny. Dlatego tak trudne było dostarczenie koniecznej dokumentacji i koniecznych świadectw, uprawniających do ubiegania się o odszkodowania czy choćby symboliczne wsparcie. Z całą pewnością wystąpienie o powołanie osoby, która mogłaby zabiegać o interesy także tej grupy pokrzywdzonych przez III Rzeszę było uzasadnione; choćby dlatego, że ten fragment dziejów czasów wojny i okupacji nie jest powszechnie znany, i dlatego, że osoby, którym powierzono zarządzanie Fundacją i dbałość o realizację programu odszkodowań nie dysponowały wiedzą ogólną dotyczącą Cyganów – wiedzą konieczną, by nie ograniczać się do odrzucania wniosków ubogo dokumentowanych, lecz by szukać dodatkowych potwierdzeń zasadności roszczeń. W tej materii bardzo istotne było wsparcie ze strony przedstawicieli państwa niemieckiego, będących członkami Rady Fundacji, skłonnych uznać, że sytuacja Cyganów jest dosyć nietypowa i że należy brać pod uwagę uwarunkowania ich życia. �214 Lech Mróz Wracając do pytania – czy można tę działalność w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie jako reprezentant interesów Romów, uznać za rodzaj antropologii stosowanej? Sądzę, że tak. Znajomość zarówno losów jednostek, jak też rodzin w latach wojny, a przede wszystkim wiedza na temat dziejów i kultury Romów, na temat sposobu ich życia i rodzaju obecności w niecygańskim świecie, pozwalała mi wspierać ich sprawy, szukać uzasadnień i możliwości wyjaśniania innym członkom Rady Fundacji zasadności roszczeń poszczególnych osób. Jeszcze raz chcę podkreślić, że moje uczestniczenie w pracach Rady Fundacji było i jest całkowicie społeczne – ani ze strony organu nadrzędnego, ani samych Romów w żaden sposób nie jest finansowane. Jednak po około dwóch latach zaistniała na pewien czas nowa sytuacja. Zabiegi o interesy Romów poszkodowanych w okresie wojny, a związanych jakoś (rodzinnie lub tylko terytorialnie) z działalnością Stowarzyszenia z Oświęcimia zaczęły skutkować dodatkowo wzrostem prestiżu prezesa i Stowarzyszenia w całej grupie Polska Roma. Jest bowiem zauważalnym faktem, że to Stowarzyszenie profesjonalnie pomagało swoim podopiecznym przygotować wnioski i że stanowiły one przeważającą część wniosków romskich w ogóle. Wprawdzie nie padły oskarżenia pod moim adresem o szczególne zabieganie o interesy tych, dla których o pomoc starało się oświęcimskie Stowarzyszenie, jednak była to dla mnie sytuacja niemiła, choćby dlatego, że większość tych innych Romów także znałem, a w dyskusjach nad wnioskami romskimi nie wyróżniałem tych oświęcimskich. Ambicje innych stowarzyszeń, czy raczej ich prezesów i oskarżenia kierowane do Rady Fundacji o niesprawiedliwe traktowanie części Romów przez Zarząd Fundacji (choć nigdy pod moim adresem), a także oczekiwanie specjalnego, ulgowego traktowania wniosków romskich w ogóle i wspierającej je dokumentacji, oraz wniosek jednego z bardzo ambitnych liderów, by Rada Fundacji zdała się na jego opinię i wypłacała odszkodowania według dostarczonej przez niego listy, bez dodatkowej weryfikacji, spowodowały, że zaczęto postrzegać to jako roszczeniowość tej społeczności, a także wyraz skłócenia i konfliktów pomiędzy poszczególnymi środowiskami romskimi. W rezultacie do Rady Fundacji powołano także Romów, wskazanych przez kilka innych organizacji. Przez pewien czas niektórzy uczestniczyli w spotkaniach; w tym czasie starałem się tak jak poprzednio zabierać głos w sprawach dotyczących Romów, niezależnie która organizacja nadesłała wnioski. Natomiast nie zabierałem głosu w kwestiach podejmowanych przez romskich przedstawicieli – najczęściej (potwierdzają to protokóły posiedzeń) – dotyczyły one dosyć swoiście rozumianego przywileju – traktowania wniosków romskich i problemów tej społeczności na zasadach szczególnych. Interesującym, choć nienowym doświadczeniem z tych spotkań była konstatacja, �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 215 że z racji przynależności do społeczności romskiej przedstawiciele niektórych romskich organizacji oczekiwali specjalnego traktowania, np. spodziewali się, że ich stwierdzenie, że dostarczone dokumenty są prawdziwe i w pełni uzasadniają roszczenia, powinno wystarczyć Radzie Fundacji do podjęcia pozytywnej decyzji. Niektórzy z nich oczekiwali także ode mnie wsparcia i przekonania Rady Fundacji do zaakceptowania tego rodzaju postępowania. Tłumaczenie, że nie jest możliwe, by w oparciu tylko o zdanie lidera organizacji i bez podstawowej dokumentacji Fundacja uznała zasadność roszczeń, nie brzmiało dla nich w pełni przekonująco – byli przekonani, że to można załatwić, bo przecież jestem reprezentantem romskich interesów. Kolejna zmiana polityczna w Polsce, objęcie rządów przez inną partią (takim zmianom towarzyszyła zwykle zmiana Zarządu Fundacji i osoby Przewodniczącego Rady Fundacji) skutkowała także zmianami w składzie samej Rady. Jej grono zostało wyraźnie okrojone, co faktycznie poprawiło efektywność działania; odwołani zostali wszyscy Romowie, a także wiele osób reprezentujących rozmaite organizacje. Pozostali przedstawiciele najważniejszych i największych organizacji i stowarzyszeń; pozostałem w składzie Rady Fundacji także ja, bardziej może jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego, osoba od wielu lat uczestnicząca w pracach Fundacji, niż jako przedstawiciel Romów. Inna rola, jaką wielokrotnie przychodziło mi pełnić, wynikała z powoływania w charakterze eksperta od spraw romskich przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, oraz niektóre agendy Unii Europejskiej w Polsce. Niekiedy uczestniczyłem w spotkaniach, w których byli obecni i Romowie. Jak wspomniałem wyżej, starałem się wspierać ich stanowisko, jeżeli uznawałem je za uzasadnione, unikając opowiadania się po stronie którejś z grup romskich. Możliwość dostępu do rozmaitych funduszy i programów wsparcia, a zatem i do pieniędzy, bardzo negatywnie odbiła się na spoistości społeczności romskiej w Polsce – zaczęły ujawniać się antagonizmy pomiędzy liderami i ich organizacjami, zaś do wymienionych instytucji kierowane były pisma z oskarżeniami i donosy na liderów innych organizacji. Postawy roszczeniowe i przekonanie niektórych liderów, że to im właśnie należy się dofinansowanie, a nie tym innym Romom, próby przekonania, że jedynie oni są w stanie gwarantować sprawiedliwy podział środków, ilustruje nie tylko wybujałe ambicje niektórych z nich, ale także pokazuje mechanizm prób zdominowania własnego środowiska i zyskania prestiżu we własnej grupie. Uczestniczenie w roli eksperta od spraw romskich w konferencjach i sesjach OBWE (Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie) pozwoliło mi dostrzec pewną szczególną cechę, mocno uwidocznioną w wypowiedziach �216 Lech Mróz niektórych romskich liderów z Polski; cechę szczególnie zaskakującą w okresie poprzedzającym przyjęcie Polski do strefy Schengen. Był to pomysł szczególnego traktowania Romów i idea wprowadzenia dla Romów specjalnych paszportów, które pozwalałyby przemieszczać się pomiędzy krajami na zasadach innych niż obowiązujące pozostałych obywateli krajów europejskich. Argumentem było powołanie się na tradycje wędrownego życia. Autorem wypowiedzi był Polski Rom, osoba o wielkich ambicjach i dążąca do zyskania przywództwa tej grupy, zarazem zręcznie manipulująca swoimi rodakami i umiejąca „podpuścić” ich do wypowiedzi i działań, które mogły okazać się ryzykowne i prowadzić do pogłębienia niechęci decydentów – sam starał się przedstawiać jako ten rozsądny, który jest w stanie powstrzymać nierealne żądania swoich współrodaków. To moje sformułowanie jest zarazem oceną – staram się ograniczyć ją do tych najbardziej zauważalnych sytuacji, pozbawiając ładunku emocjonalnego; jestem jednak przekonany, że te działania stały się jedną z najistotniejszych przyczyn skłócenia środowiska Romów w Polsce, szczególnie grupy Polska Roma. Antropologia stosowana czy stosowanie antropologii Nim przejdę do innych ról i innych związków z Romami, powinienem zwrócić uwagę na pewną istotną kwestię. W publikacjach omawiających czy definiujących czym jest antropologia stosowana zwraca się uwagę na to, że działanie tego rodzaju prowadzić może do etycznej dwuznaczności, kiedy „badacz waha się między lojalnością względem własnej grupy zawodowej, instytucji finansującej i grupy, którą bada”, ponieważ „badacz reprezentować ma w tej sytuacji tylko ową grupę, identyfikując się z jej celami i wartościami. Ma tylko jej służyć swą wiedzą, nie zaś własnej grupie zawodowej, czy jakiejkolwiek agencji” (Słownik... 1987, s. 44). W przypadku mojego uczestniczenia, niezależnie czy było to reprezentowanie Romów, czy występowanie w roli eksperta, nie towarzyszyło żadne wynagrodzenie i żadna instytucja, ani sami Romowie nie mogli z tytułu mojego uczestniczenia oczekiwać spełnienia ich postulatów. Przyczyny zwracania się Romów z prośbą o współdziałanie i wspieranie w niektórych sytuacjach wynikają z moich wcześniejszych kontaktów – co wyżej przedstawiłem. Występowanie w roli eksperta było przede wszystkim efektem drogi akademickiej – pracy na Uniwersytecie Warszawskim, prowadzonych badań i publikacji i niejednokrotnego występowania w środkach masowego przekazu, w programach dotyczących dziejów, kultury, zwyczajów, sposobu życia lub jako komentator rozmaitych sytuacji, jakie wiązały się z Romami – także konfliktów. Pytanie, które zadawałem sobie brzmi: czy i jakiego rodzaju konflikt może zachodzić między tymi dwiema rolami, jak może ta �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 217 sytuacja wpływać na wyrażane przeze mnie opinie. Wydaje się, że uniknąłem (a przynajmniej bardzo starałem się tego uniknąć) zmienności ocen i wypowiedzi w zależności od kontekstu. Zarówno występując jako osoba towarzysząca i wspierająca Romów, starałem się – sięgając do swojej wiedzy – uzasadniać ich dążenia i aspiracje do zmiany nie tylko ich statusu w państwie i pośród ogółu obywateli. Korzystałem przy tym z wiedzy ogólnej i akademickiej, by bardziej zrozumiale dla interlokutorów (przedstawicieli różnego rodzaju instytucji władzy) wyjaśnić sytuację i ułatwić jej rozumienie. Mając świadomość głębokiego zakorzenienia myślenia stereotypowego i wyrazistych składowych wizerunku Cygana, starałem się nakłonić rozmówcę do wyjścia poza myślenie stereotypowe. Podobnymi zresztą zasadami starałem się kierować wówczas, gdy występowałem w roli eksperta, dodatkowo motywowany przekonaniem, że ogólnoeuropejskie zasady ochrony mniejszości – również etnicznych – nakazują większe uwrażliwienie na Romów i konieczność podniesienia poziomu edukacji społeczeństwa większościowego w tym zakresie. Dodam na marginesie, że do podobnego otwarcia na innych – w tym przypadku nie-Romów – uczulałem liderów grup romskich, zachęcając do publikowania wiedzy na ich temat, do czego mieli bardzo silną awersję (przypominam nieszczęsne losy najwybitniejszej romskiej poetki – Papuszy). Uznałem bowiem, także na podstawie znajomości grupy i doświadczenia badawczego, że przekraczanie barier własnej nieufności czy pogardy powinno dokonywać się z obu stron tej granicy. Pojawiało się niejednokrotnie pytanie, na ile sami Romowie chcą wyjść poza pewne tradycyjne, dotychczasowe formy egzystencji i formy społecznego zorganizowania grupy. Najbardziej zadziwiającą postać przybrało w trakcie spotkania w Ministerstwie Edukacji Narodowej, pod sam koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Jedna z urzędniczek wysokiego szczebla skierowała do mnie pytanie, czy jestem pewien, że sami Romowie potrzebują edukacji, że są zainteresowani podjęciem odpowiednich działań ze strony tego ministerstwa. Istota jej pytania dotyczyła tego, że inny jest ich sposób życia i że zapewne edukacja zagrozi zachowaniu tradycji. Ten rodzaj pytania ze strony przedstawicielki resortu edukacji był zadziwiający. Jednak badacz powinien zadawać sam sobie pytanie dotyczące społecznych kosztów zasadniczej zmiany kulturowej, po to, by szukać rozwiązań godzących potrzebę zmiany z zachowaniem tych elementów, które są znakami tożsamości, znakami istnienia grupy. Nie będzie niezasadne przywołanie tu przykładu działań, które stały się momentem inicjującym ukształtowanie się tej gałęzi antropologii, którą nazywa się „antropologią w działaniu” – to realizacja specjalnego projektu badań pośród jednej z grup indiańskich �218 Lech Mróz w Ameryce Północnej. Sol Tax, inicjator badań, stwierdza: „Ani asymilacja, ani jej przeciwieństwo nie są nieuniknione [...] Indianie mogą zachować swoją tożsamość i jednocześnie dokonać zmian, które nie pogwałcą preferowanych przez nich wartości” (Tax 2010, s. 21). Dalej mówi o wolności społeczności do wybierania swego sposobu życia, „byłoby nam wstyd, gdyby okazało się, że na przykład zachęcamy Indian, by pozostali Indianami, a nie stali się kimś innym, lub by usiłowali zachować kultury indiańskie, kiedy Indianie, których by to dotyczyło, zdecydowaliby inaczej” (Tax 2010, s. 23). To niezmiernie istotny problem, także dla badacza czy osoby współpracującej z jakąś społecznością i starającej się jej służyć swoją wiedzą i pomocą (nie będę podejmował tego wątku, ponieważ inny jest cel tego tekstu). Szczególnej odpowiedzialności za słowa wymagały sytuacje, kiedy zwracano się do mnie z prośbą o wypowiedź dla telewizji, radia czy prasy na temat sytuacji Romów, a szczególnie konfliktów z władzami lokalnymi i lokalną społecznością. Niejednokrotnie poprzedzone było to nieprzychylnymi publikacjami dotyczącymi tej społeczności. Trudność wiązała się nie tyle z tym, by nie zostać uznanym za romskiego/cygańskiego adwokata, ile z tym jak przekonująco wyjaśnić istotę konfliktu i różnice oceny, wynikające z odmienności kulturowej, a przy tym odnieść się do częstego w społeczeństwie większościowym zjawiska niechęci i stygmatyzowania Romów. Łatwiejsze, jak się okazało, jest przekonanie słuchaczy czy czytelników do zastąpienia słowa „Cygan” słowem „Rom”, niż do zmiany sposobu ich postrzegania i porzucenia myślenia stereotypowego na rzecz próby poznania tej społeczności. Pewne sytuacje były nie tyle występowaniem w obronie Romów, ile w obronie zdrowego rozsądku i umiaru w stosowaniu np. przepisów prawa. Taka szczególnego rodzaju sytuacja pojawiła się przed kilkoma laty, kiedy to prasa doniosła, że w Opolskiem 15-letnia cygańska dziewczyna została matką, zaś ojcem jest starszy od niej zaledwie o dwa czy trzy lata cygański chłopak – jej mąż, zawarli bowiem ślub, choć jedynie zgodnie z romską tradycją. W prasie pojawiło się sporo artykułów, ich ton nie był najczęściej przychylny, ponieważ autorzy zwracali uwagę na postępowanie Romów wbrew powszechnemu prawu, obowiązującemu w Polsce. Zainteresowała się tym incydentem policja i sąd, uznając ten przypadek za uwiedzenie nieletniej, co jest zagrożone wysoką karą – kilkuletnim więzieniem. Gorliwi stróże moralności i przestrzegania prawa wypowiadali się za ukaraniem młodego ojca więzieniem, osadzeniem matki w domu poprawczym i oddaniem niemowlęcia do domu małego dziecka. W głosach prasowych zabrakło refleksji nad skutkami społecznymi i psychologicznymi takiego pomysłu; zabrakło także refleksji nad tym, jak często zdarzają się takie same przypadki w spo- �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 219 łeczeństwie większościowym, niecygańskim. Gdyby ta sytuacja nie dotyczyła Romów-Cyganów, można sądzić, że nie wzbudziłaby takiego zainteresowania mediów ani aparatu sądowo-policyjnego. Ten rodzaj nierównego traktowania osób, które złamały przepisy prawa, wielokrotnie dało się zaobserwować; nie jest intencją tego tekstu rozwijanie tego ostatniego wątku, poprzestanę więc na tej ogólnej uwadze, choć przeanalizowanie tekstów prasowych potwierdza moją uwagę. Ponieważ jeden z najbardziej poczytnych dzienników, a także TV zwróciły się do mnie z prośbą o opinię na ten temat, wystąpiłem jako ekspert – antropolog, który dysponuje większą niż przeciętna wiedzą na temat społeczności romskiej, od którego oczekiwano opinii dotyczącej zasad postępowania i oceny tego przypadku. Pikanterii dodawała informacja, która pojawiła się na forach internetowych i którą odnotowały niektóre periodyki, że w Rumunii matką została 11-letnia romska dziewczynka, zaś ojcem dziecka jest około 20-letni Rom; rodzice poznali się na miejscowym placu zabaw. Zwierzchnik tej grupy rumuńskich Romów broniąc ojca dziecka odwoływał się do romskiej tradycji. Głosy przedstawicieli rozmaitych instytucji europejskich sprowadzały się do propozycji rozwiązania podobnego jak w przypadku z Opolszczyzny. Nie kwestionując złamania prawa krajowego i nie odwołując się do tradycji (który to argument trudno uznać za przekonywujący i uzasadniony), zwracałem uwagę na społeczne koszty proponowanego rozwiązania. Uświadamiałem w swoich wypowiedziach, że młode romskie rodziny nie są samodzielne i zdane na siebie; żyją razem z rodzicami aż do czasu swego ekonomicznego usamodzielnienia – co trwa zwykle kilka lat. W tym czasie dzieci tego młodego związku wychowywane są wspólnie z rodziną i dziadkami, a młodzi także pozostają pod ich kuratelą. Nie ma więc tu przypadku sieroctwa społecznego i obawy o to, czy młodzi potrafią wychować dziecko i zapewnić mu odpowiednią opiekę. Ta wiedza jest raczej nieznana; odwoływanie się romskich autorytetów do tradycji również nie pomaga rozsądnie rozwiązać tego przypadku. Dopiero odwołanie się do wiedzy specjalistycznej i do doświadczenia antropologa pozwala szukać bardziej racjonalnych rozwiązań i sposobów postępowania. Wprawdzie jest faktem, że młodzi złamali prawo obowiązujące wszystkich obywateli kraju, jednak literalne, ścisłe, bezrefleksyjne stosowanie prawa w tym przypadku przyniosłoby daleko większe szkody społeczne. Ingerencja antropologa, stosowanie antropologii, jest w tym przypadku – nie mam wątpliwości – korzystne. Podobny w znacznym stopniu charakter ma występowanie jako ekspert – co nie znaczy rzecznik Romów, ale przede wszystkim jako osoba zwracająca uwagę na pewne specyficzne ich cechy kulturowe – w rozmaitych mediach. �220 Lech Mróz Nie jest to sytuacja łatwa, najczęściej bowiem w sytuacjach konfliktowych autorzy audycji czy tekstów oczekują potwierdzenia ich opinii i oceny przez tzw. autorytet naukowy. Przed kilkoma laty jedna z dziennikarek dużej gazety codziennej napisała tekst oskarżający jednego z romskich liderów i jego organizację o nierzetelność w gospodarowaniu kwotami przeznaczonymi na pomoc Romom; przy tym wyraźnie była rzeczniczką innego lidera, bardzo ambitnego, aspirującego do wyłączności w reprezentowaniu Romów w kontaktach z urzędami i nie-Romami i aspirującego do uznania jego głosu jako decydującego w sprawach romskich. Przy okazji jakiegoś spotkania poświęconego tej sprawie, dziennikarka została pobita przez romskie kobiety. W tej i kilku innych gazetach pojawiły się artykuły piętnujące Romów z organizacji oskarżanej przez dziennikarkę. Towarzyszyły temu protesty i wyrazy solidarności z pobitą. W rozmowie telefonicznej – dziennikarka zadzwoniła do mnie, oczekując podobnego jednoznacznego potępienia tamtych Romów – zwróciłem jej uwagę, że skoro wchodzi w obszar konfliktu, to musi liczyć się z rozmaitymi konsekwencjami, także z agresją, i że zabrakło jej wiedzy i wyczucia sytuacji, ponieważ najwyraźniej manipulowano nią, by głosem nieromskim oskarżyć przeciwników. Potwierdziło się to w czasie prób ustalenia winnych – ci, w imieniu których wypowiadała się, wiedzieli, że winni są tamci drudzy, ich kobiety, choć nie chcieli podać żadnych nazwisk (mimo iż byli obecni i widzieli przebieg zajścia). Nie złamali więc (mimo skłócenia) nakazu romskiej solidarności i zasady nie współpracowania z aparatem porządku publicznego (co zapewne naraziłoby ich na reakcję przywódcy wszystkich Polska Roma). Ofiarą stała się więc dziennikarka, która zaniedbała zdobycie stosownej wiedzy i uznała, że zasady, które ona uznaje za właściwe, powinny być uznane także przez innych. Dostało się i antropologowi, czyli w tym przypadku mnie, ponieważ koledzy owej dziennikarki uznali, że powinienem jednoznacznie potępić tamtych Romów i uwagę skierować na naganność ich postępowania, a nie starać się zrozumieć i pokazywać szerszy kontekst i kulturowe uwarunkowania postępowania stron konfliktu. To była dosyć szczególna sytuacja, choć zapewne nie są rzadkie przypadki, kiedy wymaga się od antropologa jednoznacznego opowiedzenia się po jednej stronie, często tej dominującej – jak w powyższym konflikcie. Potrzeba zrozumienia nie tylko racji drugiej strony, ale przede wszystkim tła i kontekstu sytuacji konfliktowej nie jest potrzebą powszechną. Znacznie częściej natomiast przypadała mi rola przedstawiania w prasie, radio czy telewizji romskiej racji, bycia rzecznikiem nie tyle może reprezentującym Romów, ile starającym się przedstawić ich problemy i racje oraz (często na prośbę samych Romów) wyjaśnić pewne zasady, jakie uznają za istotne �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 221 i jakich chcą przestrzegać – w nich bowiem widzą podstawowe wyróżniki tożsamości etnicznej i tożsamości grupowej. Ta rola nieformalnego rzecznika jest tyleż istotna dla upowszechnienia wiedzy i uwrażliwienia na potrzebę akceptowania odmienności współobywateli (którzy w tym kraju żyją, lecz od większości różnią się wieloma elementami kulturowymi, i których prawo do zachowania własnej kultury i odmienności jest najczęściej tylko prawem na papierze), ile też istotna dla próby uświadomienia rozmaitym decydentom i instytucjom, że skuteczność ich działania (nawet jeśli kieruje nimi wyłącznie dobra wola), zależna jest od ich wiedzy i umiejętności wyjścia poza ramy stereotypowego myślenia. Antropologia stosowana to antropologia „podejmująca zadania badawcze na „zamówienie” instytucji i agend pozanaukowych, dążąca do wszechstronnego rozpoznania aktualnej sytuacji pod kątem proponowanego projektu. [...] Typowymi zadaniami a.s. są ekspertyzy sytuacyjne niezbędne do opracowania projektu modernizacyjnego, bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie dla zminimalizowania szkodliwych następstw ubocznych wprowadzanych innowacji i zapewnienie możliwie dużej efektywności ich wykorzystania, programowanie dalszego kierunku już nie kontrolowanych przeobrażeń, wraz z oceną ich następstw, wreszcie szkolenie „agentów zmiany” w celu ich właściwego przygotowania do pracy w nowym środowisku kulturowym.” – tak definiuje termin antropologia stosowana i jego zakres Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (Słownik... 1987, s. 42). „Antropologia stosowana. Termin używany w celu określenia metod oraz idei antropologicznych w różnych kontekstach praktycznych i politycznych. Antropologia stosowana ma swe korzenie w badaniach zlecanych przez administratorów kolonialnych, lecz obecnie znalazła swoje miejsce w różnorakich kontekstach, takich jak ruchy na rzecz rozwoju, edukacja zdrowotna i praca społeczna, a także w pracy dla korporacji sektora prywatnego” – doprecyzowuje Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej (Encyklopedia... 2008, s. 695). Nie sposób kompetentnie odpowiedzieć, gdzie przebiega granica pomiędzy takimi postkolonialnymi czy neokolonialnymi motywami oddziaływania na społeczność mniejszościową, w tym przypadku na Romów. Obserwując rozmaite podejmowane przez agendy rządowe i organizacje pozarządowe działania i uczestnicząc w dyskusjach i spotkaniach, odnoszę wrażenie, że decydenci w kwestiach polityki społecznej oczekują niejednokrotnie od przedstawicieli nauk społecznych, od rozmaitych grup i zespołów badawczych i eksperckich wskazań czy propozycji skuteczniejszego oddziaływania na grupy mniejszościowe, skuteczniejszego zarządzania nimi. Jest oczywiste, że nie tak, jak czyniła to administracja kolonialna, ponieważ inne są realia polityczne i obowiązują inne �222 Lech Mróz standardy, jednak kierując się przede wszystkim interesem większości i celem skuteczniejszej nie tylko adaptacji kulturowej, lecz wręcz asymilacji. Jednak znaczna część podejmowanych w stosunku do Romów działań określona jest raczej tą pierwszą definicją, ze Słownika etnologicznego. Spore jest bowiem grono osób podejmujących działania na rzecz i we współpracy z Romami. Do tego rodzaju form aktywności na pewno zaliczyć należy organizowanie szkoleń, które mają ułatwić romskim organizacjom skuteczne zabieganie o rozmaite krajowe i tzw. europejskie granty, czy działania mające na celu przygotowanie tzw. asystentów romskich, których zadaniem jest ułatwianie kontaktów szkoły z rodzicami i wspieranie nauczycieli w pełniejszym włączaniu uczniów romskiego pochodzenia do działalności edukacyjnej, a także organizowanie szkoleń, których celem jest pobudzenie aktywności w zakresie tworzenia miejsc pracy i przygotowania tzw. biznesplanu, koniecznego elementu ubiegania się o dotacje. Także w przypadku ubiegania się o granty niejednokrotnie proszono mnie o porady w trakcie przygotowywania wniosków i uwagi na temat podejmowanych działań. Słownik etnologiczny zwraca uwagę na dwuznaczność etyczną – podejmując działania w ramach antropologii stosowanej, badacz może znaleźć się w sytuacji konfliktu lojalności wobec grupy, którą bada, a lojalności względem instytucji finansującej, a także własnej grupy zawodowej (Słownik... 1987, s. 44). Przywołuję powtórnie ten fragment definicji z uwagi na pewną szczególną sytuację. Niejednokrotnie bowiem może dochodzić do konfliktu à rebours, będącego rezultatem dokonujących się zmian w zakresie możliwości romskiego uczestniczenia w rozmaitości projektów i grantów – zarówno krajowych, jak też niepolskich. Autor definicji zapewne ma na uwadze instytucje państwowe lub lokalnej administracji, może naukowe czy pozarządowe – NGO, a nie instytucje będące instytucjami grup badanych. Tymczasem współcześnie warunkiem uzyskania dotacji, także przez organizacje romskie, jest profesjonalne przygotowanie wniosku, a czasami także poprowadzenie prac, jakich dotyczy istota wniosku. Nie dysponując odpowiednio przygotowanymi osobami skazani są na zatrudnienie do jego przygotowania i realizacji nieromskich współpracowników. Tym samym romscy beneficjenci, romscy dysponenci kwot pozyskanych na realizację wniosku (często kwot znacznych), stają się zleceniodawcami i pracodawcami dla nieromskich wykonawców projektu. Opłacenie współpracowników i realizatorów zależne jest od romskich zleceniodawców, którym wcale nie mniej zależy na wykonaniu zlecenia, ponieważ tylko dzięki temu i oni sami mają dostęp do przyznanych środków. Tworzy się sytuacja wzajemnego uzależnienia. Czy może to wpływać na rzetelność realizacji zadania i prawomocność wniosków? Zapewne może – zależy to jednak głównie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 223 od zasad i etycznych przekonań obu współpracujących stron, uczestniczących w realizacji projektu. Najbardziej dla mnie symptomatyczną sytuacją było zwrócenie się mnie Stowarzyszenia Romów w Polsce, mającego siedzibę w Oświęcimiu, o przygotowanie projektu badań, a potem przeprowadzenie ich przy uczestniczeniu samych Romów. Końcowym rezultatem było przygotowanie raportu z wnioskami płynącymi z badań (Romowie..., 2006). Od początku, w trakcie rozmów przygotowawczych, ustalone zostało, że nie mogą mieć miejsca żadne wskazówki czy sugestie ze strony romskich zleceniodawców i że zespół prowadzący badania i kierowany przeze mnie ma całkowitą niezależność, ponieważ decydujące są zasady wynikające z naukowych rygorów. Natomiast istotny był wkład Stowarzyszenia w techniczną organizację badań, a także w ustalenie listy miejscowości, gdzie prowadzone będą rozmowy. Nigdy – ani w trakcie samych badań, ani przygotowywania końcowego raportu – nie zostały złamane przyjęte wstępnie ustalenia i nie byłem poddawany żadnej presji lub sugestiom ze strony zlecającego tę pracę Stowarzyszenia. Aby nie ograniczyć się do samego przedstawienia raportu z wnioskami z badań, dalszą część raportu stanowi komplet uzyskanych w trakcie badań materiałów (zapisy rozmów). Zamieszczono je z dwóch głównych powodów. Po pierwsze są one podstawą uwiarygodniającą wnioski, po drugie są pośrednim potwierdzeniem autonomiczności i badawczej niezależności zespołu (w zamieszczonych materiałach pojawia się wiele wątków, które trudno uznać za korzystne dla Romów). Dodatkowym walorem jest bogactwo i waga tego materiału. Tego typu badań o charakterze etnograficznym realizowanych jest niewiele; autorzy publikacji na temat Romów nie pokazują zwykle swojego warsztatu i nie publikują materiału, który jest podstawą wnioskowania. Intencją moją, jako redaktora, było pokazanie podstawy naszych wniosków, ale także wzbogacenia ogólnej wiedzy o Romach, a przy tym dodatkowo rozwiania wątpliwości co do ewentualnych etycznych aspektów związanych z podjęciem się realizacji badań nad Romami na zlecenie samych Romów. Zupełnie innym rodzajem zaangażowania była skierowana do mnie prośba, bym przygotował wydanie albumu ze starymi, fotografiami z lat sześćdziesiątych, wykonanymi przez jednego z krakowskich fotografików, a obrazującymi życie w czasie wędrówki kilku rodzin Polska Roma. Stowarzyszenie z Oświęcimia odkupiło te fotografie i zabiegało o dotację na ich wydanie w postaci albumu. Po otrzymaniu dotacji zwrócili się więc z prośbą o przygotowanie projektu albumu i tekstów towarzyszących poszczególnym sytuacjom pokazanym na fotografiach. W rezultacie powstała książka Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy (2005). �224 Lech Mróz Zleconą pracą było również napisanie na prośbę tego samego Stowarzyszenia książki, która zgodnie z zamysłem miała być skróconym przedstawieniem dziejów romskich, od wyjścia ich przodków z Indii do dzisiejszego ich obywatelstwa w Unii Europejskiej. Jedyna próba ingerencji dotyczyła wyeliminowania słowa „Cyganie” nie tylko z tytułu, lecz także z tekstu. Wyjaśniłem dlaczego z przyczyn czysto naukowych, faktograficznych, jest to niemożliwe, zaś na ideologizację ich dziejów zgodnie ze współczesną poprawnością polityczną, ani na pisanie dziejów mitycznych, nie mogę się zgodzić. Próba ingerencji ograniczyła się do tego motywu; poza tym nigdy nie starano się wpływać na mnie ani cenzurować tekstu. Używanie słowa „Cyganie” nie jest równoznaczne z eliminowaniem określenia „Romowie” – nie miałem wątpliwości, że konieczne jest pokazanie trendu i rodzaju zmian samoświadomości i pokazanie procesu dochodzenia do romskości. Dlatego powstała praca nosi tytuł „Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej” (2007). Konkluzje Rozpocząłem ten tekst od naszkicowania sytuacji Romów w Polsce po wymuszonym osiedleniu i w okresie późniejszym, w konsekwencji zmian wynikających z politycznych i ekonomicznych przeobrażeń w Europie Wschodniej, a wreszcie i przyjęcia kilku państw tej części Europy do Unii Europejskiej. Uznałem bowiem, że nie jest to wiedza znana powszechnie, a poza tym późniejsze działania Romów, a także stosunek do nich, mocno osadzony jest w tamtych realiach i uwarunkowany rozmaitością sytuacji, jakie zaistniały w przeszłości – tej odległej i tej całkiem niedawnej. Uznałem za istotne dla dalszych rozważań pokazanie (równie skrótowe) natury moich osobistych kontaktów z Cyganami, a potem Romami, ponieważ zadzierzgnięte niegdyś znajomości, nawet przyjaźnie, miały istotny wpływ na rodzaj moich późniejszych kontaktów. Wpływały na możliwość uczestniczenia w rozmaitych momentach życia moich cygańskich czy romskich znajomych, a także na zaufanie do mnie, czy nawet szacunek – tym tłumaczę upoważnienie do wypowiadania się w ich imieniu, czy reprezentowania ich interesów, z przekonaniem, że będę faktycznym wyrazicielem ich woli i problemów. Przejdę teraz do tych zagadnień i obszarów aktywności naszej dyscypliny – antropologii, które stanowią bezpośrednią przyczynę przygotowania tego tomu. Antropologia stosowana – podkreślają to autorzy definicji, nie tylko przytaczanych tutaj – rozwijała się początkowo na zlecenie kolonizatorów. Czas kolonialnej zależności i imperiów kolonialnych w zasadzie minął. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 225 W  zasadzie, bo rozmaite formy kolonialnej czy neokolonialnej zależności stale i pod różnymi postaciami są obecne, np. zależności ekonomicznej, podporządkowania kulturowego lub wynikającego ze statusu – ten właśnie rodzaj relacji podporządkowania i dominacji dotyczy najczęściej Romów w różnych krajach europejskich. Analizując wypowiedzi polityków i pytania kierowane przez władze różnych szczebli w państwach zarówno wschodniej, jak i zachodniej Europy, widać wyraźnie, że podstawowy ich sens sprowadza się do szukania sposobu sprawniejszego zarządzania, zmniejszenia zagrożeń konfliktami z ludnością dominującą, ale przede wszystkim właśnie zarządzania i kontroli mniejszości etnicznej, jaką we wszystkich krajach europejskich stanowią Romowie. Zatem i rodzaj pytań, rodzaj oczekiwań kierowanych pod adresem antropologów jest podobny, jak w przypadku wcześniejszych oczekiwań władz państw kolonialnych. Nie mam na myśli ograniczania się do dostarczania skuteczniejszych propozycji zarządzania; przecież bardzo wiele ważnych dzieł opisujących kulturę rozmaitych etnosów powstało właśnie z inspiracji i w ramach poszukiwania wiedzy praktycznej, która umożliwiłaby poznanie, ale także sprawniejsze zarządzanie obszarami i narodami podporządkowanymi. Do tego właściwie sprowadzały się oczekiwania wobec antropologów, a dotyczące Romów. Podkreślić należy, że powstało wiele prac dotyczących Cyganów, bodźcem których to dzieł była po prostu chęć poznania i naukowe zainteresowania autorów. Jednak politycy i rządzący kierowali się najczęściej innymi przesłankami. Wiadomo jest tym, którzy zajmują się wiedzą dotyczącą Cyganów-Romów, że jeszcze sporo lat po II wojnie światowej częsta była postawa odrzucenia czy separowania Cyganów od miejscowych społeczności niecygańskich. Często przyczyną było naruszenie przez wędrowców granic czyjejś własności; pojawiały się zakazy postoju wędrowców i inne formy ograniczenia – dotyczyło to zarówno krajów Europy Zachodniej, jak też Wschodniej (tak przecież należy rozumieć przymusowe osiedlenie Cyganów w Polsce i w innych krajach tej części Europy). Z drugiej zaś strony ten rodzaj polityki rozmaitych państw zaczął być krytykowany i to nie tylko przez naukowców. Zaczęto zauważać, że prawa dotyczące narodów i jednostki są w przypadku Cyganów nieprzestrzeganie, jakby byli oni wyłączeni. Do tego czasu polityka dotycząca Cyganów najczęściej (wyjątki były stosunkowo nieliczne) sprowadzała się do pytania: w jaki sposób prowadzić działania wobec nich, by było mniej sytuacji kłopotliwych. Nawet wydzielanie specjalnych miejsc, gdzie dopuszczane było obozowanie, a gdzie z czasem zaczęto prowadzić także (w okresie zimowych postojów) nauczanie, gdzie uruchomiono pralnie i punkty opieki zdrowotnej – przypadek Francji i Holandii – nie były jeszcze formą wspierania Cyganów, czy �226 Lech Mróz pobudzania ich aktywności obywatelskiej. Tak było w większości przypadków do lat siedemdziesiątych, a nawet nieco dłużej. Nieprzypadkowo użyłem formy „kierowali”, bo choć nadal daje się zauważyć ten rodzaj oczekiwania od antropologów, oczekiwania praktycznych recept na programowanie polityki wobec Romów, to wyraźnie dominować zaczyna, i to już od kilku lat, taki rodzaj myślenia, który jest rezultatem zmian w polityce społecznej, ale także w obrębie samej antropologii. Dominować zaczyna – Polska jest tego przykładem – wyraźnie kierunek aktywności, także naukowej, który określa definicja antropologii w działaniu i zgodnie z intencją Taxa; mówiąc najogólniej – stosowanie antropologii do rozumienia i wspierania tych innych, podporządkowanych, będących najczęściej członkami grup mniejszościowych i stygmatyzowanych. Taką właśnie zmianą myślenia i stosowania antropologii należy tłumaczyć wielość form zaangażowania badaczy i nieromskich działaczy we wspieranie działań romskich, w aktywizowanie romskich środowisk w rozmaitych dziedzinach – edukacyjnej, zawodowej, a także politycznej. Także niemała część mojego zaangażowania w sprawy romskie ma właśnie taki charakter (mam nadzieję, że wynika to wyraźnie z powyższego tekstu). Analizując postawy wobec Romów wyraźne jest – moim zdaniem – traktowanie Romów w tym pierwszym okresie powojennym przedmiotowo, przede wszystkim jako mniejszość, i to uciążliwą. Widoczne jest wyraźne ustrukturowienie – Romowie są grupą podporządkowaną, mniejszościową, winną dostosowywać się do większości, do grupy dominującej, zaś starania władz mają na celu przede wszystkim ochronę większości przed obecnością mniejszości i sprawniejszą kontrolę romskiej mniejszości, a także znalezienie mechanizmów, które pozwolą lepiej sterować procesem ich adaptacji kulturowej, a nawet asymilacji. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły wyraźną zmianę stosunku do Romów i zmianę form działania. Powstają organizacje romskie i nieromskie stowarzyszenia, wspierające aktywność Romów, pomagające im w zabiegach o dotacje, dostęp do edukacji, o możliwość zaistnienia. Zmienia się także traktowanie Romów, zmienia stosunek państwa i jego agend, uwidocznia się proces stopniowego uzyskiwania podmiotowości przez Romów. Nadal jednak społeczność romska nie dysponuje wystarczającym własnym zapleczem intelektualnym, by radzić sobie samodzielnie w wielości nowych zjawisk i złożoności poruszania się w świecie urzędów i międzynarodowych organizacji. Dlatego nadal jeszcze widoczne jest to przedmiotowe traktowanie Romów, lecz kierunek zmian jest widoczny; Romowie coraz bardziej stają się jednym z podmiotów etnicznej mozaiki Polski i innych krajów. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 227 Dopiero jednak sytuacje, które opisałem w końcowym fragmencie tego tekstu, coraz częstsze wypowiadanie się w mediach i w instytucjach krajowych i szczebla międzynarodowego, wyraźny wzrost dumy narodowej, współdziałanie z nieromskimi organizacjami i z osobami na zasadzie równości, partnerstwa, a nie podporządkowania czy po prostu nierówności, jest wyrazem podmiotowości, wyrazem bycia jednym z etnosów pośród innych. Pozostaje pytanie czy dotychczasowe granice (nawet jeśli pamiętamy o braku wyraźnie zarysowanych ram metodologicznych) antropologii w działaniu nie będą ograniczały rozumienia tego procesu. A być może – odnoszę takie wrażenie – jesteśmy u początków tworzenia nowej orientacji, czy nowego kierunku działania w antropologii, który nazwałbym antropologią współpracującą, kiedy to obie strony – i ci, których dotyczy działanie antropologa i w imieniu których je podejmuje, oraz sam podmiot działań – współpracują partnersko nad wypracowaniem takich zmian społecznych, których rezultatem będzie poprawa sytuacji i statusu tych, na rzecz których antropolog podejmuje działanie. Literatura Bennett John W. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 297–337. Cyganie – Romowie 2005 – Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy, opracowanie L. Mróz, Warszawa. Encyklopedia... 2008 – Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, red. A. Barnard i J. Spencer, Warszawa. Lewin K. 2010 – Badania w działaniu a problemy mniejszości, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 5–18. Morin E. 1965 – Duch czasu, Kraków. Mróz L. 2007 – Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej, Warszawa. �228 Lech Mróz Mróz L. (red.) 2006 – Raport z badań zrealizowanych w ramach projektu „Romowie na rynku pracy” (Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL), Oświęcim. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 19–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a0d4ff623e27c83a434f199153d896d.pdf 6c49860b0e34c37f1c5966e4e13e0f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5109 Title A name given to the resource Etnologia i antropologia strosowana dla samorządu / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.229-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Braun, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 Krzysztof Braun Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu Wstęp Niniejszy tekst dotyczy użyteczności, przydatności umiejętności i wiedzy pojedynczego etnologa/antropologa kultury, który znalazł lub może znaleźć zatrudnienie na „rynku pracy” – konkretnie w instytucjach samorządu terytorialnego. Będę używał określenia „etnologia stosowana”, ponieważ uważam, że jest to najbardziej obiecująca, a metodologicznie i praktycznie najbardziej płodna wypadkowa pomiędzy etnografią a kulturową czy społeczną antropologią. Sam zresztą uważam się za etnografa, który dokumentując czy opisując rzeczywistość społeczną szuka mechanizmów, które decydują o takich czy innych zachowaniach społecznych, przez co przechodzę na pozycję etnologa. Mógłbym w tym miejscu przywołać Cliforda Geertza – to przecież on, posługując się metajęzykiem antropologii zawsze odwołuje się do etnografii, ponieważ w zapisie etnograficznym znajduje się pierwszy przekaz, pierwsza informacja, którą nasz rozmówca, informator, respondent – wszystko jedno jak go nazwiemy – dostarczył badaczowi do dalszej interpretacji. Trudno wyobrazić sobie badacza zajmującego się zagadnieniami społecznymi – podkreślę, że problemy czy zachowania społeczne podlegają stałym zmianom – który by nie angażował się osobiście w kontekst społeczny czy kulturowy badanych zagadnień. Liczni badacze, cała plejada „dobrych” nazwisk z najwyższej półki naszej dyscypliny, podejmują, jak mi się wydaje, czysto teoretycznie, problem potrzeby bycia „czynnym” etnologiem czy antropologiem. I tak np.: „zabierać głos w najważniejszych debatach”, „trzymać rękę na pulsie współczesności” – pisze Wojciech Burszta; „podejmować badania na palące tematy dotyczące naszej współczesności” – dodaje Michał Buchowski; „i trzeba angażować się w rzeczywistość, w której – jak konstatuje Czesław Robotycki – nie wszystko jest oczywiste”. Te i inne tak dobrze brzmiące – i oczywiście całkowicie słuszne, �230 Krzysztof Braun lecz bez jakiejkolwiek kontynuacji praktycznej – hasła i postulaty spotykamy w większości uczonych ksiąg. Doświadczenia lat (prawie 40) pracy zawodowej na styku użytecznej etnografii, organizacji nauki i pracy dydaktycznej dają mi poczucie dystansu do problemu stosowanej etnologii. Pierwsza połowa 2012 roku minęła pod znakiem dyskusji grona polskich przedsiębiorców, zapoczątkowanej przez prezesa PZU A. Klesyka wokół problemu absolwentów wyższych uczelni: wiedzy, jaką dysponują po ukończeniu studiów, przygotowania do pracy zawodowej, doświadczeń praktycznych, innowacyjności. Nie ma w tej dyskusji miejsca dla nauk społecznych i humanistycznych, ale wiadomo, że pracodawcy oczekiwaliby od absolwentów umiejętności krytycznego myślenia, rozumienia procesów społecznych, zdolności rozumienia problemów innych, zrozumienia powodów powstawania konfliktów społecznych i umiejętności ich rozwiązywania, umiejętności komunikacji i empatii. W sumie uczestnicy dyskursu dochodzą zgodnie do wniosku, że źli są absolwenci naszych uczelni wyższych, bo niewłaściwie ich uczymy (!). Przyznaje to nawet Minister Nauki i obiecuje „...milion za ulepszenie studiów”. Zabrakło mi w tym dyskursie głosu dwu kategorii zainteresowanych: głosu absolwentów, którym tak wiele się zarzuca i głosu pracowników uczelni, którzy ich przygotowują do pracy zawodowej. Od jesieni 2011 roku trwają na polskich uczelniach prace nad opracowaniem Krajowych Ram Kwalifikacji dla przygotowywania systemu potwierdzania kompetencji zawodowych absolwentów w poszczególnych dziedzinach wiedzy, co ma promować edukację opartą na rzeczywistych efektach uczenia się. Wiadomo będzie co potrafi i czego można oczekiwać od absolwenta np. etnologii po studiach II stopnia (magisterskich). Czy etnolog jest potrzebny samorządom? Chcąc pisać o tym, czym może zajmować się etnolog/antropolog kultury zatrudniony w samorządzie terytorialnym (starostwie powiatowym/gminie), rozesłałem do starostów i przewodniczących rad powiatu w województwie mazowieckim oficjalne listy. Adresatów było około 80. Prosiłem w listach o informację, jakiego rodzaju zadania można powierzyć zatrudnionemu w samorządzie etnologowi/antropologowi kultury i jakiej wiedzy i umiejętności oczekiwano by od niego. Do listów, dla ułatwienia znalezienia odpowiedzi na moje pytania, dołączyłem opracowany dla potrzeb KRK profil absolwenta studiów II stopnia. Warto tu przytoczyć ten tekst: �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 231 „Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa umieszczone są na pograniczu nauk humanistycznych i społecznych. Dzięki szerokiej interdyscyplinarnej perspektywie teoretycznej student zdobywa pogłębioną wiedzę pozwalającą na rozumienie i krytyczną analizę zjawisk zachodzących we współczesnym świecie. Ważnym i nieodłącznym elementem procesu kształcenia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa są etnograficzne badania terenowe. Opierają się one na bezpośrednim doświadczeniu studenta zdobytym w kontakcie z innymi ludźmi. Pozwalają na rozwinięcie wrażliwości i otwartości na odmienność. Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej w trakcie studiów zdobywają: — wiedzę dotyczącą specyfiki kulturowo-społecznej wybranych grup i regionów w Polsce, Europie i na świecie; — umiejętność prowadzenia i projektowania badań jakościowych, stanowiących podstawę nauk humanistycznych i społecznych; — umiejętność przygotowywania i realizacji projektów wykorzystywanych w instytucjach kultury, organizacjach pozarządowych oraz w biznesie; — rozumieją mechanizmy powstawania zjawisk wykluczenia i dyskryminacji oraz potrafią opracowywać i realizować programy zapobiegające uprzedzeniom i marginalizacji; — umiejętność przygotowywania i opracowywania tekstów naukowych”. Nie czułem się zaskoczony wynikami ankiety; otrzymałem pięć odpowiedzi, co stanowi 6,25% w stosunku do wysłanych listów. Z tych pięciu jedna stwierdzała, że „nie przewiduje zatrudnienia etnologa lub antropologa kultury”, druga „po wnikliwej analizie wszystkich stanowisk pracy naszego urzędu oraz zakresu ich obowiązków, nie przewidujemy stanowiska związanego z powyższymi zagadnieniami z powodu ich specyfiki”. Natomiast trzy pozostałe wypowiedzi, w sposób satysfakcjonujący określają zadania i wymagania, którym musiałby sprostać zatrudniony w samorządzie powiatowym etnolog. Gdyby w Grójcu zatrudniono etnologa, to odpowiadałby za następujące sfery działania: — prowadzenie działalności badawczej dotyczącej społeczeństwa i jego kulturalnego rozwoju w regionie, — przygotowanie, koordynowanie oraz współudział w projektach dotyczących rozwoju społeczności w aspekcie historycznym i kulturowym, — współpraca z organizacjami pozarządowymi, w tym zajmującymi się rozwojem społeczności lokalnej, — współudział w programach szkolnych (pogadankach, dyskusjach, pokazach, prelekcjach) dotyczących zjawisk dyskryminacji, uprzedzeń, w oparciu o zgromadzone dane o grupach etnicznych, kulturowych, religijnych występujących w regionie. �232 Krzysztof Braun Starostwo w Makowie Mazowieckim przedstawia wykaz zadań, które miałby wykonywać etnolog/antropolog kultury zatrudniony w samorządzie: — współpraca z miejskim i gminnymi ośrodkami upowszechniania kultury, — pełnienie funkcji animatora kultury, — koordynacja projektów podejmowanych przez domy kultury, — przygotowywanie materiałów, informacji z działań podejmowanych przez powiat na jego stronę internetową, — prowadzenie pogadanek dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych, dotyczących dziejów kultury i cywilizacji powiatu, — prowadzenie działań polegających na upowszechnianiu kultury, wychowania, edukacji oraz promocji dorobku kulturalnego i prowadzenie przedsięwzięć propagujących i promujących dorobek kulturalny. Starosta Pułtuski w sposób najbardziej szczegółowy określa trzy sfery, w których nasz absolwent może ubiegać się o zatrudnienie i przedstawia swoje oczekiwania w stosunku do niego: Praca w placówkach kultury wymaga: — wiedzy dotyczącej lokalnych obyczajów i innych przejawów kultury ludowej: literatury, sztuki, muzyki ludowej, obrzędowości danego rejonu i rozpowszechnianie tej wiedzy wśród lokalnej ludności, — wiedzy w zakresie występowania w lokalnej społeczności mniejszości etnicznych lub religijnych. Praca w placówkach pomocy społecznej wymaga: — dokonywania analiz życia codziennego lokalnej społeczności, — wyciągania wniosków wobec zjawisk kulturowych, np. multikulturalizmu, metakulturalizmu, współczesnych „wojen kulturowych”, — reagowania na mechanizmy wykluczenia i dyskryminacji społecznych, — opracowywania programów zapobiegających uprzedzeniom i marginalizacji, — nawiązywania kontaktów z przedstawicielami środowisk zagrożonych wykluczeniem. Praca (zatrudnienie) w organizacjach pozarządowych, których działalność statutowa przewiduje pomoc dla osób niepełnosprawnych, niezaradnych życiowo, znajdujących się w trudnych warunkach. Tu Starosta widzi potrzebę umiejętności: dokonywania analizy zachowań społeczności lokalnej, badania adaptacji do warunków życia ludności najuboższej, współdziałanie z przedstawicielami opieki społecznej w zakresie wsparcia osób potrzebujących pomocy. Z zestawienia wykazu umiejętności, które zawiera profil naszego absolwenta z tematami i zadaniami, które starostowie powierzyliby zatrudnianym �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 233 przez siebie etnologom, wynika, że kompetencje absolwenta są wystarczające dla sformułowanych tu potrzeb pracodawcy – starosty. Ta konstatacja wywołuje potrzebę zastanowienia się, z jakimi problemami boryka się samorząd na swym podstawowym poziomie – tj. w gminie. Praca w gminie to stykanie się etnologa z najbardziej autentyczną sferą ludzkich problemów, z mechanizmami powstawania społecznych więzi i animozji. Także dla wnikliwego obserwatora możliwość pomocy w rozwiązywaniu sytuacji konfliktowych, znajdowanie płaszczyzn dla tworzenia więzi społecznych, upodmiotowienie członków lokalnej społeczności, tworzenie postaw tożsamościowych prowadzące do zaistnienia społeczeństwa obywatelskiego. Czym jest gmina? Gmina, zgodnie z Ustawą z dnia 8 marca 1990 roku o Samorządzie Gminnym, to wspólnota samorządowa plus określone terytorium. Istotnym dla całokształtu bytowania mieszkańców gminy jest zarząd gminy – to znaczy wójt i rada gminy, która zostaje wyłoniona drogą demokratycznych wyborów. Są to ludzie, których mieszkańcy obdarzyli zaufaniem i powierzyli im zarządzanie dobrem wspólnotowym, a więc zasobami gminy: materialnymi, przyrodniczymi i niematerialnymi, czyli społecznymi i kulturowymi. Gmina dla dobrego funkcjonowania ma do spełnienia wiele zadań, a realizuje to poprzez wyspecjalizowane komórki administracji samorządowej: biuro gminy i instytucje gminie podległe, np. gminny ośrodek kultury, gminna biblioteka, niekiedy muzeum regionalne, także zespoły szkół, opieki zdrowotnej, sportu i rekreacji i wiele innych, zależnie od specyficznych warunków lokalnych. Od tego jak sprawnie, jak kompetentnie, jak innowacyjnie będą działały stanowiska, pracownicy administracji gminy, zależy realizacja podstawowego celu funkcjonowania gminy – ładu społecznego. Potraktujmy gminę jako instytucję produkcyjną, której zadaniem jest zaspokojenie zbioru potrzeb wspólnoty, a jednocześnie zapewnienie jej członkom – mieszkańcom, optymalnej wartości, jaką jest właśnie ład społeczny. Zakres realizacji potrzeb mieszkańców i obowiązki gminy wobec nich wynikają z ustawy o samorządzie terytorialnym (rozdz. 2, art. 7). Zaspokojenie potrzeb wspólnoty obejmuje następujące sfery, cytuję: — ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej, — gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego, — wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenie w energię elektryczną i cieplną oraz gaz, — lokalnego transportu zbiorowego, �234 — — — — — Krzysztof Braun ochrony zdrowia, pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych, gminnego budownictwa mieszkaniowego, edukacji publicznej, kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, — kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych, — targowisk i hal targowych, — zieleni gminnej i zadrzewień, — cmentarzy gminnych, — porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego, — utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych, — polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej, — wspierania i upowszechniania idei samorządowej, — promocji gminy, — współpracy z organizacjami pozarządowymi, — współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw. Rozległość wiedzy, w jaką jest wyposażony etnolog, gwarantuje, że może być dla gminy pracownikiem nie do przecenienia, pod warunkiem jednak, że będzie chciał tam pracować, będzie twórczy i innowacyjny w swych działaniach i będzie nieustannie uzupełniał swoje kompetencje zawodowe. Warunkiem nieodzownym, podstawową potrzebą, zanim podejmie pracę, jest dokładne zapoznanie się ze strukturą społeczno-zawodową mieszkańców gminy, jej historią społeczno-gospodarczą, dawną strukturą własności ziemi, stosunkami religijnymi i etnicznymi. Ta wiedza zestawiona ze znajomością zasobów przyrodniczych i materialnych gminy pozwoli na zajmowanie stanowiska tak wobec stawianych mu zadań, jak przy wnikaniu w zrozumienie sytuacji trudnych czy konfliktowych. Etnolog może skutecznie działać w wielu sferach funkcjonowania gminy: — w sferze promocji gminy: jej walorów przyrodniczych, wartości kulturowych – materialnych i niematerialnych, istniejących zabytków, — w szeroko pojętej sferze pomocy społecznej: od identyfikacji nurtujących społeczność problemów i patologii (np. negatywne skutki masowej emi- �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 235 gracji zarobkowej) po propozycje podejmowania przez gminę i podległe jej agendy działań naprawczych: przekwalifikowywania bezrobotnych, szukania nowych miejsc pracy, np. w agroturystyce, — w sferze edukacji i kultury: od przygotowywania materiałów do edukacji regionalnej dla szkół: ścieżki edukacyjne itp., poprzez organizację mieszkańcom czasu wolnego, opiekę nad lokalnymi wartościami kulturowymi: muzyczno-folklorystyczno-obrzędowe zespoły, twórczość amatorska i regionalna, merytoryczne wspieranie inicjatyw kulturalnych mieszkańców (np. tworzenie kolekcji, zbiorów zabytków, lokalnych muzeów itp.), działania lokalnych stowarzyszeń twórczych, miłośników regionu (wsi, krajobrazu itp.), — w sferze współdziałania gminy z działającymi na jej terenie organizacjami samorządowymi i instytucjami produkcyjnymi. Ich działania mogą wspierać funkcje opiekuńcze gminy, ale mogą też wprowadzać „konflikt interesów”. Etnolog, rozumiejący istotę tworzenia struktur współżycia społecznego, może pełnić tu ważną rolę eksperta – mediatora, — w sferze organizacji gminnych mediów informacyjnych i społecznej komunikacji: prasy lokalnej, pism samorządowych, parafialnych czy związanych z działającymi na terenie gminy instytucjami. Nie sposób jest omówić wszystkie sfery działań, w których etnolog/antropolog kultury może dobrze pracować. Ograniczę się do dwóch przykładów: W połowie lat dziewięćdziesiątych w jednym z powiatów województwa mazursko-warmińskiego, pojawili się akwizytorzy ze Skandynawii, szukający ludzi do prac z zakresu haftu. Pracujący tam etnolog skontaktował ich ze środowiskiem ukraińskim i wkrótce okazało się, że starsze panie, doskonale z młodości pamiętające haft krzyżykowy, wykonują hafty, które później, za morzem, znajdują miejsce w aplikacjach do eleganckich ubiorów, z notatką „norweski/szwedzki hand made”. Smaku dodaje to, że w Skandynawii też jest haft krzyżykowy. Etnolog to wiedział. Drugi przykład wiąże się z nowymi perspektywami pracy: w 2011 roku Polska ratyfikowała Konwencję UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Konwencja zakłada, że ciałem, które może zgłaszać element niematerialnego dziedzictwa, jest społeczność lokalna, bo to dla niej zgłaszane zachowanie kulturowe jest cenne i ważne jako wartość przekazywana z pokolenia na pokolenie. Jest w chwili obecnej ogromna rozbieżność pojmowania, czym jest niematerialne dziedzictwo kulturowe, które zachowania kwalifikują się do umieszczenia na liście elementów kulturowych przeznaczonych do ochrony, jak je identyfikować i dokumentować. Niemniej, czy będzie to ważny dla społeczności zwyczaj kultywowany przez pokolenia, �236 Krzysztof Braun czy będzie to zespół treści należący do sfery pamięci kulturowej, to właśnie etnolog obserwujący te zjawiska w terenie jest szczególnie predestynowany, aby się tym zajmować, ponieważ najlepiej potrafi zdefiniować i umotywować te zagadnienia. Dlaczego więc, jeśli etnologowie są tacy przydatni (o czym jestem głęboko przekonany), nie znajdują pracy w samorządach? Pierwsza odpowiedź już się pojawiła: na 80 wysłanych ankiet zareagowało 5 osób, w tym 2 negatywnie. To świadczy o tym, że świadomość, czym może zajmować się antropolog kultury w gminie, jest praktycznie żadna. Druga odpowiedź w jakimś sensie obciąża absolwentów etnologii. Nie mają chyba do końca świadomości, że gmina może być dla nich miejscem pracy, że to nie tylko pracownik socjalny, a w najlepszym przypadku instruktor kulturalny w GOK-u, więc nie aplikują o taką pracę. Trzecia odpowiedź wiąże się z uczelnią, z macierzystym instytutem etnologa. Nie interesujemy się losami naszych absolwentów gdzieś w dalekim terenie. Pamiętam, że w końcu lat sześćdziesiątych, gdy pracowałem w Ośrodku Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Pracownią Badań nad Współczesnością kierowała dr Anna Szyfer, a szefem Rady Naukowej OBN był prof. Józef Burszta. Regularnie raz na kwartał przyjeżdżał, rozmawiał o realizowanych badaniach, wysłuchiwał naszych narzekań i litanii kłopotów. A potem szedł do komitetu wojewódzkiego PZPR i już jako profesor, dyrektor Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego, redaktor Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, tłumaczył sekretarzom komitetu, jak ważna jest praca etnologa, jakie profity region dzięki temu uzyskuje i tak dalej. Efekt – wiele spraw, dla nas nie do załatwienia, okazywało się łatwymi do rozwiązania. Urzędnika, nawet jeśli to jest marny poziom władzy, przekonać może albo siła, albo autorytet; sam z siebie przeświadczony jest o swojej wyższości i nieomylności. Pisze o tym Florian Znaniecki w Naukach o kulturze: „ludzie posiadający władzę... aczkolwiek przeważnie świadomi swej ignorancji w zakresie współczesnego przyrodoznawstwa, często zupełnie nie zdają sobie sprawy ze swej ignorancji w zakresie wiedzy o kulturze – zwłaszcza w zakresie wiedzy o zjawiskach społecznych – i są przekonani, że dzięki swemu doświadczeniu praktycznemu potrafią rozwiązać wszelkie problemy społeczne lepiej niż mniej doświadczeni uczeni”. Co więcej, urzędnicy, przedsiębiorcy, mniej lub bardziej eksponowane elity, nie zdają sobie sprawy ze swych delikatnie mówiąc, intelektualnych niedostatków. Czego tu żądać od wójta czy lokalnego przedsiębiorcy, jeśli np. Prezydent RP goszcząc w Zambrowie mówi, że jest na takim pięknym Podlasiu; �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 237 jeśli wiceminister spraw wewnętrznych i administracji na przeglądzie folklorystycznym w Ostrołęce wyraża radość, że przyjechali Kurpie z dalekiego Podlasia – a chodzi tu o gminę Turośl i Zbójna, które od granicy historycznego Podlasia dzieli dobre sto kilometrów; jeśli doktor etnologii mówi o okolicach Katowic, że są to ziemie, które były pod zaborem pruskim – to o czym tu mówić! A dziennikarze: mówi taki radiowy reporter, że jest właśnie na Śląsku w Częstochowie. Inny, redagując w Gazecie Wyborczej cykl „Wędrówki po Mazowszu”, pisze: „Stare mazowieckie wsie kryją prawdziwe skarby” – i tu następują opisy pałacu w Chlewiskach, Borkowicach, Przysusze – małopolskich magnackich rezydencji. Czy w takiej sytuacji absolwent etnologii, historii czy historii sztuki może mieć inne uczucie niż poczucie zażenowania prymitywizmem tzw. „elit”, u których stara się o zatrudnienie? Etnolog/antropolog kultury, po studiach magisterskich, znający języki, programy komputerowe i mający inne widzenie rzeczywistości jako przybysz z zewnątrz, jest w gruncie rzeczy poważnym zagrożeniem dla gminnego status quo, ale nie tylko, bo także w większych instytucjach. Aby nie wchodzić na grząski grunt patologii zatrudniania pracowników, powróćmy do zawodowych kompetencji etnologa/antropologa kultury i pozycji, jaką powinien mieć w samorządzie terytorialnym. Konkluzje Etnolog – aby w optymalnym stopniu można było wykorzystać jego wiedzę oraz zawodowe kompetencje, powinien być zatrudniony w pionie wójta – sekretarza gminy – działu promocji, gdyż tam zbiegają się wszystkie kanały informacji. Powinien być traktowany jako ekspert, osoba, która niezależnie od powierzanych jej zadań, może ocenić społeczno-kulturowe konsekwencje podejmowanych w gminie decyzji. Kończąc, przypomnę opinię Joanny Tokarskiej-Bakir: „Antropologia jest unikalną kombinacją wiedzy i wolności, które, o ile się spotkają, [...] stają się potężnym narzędziem obrony przed [...] zagrożeniami”. Literatura Buchowski M. 2004 – Ku odpowiedzialnej antropologii, „(op. cit.)”, nr 19–20, s. 6. Burszta W. 2004 – Na obrzeżach, „(op. cit.)”, nr 21, s. 8–9. �238 Krzysztof Braun Klesyk A. 2012 – Diamenty z miękkimi kompetencjami, „Gazeta Wyborcza”, z 23 IV 2012, s. 8. 2012 – Minister: dam milion za ulepszenie studiów, „Gazeta Wyborcza”, z 24 IV 2012, s. 4. Robotycki Cz. 1998 – Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Tokarska-Bakir J. 2004 – Ku antropologii, „(op. cit.)”, nr 19–20, s. 13–14. Znaniecki F. 1971 – Nauki o kulturze: narodziny i rozwój, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8fc302a263f6567200c5b00ebc49915.pdf c3e6dfbb60af2317d53abd1f13cec40c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5491 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5107 Title A name given to the resource Antropolog w służbie publicznej / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.163-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6 Maciej Ząbek Antropolog w służbie publicznej Pojęcie służby publicznej rozumiem tu szeroko, nie zawężając go do służby cywilnej czy wąsko pojętego aparatu państwowego. Służba publiczna to nie tylko praca w organizacjach publicznych, resortach i agendach rządowych, samorządach terytorialnych, edukacji, administracji, wojsku, policji czy służbie zdrowia, ale także w fundacjach i stowarzyszeniach na szerokim polu pozarządowym1. Organizacje pozarządowe (NGO2) zazwyczaj nie są do niej zaliczane, gdyż należą do tzw. trzeciego sektora, często są tworzone przez podmioty prywatne, jak fundacje, ale z założenia niezorientowane na zysk i mające misję pomocową: humanitarną, rozwojową, prawo-człowieczą lub polityczną, choć oczywiście nie należą do jawnych organizacji politycznych, takich jak partie polityczne. Niemniej to organizacje pozarządowe są najważniejszymi partnerami społecznymi państwa w realizacji wielu jego zadań. Powinny z nim współpracować, wypełniać luki lub monitorować jego działania. Nie mówiąc już o tym, że wiele z tych organizacji, zwłaszcza większych, faktycznie finansowanych jest całkowicie lub częściowo przez rządy, a zatem są pod ich kontrolą. Innymi słowy przez służbę publiczną rozumiem pojęcie odwołujące się do troski o własne państwo, o dobro zbiorowości, której jesteśmy częścią albo wobec której widzimy potrzebę naszego działania, przywołującej etos służby czy misji w interesie pro publico bono, ogólnie pojętego dobra wspólnego i poprawy jakości życia.  Organizacji pozarządowych, które mają powiązania międzynarodowe, jest na świecie ok. 40 tys. Liczby w poszczególnych krajach są zwykle dużo większe. Najwięcej jest w Indiach, gdzie szacuje się ich liczbę na ponad 3 mln. W Polsce według stanu na dzień 31 grudnia 2009 r. w rejestrze REGON zarejestrowanych było 136 829 podmiotów, w tym 81 967 stowarzyszeń i 10 451 fundacji, 14 113 jednostek organizacyjnych Kościoła katolickiego, 1462 jednostki innych kościołów i związków wyznaniowych, 3782 organizacje społeczne oddzielnie nie wymienione, 18 800 związków zawodowych, 5678 organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego, 236 partii politycznych oraz 340 organizacji pracodawców. 2 Non-governmental organization. 1 �164 Maciej Ząbek Dla absolwentów etnologii i antropologii kulturowej liczne organizacje wchodzące do tak rozumianej służby publicznej od dawna stanowią potencjalne miejsce pracy. Nie kuszą wysokimi zarobkami, ale często dają nadzieję, że zdobyta na studiach etnologicznych wiedza może znaleźć tu przynajmniej częściowe zastosowanie, nawet jeśli zatrudniający nie biorą tego aspektu w ogóle pod uwagę. Dla ciekawych świata etnologów tego typu instytucje oferują szansę zdobycia rozległego doświadczenia, interesujących szkoleń, możliwość ustawicznego kształcenia, wyjazdów i pracy w terenie. Sektor publiczny gwarantuje ponadto względną stabilność zatrudnienia, co na niepewnym rynku pracy jest zaletą nie do przecenienia. Można wynegocjować niekiedy nawet elastyczny czas zatrudnienia, pracę w niepełnym wymiarze, co istotne jest zwłaszcza dla osób podejmujących studia doktoranckie lub wychowujących dzieci. Dodatkowo, co dla wielu młodych etnologów z poczuciem misji najważniejsze, stosowanie antropologii nie musi tu wykluczać jej zaangażowania w sprawy społeczne i kwestie lokalnie wrażliwe, a nawet może do tego zachęcać, choć oczywiście w konkretnych sytuacjach nie musi to wyglądać aż tak optymistycznie. Pracę w administracji czy w dużych organizacjach pozarządowych można także potraktować, jak robi to wielu, jako swego rodzaju przygotowanie do pracy we własnym biznesie czy do założenia fundacji. Daje ona bowiem szansę zdobycia, bez większego ryzyka, niezbędnego doświadczenia choćby w zakresie uporządkowania wiedzy w niektórych kwestiach prawnych. Zazwyczaj osoby prowadzące z sukcesem własne organizacje pozarządowe dysponowały właśnie takim doświadczeniem. Dla zainteresowanych możliwe jest też przejście ze szczebla administracji do polityki, co z perspektywy funkcjonowania państwa jest bardzo dobrą praktyką. Do negatywów, obok niskich zarobków, można zaliczyć także ograniczone szanse na awans. Nie jest on możliwy tak szybko, jak w biznesie. Wymaga cierpliwości i strategicznego podejścia do własnej kariery, podobnie zresztą, jak i w świecie akademickim. Praca w administracji często zniechęca młodych także swoimi procedurami, hierarchicznością i wszystkim tym, co wiąże się z biurokracją i skostnieniem. Zauważyć jednak trzeba, że bywają w jej ramach departamenty i biura odbiegające od stereotypu, dynamiczne i nowatorskie. Ogólnie rzecz biorąc, w sektorze publicznym stale rośnie zapotrzebowanie na analityków i badaczy charakteryzujących się pewną niezależnością myślenia, umiejętnością zarządzania i interpretowania ludzkich zachowań. Urzędy, fundacje czy stowarzyszenia coraz częściej poszukują osób z konkretnym wykształceniem i określonymi kompetencjami, zwłaszcza w zakresie tzw. umiejętności miękkich. Antropolodzy posiadają te zalety, choć zwykle wymagają �Antropolog w służbie publicznej 165 oni jeszcze dodatkowego przeszkolenia w zakresie niektórych dziedzin wiedzy. Praca ta wymaga bowiem posiadania pewnej znajomości prawa, ekonomii czy umiejętności menedżerskich. Antropologia tzw. publiczna (public anthropology), o której wspomniałem już we wstępie, przygotowująca studentów do podjęcia kariery w szeroko rozumianej służbie publicznej, jest w niektórych krajach oddzielnym kierunkiem studiów. Obok klasycznego programu z etnologii dodatkowe wykłady z zakresu prawa, zarządzania, negocjacji, rozwoju międzynarodowego, ćwiczeniowe projekty badawcze i praktyki pozwalają studentom zdobyć konieczne umiejętności nie tylko w zakresie krytycznych dociekań, ale i rozwiązywania praktycznych problemów w komunikacji publicznej, by potem móc pracować w takich dziedzinach jak np. zarządzanie zasobami kultury, integracja uchodźców, ochrona środowiska czy problemy etniczne. Uruchomienie takich studiów lub wzbogacenie dotychczasowych będzie wskazane i w Polsce, jeśli chcemy, aby nasi absolwenci mieli lepsze możliwości wykorzystywania antropologicznych metod i teorii w zakresie praktycznego uczestnictwa w zmianie społecznej i podejmowania bardzo złożonych i strategicznych problemów związanych ze specyfiką sektora publicznego. Zadania podejmowane przez antropologów w służbie publicznej, w tym doświadczenia własne Przypomnijmy jednak raz jeszcze, że z antropologią stosowaną mamy do czynienia nie wtedy, kiedy nasz absolwent zostanie zatrudniony w jakiejś organizacji, jako po prostu osoba z wyższym wykształceniem, ale w sytuacji, kiedy dana instytucja zatrudnia właśnie antropologa, by lepiej realizować swoje cele. Antropolog może zostać zatrudniony do realizacji różnych zadań, zarówno na stałe, jak i czasowo, do jednego tylko zagadnienia. W administracji państwowej lub samorządowej, a także w organizacjach pozarządowych może on pracować np. jako specjalista od spraw mniejszości religijnych lub etnicznych, konkretnych obszarów kulturowych, migrantów czy innych grup zagrożonych wykluczeniem. Osobiście przez wiele lat byłem zatrudniony w Urzędzie ds. Cudzoziemców przede wszystkim jako specjalista od Afryki i rozpoznawania przypadków z tamtego obszaru. Była to praca bardzo ciekawa, znacznie rozszerzająca moją dotychczasową wiedzę, często o kwestie unikalne i trudne do zdobycia w innym trybie, choć konieczność przestrzegania określonych procedur i poddania się temu, co nazywane jest kulturą danej organizacji, z pewnością stanowiła cenę tej wiedzy. �166 Maciej Ząbek W podobnym charakterze, czyli np. jako specjalista od świata islamu czy regionu Kaukazu, antropolog może zostać zatrudniony do przeprowadzenia szkoleń z określonej tematyki. Wielokrotnie prowadziłem takie szkolenia dla pracowników Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego, realizującego programy integracji uchodźców, oraz dla Oddziału Specjalnego Żandarmerii Wojskowej w Gliwicach, uczestniczącego w polskich misjach wojskowych za granicą. Tego typu szkolenie, zwłaszcza dla zawodowego wykładowcy, nie stanowi większego problemu, niemniej w przeciwieństwie do sytuacji, gdy słuchaczami są tylko studenci, oczekiwana jest tu od antropologa przede wszystkim umiejętność przełożenia wykładanych treści na praktykę, jak w całej antropologii stosowanej. Nie wystarczy więc powiedzieć o roli życia rodzinnego i klanowości struktur społecznych w kulturze Czeczenów, ale trzeba odpowiedzieć na pytanie, jak przełożyć to na konkretne działania wśród imigrantów tej grupy narodowościowej. Można próbować trzymać się zasady, postulowanej m.in. przez Monikę Kosterę, że nie udzielamy praktykom porad co mają robić, tylko najwyżej służymy im refleksją, inspirując ich poprzez problematyzację określonego zagadnienia (2005, s. 23), ale i tak nie unikniemy konkretnych pytań o praktyczne zarządzanie problemem. Dana organizacja może zatrudnić antropologa także jako konsultanta w trakcie projektowania programów, eksperta w ramach zespołu negocjacyjnego w konflikcie z daną społecznością lokalną lub grupą mniejszościową czy też jako fachowca do przeprowadzenia ekspertyzy sytuacyjnej przy realizacji określonego projektu lub badań ewaluacyjnych już po jego wykonaniu. Osobiście nie miałem w tym zakresie głębszych doświadczeń, choć w trakcie moich badań terenowych na obszarze Dar Hamid w Sudanie w 1991 roku, fińska organizacja pomocowa, realizująca w tym terenie program „walki z pustynnieniem”, zleciła mi przeprowadzenie takich badań. Program tej organizacji zakładał sadzenie drzew i budowę studni w tym rejonie Sahelu, ale miał on też jak zwykle ukrytą misję społeczną, czyli innymi słowy eksport współczesnej zachodniej ideologii. Była nią zaprojektowana próba podniesienia statusu miejscowych kobiet, silnie dyskryminowanych zwłaszcza w sferze publicznej, poprzez uaktywnienie ich przy pracy nad tym programem. Warunkiem finansowania programu był udział w nim kobiet, bezpośrednia ich praca przy budowie studni i przy opiece nad sadzonkami, co powinno później przełożyć się na zwiększenie ich roli w ramach wiejskich komitetów. Zakładano bowiem, że kobiety będą chciały mieć władzę przynajmniej nad tym, co same wykonały. Badania jednak szybko wykazały, że dodatkowa praca kobiet wcale nie przekłada się na wzrost ich roli w sferze publicznej. Nie doceniono choćby roli religii w utrwaleniu się pewnych �Antropolog w służbie publicznej 167 ról społecznych. Władza w komitetach pozostała i tak w rękach mężczyzn. W związku z powyższym raport mój zawierał konkluzję, że dokładanie pracy kobietom w sytuacji i tak dużego ich obciążenia obowiązkami domowymi nie jest drogą do ich społecznej aktywizacji. Do pracy tej podszedłem sumiennie, poświęcając jej wiele starań i czasu, stąd byłem też zainteresowany, jaki będzie odbiór mego raportu. Tym większe było moje zaskoczenie, gdy okazało się, że nie został on nawet przeczytany. Jego treść nie miała żadnego znaczenia, chodziło tylko o sam fakt przeprowadzenia badań ewaluacyjnych i wydanie na ten cel pieniędzy, rozliczenie się wobec donatorów, co było obowiązkiem wykonawców programu. Został powierzony akurat mi, gdyż byłem na miejscu, a sprowadzenie kogoś tylko w tym celu z Europy byłoby zapewne kosztowniejsze. Tego typu potraktowanie wyników badań antropologa przez organizację humanitarną nie należy do rzadkości. Krytycy organizacji pozarządowych przytaczają wiele tego typu przykładów pokazujących, że nie można zmienić świata, zwłaszcza wtedy, gdy się go nie rozumie. Oczywiście nie można wszystkiego uogólniać. Znane są studia w ramach antropologii rozwojowej (development anthropology), które cieszą się dużym zainteresowaniem ze strony niektórych praktyków. Przykładowo można tu wymienić choćby porównawcze badania z Bośni i Konga Mary Anderson, Do no harm. Haw aid can support peace – or war (1999), czy Południowego Sudanu, Rwandy i Angoli pod redakcją Sary Pantuliano, Uncharted territory. Land, conflict and humanitarian action (2009). Krytyczne studia nad pomocą, wyciągające wnioski z katastrof i konfliktów, próbujące odpowiadać na pytanie, jakiego typu interwencje mają sens, a jakie są jego pozbawione, uwrażliwiające środowiska humanitarne na to, żeby przede wszystkim nie szkodzić i uwzględniać w swych programach tzw. miękkie komponenty tych projektów, pisane przez antropologów mających często długoletnią praktykę przy ich wprowadzaniu w życie, nie są odrzucane przez humanitariuszy, o ile tylko nie negują one samej idei pomocy. Antropolog najczęściej potrzebny jest, aby dowiedzieć się czy funkcjonowanie danej organizacji jest skuteczne na terenie jej działania albo rzadziej w niej samej. Zwłaszcza w przypadku badań eksplorujących, rozpoznania zjawisk ukrytych lub o których niewiele wiadomo. W tym względzie etnograficzne badania jakościowe są nie do zastąpienia. Zdarzało się wprawdzie, że organizacje chcąc zaoszczędzić, próbowały wykonać je samodzielnie, ale z reguły kończyło się to niepowodzeniem. Do nieco innego typu należą badania poddające analizie funkcjonowanie całej organizacji lub jej wybranej części w kontekście instytucjonalnym, mające na celu poprawienie efektywności jej działania. Rozwijane są one w ramach tzw. antropologii organizacji, które �168 Maciej Ząbek są nową subdyscypliną w ramach antropologii3. Jest ona raczej działalnością zbliżoną do antropologii stosowanej niż rodzajem właściwych badań na zlecenie. Organizacje bowiem, zwłaszcza z sektora publicznego, raczej nie ryzykują poddania się badaniu, gdyż niejako ze swej natury niełatwo poddają się zmianie. Trzeba pamiętać także, że prowadząc badania nawet na innym polu niż sama organizacja, ale w końcu na terenie jej działalności, współpraca między antropologiem a zlecającą te badania instytucją może różnie się układać. Czasami jest bardzo dobra, gdyż niektóre z organizacji są otwarte i faktycznie nastawione na zwiększenie efektywności swojej działalności, zwłaszcza w sferze pomocowej. Przyjmują one z reguły wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Przykładem pozytywnym z mojego doświadczenia były badania na zlecenie Polskiej Akcji Humanitarnej z funduszu europejskiego programu Equal, dotyczące integracji społecznej i zawodowej cudzoziemców, obejmujące m.in. tzw. działania preintegracyjne, prowadzone przez PAH w ośrodkach dla uchodźców. Mimo że raport sceptycznie ustosunkowywał się do tego programu, przyjęty został pozytywnie. Nie stwarzają zwykle większych problemów także badania, które mają dopiero dany problem w określonym terenie rozpoznać i nie dotyczą bezpośrednio działalności samej organizacji. Zdarza się jednak, że antropolog krytykuje metody i skutki danej działalności, ujawnia błędy popełnione przez pracowników organizacji albo, co gorsza, same jej cele. Może więc spotkać się z niezadowoleniem, zwłaszcza że organizacje, których byt, a nawet legitymizacja zależy od różnego rodzaju sponsorów i donatorów, są szczególnie czułe na punkcie swojego wizerunku publicznego. Stąd często boją się „wtykających nos w nie swoje sprawy” antropologów. A przecież celem tych badań nie jest chęć zaszkodzenia danej organizacji, lecz tylko zrozumienie dlaczego np. dany projekt poniósł porażkę, znalezienie odpowiedzi na pytanie, jak go poprawić i uniknąć podobnych błędów w przyszłości. Antropolog pracujący na zlecenie uzależniony jest jednak od funduszy danej organizacji, a co gorsza często także od możliwości dostępu do danego terenu i ma niewielkie szanse przeciwstawienia się temu. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników badań, a samego antropologa zwalnia bądź naciska na niego, by zmodyfikował swoje podejście. Z moich doświad3  W Polsce antropologia organizacji rozwijana jest przede wszystkim przez prof. Monikę Kosterę z Wydziału Zarządzania UW. Dla czytelników zainteresowanych tym tematem godne polecenia są jej książki: Postmodernizm w zarządzaniu (1996), Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych (2005) czy Kultura organizacji. Badania etnograficzne polskich firm (2007). �Antropolog w służbie publicznej 169 czeń mogę przytoczyć zajście, które miało miejsce, gdy podczas wizyty we Władykaukazie na zaproszenie tamtejszego oddziału UNHCR mój referat krytykujący koncepcję integracji w obozach dla uchodźców, przetłumaczony na angielski, został umieszczony na wewnętrznych stronach tej organizacji. Już następnego dnia miałem telefon z krajowego oddziału UNHCR ze stanowczą prośbą napisania natychmiastowego wyjaśnienia, że moje badania w ośrodkach w Polsce były prowadzone kilka lat temu i od tego czasu sytuacja tam diametralnie się zmieniła. Chcąc współpracować dalej z tą organizacją, nie miałem wyjścia i musiałem spełnić ich prośbę, choć według mojego rozpoznania zmiany w ośrodkach, które faktycznie od tego czasu zaszły, nie dotyczyły istoty zagadnienia poruszonego w tym tekście. Podsumowując tą część wywodów, trzeba ponownie zauważyć, że w Polsce, w przeciwieństwie do wielu innych krajów zachodnich, zatrudnianie absolwentów etnologii i antropologii kulturowej przez organizacje wchodzące do szeroko rozumianej służby publicznej nie jest jeszcze powszechne. Tego typu badania są często u nas wykonywane przez socjologów. Wielu zlecających ma przekonanie o większej wiarygodności badań ilościowych, panuje mit „twardych danych”, których symbolem są liczby, tabele, wykresy. Tymczasem obiektywizm liczb jest często złudzeniem. Nawet w przypadku wspomnianych wyżej badań na zlecenie PAH poproszono mnie o przeprowadzenie ich razem z socjologiem, gdyż wyniki powinny zawierać „twarde dane”. Brak jest w dalszym ciągu szerszego zrozumienia, że badania ilościowe i jakościowe mają zupełnie inne cele. O ile te pierwsze służą do testowania hipotez i uogólniania wyników na całą populację, to te drugie poszukują zrozumienia badanych zjawisk, odpowiedzi na pytania dlaczego, odkrycia tego, co na co dzień niewidoczne, a na tego typu pytania organizacje często poszukują odpowiedzi. Stąd jest tylko kwestią czasu, kiedy wiedza ta będzie w Polsce powszechniejsza. Inną kwestią obecną w całej antropologii stosowanej jest za każdym razem problem przekładania wyników badań na konkretne rekomendacje. Zakładają one z góry uproszczenie pewnych kwestii, co prowadzi do konfliktu z rozumieniem tych spraw na gruncie antropologii. Przykładem może być tu kwestia integracji cudzoziemców albo ostatnio dyskutowana kwestia tzw. mowy nienawiści na forum Komisji Ekspertów ds. Migrantów przy rzeczniku Praw Obywatelskich. Praktycy oczekują tu prostych zaleceń, co np. bezwzględnie zakazać, co można tolerować, a w jakich sprawach należy cudzoziemcom wyjść naprzeciw. Nie rozumieją zwykle, że kultura nie jest zbiorem rzeczy, którą można mechanicznie zmieniać. Coś dodawać lub odejmować i do tego w trybie administracyjnym. Antropolog nie chcąc praktykom doradzać co mają robić, powinien ich umiejętnie inspirować, aby określone rozwiązania padły raczej �170 Maciej Ząbek z ich ust niż ze strony antropologa. Nie może jednak bez przerwy określonej kwestii problematyzować, gdyż wówczas sama obecność antropologa w tego typu gremiach staje się problematyczna. Antropologia stosowana w wojsku i na wojnie Formą zaangażowania antropologów w sprawy publiczne, budzącą zaciekawienie, ale wywołującą też wiele emocji i kontrowersji, jest ich praca dla wojska, policji czy wywiadu. Nie potrzeba tu już chyba tłumaczyć, że antropolog nauczony wnikania w rozmaite środowiska tubylcze, potrafiący odkrywać to, co ukryte, może być osobą w tych służbach bardzo pożądaną. Z drugiej jednak strony jego kodeks zawodowy nie pozwala na wykorzystywanie tych umiejętności przeciw swoim własnym rozmówcom. Nic więc dziwnego, że od początku tego typu zastosowanie antropologii zostało potępione przez autorytety antropologiczne. Franz Boas już w 1919 roku w artykule Scientists as spies (2005) potępił czterech antropologów, którzy pod pozorem badań terenowych prowadzili w czasie I wojny światowej działalność wywiadowczą na terenie Ameryki Środkowej. Wyraził wówczas zdanie, podzielane do dziś przez część antropologów, że wykorzystywanie antropologii do celów politycznych to zdrada nauki i narażenie wiarygodności badań terenowych. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne odparło wówczas ten atak twierdząc, że w używaniu antropologii w służbie własnemu krajowi z pobudek patriotycznych nie widzi nic niestosownego, a sam Boas został usunięty nawet z rady Towarzystwa (Price 2000). Do czasów II wojny światowej zaangażowanie antropologów w armii nie było jednak szerzej znane. Dopiero w jej trakcie wykorzystano zarówno patriotyzm, jak i konkretne ich umiejętności. Prawie 300 amerykańskich antropologów uczestniczyło w ten lub inny sposób w wysiłku wojennym swej ojczyzny (Kluckhohn 1949, s. 168–195; Mead 1977, s. 149). Do ich grona należała także Ruth Benedict, której słynna książka The Chrysanthemum and the Sword: Patterns of Japanese Culture (1946, wyd. pol. 1999) także została napisana na zlecenie armii. Uznanie dla ich ekspertyz sprawiło, że wzrosło zapotrzebowanie na antropologów ze strony samego państwa i jego instytucji, a nauka ta zyskała sobie w Stanach Zjednoczonych dużą popularność i rangę. Udział antropologów w zbiorowym wysiłku podjętym przez państwo przeciwko totalitaryzmowi i rasizmowi ucieleśnianemu przez niemiecki nazizm i japoński militaryzm nie budził w tym czasie niczyich obiekcji. W przypadku akcji militarnych USA w okresie zimnowojennym i współczesnej wojnie z terroryzmem było już inaczej. Niemniej antropologów amerykańskich do �Antropolog w służbie publicznej 171 celów militarnych wykorzystywano jeszcze niejednokrotnie. W Wietnamie w ramach programu Phoenix włączano ich do specjalnych plutonów piechoty morskiej, które zamieszkiwały w wietnamskich wioskach (Price 2007). Antropolodzy nawiązywali realny kontakt z miejscową ludnością i prowadzili taktyczne rozpoznanie. Dostarczali informacji na temat osób podejrzanych o kontakty z siłami komunistycznymi w celu ich późniejszej „neutralizacji”. W latach sześćdziesiątych przygotowywano, ostatecznie zarzucony, projekt Camelot w celu zbierania informacji w krajach Trzeciego Świata o mogących pojawić się konfliktach etnicznych i społecznych oraz określeniu ich przyczyn. Dopiero w czasie wojny w Iraku i Afganistanie w 2005 r. Pentagon ponownie sięgnął po antropologów. Antropolożki Montgomery McFate i Andrea Jackson przyczyniły się do stworzenia programu pod nazwą Human Terrain System (HTS), którego zadaniem było zniwelowanie braków świadomości kulturowej na poziomie taktycznym przez dostarczenie dowódcom brygad pomocy przy podejmowaniu decyzji operacyjnych adekwatnych do warunków kulturowych i środowiskowych na danym obszarze. Założeniem Systemu było, że drużyny HTS nie biorą udziału w walce ani nie zbierają informacji wywiadowczych typu wojskowego. W praktyce antropolodzy mieli po prostu rozmawiać z ludźmi, rozpoznając problemy, do których rozpoznania wojskowi nie byli szkoleni. System zdawał egzamin. Niewielkim sześcioosobowym oddziałom, w skład w których wchodził antropolog, docierającym do irackich i afgańskich wiosek udawało się nawiązać znacznie głębszy kontakt z lokalną ludnością niż było to do tej pory. Antropolodzy zauważyli np., że ludność niektórych wiosek wcale nie zawsze popiera talibów, ale potrzebują oni wsparcia, aby się im oprzeć albo dodatkowych źródeł zarobkowania, aby żołd w oddziałach Talibanu nie był czynnikiem zachęcającym młodych do wstąpienia w ich szeregi. Niekiedy, jak to odkryły drużyny HTS, wystarczyło porozmawiać z miejscowymi mułłami, zorganizować częstsze patrole, szkolenia zawodowe albo nawet podarować siatkę do gry w siatkówkę, aby starszyzna danej wioski przestała talibów wspierać4. Obecność antropologów w oddziałach wojskowych w Afganistanie okazała się mieć, podobnie jak wcześniej w czasie II wojny światowej i wojny w Wietnamie, wymierne efekty. Odnotowano spadek misji typowo bojowych, w poszczególnych przypadkach nawet o 60–70%5. Nic więc dziwnego, że posta4  Liczba publikacji internetowych dotyczących HTS jest ogromna. Patrz m.in.: http://humanterrainsystem.army.mil/impacts.html (lipiec 2011). 5  Więcej na stronie: www.openanthropology.wordpress.com, gdzie zamieszczono liczne artykuły dotyczące HTS. �172 Maciej Ząbek nowiono rozszerzyć program, włączając antropologów do każdej z 26 brygad stacjonujących w Afganistanie. Ryzyko związane z wojną (w ciągu 4 pierwszych lat działania Systemu zginęło trzech antropologów) i wysokie, przynajmniej z założenia, wymagania sprawiają jednak, że antropolodzy, mimo dobrych zarobków nie palą się do tej pracy. Wymagane jest obywatelstwo amerykańskie, znajomość języka regionu, możliwość wyjazdu na 6–9 miesięcy i wysoka sprawność fizyczna (zdolność do pracy przy małej ilości snu, noszenie obciążenia do 22 kg, mała wrażliwość na warunki pogodowe i nie posiadanie więcej niż 40% tłuszczu w ogólnej masie ciała). W praktyce, jak można dowiedzieć się z blogów, nie wszystkie te kryteria są szczegółowo sprawdzane (Ephron, Spring 2008). Ministerstwo Obrony Stanów Zjednoczonych przystąpiło zatem do realizacji projektu Minerva, zakładającego kształcenie wysoko kwalifikowanych specjalistów w zakresie bezpieczeństwa na obszarach wysokiego ryzyka. Pod uwagę wzięte zostały przede wszystkim kraje muzułmańskie i Chiny. Przystąpiono także z udziałem antropologów do tworzenia baz danych znaczących osób w danych regionach, lokalnych struktur społecznych, nieformalnych powiązań między klanami, funkcjonowania lokalnej gospodarki czy transportu publicznego. Interesujące jest jednak, że mimo docenienia przez amerykańskich wojskowych przydatności antropologów w działaniach militarnych, nie byli oni przez armię wykorzystywani na szczeblu wyższym niż taktyczny. Decyzja inwazji na Irak czy Afganistan nie była poprzedzona odpowiednimi badaniami (McFate 2011). Nie są znane przykłady, aby korzystano z ich ekspertyz przy podejmowaniu decyzji strategicznych. Być może to jest przyczyną, że choć armia amerykańska wygrywa prawie wszystkie bitwy, to jednak przegrywa wojny. Gdyby pytano antropologów, być może do niektórych wojen by nie doszło, a jeśli już, to wiedziano by może, jak je wygrać. Tym bardziej, że w tekstach typowo akademickich o wojnie w Afganistanie nie brakuje interesujących pomysłów. Przykładowo psycholog kulturowy Karl Slaikeu (2009), pracujący w Afganistanie jako mediator, proponuje działania polegające na opanowywaniu każdej wioski z osobna i zapewnianiu jej mieszkańcom 100% bezpieczeństwa, w tym wyraźną poprawę ich dobrobytu. Przy czym to mieszkańcy mieliby decydować, co ma ulec poprawie (higiena, zdrowie, edukacja czy utrzymanie rodziny). Nowe, odmienione wioski byłyby dla sąsiadów przykładem tego, jak Afganistan może wyglądać po wygranej wojnie z talibami. Z kolei antropolog wojny, badacz radykalnego islamu Ronald Holt (2009) proponuje, aby żołnierze mieszkali z wieśniakami pod jednym dachem, pomagając miejscowej ludności swymi umiejętnościami, w ten sposób przekształcając ich w sojuszników. �Antropolog w służbie publicznej 173 Inną propozycją jest, aby szkolić, uzbrajać i opłacać wiejskie milicje, a dolary wsparte rozpoznaniem antropologicznym powinny wygrać z dżihadem. Wbrew pozorom rozwiązanie takie byłoby tańsze i przede wszystkim nawiązujące poniekąd do sprawdzonych brytyjskich rozwiązań sprzed 100 lat. Inną kwestią jest fakt, że projekty typu HTS czy Minerva budzą od samego początku krytykę ze strony samych antropologów. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne po II wojnie światowej wycofało się ze swojego wcześniejszego stanowiska i przyznało rację tezom Boasa. Kodeks etyczny, które przyjęło w 1971 roku, zakłada odpowiedzialność antropologa wobec badanych, stawianie ich interesów na pierwszym miejscu w trakcie konfliktu, ochronę rozmówców oraz szanowanie ich godności i prywatności. W 2007 roku Towarzystwo oficjalnie potępiło udział antropologów w HTS, podkreślając, że obowiązkiem ich jest przede wszystkim nie szkodzić osobom badanym i wyjaśnić kim się jest i w jakim celu zbiera się informacje. Organizacja ta podkreśla, że antropolog w żadnym wypadku nie powinien angażować się w pracę niejawną, naruszającą zaufanie rozmówców, mogącą przyczynić się do krzywdy innych ludzi. Antropolożka McFate stara się odpierać ataki na HTS, dowodząc, że wspomniane drużyny działają jawnie, a pracujący w Systemie antropolodzy przestrzegają podstawowych zasad etycznych. Nikt poza tym nie jest zmuszony do rozmawiania z przedstawicielami HTS. Wymiernym zaś rezultatem „antropologizacji armii” jest spadek operacji ze skutkiem śmiertelnym. Wiedza zaś z zakresu społeczno-kulturowych uwarunkowań może przyczynić się do ograniczenia niepotrzebnej przemocy (McFate 2011). Niemniej dylematy moralne, mimo tych argumentów, pozostaną, a każdy z antropologów musi sam je rozstrzygać we własnym sumieniu. Musi odpowiedzieć sobie przede wszystkim, na ile działanie w służbie swojego państwa i dla jego obrony są jego obywatelskim obowiązkiem, tak jak w czasie II wojny światowej, a na ile wyłącznie realizacją imperialnych interesów i ukrytych tendencji neokolonialnych. Na ile antropolog ma bronić zachowań tubylców niezależnie od tego, co właściwie oni robią, a na ile uczestniczyć w próbie ich zmiany. Pytania te nie dotyczą tylko dzisiejszej walki z terroryzmem, ale i starych tematów tego typu, jak np. okaleczenia genitalne. Działać na rzecz zmiany czy tylko tłumaczyć punkt widzenia tubylców. To są dylematy z zakresu relatywizmu kulturowego, znane co najmniej od czasów Boasa. Kończąc, można tylko stwierdzić, że polski antropolog nie będzie musiał takich dylematów jeszcze rozstrzygać, ponieważ polska armia w przypadku wyjazdu żołnierzy na misje stabilizacyjne ogranicza się tylko do zorganizowania im wykładów dotyczących sytuacji w regionie i wynajęcia tłumaczy. Tymczasem udział antropologa w armii jest nie tylko przydatny w działaniach �174 Maciej Ząbek typowo militarnych, ale także w misjach stabilizacyjnych czy pokojowych, w których polscy żołnierze w ciągu ostatnich dwóch dekad służyli dość masowo. Na potrzebę badań antropologicznych w tym kontekście zwracał uwagę m.in. Amitav Ghosh (1994). W Polsce powstało jak do tej pory kilka prac magisterskich dotyczących wojska. Z ostatnich wymienić tu można studia w bazie Babilon w Iraku Anety Baranowskiej (2009) czy w Kosowie Anny Janickiej (2003). Niestety na razie nie była to jeszcze antropologia zastosowana. Temat wojny i wojska pozostaje jednak ciągle interesujący zarówno dla antropologii akademickiej, jak i stosowanej, a armia, nawet polska, to ciągle potencjalny dla antropologów pracodawca. Pozostaje mieć nadzieję, że polscy dowódcy nauczą się czegoś od swych amerykańskich kolegów i będą chcieli wykorzystać ich pomysły także we własnej armii. Rozwiązywanie konfliktów. Negocjacje z udziałem antropologa Nie ma zbiorowości ludzkich wolnych od konfliktów. Ludzie wykazują głęboką skłonność do tworzenia grup wewnętrznych i zewnętrznych, a tam, gdzie są takie grupy, dochodzi do napięć i problemów, gdyż jako istoty społeczne instynktownie opowiadamy się zawsze po jednej lub drugiej stronie. Całkowite ich wyeliminowanie nie jest możliwe ani nawet pożądane. Obok negatywnych skutków konflikty przyczyniają się niejednokrotnie do wzrostu motywacji, innowacyjności albo stanowią sygnał o złym funkcjonowaniu i dysfunkcjonalności określonych systemów i obszarów. Przedłużające się i nierozwiązane konflikty powodują jednak napięcia i niepokoje, obniżają efektywne osiąganie celów, dezorganizują pracę, prowadzą niejednokrotnie do jawnej agresji zarówno na poziomie grup, jak poszczególnych jednostek. Podejmowane często tradycyjne strategie wobec konfliktów poprzez ich ignorowanie, deprecjonowanie, separację, reorientację, czyli wskazanie tzw. kozła ofiarnego i odwrócenie uwagi od istoty problemu, aż po otwartą walkę, której wynikiem są wojny i konflikty zbrojne nie są uważane za metody efektywne. Za takie uchodzą natomiast negocjacje mające za zadanie rozpoznanie sytuacji konfliktowych i podjęcie rokowań w celu osiągnięcia porozumienia, zawarcia transakcji lub rozwiązania problemu między stronami konfliktu (Sikorski 2005; Kamiński 2004). We wszystkich negocjacjach jest jedna podstawowa zasada. Ten, kto wie najwięcej – wygrywa. Dlatego zdiagnozowanie danej sytuacji, określenie źródeł konfliktu, jego dynamiki i charakteru, poznanie historii związków mię- �Antropolog w służbie publicznej 175 dzy stronami i zrozumienie potrzeb drugiej strony należą do podstawowych elementów przygotowania się do negocjacji. Kluczową kwestią odniesienia sukcesu jest przy tym tzw. BATNA (Best Alternative to Negotiated Agreement), czyli najlepsza alternatywa negocjowanego porozumienia, a innymi słowy w miarę dokładne określenie zarówno swoich interesów, jak i przede wszystkim interesów drugiej strony, leżących u podstaw sporu. Realna siła negocjacyjna stron zależy przede wszystkim od tego, na ile atrakcyjne dla każdej z nich jest lub nie jest osiągnięcie porozumienia (Fisher, Ury, Patton 2009, s. 148). Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej będąc wyczuleni na zrozumienie drugiego człowieka, dysponując szeroką wiedzą faktograficzną o różnych grupach społecznych i kulturowych oraz mając umiejętność bezpośredniego kontaktu z ludźmi, umiejąc słuchać i zadawać pytania, są potencjalnie dobrze przygotowani do prowadzenia negocjacji, zwłaszcza typu międzykulturowego. Może brakować im tylko wiedzy i ćwiczeń z zakresu samych technik negocjacyjnych. Negocjacje dzielą się zazwyczaj na tzw. negocjacje pozycyjne – polegające na przetargu o stanowiska i integracyjne – będące procesem budowania porozumienia na podstawie analizy interesów stron. Można je prowadzić samodzielnie albo w zespole. W skład zespołu, poza szefem podejmującym decyzje, wchodzi bardzo często ekspert w zakresie danego tematu lub analityk (tudzież doradca czy obserwator), którym może zostać oczywiście antropolog. Może on zostać także doproszony (zwłaszcza gdy negocjacje utkną w martwym punkcie) również w charakterze mediatora6. Jeśli występuje jako strona w konflikcie, może dostać zlecenie przeprowadzenia badań dotyczących strony przeciwnej. W negocjacjach pozycyjnych celem jest dojście do punktu docelowego czyli punktu oporu drugiej strony. Na początku mamy zwykle do czynienia z tzw. pierwszą ofertą, ale przystępując do negocjacji zakładamy, że strona gotowa jest pójść na ustępstwa. Nie podejmuje negocjacji ten, kto nie chce ustępować. Różnica między pierwszą ofertą a punktem oporu to właśnie obszar negocjacyjnego porozumienia. Można jednak próbować zmienić ten punkt oporu, w najgorszym razie trzeba zawsze próbować się do niego zbliżyć. Dobrze jest jednak wcześniej znać możliwy obszar negocjacyjnego porozumienia, a więc poznać swojego rozmówcę, w tym celu etnograficzne ekspertyzy mogą być wręcz niezastąpione. 6 Mediator to osoba trzecia, z założenia neutralna i bezstronna, której zadaniem jest w bardziej poufny sposób dochodzenie do rozwiązania sporu i zawarcia satysfakcjonującego obie strony porozumienia. �176 Maciej Ząbek Przykładem klasycznych negocjacji pozycyjnych są oczywiście negocjacje cenowe, a te, do których dochodzi na arabskim targowisku, mogą być wręcz wzorcem tego typu negocjacji. Arabowie uwielbiają negocjować, umiejętność targowania się jest częścią ich kultury. Mają dobrze wystudiowane czynienie ustępstw i taktyk w rodzaju podpuszczania czy ociągania się z podjęciem decyzji. Negocjują też do samego końca, nawet wówczas, gdy wydaje się, że transakcja została już zawarta. Nic więc dziwnego, że arabski kupiec europejskiemu turyście jest w stanie zazwyczaj sprzedać dużo więcej niż on miał zamiar kupić i to za cenę wyższą niż ten był gotów początkowo zapłacić. Pamiętać jednak trzeba, że negocjacje mogą dotyczyć różnych kwestii konfliktowych nie tylko z zakresu kupna i sprzedaży czy ogólnie rzecz biorąc kwestii biznesowych. W zasadzie zdarzają się we wszystkich aspektach życia, a pracując w szeroko rozumianej służbie publicznej, będąc przedstawicielem administracji, policji czy organizacji pozarządowej ma się z nimi do czynienia wręcz na co dzień. Najczęściej dotyczą kwestii banalnych, np. terminu wydania decyzji administracyjnej, czy zakresu udzielenia świadczeń społecznych. Błędem negocjacyjnym jest tu zwykle wykazanie niezrozumienia drugiej strony i ograniczenie się do wyjaśnień formalnych. Prowadzi to zwykle do zaognienia konfliktu. Obietnica przyspieszenia procedury, wykazanie zrozumienia, empatii i współczucia jest tu strategią o wiele bardziej pożądaną, prowadzącą do rozładowania konfliktu, nawet jeśli z praktycznego punktu widzenia nie zmienia to sytuacji petenta. Poważniejsze negocjacje dotyczą jednak konfliktów będących już w stanie znacznego zaawansowania, jak protesty czy strajki różnych grup lokalnych, zawodowych, etnicznych czy religijnych, gdzie żądania nie dotyczą tylko postulatów płacowych, ale np. zachowania różnych przywilejów czy równego traktowania. Mogą dotyczyć też takich kwestii konfliktowych, jak np. zgoda lokalnej społeczności na budowę autostrady, zapory wodnej czy rozszerzenia obszaru parku narodowego oraz poziomu ewentualnych rekompensat z tego tytułu. Przykładem znanym mi z własnego doświadczenia może być strajk osób ubiegających się o status uchodźcy, mieszkających w ośrodku pobytowym w Polsce. Postulatem protestujących było zezwolenie na legalne opuszczenie przez nich Polski i możliwość ubiegania się o status uchodźcy w innych krajach Unii Europejskiej. Przedstawiciele Urzędu ds. Cudzoziemców, po rozpoznaniu sprawy założyli, że ubiegający się dobrze zdają sobie sprawę, że władze nie przyjmą tego typu żądań, chociażby z powodu obowiązującej konwencji dublińskiej. Trzymając się więc swego stanowiska, zaproponowali protestującym tylko nieznaczną poprawę warunków w ośrodku. Usłyszeli wówczas listę żądań dotyczących kwestii związanych zarówno z zarządzaniem ośrodkiem, jak �Antropolog w służbie publicznej 177 i szybszego wydawania decyzji statusowych. W tym przypadku po miesiącu przetargów udało się zakończyć protest niezobowiązującą obietnicą ze strony Urzędu przyspieszenia procedur i przeniesienia na inne stanowisko nielubianego kierownika ośrodka. Niemniej nie jest to najlepszy sposób rozwiązywania sporów. Nie prowadzi on bowiem do trwałego porozumienia, ale co najwyżej do przesunięcia rozwiązania konfliktu aż do następnego strajku. Strony nie zawsze chcą ustępować w tak prosty sposób, a chcąc zwiększyć szanse na porozumienie korzystne dla siebie, stosują klasyczne taktyki opóźniania rozmów, obstrukcjonizm, straszenie odejściem od stołu, czy klasyczną grę w tak zwanego dobrego lub złego policjanta i inne podobne posunięcia. Co więcej, gdy negocjatorzy targują się wokół stanowisk, zazwyczaj zamykają się w nich. Jest to widoczne zwłaszcza ze strony przedstawicieli administracji rządowej, którzy nie chcąc stracić twarzy i w trakcie negocjacji zwykle coraz bardziej identyfikują się ze swoim stanowiskiem. Sprawia to, że efektywne rozwiązanie sporu, czyli takie, gdzie osiąga się pogodzenie interesów obu stron, jest właściwie niemożliwe (Fisher, Urry, Patton 2009, s. 35). Antropolog będący ekspertem w takim sporze, niezależnie od tego czy pracuje dla Urzędu czy został wynajęty przez którąś z organizacji pozarządowych do pomocy uchodźcom, będzie miał, jak na wojnie, dylematy etyczne, jeśli jest zaangażowany w interesie tylko jednej ze stron. Dlatego powinien on dążyć do zmiany formuły negocjacji na negocjacje typu integracyjnego, polegające na dokładnej analizie rzeczywistych potrzeb stron, gdzie tym bardziej jego kompetencje mogą zostać docenione. Podręcznikowym, udanym przykładem odejścia od przetargu pozycyjnego były negocjacje pokojowe między Egiptem i Izraelem w Camp David. Egipt pragnął odzyskać utracone terytoria na Synaju, a Izrael nie chciał utraty bezpieczeństwa. Konieczne było znalezienie takiego rozwiązania, które zapewniłoby realizację żądań obu stron konfliktu. Znaleziono ją w formule integracji terytorialnej Egiptu w zamian za bezpieczeństwo Izraela. Egipt odzyskał Półwysep Synaj, ale za cenę jego demilitaryzacji. W przypadku konfliktu służb migracyjnych z poszukiwaczami azylu, potrzeby tych pierwszych są zogniskowane na przestrzeganiu prawa, umów międzynarodowych i przyjętych procedur. Natomiast prawdziwy interes ubiegających się o azyl polega na tym, aby wyrwać się z niekończącej się wegetacji w ośrodku i rozpocząć prawdziwe życie. Pozostaje więc wiele miejsca dla negocjacyjnego porozumienia. Dzięki wewnętrznej restrukturyzacji urzędu można skrócić procedury statusowe do ustawowego minimum, a w przypadku przedłużającego się oczekiwania dać ubiegającym się prawo do pracy, jak również prawo mieszkania poza ośrodkiem, nie naruszając przy tym obowią- �178 Maciej Ząbek zującego prawa. Postulaty te po latach częściowo zostały zrealizowane, co znacząco zredukowało liczbę strajków w ośrodkach. Możliwe jest więc osiąganie mądrych porozumień, które umożliwiają realizację uzasadnionych interesów stron w maksymalnym stopniu w zakresie tego co możliwe i względnie trwale rozwiązują konflikt interesów. Należy jednak zmierzać nie tyle do zwycięstwa, ile do obustronnej satysfakcji. W przypadkach naprawdę trudnych trzeba wyjść do drugiej strony z atrakcyjną propozycją, zbudować dla niej „złoty most”, jak zalecał Sun Tzu, aby mogła się wycofać, wciągnąć w tworzenie porozumienia i pomóc w zachowaniu twarzy (Ury 2009, s. 122–176). Przy rozwiązywaniu konfliktów zarówno na gruncie biznesowym, jak i tym bardziej w sferze publicznej tylko tego typu negocjacje mogą być naprawdę efektywne. Antropolog, jeśli zostanie zatrudniony w charakterze negocjatora, to jednak przede wszystkim z uwagi na to, że jest uznany za specjalistę od stosunków międzykulturowych. Znaczenie różnic kulturowych przy podejmowaniu negocjacji, zwłaszcza z obcokrajowcami, dostrzegają niemal wszyscy autorzy podręczników na ten temat. Podkreślają oni coraz częściej bariery, jakie wynikają z faktu z odmienności stylów i celów negocjacji, które uwarunkowane są kulturowo oraz kosztów, jakie z tego tytułu muszą ponosić. Próbują jednak uporać się z tematem samodzielnie, czego skutki są podobne, jak w przypadku tych organizacji, które próbują samodzielnie przeprowadzić badania jakościowe. Amerykańska specjalistka od konfliktów, polityki publicznej i negocjacji antropolożka Jayne Docherty przyrównuje to do próby nauczenia się angielskiego przez wkuwanie słówek ze słownika bez znajomości gramatyki (2004, s. 711). Sposób rozumienia kultury w popularnych książkach o negocjacjach jest daleki od antropologicznego, zawierając szereg błędnych założeń na ten temat. Ich autorzy widzą zwykle to, co na powierzchni, nie uwzględniając przy tym dynamiki i zmienności kultury. Powstają w ten sposób pewne katalogi nakazów, zakazów i uwag, o których negocjator powinien pamiętać, w stylu: naucz się podstawowych zwrotów i poszukaj informacji w Internecie, szanuj różnice kulturowe, zwracaj uwagę na mowę ciała, pamiętaj, że Hiszpanie mają skłonność do czynienia obietnic, a Francuzi do stosowania gróźb, Niemcy są konkretni, a Rosjanie nie uznają kompromisów, jeśli spotkasz Japończyka, to ukłoń się głęboko, a w przypadku Araba uważaj przy zapraszaniu go na obiad. W ramach tych katalogów sporządza się też oddzielnie zbiór wskazówek dotyczących rozmawiania z płcią przeciwną7. 7 Dobrym przykładem tego typu zaleceń są np. książki Michaela Donaldsona, Negocjacje dla bystrzaków (2008), Magdaleny Kendik, Negocjacje międzynarodowe (2009) czy też Grażyny Rosa, Komunikacja i negocjacje w biznesie (2009). �Antropolog w służbie publicznej 179 Bardziej wyrafinowane podejście do kultury w podręcznikach do negocjacji polega na przedstawianiu listy cech dychotomicznych kultur, które dzielą je na wysoko i nisko kontekstowe, indywidualistyczne i kolektywistyczne, egalitarne i hierarchiczne, protransakcyjne i propartnerskie, o długim i krótkim horyzoncie czasowym8. I dopiero w tym kontekście opisywane są ich cechy przydatne z punktu widzenia negocjatorów. Tłumaczą one zainteresowanym czytelnikom, dlaczego przedstawiciel kultury wysokiego kontekstu, np. Chińczyk, nie oczekuje zapisania w umowie wszystkich wynegocjowanych szczegółów, gdyż opiera się często na komunikacji pośredniej, np. poprzez niewerbalne gesty, w przeciwieństwie do Amerykanina, przedstawiciela kultury niskiego kontekstu, dla którego umowa to rodzaj instrukcji obsługi danego przedsięwzięcia, w której wszystko musi być dokładnie wyszczególnione. Przedstawiciele z kolei kultur egalitarnych są mniej wrażliwi na kwestie rangi i przywileje niż kultur hierarchicznych. Reprezentantów kultury indywidualistycznej może z kolei mniej martwić odchodzące od konwenansu zachowanie strony przeciwnej niż negocjatorów z kultury kolektywistycznej. Ci pierwsi w przeciwieństwie do drugich nastawieni są na zawarcie jednorazowej transakcji, nie mają potrzeby trwałych kontaktów, słabo są zainteresowani rezultatem drugiej strony. Przedstawiciele kultur protransakcyjnych, jak np. Skandynawowie, są zwykle skupieni na zadaniach, a propartnerskich, jak kultury arabskie czy latynoamerykańskie – na ludziach, na ustanowieniu dobrych relacji między nimi. Stąd niejednokrotnie zdarzało się, że negocjatorzy arabscy zrywali uzgodniony już kontrakt, jeśli do jego podpisania wysyłano osobę, która tego z nimi nie negocjowała, a więc nie była z nimi wcześniej zaprzyjaźniona. W tym wszystkim zauważa się także niezmiernie istotne różnice, jeśli idzie o percepcję czasu. Istnieją kultury, jak np. chińska, o długim horyzoncie czasowym i krótkim, jak np. amerykańska. Podejście do czasu mierzone jest nawet tzw. wskaźnikiem LTO (long term orientation), który dla tych pierwszych wynosi 118, a dla tych drugich tylko 29, co obrazuje różnice w podejściu do negocjacji, ale też i w przestrzeganiu terminów. Przykładem tego typu różnic może być historyczny fakt zupełnie innego podejścia do negocjacji pokojowych między Wietnamem a Stanami Zjednoczonymi. Amerykanie przyjeżdżając do Paryża wynajęli hotel na tydzień, Wietnamczycy zaś na 2,5 roku. Zdaniem Jayne Docherty ten sposób jest o tyle lepszy, że nie tylko zwiększa zdolność ze zdawania sobie sprawy ze znaczenia kultury w negocjacjach, ale przede wszystkim uświadamia stronom konfliktu, że oni sami  Podziały te oparte są zwykle na koncepcjach Edwarda Halla (1959, 1966) i Geerta Hofstede (1997). 8 �180 Maciej Ząbek także posiadają kulturę (2004, s. 715). Doświadczamy jej bowiem zwykle dopiero wtedy, gdy jesteśmy zmuszeni uznać, że nie wszyscy myślą w ten sam sposób co my. Autorka przytacza przykład konfliktu we Francji na tle noszenia symboli religijnych w szkole, kiedy to negocjacje wydają się w zasadzie niemożliwe, gdyż każda ze stron w trakcie rozmów stoi na gruncie swojej kultury. Dla muzułmańskich uczniów i ich rodziców nakrycia głowy dla dziewcząt są kwestią nienegocjowalną. Z drugiej strony francuscy urzędnicy odmawiają imamom posiadania autorytetu i prawa do włączenia się w proces negocjacji. Jak wówczas negocjować? Możemy się wówczas skupić, twierdzi badaczka, na tym, co druga strona robi źle wobec nas. Postuluje raz jeszcze przede wszystkim uczenie kultury negocjatorów w taki sposób, aby podnieść u nich świadomość własnej kultury, a także uznania tego, że kultury nie muszą odnosić się wyłącznie do etnosów, ale także do grup zawodowych, organizacji i innych lokalnych grup. Nawet spotkanie dwóch osób może być wielokulturowe, gdyż po pierwsze każda z nich może należeć do wielu grup. Po drugie ważne jest, aby w procesie negocjacji pomóc zrozumieć uczestnikom mechanizmy, które przekazują kulturę i po trzecie – prawie nigdy dana kultura nie jest w całości podzielana przez wszystkich członków danej grupy. Jednostki mają zdolność selektywnego jej przyjmowania i dostosowywania się do wielu kultur. Stąd nie można zakładać, że każda osoba z kultury X zrobi y. Dlatego każde międzykulturowe spotkanie, jakim są często posiedzenia negocjacyjne, wymaga dużej dozy improwizacji, doświadczenia i po prostu „zdrowego rozsądku”. A także pamiętania, że żadnej z kultur nie są obce konflikty, choć nie wszystkie te same problemy spostrzegają jako konflikt lub mają te same założenia, jak ludzie powinni na nie reagować. Autorka, której misją jest, jak sama pisze, wykorzystać pozytywną energię konfliktu, jednocześnie minimalizując jej destrukcyjny potencjał, twierdzi, że wszyscy mimo wszystko należymy do jednej kultury ogólnoludzkiej, dlatego mimo różnic możliwe jest rozwiązywanie konfliktów i strategiczne budowanie pokoju (Docherty 2004, s. 711–722). Kończąc ten podrozdział, należy zauważyć, że udział antropologów w zespołach negocjacyjnych nie stał się jeszcze normą ani na gruncie międzynarodowym, ani tym bardziej krajowym. Niemniej od dawna uczestniczą oni często w charakterze mediatorów między różnymi społecznościami tubylczymi a władzą państwową, samorządową, organizacjami pozarządowymi lub firmami prywatnymi, np. firmami turystycznymi, ale też wszelkiego rodzaju inwestorami. Wspomnieć można jeszcze, że antropolożka Hazel Weidman (1976) rozwinęła koncepcję pośrednictwa kulturowego (cultural brokerage) w odniesieniu �Antropolog w służbie publicznej 181 do instytucji pomocy społecznej i ochrony zdrowia. Stwierdziła ona istnienie różnych, konkurujących ze sobą systemów w obrębie kultury zdrowotnej, zależnej od etniczności i zaplecza kulturowego jednostek w nią zaangażowanych. Stwierdzenie to pozwoliło jej na stworzenie projektu interwencyjnego, którego celem była zmiana relacji pomiędzy koegzystującymi systemami, a w konsekwencji dostosowanie publicznej opieki zdrowotnej do potrzeb grup mniejszościowych. Wykreowała w ramach programu zdrowotnego Departamentu Psychiatrii Uniwersytetu w Miami zawód tzw. brokera kulturowego, czyli osoby, która ułatwia ludziom przekraczanie granic z jednej kultury do drugiej. Brokerami kulturowymi powinny zostawać osoby znające obie kultury, ale niekoniecznie bikulturowe, doświadczające pewnego dystansu wobec ich obu, czyli np. socjolodzy lub antropolodzy (Willingen 2002). Należy mieć nadzieję, że dzięki wzrostowi świadomości roli czynników kulturowych, zwłaszcza w międzynarodowych negocjacjach, a także przy postępującej globalizacji biznesu i nieumiejętności radzenia sobie z kulturą przez dotychczasowych ekspertów, będzie to potencjalnie duży rynek pracy dla antropologów. Od szkół po wioski tematyczne. Inne przykłady zastosowań antropologii w służbie publicznej Możliwych zastosowań antropologii, poza murami instytucji naukowych, jest jeszcze wiele. Poniżej przedstawiam przykłady tylko kilku z nich, podejmowanych na zlecenie resortów rządowych lub instytucji samorządowych. Edukacja Pierwszym z nich mogą być przykłady zastosowań antropologii w edukacji, realizowane w Stanach Zjednoczonych. Ten kierunek wykorzystania praktycznego antropologii poza medycyną i rolnictwem należy zresztą w tym kraju do najczęstszych. Ma on poza tym długą tradycję, której początki można datować od artykułu Niny Vandewalker opublikowanego w The American Journal of Sociology w 1898 r., postulującego konieczność połączenia pedagogiki i studiów nad kulturą (Greenman 2005, s. 266). Ważną rolę w tej sprawie odegrała książka Margaret Mead Coming of Age in Samoa (1928), wywierając z czasem ogromny wpływ na pedagogikę na Zachodzie. Trwały związek natomiast między nią a antropologią datuje się w USA od konferencji w Carmel Valley w 1954 r., z udziałem pedagogów i antropologów, gdzie po raz pierwszy wyraźnie stwierdzono, że antropologia może przyczynić się do poprawy nauczania (Spindler 2000). �182 Maciej Ząbek Antropolodzy w swym podejściu do edukacji od początku zwracali uwagę przede wszystkim na środowisko pozaszkolne, edukację nieformalną i enkulturację, czyli po prostu w jaki sposób dzieci uczą się kultury (Greenman 2005, s. 263). Te badania otworzyły później drogę do dalszych szczegółowych pytań: Jak i gdzie uczą się dzieci? Kim są nauczyciele? W jaki sposób zachodzą zmiany w edukacji? Co się dzieje, gdy otrzymują one sprzeczne przekazy? Jak powinna wyglądać edukacja w środowisku wielokulturowym? Współcześni badacze zwracają szczególną uwagę na konteksty, które mogą mieć wpływ na naukę i wychowanie dzieci, na znaczenie wpływu rodziców i rodziny, miejsca zamieszkania i szeroko pojętego środowiska pozaszkolnego. Antropolożka Nancy Greenman postuluje, aby kwestię nabywania kultury i rozpoznania całego środowiska edukacyjnego uczynić zadaniem najważniejszym i dopiero z tej perspektywy podjąć się projektowania i realizacji programów, które przyczynią się do poprawy nauczania (2005, s. 280). Do podstawowych metod badawczych należą oczywiście rozmowy i obserwacja uczestnicząca, ale też i wywiady grupowe. Korzysta się też z materiałów zastanych, tworzy filmy i dokumentację fotograficzną, wykorzystywaną później w dyskusjach nad tematem. Badania mogą mieć miejsce zarówno w klasie podczas zajęć szkolnych, na boisku, w trakcie wycieczek, jak i w czasie wolnym, nie tylko wśród uczniów, ale i ich rodziców czy konkretnej społeczności, do której należą badane dzieci. Obecnie działa w USA kilkaset placówek zajmujących się stosowaniem antropologii w edukacji, m.in. Rada ds. Antropologii i Edukacji przy Amerykańskim Towarzystwie Antropologicznym z licznymi komisjami koordynującymi projekty zgodnie ze swoim profilem. Otrzymują one szereg zleceń na tego typu badania zarówno od konkretnych szkół, jak i agencji rządowych, organizacji pozarządowych czy muzeów. Specjalnością ich są oczywiście badania etnograficzne prowadzone w szkołach, do których uczęszczają dzieci z mniejszości etnicznych, w rezerwatach indiańskich, w obozach dla uchodźców czy w ogóle wśród mniejszości imigranckich. Przykładem takiej antropologii stosowanej w dziedzinie edukacji wielokulturowej mogą być badania Jerry’ego Lipka wśród Eskimosów Yup’ik i Theresy McCarty wśród Indian Navajo, które miały za cel wypracować kompromis pomiędzy ich kulturami i ich sposobami uczenia się a państwowym ustawodawstwem obowiązującym w edukacji (Lipka 1998, McCarty 2002). Były też badania Nancy Greenman nad problemem dlaczego dziewczęta pochodzenia latynoskiego i afrykańskiego nie odnosiły znaczących sukcesów w nauce, zwłaszcza w przedmiotach ścisłych (2005) czy projekty prowadzone np. przez �Antropolog w służbie publicznej 183 Biuro Stosowanych Badań w Antropologii9 dotyczące tego, jak młodzież latynoamerykańska doświadcza różnych form nierówności w szkole albo w jaki sposób dzieci uchodźców z Somalii przystosowują się do amerykańskiej szkoły i co ona może zrobić, aby ułatwić im adaptację. Wyniki tych i innych badań wprowadza się w życie. Mają one przede wszystkim na celu stworzenie przyjaźniejszego i efektywniejszego środowiska sprzyjającego nauczaniu. Należy jednak podkreślić, że podobnie jak w innych projektach antropologii stosowanej, nie wszystkie miały pozytywne konsekwencje. Badacze i ich sponsorzy też mają kulturę i to ona wpływa często na wybory, których dokonują. Na te same kwestie różni antropolodzy mogą patrzeć z różnych perspektyw, tym bardziej, że w badanych społecznościach też występują różne, często skrajnie odmienne głosy. Jedni popierają np. edukację dwujęzyczną, inni tylko w zakresie języka rodzimego, a jeszcze inni opowiadają się za nauką języka dominującego. Skutki mogą być różne, wzbudzające często kontrowersje, stąd badacze zajmujący się antropologią stosowaną w edukacji powinni mieć świadomość ich istnienia. Na amerykańskim tle zaangażowanie polskich antropologów w edukację prawie nie istnieje, choć wiadomo, że nasi absolwenci dość często podejmują pracę w szkołach. Zazwyczaj jednak są tylko nauczycielami niektórych przedmiotów humanistycznych lub języków obcych, choć należy się spodziewać, że używają również swojej wiedzy etnologicznej przynajmniej tak często, jak mają ku temu okazję. Zapewne też wyjaśnianie zagadnień kulturowych przez nich jest dużo bardziej profesjonalne niż innych nauczycieli. Najlepiej, jak trafiają do gimnazjów i liceów niepaństwowych, gdzie istnieje nieco większa szansa samodzielnego kształtowania programu, a nawet dołączenia do niego jakiegoś wstępu do antropologii czy zajęć o mniejszościach etnicznych lub etnografii regionu. Jest to oczywiście też pewien rodzaj stosowania antropologii, ale niestety bardzo nieformalny. Pewną szansę na zatrudnienie antropologów stwarzają także programy związane z koniecznością przeprowadzenia badań w zakresie edukacji specjalistycznej, np. na temat społecznego kontekstu żywienia niemowląt w związku z dość jednostronnym potraktowaniem tego tematu przez szkoły rodzenia. Jedna z absolwentek etnologii warszawskiej wystąpiła z projektem tego typu badań do Urzędu Miasta. Tego typu inicjatywy mają dużą szansę realizacji, jeśli wniosek zostanie odpowiednio przedstawiony i uzasadniony. Jest to jednak jednocześnie przykład, że antropolog w Polsce sam musi wyjść z pewną inicjatywą, musi przeszukiwać także strony internetowe różnych organizacji, 9 Bureau of Applied Research in Anthropology (BARA) założone w 1952 r. w Arizonie. �Maciej Ząbek 184 żeby dowiedzieć się o ogłaszanych konkursach na tego typu badania, a nie tylko oczekiwać, że dana instytucja zgłosi się do niego sama z odpowiednim zleceniem. Dotyczy to oczywiście nie tylko projektów z zakresu edukacji. W ramach nowej podstawy programowej przewidziano wprowadzenie obowiązkowej dla uczniów edukacji regionalnej w celu, jak napisano: „kształtowania trwałych więzi z małą ojczyzną, świadomości własnych korzeni, odnajdywania w kulturze źródeł najistotniejszych wartości, zaangażowania do aktywnego działania na rzecz środowiska” (Ministerstwo..., 2009). Może to stanowić także pewne wyzwanie i szanse dla absolwentów etnologii, ale zapytać można, dlaczego MEN nie zaangażował antropologów do współpracy nad nową podstawą programową, aby sprawdzić choćby, jakie są społeczne (lokalne) oczekiwania i potrzeby wobec proponowanych zajęć? Badań tego typu jak amerykańskie, o ile mi wiadomo, nie prowadzi się jeszcze w Polsce, choć niektórzy studenci i absolwenci robili już takie badania w ramach wolontariatu na zlecenie organizacji pozarządowych. Dotyczyły one przeważnie problemów adaptacji cudzoziemców w szkole czy też źródeł powstawania konfliktów międzykulturowych. Przykładem tych ostatnich mogą być badania w ramach prowadzonych przez mnie warsztatów z antropologii stosowanej, na zlecenie Fundacji Polskie Forum Migracyjne, w szkole w warszawskiej dzielnicy Targówek, do której uczęszczają dzieci czeczeńskie z pobliskiego ośrodka dla uchodźców. Istnieje więc pewna szansa, że kiedyś staną się one normalną praktyką, zwłaszcza w sytuacjach problemów kulturowych w szkole. W ramach obowiązujących do niedawna minimów kształcenia na pedagogice przewidywano również wprowadzenie antropologii. Niestety, osobiście miałem okazję zaobserwować, że wydziały pedagogiki przeznaczały na nie niewystarczającą liczbę godzin albo w ogóle z nich rezygnowały. Podsumowując, trzeba stwierdzić, że kontakt między antropologami i pedagogami jak dotychczas jest w Polsce zbyt wątły i aby coś się zmieniło, trzeba go przede wszystkim rozszerzyć. Rybołówstwo Zupełnie innym przykładem na wykorzystanie antropologicznych badań społeczno-kulturowych mogą być badania nad rybołówstwem na zlecenie Departamentu Gospodarki Stanów Zjednoczonych10. Miały na celu z jednej strony zaradzenie ubytkowi zasobów rybnych w oceanach, a z drugiej pomoc w przetrwaniu lokalnych społeczności rybackich. Podjęcie tych badań wiązało się z zakazem połowu mieczników na Hawajach, zagrażających populacji żółwi Dokładnie przez jednostkę wchodzącą w jego skład zajmującą się łowiskami morskimi i rybołówstwem (National Marine Fisheries Service http://www.nmfs.noaa.gov/). 10 �Antropolog w służbie publicznej 185 morskich. Konsekwencją tego było jednak bankructwo lub zubożenie społeczności rybaków wyspecjalizowanych w połowach mieczników. Nie pomogły dotacje rządowe i próba ich przejścia na połowy tuńczyków, gdyż pieniądze z dotacji okazały się niewystarczające, a zmiana specjalizacji wymagała czasu, aby nauczyć się nowych technik połowu (Allen, Gough 2006). Początkowo nie uznawano tego za problem, ale po przegraniu kilku procesów sądowych postanowiono jednak zbadać podłoże tego zjawiska, zlecając badania antropologom (Abbott-Jamieson, Clay, Colburn, 2006). Badania nad rybołówstwem różnych grup tubylczych zawsze interesowały wielu antropologów, stąd i tym razem nie było problemu ze znalezieniem chętnych, zwłaszcza gdy pojawiły się środki przeznaczone na ten cel. Zadali oni podstawowe pytania o to, jak są zorganizowane społeczności rybackie? Dlaczego rybacy podejmują się tego zawodu? Jak klasyfikują obszary swoich połowów i ich faunę? Jak wygląda ich życie w różnych grupach etnicznych? Jaki wpływ mają na nich działania rynkowe w skali globalnej? W przypadku wspomnianych rybaków z Hawajów pochodzenia wietnamskiego pokazano, jak jedna decyzja administracyjna potrafi rozbić silnie dotąd zintegrowaną społeczność rybacką, doprowadzić do kłótni wewnątrz rodzin, zmusić kobiety do podjęcia pracy zarobkowej, wpłynąć negatywnie na wychowanie dzieci. Badania pokazały też dużą zdolność adaptacyjną badanej grupy, ale za cenę zmiany miejsca zamieszkania (emigracji do Kalifornii) i obniżenia dotychczasowego poziomu życia (Allen, Gough 2006). Porównawcze badania przeprowadzone z kolei na Puerto Rico pokazały natomiast, jak wiedza lokalna na temat środowiska morskiego może przyczynić się do wzbogacenia wiedzy akademickiej w tym temacie. Ze studiów podjętych na tym terenie przez antropologa Carlosa Garìa-Quijano wynika, że rybacy portorykańscy rozpoznają zadziwiająco dużą liczbę gatunków żyjących w wodach przybrzeżnych i klasyfikują je według miejsca występowania i typów podwodnych środowisk. Przyjęli też inną strategię niż rybacy z Hawajów, nie koncentrując się na jednym gatunku, lecz na odławianiu różnych ryb i skorupiaków i utrzymując się na rynku poprzez dostarczanie świeżych owoców morza wysokiej jakości (Garìa-Quijano 2007). Badania tego rodzaju pokazały, że specjalizacja w połowie określonego gatunku staje się coraz bardziej ryzykowna, przyczynia się do naruszenia równowagi w środowisku, a w rezultacie grozi utratą dotychczasowych łowisk. Strategia rybaków portorykańskich jest natomiast pewnym sposobem zapobiegnięcia temu. Antropolodzy pokazali tu raz jeszcze, że są świetnymi „tłumaczami” między społecznościami lokalnymi a naukowcami od ochrony środowiska i administracją państwową. Dzięki dużej wartości danych zdo- �186 Maciej Ząbek bytych dzięki tym badaniom, amerykańskie agencje rządowe obecnie stale przyznają środki na prowadzenie badań nad rybołówstwem, które stają się coraz popularniejsze wśród tamtejszych antropologów. W Polsce niestety nikt nie zlecił antropologom przeprowadzenia badań jakościowych na ten temat, choć akurat w kwestii rybołówstwa byłyby one niesłychanie potrzebne i naglące, gdyż sytuacja polskich rybaków po wprowadzeniu przez Unię Europejską, w ramach tzw. Wspólnej Polityki Rybackiej, kwot połowowych zbliżona jest do tych z Hawajów. Na etnologii warszawskiej i szczecińskiej studenci podjęli badania tylko w ramach przygotowywanych prac magisterskich. Niestety, pisane są na użytek wyłącznie akademicki, a nie z uwagi na możliwość ich zastosowania11. Domy spokojnej starości w Danii Praktyczne stosowania antropologii nie ograniczają się tylko do obszaru Stanów Zjednoczonych. Przykładem badań stosowanych w Europie mogą być badania duńskich antropologów Jensa Kofoda i Anny Birkemose w domach spokojnej starości (2004). Wykonane zostały one na zlecenie duńskiego Ministerstwa Zdrowia z uwagi na zaskakujący fakt stwierdzenia u pensjonariuszy tych domów niedożywienia. Było to tym bardziej bulwersujące, że mamy tu do czynienia z taką sytuacją nie w ubogim państwie Trzeciego Świata, lecz w Danii, gdzie w tego typu domach panują wręcz doskonałe warunki i jest oczywiście pod dostatkiem jedzenia. Każdy z lokatorów ma własny pokój, balkon i ogródek, a kuchnia przygotowuje posiłki przynajmniej w dwóch zestawach. Są organizowane zajęcia gimnastyczne, wycieczki, wieczorki taneczne i inne imprezy okolicznościowe. A jednak u jednej trzeciej pensjonariuszy stwierdzono niebezpieczny dla zdrowia spadek wagi ciała. Władze próbowały się z tym problemem początkowo uporać same, tworząc specjalne domy eksperymentalne, w których starano się włączyć pensjonariuszy do wspólnych zajęć, także przy gotowaniu, gdzie mieli się oni poczuć jak we własnym domu. Dopiero gdy okazało się, że niechętnie włączają się oni w takie zajęcia, a indeks ich masy ciała nie wzrósł znacząco, dopiero wówczas rozwiązanie zagadki powierzono antropologom. Antropolodzy na przykładzie czterech wybranych domów przeprowadzili z ich mieszkańcami typowe badania etnograficzne na temat ich postrzegania 11  Na etnologii warszawskiej jedna z tych prac została już obroniona: N. P u c i a t o, Jastanicy, przedsiębiorcy, ekolodzy i ryby – debata na temat zmian w rybołówstwie związanych z wprowadzeniem Wspólnej Polityki Rybackiej, pod kierunkiem prof. UW, dr hab. A. MalewskiejSzałygin (archiwum IEiAK, UW). �Antropolog w służbie publicznej 187 życia w takich domach, relacji z innymi mieszkańcami i oczywiście ich opinii na temat przygotowywanych tam posiłków. Wyniki może były do przewidzenia, choć niekoniecznie w Danii, gdzie tego typu domy opieki na seniorami stały się już czymś zupełnie naturalnym. Rodzina oddająca swoich bliskich nie musi obawiać się krytyki otoczenia, posądzenia o egoizm i brak troski, jak może zdarzyć się to jeszcze w Polsce. Pozornie ludzie starsi też są zadowoleni z takiego rozwiązania. Rozmówcy antropologów mówili im, że sami podjęli decyzję o przeprowadzce, gdyż nie chcieli być dla nikogo ciężarem. Okazało się jednak, że był to wybór ich rodzin. To one planowały przeprowadzkę, wynajdywały odpowiednią placówkę i załatwiały formalności. Tymczasem taka zmiana wiązała się z zawieszeniem dotychczasowej roli społecznej i staniem się uzależnionym od personelu i regulaminów ośrodka pensjonariuszem. Dlatego podejmowali walkę o utrzymanie odrobiny niezależności. Odmawiali uczestniczenia w różnych programach, ponieważ traktowali je jak zamach na swoją niezależność. Najbardziej jednak manifestowała się ona podczas posiłków, tym bardziej, że przy tej okazji byli często na siłę wyciągani ze swoich pokojów albo karmieni przez personel. Niejedzenie było więc jedną z nielicznych możliwych do zastosowania przez nich form buntu i zachowania swojej autonomiczności. Mimo że personel ciągle podkreślał, że w ośrodku panuje atmosfera domowa, to trudno było ją za taką uznać w sytuacji, gdy stosunek do nich był paternalistyczny, jak do małych dzieci. Istotne było także, że, jak pisze Kofod, nie tylko jedzenie jest ważne, ale także z kim się je. A musieli oni jeść z ludźmi, z którymi z reguły nie mieli nic wspólnego (2006). Wniosek antropologów z tych badań był taki, że problemu niedożywienia nie można rozpatrywać jedynie w kontekście medycznym lub kulinarnym. W tym przypadku ważna była podmiotowość badanych, trudna czy wręcz niemożliwa do zachowania w „instytucji typu totalnego”12. Pensjonariusze, nie znajdując innego wyjścia z sytuacji, wybierali bierny opór, unikanie wszelkich kontaktów i niejedzenie. Podsumowując, antropolodzy wywiązali się z powierzonego im zadania i odpowiedzieli na pytanie, dlaczego pensjonariusze domów spokojnej starości chudną. Odpowiedzi na pytanie, jak temu zaradzić, zlecenie już nie przewidywało. Można podejrzewać tylko, że zleceniodawca, jak w innych tego typu przypadkach, nie byłby z odpowiedzi zadowolony, jeśli wybiegałaby ona poza 12  Nawiązanie do koncepcji E. Goffmana, który to „instytucjami totalnymi” nazywa wszystkie te miejsca zamieszkania i pracy, gdzie większość przebywających tam osób prowadzi wspólnie zamknięty i formalnie administrowany tryb życia (1961/1991). �188 Maciej Ząbek dotychczasowy przyjęty i społecznie aprobowany system w postaci istnienia instytucji domów spokojnej starości. Wioski tematyczne Ostatni z przytoczonych tu przykładów zastosowań antropologii dotyczy polskiej wsi i zarazem interwencji w jej życie kulturalne. Koncepcja „wsi tematycznych” to idea ożywienia gospodarczego, polegająca na uczynieniu danej miejscowości atrakcyjną dla ruchu turystycznego i swego rodzaju pomysł na zarabianie pieniędzy poprzez wykorzystanie specyfiki dziedzictwa kulturowego i kapitału społecznego mieszkańców z określonych miejscowości wiejskich. Polega głównie na wykorzystaniu popularności agroturystyki, ale wobec terenów, na których pozornie nie ma nic szczególnie interesującego, gdzie bez specjalnych zabiegów nie mogłaby się ona rozwijać. Zaletą tej koncepcji rozwoju są niskie, przynajmniej na początku, nakłady finansowe potrzebne na uruchomienie takich projektów i objęcie nim praktycznie całej społeczności wiejskiej. Idea wsi tematycznych, w której aktywnie uczestniczą antropolodzy, nie jest nowa. Praktykowana jest już od dawna na terenie Stanów Zjednoczonych, Francji, Niemiec czy Austrii. W Polsce pojawiła się dopiero od niedawna. Rozwija się ona w odpowiedzi na kryzys lub wręcz upadek tradycyjnego rolnictwa, tam gdzie lokalna społeczność nie była w stanie z różnych przyczyn dostosować się do współczesnych zmian w tym sektorze. W Polsce inicjatorem i koordynatorem projektu „Wioski tematyczne” został Wacław Idziak13, który wraz z organizacjami pozarządowymi (Biurem Partnerstwa „Razem”, Fundacją Wspomagania Wsi, Koszalińskim Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym i innymi) pozyskał środki unijne z programu operacyjnego EQUAL, Europejskiego Funduszu Społecznego do wprowadzenia tej idei w życie. Pierwszym etapem jest poznanie wspomnianego dziedzictwa kulturowego i ukrytego potencjału społecznego, istniejącego w danej społeczności lokalnej oraz analiza potencjału zasobów lokalnych i sprawdzenie możliwości ich wykorzystania. Następnym jest przeprowadzenie badań etnograficznych i w razie potrzeby archiwalnych. Stąd współpraca realizatorów programu z naukowcami i studentami antropologii. W trakcie badań, w których uczest13  Wacław Idziak, naukowiec i działacz społeczny, zainteresowany kulturą wsi, wykładowca socjologii i takich przedmiotów, jak zachowania organizacyjne czy zarządzanie rozwojem lokalnym na Politechnice Koszalińskiej i Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego. �Antropolog w służbie publicznej 189 niczą mieszkańcy wsi, dokonuje się wymiana wiedzy między badaczami a badaną społecznością, w wyniku czego pojawia się oczekiwany efekt sprzężenia zwrotnego i powstają w końcu pomysły na specjalizację danej wsi. Największą trudnością są tu, jak pisze Wacław Idziak, bariery związane z myśleniem, obawą narażenia się na śmieszność, jeśli się nie uda (2005). Antropolog musi tu także wejść w rolę negocjatora, umiejętnie przekonywującego do danego pomysłu. Przykładem tego typu projektów może być jeden z nich pod tytułem „Iwięcino – wieś z końca świata”. Wykorzystano tu obraz „końca świata” z miejscowego kościoła, który pozwolił uruchomić wśród badanej społeczności różne interpretacje związane z tym zagadnieniem, np. końca świata przyrodniczego, historycznego czy dziecięcego. Na tej podstawie mieszkańcy Iwięcina, dawnej wsi cysterskiej, stworzyli produkt w postaci zajęć o tematyce historycznej, astronomicznej i różnicach kulturowych, a wspólnie z antropologami udało im się odnaleźć w przestrzeni społeczno-kulturowej wsi swoiste ślady owego tytułowego „końca świata”. Powstała w ten sposób ścieżka dydaktyczna o nazwie „Końce świata w Iwięcinie”, po której wędrując można obejrzeć obelisk, kościół, cmentarz i grodzisko w lesie. Uzupełnieniem tego pomysłu stał się targ cysterski oraz warsztaty regionalne na temat tradycji bożonarodzeniowej (krucha tajemnica bombek choinkowych) i wielkanocnej (malowanie i kraszenie pisanek, zabawy z jajem). Dla dzieci przygotowano program pod nazwą „Misiowa kraina na końcu świata”. Z czasem wymyślono nowe imprezy, np. nocne zwiedzanie kościoła pt. „Nocą daj poprowadzić się aniołom”, a dzięki temu, że przez wieś przebiega fragment nadmorskiego szlaku kolarskiego, otworzono przy szkole podstawowej schronisko młodzieżowe im. Kazimierza Nowaka, podróżnika, któremu jeszcze w latach trzydziestych udało się objechać na rowerze Afrykę. Zorganizowano nawet konferencję naukową pt. „Pomorskie końce świata”. Dopiero tego typu program pozwolił rozwijać we wsi dochodową agroturystykę. Przy okazji udało się mieszkańcom Iwięcina pozyskać pieniądze na renowację zabytkowej ambony, chrzcielnicy i tablicy inskrypcyjnej oraz nowej remizy strażackiej służącej za świetlicę wiejską. Powstało też monograficzne opracowanie historii Iwięcina. Idea „wsi tematycznych”, bazująca na własnych pomysłach mieszkańców, stała się szansą szczególnie atrakcyjną dla miejscowości pozbawionych atrakcji turystycznych, jak np. typowe wsie popegeerowskie na Pomorzu. Tak np. w Sierakowie Sławieńskim zainspirowano się Tolkienem, budując bajkowe domki z gliny i słomy, organizując jarmarki hobbickie, warsztaty z pamiątkarstwa i rękodzieła, gry terenowe, liczne imprezy okazjonalne, jak majówka w wiosce hobbitów, a przy okazji serwując jadło hobbickie i oferując noclegi. �190 Maciej Ząbek W Paprotach inspiracją do pomysłu okazały się okoliczne źródła i liczne poplątane ścieżki między gospodarstwami. I tak Paproty stały się „wioską labiryntów i źródeł”, gdzie odbywają się liczne gry i zabawy. Dąbrowa, w której zachowała się znajomość zielarstwa, stała się natomiast „wioską zdrowego życia” z własnym ogrodem medytacyjnym, ścieżką zdrowia i zdrową kuchniąb a zwłaszcza produkowanymi tam wyrobami wędliniarskimi, miodami, syropami i oczywiście ziołami. Idea się przyjęła i obecnie w całej Polsce można już spotkać wioski, które reklamują się jako np. Kraina Bajek i Rowerów, Królestwo Żab, Biegun Zimna i Sera itp. Poza pomysłem na powiększenie swych dochodów poprzez przejście z niedochodowego rolnictwa do sektora usług, zaletą tego typu programów okazało się przede wszystkim to, że mieszkańcy tych wsi nauczyli się współpracować i wierzyć, że potrafią sami realizować swoje marzenia. Dla antropologów natomiast programy tego typu stały się miejscem dodatkowego zatrudnienia, gdyż wymagają one kogoś, kto potrafi wejść w system społeczny wsi i wprowadzić jej mieszkańców w obszar gospodarki opartej na wiedzy. Konkluzje Szeroko rozumiana służba publiczna, do której wchodzą instytucje i organizacje międzynarodowe, rządowe, samorządowe i pozarządowe, jest potencjalnie dużym i względnie atrakcyjnym rynkiem pracy dla absolwentów etnologii i antropologii kulturowej. Projektują one i wdrażają corocznie szeroką gamę programów w niemal wszystkich dziedzinach życia zarówno w kraju, jak i za granicą. Programy te stwarzają wiele unikalnych możliwości zastosowania wiedzy antropologicznej i etnograficznych badań jakościowych. W przeciwieństwie do zastosowań wyłącznie biznesowych mają szersze cele, przeniknięte nierzadko ideologią mającą na uwadze aktywne zmienianie świata dla wspólnego dobra. Poza tym często pozwalają etnologom i antropologom kontynuować zainteresowania badawcze poza murami uczelni, z korzyścią także dla nauki akademickiej. Prawdą jest, że w warunkach polskich tego typu organizacje nadal zbyt rzadko mają świadomość praktycznych możliwości wykorzystywania antropologii. Należy jednak przypomnieć, że zdarza się to nadal także w Stanach Zjednoczonych i innych krajach zachodnich. Przykładem może być opisana wyżej decyzja administracyjna w sprawie połowów mieczników. Nie zawsze jest to tylko kwestia niewiedzy lub chęci zaoszczędzenia środków na badania antropologiczne. Jest to także często problem arogancji władzy w ogóle lub poszczególnych organizacji, które są skłonne wdrażać swoje pomysły bez szer- �Antropolog w służbie publicznej 191 szych konsultacji czy mediacji z grupami lokalnymi, nie patrząc na możliwe skutki ich interwencji w delikatną materię życia społecznego. Przykładem mogą być konflikty między inwestorami (prywatnymi, ale także publicznymi), którzy dokonują dajmy na to wyburzeń lub budowy czy modyfikacji pewnych obiektów, a społecznością lokalną lub urzędem. Dochodzi do tego często już po zakończeniu realizacji danej inwestycji bez wcześniejszej konsultacji i partycypacji społecznej. W Polsce zbyt często dopuszcza się do otwartej konfrontacji w takich sytuacjach. W analogicznej sytuacji np. w Hiszpanii, kiedy pojawił się problem zagospodarowania byłego więzienia z czasów Franko, które to miejsce było przez wiele lat pustostanem, a jednocześnie miejscem kultowym dla graficiarzy, władze dzielnicy Carabanchel w Madrycie, na którego terenie znajdował się ten pustostan, zamówiły u antropologów badania jakościowe na ten temat14. W rezultacie przeprowadzono inwentaryzację obiektu, nakręcono film o historii i obecnym stanie więzienia, pokazano go mieszkańcom dzielnicy, potem przeprowadzono z nimi wywiady na temat ich stosunku do obiektu, ale także i ich pomysłów, co z nim zrobić. Kiedy okazało się, że większość z nich opowiedziała się za budową szpitala w tym miejscu i ewentualnie stworzenia w nim niewielkiej izby pamięci, dopiero wówczas ruszyły prace rozbiórkowe. Uniknięto w ten sposób większych protestów, co niestety w Polsce jest na porządku dziennym w tego typu sytuacjach. Należy tu podkreślić, że zastosowaniu antropologii w sferze publicznej sprzyja rozwój instytucji i przestrzegania praw społeczeństwa obywatelskiego. Przykłady jej niestosowania, zwłaszcza przez samorząd terytorialny, są zawsze dowodem na niedorozwój tych instytucji i brak poszanowania reguł demokracji. Inną kwestią jest, że antropolodzy chcący zatrudnić się w służbie publicznej muszą wykazać się pewną własną inicjatywą w tym zakresie, a nie po prostu oczekiwać na propozycje, tym bardziej, że w Polsce brak tego typu stowarzyszeń, jak w USA, które mogłyby pełnić funkcje swego rodzaju pośrednictwa pracy dla antropologów. Powinni też pamiętać o uzupełnianiu swojego wykształcenia, szczególnie w zakresie znajomości prawa, ekonomii, technik negocjacyjnych czy umiejętności menedżerskich. Muszą też nauczyć się pracować w pewnych określonych limitach czasowych, do których zobowiązują programy realizowane przez organizacje. Poza tym powinni umieć przekładać wyniki swych badań na praktykę, mieć umiejętność pisania skondensowanych raportów i rekomendacji, a nie tylko rozpraw i esejów naukowych, pamię Informacje na ten temat otrzymałem z relacji absolwenta etnologii Gawła Walczaka, który pracował jako mediator kulturowy właśnie w tej dzielnicy. 14 �192 Maciej Ząbek tając przy tym, że też nie są z natury obiektywni, też mają kulturę i mogą popełniać błędy. Literatura Abbott-Jamieson S., Clay P., Colburn L.L. 2006 – Anthropological Applications in the Management of Federally Managed Fisheries: Context Institutional and Prospectus, „Human Organization”, Washington, vol. 65, s. 231–240. Allen S.D., Gough A. 2006 – Monitoring Environmental Justice Impacts: Vietnamese-American Longline Fishermen Adapt to the Hawaii Swordfish Fishery Closure, „Human Organization”, Washington, vol. 65, nr 3, s. 319–329. Anderson M. 1999 – Do no harm. Haw aid can support peace – or war, London. Baranowska A. 2009 – Proces kształtowania się tożsamości w instytucji totalnej na przykładzie żołnierzy obozu Babilon w Iraku, w: J. Maciejowski, W. Nowosielski (red.), Tożsamość społeczna grup dyspozycyjnych, Wrocław. Bednarek S. 1998 – Czym jest regionalizm?, Wrocław – Ciechanów. Benedict R. 2003 [1946] – Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, tłum. E. Klekot, Warszawa. Birkemose A., Kofod J. 2004 – Meals in nursing homes, Scand J Caring Sci, 18, s. 128–134. Boas F. 2005 [1919] – Scientists as Spies, „Anthropology Today”, June, vol. 21, p. 27. Docherty J.S. 2004 – Culture and negotiation: Symmetrical anthropology for negotiators, „Marquette Law Review”, 87(4), 711–722. Donaldson M.C. 2008 – Negocjacje dla bystrzaków, Gliwice. Dul R.A. 2009 – I cóż to za zawód, ten antropolog?, „Etnografia Nowa”, nr 1, s. 155–157. �Antropolog w służbie publicznej 193 Dżurak E. 2010 – Antropolog z karabinem na ramieniu, „(op.cit.)”, nr 41. Ephron D., Spring S. 2008 – A gun in one hand, a pen in the other, „Newsweek Magazine”, Apr 12. Ervin A.M. 2005 – Applied Anthropology: Tools and perspectives for contemporary practice, Boston. Fisher R., Urry W., Patton B. 2009 – Dochodząc do tak. Negocjowanie bez poddawania się, Warszawa. Garìa-Quijano C. 2007 – Fishers’ Knowledge of Marine Species Assemblages: Bridging Between Scientific and Local Ecological Knowledge in Southeastern Puerto Rico, „American Anthropologist” Washington, vol. 109, s. 529–537. Goffman E. 1961 [1991] – Asylums: Essays on the social situation of mental patiens and other inmates, London. Gonzales R.J. 2007 – Phoenix Reborn?, „Anthropology Today”, Dec., vol. 23, s. 21–22. Greenman N.P. 2005 – Anthropology Applied to Education, w: Applied Anthropology: Domains of Application, S. Kedia, J. Willingen (eds.), Westport and London, s. 262–306. Griffith D. 2006 – Editor’s Foreword: The Puertoricanization of North American Fisheries Research, „Human Organization”, Washington, vol. 65, s. 229–231. Hall E.T. 1987 [1959] – Bezgłośny język, Warszawa. 1978 [1966] – Ukryty wymiar, Warszawa. Holt R.L. 2009 – Afghan Village Militia: A People-Centric Strategy to Win, www.samllwarsjournal.com (maj 2012). Hofstede G. 2000 [1997] – Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Warszawa. Idziak W. 2005 – Wieś tematyczna, www.witrynawiejska.pl/strona.php?p=455/ (lipiec 2012). �194 Maciej Ząbek Janicka A. 2003 – Doświadczenie miejsca misji pokojowej przez polskich żołnierzy Kosovo Force, (niepublikowana praca magisterska, archiwum IEiAK UW, Warszawa). Kamiński J. 2004 – Negocjowanie. Techniki rozwiązywania konfliktów, Warszawa. Kedia S., van Willingen J. (eds.) 2005 – Applied Anthropology: Domains of application, Westport and London, s. 262–306. Kendik M. 2009 – Negocjacje międzynarodowe, Warszawa. Kofod J. 2006 – Waiting to go into a Danish Nursing Home, Generation Review, vol. 16, nr 2. Kluckhohn C. 1949 – Mirror for Man: The Relation of Anthropology to Modern Life, New York – Toronto. Kukuczka J. 2010 – Antropologia na wojennej ścieżce. Wojny i konflikty jako wyzwanie dla współczesnego etnologa, w: F. Wróblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia Zaangażowana, „Prace Etnograficzne”, z. 38., s. 75–83. Lipka J. (ed.) 1998 – Transforming the culture of schools: Yup’ik Eskimo examples, Mahwah. Mead M. 1928 – Coming of Age in Samoa, New York. 1977 – Applied Anthropology: The State of the Art, w: E.M. Eddy, W.L. Partrige (eds.), Applied Anthropology in America, New York, s. 425–437. Ministerstwo... 2009 – Ministerstwo Edukacji Narodowej, rozporządzenie z dnia 15 lutego 1999 roku, /Dz.U. 1999 Nr 14, poz. 129/ o „Edukacji regionalnej”. McCarty T. 2002 – A place to be navajo: Rough Rock and the struggle for self-determination in indigenous schooling, Malwah. McFate M., Fondacaro S. 2008 – Cultural Knowledge and Common Sense, „Anthropology Today”, Feb., vol. 24, s. 27. �Antropolog w służbie publicznej 195 2011 – Reflections on the First 4 Years of the Human Terrain System, „Prism. Journal, National Defense”, vol. 2, no 4. Pantuliano S. 2009 – Uncharted territory. Land, conflict and humanitarian action, Warwickshire. Price D. 2000 – Anthropology as Spies, „The Nation”, November, 20. http://www.thenation. com/issue/november-20-2000 (lipiec 2012). 2007 – Anthropology, Counterinsurgency, the Kill Chain, and Plagiarism, http:// zeroanthropology.net/2007/10/31/david-price-anthropology-counterinsurgency-the-kill-chain-and-plagiarism/ (lipiec 2012). Puciato N. 2012 – Jastanicy, przedsiębiorcy, ekolodzy i ryby – debata na temat zmian w rybołówstwie związanych z wprowadzeniem Wspólnej Polityki Rybackiej, praca magisterska pod kierunkiem prof. UW, dr hab. A. Malewskiej Szałygin (archiwum IEiAK, UW). Rosa G. 2009 – Komunikacja i negocjacje w biznesie, Szczecin. Satish Kedia and John van Willigen (eds.) 2005 – Applied Anthropology: Domains of Application, Westport, Connecticut. Sikorski C. 2005 – Język konfliktu. Kultura komunikacji społecznej w organizacji, Warszawa. Slaikeu K. 2009 – Winning the War in Afghanistan: An Oil Spot Plus Strategy for Coalition Forces, www.samllwarsjournal.com (maj 2012). Słaboń A. 2008 – Konflikt społeczny i negocjacje, Kraków. Spindler G. (ed.) 2000 – Fifty Years of Anthropology and Education 1950–2000, Mahwah. Weidman H. 1976 – On getting from „here to there”, „Medical Anthropology Newsletter”, vol. 8,1, s. 2–7. Winch A. i S. 2010 – Negocjacje. Jednostka, organizacja, kultura, Warszawa. �196 Maciej Ząbek Willingen J. van 2002 – Applied anthropology: an introduction, Greenwood Publishing Group. Ury W. 2009 – Odchodząc od nie. Negocjowanie od konfrontacji do kooperacji, Warszawa. Vandewalker N.C. 1898 – Some Demands of Education upon Anthropology, „American Journal of Sociology”, 4,69. Netografia (maj – czerwiec 2012): American Anthropological Association: www.aanet.org. Alliance for Applied Research in Educational Anthropology: http://antropology.usf. edu/aarea/. Bureau of Applied Research in Anthropology: http://bara.arizona.edu/index.htm Council on Anthropology and Education: www.aanetorg./section/cae/. Human Terrain System: www.humanterrainsystem.army.mil. Ministerstwo Obrony USA: www.defenselink.mil. National Association for the Practice of Anthropology: www.practicinganthropology. org/. National Marine Fisheries Service: http://www.nmfs.noaa.go. Partycypacja społeczna: www.abc.com.pl/problem/1500/4/. Wioski tematyczne: www.wioskitematyczne.org.pl/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd2aef1221c4e13c9fdc066c2e8497dc.pdf 7b3ec3ecefd89b1fc2810edc006d57d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5488 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5104 Title A name given to the resource Etnologia na usługach państwa i ideologii / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieliaeva-Sachuk, Veronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 Veronika Beliaeva-Saczuk Etnologia na usługach państwa i ideologii Przykład ZSRR Etnologia w państwie wieloetnicznym zazwyczaj odgrywa ważną, a może nawet kluczową rolę. W zależności od wizji, ustroju i ideologii państwa, przy pomocy naukowców lub tylko „pod płaszczykiem” etnologii, tworzy się polityka wobec różnych etnosów zamieszkujących wybrany kraj. Te procesy nasiliły się zwłaszcza w XX w. i po dzień dzisiejszy możemy je obserwować w takich państwach wieloetnicznych, jak Chiny, Indie, Stany Zjednoczone Ameryki etc. Chciałabym jednak skupić się na Rosji, która w XX w. przeżyła kilka drastycznych zmian ustrojowych, podczas których ważną rolę odgrywała polityka etniczna. Zmiany te zaważyły na sytuacji politycznej oraz gospodarczej prawie całego świata. W Rosji można do dziś obserwować procesy etniczne, które nastąpiły po rozpadzie ZSRR – przebudzenie poczucia etniczności, odrodzenie (często odtwarzanie) tradycyjnej kultury, pojawienie się ruchów nacjonalistycznych oraz separatystycznych. Obecnie wiodący etnolodzy rosyjscy, np. Walerij Tiszkow, zwracają uwagę na fakt wieloetniczności czy multikulturalizmu występującego w Rosji od początku państwowości rosyjskiej (Тишков, s. 246–253). Podkreśla się, że już Ruś Kijowska, od której tradycyjnie w historiografii rosyjskiej wywodzi się państwowość Rosji, była niejednorodna pod względem etnicznym – oprócz plemion słowiańskich, tereny Rusi zamieszkiwały plemiona bałtyckie i ugrofińskie. Po rozpadzie Rusi Kijowskiej na księstwa ruskie, niektóre z nich – np. Księstwo Nowogrodzkie czy Pskowskie – handlowały z sąsiednimi plemionami niesłowiańskimi czy obejmowały kontrolą tereny, na których owe plemiona zamieszkiwały. Podbite ludy były chrystianizowane, ale nie była wśród nich prowadzona akulturacja. Dobrym przykładem mogą być Karelowie, których tereny zamieszkania od XII w. stają się częścią Republiki Nowogrodzkiej, a od 1478 r. częścią scentralizowanego Państwa Rosyjskiego (Народы России, s. 186). Mimo tak długiego okresu przynależności do Rosji, Karelowie mieszkający w jej granicach do dziś zachowali własny język, pewne tradycje �84 Veronika Beliaeva-Saczuk oraz tożsamość, natomiast Karelowie, zamieszkujący tereny Finlandii, zostali praktycznie całkowicie zasymilowani przez Finów. Historia Rosji jako państwa/imperium wieloetnicznego zaczyna się jednak dopiero po wzmocnieniu się Księstwa Moskiewskiego i scentralizowaniu władzy, co miało miejsce w drugiej połowie XV w. i na początku XVI w. Kluczowym momentem w tworzeniu Rosji jako państwa wieloetnicznego był podbój w 1552 r. Kazania – stolicy Chanatu Kazańskiego, jednego ze spadkobierców Złotej Ordy – przez Iwana Groźnego. Na terytorium Chanatu zamieszkiwały liczne ludy nadwołżańskie pochodzenia ugrofińskiego oraz Tatarzy i Baszkirowie – ludy tureckie. Wraz z nimi w Rosji pojawili się poddani należący do innego kręgu kulturowego i wyznający inną religię światową – islam. W następnych stuleciach do Rosji zostały przyłączone takie regiony, jak Syberia, Kaukaz, Azja Środkowa oraz Daleki Wschód, zamieszkały przez różne etnosy odmienne kulturowo od Rosjan i od siebie nawzajem. Od samego początku przyłączania regionów nie było prowadzonej polityki wzmocnionej asymilacji oraz masowego przesiedlania i przemieszania różnych ludów (takie działania mają miejsce dopiero w XX w., w okresie rządów Stalina), dlatego do 1917 r. na terenie Rosji nie dochodziło do drastycznych zmian w składzie etnicznym poszczególnych regionów. Migracja i osadnictwo jednej grupy etnicznej na obszarze nie tradycyjnym dla jej miejsca zamieszkania przed rewolucją październikową, przeważnie miały znaczenie ekonomiczne oraz polityczne, np. osadnictwo chłopów rosyjskich na terenie Syberii i Dalekiego Wschodu w celu rozwijania rolnictwa i zajmowania pustych terenów, do których rościły sobie prawo Chiny. Władza Imperium Rosyjskiego już pod koniec XVIII w. zaczyna zwracać uwagę na politykę etniczną. Przy dużej różnorodności etnicznej i kulturowej potrzebna była koncepcja spajająca wszystkie ludy mieszkające w Rosji. Postawiono na dwa aspekty, w pewien sposób ze sobą powiązane – tożsamość mieszkańców państwa miała być oparta na poddaństwie carowi oraz na prawosławiu. Car, jako pomazaniec boży, dobry i sprawiedliwy ojciec wszystkich mieszkańców kraju, miał być podstawą tożsamości nie tylko etnicznych Rosjan, ale wszystkich swoich poddanych. Prawosławia z kolei użyto jako narzędzia, które miało łączyć wszystkie ludy rosyjskie. Problem polegał na tym, że część etnosów zamieszkujących przyłączone terytoria wyznawało inne religie – islam i buddyzm. Chociaż chrystianizacja była prowadzona wśród wszystkich ludów, jednak religie światowe zostały przez władzę rosyjską oficjalnie uznane – w 1741 r. cesarzowa Elżbieta uznała buddyzm za jedną z religii Rosji, zaś w 1788 r. Katarzyna II powołała pierwszą oficjalną organizację muzułmanów na terenie Rosji – Orenburską Duchową Radę Muzułmanów. Pomimo oficjalnego uznania innych niż prawosławie religii, były one jednak kontrolowane �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 85 przez władzę. Przywódca wszystkich muzułmanów Rosji – mufti – miał być zatwierdzany osobiście przez cesarza. Mogły one mieć tylko określoną liczbę świątyń i duchownych oraz posiadały zakaz zapraszania duchowieństwa spoza Imperium Rosyjskiego. Wszystkie te działania miały zatrzymywać rozwój i ekspansję innych religii, a także chronić nieprawosławnych poddanych Rosji od wpływów zewnętrznych – z państw islamskich oraz buddyjskich i dzięki temu powstrzymać ewentualne ruchy separatystyczne. Jednak w przypadku wierzeń przedchrześcijańskich (pogańskich) wśród ludności ugrofińskiej oraz szamanistycznych wśród ludów Syberii i Dalekiego Wschodu, stosowane były metody represyjne i bezwzględne wyparcie tych wierzeń przez prawosławie. Po rewolucji październikowej w 1917 roku dla Rosji i wszystkich mieszkających na jej terenie ludzi zaczął się nowy etap historyczny. Po okresie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” na początku lat dwudziestych XX w. nastąpił pewien rozwój społeczno-kulturowy i ekonomiczny rosyjskich chłopów oraz rdzennych ludów wszystkich regionów byłego Imperium Rosyjskiego. Znaczne zmiany zaszły zwłaszcza wśród rdzennej ludności Syberii, w Rosji carskiej nazywanej inorodcami (obcoplemieńcami), uważanej za najbardziej zacofaną cywilizacyjnie i kulturowo, przez co miała znacznie mniejsze prawa niż inne ludy Rosji. Jest to jeden przykład z wielu zmian pozytywnych dla mniejszości etnicznych Rosji, których na początkowym etapie dokonała władza radziecka. W latach dwudziestych powstawały narodowe republiki i obwody autonomiczne, naukowcy radzieccy stwarzali systemy pisma dla niepiśmiennych ludów, języki ludów rdzennych w republikach i obwodach autonomicznych uznawano za języki urzędowe na równi z językiem rosyjskim, rozwijano tradycyjną gospodarkę etc. Niestety proces ten został zahamowany, a następnie odwrócony wraz z objęciem władzy przez Stalina, jednak jeszcze na początku lat dwudziestych starano się przywrócić „dziejową sprawiedliwość” wszystkim ludom, które w czasach caratu były traktowane znacznie gorzej niż napływowa ludność rosyjska. Polityka etniczna w ZSRR uległa diametralnej zmianie w momencie objęcia władzy przez Józefa Stalina. Mimo tego, że oficjalnie mówi się o równości wszystkich ludów, rozwoju, wolności i szczęściu wszystkich obywateli ZSRR – okres stalinowski to czas konsekwentnego niszczenia wszystkich tradycyjnych kultur na obszarze Związku Radzieckiego (w tym też kultury rosyjskiej) w ekonomicznych, obyczajowych oraz religijnych aspektach. Propaganda stalinowska chętnie pokazywała radosnych ludzi różnych narodowości, którzy są szczęśliwi w ZSRR, gdzie wszyscy są równi, mówią we własnych językach, gdzie nie ma zjawiska rasizmu etc. Najlepszym przykładem tego są �Veronika Beliaeva-Saczuk 86 filmy radzieckie z lat trzydziestych oraz czterdziestych XX w. W większości filmów z tego okresu pojawiają się przedstawiciele różnych etnosów (zawsze w tradycyjnych strojach) jako statyści, przechodnie etc., co miało ukazywać różnorodność etniczną ZSRR. Ciekawostką jest fakt, iż przede wszystkim przedstawiciele etnosów pojawiających się w filmach to rdzenni mieszkańcy Kaukazu, co niewątpliwie było ukłonem w stronę Stalina1. Najciekawszymi filmami związanymi z propagandą równości etnicznej w ZSRR, pochodzącymi z omawianego okresu, są Cyrk z 1936 r., w reżyserii Grigorija Aleksandrowa, oraz Świniarka i pastuch z 1941 r., w reżyserii Iwana Pyrjewa. Świniarka i pastuch jest historią miłości Rosjanki z północy Rosji, która pracuje w kołchozie jako świniarka i Dagestańczyka – pasterza owiec. Będąc przodownikami pracy spotykają się w Moskwie na Wystawie Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR. Pomimo dalekiej odległości oraz pewnych nieporozumień wynikających z różnic kulturowych, na koniec filmu para bierze ślub. W filmie Cyrk główną bohaterką jest artystka cyrkowa ze Stanów Zjednoczonych, grana przez Lubow Orłową – ulubioną aktorkę Stalina. Film rozpoczyna się ucieczką bohaterki z USA, ponieważ sama należąc do rasy białej ma czarne dziecko. Poznaje ona niemieckiego artystę, który początkowo udziela jej pomocy, ale uzależnia ją od siebie, strasząc wyjawieniem jej tajemnicy w razie nieposłuszeństwa. Po przyjeździe do ZSRR, artystka zakochuje się z wzajemnością w radzieckim artyście, ale cały czas boi się przyznać do faktu posiadania czarnego dziecka. W ostatniej scenie filmu prawda wychodzi na jaw, jednak okazuje się, że ludziom radzieckim jest wszystko jedno, jaki kolor skóry ma dziecko. W scenie końcowej filmu maluch jest przekazywany po kolei w ręce przedstawicieli różnych narodowości, wśród których pojawiają się przedstawiciele najważniejszych etnosów Kraju Rad – Rosjan, Ukraińców, Kazachów, Gruzinów oraz Żydów. Każdy z nich śpiewa dziecku kołysankę w swoim własnym języku. Scena ta miała zapewne pokazywać, że w ZSRR nie istnieje nienawiść na tle rasowym, a każdy naród podtrzymuje własną kulturę i nie jest dyskryminowany. Ciekawostką jest fakt, że pod koniec lat czterdziestych, zwrotka śpiewana w jidysz została z filmu usunięta – przywrócono ją dopiero po śmierci Stalina. Ten fakt pokazuje, jak manipulowano świadomością etniczną obywateli radzieckich w zależności od zmieniającej się sytuacji politycznej (koniec lat czterdziestych XX w. to początek tak zwanej „sprawy lekarzy”, która była skierowana w najbardziej znanych radzieckich lekarzy pochodzenia żydowskiego).  Stalin osobiście oglądał każdy nowy film, który miał się pokazać na ekranach ZSRR – od jego decyzji zależał nie tylko dalszy los filmu, ale także jego reżysera. 1 �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 87 W Związku Radzieckim pojęcia „wielokulturowości” i „bratniej przyjaźni narodów” stają się hasłami kluczowymi nie tylko dla wewnętrznej polityki etnicznej. Hasła te stają się jedną z wizytówek ZSRR, zwłaszcza już po śmierci Stalina. Związek Radziecki nie tylko nie dyskryminuje oraz wspiera własne etnosy, ale również pomaga innym narodom w walce przeciwko kolonializmowi, dyskryminacji rasowej, wspomaga budowę własnej państwowości, gospodarki etc. Warto jednak zwrócić uwagę, że wielokulturowość radziecka w praktyce jawiła się jako jedna zunifikowana kultura, która obecnie jest często nazywana kulturą radziecką, z folklorystycznymi dodatkami w rodzaju tradycyjnych strojów, tańców, wzornictwa – wszystkich tych elementów, które nie mają jakiegoś zabarwienia ideologicznego i nie są mocno związane z kulturą tradycyjną wybranego ludu, w poszczególnych regionach czy autonomiach. Człowiek radziecki musiał mieć podobną kulturę i wykazywać się patriotyzmem radzieckim, a nie lokalnym – tym bardziej, jeśli był on związany z jakąś narodową jednostką administracyjną. Jeszcze w osiemdziesiątych latach XX w., tuż przed rozpadem ZSRR, można zaobserwować tego typu model kulturowy, który był w tym okresie bardzo rozpowszechniony. W tworzeniu kultury radzieckiej – zunifikowanej, ale „wielokulturowej” – zaczynając od dwudziestych lat XX w. uczestniczyli również radzieccy etnografowie. Ideologia ZSRR – najbardziej uwidoczniona w czasie rządów Stalina – zakładała, że wszystkie sfery życia człowieka mają być podporządkowane i kontrolowane przez władzę. Nauka, jako jedna z najważniejszych dziedzin życia człowieka, mająca regulować i ułatwiać jego istnienie w świecie, w państwie totalitarnym również podlega ścisłej kontroli, przez co staje się narzędziem w rękach władz. Etnografia/etnologia w Związku Radzieckim, jako państwie wielonarodowym, była nauką, która wyjaśniała „wielką rolę” narodu rosyjskiego w budowaniu państwa socjalistycznego oraz udział w tym dziele innych „bratnich” narodów i ludów, zamieszkujących ZSRR. W praktyce etnologia była często używana do uzasadnienia represji wobec całych ludów, uczestniczyła w walce antyreligijnej, odcinała ludzi od własnej kultury, tworzyła nową obrzędowość radziecką etc. W dalszej części przedstawię pięć przykładów wykorzystania etnologii jako narzędzia tworzenia nowej ideologii państwowej, uzasadniania pewnych działań władzy, represji etc. Ubóstwienie przywódców państwowych W religioznawstwie ostatniego okresu została szeroko przyjęta koncepcja ideologii komunistycznej czy komunizmu radzieckiego jako rodzaju quasi-reli- �88 Veronika Beliaeva-Saczuk gii2. Od samego początku istnienia ZSRR, władza (także przy pomocy folklorystów oraz etnografów) próbowała stworzyć obraz przywódców państwowych jako nadludzi, bohaterów kulturowych czy wręcz istoty boskie. Tradycja takiego podejścia do władz wywodzi się jeszcze z Imperium Rosyjskiego, w którym cesarz była osobą namaszczoną przez Boga. Pierwszą postacią władcy rosyjskiego, który do dziś funkcjonuje w świadomości ludzi jako bohater kulturowy, był Piotr I. Po dzień dzisiejszy w północno-zachodnim regionie Rosji (Karelia, obwód archangielski), gdzie Piotr I często bywał, znane są opowieści o tym, jak cesarz własnymi rękami budował cerkwie, domy, chrzcił dzieci zwykłych chłopów, lubił z nimi przebywać, pić, jeść, o tym, jak karał możnowładców, którzy niesprawiedliwie traktowali swoich chłopów, zakładał miasta, osady etc. (Криничная, Пулькин 1988; Иванова 1986, s. 170–187; Райкова 1993). Lenina już za życia kreowano na podobną postać – był to według propagandy państwowej człowiek skromny, zawsze otwarty na zwykłych ludzi, od samego dzieciństwa posiadający takie cechy jak odwaga, prawdomówność i umiłowanie sprawiedliwości. W ZSRR od samego dzieciństwa zaczynała się indoktrynacja i ukazywanie postaci Lenina jako bohatera kulturowego – znany pisarz radziecki Michaił Zoszczenko w 1940 roku napisał dla przedszkolaków książkę „Opowiadania o Leninie”, która do czasu rozpadu Związku Radzieckiego była obowiązkową lekturą w podstawówce. Dla starszych dzieci oraz dorosłych istniała masa książek opowiadających o życiu Lenina, które miały jeszcze bardziej wzmacniać pozytywny wizerunek Wodza. Ciekawym narzędziem propagandy stał się folklor. W latach trzydziestych XX w. na wielką skalę prowadzone były badania folklorystyczne, które miały zbierać pieśni, wiersze, bajki, legendy o Leninie, Stalinie, Kraju Rad, Partii etc. Folklor był odpowiednim materiałem dla ukazania różnorodności i równouprawnienia wszystkich ludów w okresie panowania ideologii komunistycznej na obszarze ZSRR, w dodatku badania miały z góry udowadniać, że wolni ludzie radzieccy dalej tworzą, a ich twórczość pokazuje najważniejsze dla nich wartości. W 1937 roku ukazał się zbiór folkloru ludów ZSRR pod tytułem Twórczość ludów ZSRR, który był poświęcony dwudziestoleciu rewolucji październikowej. Książka zawiera prawie 600 stron folkloru zbieranego w ciągu dwóch lat przez pisarzy, folklorystów, etnografów, dziennikarzy etc. We wstępie opracowania redakcja od razu zastrzega, iż niestety nie udało się zamieścić całego materiału, dlatego w książce można znaleźć tylko najlepsze 2  Nie będę tutaj głębiej tłumaczyć koncepcji komunizmu radzieckiego jako quasi-religii – odsyłam do takich prac napisanych po polsku jak: R. I m o s, Wiara człowieka radzieckiego (Kraków 2007) oraz M. K u l a, Religiopodobny komunizm (Kraków 2003). �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 89 przykłady. W zbiorze znajdują się utwory 35 ludów zamieszkujących ZSRR. Oprócz folkloru tytułowych ludów związkowych republik ZSRR, których liczba w 1937 roku wynosiła 10, przedstawiono też folklor ludów Kaukazu (najwięcej liczebnie – 11 ludów – co można zinterpretować jako ukłon w stronę Stalina), europejskiej części Rosyjskiej Republiki radzieckiej, Syberii i Dalekiego Wschodu oraz Azji Środkowej. W latach trzydziestych XX w. wśród zwykłej ludności ZSRR folklor o Leninie, Stalinie i władzy radzieckiej oczywiście istniał, ale nie w takiej formie, w jakiej przedstawiony jest w omawianym zbiorze. Propaganda radziecka nie przyniosła jeszcze tylu owoców jak w pokoleniu następnym, które było już od dziecka indoktrynowane. Tylko strach przed represjami nie pozwalał opowiadać złośliwych żartów o władzy otwarcie. Warto zwrócić uwagę, że twórczość ludowa ze zbioru jest owocem pracy pisarzy oraz etnografów, którzy wiedzieli, jakie gatunki folkloru są najbardziej rozpowszechnione wśród poszczególnych ludów i sami pisali poszczególne utwory. W większości przypadków folklor przedstawiony w Twórczości ludów ZSRR był dziełem tak zwanych ludów „niepiśmiennych” lub piśmiennych tylko w niewielkim stopniu, czyli tych, które nie posiadały przed 1917 r. własnego pisma lub posługiwały się „obcym” alfabetem – staromongolskim lub arabskim. Oznaczało to, że rozwojem cywilizacyjnym znacznie odbiegali od Rosjan, chociaż chłopi rosyjscy również przedstawiani byli jako lud zacofany. Jednak to z narodu rosyjskiego, według propagandy państwowej, wywodzili się ideolodzy i działacze rewolucyjni i komunistyczni. Przedstawiciele każdego innego mniejszego ludu na terenie ZSRR mieli być ludźmi radzieckimi, budującymi nowy ład społeczny, ale posiadającymi własną bogatą tradycję kulturową, którą mogli teraz spokojnie przedstawiać bratnim narodom – „równym wśród równych”. We wstępie do Twórczości ludów ZSRR czytamy: „Wielobarwna jest złota księga twórczości ludowej, tak jak wielobarwny jest wielonarodowy piękny nasz kraj. Twórczość ludu rodziła się w pracy i w walce. [...] Lud zawsze tworzy. Lud śpiewał, mówił nawet w tych mrocznych epokach, kiedy pod śmiercionośnym wzrokiem reakcji zamierało całe życie, kiedy kraj stawał się podobny do cmentarza, kiedy w makabrycznej ciszy słychać było tylko szczucie kapitalistycznych i ziemiańskich psiarzy. [...] Na dalekie wieki minione lud przenosił swoje marzenia o lepszym sprawiedliwszym życiu, o wolności. [...] Wielka rewolucja socjalistyczna otworzyła wszystkie źródła twórczości ludowej. Po raz pierwszy wszystkie ludy ZSRR zaczęły śpiewać głośno, wolno, z całej swojej mocy i uskrzydlonej zwycięstwami duszy. [...] Na tym właśnie polega istota leninowsko-stalinowskiej polityki narodowej bolszewizmu – na połączeniu treści internacjonalistycznej, socjalistycznej z narodową formą” (Tworczestwo narodow SSSR, s. 5–9). �Veronika Beliaeva-Saczuk 90 Wśród wszystkich ludów ZSRR w trzydziestych latach XX w. można zaobserwować próby wprowadzenia postaci Lenina oraz Stalina jako bohaterów kulturowych do folkloru i świadomości ludzi, ale tylko wśród ludów syberyjskich – wyznających tradycyjnie jakąś formę wierzeń szamanistycznych. Istniały próby przedstawienia przywódców komunistycznych jako istoty boskie. Do tego celu, przez etnografów oraz folklorystów, a najczęściej przez działaczy partyjnych, którzy użyli etnografii jako narzędzia propagandy, zostały stworzone nowe mity, które miały oparcie w miejscowej mitologii szamanistycznej. Przykładem mogą być takie bajki jak chantyjska Stalin patrzy na północ, nanajska Słońce ludu o Stalinie i Leninie, czukocka Słońce o władzy radzieckiej, ewenkijska Jak dwa potężne orły przyleciały do Ewenków o Leninie i Stalinie, które zostały przetłumaczone między innymi na język polski i wydrukowane w zbiorze Bajki ludów północy (Warszawa 1954)3. W Twórczości ludów ZSRR pojawiają się również podobne utwory – ewenkijska pieśń Za górami rozjaśniało się, w której Lenin jest przedstawiony jako słońce, a partia jako jego promienie, czy ewenkijska bajka Teraz w tajdze jest jasno. Ta ostatnia opowiada o Ewenku, który za trzy ruble obiecywane przez kupców postanawia zabić Lenina. Gdy jednak go zobaczył, nie był w stanie wycelować w niego swojej broni. Gdy po raz kolejny składał się do strzału, zwierzęta przemawiają, aby „lepiej je zabił, niż Włodzimierza”. W końcu Lenin pojawia się, zaczyna rozmawiać z Ewenkiem, który czuje skruchę i zaczyna rozumieć jego dokonania. Po 10 latach w tajdze już jest władza radziecka i ten sam Ewenk spotyka jej przedstawicieli. Ci opowiadają mu o Leninie. Ewenk mówi, że Lenin mieszkał w tajdze i że on go widział, ale w odpowiedzi usłyszał, że Lenina nigdy tu nie było (Творчество народов СССР, s. 46–51). We wszystkich tych bajkach Lenin i Stalin pojawiają się jako najważniejsze bóstwa w panteonie szamanizmu syberyjskiego – słońce lub orzeł (który często występuje na Syberii jako demiurg, pierwszy szaman etc.) lub jako istota boska, gospodarz sakralny, którego nie można zabić. Chociaż często wydaje się nam, że w czasach obecnych nie może się zdarzyć manipulacja na taką skalę, warto pamiętać, że propaganda i indoktrynacja potrafi skutecznie „zarazić” całe społeczeństwa – zwłaszcza jeśli w tym procesie uczestniczy nauka. Jako podsumowanie tego podrozdziału chciałabym przedstawić sytuację, która miała miejsce trochę ponad 25 lat temu, a przytrafiła się mnie samej, kiedy uczęszczałam do szkoły podstawowej w Leningradzie. Na przerwie nauczycielka powinna być zawsze obecna na korytarzu i pilnować dzieci. Musiała jednak pilnie odejść i dzieci zaczęły rozrabiać. Jedna z dziewczynek 3  Ta książka została wydana ponownie w 1986 r., ale już bez bajek o Leninie i Stalinie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 91 z oburzeniem stwierdziła, że nauczycielka z pewnością się o tym dowie i dzieci spotka kara. Gdy spytałam ją czy ona chce poskarżyć się nauczycielce, dziewczynka odparła, że to Lenin wszystko jej powie. Ze zdumieniem spytałam, jak to zrobi, skoro zmarł dawno temu. Dziewczynka odparła, że on jest zawsze żywy, wszystkich pilnuje i wszystko widzi. Tworzenie z polityka bohatera kulturowego, człowieka, który ma wsparcie sił nadnaturalnych, czy wręcz istoty boskiej jest niezwykle niebezpieczne, ponieważ odbiera ludziom możliwość trafnej oceny działalności tego polityka, może nawet stać się narzędziem represji wobec niepokornych. Niestety, w wielu państwach świata nadal możemy obserwować takie sytuacje. Tworzenie nowej obrzędowości – obrzędy radzieckie Prawie od samego rozpadu Imperium Rosyjskiego zaczęła się walka z religią, która nasiliła się zwłaszcza od końca lat dwudziestych XX w. Każda religia w ZSRR (głównie prawosławie), była konkurentką nowej ideologii komunistycznej, która miała tworzyć podwaliny nowej tożsamości obywateli ZSRR. W latach trzydziestych XX w. następuje nie tylko prześladowanie duchowieństwa i zamykanie oraz niszczenia obiektów sakralnych wszystkich religii, ale także próby niszczenia obrzędowości. W przypadku świąt kościelnych istniała możliwość zastępowania ich nowymi świętami – rocznicą rewolucji październikowej, Świętem Pracy, Międzynarodowym Dniem Kobiet, urodzinami Lenina, a po II wojnie światowej – Dniem Zwycięstwa. Sprawa była trudniejsza w przypadku obrzędów rodzinnych – jak narodziny dziecka czy wprowadzenie go do społeczności, ślub czy pogrzeb. Od samego początku zmian obrzędowości w ZSRR w procesie tym brali udział etnografowie. Ciekawym przykładem takiej działalności jest pozycja Tradycyjne i nowe obrzędy w życiu ludów ZSRR, wydana w 1981 r. przez Akademię Nauk ZSRR, Instytut Etnografii. Można tam znaleźć artykuły znanych etnografów radzieckich na temat zmian w obrzędowości, potępienia starych religijnych obrzędów etc. Bezspornie najciekawszą częścią tej pozycji jest aneks, który zawiera wskazówki prowadzenia świeckich obrzędów socjalistycznych. Można tu znaleźć wskazówki, jak prowadzić obrzędy rodzinne, np. wesele, święto narodzin dziecka czy pogrzeb. Oprócz scenariuszy samych obrzędów, opisane są również dokładniejsze szczegóły, takie jak strój prowadzącego obrzędy, podane przykłady pieśni, wiersze, których można użyć w czasie uroczystości etc. Na koniec został opisany zupełnie nowy obrzęd radziecki – „wyświęcenie na pracownika rolnictwa”. Cały aneks został stworzony przez etnografów oraz pracowników domów kultury. �92 Veronika Beliaeva-Saczuk Chciałabym na jednym konkretnym przykładzie pokazać zmianę obrzędowości tradycyjnej na nową – radziecką. Skupię się na pogrzebie, ponieważ ten obrzęd ma znaczenia zarówno rodzinne, jak i państwowe – w przypadku pogrzebów działaczy politycznych czy innych zasłużonych ludzi ZSRR. Od samego początku tworzenia ideologii komunistycznej odrzucała ona życie pozagrobowe, jednak uważano, że człowiek nie znika po śmierci, a zostaje w pamięci towarzyszy. W wyniku rewolucji październikowej państwo zostało oddzielone od Kościoła, a w konstytucji gwarantowano obywatelom zarówno swobodę sprawowania kultu religijnego, jak i swobodę antyreligijnej propagandy (Przebinda, s. 73–75). Oczywiście żadnego wyboru tak naprawdę nie było – ruszyła kompania antyreligijna. W tym czasie dla zmarłych bolszewików nie można było stosować pochówku cerkiewnego. Zaczęto tworzyć krematoria, specjalnie szkolono ich pracowników, powstawały podręczniki dyktujące co należy mówić i jak postępować przy paleniu ciała – tworzono nową obrzędowość socjalistyczną. Jest to zjawisko dobrze widoczne na przykładzie cmentarza Nowodziewiczego w Moskwie, gdzie leżą najbardziej zasłużeni radzieccy politycy, elita partyjna, naukowa i artystyczna. Na tym cmentarzu istnieją trzy kategorie pochówku – „trumna-ziemia”, najlepsza, tylko dla najbardziej zasłużonych, „urna-ziemia” – średnia klasa i „urna-kolumbarium” – najmniej ceniona. Zasłużeni rewolucjoniści (jedna z najbardziej cenionych grup) pochowani są jednak właśnie w kolumbarium, gdyż zwalczając obrzędowość religijną, chcieli osobiście szerzyć nową tradycję – krematoria (Żebrowska, s. 8–13). Palenie ciała ewidentnie zaprzeczało głównej doktrynie prawosławnej o zmartwychwstaniu. Rozpowszechniona była w ludzie praktyka zbierania od urodzenia wszystkich swoich włosów i paznokci, żeby stanąć przed Bogiem „w komplecie”, a bez kości nie było w ogóle mowy o odrodzeniu się na Sąd Ostateczny. Dopiero po śmierci Stalina sytuacja religii w ZSRR trochę się polepszyła, ale na obrzędy kościelne władza wciąż patrzyła nieprzychylnym okiem. Obrzędy ludowe otrzymały natomiast „amnestię” od radzieckich historyków, etnografów i archeologów. Przyjęto, że Kościół prawosławny, w celu podporządkowania sobie ludzi, wykorzystywał wszelkie możliwe sposoby, w tym też przekształcał „prastare ludowe obrzędy”, które wywodziły się z czasów „czystych” od jakiejkolwiek religii. Pogaństwo z kolei było uważane za religię Słowian, którzy byli równi, prości, egalitarni i już wtedy przejawiali ciągoty w stronę socjalizmowi. Cała rzesza naukowców rzuciła się na poszukiwanie elementów socjalizmu-komunizmu u „prymitywnych” ludów ZSRR, a także w kulturze Słowian przed chrześcijaństwem – usiłowano udowodnić, że taki ustrój jest najbardziej naturalny dla ludzkości. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 93 Po okresie odwilży partia komunistyczna znów zaczęła atakować religię. W 1971 r. została uchwalona ustawa „O zwiększeniu ateistycznego kształcenia ludności”, w której między innymi podkreślano: „Należy aktywizować działalność ateistyczną organizacji społecznych, kulturowo-oświatowych stowarzyszeń, organizacji „Wiedza”, a także prasy, telewizji, radia i kina. Trzeba zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie przygotowanie kadry propagandystów ateizmu... Należy poświęcać więcej uwagi na tworzenie i rozpowszechnianie nowych socjalistycznych tradycji i obrzędów” (Постановление ЦК КПСС). Uważano, że w odróżnieniu od obrzędów religijnych, obrzędy ludowe odpowiadały społecznym, demokratycznym potrzebom społeczeństwa pracującego. Były w nich, zdaniem etnografów radzieckich, odzwierciedlone charakterystyczne cechy wspólnej pracy i życia prostego ludu, jego języka i sztuki, zwyczajów, socjalnego doświadczenia (Руднев, s. 4). Nowe obrzędy socjalistyczne nie mogły powstać na pustym miejscu, musiano więc dokładnie przejrzeć ludowe obyczaje i wybrać najmniej przypominające religię, „bezpieczne” elementy. Do tego też zachęcał Lenin, pisząc: „W każdej narodowej kulturze, są, chociaż i nierozwinięte, elementy demokratycznej i socjalistycznej kultury, bo w każdym narodzie istnieje klasa pracujących i uciskanych, warunki życia której zawsze prowadzą do powstania socjalistycznej i demokratycznej ideologii... Bierzemy z każdej narodowej kultury tylko jej demokratyczne i socjalistyczne elementy, bierzemy je i bezwzględnie przeciwstawiamy burżuazyjnej kulturze, burżuazyjnemu nacjonalizmowi każdego narodu” (Ленин, s. 143). Państwo bolszewickie od samego początku zwracało dużą uwagę na obrzędowość pogrzebową. Bolszewicy mieli też swoich poległych bohaterów, którzy powinni byli dostać miano „nieśmiertelnych”, „tych, którzy złożyli swoją ofiarę za sprawę” etc. Jak już wspominałam, została zmieniona przede wszystkim koncepcja pochówku – chowanie ciała w ziemi zmieniono na kremację. Choć było to tłumaczone rozrastaniem się miast i wzrostem liczby ludności, tak naprawdę chodziło o zaprzeczenie koncepcji życia pozagrobowego. Nowa socjalistyczna koncepcja istnienia po śmierci nie była dokładnie określona. Oficjalnie zostały uznane pominki ludowe (wspominki po zmarłych, Zaduszki), których np. Cerkiew nie mogła uznać, ponieważ pominki cerkiewne miały postać mszy żałobnych, modlitw za wszystkich zmarłych, refleksji, smutku. Ludowe przypominanie zmarłych było natomiast diametralnie inne. W pominki Rosjanie szli na cmentarz odwiedzić swoich zmarłych krewnych, przynosili jedzenie i alkohol, jedli i pili na grobach, zostawiając resztki dla ptaków (zwyczaj związany z ludowymi wierzeniami, według których w dni zaduszne zmarli mogą wracać na ziemię i odwiedzać swoich potomków pod postacią ptaków lub motyli). W ZSRR powstało zjawisko pominek publicznych �94 Veronika Beliaeva-Saczuk – jednym z ich elementów było np. odczytywanie Księgi Wiecznej Sławy, do której są wpisywane nazwiska i imiona zmarłych, a także podkreślane były ich zasługi dla państwa i społeczeństwa. Na pominkach prywatnych zalecano zapraszanie „wodzireja”, który będzie prowadził spotkanie i zachęcał krewnych i kolegów zmarłego do spokojnego wspominania bez używania napojów „wyskokowych” (Руднев, s. 48–49). Pierwszy publiczny pochówek bez obrzędowości cerkiewnej, bez krzyży nagrobnych i nie na cmentarzu (czyli w niepoświęconej ziemi) w Rosji odbył się w Pietrogradzie, na Polu Marsowym w marcu 1917 r. Pochowane zostały ofiary rozruchów ulicznych przewrotu lutowego 1917 r. (Адоньева, s. 121). Wiele z tych osób nie zostało rozpoznanych. Długo dyskutowano na temat miejsca pochówku (były nawet propozycje, żeby pogrzebać ciała przed Pałacem Zimowym na miejscu Słupa Aleksandryjskiego). W tym czasie przez prawie miesiąc zwłoki leżały bez należytych obrzędów i zabezpieczeń. Tak opisywał to zjawisko I.A. Bunin: „Widziałem Pole Marsowe, na którym dokonano jakiegoś tradycyjnego składania ofiar rewolucji, komedię pogrzebu zmarłych – jakoby dla swobody – bohaterów. Co gorsze, była to faktycznie ironia nad zmarłymi, bo byli oni pozbawieni normalnego chrześcijańskiego pogrzebu, pochowani w trumnach nie wiadomo dlaczego koloru czerwonego i nienaturalnie pogrzebani w samym centrum miasta żywych! Komedia odbyła się w sposób nieprzemyślany i obraziła skromne prochy nieznanych nikomu zmarłych patetycznymi przemowami. Całkowicie zepsuli wspaniały plac, zrobili wykopy, wsadzili do ziemi wysokie ohydne kije zawinięte w czarną tkaninę i nie wiadomo dlaczego, obudowali to miejsce płotami, tak samo jak te kije brzydkimi” (Бунин, s. 157–158). Na początku lat dwudziestych trzeba było jednak zamienić czasowy pomnik na trwały w celu wpisania na stałe w pamięć ludzi pierwszych poległych dla rewolucji socjalistycznej. Obiekt ten faktycznie jest pierwszym tworem radzieckiej architektury. W tym samym czasie pojawiają się pierwsze koncepcje na temat nieśmiertelności bohaterów socjalistycznych. Tak np. uważał Lunaczarskij, który w ten sposób wypowiadał się na temat pomników dla poległych rewolucjonistów: „Nieśmiertelny jest poległy dla wielkiej sprawy, w ludzie będzie zawsze wiecznie ten, kto życie złożył dla ludu, pracował, walczył i zmarł dla wspólnego szczęścia. Nie znając wszystkich bohaterów, którzy podczas walki za swobodę krew swoją oddali – rodzaj ludzki czci nieznanych” (Литературное наследство, s. 82). W późniejszych dziejach pojawiało się coraz więcej zmarłych dla socjalizmu, na których miejscach pochówku pojawiało się zjawisko palenia wiecznego ognia. Pierwszy wieczny ogień w ZSRR zapłonął na tym samym �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 95 Polu Marsowym w 1957 r. (czterdziesta rocznica rewolucji październikowej). Z tego miejsca ten sam ogień rozpoczął wędrówkę po całym kraju. Dziesięć lat później wieczny ogień został przywieziony z Leningradu do Moskwy, gdzie zapłonął przed Grobem Nieznanego Żołnierza pod ścianą Kremla. Następnym miejscem podróży ognia był cmentarz Piskariewski i Seramiwoski w Leningradzie, gdzie zostały pochowane ofiary II wojny światowej, a dokładniej ludność cywilna, która zginęła podczas oblężenia Leningradu w latach 1941–1944. W taki sposób „do bohaterów Rewolucji dołączyli bohaterowie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Sztafeta wiecznego ognia symbolizuje nieśmiertelność czynów bohaterskich pokoleń walczących za zwycięstwo socjalizmu” (С.Б. Адоньева, s. 130; Kaлинин). W taki sposób do kategorii „świętych” socjalistycznych, do której zaliczani byli zmarli działający na rzecz rewolucji, zostały zaliczone także ofiary i polegli żołnierze wojny 1941–1945 r. W latach dwudziestych XX w. powstawały najbardziej zadziwiające pomysły, które miały zastąpić starą obrzędowość. Wiele z tych pomysłów zostało już dawno zapomnianych, jak np. „oktiabriny”, które miały zastąpić chrzest (rosyjskie określenie chrztu brzmi „kriestiny” – w analogii do tego stworzono „oktiabriny”, od rosyjskiego „oktiabr’” – październik), podczas których nadawano uroczyście imię i śpiewano pieśni rewolucyjne4; „wesele czerwone” czy pogrzeb świecki. W tym okresie odrzucono zwyczaj ozdabiania choinki, jako element kościelny oraz burżuazyjny, jednak choinka powróciła w drugiej połowie trzydziestych lat XX w., ponieważ nie wymyślono niczego, co mogłoby ją zastąpić. Tradycja ubierania choinki i zostawiania pod nią prezentów została przeniesiona na święto Nowego Roku, które nie miało wydźwięku religijnego. Nowa ideologia asymilowała stare obrzędy i święta kościelne, nadając im nowe znaczenia – nie była to zresztą nowa strategia – wszystkie religie światowe wchłaniały obrzędy i święta występujące wcześniej wśród nowo nawracanych ludów. Po rozpadzie ZSRR można było obserwować próby adaptacji świąt radzieckich do nowej rzeczywistości. Te próby nie zawsze były udane – przykładem może być święto 7 listopada, które od 1918 r. było świętem Dnia Wielkiej Rewolucji Październikowej. Po rozpadzie ZSRR w 1995 r. to święto zostało ogłoszone Dniem Chwały Wojskowej, ale ta zmiana nie została przyjęta przez ludzi. W 1996 r. nazwę święta zmieniono na Dzień Zgody i Przyjaźni, a w 2004 r. święto zostało przeniesione na 4 listopada i przemianowane na Dzień Jednoś4  Ten obrzęd został pokazany w radzieckim filmie Psie serce w reżyserii Władimira Bortko z 1988 r. oraz opisany przez Michaiła Bułhakowa w opowiadaniu Złote korespondencje Fieraponta Fierapontowicza Kaporcewa, Moskwa 1990. �96 Veronika Beliaeva-Saczuk ci Narodowej, który ma upamiętniać zdobycie Kremla, okupowanego przez oddziały polskie, przez wojska rosyjskich powstańców ludowych w 1612 r. Data i wydarzenie z nią związane zostały wybrane głównie dlatego, że było to najbardziej znaczące wydarzenie w historii Rosji najbliżej daty 7 listopada. Po dzień dzisiejszy dla większości Rosjan to święto jest mało zrozumiałe, ponieważ dotyczy zbyt odległych czasów. Ten wybór jest odczytywany również jako zły, dlatego że w przyszłości, przy ewentualnej zmianie polityki państwowej, święto to może stać się narzędziem antypolskiej propagandy. Istnieje także problem z przywróceniem świąt religijnych, ponieważ tradycja ich obchodzenia zanikła w Związku Radzieckim. Znów pomocni stają się etnolodzy, którzy udzielają wskazówek jak „tradycyjnie” mają być obchodzone wszystkie święta. Często odrzuca się doświadczenie okresu radzieckiego i nakłania się do obchodzenia świąt w taki sposób, jak robiono to przed 1917 r. W takich przypadkach może dochodzić do zupełnego załamania obrazu współczesnej kultury wszystkich ludów rosyjskich. Dlatego sądzę, że etnolodzy powinni pamiętać, iż kultura poszczególnych ludów czy narodów jest zmienna, adaptuje się do zmieniającego się świata. Nie warto więc wracać do obrzędów sprzed 1917 r., uważając, że nie zostały one skażone przez komunizm i dlatego są bardziej „prawdziwe”. W przypadku tworzenia nowych świąt warto zaś się zastanowić, czy będą one czytelne dla szerokich mas, czy będą miały znaczenie i w jaki sposób wykreowanie jakiegoś święta może zmienić współczesną kulturę mieszkańców Rosji. Język a polityka etniczna Język jest jednym z kluczowych elementów tożsamości etnicznej. Zanik własnego języka oznacza często również zanik własnej odrębnej kultury i asymilację. Chciałabym teraz przytoczyć dwa przykłady manipulowania językiem w Związku Radzieckim dla osiągnięcia pewnych celów politycznych. Jak już wspomniałam, w początkowym okresie ZSRR prowadzono intensywne badania i prace nad stworzeniem pisma dla wszystkich radzieckich grup etnicznych. Lingwiści i etnografowie również zastanawiali się nad unifikacją różnych alfabetów używanych w Imperium Rosyjskim. Dla ludów rosyjskich tradycyjna była cyrylica, alfabet arabski oraz staromongolski. Oczywiście była też grupa narodów używających alfabetu łacińskiego, ale nie była to ludność rdzennie rosyjska, która po 1917 r. w większości uzyskała niepodległość i stworzyła własne państwa. Cyrylica (grażdanka) na początku lat dwudziestych XX w. kojarzyła się ze starym reżimem, przez niektórych naukowców i działaczy politycznych była uważana za alfabet zacofany, dlatego pismo dla ludów nie- �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 97 piśmiennych tworzone było na podstawie alfabetu łacińskiego. W tym okresie istniały zresztą pomysły przeniesienia zapisu języka rosyjskiego na alfabet łaciński. Nie wprowadzono natomiast żadnych zmian w zapisie dla ludów posługujących się innymi alfabetami niż cyrylica. Lata trzydzieste XX w. okazały się destrukcyjne dla literatury ludów używających alfabetów innych niż cyrylica. Przykładem mogą tu być Buriaci, do 1917 r. posiadający bogatą literaturę, głównie sakralną, zapisywaną pionowym alfabetem staromongolskim. Po 1917 r. inteligencja buriacka zaczęła tworzyć literaturę piękną, a także naukową, używając nadal zapisu staromongolskiego. W 1931 r. cała Buriacja przeszła jednak z alfabetu staromongolskiego na łaciński. Doprowadziło to do sytuacji, w której młodsze pokolenie Buriatów zostało odłączone od literatury buriackiej powstałej przed 1931 r., co oczywiście prowadziło do pewnego zubożeniu kultury buriackiej. Za podstawę literackiego języka buriackiego uznano dialekt selengijski (congolski), najbardziej zbliżony do języka Chałcha, co miało według naukowców nie pozwolić na oddalenie od cywilizacji mongolskiej zachodnich i wschodnich Buriatów. Dialekt selengijski zbyt się jednak różnił od dialektów zachodnich i wschodnich Buriatów, co doprowadziło do tego, że oficjalny język literacki nie pełnił swoich funkcji społecznych i posługiwali się nim w pełni tylko mieszkańcy Buriacji Centralnej (Чимитдоржиев 1996, s. 45). W roku 1936 r. literacki język buriacki zostaje zmieniony z dialektu selengijskiego na wschodnio-buriacki dialekt choryjski. Zaczynał się okres czystek i represji stalinowskich i zmiana ta była podyktowana strachem władz przed sztucznie wykreowanym zagrożeniem panmongolizmu. Propagatorzy zmiany języka literackiego powoływali się na ten sam argument, co propagatorzy dialektu selengijskiego – zbyt duża bliskość do języka Chałcha, co miało łączyć Buriatów z innymi ludami mongolskimi i zwiększać niebezpieczeństwo wpływu idei panmongolizmu na Buriatów. W 1939 r. dokonało się ostateczne zniszczenie tradycji języka buriackiego, nierozerwalnie związanego z tradycją i kulturą innych ludów mongolskich – alfabet łaciński zmieniono na alfabet rosyjski, do którego zostały dodane trzy litery oznaczające dźwięki, których brakuje w języku rosyjskim (Хабаева, s. 12). Wszystkie te zmiany były prowadzone pod okiem radzieckich etnografów i lingwistów. Po rozpadzie ZSRR naukowcy buriaccy znów pochylili się nad problemem literackiego języka buriackiego. Panuje przekonanie, że obecny buriacki język literacki jest językiem tylko jednego z plemion buriackich – Chori, oraz że we współczesnej Buriacji powinny być minimum dwa różne języki, należące do języków mongolskich, które obecnie są uważane za dialekty jednego języka buriackiego. Zwraca się uwagę, że Buriaci z różnych regionów swojego terenu �98 Veronika Beliaeva-Saczuk etnicznego posiadają tak odrębne dialekty, że aby rozumieć się nawzajem, zmuszeni są rozmawiać pomiędzy sobą po rosyjsku. Język buriacki jest drugim obok rosyjskiego językiem państwowym w Buriacji. Jest jednak rzadko używany oficjalnie, między innymi dlatego, iż jest niezrozumiały dla wielu grup Buriatów. Zdaniem wielu naukowców buriackich zajmujących się problematyką własnego języka, jest to jeden z powodów obniżenia czytelnictwa literatury w języku buriackim, a także skuteczności nauki tego języka w szkołach (Шагдаров, s. 127–131). Drugim przykładem jest historia języka karelskiego w czasach istnienia ZSRR. Przed rewolucją październikową istniała literatura w języku karelskim zapisywana cyrylicą, chociaż nigdy nie został skodyfikowany jeden wspólny zapis. Po 1917 r. język karelski nie miał własnego systemu pisma. W 1918 r. w Karelii najważniejsze stanowiska partyjne i administracyjne obejmowali tak zwani „czerwoni Finowie” – uczestnicy rewolucji socjalistycznej w 1918 r. w Finlandii, którzy po klęsce uciekli do Karelii. Finowie uważali wówczas (nawet do dziś część naukowców z Finlandii podziela ten pogląd), że „małe” języki ugrofińskie Rosji Północnej, jak np. karelski czy wepski, są dialektami języka fińskiego. Fiński przedstawiano jako język kulturowy posiadający formę pisaną. W opozycji do niego postawiono rdzenne języki Karelii – karelski oraz wepski, przedstawiając je jako zacofane. Skutkiem takiego działania była „fonizacja” tych dwóch języków i wycofanie ich zupełnie ze sfery oficjalnej – język fiński uznano za drugi obok rosyjskiego rdzenny język ludowy mieszkańców Karelii (Клементьев, s. 197–200). Taka sytuacja trwała do połowy trzydziestych lat XX w., kiedy Stalin w obawie o ruchy separatystyczne zmienia koncepcję polityki etnicznej. Narzucenie języka fińskiego było określane jako przejaw nacjonalizmu burżuazyjnego. Wskutek tego w 1937 r. podjęto prace nad stworzeniem literackiego języka karelskiego oraz pisma dla niego. Stworzono alfabet na podstawie cyrylicy. Proces ten trwał do 1940 r., kiedy po wojnie radziecko-fińskiej 1939–1940 Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, została wyodrębniona, zmieniła status i nazwę na Karelo-Fińską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Ta zmiana spowodowana była planami podboju i włączenia Finlandii w skład ZSRR. Wskutek tych zabiegów w 1940 r. konstytucja Karelo-Fińskiej SRR ponownie zatwierdziła jako języki państwowe tylko język rosyjski i fiński (Советы Карелии, s. 208). Karelo-Fińska SRR w 1956 r. została z powrotem przekształcona w Karelską ASRR, ponieważ władza radziecka ostatecznie zrezygnowała z zamiarów aneksji Finlandii. Język karelski nie został jednak uznany za język urzędowy �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 99 Karelii, a prace nad tworzeniem języka literackiego i jego zapisu zostały zawieszone. Istniała pomimo wszystko potrzeba stworzenia zapisu języka karelskiego. W rozmowie z Aleksandrem Sawieljewym, piszącym po karelsku poetą z miejscowości Priaża, okazało się, że potrzeba czytania we własnym języku była na tyle silna, że w latach siedemdziesiątych XX w. zaczął on pisać wiersze w języku karelskim i zapisywać je fonetycznie po rosyjsku (badania terenowe, Rosja, Karelia, Priaża, sierpień 2010). Dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego lingwiści i etnolodzy z Pietrozawodska (stolicy Republiki Karelia) wrócili do kwestii stworzenia języka literackiego. Obecnie istnieje zapis tego języka na podstawie alfabetu łacińskiego, nie stworzono jednak jednego języka literackiego. Wybór języka literackiego oraz zmiana alfabetu może stać się narzędziem manipulacji w rękach władzy. Takie działania mogą być destrukcyjne dla każdej kultury – mogą powodować jej zanik i całkowitą akulturację etnosu. Ruchy narodowe jako narzędzie represji Począwszy od drugiej połowy XIX w. do początków XX w. nastąpił okres rozkwitu ideologii narodowych, takich jak panslawizm, pangermanizm, panturkizm, panmongolizm czy panfinizm. Wszystkie te ruchy oparte były na pomyśle stworzenia jednego państwa, które zrzeszałoby ludy o podobnym pochodzeniu i języku. Miało to zapewnić rozwój kulturowy i cywilizacyjny wybranej grupie narodów i pokój w takim hipotetycznym państwie. Niektóre z tych koncepcji były realizowane na obszarze Imperium Rosyjskiego, a potem ZSRR. Chcę skupić się na jednej ideologii, która w 1937 r. została wykorzystana jako narzędzie represji wobec ludów mongolskich. Po raz pierwszy określenia panmongolizm użył twórca symbolizmu rosyjskiego, poeta Władimir Sołowjow. Pod pojęciem tym rozumiał sojusz ludów Azji (należących do rasy mongolskiej) przeciwko Europejczykom i zniszczenie ich kultury. Wkrótce to hasło zostało przyjęte przez ruch niepodległościowy Mongołów, którzy dążyli do stworzenia niezależnego państwa, poprzez oddzielenie się terytorium Mongolii Zewnętrznej (obecne państwo Mongolia) i Wewnętrznej (obecnie prowincja Chin) od Chin i stworzenie państwa mongolskiego. Ludy mongolskie Rosji – przede wszystkim Buriaci, mieszkający w sąsiedztwie z Mongołami – wspierali tę działalność, ale do 1917 r. nie stawiali sobie za cel oddzielenia się od Rosji. Dopiero dojście do władzy bolszewików w 1917 r. i rozpoczęcie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” popchnęły część inteligencji buriackiej w stronę idei odłączenia Buriacji od Rosji i wejścia w skład istniejącej już wówczas niepodległej Mongolii. Idea pan- �100 Veronika Beliaeva-Saczuk mongolizmu oraz sami Mongołowie i Buriaci byli używani dla własnych celów przez takich znanych przywódców „białych” na obszarze Syberii Południowej jak baron Ungern oraz ataman Siemionow, dążących do odtworzenia „starego porządku” – restauracji monarchii w Rosji. Po zwycięstwie Armii Czerwonej na Zabajkalu i ustanowieniu władzy radzieckiej koncepcja panmongolizmu została ogłoszona jako kontrrewolucyjna, będąca przejawem nacjonalizmu burżuazyjnego (Жамаганова 2000, s. 157–162). W latach trzydziestych XX w. miała miejsce destabilizacja sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie na skutek ekspansji japońskiej na tereny Chin północno-wschodnich. Stalin, w obawie przed użyciem ideologii panmongolizmu przez Japonię w celu stworzenia w regionie „państwa marionetkowego”, zaczyna czystki wśród inteligencji buriackiej. Od początku 1937 r. NKWD fabrykuje „sprawę organizacji A. Dorżyjewa5”, która jakoby istniała w 1929 r. i miała swoje „powstańcze filie” we wszystkich dużych dacanach (świątyniach buddyjskich). Stwierdzono, że lamowie w większości są szpiegami japońskimi – zbierali ważne dane i zajmowali się działaniem dywersyjnym w dużych fabrykach i w kołchozach. Dodatkowo w Leningradzie ujawniono Japońsko-Buriackie Centrum Kontrrewolucyjne, które według NKWD było filią „organizacji A. Dorżyjewa”. Wszyscy lamowie mieszkający w Leningradzie, ale także wielu naukowców wschodoznawców, którzy pracowali w Instytucie Wschodoznawstwa i w Leningradzkim Instytucie Wschodnim, zostali aresztowani (Историко-культурный атлас Бурятии, s. 246). Lamom „wypomniano” ich ponoć kontrrewolucyjną działalność w czasie wojny domowej w latach 1918–1922. Lamowie wraz z nacjonalistami buriackimi mieli jakoby wspierać atamana Siemieniowa i barona Ungerna i popierać hasło „Azja dla Azjatów”, rzucone przez japońskich interwentów, przystając tym samym do idei panmongolizmu. Takie podejście lamów, według sfabrykowanych danych NKWD, owocowało ich uczestnictwem wraz z kułakami w egzekucjach komunistycznych partyzantów, a także wydawaniem ich oddziałom białogwardzistów (Шулунов, s. 110–117). W Buriacji w ciągu 1937 r. i 10 miesięcy 1938 r. zostało aresztowanych 6836 osób, z których w tym samym okresie osądzono 4907 osób. 2483 osoby skazano na karę śmierci, a pozostałe 2424 otrzymały różne kary pozbawienia wolności. Dodatkowo w tym czasie organy praworządne odkryły na terenie 5  Agwan Dorżyjew – buddyjski lama oraz działacz polityczny pochodzący z Buriacji. Pod koniec XIX w. był jednym z nauczycieli młodego XIII Dalajlamy. W późniejszym okresie wysłannik Tybetu w Rosji. Po rewolucji 1917 r. pozostał w kraju, gdzie próbował odnowić buriacki Kościół Buddyjski – lamowie mieli się zrzec bogactw i sami wytwarzać jedzenie dla siebie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 101 Buriacji dużą liczbę szpiegów: japońskich – 347, polskich – 74, niemieckich – 12, estońskich – 5, litewskich – 5 i po jednym szpiegu z Jugosławii, Rumunii i Bułgarii (История Бурятии, s. 63–64). Represjom zostali poddani przede wszystkim lamowie, większość z wysoko postawionych lamów została rozstrzelana, Agwan Dorżyjew w wieku 84 lat zmarł na zawał w szpitalu więziennym Ułan-Ude 29 stycznia 1938 r. (Андреев, s. 161–162), a także inteligencja buriacka i Buriaci-działacze Partii Komunistycznej. W 1937 r. Stalin, obawiając się buntu i odłączeniu Buriacji od ZSRR, zdecydował się podzielić tereny zamieszkałe przez Buriatów, które wchodziły w skład Buriat-Mongolskiej ASRR, na pięć jednostek terytorialnych. 26 września 1937 r. uchwalono postanowienie Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR o podziale obwodu wschodnio-syberyjskiego na obwody irkucki i czytyjski, a także o przyłączeniu do obwodu irkuckiego ajmaku6 olchońskiego i części bałagańskiego, a do obwodu czytyjskiego – ajmaku ułan-onońskiego. Ponadto na terenie obwodu irkuckiego stworzono ust’-ordyński buriat-mongolski okręg narodowy, a na terenie odwodu czytyjskiego – agijski buriat-mongolski okręg narodowy. Zarządzaniem tymi dwoma okręgami miały się zajmować władze obwodu irkuckiego i czytyjskiego (Чимитдоржиев 2001, s. 35–37). Wynikiem takiego podziału było znaczne zmniejszenie procentowe liczby Buriatów we wszystkich trzech jednostkach terytorialnych – od czasu podziału Buriaci stanowią mniejszość na swojej ziemi. Większość z inteligencji buriackiej pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych rozumiała ideę panmongolizmu jako odrodzenie kulturowe ludów mongolskich. Niestety, w państwie totalitarnym każde pojęcia, myśl lub idea może stać się narzędziem terroru. Stalin w obawie, że nawet jeden przykład separatyzmu lub idei ponadpaństwowego połączenia pokrewnych ludów może doprowadzić do rozpadu ZSRR, prowadził politykę represji wobec wszystkich ludów ZSRR. W Związku Radzieckim etnologia, jak inne gałęzie nauki były podporządkowane władzy. Część etnografów oraz folklorystów tworzyła koncepcje polityki etnicznej ZSRR lub świadomie w nich uczestniczyła. Warto w tym miejscu jednak wspomnieć także o represjonowanych etnografach, którzy zginęli w trzydziestych latach XX w. z powodu wygłaszania koncepcji, które nie podobały się władzom, przez obronę kultury ludów, które badali czy po prostu z powodu „złej” biografii. W 2002 i 2003 r. Instytut Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk opublikował dwutomowy zbiór biografii zapomnianych, represjonowanych etnografów radzieckich pod tytułem Represjonowani etnografowie. W czasie 6 Ajmak – tradycyjna dla Mongolii i Buriacji jednostka administracyjna. �102 Veronika Beliaeva-Saczuk istnienia Związku Radzieckiego zarówno etnografowie, jak i inni naukowcy próbowali przystosować się do systemu politycznego, nie rezygnując jednak z własnych zainteresowań. Prawie dziesięć lat temu w prywatnej rozmowie profesor Taras Maksimowicz Michajłow, wybitny specjalista w badaniach nad szamanizmem buriackim, tak wypowiedział się na temat swojej opublikowanej w 1987 r. książki Szamanizm buriacki: historia, struktura i funkcje społeczne: „Owszem – w tej pracy jest dość pokaźna ilość odwołań do dzieł Lenina i innych przywódców komunistycznych. Ale w tamtym okresie wszyscy etnografowie musieli powoływać się na Lenina, bo inaczej prace nie byłyby publikowane. Ja musiałem jeszcze bardziej się postarać, ponieważ temat szamanizmu i w ogóle tematyka religijna nie były chętnie widziane przez władzę”. Mimo zabarwienia ideologicznego, prace wielu etnografów radzieckich do dziś stanowią ważne źródła naukowe. Czytając je, należy jednak pamiętać, jak ważną rolę może odegrać etnologia w każdym państwie, nie tylko totalitarnym, ale również jak ideologia każdego państwa może oddziaływać na naukę. Konkluzje Powyższy tekst jest przykładem wykorzystania etnografii/etnologii przez państwo. W przypadku państw totalitarnych i wieloetnicznych ma ono szczególne znaczenie. Zostały tu przedstawione konkretne przykłady wpływu sytuacji politycznej na etnografię/etnologię w ZSRR, a także przykłady jak władze radzieckie przy pomocy teorii etnologicznych i niektórych naukowców decydowały o losie całych grup etnicznych. Wszystkie te działania, zdaniem polityków radzieckich, miały tworzyć jedną wspólnotę obywateli ponad etnicznymi podziałami, kontrolować tę wspólnotę i zwalczać wszelkie dążenia separatystyczne. Zakres wykorzystywania różnych aspektów etnicznych w życiu politycznym ZSRR był bardzo szeroki. Okresem, w którym etnografia/etnologia była szczególnie stosowana przez władze radzieckie, była druga połowa lat dwudziestych oraz lata trzydzieste XX w. W czasie, kiedy powstawała koncepcja nowego państwa, bardzo ważnym aspektem było tworzenie nowej „braterskiej” wspólnoty wszystkich ludów ZSRR, w której każdy miał być „człowiekiem radzieckim”. W celu utworzenia nowej świadomości istniały próby „wytłumaczenia” nowego układu politycznego w kategoriach zrozumiałych dla wybranych grup etnicznych – przykładem tego jest tworzenie folkloru „ludowego” przez naukowców, dziennikarzy etc. na temat Lenina, Stalina, władzy radzieckiej, a w niektórych przypadkach nawet ubóstwiania przywódców państwowych. Władze ZSRR podjęły również próbę odcięcia całych narodów od przedrewolucyjnej literatury, która mogła �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 103 wzbudzać poczucie tożsamości etnicznej, co z kolei prowadziłoby do działań separatystycznych – w tym celu odbyło się kilka reform języków pisanych występujących w Związku Radzieckim. Reformy te doprowadziły do sytuacji, w których młodsze pokolenia nie potrafiły przeczytać spuścizny własnej literatury etnicznej, ponieważ uczone były czytania tylko w nowym alfabecie. W latach trzydziestych XX w. ideologie etniczne były używane przez państwo jako narzędzie represji w stosunku do przedstawicieli inteligencji etnicznej, także w celu osłabiania poczucia tożsamości, przykładem może być sprawa panmongolistów – przedstawicieli rzekomo niebezpiecznego ruchu separatystycznego, zagrażającego racji stanu młodego państwa socjalistycznego. Najwięcej pracy praktycznej etnografowie radzieccy wykonali podczas tworzenia nowej obrzędowości rodzinnej i dorocznej „człowieka radzieckiego”, która bez względu na różnice etniczne i religijne istniejące przed 1917 r., miała za zadanie zespolić każdego z nowo wytworzoną wspólnotą. Warto pamiętać, że również obecnie, w państwie demokratycznym stosuje się aspekty etniczne jako narzędzie polityki. To może być prowadzenie polityki międzynarodowej, podpartej pewnymi stereotypami etnicznymi, podtrzymywanie i budowanie więzi ponadetnicznych z państwami, z którymi utrzymuje się przyjazne stosunki dyplomatyczne, czy wykorzystanie elementów etnicznych w polityce wewnątrzpaństwowej. Etnolog powinien rozumieć głębsze znaczenie działań politycznych związanych z różnymi aspektami etnicznymi i pamiętać, do czego może doprowadzić odgórnie kontrolowana współpraca etnologii i państwa. Literatura I. W języku polskim: Bajki... 1954 – Bajki ludów Północy, Warszawa. Imos R. 2007 – Wiara człowieka radzieckiego, Kraków. Kula M. 2003 – Religiopodobny komunizm, Kraków. Przebinda G. 2002 – Bóg na stosie, w: „Polityka”, nr 20(2350). Żebrowska A. 2002 – Biust z harmonią orderów, w: „Gazeta Wyborcza”, Magazyn, nr 18 (478). �104 Veronika Beliaeva-Saczuk II. W języku rosyjskim: Адоньева С.Б. 2001 – Категория ненастоящего времени, Санкт-Петербург. Андреев А.И. 2004 – Храм Будды в Северной столице, Санкт-Петербург. Булгаков М. 1990 – Золотые корреспонденции Ферапонта Ферапонтовича Капорцева, Москва. Бунин И.А. 2000 – Oкаянные дни, С.-Петербург. Зощенко М.М. 1984 – Рассказы о Ленине, Москва. Жамаганова Д.В. 2000 – Некоторые аспекты влияния политического фалтора на формирование и трансформацию идеи панмонголизма // Проблемы истории и культуры кочевых цивилизаций Центральной Азии. История. Филосифия. Социология. Филология. Искусство, Улан-Удэ. Иванова Т.В. 1986 – Святозеро в его песнях и преданиях // Фольклористика Карелии, Петрозаводск. – Историко-культурный атлас Бурятии, ред. Н.Л. Жуковская, Москва. В.Ц. Найдаков (ред.) 1993 – История Бурятии. Конец XIX в. – 1941 г. Часть I, Улан-Удэ. Б. Kaлинин 1986 – Вечный огонь, w: „Ленинградская правда”, nr 277. Клементьев Е.И. 2003 – Карельский язык. Языковые процессы в XIX–XX вв. // Прибалтийско-финские народы России, Москва 2003. Криничная Н. 1988 – Пулькин В., Медный вершник, Петрозаводск. Ленин В.И. 1972 – Социализм и религия, Собрание сочинений, т. 12, Москва. Литературное... 1971 – Литературное наследство. Т. 80: В.И. Ленин и А.В. Луначарский. Неизданная переписка, Москва. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 105 Михайлов Т.М. 1994 – Бурятский шаманизм: история, структура и социальные функции, Новосибирск 1987. Тишков В.А. (ред.) 1994 – Народы России, Москва. Постановление... 1971 – Постановление ЦК КПСС от 16 июля 1971 г. „Об усилении атеистического воспитания населения”. Райкова И. 1993 – Петр I: Предания, легенды, сказки и анекдоты, Москва. Руднев В.А. 1982 – Обряды народные и обряды церковные, Ленинград. Советы... 1993 – Советы Карелии. 1917–1992: Документы и материалы, Петрозаводск. Тишков В.А. 2003 – Реквием по этносу. Исследования по социально-культурной антропологии, Москва. Горький А.М. (ред.) 1937 – Творчество народов СССР, Москва. Хабаева И.М. 1996 – Буряты и бурятский язык: сложная судьба // Мэндэ-э! Начальный курс бурятского языка, Улан-Удэ. Чимитдоржиев Ш.Б. 1996 – Проблемы бурятского литературного языка // Современное положение бурятского народа и перспективы его развития, Улан-Удэ. 2001 – Бурят – монголы: история и современность, Улан-Удэ. Шагдаров Л. 2004 – Бурятский литературный язык // Куда исчезла единая Бурят-Монголия (1937 и 1958 годы), Улан-Удэ. Шулунов Ф.М. 1940 – Котрреволюция и ламство // Записки ГИЯЛИ, № 2. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f0a13ede1f15c9b1cb39918aa4339a.pdf f02d5dac0e87d011e6f07a143e6389a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5105 Title A name given to the resource Działalność misyjna a antropologiczna / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 Jarosław Różański Działalność misyjna a antropologia Misjonarze, począwszy od pierwszych uczniów Jezusa, stawali przed wyzwaniem głoszenia Ewangelii w różnorodności kultur, do których się udawali. Od samego początku też zmagali się z trudnością przenikania tejże Ewangelii do życia – „świata” słuchaczy. Skłaniało to wielu do opanowania języka oraz poznania miejscowych wierzeń i obyczajów. Sprzyjało to zarówno tworzeniu obszernych encyklopedii kulturowych, jak i pomniejszych dzieł – zwłaszcza językowych – w różnych częściach świata, a z czasem włączenia się w tworzenie naukowej antropologii. Trzeba przy tym zaznaczyć, że tej wielowiekowej działalności misyjnej towarzyszy ścieranie się w samym Kościele tendencji zamykania chrześcijaństwa w obrębie jednej kultury i jego nieustannego otwierania na nowe kultury. Pierwsze dylematy kulturowe Chociaż w historii pierwotnego Kościoła – kiedy to Duch Święty w wydarzeniu Pięćdziesiątnicy pozwolił apostołom mówić lub przynajmniej dać się rozumieć w różnych językach używanych przez słuchaczy – można zauważyć otwarcie na różne kultury świata, a uczniowie Jezusa otrzymali od swego Mistrza wyraźny nakaz rozprzestrzeniania się na cały świat, to jednak pierwsza gmina jerozolimska zamknęła się szczelnie w obrębie własnej kultury żydowskiej do tego stopnia, że początkowo można ją było traktować jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Chrześcijanie z pierwszej gminy w Jerozolimie wiernie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia w gminie nastąpiły z powodu „hellenistów” – Żydów z diaspory, mieszkających poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Jednak prawdziwy wyłom w łonie młodego Kościoła przyniosło dopiero przyjęcie do wspólnoty setnika Korneliusza i jego domowników. Chrzest ten wywołał duże poruszenie wśród �108 Jarosław Różański współwyznawców w Jerozolimie. Dlatego też, kiedy Piotr przybył do Jerozolimy, ci, którzy byli pochodzenia żydowskiego, robili mu wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych – mówili – i jadłeś z nimi” (Pismo... 2000, Dz 11, 1–3). Te słowa dobitnie świadczą, iż poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w zmartwychwstałego Jezusa. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten został znacznie przyśpieszony dzięki misyjnej wspólnocie w Antiochii, gdzie nastąpiło faktyczne otwarcie się chrześcijaństwa na narody świata. W jej łonie też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan bez konieczności nakładania na nich Prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru (tamże, Dz 15, 28). W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, a stawała się uniwersalna, powszechna. Chociaż w historii pojawią się kolejne próby zamykania jej w obrębie konkretnej, jednej kultury. Jedna kultura a otwarcie na różnorodność Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Szybko – po tzw. Edykcie Mediolańskim (313 r.), który dawał w praktyce chrześcijaństwu wolność – chrześcijaństwo związało się mocno z kulturą grecką, ulegając znacznemu procesowi hellenizacji. Przejęło także w dużej mierze prawo i sposób organizacji z cesarstwa rzymskiego. Misjonarze, ewangelizując Europę, nieśli jej ludom nie tylko Ewangelię, ale także zdobycze kultury grecko-rzymskiej, tworząc jedyną w swoim rodzaju symbiozę, która wraz ze strukturami organizacyjnymi Kościoła oraz z jego instytucjami społecznymi i naukowo-religijnymi dała podstawy tego, co dzisiaj dumnie nazywamy kulturą europejską. Jest to z pewnością wielka zasługa misjonarzy wczesnego średniowiecza, głównie mnichów i mniszek. W ewangelizacji Europy w różnych miejscach pojawiał się dylemat gminy jerozolimskiej: na ile chrześcijaństwo jest greckie (język Ewangelii i teologii) i rzymskie (prawo i struktura Kościoła), a na ile może stać się „barbarzyńskie”. �Działalność misyjna a antropologiczna 109 Tendencja otwierania chrześcijaństwa na nowe kultury była wciąż żywa. Papież Grzegorz Wielki (540–604), który posłał dwie wielkie wyprawy misyjne na Wyspy Brytyjskie i troszczył się o nie, nie miał wysokiego mniemania o współczesnej sobie kulturze rzymskiej, uważając ją za dekadencką. Nakazywał natomiast zdecydowanie szacunek dla kultury ludów barbarzyńskich, gdyż dostrzegał pewne wartości w religiach plemiennych. Znamienna jest zwłaszcza jego rada, dana Mellitusowi, misjonarzowi Wysp Brytyjskich, by „burzyć jak najmniej świątyń pogańskich, ale niszczyć w nich tylko bożki, świątynie poświęcać wodą święconą, zbudować ołtarze i umieścić relikwie w budynkach, a jeśli świątynie są solidnie wybudowane, zmienić tylko ich przeznaczenie, którym był kult demonów, aby tam czczono odtąd prawdziwego Boga. W ten sposób lud, widząc, iż jego miejsca kultu nie są zniszczone, zapomni o swoich błędach i mając przystęp do poznania prawdziwego Boga, przybędzie czcić Go w tych samych miejscach, w których gromadzili się jego przodkowie. [...] To nie skacząc wspina się na górę, ale idąc powolnym krokiem” (Grzegorz I Wielki, 1215A–1217A). W tym samym duchu nauczali Cyryl i Metody, święci apostołowie Słowian rodem ze starożytnych Tesalonik. Ci współpatronowie Europy zanieśli Słowianom nie tylko Ewangelię, ale dali także alfabet i fundamenty dziedzictwa europejskiego. Stworzyli liturgię w języku słowiańskim. Byli za to wielokrotnie atakowani przez „przedstawicieli kultury kościelnej, przeciwnych tej otwartej wizji”. W Wenecji św. Cyryl bronił odważnie liturgii słowiańskiej wskazując, że „liczne ludy wprowadziły w przeszłości i były w posiadaniu liturgii napisanej i sprawowanej we własnym języku, jak Ormianie, Persowie, Abazgowie, Iberowie, Sugdowie, Gotowie, Awarzy, Tursowie, Chazarowie, Arabowie, Egipcjanie, Syryjczycy i wiele innych” (Jan Paweł II, 2003, s. 236). Stworzona przez nich liturgia słowiańska oficjalnie została uznana przez Rzym w 885 r. Jednak po śmierci Metodego niemiecki biskup Wiching wpłynął na papieża, by wstrzymał odprawianie liturgii w języku słowiańskim. Wielkie wyzwanie Nowego Świata W średniowieczu muzułmanie oddzielili nabierający europejskiej jednolitości „świat chrześcijański” od „świata islamu”. Dlatego też 12 października 1492 r. można traktować bez wątpienia jako jedną z najbardziej symbolicznych i zarazem przełomowych dat w historii świata i historii misji. Odkrycie Ameryki dla Europy przez Krzysztofa Kolumba oznaczało początek ewangelizacji na dalekich i niezbadanych wówczas „krańcach świata”. W świat odkrywany i podbijany przez Portugalię i Hiszpanię wyruszali misjonarze, posyłani przez �110 Jarosław Różański królów Portugalii i Hiszpanii na mocy bulli papieża Aleksandra VI Inter caetera (1493), w której nakazywał wspomnianym władcom, by „ludom, które zamieszkują te wyspy i lądy, dać przystęp do religii chrześcijańskiej [...] oraz do wyżej wymienionych lądów i wysp dalekich i nieznanych przeznaczyć mężów uczciwych i bogobojnych, uczonych i doświadczonych i pełnych umiejętności celem nauczania wspomnianej wyżej ludności i mieszkańców wiary katolickiej i wdrażania ich w dobre obyczaje, dokładając wszelkich należytych w tym zakresie starań” (Aleksander VI, 1979, t. 1, s. 25). W ten sposób rozpoczął się długi okres tzw. misji patronackiej, której relikty przetrwały do XX w. Misjonarze głoszący Ewangelię w ramach tejże „misji patronackiej” byli stereotypowo postrzegani jako zadufani w wyższość kultury europejskiej, aroganccy, pewni siebie, dogmatyczni. Ale to z ich szeregów rekrutują się znani obrońcy Indian i rodzimej kultury. Już w 1510 r. dominikanie wystąpili przeciw krzywdzie Indian. Ich przełożony, Antonio de Montesino, o takich nadużyciach mówił z apostolską odwagą w kazaniach głoszonych przed gubernatorem i urzędnikami. Jako największy obrońca Indian zasłynął Bartłomiej de las Casas, który po dzień dzisiejszy ma swoich wielbicieli i wrogów. W Brazylii natomiast z wielkiej otwartości na miejscową kulturę słynął Manuel da Nóbrega. Chlubą misjonarzy w Ameryce Południowej jest także system redukcji, czyli osad zamieszkałych wyłącznie przez Indian, a rządzonych przez misjonarzy. W ten sposób chciano ich uchronić od negatywnych wpływów, wyzysku i niewolnictwa grożącego ze strony kolonistów. W redukcjach pielęgnowano języki rodzime i rodzimą kulturę. Redukcje te upadły pod wpływem czynników politycznych, a „czarna legenda hiszpańska” przytłumiła osiągnięcia misjonarzy, ukazując tylko jedną stronę – zamknięcie się na kultury Indian. Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, która została utworzona w 1622 r., miała na celu przywrócenie papieskiej zwierzchności nad misjami, starała się o zakładanie seminariów duchownych dla miejscowego duchowieństwa. W 1659 r. Kongregacja wydała instrukcję dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich, w której czytamy: „Ze zwyczajów krajowych nie należy niczego usuwać i niczym nie gardzić, chyba że chodzi o rzeczy niegodziwe. Nawet gdy chodzi o niegodziwe zwyczaje, należy się wystrzegać ataków wprost, a postępować drogą namowy, rady czy milczenia. Cóż bowiem bardziej absurdalnego niż przeszczepianie Francji, Hiszpanii, Włoch czy jakiejkolwiek części Europy do Chin? Nie to, lecz wiarę wnoście, która nie odnosi się z pogardą ani nie rani rytów czy zwyczajów żadnego ludu, jeśli nie są zdrożne, a nawet chce, by były nietknięte” (Kongregacja..., t. 1, s. 52n). W Indiach doskonałym wyczuciem miejscowej kultury mógł się poszczycić Roberto de Nobili, z urodzenia rzymski arystokrata, z powołania jezuita. Wzbu- �Działalność misyjna a antropologiczna 111 dził szacunek dla siebie i zainteresowanie dla chrześcijaństwa wśród braminów, studiując miejscowe języki i kulturę oraz dostosowując je do chrześcijaństwa. Wielkim pionierem misji chińskiej był niewątpliwie o. Matteo Ricci, jezuita, który zasłynął jako naukowiec i twórca akomodacji misyjnej: idei dostosowania doktryny wiary i życia chrześcijańskiego do miejscowej kultury. Słusznie chciał on dać Chińczykom chrześcijaństwo w chińskiej formie. O. Matteo Ricci umarł w 1610 r. Jednym z jego najgłośniejszych następców był o. Adam Schall von Bell, który na polecenie władcy zreformował chiński kalendarz. Po śmieci o. Matteo Ricci rozgorzały ostre kłótnie o tzw. ryty chińskie oraz spory akomodacyjne. Ostatecznie nastąpiło potępienia rytów chińskich i akomodacji misyjnej. Po misjonarzach jednak pozostała bogata spuścizna naukowa. Afryka miała o wiele mniej szczęścia do misjonarzy odkrywających i doceniających jej kulturę. Trzeba przyznać, że Kościół pierwszych wieków w Afryce Północnej nie zatroszczył się o przetłumaczenie Biblii na języki berberyjskie czy język fenicki, ani nie zaadaptował elementów z miejscowej kultury do swej liturgii, by w ten sposób stworzyć miejscowy Kościół północnoafrykański, który byłby w stanie oprzeć się dominacji muzułmańskiej. U szczytu swego rozwoju Kościół ten położył bardziej akcent na kulturę łacińską niż na chrześcijaństwo. W tych właśnie dziedzinach, które wchodzą m.in. w skład procesu określanego dzisiaj mianem inkulturacji, widać podstawową różnicę między Kościołem północnoafrykańskim i Kościołem egipskim. W Egipcie i Etiopii wiara chrześcijańska pojawiła się wcześnie w językach koptyjskim i gyyz, wraz z tłumaczeniami Biblii i własną liturgią. Podobnych zaniedbań w inkulturacji dopuścili się Portugalczycy, prowadzący misje w Afryce subsaharyjskiej w XV i XVI w. Władze portugalskie, odpowiedzialne za nie na mocy prawa patronackiego, bardziej troszczyły się o rozwój własnych interesów ekonomicznych niż o rozkrzewianie wiary. Z wyjątkiem kapucynów włoskich, prowadzących działalność misyjną w Kongu i Angoli, nie przykładano wagi do nauki miejscowych języków oraz poznania miejscowych zwyczajów i mentalności. Dziewiętnastowiecznemu odrodzeniu misji towarzyszyła ekspansja kolonialna mocarstw zachodnich. Kanada, Afryka, Azja stają się terenami walk, kolonizacji i przetargów potęg europejskich. Europa, zapatrzona w siebie, uważała się za pioniera jedynej dobrej cywilizacji w świecie. Deklarację Josepha Chamberlaina „wierzę w tę rasę” wspierały analizy ludzi nauki, usprawiedliwiające europejską ekspansję właśnie ze względu na wyższość cywilizacji tego kontynentu. Ekspedycji Bonapartego do Egiptu towarzyszyło kilkudziesięciu naukowców, pokazując, iż w tym przedsięwzięciu nie chodzi o korzyści finansowe czy religię, lecz o cywilizację. Urokowi temu uległa także �112 Jarosław Różański antropologia. Misjonarze najczęściej podzielali panujące wówczas przekonania i oprócz Ewangelii „nieśli światło cywilizacji”, odnosząc się z pogardą do lokalnego „pogaństwa” w imię niesienia cywilizacji zachodniej i nowości Ewangelii, ale w wydaniu zachodnim. Pisał o tym z bólem na początku XX w. A. Le Roy, przełożony generalny Zgromadzenia Ducha Świętego, autor pierwszej gramatyki ki-swahili oraz „La religion des Primitif” (Le Roy, 1909): „Każdy lud posiada swą cywilizację, [...] swój sposób rozumienia życia, [...] To dlatego nie ma na ziemi ściśle mówiąc dzikich, grup ludzi, którzy nie znają żadnego prawa, żadnej rodziny, żadnych więzi społecznych: dzikich spotkać można tylko w społecznościach cywilizowanych, i to cywilizacja ich takimi czyni” (za: Ph. Laburthe-Tolra, 2004, s. 21). Do misjonarzy zaś pisał: „Misjonarzom brakuje często formacji naukowej, ducha krytycznego, zwyczaju poszukiwań i pracy intelektualnej, czasu, pieniędzy, koniecznej zachęty” (tamże, s. 22). Nakładanie się poznania kultur na zadania misyjne Naturalny proces nakładania się poznania kultur na zadania misyjne przyczyniał się znacznie do tworzenia klasyki etnografii. Wspomnieć tu trzeba choćby dwa monumentalne dzieła z wieku narodzin humanizmu: Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espańa (1569) oraz José de Acosta, Historia natural y moral de las Indias (1589). Obydwaj zakonnicy, franciszkanin i jezuita, przyczynili się ponadto do poznania miejscowych języków. Nieocenionym źródłem poznania współczesnych terenów Konga i Angoli jest dzieło włoskiego kapucyna Giovanniego Antonio Cavazziego da Montecuccolo pt. Istorica Descrizione de tre regni Congo, Matamba et Angola (Bologna, 1687), tłumaczone na wiele języków. Pozostając przy dziełach wybitniejszych, stworzonych przez misjonarzy i mających wielkie znaczenie dla etnografii, wspomnieć należy pionierskie dzieła w XVIII w. Bartholomäusa Ziegenbalga, duchownego luterańskiego, poświęcone kulturze i religii Tamilów, badania braci morawskich nad językiem karaibskim, czy też publikacje jezuity Josepha-François Lafitau, opisujące obyczaje Irokezów i Huronów w Kanadzie. Analizując dzieła misjonarzy i ich wkład w rozwój etnografii, docenić trzeba zwłaszcza prace językoznawcze, gdyż język jest bramą do poznania kultury. Zachętę do poznawania miejscowych języków i postulaty, by misjonarze to czynili, znaleźć można m.in. w działalności powołanej w 1622 r. Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (de Propaganda Fide), która nawiązując do decyzji Soboru w Vienne i Pawła V apelowała do przełożonych generalnych o powoływanie w kolegiach katedr nauczania języków. Ponad 150 lat później, sekretarz ge- �Działalność misyjna a antropologiczna 113 neralny Kongregacji, Stefano Borgia, w dekrecie z 5 maja 1774 roku, na nowo wzywał wszystkich, którzy mieli podjąć pracę na terenach misyjnych, aby „na mocy świętego posłuszeństwa, jak tylko dotrą do miejsc im wyznaczonych, skwapliwie rozpoczęli studia w celu poznania języka lokalnego ludu, wśród którego będą pracować, i aby czynili to z pełnym zaangażowaniem” (Decreti..., s. 715–716). Misjonarz, który nie wykazywał zapału w nauce języka, powinien być odwołany z misji do własnej prowincji, a nawet ukarany jako narzędzie „leniwe w czynieniu dobra i całkowicie nieużyteczne w pracy dla świętych misji” (tamże, s. 716). Ten obowiązek i postulat nauki języków był i jest do dzisiaj podkreślany w przygotowaniach do pracy misyjnej, chociaż jego realizacja przebiega nadal bardzo różnie. Poznanie miejscowych języków oraz przekłady Biblii były także ważnym elementem pracy misyjnej protestantów. Za tymi zachętami szła konkretna praca, czyli tworzenie obszernych encyklopedii kulturowych, wśród których można wymienić choćby: Dictionnaire touarègue-français (wydany w latach 1951–1952) bł. Karola de Foucauld, Dictionnaire suahili (1891, 1939–1941) spirytyna Charles’a Sacleux, Mouers et coutumes des Bantous (1936) pastora Henriego Junoda, czy Monographie de Betsileo (1938) jezuity Henriego Dubois. Do tego ukierunkowania językoznawczego dołączyć trzeba zainteresowanie historią i psychiką ludów, ich życiem, zwyczajami i wierzeniami. Odnaleźć to można choćby w pionierskich opisach kultury Indian kanadyjskich, zamieszczonych w jezuickich Relations z XIX w., czy też pracach szeregu misjonarzy oblatów Maryi Niepokalanej, dotyczących Indian z kanadyjskiego Zachodu (Charles André Arnaud, Nicolas Laverlochèr, Émile Petitot) oraz Inuitów, czyli Eskimosów (Guy Mary Roussselière). Bogatego materiału poznawczego z dziewiętnastowiecznej Mongolii i Tybetu dostarczają misjonarze Joseph Gabet i Evariste Huc, francuscy lazaryści. Niektórzy misjonarze starannie odtworzyli historię tradycyjnych instytucji ludów, wśród których żyli, jak choćby François Callet, jezuita z Madagaskaru, który na podstawie rozmów ze starszyzną Imerina odtworzył historię ich królestwa na Madagaskarze. Opublikował ją najpierw po malgasku (Tantara ny Andriana eto Madagasikara – w latach 1878–1881), a następnie po francusku (1908). Innymi bogatymi źródłami są liczne listy misjonarzy z różnych części świata, rozproszone po czasopismach, a zawierające przyczynki tak do poznania historii, jak etnografii, lingwistyki itp. Ogromne, nieopracowane i niewydane, zasoby wiedzy o językach i kulturach afrykańskich znaleźć można w archiwach misyjnych, przede wszystkim archiwach ojców białych, których założyciel kard. Charles Lavigerie nakładał na misjonarzy obowiązek nauki miejscowych języków, poznawania kultury i robienia notatek. Pozostawione �114 Jarosław Różański przez nich dzieła, zapiski i notatki znaleźć można w wielu archiwach misyjnych, m.in. w archiwum ich domu generalnego w Rzymie oraz w archiwum zakonnym w Lusace. Rozwój naukowej refleksji antropologicznej w kręgach misjonarskich W dorobku dawnych misjonarzy wielu spostrzeżeniom towarzyszy opis kultur czyniony pod kątem przydatności ewangelizacyjnej czy duszpasterskiej. Mimo to cennym wydaje się zainteresowanie kulturami ewangelizowanych ludów i próby ich opisu, choćby fragmentarycznego. Wraz z rozwojem systematycznej refleksji antropologicznej pod koniec XIX i na początku XX w. rozwija się także antropologia naukowa, inspirowana działalnością misyjną. Jednym z jej pierwszych, najwybitniejszych przedstawicieli jest ze strony protestanckiej Maurice Leenhardt, francuski pastor i etnolog, zajmujący się m.in. społecznościami Kanaków w Nowej Kaledonii, założyciel Musée de l’Homme w Paryżu. Duże zasługi dla antropologii ma także duchowny anglikański Robert Henry Codrington, badacz Melanezji. W Afryce liczbą i jakością swoich prac wyróżniał się metodysta Edwin William Smith. Po stronie katolickiej wybitnym przedstawicielem naukowej antropologii jest Wilhelm Schmidt, werbista, twórca własnej teorii rozwoju kultury oraz teorii monoteizmu pierwotnego. W swoich badaniach opierał się konsekwentnie na wypracowanej przez Fritza Graebnera metodzie kulturowo-historycznej, co przyczyniło się do znacznego upowszechnienia kierunku historycznego w etnologii europejskiej. Wykazywał on bogactwo kultur ludów pierwotnych, chcąc przywrócić im poczucie wartości i godności. W naukowej działalności organizacyjnej zasłużył się jako założyciel i wieloletni wydawca czasopisma „Anthropos” (1906–), a następnie Instytutu Anthropos (1931), mającego wielki wkład w badania lingwistyczne, etnologiczne i religioznawcze. Do jego uczniów i współpracowników należał Paweł Joachim Schebesta, zasłużony badacz kultur Pigmejów kongijskich. Z tego instytutu wyrosło pięć innych, regionalnych instytutów, do dzisiaj ściśle współpracujących z pismem „Anthropos”. Lista misjonarzy-antropologów jest długa, a ich dokonania są duże, zwłaszcza w dziedzinie poznawania miejscowych religii. W środowisku misjonarzy zrodziła się także antropologia misyjna, traktowana jako wyspecjalizowana dziedzina antropologii stosowanej. W ścisłym znaczeniu stanowi połączenie misjologii i antropologii, w którym pierwsza wyznacza jej podstawowe zadania i cele, druga zaś służy metodą i analizą naukową. Jej celem jest określenie konkretnych priorytetów działalności �Działalność misyjna a antropologiczna 115 misyjnej, która według Henriego Mauriera prowadzi m.in. do przemian cywilizacyjno-społecznych dokonujących się w życiu ludności danego terytorium i upowszechnia styl życia chrześcijańskiego. Jak antropologia stosowana w ogólności, tak antropologia misyjna poszukuje uzasadnienia dla interwencjonizmu kulturowego dokonującego się dzięki pracy ewangelizacyjnej. Antropolodzy misji kierują się tymi samymi co przedstawiciele antropologii stosowanej zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriów naukowych, prowadzonych badań wśród określonego ludu oraz celów, wartości, strategii i programu, nakreślanych przez Kościół. Obszerny podręcznik Louisa J. Luzbetaka pt. Kościół a Kultury (1998) omawia założenia antropologii misyjnej, która najpierw szuka także swojego teologicznego fundamentu – ważnego, jeśli weźmiemy pod uwagę działalność misyjną. Następnie bada on modele misji w aspekcie teoretycznym i historycznym. Szeroko omawia najnowsze osiągnięcia antropologii w odniesieniu do pojęcia kultury, poziomu jej integracji, dynamikę kultury – w tym zmianę kulturową, by z tych różnorodnych refleksji antropologicznych wyciągnąć najbardziej istotne wnioski i wskazać na ich zastosowanie w misjologii. Podręcznik ten zawiera szeroką wykładnię relacji działalności misyjnej, miejscowych kultur i antropologii, kładąc m.in. nacisk na koncepcję inkulturacji i szacunek wobec duchowego dziedzictwa ludów i religii. Cenny jest także szeroki opis tzw. „szoku kulturowego”. Antropologiczne podręczniki i przewodniki dla zajmujących się międzykulturową działalnością misyjną napisali m.in.: Eugen A. Nida (Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York 1954), Harvie M. Conn (Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg 1992), Joseph Fitzpatrick (One Church, Many Cultures, Kansas City 1987) oraz wspominany wyżej Henri Maurier (Les Missions. Religions et civilisations confrontes à l’universalisme, Paris 1993; Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa 1997). Wypracowanie koncepcji inkulturacji chrześcijaństwa Powiązana ściśle z antropologią misyjną misjologia, mówiąc o relacji wiary i kultury wskazuje na powszechny charakter sacrum i odwołuje się do źródeł i początków wiary chrześcijańskiej, szukając tam podstaw teologicznych otwarcia się na kultury świata. Były one rozwijane i pogłębiane przez Ojców Kościoła, między innymi Justyna i Orygenesa, którzy wskazywali na „zarodki” objawienia, tkwiące w innych religiach i kulturach. Stąd też podkreśla, że głoszenie Ewangelii nie może być narzucaniem konkretnej społeczności jakiegoś �116 Jarosław Różański katechetycznego zespołu prawd, przy założeniu tabula rasa w sferze religijnej ludów nie znających Chrystusa. Punktem przełomowym w stosunku refleksji teologicznej do miejscowej kultury był z pewnością okres między I i II wojną światową, kiedy to idee akomodacji podkreślały, iż misjonarz powinien adaptować się do miejscowego sposobu życia, zwyczajów, obyczajów, sposobu odżywania się, stroju itd. Postulowano wykorzystanie tych elementów w sztuce i architekturze sakralnej. Idee akomodacji misyjnej wyparła koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa1. Odkrycie rzeczywistości „kultury”, które – zdaniem wielu antropologów – było najbardziej znaczącym osiągnięciem antropologii pierwszej połowy XX w., szybko przekroczyło granice antropologii kulturowej, przenikając do wielu innych dyscyplin humanistycznych, w tym także do misjologii2. Najbardziej znaczący postęp katolickiej myśli misjologicznej łączy się z Soborem Watykańskim II. Kultura stała się jednym z ważnych tematów podczas obrad tegoż Soboru. Pojęcie „kultury” przeniknęło także – poprzez konstytucje i dekrety Soboru Watykańskiego II – do dokumentów Kościoła. Dzięki temu rozwinęła się świadomość teologicznego znaczenia kultury podkreślająca, że Bóg objawił siebie przez wydarzenia historyczne, które z jednej strony są zawsze zakorzenione w jednej kulturze, z drugiej zaś posiadają transcendentne znaczenia. W ten sposób świadomość ta zdecydowanie przełamywała odwieczny dylemat uniwersalności i partykularności chrześcijaństwa. 1 Chociaż pojęcie „inkulturacja” trudno zdefiniować za pomocą prostej formuły, można – za encykliką Jana Pawła II Redemptoris missio – określić ją jako „wewnętrzne przekształcenie autentycznych wartości kulturowych przez ich integrację w chrześcijaństwie i zakorzenienie chrześcijaństwa w różnych kulturach. Jest to zatem proces głęboki i całościowy, który dotyczy zarówno orędzia chrześcijańskiego, jak też refleksji i konkretnej działalności Kościoła. Jest to również proces trudny, ponieważ nie może w żadnej mierze naruszyć specyfiki i integralności wiary chrześcijańskiej” (Jan Paweł II, 2007, s. 571). Problematyka inkulturacji stała się przedmiotem wielu opracowań i badań teologicznych, prezentujących różnorodne punkty widzenia. Do najważniejszych i najszerszych opracowań bez wątpienia należą prace: L.J. L u z b e t a k, Kościół a kultury, dz.cyt.; F.V. A n t h o n y, Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma 1997; A. S h o r t e r, Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll 1988; t e n ż e, African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll, 1973; H. C a r r i e r, Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma 1997; t e n ż e, Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa 1990; P. S c h i n e l l e r, A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah 1990; J. R ó ż a ń s k i, Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa 2008. 2  Pierwsza katedra misjologii powstała na Uniwersytecie w Edynburgu w 1867 r. Jednak za twórcę nowoczesnej misjologii uznaje się niemieckiego teologa protestanckiego Gustava Warnecka (1834–1910). W misjologii katolickiej pionierem był Joseph Schmidlin, historyk Kościoła z Münster, który refleksję misjologiczną przesunął w kierunku historii i teorii misji. �Działalność misyjna a antropologiczna 117 Proces inkulturacji akceptuje fakt, że depozyt wiary nie może być powiększony, ale podkreśla przy tym, że jego interpretacja nie może też wyczerpać się i osiągnąć doskonałości w jednej kulturze. Zgodnie z wiarą Kościoła, Duch Święty udziela mu swego natchnienia, prowadząc przez wieki do interpretacji i reinterpretacji depozytu wiary, co jest wymogiem tak zmieniającej się konkretnej kultury, jak i różnorodności kultur, do których przenika Dobra Nowina. Depozyt wiary nie może niejako pozostać „zawieszony” w Tradycji, gdyż jest rzeczywistością żywą. Zachowuje on swoją obiektywną jedność i tożsamość, ale dopuszcza możliwość różnorodnego wyrażania się w różnych kulturach oraz rozpoznawania pewnej hierarchii prawd, uzależnionego od świadomości wiary w danym momencie historycznym. Wiara i kultura pozostają zatem w nieustannym dialogu. Wyraża to Wcielenie Bożego Słowa. Słowo, które stało się Ciałem właśnie w konkretnej kulturze, wyraża swego rodzaju kenozis, wyniszczenie, obumarcie Chrystusa. Jednocześnie też prowadzi do swoistego obumarcia kultury, jednak nie poprzez jej zniszczenie, ale przemienienie, otwarcie na transcendencję, przede wszystkim zaś na Jezusa Chrystusa, który jest sensem misji Kościoła. Tak przemieniona kultura może pokazać, w jaki sposób Jezus Chrystus może być Afrykańczykiem, Azjatą, Amerykaninem czy też Europejczykiem. Ta konkretna kultura, w którą na nowo wciela się Chrystus, staje się także nośnikiem Jego łaski. W ten sposób dokonuje się ewangelizacja kultury. Wiara „staje się” kulturą i przez to nabiera charakteru eklezjalnego. Powstaje nowa wspólnota tak eklezjalna, jak i kulturowa, która żyje wiarą i wyraża ją na nowo w nowej kulturze. Konkluzje Mówiąc o relacji religii do kultury dotykamy szeregu innych relacji, takich jak choćby moralność i kultura, wiara i kultura, religie i kultury, chrześcijaństwo i kultury, Chrystus i kultury, a nawet nauka i kultura, sztuka i kultura czy też polityka i kultura. Religia bowiem, wraz z całą bogatą rzeczywistością, którą niesie, ma zasadniczy wpływ nie tylko na dziedziny ściśle z nią związane, ale także na ludzką twórczość przejawiającą się w literaturze, sztuce, filozofii, organizacji społecznej i politycznej całych ludzkich grup, nauce i ekonomii itp. Stąd też działalność misyjna, która – zgodnie ze swoimi założeniami – daje poznać osobę Jezusa Chrystusa (chrześcijaństwo) ludom i narodom, które Go dotąd nie poznały, zakłada „pracę z kulturą”, a zatem i refleksję nad kulturą, począwszy od poznawania i opisywania konkretnych kultur. Ten związek działalności misyjnej z poznawaniem kultur widać w ich opisywaniu i próbie zrozumienia od wielu wieków w różnych częściach świata. Stąd też rodząca się antropologia jako nowa �118 Jarosław Różański dziedzina nauk humanistycznych, nie została zmarginalizowana przez misjonarzy chrześcijańskich. Wielu z nich przyczyniło się znacznie do jej rozwoju. Na jej bazie powstała także antropologia misyjna, która kieruje się tymi samymi co antropologia stosowana zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriami naukowymi, prowadzeniem badań wśród określonego ludu oraz celami, wartościami, strategiami i programami nakreślanymi przez Kościół. Jako taka jest więc ona bardzo bliska misjologii, która ponadto rozwija refleksję nad teologicznym znaczeniem kultury. Dzięki tym relacjom wypracowana została koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa, która prowadzi do wzajemnego poznania się „przemieniającego”. Z tego poznania rodzi się nie nowa kultura, ale kultura odnowiona, gdyż respektuje ona kulturową tożsamość przejmującego Ewangelię. Literatura Aleksander VI 1979 – Bulla Inter caetera (4 maja 1493 r.), w: Breviarium missionum. Wybór dokumentów Kościoła dotyczących dzieła misyjnego, oprac. B. Wodecki, F. Wodecki, F. Zapłata, Warszawa. Anthony F.V. 1997 – Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma. Carrier H. 1990 – Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa. 1997 – Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma. Conn H.M. 1992 – Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg. Decreti – Decreti, vol. 6 (1768–1778) f. 261r–262v, w: Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Memoria Rerum. 350 anni a servizio delle missioni, III/2, s. 715–716. Fitzpatrick J. 1987 – One Church, Many Cultures, Kansas City. Grzegorz I Wielki – Epistola XI, w: Patrologiae cursus completus. Series Latina, 77, 1215A– 1217A. �Działalność misyjna a antropologiczna 119 Jan Paweł II 2003 – Encyklika Slavorum Apostoli (2 czerwca 1985 r.), nr 17, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków. 2007 – Encykliki, Kraków. Kongregacja... – Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, Instrukcja dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich: Tonkinu i Kochinchiny z 1659 r., w: Breviarium missionum, t. 1, s. 52 n. Laburthe-Tolra Ph. 2004 – Pourqoi et comment un lien inextricable existe entre anthropologie et mission chrétienne, w: O. Servais, G. Van’t Spijker (red.), Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Le Roy A. 1909 – La Religion des Primitifs, Paris. Luzbetak L. 1998 – Kościół a kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Maurier H. 1997 – Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa. Nida E.A. 1954 – Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York. Pismo... 2000 – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Poznań. Różański J. 2004 – Inkulturacja Kościoła wśród ludów środkowego Sudanu, Poznań. 2008 – Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa. Schineller P. 1990 – A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah. Servais O., Van’t Spijker G. (red.) 2004 – Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Shorter A. 1988 – Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll. 1973 – African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60fd6066857e593a3100c02997f7a6cf.pdf 4a3f04c6f66bb707c1ccc2d0f577485a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5102 Title A name given to the resource Antropologia i polityka - zastosowanie czy uwikłanie/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.41-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Anna Malewska-Szałygin Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie Polityczne uwikłania antropologii stosowanej Gdy Edward Evans-Prichard „przybył do kraju Nuerów na tyłach karnej wyprawy wojskowej, na wyraźne życzenie angielsko-egipskiego rządu w Sudanie, był przedmiotem ciągłych i silnych podejrzeń. Dopiero w ostatnich kilku miesiącach swojego pobytu mógł rozmawiać z pewnym skutkiem z informatorami” – pisał James Clifford (2000, s. 40). Ta informacja przybliża niebezpieczeństwa związane z uprawianiem antropologii stosowanej, a zwłaszcza z prowadzeniem badań zlecanych przez instytucje władzy, wykorzystujące ich wyniki do realizacji celów politycznych. Brytyjska antropologia stosowana miała być pomocna w usprawnianiu administrowania Imperium, nad którym nie zachodziło słońce. Taki cel przyświecał również badaniom prowadzonym w 1932 roku przez Edwarda Evans-Pricharda wśród Nuerów, „do których skierowały go z misją brytyjskie instytucje państwowe” (Evans-Prichard 2008, s. 7). Evans-Prichard opisując system władzy plemiennej, jak wiadomo akefaliczny, miał dostarczyć istotnych informacji ułatwiających Brytyjczykom kontrolowanie terytorium południowego Sudanu. Jest to wyjątkowo dobry przykład pokazujący problematyczność politycznie uwikłanej etnografii na zlecenie. Uwikłanie antropologii w projekt kolonialny zostało wytknięte i wnikliwie rozważone przez rozwijające się w ostatnich dekadach studia postkolonialne (Bhabha, Chakrabarty, Chakravorty Spivak, Ghandi i wielu innych). Jednakże niebezpieczne związki antropologii i polityki przybierają wciąż nową postać. Bardziej współczesną formę quasi-kolonialnej zależności ujawnia antropologiczna krytyka dyskursu rozwojowego. Doskonałym jej przykładem jest praca Jamesa Fergusona dotycząca pomocy rozwojowej dla afrykańskiego państwa Lesotho (1994). W 1979 r. rząd Lesotho otrzymał 64 miliony dolarów dotacji na rozwój gospodarczy. 26 państw przekazało wsparcie za pośrednictwem Świa- �42 Anna Malewska-Szałygin towego Systemu Monetarnego. Jakie zaklęcie spowodowało ten złoty deszcz? Podstawą przekazania tak hojnego subsydium był raport przypominający opis etnograficzny, przedstawiający Lesotho jako nierozwinięty gospodarczo kraj rolniczy. Raport przygotowany na zlecenie kreślił obraz idealnie zgodny z pierwszym etapem rozwoju opisanym przez Rostova w jego teorii modernizacji (1960). Ta teoria przez wiele dekad była wiodącą teorią dyskursu rozwojowego popularnego w światowych instytucjach finansowo-politycznych (Lewellen 2011). Specyficzną stosowalność, żeby nie powiedzieć instrumentalność pseudo-etnograficznego opisu obnażyły wyniki badań Jamesa Fergusona, z których wynikało niezbicie, że w Lesotho tradycyjne rolnictwo zaniknęło w połowie XIX wieku i od tamtej pory jego mieszkańcy słynęli w regionie jako najemna siła robocza, na przełomie wieków XIX i XX zatrudniana na plantacjach, a od połowy XX wieku przemieszczająca się w poszukiwaniu pracy w kopalniach i fabrykach. Jakie były polityczne skutki wsparcia finansowego dla Lesotho, uruchomionego przez raport przygotowany na zlecenie Banku Światowego? Dotacja zapewniła przetrwanie nieudolnej ekipy rządzącej. Nadchodzący nieuchronnie kryzys ekonomiczny zapewne położyłby kres jej rządom, gdyby nie to, że został zażegnany przez hojne wsparcie zewnętrzne. Raport opisujący społeczeństwo Lesotho był rodzajem antropologii stosowanej, co więcej okazał się niezwykle skuteczny, spowodował osiągnięcie zamierzonych celów, skrzętnie ukrytych pod retoryką pomocowo-modernizacyjną. Trudno jednak uznać go za budujący przykład antropologii stosowanej. Inaczej sprawa wygląda w przypadku monografii Fergusona, którego badania nie były wykonywane na zamówienie, a inspiracją do nich była raczej dociekliwość i krytyczne podejście badacza. Przytoczone przykłady stosowania wiedzy antropologicznej wybrałam, żeby uzasadnić nieufność, z jaką podchodzę do określenia antropologia stosowana. W miejsce tego nienajlepiej kojarzącego się terminu proponuję kategorię antropologia możliwa do zastosowania. Antropologia za-stosowana (aplikowalna) to wiedza antropologiczna wytwarzana dla celów poznawczych, bez nastawienia celowego na jakieś konkretne wykorzystanie, bez ustalenia konkretnych korzyści z niej płynących, bez bezpośredniego przełożenia na jakieś projektowane zmiany sytuacji społeczno-kulturowej. Czy to oznacza, że wiedza antropologiczna nie może być użyteczna? Czy miejscem jej funkcjonowania ma być uniwersytet, akademia i inne zamknięte środowiska naukowe? Oczywiście – nie, wiedza antropologiczna powinna być fundamentem projektów mających na celu zmianę praktyk, dyskursów, procedur, struktur, przepływów. Jednak z założenia nie powinna być wytwarzana pod kątem tych zastosowań. Na etapie wytwarzania powinna być zorientowana jedynie na prawdę doświadczenia, �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 43 mówiąc językiem Kirsten Hastrup, dopiero potem może zostać zastosowana. Językowo niewielka różnica (polegająca na dodaniu przedrostka za-) staje się różnicą zasadniczą dla praktyki antropologicznej. Specyfika wiedzy antropologicznej Odpowiedź na pytanie o możliwe zastosowania wiedzy antropologicznej warto rozpocząć od objaśnienia tego pojęcia. Wiedza antropologiczna to wiedza dotycząca „dyskursów lokalnych” (Mohl 1997), „lokalnych wyobrażeń” (Malewska-Szałygin 2008), lokalnych „obrazów świata” (Rapport 2000), „lokalnych znaczeń” (Smyrski 2005). Przymiotnik „lokalna” jest kluczowy dla zrozumienia specyfiki wiedzy antropologicznej. W czasach globalizacji oczywistym jest, że lokalności są wytwarzane (Appadurai 2005), że istnieje ciągłość pomiędzy dyskursami wewnętrznymi (lokalnymi) i zewnętrznymi (Certeau 2008), a wszelkie granice pomiędzy nimi są sztucznie konstruowane (Clifford 2004). Mimo to przymiotnik „lokalny” jest wciąż niezbędny dla podkreślenia, że w antropologii chodzi o „oddolny punkt widzenia”, o „liczne subiektywności” (Herzfeld 2004, s. 412). Jak wytwarzana jest wiedza antropologiczna? Odpowiedzi na to pytanie jest wiele, o czym przekonują teksty zawarte w tomie Teren w antropologii (2011). Ja zgadzam się z Jamesem Cliffordem (2004) i Kirsten Hastrup (2008), że etnograficzne badania terenowe to uprzywilejowany sposób uprawiania antropologii kulturowej i społecznej oraz etnologii. Chcąc krótko nakreślić specyfikę tej jakościowej metody badawczej, przywołam klasyczne już, a wciąż aktualne objaśnienia mówiące o tym, że są to „badania prowadzone w warunkach społecznej zażyłości, z udziałem rzeczywistych informatorów” (Herzfeld 2004, s. 406). Wartość tak rozumianej metody etnograficznej jest moim zdaniem niewątpliwa i unikalna. Wiedzy wytwarzanej tą metodą nie można zastąpić żadną inną. Dlaczego? Otóż dlatego, że jak przekonuje jeden z najpopularniejszych współczesnych antropologów, „etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania” (Herzfeld 2004, s. 410). W pełni się z nim zgadzam i również uważam, że tylko etnograficzny fieldwork pozwala na współuczestniczenie w kulturze, odczytywanie lokalnych znaczeń, rekonstruowanie podzielanych przez niewielkie grupy wyobrażeń, rozpoznawanie sensów słów i działań, słowem rozumienie niszowych dyskursów i praktyk przez współdoświadczanie. �44 Anna Malewska-Szałygin Przykłady zastosowania wiedzy antropologicznej Przedstawiając możliwe zastosowania wiedzy wytwarzanej metodą etnograficznych badań terenowych, posłużę się przykładami zaczerpniętymi z moich ostatnich doświadczeń badawczych, podsumowanych publikacją Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich 1999–2005 (2008). Przykład I: Nieporozumienia w interpretacji haseł wyborczych W roku 2000 rozmowy prowadzone w ramach nowotarskiego projektu badawczego1 ujawniły, że hasła konkurujących wówczas kandydatów na prezydenta, będące ważnym orężem w kampanii wyborczej, są lokalnie odbierane w sposób niezgodny z założeniami ich twórców. Wprawdzie Michel Herzfeld pisał, że „widzowie mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców” (2004, s. 413), a jednak lokalne interpretacje haseł zupełnie nas, badaczy, zaskoczyły. Według naszych podhalańskich rozmówców hasło wyborcze Aleksandra Kwaśniewskiego „Dom wszystkich – Polska” okazało się: „Takie niejasne. No to, że jest dom, to wiem, ale o jakim tym domie chodzi? Czy o ten we Warszawie, gdzie mieszka prezydent czy jaki to ten dom wszystkich Polaków?” Inne interpretacje były jeszcze bardziej zadziwiające: „Trochę za bardzo anty, anty, przeciw, tak tym antysemityzmem, anty, tak jakby mniejszości, no nie wiem... Mniejszości narodowe mogłyby się poczuć dotknięte tym hasłem, obrażone, chyba”. Zapewne twórcy hasła nigdy nie domyśliliby się, że jest ono antysemickie. Ta wypowiedź, podobnie jak kolejne, pokazuje otchłań nieporozumień. Doskonale unaocznia dyskursywną przepaść, jaka dzieli pracowników agencji PR, konstruujących wizerunek kandydata, od wiejskich odbiorców tego obrazu. Ta odmienność rozumienia słów i przenoszonych przez nie idei jest widoczna również wtedy, gdy hasło „Dom wszystkich – Polska” jest interpretowane w sposób bliski intencjom twórców: 1  Projekt badawczy dotyczący Etnopolitologii – wiedzy lokalnej o polityce państwowej był realizowany w latach 1999–2001 i kontynuowany do 2005 roku we wsiach powiatu Nowy Targ i na targowisku w mieście powiatowym. Naszymi rozmówcami byli w większości mężczyźni, w wieku od około 30 do 80 lat, z wykształceniem podstawowym lub średnim zawodowym, rzadziej średnim technicznym. �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 45 „No to jest dom dla wszystkich Polaków, którzy chcą tu uczciwie żyć! [...] To chyba, żeby się wszyscy kupy trzymali, no! Bo to nie chodzi o mieszkania w tym haśle, nie?!” Rozmówcy, jakkolwiek odczytali integracyjne przesłanie hasła, nie pozbyli się wątpliwości, czy na pewno nie chodzi o bardziej konkretną mieszkaniową obietnicę wyborczą. Podobnie niejasne i wieloznaczne wydawało się nowotarskim rozmówcom hasło Mariana Krzaklewskiego „Każda rodzina na swoim”. Hasło rozumiano jako konkretną obietnicę materialną i dlatego uważano za nierealne: „Gdzie to postawić i za co? To jest obiecywanie gruszek na wierzbie! Naprawdę obiecywali różne rzeczy, ale to nierealne jest!” Odczytywane „po gospodarsku” budziło daleko idące wątpliwości: „Każda na swoim? No jak? Z czego oni będą ten dom remontować? Jak mąż ma 450 zł renty, to z czego by remontował?!” Wątpliwości były nie tylko natury ekonomicznej, ale również etycznej – para starszych rolników była oburzona tym hasłem, uważając, że nawołuje ono do oddawania starych ludzi do domu starców. Przytaczam szczegółowo lokalne objaśnienia haseł wyborczych, aby pokazać jak daleko idący jest brak porozumienia pomiędzy ich twórcami i odbiorcami. Konstruktorzy strategii kampanii i wizerunku kandydata swobodnie poruszają się w „dyskursie miejsko-inteligenckim” (Bukraba-Rylska 2005). Na potrzeby kampanii masowej specjalnie wybierają najprostsze słowa, by z ich pomocą przekazać swoje przesłanie jak najszerszej grupie wyborców także tych należących, ich zdaniem, do dyskursu „wiejsko-plebejskiego” (BukrabaRylska 2005). Problem w tym, że zakładają jednoznaczność najprostszych słów, a to założenie jest poważnym błędem niweczącym cały wysiłek kampanii wyborczej. Autorzy haseł nie wzięli pod uwagę, że mieszkańcy wsi nowotarskich do interpretacji haseł wyborczych używają swoich „kategorii uprzednich” (Sahlins 2006), lokalnej wiedzy potocznej, czy raczej wiedzy wspólnej, jak należałoby przetłumaczyć określenie common sense, wnikliwie analizowane przez Cliforda Geertza (2005). Wiedza ta była konstruowana przez pokolenia i zogniskowana wokół doświadczenia wspólnej pracy w wiejskim gospodarstwie. W efekcie hasła wyborcze analizowano z perspektywy, którą nazwałabym gospodarską. Przyjmując założenie, że „kluczowym elementem politycznej gry sloganowej jest znajomość zasad stosowania metafor opierających się na pokrewieństwie �46 Anna Malewska-Szałygin i innych intymnych sferach rzeczywistości społecznej” (Herzfeld 2004, s. 426), można śmiało postulować, żeby twórcy kampanii wyborczej wykorzystywali wyniki badań etnograficznych w celu rozpoznawania lokalnych metafor i nie popełniali błędów przy konstruowaniu haseł wyborczych. Przykład II: Odmienna wizja władzy i państwa Drugi przykład możliwego zastosowania wiedzy antropologicznej wybrałam tak, aby pokazać, jak głębokie mogą być różnice wyobrażeń dotyczących właściwych sposobów rządzenia, jak zasadniczo mogą różnić się rozwiązania uważane za dobre i pożądane. Materiał ilustrujący tę tezę również pochodzi z nowotarskiego projektu badawczego. Transformacja ustrojowa rozpoczęta w 1989 roku miała za zadanie przekształcenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, której ustrój polityczny określany był jako demokracja socjalistyczna, w demokrację neoliberalną, parlamentarną, wielopartyjną. Ten wzór został przyjęty jako docelowy i rozpoczął się proces opisywany w literaturze socjologicznej jako „budowanie demokracji” (Grabowska, Szawiel 2003). Przez większość elit polityczno-społecznych takie rozwiązanie było uważane za jedyne możliwe i najlepsze, choć zdarzały się głosy krytyczne, wytykające wtórność tych rozwiązań i ich niedopasowanie do miejsca, w które miały być przeszczepiane (Krasnodębski 2003). Tymczasem nie wszystkie grupy społeczne uważały przyjęty model transformacji ustrojowej za optymalny. Wyniki badań etnograficznych dowodzą, że lokalne ideały dobrej władzy są konstruowane zupełnie inaczej, w sposób wręcz przeciwstawny względem modelu ustanowionego prawnie, wdrażanego instytucjonalnie i proceduralnie oraz propagowanego przez media. Zdanie rozpoczynające rozmowy prowadzone w 2000 roku na targowisku w powiatowym mieście Nowy Targ brzmiało najczęściej tak: „Teraz nie ma w Polsce gospodarza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospodarza!” Ta konstatacja odsyła do metafory gospodarskiej, organizującej nowotarski dyskurs o władzy i państwie. Często stosowane w lokalnej retoryce porównanie państwa do gospodarstwa pozwala przedstawiać relacje władzy w państwie zgodnie ze wzorem „dobrego gospodarza”, znanym naszym respondentom z doświadczeń nabywanych w gospodarstwie rolnym. Wzór „dobrego gospodarza” tkwi korzeniami w kulturze ludowej (Dobrowolski 1966, s. 236). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej potwierdzają badania antropologiczne z lat dziewięćdziesiątych XX w. (Jaworska, Pieniążek 1995) i początku XXI w. (Rakowski 2009, s. 66). �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 47 W nowotarskich rozmowach gospodarski ideał władzy werbalizowano następująco: „Prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba! Jest takie góralskie przysłowie: jak nie ma gazdy, głupi każdy!”. Przytoczone porównania pozwalają na rekonstrukcję lokalnych oczekiwań względem władzy. Gospodarski wzór władzy odsyła do modelu wielokrotnie opisywanego w literaturze jako „tradycyjny” (Weber 1975, s. 541), „suwerenny” (Foucault 1998, s. 45), „patriarchalny”, „pastoralny” (ibidem, s. 221) czy wprost „gospodarski” (Kasznica 1966, s. 22). W tym modelu ideałem jest władza integralna, skupiona w jednym ręku i obejmująca całość problemów, władza autokratyczna, zogniskowana w osobie władcy panującego nad całością narodowego gospodarstwa. Istotną cechą gospodarskiego wzoru zarządzania jest, zdaniem nowotarskich rozmówców, skuteczność i siła dobrze widoczna w lokalnie popularnym porównaniu władzy do pasterza: „To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza!”. Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: „Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim!”. Przytaczane fragmenty rozmów cytuję po to, by podkreślić, że lokalny ideał rządzenia jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W nowotarskich rozmowach dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej: „Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?!”. Niechęć do gremiów kolektywnych często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o polskich parlamentarzystach: „Bin Ladena się musi uruchomić! Samolot pasażerski na ten sejm puścić! Tych posłów trzeba by wszystkich zagazować! Hitlera sprowadzić na nich!”. Wykrzyczane ze złością ostre słowa ujawniają niechęć do władzy kolektywnej, którą krótko podsumowuje zdanie: �48 Anna Malewska-Szałygin „Władza musi być jednolita, a nie taka rozbieżna! Po co nam taki parlament?! Tyle hołoty!”. Z tych kilku wypowiedzi wynika jasno, że zdaniem rozmówców dobra władza państwowa nie jest władzą kolektywną, demokracją reprezentacyjną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że w wiejskim dyskursie lokalnym wzorem władzy pożądanej jest autokracja patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować prawo oraz ostro, choć sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy – obowiązków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza, często ilustrowanego przykładami cesarza Franciszka Józefa I, Józefa Piłsudskiego, Edwarda Gierka, a najczęściej papieża Jana Pawła II. Każda z tych postaci była przywoływana po to, by uwydatnić inny aspekt pożądanego wzoru dobrego władcy. Tradycyjno-nowoczesny węzeł gordyjski Opis lokalnego ideału władzy warto zderzyć z modelem wdrażanym w Polsce po 1989 roku, zakładającym, że rządzenie odbywa się w sposób kolektywny, strukturalny, proceduralny. Rządzenie opiera się na wielostronnej negocjacji, realizowanej w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznaczających logikę działania poszczególnych pajęczyn” (Staniszkis 2006, s. 13). Jak opisać relację wzajemną tych dwóch modeli? Nowotarski ideał władzy odpowiada wzorowi tradycyjnemu przeciwstawianemu, między innymi przez Maxa Webera, wzorowi nowoczesnemu. Zatem relacja pomiędzy modelami ma charakter opozycji, jeśli rozważać ją w układzie synchronicznym. Gdy jednak spojrzymy na nią w układzie diachronicznym, wydaje się, że chodzi o modele następujące po sobie. Przedstawiciele politologii, socjologii i filozofii polityki uważają taki wzór panowania za rodzaj „przeżytku”, pozostałości systemu myślowego od dawna nieaktualnego w dyskursie elit zachodnioeuropejskich. O ile Michel Foucault (2000) umiejscawia wyłonienie się nowoczesnego modelu władzy na przełomie XVII i XVIII w., to Jadwiga Staniszkis uważa, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolucję myślową, pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego – odmienność, która trwa do dziś” (2006, s. 61–62). �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 49 Diachroniczne usytuowanie przeciwstawienia tradycyjne-nowoczesne pozwala na diagnozę mówiącą o „zapóźnieniu” intelektualnym mieszkańców wsi nowotarskich. Tymczasem, jak trafnie to dostrzegł Michał Buchowski, tego rodzaju kategorie są charakterystyczne dla praktyki dyskursywnej, którą nazywa wewnętrzną orientalizacją [„nesting orientalism”, „domestic oreintalism”] (Buchowski 2006). W pierwszej dekadzie po transformacji, a nawet dłużej, retoryka wyższości wykształconych elit nad wewnętrznym „dzikim” była bardzo popularna w debacie publicystyczno-politycznej, w której robotniczy czy wiejski homo sovieticus (np. Wnuk-Lipiński 2008) był ukazywany jako niedostosowany do nowej sytuacji, mniej otwarty na zmianę i jej dobrodziejstwa, wymagający doszkolenia i uelastycznienia (to podejście charakteryzuje szerzej Elisabeth Dunn 2008). Trop argumentacji posługującej się kategorią zapóźnienia mieści się w modelu historyzmu, który zakładał, że „czas historyczny jest miarą dystansu kulturowego” (Chakrabarty 2011, s. 9). Chakrabarty opisuje tak rozumiany historyzm jako ideę będącą narzędziem władzy, ustanawiającej swoją dominację poprzez umiejscowienie wykształconych elit społecznych i słabo wykształconych mieszkańców wsi na jednej, wektorowej osi czasu. Taki zabieg umożliwia orzekanie o zaawansowaniu na jednokierunkowej drodze postępu. Drodze wyobrażonej, będącej ideą, która wygrała konkurencję z innymi koncepcjami i stała się główną metaforą organizującą myślenie o rzeczywistości. Tymczasem antropologia dostarcza wiedzy o tym, że istnieją koncepcje równoległe, alternatywne, wypierane przez dyskurs hegemoniczny, który traktuje je jako podrzędne, ponieważ „nie przygotowują nas ani do demokracji, ani do praktyk obywatelskich” (Chakrabarty 2011, s. 127). Takie koncepcje, zarówno dotyczące przeszłości, jak i teraźniejszości, stanowią swego rodzaju suplement, patrząc z perspektywy dominującej. Chcąc uchwycić specyfikę owych suplementów, warto przywołać propozycję Nestora Garcia-Cancliniego (1995), który relację pomiędzy nowoczesnością a tradycją objaśnia wprowadzając termin „hybrydyczność” podkreślający, że oba ekstrema tej opozycji mogą współfunkcjonować jednocześnie tworząc hybrydyczną całość doświadczaną przez niego w czasie badań prowadzonych w Meksyku. Można też relację rozważanych modeli rządzenia scharakteryzować w kategoriach proponowanych przez Bruno Latoura, mówiąc, że modernizatorzy życia politycznego dążący do wdrożenia jedynie słusznych rozwiązań, kroczą drogą „puryfikacji” (Latour 2011), zapominając, że jednocześnie w rzeczywistości polityczno-publicznej wciąż dokonuje się „mediacja” czy „translacja” (Latour 2011) różnych wyobrażeń składających się na rozliczne �50 Anna Malewska-Szałygin „hybrydy” i „mieszaniny” (Latour 2011) współistniejących wyobrażeń, języków i praktyk. Jeśli zamiast koncepcji linearnego procesu następowania po sobie coraz doskonalszych form organizacji politycznej, zwieńczonych neoliberalną demokracją, przyjmiemy koncepcję hybrydy (Garcia-Canclini 1995), mieszaniny, węzła (Latour 2011) czy kłącza (Deleuze 2011), wówczas musimy znaleźć kogoś, kto umożliwi odnalezienie się w tym splątanym gąszczu. Zgadzam się z Bruno Latourem, że nikt nie jest tak dobrze przygotowany do tej roli jak etnolog czy antropolog kultury (Latour 2011). Etnolog rozpoznający splątanie występujących równolegle wyobrażeń, języków i działań może uzmysłowić modernizatorom, że pomysły, które wdrażają, nie są ani jedynie możliwe, ani jedynie słuszne. Życie polityczno-publiczne neoliberalnej demokracji nie jest nowoczesnością z „przeżytkami”, pozostałościami dawnego systemu rządzenia. Jest ono mieszaniną niemożliwych do rozdzielenia komponentów. Dychotomia tradycyjne versus nowoczesne wyznacza ekstrema, pomiędzy którymi nie ma przepaści, przeciwnie, przestrzeń pomiędzy nimi jest wypełniona różnymi formami pomieszania. Co więcej, języki należące do dwóch przeciwstawnych modeli rządzenia kształtują się nawzajem, podobnie jak związane z nimi wyobrażenia i praktyki. Konkluzje Antropolog jako przewodnik w dżungli splątanych dyskursów i praktyk Jak przejść od tych wysoce teoretycznych konstatacji do praktycznych zastosowań wyników badań etnograficznych? Pokazanie podporządkowanych praktyk dyskursywnych wyrażających alternatywne koncepcje władzy i państwa może uświadomić publicystom i politykom, że hegemoniczny dyskurs wciąż ma konkurentów, wprawdzie zepchniętych na margines, lecz mimo to atrakcyjnych dla pewnych grup społecznych. Świadomość tego faktu może okazać się cenna, a wiedza o nich może być wykorzystana na przykład przy okazji kampanii wyborczych czy społecznych. Oprócz świadomości istnienia alternatyw w debacie publicznej bardzo istotne jest zrozumienie, że pomiędzy dyskursem dominującym a dyskursami podrzędnymi istnieje pewna ciągłość. Badanie wzajemnych wpływów i wielorakich uwarunkowań może ułatwić budowanie porozumienia pomiędzy alternatywnymi dyskursami. Antropolog jest w stanie pokazać, jak różne dyskursy konstruują wspólną płaszczyznę sporu, jak zgodnie z zasadami przyjętej w nich retoryki pozycjonują swoje stanowisko zwykle jako antytezę �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 51 przeciwnika. Dostrzeżenie wzajemnych uwarunkowań można wykorzystać do budowania społecznego porozumienia. Antropologiczne rozpoznanie lokalnych strategii i taktyk erystycznych zwiększa szanse zrozumienia i dowartościowania dyskursów marginalizowanych. Antropolog kultury potrafi pokazać, że za narzekaniami i wyzwiskami, jawiącymi się ludziom wykształconym jako prostackie formy wyrażania poglądów, kryją się koncepcje, których sens i spójność można przedstawić w konwencji przyjętej w naukach społecznych. Z chwilą gdy zostają tak opisane, stają się bardziej zrozumiałe, zyskują wcześniej niedostrzeganą wartość i mogą być brane pod uwagę w debacie publicznej, z której eliminowała je zbyt duża odmienność formy wyrażania myśli. Oczywiście nie zamierzam formułować populistycznych haseł mówiących o tym, że system polityczno-społeczno-ekonomiczny należy reformować zgodnie z oczekiwaniami grup marginalizowanych w debacie publicznej. Jednakże wiedza o ich dyskursach, praktykach, retorykach, czy erystykach może wzbogacać refleksję legislatorów oraz ułatwić budowanie społecznego poparcia dla proponowanych zmian. Ta wiedza może być za-stosowana przez władze samorządowe i organizacje pozarządowe, które często powoływane są po to, by połączyć dyskursy podrzędne i nadać im taką siłę, by stały się słyszalne w debacie publicznej. Literatura Appadurai A. 2005 – Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Buchowski M. 2006 – The Specter of Orientalism In Europe: From Exotic Other to Stigmatized Brother, „Anthropological Quarterly”, vol. 79, nr 3, s. 463–482. Bukraba-Rylska I. 2005 – Na temat wsi i socjologii wsi. Pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko-inteligenckim, Warszawa. Certeau M. de 2008 – Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Chakrabarty D. 2011 – Prowincjonalizacja Europy: myśl postkolonialna i różnica historyczna, Warszawa. �52 Anna Malewska-Szałygin Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, tłum. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Warszawa. 2004 – Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, tłum. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, E. Nowicka, M. Kempny (red.), Warszawa. Deleuze G., Gauttari F. 1988 – Kłącze, „Colloquia Communia” nr 1–3. Dobrowolski K. 1966 – Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław – Warszawa – Kraków. Dunn E. 2008 – Prywatyzując Polskę: o bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, Warszawa. Evans-Pritchard E.E. 2008 – Czary, wyrocznie i magia u Azande, tłum. S. Szymański, Warszawa. Ferguson J. 1994 – The Anti-politics Machine: „Development”, Depoliticization and Bureaucratic Power in Lesotho, Cambridge. Foucault M. 1998 – Trzeba bronić społeczeństwa, tłum. M. Kowalska, Warszawa. Garcia Canclini N. 1995 – Hybrid Cultures: Strategies For Entering And Leaving Modernity, Minneapolis. Geertz C. 2005 – Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D. Wolska, Kraków. Grabowska M., Szawiel T. 2003 – Budowanie demokracji, Warszawa. Hastrup K. 2008 – Droga do antropologii: między doświadczeniem a teorią, Kraków. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, tłum. M.M. Piechaczek, Kraków. �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 53 Jaworska G., Pieniążek W. 1995 – Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, Warszawa. Kasznica S. 1966 – Władza, Warszawa. Krasnodębski Z. 2003 – Demokracja peryferii, Gdańsk. Latour B. 2011 – Nigdy nie byliśmy nowocześni: studium z antropologii symetrycznej, Warszawa. Lewellen T.C. 2011 – Antropologia polityczna. Wprowadzenie, tłum. A. Dąbrowska, T. Sieczkowski, Kraków. Malewska-Szałygin A. 2008 – Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich 1999–2005, Warszawa. Mřhl P. 1997 – Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Rapport N. 2000 – Discourse, w: Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, N. Rapport, J. Overing (eds.), London–New York, s. 117–126. Rakowski T. 2009 – Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk. Rostov W. 1960 – The Stages of Economic Growth, Cambridge. Sahlins M. 2006 – Wyspy historii, tłum. I. Kołbon, Kraków. Smyrski Ł. 2005 – Wprowadzenie, w: Etnografia lokalnych znaczeń: monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Ł. Smyrski (red.), Warszawa. Staniszkis J. 2006 – O władzy i bezsilności, Kraków. �54 Anna Malewska-Szałygin Weber M. 1975 – Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych, W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki (red.), Warszawa. Wnuk-Lipiński E. 2008 – Długie pożegnanie, „Tygodnik Powszechny”, nr 2, 13.01.2008, s. 24–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be3ea373781796d6d8956b3c1056253.pdf fc08867eb050ca4a91e0c97bef87deea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5487 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia fizyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5103 Title A name given to the resource Zastosowania antropologii fizycznej / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.55-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piasecki, Karol Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 Karol Piasecki Zastosowania antropologii fizycznej Wstęp Włączenie tu problematyki praktycznych zastosowań antropologii fizycznej (czy, jak kto woli, biologicznej) tylko z pozoru może wyglądać na nieporozumienie. W codziennym działaniu przyzwyczailiśmy się bowiem do odrębnego funkcjonowania antropologii kulturowej i antropologii biologicznej, w następstwie czego przydawka zaczyna nam przesłaniać podmiot. Tak naprawdę antropologia nie może być wyłącznie kulturowa lub wyłącznie biologiczna. Jeśli rzeczywiście ma być antropologią, musi pozostać „bezprzymiotnikowa”, a jej subdyscypliny zawsze powinny być podporządkowane myśleniu całościowemu, biokulturowemu (Piontek 1996). O tym, jak bardzo jesteśmy istotami biokulturowymi, a nie tylko podmiotami i przedmiotami kulturowych interakcji czy uczestnikami i twórcami kultur, przekonujemy się każdego ranka, gdy nasza biologia i fizjologia nieodmiennie przywołuje nas do porządku, każąc nam się myć, czesać, siadać do śniadania itd. (choć oczywiście realizacja tych zasadniczo biologicznych czynności jest uwikłana w kulturowy kontekst). Rodzimy się i umieramy małpoludami i tylko niewielu z nas, i to tylko niekiedy, bywa aniołami, zaś potencjał człowieczeństwa wykorzystujemy zwykle w żenująco niewielkim stopniu. Zresztą kulturogeneza jest tylko przedłużeniem antropogenezy (porównaj: Wierciński 1980), choć oczywiście trzeba pamiętać, że nie tylko przedłużeniem ilościowym, ale przede wszystkim jakościowym. Dlatego też wydaje się sensownym włączenie tu rozważań na temat praktycznych zastosowań antropologii fizycznej. Inżynieria społeczna (manipulowanie opinią społeczną) To, że antropologia fizyczna od momentu swego powstania służyła do manipulowania poglądami, jest tajemnicą poliszynela. I może nie warto by- �56 Karol Piasecki łoby o tym mówić, gdyby nie to, że obecnie bardziej niż kiedykolwiek opinia naukowców używana jest jako argument w działaniach medialnych. Dziś nie sposób sprzedać pasty do zębów bez pokazywania stomatologów, zachwycających się nowym produktem farmaceutów i z uczoną miną, w białym fartuchu udowadniającym przy pomocy komputerowych makiet, którędy droga do szczęścia. Jak wiadomo, mity żyją własnym życiem. Naukowe także. Więc jeśli w dobie wszechwładzy mediów stworzymy mit mający pozory naukowości, będziemy go mogli dalej wykorzystywać do woli. I dlatego w działaniach społecznych manipulowanie antropologią jest tak częste. Wynika to stąd, iż potrzeba posiadania uogólnionego modelu świata jest jedną z najważniejszych ludzkich potrzeb (Wierciński 1989) i musi być bezwzględnie zaspokojona. We współczesnym świecie ranga wiedzy naukowej, przynajmniej nominalnie, jest bardzo wysoka, stąd też wykorzystanie antropologii fizycznej, a zwłaszcza jej najnowszych odkryć paleontologicznych, do sterowania ludźmi i do budowania modelu świata zgodnego z obowiązującymi paradygmatami pozytywistycznego myślenia, wzmocnionymi ogarniającą wszystkie prawie dziedziny życia społecznego poprawnością polityczną, jest z punktu widzenia elit rządzących czymś zupełnie naturalnym. Wrzucanie kamyczków do własnego ogródka w każdej dziedzinie nauki traktowane jest zazwyczaj jako działalność szkodliwa, wręcz „kalanie własnego gniazda”. Ale amicus Plato.... Dlatego też na początek zaczniemy od sprawy wstydliwej, to jest od przypomnienia tego, jak antropologia fizyczna (oczywiście nie ona sama, a ci, którzy się nią zajmują) pozwoliła sobie na społeczno-polityczne sprostytuowanie. Świadomie używam tego słowa i jest to najlżejsze określenie, jakie mi przychodzi na myśl. Chodzi tu przede wszystkim o naukowe podstawy niechęci i wrogości do obcych, które uwarunkowane są biologicznie, a następnie silnie modyfikowane kulturowo (najczęściej, niestety, wzmacniane). Owa niechęć do kolegów z drugiego podwórka, sąsiedniej ulic, wsi, przeradza się i sublimuje w zwierzęcy, czysto biologiczny, a potem już kulturowy rasizm. I choć relacja „swój-obcy” ma charakter niezmiernie ważnego i powszechnie używanego stereotypu poznawczego, a więc jest adaptacyjnie korzystna zarówno osobniczo, jak i grupowo, to wzmocniona ideologicznie może stać się z punktu widzenia gatunku, populacji czy też kultury (etnosu) niebezpiecznym obciążeniem, jak tego dowodzi (choć nie uczy) historia. Idea antropologii jako broni (w pewnym sensie biologicznej) znana była od wieków, ale dopiero miniony wiek pokazał, że nie tylko naukowcy wymyślający dynamit czy rozszczepienie jądra atomowego mogą być wynalazcami śmiercionośnej broni. Mogą nimi być także antropolodzy! �Zastosowania antropologii fizycznej 57 Proste obserwacje różnic międzyosobniczych i międzypopulacyjnych (międzygrupowych) musiały mieć miejsce już w początkach istnienia naszego gatunku. Są one zresztą zachowaniami podludzkimi, obecnymi u większości zwierząt, choć tam rozpoznanie swojego od obcego realizowane jest głównie na drodze chemicznej, poprzez zmysł zapachu1. Obserwacje takich różnic potwierdzają górnopaleolityczne rysunki naskalne i znaleziska archeologiczne. Doprowadziły one do utrwalenia stereotypów poznawczych i zachowaniowych (behawioralnych), iż przedstawiciele obcych grup (subetnosów, etnosów, plemion, narodów) wyraźnie różnią się od nas biokulturowo. Podkreślanie tu biokulturowego ich charakteru wynika z kompleksowości, a nie prostego dodawania różnic budowy fizycznej i różnic kulturowych. Tylko z pozoru różnice w stroju i zachowaniu (mowie, obyczajach, gestykulacji etc.) jedynie nakładają się na różnice w budowie biologicznej, takie jak barwa skóry, oczu i włosów, kształt głowy i twarzy oraz ich elementów, wreszcie wysokość ciała i jego proporcje. W rzeczywistości każda z tradycyjnych kultur jest mniej lub bardziej uwikłana w związki ze swym środowiskiem przyrodniczym, które obejmuje także podłoże biologiczne (antropologię fizyczną). Całość owych biokulturowych różnic ułatwia odróżnianie swoich od obcych, co samo w sobie musi być wartościujące i bez wątpienia jest przystosowawczo korzystne2. Relacja identyfikacji grupowej nie może być neutralna etycznie. Nasi zawsze są dobrzy, a obcy zawsze są źli! Owa postulowana neutralność w relacjach międzyosobniczych i międzygrupowych pozostaje tylko i wyłącznie polityczno-poprawnościową mrzonką. I, jak każda dobra chęć, służy do brukowania naszego ziemskiego piekła. Antropologię fizyczną wykorzystywano i wykorzystuje się nadal do uzasadniania różnego rodzaju tez społecznych i politycznych, które przybierały (i przybierają) wielobarwne odcienie, służąc utwierdzaniu szerokiego spektrum 1 U człowieka decydującym zmysłem jest tu wzrok, choć bodźce zapachowe także są percypowane, lecz głównie podprogowo, bez udziału świadomości. Wiedza o tym, będąca ważnym wykorzystaniem antropologii do manipulowania ludźmi, jest obecnie szeroko wykorzystywana. Stwierdzono także, iż bardzo silne, bądź wyraźnie obce zapachy, związane z odmienną fizjologią innych odmian ludzkich (ras), bądź uwarunkowane kulturowo inną od naszej dietą czy też odmiennymi kosmetykami, potęgują wzrokowo stwierdzaną obcość przedstawicieli innych grup ludzkich. 2  Stereotyp poznawczy jest jednym z najważniejszych osiągnięć ewolucji, także tej kulturowej. Zwalnia on bowiem z konieczności wyboru reakcji. Problemem kultur pozostaje wielkość dopuszczalnego marginesu błędu takiej reakcji. Pełne skorelowanie stereotypów poznawczych ze stereotypami zachowań (relacji) oznacza skostnienie i w efekcie śmierć kultury, odpowiednio ustawiony poziom rozchwiania tych korelacji pozwala na rozwój kultury, zaś zupełny brak korelacji doprowadza do chaosu i dezintegracji danej kultury. �58 Karol Piasecki negatywnych postaw w stosunku do innych: od niewinnej niechęci po zbrodniczy rasizm. Polityczne wykorzystywanie towarzyszy antropologii fizycznej od samego jej początku, czy antropolodzy tego chcą czy nie. We wczesnej, w zasadzie jeszcze przednaukowej fazie opisu świata, opis wewnętrznego zróżnicowania naszego gatunku traktowany był jako naturalna część opisu krain i ludów, przy czym głównym wyróżnikiem była początkowo antynomia „cywilizacja – barbarzyństwo”, zastępowana później przez opozycję „chrześcijaństwo – pogaństwo”3. Opis obcości kulturowej wzmacniano elementami nieprawdopodobnej wręcz odmienności budowy fizycznej innych ludów. We wczesnych źródłach etnograficznych mamy więc cyklopów, jednonogich, ludzi mających głowę na piersiach, uszy pod pachami. Te absurdalne dziś dla nas opisy miały przede wszystkim wzmocnić efekt obcości innych ludów i kultur. Jeszcze w XVII w. podróżnicy europejscy donosili o Patagończykach mających ponad 3 m wysokości (szerzej o tym: William C. Sturtevant 1982, s. 331–348). Motyw Chama Przekonanie o wyższości białych nad czarnymi uzasadniane było ideologicznie przez kulturę judeochrześcijańską występkiem Chama – syna Noego. Wyklęty przez Pana miałby, zgodnie z biblijną legendą etnogenetyczną, stać się przodkiem wszystkich ludów czarnoskórych, które odtąd służyć powinny potomkom sprawiedliwych synów Noego, tj. Sema i Jafeta. Wdrukowywanie tego schematu we wczesnej katechezie musiało bezwiednie oddziaływać jeszcze w XIX i XX wieku na mentalność Europejczyków budujących kolonialne imperia, w tym także na przekonania większości antropologów fizycznych. Antyczne i wczesnośredniowieczne pogańskie niewolnictwo Europy pozbawione było tego dogmatu, nie tylko z powodu nieznajomości biblijnej tradycji, ale też z tej prostej przyczyny, iż „białe4” rynki niewolnicze były z reguły bliższe geograficznie niż „czarne”. Zupełnie inny charakter miało też niewolnictwo w krajach muzułmańskich. Tu liczni ówcześni naukowcy arabscy, stosując aparat pojęciowy ówczesnej nauki, usiłowali opisywać właściwości ras ludzkich pod kątem ich przydatności jako niewolników różnej specjalności, a niewolnicy prezentowali wszystkie możliwe rasy. Niewolnicy dochodzili zresztą w pań3 Europejczycy zwykli zapominać, że nie mają monopolu na naukę, że tworzyła się ona w wielu ośrodkach (cywilizacjach), a współczesna supremacja białych nie powinna prowadzić do zapominania o nauce arabskiej, chińskiej etc. 4  W sensie odmianowym. �Zastosowania antropologii fizycznej 59 stwach islamu do najwyższych godności, czego przykładem są mameluccy władcy Egiptu. Arcychrześcijańskie królestwa iberyjskie, rozpoczynając pod koniec średniowiecza podbój wybrzeży afrykańskich, wykorzystały „przekleństwo Chama” do ideologicznego uzasadnienia rozwijanego, a niezbędnego im (jak się wtedy wydawało) ustroju niewolniczego. Pogańscy, czarni mieszkańcy Afryki – potomkowie Chama – znakomicie nadawali się na niewolników w rodzących się kolonialnych mocarstwach Europy. Europejczycy odkrywając Amerykę nie mogli wykorzystać biblijnej egzegezy dla uzasadnienia obracania jej rdzennych mieszkańców w niewolników, ponieważ ci nie wyglądali jak afrykańscy Murzyni. Konieczne stało się w tym celu znalezienie innego pretekstu. Szybko więc zaczęto upowszechniać pogląd o kanibalizmie „dzikich”. Wykorzystano w tym celu zniekształconą plemienną nazwę caribal, tworząc „kanibala”. Przekonanie o kanibalizmie „dzikich” tak mocno wryło się w świadomość białych, iż jeszcze Karol Darwin uważał Indian Ziemi Ognistej za kanibali (K. Darwin, 2008, s. 234). Androfagia, jako przejaw najgorszego zezwierzęcenia, w pełni uzasadniała niewolę Indian i podbój ich ziem. Towarzyszący pierwszym wyprawom hiszpańskim dominikanin Bartolomeo de las Casas (1474–1566), obserwując barbarzyństwo konkwistadorów, użył w debacie z władcami Hiszpanii i papiestwem poświęconej problemowi „czy Indianie mają duszę?” argumentów zarówno teologicznych, jak i takich, które dziś z powodzeniem odnieść by można do naukowych, antropologicznych. Stając się w ten sposób pionierem walki z rasizmem i niewolnictwem Indian, przyczynił się w ten sposób, niestety, do sprowadzania do Ameryki niewolników afrykańskich. Ale największym przekleństwem dla połowy Afryki stało się wciągnięcie części plemion murzyńskich w handel niewolnikami pochodzącymi z innych plemion, które prowadzili muzułmańscy Zanzibaryci (najczęściej już czarnoskórzy5). Pojmanych niewolników6 przewożono europejskimi statkami na amerykańskie plantacje. Chrześcijańscy ortodoksi w obu Amerykach wykorzystywali motyw Chama do uzasadniania swoich rasistowskich poglądów jeszcze w XX wieku. W poznawaniu świata towarzyszącym budowaniu przez Europejczyków kolonii wielką rolę odgrywali przyrodnicy, najczęściej polihistorzy, którzy tworzyli podwaliny wielu nauk, w tym także współczesnej antropologii. I choć nie 5  Wiele szczepów i plemion arabskich bądź berberyjskich, pierwotnie białych odmianowo, poprzez związki z niewolnicami murzyńskimi stopniowo zmieniało swą strukturę rasową, zwiększając w niej udział czarnej odmiany. 6  Parafrazując motyw ze słynnego hippisowskiego musicalu: „Czarni czarnych, czarnymi rękami, łowili i sprzedawali w interesie innych czarnych, białym”. �Karol Piasecki 60 brakowało wśród nich żarliwych kontynuatorów antyrasistowskiej myśli Bartolomea de las Casas, to jednakże większość z nich swym podejściem utrwalała społeczne przekonanie o wyższości białej rasy. Kolonializm ekonomiczny szedł w parze z ideologicznym. Chrystianizacja pogan i rozwój ruchu misyjnego doprowadził do jego parodii, jaką stała się od XIX wieku konkurencja w tym zakresie różnych konfesji chrześcijańskich. Oczywiście dzisiejsze amerykańskie7 i europejskie „bicie się w piersi” i przepraszanie za niewolnictwo i rasizm jest uzasadnione. Przestaje natomiast mieć sens, gdy zapomina się o rasizmie będącym w wielu kulturach ich immanentną cechą, o rasizmie uprawianym wręcz państwowo. Negatywny stosunek do obcych nie jest bowiem właściwością białego człowieka8. Pseudoantropologia: frenologia i eugenika Rozwój antropologii, początki kryminalistyki i pojawienie się w XIX-wiecznym rozwiniętym kapitalistycznym społeczeństwie coraz liczniejszego marginesu społecznego związanego z wykluczeniem społecznym spowodowało powstanie pseudonaukowych koncepcji dotyczących regulacji porządku społecznego. Jedną z pierwszych była koncepcja Cezara Lombroso (1835–1909), włoskiego psychiatry i antropologa, który twierdził, iż moralno-etyczne cechy charakteru, takie jak skłonność do pewnych dewiacji społecznych czy określonych typów przestępstw nie tylko są dziedziczne, lecz znajdują odbicie w kształcie czaszki. Zgodnie z jego poglądami badając kształt głowy (puszki mózgowej) możemy powiedzieć czy jej właściciel ma9 (miał) predyspozycje do bycia notorycznym zabójcą, gwałcicielem etc. I choć myślenie takie nie znajduje  Oczywiście przymiotnik „amerykański” odnosi się tu głównie do USA. Należy pamiętać, iż europejskie pojmowanie terminu „Ameryka” jako USA jest fałszywe i tendencyjne. Na obszarze obu Ameryk obejmującym w sumie dwa kontynenty o łącznej powierzchni niewiele ustępującej Azji znajduje się wiele państw, narodów, grup etnicznych i kultur. Większą powierzchnię od USA ma, także północnoamerykańska i anglojęzyczna, Kanada, a niewiele mniejsza jest Brazylia. 8  Przykładów współcześnie realizowanego „państwowego rasizmu” jest aż nadto i dotyczą one państw na wszystkich kontynentach. Część z nich wykorzystuje do ideologicznej podbudowy pseudoantropologię fizyczną. 9 Część chorób psychicznych, zwłaszcza dziedzicznych, jest oczywiście skorelowana z anomaliami budowy fizycznej. Ale poza skrajną oligofrenią, gdy rozmiary puszki mózgowej są tak małe, iż osobnik nie może funkcjonować w społeczeństwie normalnie, czy wodogłowiem, trudno mówić o istotnych związkach tego typu. Zresztą zwolennicy szkoły Lombroso specjalizowali się zwłaszcza w ocenie ukształtowania sklepienia czaszki, którego kształt nie jest związany z funkcjami mózgu, a tym samym z psychiką, zaś ocena tego, iż osobnik hydrocefaliczny (z wodogłowiem) czy posiadający skrajnie małą czaszkę będzie umysłowo niedorozwinięty lub emocjonalnie zaburzony nie wymaga żadnego specjalisty! 7 �Zastosowania antropologii fizycznej 61 uzasadnienia ani odpowiedniej podbudowy statystycznej, to wiara w poglądy Lombroso przetrwała do dziś w myśleniu fizjognomicznym10 mieszającym cechy antropologiczne odziedziczone z nabytymi. Jak absurdalne jest takie myślenie, postaramy się to pokrótce wyjaśnić. I tak np. niskie albo wysokie czoło jest cechą antropologiczną (rasową) o wysokim stopniu odziedziczalności. Różne grupy ludzkie, badane w czasie i przestrzeni, mogą charakteryzować się relatywną homogenicznością w obrębie tej cechy. Nie oznacza to, że cała grupa (etnos, plemię, naród), w której praktycznie wszyscy mają niskie czoło, to „kryminaliści, sadyści i zbrodniarze”, zaś inna grupa, w której dominujące jest wysokie czoło, to w całości „wysoko moralnie stojący intelektualiści”. Fizjonomiści z reguły nie odróżniają cech nabytych od odziedziczonych11. Niskie czoło i głęboko osadzone oczy nie są cechami potencjalnego mordercy, choć cechy charakteru odbijają się na wykształceniu mięśni mimicznych i bez większego trudu możemy je rozpoznać. Nie potrzeba doświadczonego psychologa ani antropologa, aby w ludzkiej twarzy odczytać emocje. Oczywiście łatwo się w tym pomylić, z czego wszyscy doskonale zdajemy sobie sprawę. Konserwatyzm społeczny wykorzystywał elementy naukowej antropologii do utrwalenia podziałów społecznych, doprowadzając rasistowskie koncepcje czystości krwi do arytmetycznego absurdu, polegającego np. na wyliczaniu udziału czarnej odmiany zgodnie z genealogią. Uważano niekiedy, że 1/16 „czarnej krwi” (to jest posiadanie prapraprzodka należącego do odmiany czarnej) uzasadnia traktowanie kogoś jako Murzyna. Jak absurdalne może być rozwijanie pseudonaukowych uzasadnień rasizmu, pokazał najlepiej południowoafrykański apartheid12, który separację ras doprowadził do absurdu, tworząc koncepcję „półbiałego” dla Hindusów czy „honorowego białego” dla Japończyków. Prawne konstrukcje hitlerowskiego państwa były nie mniej absurdalne, bowiem wprowadzanie kolejnych list folksdojczów było niczym innym jak swego rodzaju gradualnym rasizmem. Można było więc być „czystym Niemcem”, „mniej niemieckim Niemcem”, „jeszcze mniej niemieckim Niemcem” itd. Oczywiście nie rozważamy tu moralno-etycznych aspektów tego zagadnienia.  Terminu fizjognomia nie należy mylić z fizjonomią; jest on złożeniem dwóch rdzeni fizys – wygląd zewnętrzny i gnoza – wiedza, znajomość. Fizjognomiści uważali, iż na podstawie wyglądu twarzy ludzkiej można wnioskować o cechach psychicznych człowieka. Potoczne często uzasadnione, stereotypowe wnioskowanie na podstawie mimiki twarzy o charakterze człowieka, zostało przez nich rozwinięte w pseudonaukę mającą zdecydowanie rasistowski charakter. 11 Bez wiedzy antropologicznej łatwo jest niestety pomylić obie grupy cech, a rezultat takiej pomyłki może być fatalny. 12 Jego obalenie w RPA zaowocowało wybuchem rasizmu skierowanego przeciwko białym. 10 �Karol Piasecki 62 Bujny rozwój antropologii, a zwłaszcza znajomości wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka doprowadził pod koniec XIX w. do uzasadniania rasistowskiej afirmacji białych istnieniem różnic biologicznych pomiędzy białą odmianą a pozostałymi formami ludzkimi. Dodatkowym wzmocnieniem zwolenników tej ideologii paradoksalnie stało się pojawienie się darwinizmu i odnalezienie pierwszych kopalnych form człowieka. Negując darwinizm, kreacjonistyczni konserwatyści szermowali13 populistycznymi hasłami w rodzaju „od małpy pochodzą bez wątpienia czarni”, lecz „my – biali, jesteśmy koroną stworzenia”. Na bazie wczesnej genetyki na początku XX w. powstała eugenika, postulująca i wyjaśniająca potrzebę „uzdrowienia” krwi poprzez ograniczenie możliwości rozrodczych (od zakazu małżeństw po sterylizację) nosicieli wybranych chorób dziedzicznych, notorycznych kryminalistów, zbrodniarzy, chorych umysłowo i psychicznie, w końcu zaś przedstawicieli wybranych grup społecznych, etnicznych czy narodowych. Zalecenia odpowiednich przedmałżeńskich badań medycznych stały się regulacją prawną w wielu krajach europejskich, a antropologia stała się w tym wypadku narzędziem łamania elementarnych praw człowieka. Sterylizacji na wielką skalę dokonywano np. jeszcze w okresie po II wojnie światowej w Szwecji i obejmowała ona nie tylko część umysłowo chorych, ale także i Saamów (Lapończyków). Warto w tym kontekście przypomnieć, iż władze wielu krajów socjalistycznych w minionym okresie dokonywały sterylizacji kobiet romskich bez ich zgody. Proceder ten, jak ujawniono, stosowany był do niedawna także w Republice Czeskiej14. Eugenika mająca stać na straży „czystości aryjskiej rasy” stała się jednym z filarów nazistowskich Niemiec. Hitlerowscy ideolodzy potrzebowali w tym celu wsparcia antropologów i opinia części niemieckich antropologów fizycznych, niekiedy bardzo wybitnych, została w tym celu wykorzystana. Bez skrupułów korzystano także z dorobku tych badaczy, którzy zdecydowanie opowiadali się przeciwko rasizmowi, fałszując uzyskiwane przez nich dane i opinie, bądź interpretując je dowolnie na potrzeby rasizmu. Część chorób  I robią to po dziś dzień, próbując np. w niektórych państwach i stanach USA doprowadzić do delegalizacji ewolucjonizmu. W „rozmiękczaniu” teorii Darwina celują zwolennicy „Inteligentnego Projektu” usiłujący wprowadzić kreacjonizm „kuchennymi drzwiami”, bądź autorzy tak poczytnych książek, jak chociażby wydana także po polsku: Zakazana archeologia (Michael A. Cremo, Richard L. Thompson, Wrocław 2004) czy Kłamstwo ewolucji (Hans-Joachim Zillmer, Warszawa 2006). Litościwie pominiemy tu polskich polityków i naukowców (!) otwarcie walczących z ewolucjonizmem. 14  W ostatnich latach także w Peru, CHRL i wielu innych krajach stosowano sterylizację potajemnie lub przymusowo w celu ograniczenia liczebności rdzennej ludności. 13 �Zastosowania antropologii fizycznej 63 uwarunkowanych genetycznie uniemożliwiała zawarcie małżeństwa tzw. aryjczykom. Szczególnie „niebezpiecznych” chorych umysłowo i psychicznie sterylizowano, zaś w późniejszych etapach izolowano i eksterminowano w obozach koncentracyjnych. Rasizm hitlerowski wyraźnie pokazał bankructwo manipulacji nauką. Pogardzając w praktyce i teorii przedstawicielami innych odmian i ras, ideolodzy nazizmu nie widzieli nic złego w sojuszach z Japończykami czy we współpracy z innymi „niearyjskimi” przeciwnikami aliantów. Najtragiczniejszym jednak jego skutkiem było połączenie rasizmu z koncepcją „kozła ofiarnego”. Manipulowanie opinią społeczną w początkowym okresie rozwoju niemieckiego nazizmu wykorzystywało koncepcję teorii spiskowej obarczającej winą za klęskę Niemiec w I wojnie światowej i kryzys gospodarczy Żydów i ich ogólnoświatowy spisek. Eksterminację Żydów w Niemczech i w krajach podbitych ułatwiał antysemityzm, dla którego uzasadnienia także sięgano po antropologię fizyczną15. Zbrodnicze zastosowania antropologii fizycznej nie oznaczają jednakże, iż należy zerwać z uprawianiem jej klasycznych dziedzin, takich jak badanie wewnątrzgatunkowej zmienności człowieka. Rasy ludzkie nie przestaną istnieć z powodów poprawności politycznej (porównaj Piasecki K. 2010b, s. 156–167), nawet jeśli będziemy negować ich istnienie, mogą one być wykorzystywane w kryptorasizmie, który jest znacznie groźniejszy niż jawny rasizm. Kryminalistyka i sądownictwo Paradoksalnie zastosowanie antropologii fizycznej w kryminalistyce ściśle wiąże się z naszymi poprzednimi wywodami dotyczącymi wykorzystywania jej w celu manipulowania opinią społeczną. Choć w końcu rasistowskie poglądy Lombroso zostały odrzucone, to nowe techniki wykorzystujące antropologię biologiczną w sądownictwie dotyczyły właśnie cech odziedziczalnych, a mianowicie grup krwi. Opracowana przez Leopolda Hirschwelda (1884–1954) metoda analityczna służąca do oznaczania grup krwi, pozwalająca w praktyce  Ofiarą hitlerowskiego nazizmu padł między innymi Samuel Czortkower, wybitny polski antropolog, zajmujący się przede wszystkim antropologią fizyczną Żydów w różnych grupach żydowskiej diaspory. W swych pracach udowadniał on wielokrotnie, iż struktura antropologiczna różnych grup żydowskich różni się znacznie od siebie, co obalało postawy tzw. naukowego antysemityzmu wykorzystującego dowolnie interpretowane założenia antropologii fizycznej. Zamknięty w lwowskim getcie na polecenie niemieckie przeprowadził badania nad składem rasowym zgromadzonych tam Żydów. Wykazał w nich, że jednym z najliczniej tam reprezentowanych elementów rasowych był element nordyczny! Oczywiście nie uchroniło go to od śmierci. 15 �64 Karol Piasecki medycznej na stosowanie transfuzji krwi bez zagrożenia szokiem anafilaktycznym, znalazła szybko zastosowanie w kryminalistyce. Ułatwiła ona precyzyjniejsze postępowanie dowodowe, a zwłaszcza eliminację błędów sądowych związanych z procesami poszlakowymi dysponującymi jedynie śladami krwi. Metodę tę następnie udoskonalono i doskonali się ją nadal, wykorzystując prócz badań biochemicznych także badania genetyczne. Jej ubocznym zastosowaniem, wyłącznie już w sądownictwie, jest procedura ustalania ojcostwa, początkowo do celów eliminacji podejrzanych, wykorzystująca klasyczny system grup krwi ABO, następnie zaś rozwinięta o inne systemy grup krwi i wzmocniona przez badania materiału genetycznego. Identyfikacja na podstawie szczątków kostnych i rekonstrukcja wyglądu Obie te grupy zastosowań antropologii fizycznej w praktyce są ze sobą ściśle powiązane. Wynika to ze stosowania przez nie tych samych zależności, jakie istnieją pomiędzy kośćcem człowieka a jego zewnętrznym wyglądem, to jest tzw. częściami miękkimi (tkankami miękkimi). Ich określenie jest zasadniczym warunkiem umożliwiającym zastosowanie procedur identyfikacji i rekonstrukcji w praktyce kryminalistycznej i archeologicznej. Tu należy wyjaśnić ewentualne nieporozumienia, jakie mogą wyniknąć z literalnego rozumienia terminów: medycyna sądowa czy anatomia medyczna. Atomizacja nauki doprowadziła bowiem do „mentalnego” rozdzielania tych jej dziedzin, które formalnie noszą różne nazwy. Pograniczem antropologii, medycyny i kryminalistyki zajmują się z reguły ci sami ludzie, łącząc w praktyce umiejętności z różnych dziedzin i różne modalności działania i myślenia. Całość tego pogranicza badawczego traktowana jest jako nauka stosowana, a więc to właśnie, czym się tu zajmujemy, nosi angielską nazwę forensic study. Nazwa ta nie doczekała się, jak do tej pory, dobrego polskiego tłumaczenia, być może z powodu typowych polskich partykularyzmów i braku podejścia pragmatycznego. Z drugiej strony kryminalistyka zachodnia, a zwłaszcza amerykańska, zbytnio technicyzuje i demonizuje tę dziedzinę, czego najlepszym dowodem jest ofensywa medialna realizowana za pomocą telewizyjnych seriali, których bohaterowie błyskawiczne i bez trudu rozwiązują przypadki wymagające długotrwałych, często bezowocnych badań. Zostawmy jednak te dywagacje, skupiając się na istocie rzeczy. Tak więc badania antropologiczne, które mają być pomocne w identyfikacji szczątków kostnych, obejmują: oznaczenie płci, wieku, rysopisu, badanie kondycji zdrowotnej (i historii chorób) osobnika oraz jego populacyjnej (rasowej) �Zastosowania antropologii fizycznej 65 przynależności. Pełny program badań nie zawsze jest wymagany, a często też niemożliwy do zrealizowania. Analizy powinny obejmować w miarę możliwości (i potrzeb) szczegółową morfologię i morfometrię, badania fizjologiczno-biochemiczne i badania materiału genetycznego. Nie sposób też do końca oddzielić analiz antropologicznych od typowych procedur kryminalistyki, w tym tafonomii antropologicznej. Zacznijmy od oznaczenia płci. Zwykle tradycyjne metody morfologiczne umożliwiają oznaczenie, w zależności od charakteru wykształcenia cech związanych z płcią, względnie szybkie i obarczone małym błędem rzędu kilku procent. W wielu przypadkach, gdy cechy płciowe wykształcone są jednoznacznie, morfologiczna ocena płci jest w zasadzie bezbłędna. Natomiast w sytuacji, gdy szkielet jest niekompletny, zwłaszcza gdy braki dotyczą diagnostycznych dla płci regionów anatomicznych, lub gdy wykształcenie cech płciowych jest pośrednie, uzupełniające badania genetyczne pozwalają zdecydowanie obniżyć16 błąd oznaczenia. W przypadku szczątków dziecięcych analiza genetyczna prowadzona w kierunku oznaczenia płci jest konieczna, zaś w przypadku niemowląt i noworodków (płodów) – wręcz niezbędna. Tu jednakże rekonstrukcja wyglądu nie jest wykonywana, ze względu na słabe kostnienie czaszki i indyferentne wykształcenie cech diagnostycznych. W zasadzie problem oznaczania płci wydaje się mieć obecnie charakter pomiaru czysto nominalnego, ograniczonego do podejmowania decyzji przydzielających każdy przypadek jedynie do trzech (może czterech) kategorii, to jest: płeć męska, żeńska, pośrednia i niepewna. Należy jednakże przypuszczać, iż w stosunkowo bliskiej przyszłości należy się spodziewać komplikacji tego zagadnienia, w związku z upowszechnianiem się technik medycznych, coraz częstszymi przypadkami intencjonalnej zmiany płci oraz kulturowymi próbami wyrwania się z biologicznego dyktatu płciowości17. Określenie wieku, w którym nastąpiła śmierć osobnika, na podstawie materiałów kostnych, wymaga zastosowania zdecydowanie odmiennej metody pomiaru niż w przypadku oznaczania płci. Istota zagadnienia polega na tym, iż oznaczamy nie wiek kalendarzowy (metrykalny), ale wiek biologiczny  Należy pamiętać, iż niewielka część osobników w każdej populacji różni się płcią kulturową (czy administracyjno-prawną) od płci genetycznej, fizjologicznej i morfologicznej. W takim wypadku antropologiczna determinacja płci nie może zgadzać się z płcią kulturową! Nie można także zapominać o przypadkach obojnactwa, transseksualności czy indyferentyzmu płciowego. 17  W badaniach materiału historycznego należy mieć na uwadze, że w wielu chronoterytorialnie zróżnicowanych seriach szczątków kostnych mogą wystąpić problemy z determinacją płci wynikającą z istnienia kastratów i androgynów. 16 �Karol Piasecki 66 w chwili śmierci. Jak do tej pory nie udało się odnaleźć u człowieka struktur kostnych, których zmiany wiekowe, analogicznie jak słoje przyrostu niektórych drzew, pozwalałyby na wyliczenie wieku w chwili śmierci w latach. W niektórych populacjach mogłoby to być możliwe, np. w przypadku bardzo silnej sezonowej zmiany diety, ale procesy ciągłej wymiany materii18 w organizmie sprawiają, iż opracowanie takiej metody wydaje się tymczasem niemożliwe19. Tak więc oznaczanie wieku w chwili śmierci z konieczności musi sprowadzać się do porównywania indywidualnego rozwoju, a następnie „zużycia” organizmu z odpowiednimi normami. Normy te powinny być zróżnicowane w zależności od populacji, a w jej obrębie niekiedy i wykonywanego zawodu, poziomu dochodów, wyznawanej religii, uprawiania sportu i w ogólności tzw. zdrowego trybu życia. Niemniej istotne są różnice czasowe, ponieważ czynnikiem najsilniej zmieniającym owe normy jest mikroewolucja. Jak więc widać, możliwych zróżnicowań indywidualnych trajektorii życiowych wpływających na obserwowane zmiany w kośćcu jest wystarczająco dużo, aby uczynić proste z pozoru oznaczanie wieku niezmiernie skomplikowanym zagadnieniem. Do tego dochodzą nieprzewidywalne efekty chorób dotykających poszczególnych osobników. Wydawałoby się, że sytuacja jest w zasadzie beznadziejna, jednakże w każdym z konkretnych przypadków zestaw utrudniających oznaczenie wieku wpływów nigdy nie jest tak obszerny, by wyposażony w odpowiednio bogate doświadczenie badacz nie mógł sobie z nimi poradzić. Zmiany wiekowe w kośćcu związane są przede wszystkim ze zmianami tkanki kostnej w ontogenezie. Są one najszybsze i najbardziej radykalne we wcześniejszych fazach życia, stąd też pozornie najłatwiejsze jest oznaczenie wieku dzieci. Pozornie tylko, bo różnice międzypopulacyjne są tu największe i bez ich uwzględnienia błąd wcale nie jest tak mały20. Antropologia do oznaczania wieku na podstawie kości korzysta z kilku dość dobrze opracowanych metod, zajmujących się oddzielnymi aspektami różnicowania się szkieletu, jakimi są: 1) tempo kostnienienia, 2) przyrastanie epifiz, 3) zarastanie szwów czaszkowych, Z tego też powodu nie mogą być w tym celu stosowane metody rozpadu radioaktywnych izotopów pierwiastków, analogiczne do archeologicznej metody radiowęgla C14 czy innych metod radionuklidowych używanych w paleontologii i geologii. 19  Pojawiające się genetyczne markery wieku (np. skracanie się telomerów) dają nadzieję, iż kiedyś będzie to możliwe. 20 Z badawczego i poznawczego punktu widzenia błąd względny jest ważniejszy niż bezwzględny. Zapominamy, że różnica roku dla 3-latka jest dziesięciokrotnie ważniejsza niż taka sama różnica dla 30-latka. 18 �Zastosowania antropologii fizycznej 67 4) rozwój urzeźbienia powierzchni zewnętrznych, 5) redukcja istoty gąbczastej. Tkanka kostna, zanim w procesie rozwoju osobniczego, to jest w ontogenezie, stanie się kością, stanowi strukturę chrzęstną. Odkładanie się na chrzęstnej (kolagenowej) matrycy minerałów tworzących istotę kości jest procesem trwającym całe życie, ale najintensywniej zachodzi w najwcześniejszych jego fazach. Ustalenie stopnia kostnienia poszczególnych kości jest najważniejsze dla określenia wieku człowieka w najwcześniejszych jego fazach. Ewolucyjnym przystosowaniem wzrostu elongacyjnego jest oddzielne kostnienie nasad i trzonów kości długich. Ułatwia ono wydłużanie się kości w trakcie wzrostu. Ponieważ przyrosty kości mają charakter odśrodkowy, proces kostnienia i połączenia epifiz (nasad) z trzonami kości długich kończy się w momencie określonym przez współdziałanie genetycznego programu wzrostu i oddziaływania środowiska. Proces ten jest szczegółowo badany i opisywany, a normy opracowane dla poszczególnych kości pozwalają na ocenę wieku na podstawie przyrośnięcia bądź nieprzyrośnięcia nasad do trzonów. Ponieważ czaszka składa się z wielu kości, z których część w trakcie ontogenezy musi uzyskać mniej lub bardziej solidne połączenie z resztą w postaci tzw. szwów czaszkowych, zmiany wyglądu tych szwów stanowią ważną cechę diagnostyczną. Badanie rozwoju szwów czaszkowych i ich zamykania się, zwanego obliteracją, stanowi jedną z klasycznych metod oznaczania wieku. Otwarte, i będące w zasadzie we wczesnych etapach ontogenezy połączeniami chrzęstnymi, szwy czaszkowe w trakcie życia wiążą coraz mocniej ze sobą poszczególne kości czaszki, aby w końcu doprowadzić do ich zrostu. Ten aspekt zmian ontogenetycznych ludzkiego kośćca należy do najwcześniej i najlepiej poznanych. Zdecydowanie słabiej poznany jest natomiast proces zmian tych powierzchni zewnętrznych kości, które są miejscem przyczepu mięśni. Mechaniczne oddziaływania przyczepów mięśniowych na kości prowadzą do reakcji ze strony okostnej, a następnie kości. W efekcie, tam gdzie mięśnie są najsilniejsze i gdzie wykonują największą pracę, powierzchnie kości z gładkich zmieniają się na chropowate, co w ten sposób ułatwia przyczep, a więc tym samym lepsze działanie mięśni. Oczywiście, w przypadku mężczyzn mających silniejsze umięśnienia niż kobiety zróżnicowanie urzeźbienia powierzchni kostnych stanowi dobrą cechę diagnostyczną, jeśli chodzi o oznaczanie płci. Wnętrza kości długich mieszczą w sobie jamy szpikowe, w których zachodzi produkcja szpiku. Tworząca je początkowo istota gąbczasta, będąca luźną strukturą złożoną z beleczek kostnych, ulega z wiekiem redukcji (atrofii), w efekcie czego w starszych klasach wieku zamiast istoty gąbczastej mamy �Karol Piasecki 68 w tym miejscu jamy szpikowe, które po śmierci pozostają pustymi, pozbawionymi tkanki kostnej przestrzeniami. Zmiany te, zachodzące przede wszystkim w końcowej fazie ontogenezy, pozwalają na diagnozę starszych klas wieku. Oddzielnym niejako zagadnieniem pozostaje wykorzystanie zębów do oznaczania wieku. Zęby są strukturą kostną, lecz specyficzną, nadto ich rola i zmiany wiekowe są na tyle istotne, że omówimy je tu oddzielnie. Dla diagnozy wieku na podstawie zębów istotnym jest: a) tempo pojawiania się (wyżynania) poszczególnych zębów, mlecznych i stałych, b) stopień starcia koron zębowych, c) redukcja i zmiany tkanki kostnej wyrostka zębodołowego, jakie zachodzą w miejscach ubytków zębowych, d) dodatkowe zmiany, takie jak hypoplazja21 emalii zębowej i osadzanie się osadów nazębnych. Oczywiście, tak jak zawsze, zmiany chorobowe prowadzą do przyspieszenia zmian wiekowych. Kolejność pojawianie się kolejnych zębów w dzieciństwie a następnie wymiana uzębienia mlecznego na stałe są względnie dobrze poznane. Na podstawie pojawiania się poszczególnych zębów mlecznych, a następnie ich wymiany na uzębienie stałe można stosunkowo precyzyjnie określać wiek. Jednakże bez oceny zróżnicowania tempa tego zjawiska oraz jego nieregularności łatwo popełnić błąd. Stąd też ważne jest nie tylko ustalenie kolejności (następstwa) pojawiania się poszczególnych zębów, ale też osobniczych odchyleń od normy. Nagromadzone przez antropologów i stomatologów dane pozwalają coraz mocniej twierdzić, iż zjawisko to nie do końca jest tak regularne, jak dawniej zakładano. Stąd też trudności pojawiające się przy jego wykorzystaniu. Wydaje się, iż strukturalne myślenie, przeważające w dawnych kulturach, a będące niegdyś podstawą budowania modelu świata, zaważyło na przekonaniu, iż „człowiek zmienia się co 7 lat” i że poszczególne etapy ontogenezy są dobrze od siebie oddzielone. Dziś nie wydaje się to tak oczywiste, co być może jest związane ze zwycięskim pochodem paradygmatu relatywizmu. Jak by nie było, do wyznaczonych przed laty norm ontogenezy należy podchodzić z odpowiednią ostrożnością. Inaczej błąd metody będzie wzrastał zamiast maleć (czego należałoby się spodziewać po postępie nauki). Najlepszym przykładem są tu zmiany tempa wyżynania się ostatnich trzonowców, których pojawienie kiedyś traktowano jako wyznacznik początku wieku adultus (dawniej ok. 20 roku  W anatomii termin ten oznacza: rozrost, przerost, w tym przypadku chodzi o zmiany w grubości tworzonej emalii zębowej. 21 �Zastosowania antropologii fizycznej 69 życia). Dziś stomatolodzy nie tylko podkreślają wyraźne opóźnianie się tego zjawiska (określane kalendarzowo), ale także jego nierównomierność (mamy 4 ostatnie zęby trzonowe i nie muszą one w tym samym czasie się pojawić!). Pewnym utrudnieniem jest nasilenie się ewolucyjnych trendów związanych z redukcją ostatnich trzonowców, górnych (szczękowych) bocznych siekaczy i dolnych (żuchwowych) siekaczy wewnętrznych. Nieregularności wykształcenia i tempa rozwoju ostatnich zębów trzonowych obejmują niekiedy połowę współczesnych populacji. W przypadku siekaczy dotyczyć to może od kilku do kilkunastu procent. Po utracie uzębienia na skutek chorób czy urazu następuje stopniowe zarastanie i jednoczesna resorpcja tkanki kostnej tworzącej tę część szczęki i żuchwy, w której znajdują się zęby, czyli tzw. wyrostka zębodołowego. Zarastanie zębodołów i zmiany wyrostka pozwalają ocenić, jak długo dana osoba żyła po utracie zębów. Także następujące po sobie cykliczne zmiany grubości szkliwa nazębnego, świadczące o cyklicznych niedoborach w diecie, także wskazują jak długo jeszcze rozwijały się zęby po ostatecznym ich pojawieniu się. Podobnie jest z grubością osadów nazębnych. Cechy te jednakże nie umożliwiają tak precyzyjnej oceny wieku, jak stopień starcia koron zębowych. Starcie to bowiem następuje w miarę równomiernie, choć zależy także od obecności w diecie twardych części roślin, bądź piasku w mące, jaki dostaje się tam z żaren lub kamieni młyńskich. W niektórych kulturach starcie koron zębowych, zwłaszcza trzonowców, związane było (jest) z żuciem skór. Oczywiście duże znaczenie mają tu indywidualne cechy osobnicze – jeśli ktoś ma mocne zęby, będą się one ścierały znacznie wolniej niż zęby o słabej budowie. Jak z tego widać, ocena wieku zależy od bardzo dużej liczby elementów, także i tych, których tu nie wymieniliśmy. I choć antropologia fizyczna nadal próbuje ją maksymalnie zobiektywizować, to błąd popełniany przez obserwatora zależy przede wszystkim od jego doświadczenia w tej materii. Ogólnie rzecz biorąc, oznaczanie wieku powinno dokonywać się z dokładnością do pewnego przedziału wiekowego i w żadnym wypadku nie należy dążyć do zbytniego zawężania tego przedziału. Tymczasem nie dysponujemy żadną metodą umożliwiającą w przypadku pojedynczego osobnika ocenę wieku z większą dokładnością niż kilka miesięcy dla niemowląt, kilkanaście dla młodszych dzieci, 2–3 lata dla młodzieży i od 5 do 10 lat dla osób dorosłych. Jak widać, błąd bezwzględny rośnie wraz z wiekiem. Błąd względny przeciwnie – z wiekiem maleje; w niższych klasach wiekowych jest większy, aby w wieku dorosłym spaść i potem ponownie wzrosnąć dla wieku starczego. Doświadczeni badacze w swej diagnozie podają z reguły szerszy przedział wiekowy. Należy podkreślić, iż wszelkie błędy (szacunkowe przedziały) odnoszą się do uśrednionych błędów �70 Karol Piasecki otrzymywanych przy badaniu dużych serii materiału, a nie do pojedynczych osobników (szkieletów). Dlatego też błąd indywidualny może być znacznie większy. Złudne jest także wyliczanie średniego (czy ważonego) błędu wielu metod. Jeżeli wiek biologiczny, a to on podlega ocenie, będzie wyraźnie różny od kalendarzowego, to uśrednianie błędu z różnych metod nie zwiększy nam dokładności, a jedynie wprowadzi złudne przekonanie o naszej nieomylności, zgodnie z powiedzeniem Immanuela Kanta (1774–1804): „Jeżeli fakty nie zgadzają się z teorią, tym gorzej dla faktów”. Ustalenie rysopisu wymaga zastosowania kolejnych metod, z których pozornie do najprostszych należy określenie wysokości ciała. Współczesna antropologia wydaje się nie nadążać za zmianami mikroewolucyjnymi w tym zakresie. Dotychczas stosowane metody wykorzystywały statystyczne korelacje wynikające bądź z badań prosektoryjnych, bądź rentgenowskich, dotyczących kości długich rąk i nóg. Opracowano wiele metod i formuł, które w naturalny sposób dotyczą konkretnych populacji, bądź konkretnych przedziałów czasowych (konkretnych dat). Oznacza to, że nie da się ich przenosić na inne populacje i w inny okres z tym samym poziomem błędu, jaki opracowano dla tej metody. Mówiąc obrazowo: sposób szacowania wysokości ciała opracowany dla XIX-wiecznego Londynu będzie dawał inny, trudny do oceny błąd we współczesnym Pekinie. Wieloletnie polskie badania przebiegu ontogenezy pozwoliły na sformułowanie oryginalnej tezy, iż rozwój osobniczy, a tym samym i wzrost elongacyjny, zachodzi w przestrzeni zmienności cech po trajektoriach osobniczych, które są w zasadzie do siebie równoległe i tworzą swego rodzaju kanały. Formuły służące do wyliczania wysokości ciała także powinny to uwzględniać. Oddzielnym zagadnieniem pozostaje kwestia typu konstytucyjnego, a więc tego, co popularnie nazywa się typem budowy. To, czy ktoś jest szczupły czy otyły, atletyczny czy krępy, w różnym stopniu określa proporcje poszczególnych partii kończyn do wysokości ciała. Dostajemy więc kolejne źródło zmienności, bez ustalenia którego nie sposób wiedzieć, jaki jest błąd szacunku wzrostu. Zwykle zapomina się też o całej masie innych szczegółów, takich jak konieczność uwzględnienia krzywizn kręgosłupa, niezwykle trudnych do oceny, czy też chociażby tego, że wysokość ciała zmienia się w zależności od pory dnia czy nastawienia psychicznego. Nie oceniajmy więc wysokości przyżyciowej konkretnego osobnika z dokładnością do milimetra, ponieważ nawet dokładność 1–2 cm jest zwykle nie do osiągnięcia. W wielu konkretnych sytuacjach błąd ten może być znacznie większy. O ile w dotychczasowych ocenach parametrów rysopisu mogliśmy, choć w ograniczony sposób, posługiwać się zmiennością populacyjną, tak przy wy- �Zastosowania antropologii fizycznej 71 znaczaniu wyglądu twarzy i innych regionów anatomicznych ciała niezbędne jest ujęcie prezentowane przez typologię indywidualną, będącą jednym ze sposobów opisu zmienności wewnątrzgatunkowej człowieka. Wykorzystuje ona przede wszystkim klasyczny aparat pomiarowy antropologii: kraniometrię i kranioskopię. I choć część elementów morfologii ciała ludzkiego daje się już dziś z pewnym prawdopodobieństwem oszacować na podstawie badań genetycznych, to dalej nie ma pewności, który z „programów rodzicielskich”, to jest materiał genetyczny którego z rodziców, w sytuacji gdy różnią się one od siebie zdecydowanie, zostanie zrealizowany przez fenotyp. Przybliżając problem, nie wiemy, jaki kolor tęczówki oczu będzie miało dziecko dziedziczące po ojcu allele odpowiedzialne za niebieskie oczy, a po matce za brązowe. Podając rysopis, nie możemy powiedzieć, że z badań materiału szkieletowego wynika nam, że dany osobnik za życia miał oczy jasnoniebieskie lub zielone, a może ciemnobrązowe, bo tego typu diagnoza jest bez wartości. Musimy ustalić najbardziej prawdopodobne wykształcenie każdej z cech diagnostycznych. Ujęcie typologiczne (typologia indywidualna) jest takim podejściem do problemu rasowego, które zakłada, iż każdy człowiek może być zaliczony do konkretnego typu antropologicznego, określonego przez współdziałanie genów rodziców, jednym słowem odziedziczalnego. Niezależnie od trwającej od ponad pięćdziesięciu lat druzgocącej krytyki takiego ujęcia22 nie zaproponowano dotychczas innej syntetycznej metody pozwalającej na ustalenie rysopisu na podstawie materiału szkieletowego, rysopisu zawierającego prócz kształtów ciała także jego cechy pigmentacyjne. Stąd zastosowanie metody typologii indywidualnej zapewnia, jak do tej pory, najlepsze efekty w wyznaczaniu rysopisu, niezależnie od wspomnianej już krytyki tej metody. Tak więc wiedząc, jakie kształty wybranych regionów anatomicznych czaszki ludzkiej związane są z określonymi kształtami części miękkich (głowy), możemy określić rysopis na podstawie szkieletu. I dopiero wtedy można mówić o kompleksowym zastosowaniu antropologii fizycznej w kryminalistyce. Znacznie prostsze jest natomiast, realizowane szeroko przez medycynę sądową w praktyce, rekonstruowanie śladów urazów, zmian chorobowych etc. Rekonstrukcja wyglądu przyżyciowego ma w praktyce kryminalistycznej bardzo szerokie zastosowanie. Umożliwia bowiem postępowanie identyfikacyjne, wtedy gdy ślady o charakterze biochemicznym bądź genetycznym nie 22 Krytyka ta, jak łatwo zauważyć, związana jest z przyjęciem fałszywego paradygmatu, iż zmienność wewnątrzgatunkowa człowieka ma w pełni charakter ciągły i jest decydowana przede wszystkim przez środowisko, zaś jej odziedziczalność jest niewielka. Głoszenie takich tez, które nigdy nie zostały udowodnione, jest spowodowane obawą posądzenia o rasizm. �72 Karol Piasecki są wystarczającym materiałem dowodowym. Zrekonstruowany wygląd może być następnie rozpoznany przez świadków. Możemy dokonać porównania zdjęć, rysunków, filmów z rekonstrukcją. Pewną odmianą metody rekonstrukcyjnej, swego rodzaju „rekonstrukcją bez rekonstrukcji”, jest metoda superprojekcji. Polega ona na wykorzystaniu systemu optycznego, który nakłada obraz czaszki na fotografię. Po dopasowaniu obu do tej samej skali należy skorygować ustawienie czaszki, tak aby odpowiadała ujęciu na fotografii. Pozwala to na porównanie fotografii z posiadaną czaszką. Dzięki znajomości reguł wiążących poszczególne regiony anatomiczne kości z elementami morfologii twarzy możemy ustalić, czy czaszka mogła należeć do osobnika uwiecznionego na fotografii. Po ustaleniu zgodności ogólnych proporcji i ustawienia oczodołów, kości policzkowych, nosa, ust, umieszczenia uszu, profilu czoła, łuków brwiowych należy porównać ustalenia analizy antropologicznej: pigmentację, tj. barwę tęczówki, włosów, odcień skóry i oprawę oka (ukształtowanie dolnej i górnej powieki) z odpowiednimi cechami na zdjęciu, pamiętając, iż zdjęcie zależne jest od oświetlenia twarzy. Metoda ta jest bardzo skuteczna, gdy w toku śledztwa pojawiają się poszlaki lub dowody w postaci materiałów zdjęciowych (filmowych). W obecnych czasach zwykle dysponujemy obfitymi danymi tego typu. Rozwój techniki komputerowej umożliwia realizację całości procedury metodą cyfrową, o ile tylko dysponujemy trójwymiarowym skaningiem czaszki. W sytuacji gdy nie dysponujemy materiałem zdjęciowym poszukiwanych osób, zastosować można w zasadzie jedynie metodę rekonstrukcji wyglądu przyżyciowego. Jej zastosowanie nie ogranicza się wyłącznie do kryminalistyki, ponieważ zawsze odtwarzanie wyglądu przyżyciowego na podstawie zachowanych szczątków kostnych było naturalnym postulatem badaczy przeszłości. Wczesne rekonstrukcje, wykonywane jeszcze w XIX w., charakteryzowały się przerysowaniem cech charakterystycznych, zwłaszcza wtedy, gdy dotyczyły one wcześniejszych form ludzkich. Dopiero opracowanie w okresie międzywojennym XX w. przez Michaiła Gierasimowa (1907–1970) metody opierającej się o badania porównawcze i dogłębną znajomość antropologii pozwoliło na uzyskiwanie zadowalających efektów. Gierasimow nie stosował co prawda typologii indywidualnej, jednakże podejście antropologii rosyjskiej do problematyki rasowej nie odbiega istotnie od założeń Polskiej Szkoły Antropologicznej, w ramach której udoskonalono typologię indywidualną. Metoda Gierasimowa była następnie wielokrotnie udoskonalana i weryfikowana, co zwiększyło jej dokładność. Jej podstawowe założenia dotyczą istnienia korelacji pomiędzy cechami szkieletu czaszkowego i części miękkich głowy. Na podstawie specjalnie opra- �Zastosowania antropologii fizycznej 73 cowanych tablic grubości tkanki miękkiej i znajomości anatomii człowieka, a zwłaszcza relacji pomiędzy kształtami ważnych dla rysopisu regionów czaszki a wyglądem części miękkich, dokonuje się plastycznej rekonstrukcji wyglądu, która może być wykonana rysunkowo w dwóch wymiarach bądź trójwymiarowo jako rzeźba. Gierasimow i jego współpracownicy oklejali rekonstruowaną czaszkę paskami plasteliny bądź modeliny, a następnie modelowali i retuszowali wygląd. Uzyskiwane wyglądy miały realistyczny charakter. Współcześni następcy Gierasimowa niejednokrotnie wykorzystują odlewy lub trójwymiarowe kopie prawdziwych czaszek, uzyskiwane przy użyciu specjalnych kopiarek z zastosowaniem skanera przestrzennego. Metoda ta jednakże nie różni się niczym od wykorzystania oryginalnej czaszki jako podłoża, charakteryzuje się jednak elegancją i nieniszczącym charakterem. Istotą metody Gierasimowa jest, poza uwzględnieniem korelacji szkieletu z częściami miękkimi, zastosowanie podejścia rasowego. Bez uwzględnienia bowiem cech istotnych pod względem odmianowym i rasowym mamy jedynie do czynienia z nieudolnym i pozbawionym zrozumienia istoty rzeczy naśladownictwem, efektem którego są nieudane rekonstrukcje. Właściwa rekonstrukcja możliwa jest dopiero po przeprowadzeniu gruntownych badań antropologicznych, obejmujących oprócz diagnozy płci, wieku, oceny przebytych chorób, wykrycia urazów i występujących anomalii budowy, wykonanie pomiarów kraniometrycznych (tj. pomierzenie czaszki przy użyciu cyrkli kraniometrycznych i ewentualnie innych przyrządów) oraz kranioskopowych, polegających na pomiarze (w rozumieniu pomiaru jakościowego) wykształcenia poszczególnych regionów anatomicznych czaszki i ich fragmentów. Dopiero takie kompleksowe badania pozwalają na stworzenie antropologicznego rysopisu. Cechy metryczne (odległości pomiędzy ważnymi anatomicznie punktami na czaszce i ich odpowiednie proporcje, których procentowe wartości nazywamy wskaźnikami czaszkowymi) oraz cechy kranioskopowe23 (kształty i proporcje 23 Upowszechnione w ostatnim półwieczu badanie tzw. cech epigenetycznych czy ogólniej „cech niemetrycznych” (używa się też z upodobaniem określenia „cechy dyskretne”) okazało się ślepą uliczką, w której pogubiły się dziesiątki antropologów zajmujących się morfologią szkieletu, zwłaszcza czaszkowego. Ten kierunek badań stał się częścią ogólniejszej koncepcji traktowania człowieka jako zbioru słabo powiązanych ze sobą wielu cech. Poszerzanie katalogu tych cech przysłaniało skutecznie istnienie podstawowych związków pomiędzy głównymi cechami a przede wszystkim istnienie w obrębie naszego gatunku silnego wewnątrzgatunkowego zróżnicowania mającego określoną strukturę, a nie będącego tylko przypadkowo dobranym zestawem cech. Tendencje te wynikały z poprawnościowego politycznie negowania istnienia ras ludzkich. Nadto stosowanie matematyzującej terminologii w rodzaju: „non-metric traits”, „discrets traits” czy pseudogenetycznej („epigenetic traits”) nadawało tym działaniom posmak „nowoczesności”. �Karol Piasecki 74 całych partii kostnych) są ze sobą powiązane biologicznymi zależnościami i zależności te znajdują odbicie w tkankach miękkich i przyżyciowym wyglądzie głowy. Współcześnie rekonstrukcja wyglądu wspomagana jest komputerowo. Na świecie powstały i są stosowane liczne programy ułatwiające realizację procedury rekonstrukcyjnej. W większości stosują one podstawowe zasady metody Gierasimowa uzupełnionej i nowsze ustalenia. W Polsce opracowany został i wdrożony program „PolSit”, który od wielu lat stosowany jest w praktyce kryminalistycznej. Wykorzystując ten program, wykonano dziesiątki rekonstrukcji do celów kryminalistycznych i archeologicznych. Zdecydowana większość rekonstrukcji kryminalistycznych znalazła pozytywne zastosowanie podczas przeprowadzanych procedur identyfikacyjnych, co dowodzi sprawności tego programu i celowości stosowania do ustalenia rysopisu badań antropologicznych. Przeprowadzono także wiele udanych rekonstrukcji do celów archeologicznych. Spektakularnym osiągnięciem była rekonstrukcja wyglądu Mikołaja Kopernika wykonana przez Dariusza Zajdla na podstawie rysopisu i badań antropologicznych, przeprowadzonych przez autora w roku 2005 (porównaj: Piasecki K. i Zajdel D., w: Gąssowski 2010a, s. 67–74 i s. 75–91). Uzyskany wygląd jest zgodny z zachowanymi licznymi portretami wielkiego astronoma. Prawdziwość identyfikacji szczątków jako należących do Mikołaja Kopernika została potwierdzona przez szwedzkich genetyków (Allen s. 215–224), którzy porównali materiał genetyczny włosów odnalezionych w książce będącej własnością Kopernika z materiałem pochodzącym z zęba wyjętego z czaszki użytej do rekonstrukcji. Praktyka rekonstrukcji do celów archeologicznych jest szeroko stosowana od lat trzydziestych ubiegłego stulecia (rekonstrukcje postaci historycznych Michaiła Gierasimowa), a potem i w innych krajach. Stanowi ona obecnie często stosowaną metodę wykorzystywaną do celów popularyzacji archeologii, historii w celach wystawienniczych. Dermatoglifika i biometryka Początkowo linie papilarne (i inne specyficzne twory skóry, takie jak zgięcia etc.) były jedynie przedmiotem badań zoologów i antropologów24. Stwierdzenie ich osobniczej niepowtarzalności spowodowało ich szerokie wykorzystanie w praktyce kryminalistycznej. Możliwości dermatoglifiki, zwłaszcza przy obec24  Nie licząc oczywiście wróżek wróżących z ręki! �Zastosowania antropologii fizycznej 75 nym poziomie technik komputerowych, wydają się być wręcz nieograniczone. Już dawno znalazły zastosowanie w praktyce administracyjnej25, a obecnie wdrażane są jako zabezpieczenie dostępu do danych, komputerów, zamiast klucza, karty wejściowej etc. Linie papilarne uzupełniane są obecnie w celach identyfikacji osób o inne parametry dotyczące morfologii żyjących ludzi, takie jak wzór pigmentacji tęczówki, szczegóły morfologiczne twarzy, wzrost etc. Biometryka staje się w wielu dziedzinach podstawą identyfikacji żyjących osób i należy sądzić, iż w przyszłości stanie się rutynową techniką26. Antropometria i ergonometria Rozwój masowej wytwórczości przemysłowej, standaryzacja i unifikacja doprowadziły do pojawienia się problemu związanego z dopasowaniem produkcji odzieży i obuwia do popytu. Analogiczne, jak poprzednio, postulaty pojawiły się w związku z masową produkcją urządzeń użytkowanych przez człowieka, jak też z szeroko rozumianą dziedziną ochrony pracy. Rozwój naukowego podejścia do organizacji pracy doprowadził do poszukiwań antropologicznych danych ułatwiających projektowanie i produkcję mebli oraz maszyn i urządzeń obsługiwanych przez ludzi. Przed pojawieniem się masowej produkcji meblarstwo (stolarstwo) opierało się o indywidualne zamówienia dostosowane do wymagań poszczególnych odbiorców, którzy decydowali np. o rozmiarach czy rozwiązaniach stosowanych przez wytwórców. Często też zamówienia miały charakter prestiżowy i wtedy meble takie jak krzesła, stoły czy szafy nie musiały być wygodne, bo ich przeznaczeniem była głównie dekoracja. Producenci wyrobów masowych w rozwijającym się kapitalizmie bardzo szybko odkryli konieczność dopasowania wymiarów asortymentu do potrzeb masowego odbiorcy. Pojawiła się w związku z tym potrzeba przeprowadzenia pomiarów anatomicznych umożliwiających efektywne projektowanie. Spowodowało to powstanie całej dziedziny stojącej na pograniczu antropologii i techniki, którą nazywamy ergonomią. Oprócz badań dotyczących geometrii ciała pracującego człowieka zajmuje się ona jego fizjologią, wydajnością, zmęczeniem. Związana jest też silnie z bezpieczeństwem pracy, zarówno urazowym (wypadkowość), jak 25  Od dawna w wielu krajach odciski palców stosowane są wymiennie (bądź łącznie) z podpisem w celu potwierdzenia tożsamości. 26  Niestety, tak jak i inne zastosowania antropologii fizycznej w kryminalistyce, może okazać się znakomitym sposobem na kontrolę „wszystkich i wszystkiego”. �76 Karol Piasecki i czynnikami o długotrwałym działaniu (higiena pracy). Ergonomia i medycyna pracy ściśle współpracują z antropologią. Masowa produkcja odzieży wymogła na antropologii stosowanej ustalenie zapotrzebowania na określone rozmiary. Normalizacja i ustalenie tzw. rozmiarów odzieży wymagało znajomości rozkładów odpowiednich wymiarów w obrębie populacji, które miały być odbiorcami odpowiednich produktów. W oczywisty sposób mająca wielką inercję machina przemysłu socjalistycznego radziła sobie z tym znacznie gorzej, niż rynkowa gospodarka kapitalistyczna, jednakże i tu i tam współpraca z antropologami istotnie ułatwiała planowanie działań mających ułatwić dopasowanie asortymentów produkcji do potencjalnego zapotrzebowania. W szczególności badania dotyczące rozmiarów stóp są tu istotne przy planowaniu produkcji. Najważniejszym rodzajem produkcji odzieżowej (i obuwniczej), w którym antropologia, a zwłaszcza antropometria, znajduje największe zastosowanie, jest produkcja odzieży specjalistycznej (głównie mundurowej). Specyfika obligatoryjnego noszenia określonego wzoru odzieży ogranicza istotnie działanie wolnego rynku, stąd dla instytucji zamawiających współpraca z antropologami jest niezmiernie ważna, eliminuje bowiem niepotrzebną produkcję i tym samym zmniejsza straty. Konieczność współpracy z antropologami, głównie zajmującymi się fizjologią człowieka, jest szczególnie istotna podczas projektowania i testowania odzieży (i aparatury) specjalistycznej. Ponieważ odzież specjalistyczna wymaga dostosowania do konkretnych potrzeb (wysoka lub niska temperatura, różnice ciśnień, zagrożenie ogniem, chemikaliami, promieniowaniem różnego typu itd.) i możliwości ludzkiego organizmu, bez specjalistycznych badań powstanie takiej odzieży i sprzętu jest niemożliwe. Pracujący w tej dziedzinie antropolodzy reprezentują różne specjalności i różne wykształcenie. Większość z nich zajmuje się dziedziną antropologii, którą określa się jako antropologia medyczna (porównaj wcześniejsze uwagi na temat atomizacji nauki). Najbardziej wymagającym dla antropologów wyzwaniem jest współpraca w projektowaniu i użytkowaniu sprzętu kosmicznego przeznaczonego dla astronautów. Sport i rekreacja Większość antropologów fizycznych (biologicznych) pracujących na całym świecie zatrudniona jest w różnorakich instytucjach związanych ze sportem. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ ta dziedzina życia, której istnienie ideologicznie uzasadniane jest dbałością o kondycję fizyczną oby- �Zastosowania antropologii fizycznej 77 wateli i zdrowie, stanowi niezmiernie ważną dziedzinę biznesu wykorzystującą fakt, iż rozrywka w życiu człowieka jest niezmiernie ważna27. We współczesnym sporcie bez antropologów przygotowujących sportowców do wyczynu (walki) i medyków, niwelujących uboczne skutki sportu, uzyskiwanie znaczących pozycji (rekordów) byłoby niemożliwe. Antropologia nie tylko jest najważniejszym z przedmiotów na uczelniach sportowych, ale także umożliwia planowanie „postępu” w sporcie. Ponieważ sport może być źródłem niezmiernie wysokich dochodów (w większości nielegalnych), a jednocześnie wykorzystywany jako ideologiczne narzędzie do kreowania tożsamości lokalnej i globalnej (bądź zaspokajając populistyczne żądania i tendencje), możliwości manipulowania i działań nielegalnych (bądź nieetycznych) we wszystkim, co ze sportem jest związane, są niezmiernie wysokie. W związku z tym część specjalistów, zwłaszcza fizjologów człowieka, uczestniczy w nielegalnym procederze dopingowym. Należy podkreślić, iż antropolodzy powinni dążyć do ograniczenia wyczynu sportowego jako skrajnie sprzecznego z kondycją ludzką wynikającą z biokulturowego charakteru człowieka. Nadmierne obciążenie biologiczne i psychiczne człowieka związane z rywalizacją i dążeniem do wyników za wszelką cenę prowadzi do przedmiotowego traktowania człowieka i jego ciała i jest ze wszech miar szkodliwe28. Ponieważ programowo niejako łączy się sport z rekreacją i turystyką, część antropologów fizycznych związana jest z tymi dziedzinami, zwłaszcza zaś z bujnie rozwijającą się obecnie turystyką specjalizowaną, zwłaszcza wyczynową. Medycyna i paramedycyna Antropologia została także wraz z medycyną wprzęgnięta w praktyczne badania dotyczące żywności i żywienia. Znajomość fizjologii człowieka stoi u podstaw problematyki odżywiania i tu współpraca specjalistów zajmujących się człowiekiem, a nominalnie zaliczanych do różnych dziedzin: zoologii, fizjologii, medycyny, etnografii kultury, okazała się niezbędna. Próby sterowania odżywianiem, produkcją żywności, gastronomią, a nawet kulturą jedzenia, pojawiły się w ustrojach totalitarnych i im pochodnych. 27 Jak to znakomicie wykazał Johan Huizinga (1872–1945), człowiek z powodzeniem może być traktowany jako homo ludens. 28  Ideolodzy sportu manipulują społeczeństwami, celowo mieszając rekreację i kulturę fizyczną z wyczynem, który związany jest z reguły z wysokodochodowym i najczęściej nielegalnym biznesem. �78 Karol Piasecki Powstały związane z tym odpowiednie instytucje naukowe, zajmujące się żywnością i żywieniem, istnienie których było ideologicznie uzasadniane dbałością o społeczeństwo, a w rzeczywistości miało ułatwiać funkcjonowanie gospodarki niedoboru, zwłaszcza niedoboru żywności. Wiele z nich przetrwało zresztą upadek ustroju socjalistycznego. Początkowo podobnie ideologicznie obciążone były placówki uniwersyteckie, zajmujące się inżynierską technologią produkcji i obróbki żywności. Jednakże najrozleglejszym pograniczem antropologii, a więc tym, co nazwać moglibyśmy antropologią stosowaną, jest medycyna. Zwykło się traktować medycynę jako odrębną gałąź wiedzy, oddzielając ją od antropologii i zoologii, wraz ze wszystkimi szczegółowymi ich działami, które w odniesieniu do człowieka realizowane są przez medycynę. Związane jest to właśnie z jej praktycznym działaniem29. Burzliwy rozwój medycyny, rozwijanej zwłaszcza pod kątem technik i technologii medycznych, spowodował, że obecnie medycyna w zasadzie wykorzystuje antropologię. Można by powiedzieć, że antropologia stała się dla medycyny nauką pomocniczą. Zastosowanie antropologii w medycynie ma miejsce tam, gdzie konieczna jest znajomość wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka, budowy innej niż typowa, odmiennych od standardowych warunków życia (środowiska), a także w medycynie tropikalnej etc. Konieczność współpracy z antropologami fizycznymi pojawia się też przy opracowywaniu nowych technik i technologii. Wtedy to właśnie dochodzi do wykorzystania metod i osiągnięć antropologii fizycznej i wdrożenia ich do praktyki medycznej. Owo wdrażanie jest niczym innym, jak właśnie przejawem funkcjonowania antropologii stosowanej. Nowe metody po ich wdrożeniu do praktyki stają się częścią medycyny i stąd też udział antropologii staje się jedynie historią ich tworzenia. Specyfiką nauk medycznych, tak jak większości nauk stosowanych, jest konieczność hiperspecjalizacji. Efektem specjalizowanego wykształcenia i działania jest często utrata postrzegania człowieka jako całości, co jest podstawowym postulatem antropologii jako nauki całościowo (holistycznie) zajmującej się człowiekiem. Konsekwencją postępującej komercjalizacji medycyny jest coraz częstsze jej wykorzystanie dla potrzeb stomatologii i kosmetyki estetycznej. Powoduje to coraz częstszy styk szczegółowej anatomii i fizjologii człowieka z praktykami 29 Medycyna próbuje oczywiście w ramach pełnej autonomii tworzyć własną „antropologię”, nie zdając sobie sprawy, iż większość dziedzin tzw. medycyny teoretycznej to właściwie czysta antropologia. I choć rozdział medycyny od antropologii jest użyteczny ze względów pragmatycznych, nie zmienia to faktu, iż rozdział medycyny teoretycznej od antropologii jest sztuczny. �Zastosowania antropologii fizycznej 79 o charakterze estetycznym. Kosmetyka i paramedycyna operują olbrzymim zestawem substancji chemicznych (często pochodnych biologicznych), których właściwe stosowanie bez dogłębnej znajomości fizjologii, a przede wszystkim fizjologii rozwojowej człowieka, jest niemożliwe. Tu, podobnie jak w medycynie, zastosowanie znajdują różne osiągnięcia antropologii biologicznej. Coraz większe są związki paramedycyny z reklamą, łącznie z wykorzystaniem stymulacji zapachowej w handlu. Działania tego typu wykorzystują wspomnianą już percepcję podprogową, której badania są oczywiście przedmiotem antropologii biologicznej. Zastosowań antropologii fizycznej (biologicznej) można doszukać się bez trudu także w psychologii, choć psychologowie zwykle dalecy są od patrzenia na funkcjonowanie psychiki ludzkiej jako przejawu etologii człowieka. Pojawienie się psychologii i psychiatrii jako dziedzin funkcjonujących odrębnie od antropologii fizycznej, żeby nie powiedzieć stroniących od niej, związane było z niezrozumieniem biokulturowej natury człowieka. Współczesna psychologia w swych próbach wykorzystania neurobiologii i medycyny, a ostatnio także antropologii ogólnej, ma szanse zbliżyć się na tyle do antropologii, aby móc właściwie wykorzystać jej osiągnięcia. Należy więc sądzić, iż antropologia fizyczna, tak jak i antropologia ogólna, staną się naukami pomocniczymi psychologii, przynajmniej w takim zakresie, w jakim psychologia jest częścią szeroko pojmowanej antropologii. Genetyka Choć współczesna genetyka traktowana jest jako samodzielna nauka, to dopiero w połączeniu z innymi działami biologii i antropologią fizyczną może być w pełni genetyką człowieka. Wspominaliśmy wcześniej o zastosowaniach genetyki człowieka w kryminalistyce. Ze względu na szybki rozwój technologii badań genetycznych omówienie tego zagadnienia, wyraźnie mającego charakter użytkowy, wymagałoby odrębnej, bardzo specjalistycznej publikacji. Możliwości powstania nowych technologii medycznych, związanych z osiągnięciami genetyki, wydają się nieograniczone i zależne tylko od postępu badań i nakładów finansowych. Odrębnym zagadnieniem jest komercjalizacja współczesnych osiągnięć genetyki człowieka umożliwiająca praktycznie każdemu przebadanie swojego genotypu (cena zależna jest tu od zakresu badań). Wysyłając własną próbkę zawierającą nasze DNA, możemy nie tylko dowiedzieć się o naszych genetycznych koneksjach, ale także śledząc zmieniający się bank danych na ten temat w Internecie badać własną genealogię. Oczywiście wyniki te znajdują �Karol Piasecki 80 także zastosowanie w planowaniu pewnych przedsięwzięć farmaceutycznych, handlowych i medialnych. Największą nadzieję budzi jednak zastosowanie (w dużym stopniu także skomercjalizowane) genetyki człowieka w praktycznym prognozowaniu i wykrywaniu schorzeń determinowanych genetycznie. Niebezpieczeństwo manipulacji osobistymi danymi dotyczącymi genotypu jest niezmiernie ogromne. Dotyczy ono przede wszystkim działalności ubezpieczycieli30 oraz ingerencji tajnych służb w tego typu dane. Ponieważ w obu przypadkach możliwości nielegalnych działań są znaczne ze względu na spodziewane efekty, zagrożeń tego typu nie powinniśmy lekceważyć. Konkluzje Dziś wszystkich przyszłych zastosowań antropologii fizycznej nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić. Bez wątpienia jej możliwości nadal rosną i są ściśle związane z rozwojem nauk medycznych, biochemią i genetyką. Nie do przecenienia jest także rozwój technik instrumentalnych. Największe nadzieje należy pokładać z jednej strony w dalszym rozwoju nauk szczegółowych, z drugiej zaś w umacnianiu się holistycznego podejścia do człowieka. Podejście takie zostanie w przyszłości wymuszone koniecznością stworzenia jednej, ogólnej wizji naszego gatunku. Wtedy to bez wątpienia nastąpi powrót do klasycznego traktowania człowieka jako całości odpowiednio ze sobą skorelowanych cech. Pozwoli to także na badanie zróżnicowania wewnątrzgatunkowego naszego gatunku, bez obaw i uprzedzeń rasowych. Znajomość tego zróżnicowania oznacza pełniejsze wykorzystanie możliwości analizy naszej adaptacji do zróżnicowanych warunków środowiska zewnętrznego, rozumianego jako środowisko biokulturowe. Znajomość ta jest także podstawą należytego wykorzystania medycyny. Niestety, dalej istnieje zagrożenie, że antropologia będzie służyła manipulacji ludźmi i społeczeństwami, a nie jak można byłoby się spodziewać tylko szczęściu człowieka. Miejmy jednak nadzieję, że przynajmniej bilans jej praktycznych zastosowań będzie dodatni. Ponadto zastosowanie antropologii fizycznej jako nauki pomocniczej w wielu najróżnorodniejszych dziedzinach, jak należy sądzić, będzie rosło. Dotyczy to zwłaszcza rekonstrukcji i modelowania przeszłości (antropogeneza, archeologia, historia), jak też praktyki kryminalistycznej i medycznej, a także rozwoju ergonomii. Znajomość genotypu ubezpieczonego pozwala na szacunek przewidywanej długości życia, spodziewanych chorób, a te dane pozwalają ubezpieczycielom obniżyć koszty (ryzyko). 30 �Zastosowania antropologii fizycznej 81 Literatura Allen M. 2010 – DNA analysis of shed hairs from Nicolau’s Copernicus’s calendar, w: J. Gąssowski (red.), Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk. Darwin K. 2008 – Podróż na okręcie „Beagle”, Kraków, s. 234. Drozd-Piasecka M. i Posern-Zieliński A. (red.) 2010 – Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa. Piasecki K. 2010a – Antropologiczna identyfikacja szczątków Mikołaja Kopernika, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk, s. 67–76. 2010b – Problem ras w antropologii, w: Drozd-Piasecka i Posern-Zieliński (red.) Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa. Piontek J. 1996 – Definition of Biocultural System, w: A. Wiercińska (red.) Peculiarity of Man as a Biocultural Species, Poznań, s. 49–60. Sturtevant William C. 1980 [1982] – Patagonian Giants and Baroness Hyde de Neuville’s Iroquois drawings, Ethnohistory 27/4, s. 331–348. Wierciński A. 1980 – Antropogeneza – ewolucja cywilizacji, Warszawa. 1989 – Ewolucja magii i religii, Warszawa. Zajdel D. 2010 – Rekonstrukcja wyglądu osobnika z grobu nr 13, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d655f9ee647c44b38113bb744579b77e.pdf d24b836b6d6d6dcc88f99b5da5851b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5484 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5100 Title A name given to the resource Słowo wstępne / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.7-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Słowo wstępne Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, powstała w związku z kilkuletnim doświadczeniem prowadzenia w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego przedmiotu o nazwie „antropologia stosowana”. Kiedy w 2009 r. dyrektor Instytutu prof. Lech Mróz w związku z wprowadzeniem tzw. minimów programowych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, powierzył mi obowiązek koordynowania tego przedmiotu, niewielu było chętnych do jego wykładania. Traktowano wpisanie go do planu studiów II stopnia poniekąd jako konieczną do odrobienia pańszczyznę na rzecz ministerialnej biurokracji, a nie interesujące wyzwanie o charakterze zarówno merytorycznym, jak i dydaktycznym. Nie bez racji, wychodzono z założenia, że studia etnologiczne są typowo akademickimi i nie należą oraz nigdy nie będą należeć do tzw. praktycznych. W związku z tym twierdzono, że nie powinniśmy za wszelką cenę dążyć do dostosowania się do rynku pracy, gdyż po pierwsze sami nie jesteśmy praktykami, a po drugie siłą naszych studiów jest uczenie raczej pewnego sposobu myślenia i dawanie szlifów intelektualnych niż konkretnego zawodu. Nasi absolwenci – jak słusznie zauważano – powinni uzyskiwać po studiach maksimum erudycji i oczytania oraz umiejętność pisania tekstów, a wtedy tak czy inaczej z tym wyposażeniem znajdą w końcu interesującą ich pracę. Niestety, w ciągu ostatnich dekad na rynku pracy w Polsce zaszły zmiany wymagające niemal od początku znacznej profesjonalizacji, a przynajmniej pewnego rozeznania się w ewentualnych możliwościach zatrudnienia osób z umiejętnościami typowymi dla antropologów. Pojawiła się potrzeba umiejętnego przekonania do siebie potencjalnych pracodawców, którzy często nie wiedzą jeszcze, do czego może im się przydać absolwent etnologii. Wykazania, że etnolodzy są właśnie tymi, którzy przynajmniej w pewnym zakresie mogą pomóc rozwiązywać trudne problemy społeczne, dotyczące przemysłu, medycyny czy pomocy zagranicznej. Wielu naszych absolwentów miało przy tym nadzieję, że kierunek, który wybrali, oferuje umiejętności, które będzie można praktycznie wykorzystać. Pytało jednak często „co można robić po tych studiach, zakładając, że nie będzie się kontynuowało kariery naukowej”? �8 Maciej Ząbek Z rozmów z nimi wynikało, że pomoc w odpowiedzi na to pytanie uważaliby za wskazaną. Spełnienie tych oczekiwań ze strony pracowników Instytutu, choćby z uwagi na wspomniany wcześniej fakt, że nie jesteśmy przecież praktykami, którzy mogliby uczyć konkretnego zawodu, nie było rzeczą prostą. Postanowiliśmy jednak kontynuować zajęcia z antropologii stosowanej. Pozyskaliśmy środki z tzw. Funduszu Innowacji Dydaktycznych UW, za które mogliśmy przeprowadzić nie tylko wykłady na tematy praktycznego wykorzystania antropologii, ale także przygotować studentów w ramach ćwiczeń do jej faktycznego stosowania, przynajmniej w wybranych dziedzinach. Otworzyliśmy ścieżki specjalizacyjne obejmujące konwersatoria i warsztaty z tematów takich jak: nowoczesne muzealnictwo, public relations w instytucjach kultury, współpraca z organizacjami międzynarodowymi i pozarządowymi, antropologia medyczna oraz dziennikarstwo. Dzięki nawiązaniu współpracy z instytucjami takimi jak np. Park Kultury Ludowej w Kuligowie, UNHCR, Fundacja Polskie Forum Migracyjne, Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, studenci mieli możliwość przeprowadzenia badań na zlecenie wymienionych instytucji oraz nauczenia się pisania tekstów o formie i stylistyce innej niż eseje i rozprawy naukowe, np. przygotowania typowego raportu z rekomendacjami charakterystycznego dla badań prowadzonych na zlecenie czy też reportażu etnograficznego. W końcu przystąpiliśmy do przygotowania niniejszego opracowania, wychodząc z przekonania, że nauczanie antropologii stosowanej wymaga także polskiego podręcznika, gdyż amerykańskie, choć cenne, są jednak często zbyt abstrakcyjne dla polskiego studenta, nie mówiąc już o ograniczonej do nich dostępności. Zaznaczyć trzeba, że nie było dotąd tego typu publikacji w Polsce. Dotychczas ukazały się dwa tomy będące zbiorem tekstów dotyczących tzw. antropologii zaangażowanej, zbliżonej tylko w pewnym zakresie do stosowanej. Pierwszy pod redakcją Filipa Wróblewskiego, Łukasza Sochackiego i Jakuba Steblika, Antropologia zaangażowana (Kraków, 2010) oraz Hany Červinkovej i Bogusławy Gołębniak, Badania w działaniu: Pedagogika i antropologia zaangażowane (Wrocław, 2010). Ponadto na krótko przed wydaniem niniejszego tomu ukazała się praca zbiorowa studentów z etnologii poznańskiej pt. Etnolog na rynku pracy, pod redakcją Karoliny Baraniak, Anny Weroniki Brzezińskiej i Bartosza Wiśniewskiego (Wielichowo 2013). Unika ona jednak wchodzenia głębiej w problematykę stosowania antropologii, mając być w zamierzeniu autorów przede wszystkim informatorem i poradnikiem dla studentów i pracodawców, przedstawiając historie z poszukiwań pracy i karier zawodowych absolwentów ze środowiska poznańskiej etnologii. �Słowo wstępne 9 Wszystkie wymienione jednak publikacje, choć nie pokrywające się tematycznie, w pewnym sensie uzupełniają się nawzajem, świadcząc o wzrastającym zainteresowaniu środowiska etnologicznego w Polsce tematyką praktycznego stosowania antropologii. * * * Niniejszy tom to dzieło zbiorowe, której autorami są etnolodzy i antropolodzy reprezentujący różne zainteresowania i podejście metodologiczne, stąd jej poszczególne rozdziały charakteryzują się z konieczności różnym stylem i podejściem do tematu. Przyjęto tylko wspólną strukturę tych tekstów podzielonych na rozdziały i podrozdziały zakończone obowiązkowymi konkluzjami. Podział książki na trzy części, choć nie ma charakteru ściśle przedmiotowego, nie jest całkiem przypadkowy. W pierwszej części znalazły się teksty wychodzące od niełatwej przeszłości stosowania antropologii i jej uwikłań we współpracę z państwem, choć nawiązujące do teraźniejszości. Otwiera go sceptyczny pod tym względem artykuł Anny Malewskiej-Szałygin stojącej na stanowisku, że lepiej jest, jeśli wiedza antropologiczna będzie wytwarzana jednak dla celów poznawczych, bez nastawienia celowego na jakieś konkretne wykorzystanie, choć oczywiście może być ona również w konkretnych sytuacjach „za-stosowana”. Za takim podejściem przemawia fakt, że nie zawsze można powiedzieć z góry, co nadaje się do za-stosowania i jakie etyczne motywacje stoją za wykorzystaniem tej wiedzy. W praktyce właśnie tego typu badania mające dobre perspektywy zastosowań, choć z uwagi na motywacje wykonywane często tylko z czystej ciekawości, są dominującą formą uprawiania antropologii. Kolejne teksty w tej części podkreślają trafność sceptycyzmu Anny Malewskiej-Szałygin, odnoszą się bowiem w dużej części do historycznych przykładów instrumentalnego wykorzystania antropologów przez państwa totalitarne. Ofiarą ich, jak wskazuje Karol Piasecki, padła m.in. antropologia biologiczna sztucznie oddzielona od antropologii ogólnej. Tymczasem powrót do klasycznego traktowania człowieka jako całości, który zdaniem Autora, jeszcze nastąpi, umożliwi dopiero należyte wykorzystanie wiedzy antropologicznej choćby w medycynie czy kryminalistyce. Z kolei Veronika Beliaeva-Saczuk, poza rozszerzeniem naszej wiedzy historycznej dotyczącej historii etnografii w ZSRR, jednocześnie ostrzega przed zaangażowaniem się antropologów w ideologie – niezależnie od tego, czy chodzi o walkę z religią, politykę wobec mniejszości czy tworzenie narodów. Natomiast Jarosław Różański pokazuje początki naszej dyscypliny wiążące się z pracami misjonarzy, których wkładu w rozwój antropologii ogólnej i stosowanej nie sposób przecenić. Ich działa- �10 Maciej Ząbek nia inkulturacyjne, oparte obecnie na dialogu i konieczności wyrażania wiary w kategoriach kultury własnej, są o wiele mniej inwazyjne i etnocentryczne niż np. praktyki głosicieli islamu, czy też zachodnich organizacji pozarządowych, które pod pozorem pomocy humanitarnej i rozwojowej, są najczęściej neokolonialną formą świeckich misji propagujących współczesną zachodnią ideologię liberalną. Stąd dość częste oskarżenia o imperializm kulturowy pod adresem misjonarzy powinny być kierowane raczej w inną stronę. Część pierwsza tomu kończy się tekstem Katarzyny Waszczyńskiej, która koncentruje się wokół opisu działań, które mogą podjąć i podejmują absolwenci etnologii w ramach muzealnictwa. Autorka dostarcza tu przykładu, że ta tradycyjna dla etnologów branża nadal stwarza pewne możliwości satysfakcjonującego zatrudnienia i co więcej może być idealną bazą do prowadzenia badań lub szeroko rozumianej działalności związanej z animacją kultury, zwłaszcza w placówkach nowoczesnych o charakterze interaktywnym, których coraz więcej powstaje w naszym kraju. Część druga poświęcona jest antropologii w szeroko rozumianej służbie publicznej, w tym samorządowej i pozarządowej. Po wprowadzeniu, pokazującym szereg przykładów jej stosowania, artykuł Lecha Mroza przedstawia unikalne na polskim gruncie doświadczenia z działań podejmowanych w imieniu i na zamówienie reprezentantów grupy etnicznej, którą Autor zajmował się przez całe życie, a mianowicie polskich Romów. Tego typu za-stosowanie czy zaangażowanie antropologa, wychodzące poza dotychczasowe definicje, Autor proponuje nazwać antropologią współpracującą. Celem jej jest poprawa sytuacji i statusu tych, na rzecz których antropolog wychodzi ze swojego gabinetu i podejmuje działania w sferze publicznej. Krzysztof Braun zajmuje się z kolei przydatnością etnologa w pracy w instytucjach samorządu terytorialnego, dochodząc wbrew pozorom do bardzo pozytywnych w tym temacie wniosków. Ryszard Vorbrich natomiast w tekście typowym r aczej dla „działalności zbliżonej do antropologii stosowanej” niż będącym nią samą, konfrontuje funkcjonujący dyskurs rozwojowy z praktyką i na znakomicie dobranych przykładach pokazuje, że zarówno donatorzy, jak i beneficjenci wchodzą w sieć powiązań, których zakres jest o wiele szerszy niż mogliby się spodziewać, co oczywiście ma również praktyczne konsekwencje. Podobną pracą, opartą na badaniach mających dobre perspektywy zastosowania, choć napisaną z pozycji badacza akademickiego, jest artykuł Andrzeja Perzanowskiego poświęcony kontekstom postulowanej przez antropologa deinstytucjonalizacji opieki nad chorymi psychicznie czy upośledzonymi intelektualnie. Ostatnim w drugiej części książki jest artykuł Magdaleny Grabowskiej i Agnieszki Kościańskiej, poświęcony roli antropologii stosowanej i zaangażowanej w badaniach feministycznych, dzięki �Słowo wstępne 11 czemu ich tekst w niniejszym podręczniku pokazuje przy okazji różnicę między obiema tymi subdyscyplinami we współczesnej antropologii. Część trzecia i ostatnia proponuje zestaw tekstów, które być może powinny najbardziej kojarzyć się ze współczesną antropologią stosowaną. Otwiera go wprowadzenie do antropologii biznesu, omawiające udział antropologów w badaniach zarówno marketingowych, jak i w projektowaniu przedmiotów i usług wychodzących naprzeciw potrzebom badanych oraz samych organizacji, celem usprawnienia ich funkcjonowania i tworzenia strumieni innowacji. Następnie Kacper Świerk przedstawia wykorzystanie badań o profilu etnobotanicznym czy też etnomedycznym w Ameryce Łacińskiej przez firmy farmaceutyczne zajmujące się tzw. bioprospekcją oraz problemy prawne i etyczne, jakie towarzyszą tej działalności. Kolejne zaś teksty autorstwa Huberta Wiercińskiego i Tomasza Rakowskiego poświęcone są antropologii medycznej zyskującej sobie coraz większe uznanie także w naszym kraju, nie tylko wśród lekarzy, ale i antropologów akademickich. Artykułem kończącym tom jest tekst Marka Arpada-Kowalskiego porównującego pracę dziennikarza z pracą antropologa, dając tym samym wskazówki tym ostatnim, jakich błędów należy unikać, podejmując pracę w zawodzie dość atrakcyjnym dla wielu etnologów. * * * Z uwagi na ograniczoną pojemność podręcznika, termin wydania i środki przeznaczone na ten cel, nie mogliśmy zaprosić do współpracy zbyt wielu autorów. W tworzeniu niniejszego tomu wzięli udział pracownicy naukowi, głównie z etnologii warszawskiej i szczecińskiej, z którymi mam przyjemność współpracować w ostatnich latach, także przy organizacji zajęć z tego przedmiotu. Autorzy ci, są jednocześnie tymi, którzy zetknęli się w swojej działalności zawodowej ze stosowaniem antropologii pozostając jednak badaczami akademickimi, co przekłada się oczywiście na reprezentowane tu punkty widzenia. Mimo to „Antropologia stosowana”, którą oddajemy do rąk czytelników, pod względem treści obejmuje i tak dość szerokie spektrum problemów i różnice światopoglądowe miedzy poszczególnymi autorami. Pokrywa się też w dużym stopniu z programem dotychczasowych wykładów z „antropologii stosowanej” prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej US. Obejmuje zarówno kwestie definicyjne, metodologiczne, zarys historii rozwoju tej subdyscypliny antropologii, jak i wybrane przykłady jej współczesnego zastosowania. Przedstawia także kontrowersje i aspekty etyczne związane z jej praktykowaniem. Pozostaje wyrazić nadzieję, że przy kolejnych wydaniach tego podręcznika, �12 Maciej Ząbek uda się włączyć do współpracy jeszcze większe grono badaczy, w tym także tych, którzy znaleźli stałe zatrudnienie poza instytucjami akademickimi. Dziękuję Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz współwydawcy ze strony Międzynarodowego Centrum Dialogu Międzyreligijnego i Międzykulturowego UKSW, że zdecydowały się własnym sumptem wydać ten podręcznik Maciej Ząbek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7487a6faf0303f3e66a791c9b64d98f.pdf 88a80c4d3028507e44ec2036d458ad42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5485 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5101 Title A name given to the resource Wprowadzenie/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.13-440 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maciej Ząbek Wprowadzenie Problemy ze stosowaniem antropologii Cele i zadania antropologii stosowanej Poprzez termin „antropologia stosowana” (applied anthropology) rozumie się najczęściej rodzaj badań i działań, w których metody, wiedza i teorie antropologiczne są wykorzystywane do rozwiązywania konkretnych problemów natury praktycznej. Stąd w użyciu także określenie „antropologia praktyczna” (practical anthropology). Po raz pierwszy terminu tego, w tej właśnie formie, użył w 1860 r. założyciel brytyjskiego Towarzystwa Antropologicznego James Hunt (Eddy i Partridge 1987, s. 4). Natomiast określenie „stosowana” wprowadził Daniel Brinton w rozważaniach nad celami antropologii, która ma być „stosowana” do poprawy „kondycji gatunku ludzkiego i rozwoju cywilizacji” (1895). Od tego czasu termin ten był w użyciu coraz częściej i to zasadniczo w znaczeniu przytoczonym na początku tego tekstu, choć poszczególni autorzy w formułowanych przez siebie definicjach akcentowali różne jego aspekty. Radcliffe-Brown był pierwszym, który podkreślając wkład Bronisława Malinowskiego do antropologii, użył tego terminu w znaczeniu „służby publicznej” (1931). George Foster podkreślał, że jest to określenie służące do opisu działań, których celem jest nie tyle rozwój teorii, co praktyczna zmiana ludzkich zachowań dla przezwyciężenia różnorodnych problemów społecznych, ekonomicznych i technologicznych (1969, s. 54). Erve Chambers wyrażał nadzieję, że antropolodzy wykorzystując swą wiedzę i umiejętności, przyczynią się do rozwiązania ludzkich problemów i ułatwią zmiany na lepsze (1985, s. 8). Najczęściej obecnie cytowany Jan van Willigen, podobnie jak Foster, definiuje ją jako prace badawcze ujęte nie tyle w kategoriach rozwoju teorii dyscypliny, co problemów, które ma ona pomóc przezwyciężyć (1993, s. 7). Z kolei Marietta Baba i Carole Hill zauważają, że praktykowanie antropologii oznacza w zasadzie wykonywanie profesji czy też zawodu antropologa (1997, s. 2). �14 Maciej Ząbek Z perspektywy niniejszej publikacji warto przytoczyć jeszcze opinię Aleksandra Posern-Zielińskiego, że mamy tu do czynienia w gruncie rzeczy „z antropologiczną inżynierią społeczną podejmującą zadania badawcze «na zamówienie» instytucji i agend pozanaukowych” (1987, s. 42). Antropologia jest tu stosowana pod kątem proponowanych przez te instytucje projektów, a wynikiem podjętych badań ma być opracowanie raportu precyzującego możliwości wprowadzenia innowacji, określającego ich potencjalne skutki, a także sposób pilotowania owych zmian (tamże). Zaakcentowanie nieakademickości antropologii stosowanej jest tu o tyle istotne, że działanie na zlecenie i konieczność przygotowania raportu z konkretnymi rekomendacjami odróżnia ją od innych blisko związanych z nią kierunków, takich jak np. antropologia polityczna (political anthropology), ekonomiczna (economic anthropology), rozwojowa (development anthropology), publiczna (public anthropology), organizacji (anthropology of organizations) czy zaangażowana (engaged anthropology), które zasadniczo są antropologiami akademickimi, choć formułują wnioski znajdujące często zastosowanie praktyczne. Podkreślić należy, że wszystkie te subdyscypliny antropologii wchodzą w skład antropologii ogólnej i nie są zbiorami wykluczającymi się, lecz zachodzącymi na siebie, a jednym z tych podzbiorów jest omawiana tu antropologia stosowana. Szczególną uwagę zwróciłbym tylko na „antropologię zaangażowaną”, zwaną również „antropologią w działaniu” czy też „antropologią oddziaływującą” (action anthropology), która jest szczególnie często mylona ze stosowaną, a oba terminy przez niektórych badaczy mogą być traktowane nawet synonimicznie, gdyż są nieraz podobnie definiowane. W obu tych antropologiach, mówiąc językiem Marksa, chodzi nie tylko o opisywanie świata, ale i zmienianie go, przy czym różnica między nimi tkwi w użyciu przy tej drugiej określenia „zaangażowana” w pewnym szczególnym sensie tego słowa. Nie chodzi tu o zwykłe zaangażowanie, co jest rzeczą oczywistą w każdej dobrej antropologii, ale – jak wskazują na to przykłady tekstów autorów identyfikujących się z tą antropologią – o zaangażowanie ideowe, mające na celu zmianę społeczną, stawiające istotne pytania dotyczące m.in. przemocy, władzy i sprawiedliwości, a przy tym wszystkim szukające dróg poprawy czy naprawy świata. To właśnie ten rodzaj zaangażowania, swego rodzaju aktywizmu społecznego i ideowości, który nie jest koniecznie związany z wykonywaniem prac na zlecenie (choć go wcale nie wyklucza, zwłaszcza jeśli chodzi o zlecenia ze strony samych grup wykluczonych czy marginalizowanych), odróżnia antropologię zaangażowaną od stosowanej, z gruntu bardziej powściągliwej i nie unikającej wykonywania prac także w interesie grup dominujących, instytucji państwa, biznesu czy przemysłu, gdzie podobne zaangażowanie ideologiczne niekoniecznie jest wskazane. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 15 Niniejszy tom został poświęcony przede wszystkim antropologii stosowanej i z tej perspektywy termin ten będzie tu rozumiany: po pierwsze jako prace badawcze, z których robi się użytek inny niż tylko zdobywanie kolejnych tytułów naukowych; po drugie jako działalność badawcza podejmowana na zamówienie instytucji pozanaukowych; po trzecie jako praktyka skoncentrowana na wykorzystaniu metod etnograficznych, wiedzy dotyczącej konkretnych obszarów kulturowych i ustaleń teoretycznych antropologii do sterowania procesami społecznymi. Do zadań tak rozumianej antropologii stosowanej należą ekspertyzy sytuacyjne potrzebne do realizacji projektów modernizacyjnych, jak i bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie (Posern-Zieliński 1987, s. 42). Zakłada ona czynny udział antropologów we wprowadzaniu różnego typu innowacji w zakresie szeroko rozumianej służby publicznej, działalności pozarządowej, biznesu, przemysłu, takich dziedzin wiedzy jak np. medycyna i edukacja, czy profesji tego typu co np. dziennikarstwo. Obejmuje także tradycyjne zajęcia związane z wykonywaniem zawodu etnografa i animatora w muzeach czy instytucjach kulturalno-oświatowych, ale też szkolenie tzw. agentów zmiany (np. misjonarzy, wojskowych, pracowników różnych urzędów czy organizacji pozarządowych) w celu przygotowania ich do pracy w nowym środowisku kulturowym, a niekiedy też podejmowanie bezpośrednich obowiązków administracyjnych mających związek z wyspecjalizowanymi dziedzinami w granicach antropologii (np. w studiach nad mniejszościami czy problematyką migracyjną). Warto podkreślić, że aktywne praktykowanie antropologii stosowanej nie dotyczy sytuacji, w której absolwenci etnologii i antropologii kulturowej są po prostu zatrudniani przez różne instytucje pozaakademickie bez szczególnego związku z ich wykształceniem. Zakłada natomiast, że wchodzą oni w świadomy układ z instytucjami państwowymi, pozarządowymi lub firmami zajmującymi się działalnością gospodarczą, dla osiągnięcia określonego celu. Nie muszą być pracownikami naukowymi zatrudnianymi przez instytucje typu akademickiego, natomiast z pewnością powinni być profesjonalistami wykonującymi „zawód antropologa/etnografa”, który stanowi źródło ich dochodów. Antropologia stosowana jest więc próbą uzawodowienia antropologii, która jako taka nie jest oczywiście zawodem ani nawet profesją, lecz stanowi zaledwie pewien rodzaj wiedzy, która może być stosowana. Antropologia stosowana traktowana jest niekiedy jako subdyscyplina antropologii, co o tyle nie jest ścisłe, że nie wyróżnia jej ani podejmowana tematyka (nieograniczona pod żadnym względem), ani metody badawcze, które ogólnie rzecz biorąc nie różnią się niczym od metod antropologii akademickiej. W niektórych badaniach na zlecenie istnieją co najwyżej pewne preferencje �16 Maciej Ząbek do stosowania pewnego typu technik, jak np. tzw. interwencji uczestniczącej, badań opartych o współpracę i uczestnictwo badaczy i badanych, stosowanie tzw. obserwacji ukrytej, zogniskowanego wywiadu grupowego, badań w przestrzeni wirtualnej lub z wykorzystaniem filmu. Techniki te same w sobie nie są jednak czymś właściwym wyłącznie dla antropologii stosowanej, a celem większości z nich jest zazwyczaj tylko przyspieszenie procesu zbierania danych, co jest uwarunkowane ściśle określonym kalendarzem działań związanym z charakterem ich finansowania. Tym, co odróżnia antropologię stosowaną od antropologii zorientowanej teoretycznie, jest ściśle określona celowość wykonywanych badań i jasno sprecyzowane cele praktyczne. Jest to także potrzeba uzyskania precyzyjnych wyników w celu stworzenia raportów, rekomendacji czy publikacji wpływających na opinię publiczną, dostarczenia instytucji zamawiającej jasno postawionych wniosków, co wiąże się siłą rzeczy często z ich uproszczeniem i koniecznością omijania w raportach np. kontekstów nie związanych bezpośrednio z tematem. Badania stosowane zawsze jednak czemuś służą, niezależnie od tego czy będzie to np. reforma polityki migracyjnej, projekt nowego wyrobu lub tylko zwiększenie jego sprzedaży. Z historii zastosowań antropologii Prekursorzy Praktyki wykorzystujące wiedzę o kulturze w celach politycznych lub religijnych, mające na celu oddziaływanie na procesy kulturowe, są częścią historii całej ludzkości i znacznie wyprzedzają powstanie samej antropologii jako dyscypliny naukowej. Już Herodot miał gromadzić wiedzę o sąsiadach Grecji na Morzu Śródziemnym i dostarczać te wiadomości swym przełożonym, a powodzenie w budowie większości imperiów świata starożytnego zawdzięczano także zebranej wcześniej wiedzy na temat kultury podbijanych społeczeństw. Dobrym przykładem są też dzieje misji religijnych Kościoła, w ramach którego od początków niemal jego dziejów pojawiali się stratedzy, którzy wykorzystywali kulturę w celu ewangelizacyjnym. Dość przytoczyć przykład św. Pawła z Tarsu, któremu zawdzięczamy dostosowanie pierwotnego chrześcijaństwa do rzymskiej i helleńskiej kultury. Doświadczenia te wykorzystywano później i na innych kontynentach, jak np. w okresie podboju i kolonizacji obu Ameryk, gdzie starano się rozpoznać tubylczy kontekst kulturowy, aby opracować skuteczne programy eliminacji dawnych wierzeń i umocnić wpływy chrześcijaństwa (Posern-Zieliński 1987, s. 43). Jednym z wielu tylko przykładów może być dzieło o kulturze Irokezów stworzone przez o. Josepha Lafitau, wydane �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 17 w 1724 r., będące nieocenionym źródłem wiedzy na temat obyczajowości tej grupy etnicznej i doświadczeń misjonarskich na tym terenie1. Nie powinno budzić też zaskoczenia, że myśl o sterowaniu procesami kulturowymi towarzyszyła od początków powstania antropologii, zarówno w kontekście odkryć geograficznych, pytań o człowieczeństwo nowo odkrywanych społeczeństw, jak i europejskich etnografów i folklorystów zajmujących się poszukiwaniami początków narodów i biorących udział w tworzeniu ich mitologii. Dodać jednak należy, że nie zawsze były to działania na czyjeś zamówienie, a nawet większość z nich wynikała z własnych pasji badawczych ówczesnych uczonych. Dlatego, jak pisze Aleksander Posern-Zieliński, współczesna idea antropologii stosowanej narodziła się dopiero w połowie XIX stulecia, wśród antropologów brytyjskich i związana była z ekspansją kolonialną ich państwa (tamże, s. 43). * * * Antropologia kolonialna Powstanie imperium wymagało odpowiednio przygotowanej kadry administracyjnej, dlatego od 1905 r. zaczęto rozwijać w Wielkiej Brytanii tzw. nauki kolonialne (colonial science), w ramach których urzędnicy wyjeżdżający na placówki kolonialne przechodzili kursy z zakresu prawa, nauk przyrodniczych, medycyny tropikalnej oraz antropologii fizycznej i kulturowej. Początkowo wykłady na ten temat prowadzono na Uniwersytecie w Oxfordzie, a następnie w założonym w 1926 r. w Londynie Międzynarodowym Instytucie Języków i Kultur Afrykańskich2. Edward Tylor jako jeden z pierwszych postulował stosowanie antropologii w polityce, w celu, jak mówił, „poprawy kondycji ludzkiej” (Sills 1968, s. 337). Oczekiwano dość powszechnie, że badania terenowe nie tylko przyniosą szereg użytecznych informacji na temat podbitych ludów, ale odpowiedzą na pytanie, jak nimi rządzić i jak ich pozyskiwać dla własnych interesów (Dohnal 2001, s. 107). Dlatego państwo zaczęło w końcu zatrudniać antropologów. Pierwszym był prawdopodobnie Francis Buchanan, który już w 1807 r. został zatrudniony w Bengalu przez East India Company. Dopiero jednak w okresie wprowadzania tzw. rządów pośrednich jako praktyki kolonialnego administrowania, kiedy wzrosło zapotrzebowanie ze strony władz na pozyskiwanie wiedzy o kulturze 1 Joseph-François L a f i t a u, francuski jezuita, misjonarz, etnolog i przyrodnik znany jako prekursor zastosowania metody porównawczej w antropologii. Najbardziej znana praca wydana w 1724 r., to Customs of the American Indians compared with the customs of primitive times (1974). 2  Obecnie Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny. �18 Maciej Ząbek ludów, których jednostki polityczne miały wejść do struktur politycznych imperium, praktyki te weszły naprawdę w życie. W związku z nimi powoływano fundacje sponsorujące prace terenowe lub bezpośrednio zatrudniano antropologów w administracji kolonialnej. W Afryce pionierem był Thomas Northcote, zatrudniony w 1908 r w charakterze antropologa rządowego w Nigerii przez ówczesnego gubernatora tego kraju Sir Fredericka Lugarda (Northcote 1914; Foster 1969, s. 187). Oczekiwano od antropologów przede wszystkim, że ich badania przyniosą wiedzę o tubylczych organizacjach politycznych i systemach sprawowania władzy (Foster, 1969). Wprawdzie ich prace rozczarowywały często urzędników kolonialnych, ale zapotrzebowanie to umożliwiło wielu badaczom badania terenowe, a antropologii – stanie się nauką stosowaną. To z kolei przyczyniło się do zdobycia przez nią silnej pozycji akademickiej w Wielkiej Brytanii. Umożliwiło także instytucjonalny awans całej dyscypliny, owocując od lat czterdziestych XX w. serią znakomitych monografii takich klasyków, jak: Fortes, Evans-Pritchard, Radcliffe-Brown, Daryll Forde i innych, którzy wszyscy przeszli przez praktyczną szkołę antropologii stosowanej. Praktykowanie antropologii promował przede wszystkim sam ojciec brytyjskiej antropologii funkcjonalnej Bronisław Malinowski, wyrażając nadzieję, że dzięki niej możliwe będzie rozwiązanie wielu problemów, z jakimi borykała się administracja. Postulował on zatrudnianie antropologów w charakterze tłumaczy i adwokatów tubylców oraz konieczność badań zmian w ich kulturze. Znane jest jego zaangażowanie w tej sprawie i szereg publikacji na ten temat (Malinowski 1926a; 1926b; 1927; 1929; 1938). Malinowski nie unikał też polityki, uważając ją nie tylko za arenę stosowania wiedzy naukowej, ale i teren kontrolowanego eksperymentu, na którym to teorie społeczne mogą być testowane (1945, s. 7). W praktyce, jak wskazują krytycy, władze kolonialne często wcale nie były zainteresowane wykorzystaniem danych dostarczanych przez antropologów, gdyż nie odpowiadały one zwykle ich celom. Raporty antropologów zawierały z reguły zbyt wiele kwestii ubocznych, traktowanych przez urzędników jako nazbyt teoretyczne lub nie na temat. W dodatku antropolodzy nieraz wyrażali dezaprobatę wobec polityki kolonialnej i występowali w obronie tubylców. Ponadto większość z nich była konserwatywnymi funkcjonalistami i nie miała bynajmniej ochoty przyczyniać się do faktycznych zmian w opisywanych przez siebie społeczeństwach. Cała więc argumentacja Malinowskiego i jego uczniów na rzecz wysokiej stosowalności antropologii była, jak oceniają to po latach krytycy, tylko wybiegiem służącym pozyskiwaniu funduszy na badania (Kuper 1983, s. 116). Dopiero wraz ze zmianą polityki kolonialnej, w okresie po II wojnie światowej, administracja kolonialna w pewnym sensie dojrzała �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 19 do stosowania wiedzy antropologicznej, ale wiązało się to już z dekonstrukcją samego systemu kolonialnego, tym samym jego potępieniem, co w końcu dotknęło również samą antropologię stosowaną. O flirt z kolonializmem i korzystanie z państwowego mecenatu oskarżono antropologów brytyjskich, zarzucając im przyczynienie się do zwiększenia zakresu władzy imperialistów i współuczestnictwo w kolonialnym ucisku. Krytyka ta mocno osłabiła tę specjalizację na długie lata. Podsumowaniem jej stał się dopiero tom pod redakcją Talala Asada, Anthropology and the Colonial Encounter (Asad 1973, za Barth 2007, s. 64). Nawet jednak dziś argument „antropologii kolonialnej” jest chętnie wysuwany przez jej krytyków. Tymczasem oskarżenia te były w dużym stopniu niesprawiedliwe, gdyż to brytyjscy funkcjonaliści byli jednymi z pierwszych, którzy odcinali się od rasizmu obecnego w pracach ewolucjonistów czy dyfuzjonistów oraz promowali relatywizm, podkreślając kontekstowość zjawisk kulturowych. Co więcej, jak pisze Fredrik Barth, obwinianie Malinowskiego i jego uczniów, w większości cudzoziemców, nie należących do brytyjskiego establishmentu, o sojusz z imperium jest tezą mocno niewiarygodną. Tym bardziej, że taka współpraca wpływałaby destrukcyjnie na ich własne badania terenowe (2007, s. 66). Niemniej antropologia kolonialna, ogólnie rzecz biorąc, została zrecenzowana negatywnie, co zaowocowało zarówno reorientacją w refleksji teoretycznej, jak i powstrzymaniem się antropologów na długie lata od działań na zlecenie państwa. Dostrzec trzeba także, że poza Wielką Brytanią w kolonialistyczną odmianę antropologii stosowanej zaangażowanych było również wielu badaczy niemieckich, jak Gustav Nachtigal, Adolf Bastian, Leo Frobenius i wielu innych dyfuzjonistów, przedstawicieli szkoły kulturowo-historycznej oraz antropologów fizycznych. Generalnie byli oni przychylni idei kolonialnej. Przykładem badań na zlecenie państwa może być choćby słynna wyprawa, zorganizowana przez księcia Meklemburgii Adolfa Fryderyka w Międzyrzeczu Nilu i Konga, z udziałem polskiego antropologa i etnografa Jana Czekanowskiego. Podobnie było we Francji. W Paryżu, tak jak w Londynie, powstała École Coloniale, gdzie zajęcia dla urzędników kolonialnych prowadził m.in. znany badacz Afryki Zachodniej Maurice Delafosse i wielu innych francuskich antropologów. Znaczącą postacią na tym polu był we Francji Léopold Sabatier, który na potrzeby administrowania ludami na terenie Indochin przygotowywał relacje o obyczajach poszczególnych grup etnicznych. Studia tego typu kontynuowali później jego następcy, w praktyce do końca panowania francuskiego na tym obszarze. Rządowymi antropologami byli również Henri Labouret – badacz ludu Lobi w Górnej Wolcie (dziś Burkina Faso) i Louis Tauxier prowadzący badania na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Niemniej i oni, podobnie jak funkcjo- �Maciej Ząbek 20 naliści brytyjscy, reprezentowali podejście raczej relatywistyczne, dalekie od poglądów francuskich plantatorów i urzędników (Parkin 2007, s. 228). Dzięki nim w okresie powojennej krytyki kolonializmu dawne studia kolonialne powoli przekształcały się w studia nad rozwojem i antropologią rozwoju – nową gałąź antropologii stosowanej. Zaczęły powstawać instytuty, gdzie w roli słuchaczy państwowych urzędników coraz częściej zastępowali członkowie organizacji pomocowych – przyszli eksperci od rozwoju. We Francji pionierem antropologii rozwoju był Georges Balandier, założyciel Centre d’Études Africaines. * * * Na koniec tego podrozdziału należy także dodać, że od początku rozwoju antropologii widziano jeszcze inne możliwości praktycznego jej zastosowania niż tylko w celach podtrzymywania rządów kolonialnych, choć niekoniecznie oznaczało to pracę na zlecenie. Najbardziej wyrazistym przykładem może być Émile Durkheim, mogący uchodzić za pioniera antropologii zaangażowanej i inżynierii społecznej. Intelektualista, socjolog, a zarazem antropolog, mocno angażujący się politycznie po stronie republikanizmu i socjalizmu. Zwolennik stosowania praw i zasad socjologii w życiu społecznym, gdyż człowiek, zgodnie z jego przekonaniem, powinien być wychowywany, a społeczeństwo zorganizowane. Socjologia zgodnie z jego wizją miała być nie tylko nauką, lecz i programem politycznym dostarczającym podstaw dla działalności republikańskiego państwa (Parkin, s. 194). Z drugiej strony politycznej barykady, na gruncie niemieckojęzycznym antropologia stosowana ma najwięcej do zawdzięczenia werbiście Wilhelmowi Schmidtowi – twórcy antropologii misyjnej, będącej specyficzną odmianą antropologii stosowanej na użytek Kościoła3. Uczony ten starał się wykazać z jednej strony, że przygotowanie etnologiczne jest użyteczne w rzetelnym podejściu do misji (pogląd wówczas rewolucyjny), a z drugiej, że tego typu misjonarze mogą być lepsi od antropologów akademickich (gdyż znają język, dłużej przebywają w terenie, zyskują zaufanie krajowców) i to oni mogą wnieść większy wkład w zrozumienie przez człowieka swojego człowieczeństwa. * * * Antropolodzy w służbie państw totalitarnych W drugiej dekadzie XX wieku prace antropologiczne cieszyły się w Niemczech dużą popularnością, przy czym fascynacja egzotyką łączyła się z silnym przeświadczeniem o wyższości Europejczyków. Wielu niemieckich antropologów, jak już wspomniałem, było przychylnych kolonializmowi i wyrażało opinie rasi3  Patrz rozdział 4: J. R ó ż a ń s k i, Działalność misyjna a antropologia. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 21 stowskie, co stanowiło dobrą podstawę do ich późniejszej akcesji do hitlerowskiej partii narodowosocjalistycznej4. W większości zabiegali oni gorliwie o wsparcie ze strony reżimu, czego symbolicznym wyrazem była deklaracja lojalności w postaci listu, jaki czołowi ich przedstawiciele wysłali do Hitlera w październiku 1933 roku, w którym podkreślali zdolność i gotowość niemieckiej antropologii (zarówno fizycznej, jak i kulturowej) do wcielania jego idei w czyn. Znamienna dla tego okresu była ewolucja coraz większego stapiania się antropologii fizycznej i kulturowej oraz aberracyjne dyskusje między zwolennikami funkcjonalizmu i dyfuzjonizmu historycznego, dotyczące pytania, który z tych nurtów jest bardziej proniemiecki. Karierę robili ci, którzy łączyli problematykę rasową z kulturową i opowiadali się raczej za funkcjonalizmem, a przy tym wszystkim byli jeszcze członkami NSDAP. Naukowców tych podzielić można jednak na kilka grup. Część angażowała się tylko w oficjalną propagandę, głosząc antysemityzm i wyższość rasy germańskiej, inni odpowiadali za cenzurowanie prac antropologicznych i dopuszczanie ich do publikacji. Byli wśród nich zarówno ci, którzy uprawiali tę działalność z przekonania, jak i z oportunizmu, podążając za tym, co uchodziło za modne. Część kontynuowała swoje już wcześniejsze zainteresowania kolonialne. Niemcy hitlerowskie mając w swych dalekosiężnych planach ponowne ustanowienie kolonii w Afryce, raczej na nich nie oszczędzały. Wśród osób zaangażowanych w te projekty wymienić można takich uczonych, jak Dominik Wölfel, autor szeregu elaboratów o „Białej” i „Czarnej” Afryce, Günter Wagner badający zastosowania funkcjonalizmu w praktyce politycznej na terytorium Afryki oraz Richard Thurnwald i Hermann Baumann, którzy prowadzili ambitne badania kolonialne. Na szczęście przebieg wojny uniemożliwił ich praktyczne zastosowanie, a niektórym z wymienionych tu naukowców, jak np. Baumannowi, który choć prowadził w swoim czasie wykłady w mundurze członka NSDAP, udało się po wojnie odzyskać nadwątloną reputację akademicką5. Konsekwencji tych badań nie da się porównać 4  Warto zauważyć, że jak pisze Andre Gingrich, proces wchłaniania akademickiej antropologii przez Trzecią Rzeszę przebiegał stosunkowo gładko, co było rezultatem popularności tych prac. Sam Adolf Hitler inspirował się nie tylko tezami antropologii fizycznej, ale i przejął kluczowe pojęcia Friedricha Ratzla: „ubóstwa umysłowego” i „przestrzeni życiowej”, które dzięki temu znalazły się w Mein Kampf (Gingrich 2007, s. 130). 5  Hermann B a u m a n n uchodzi za jednego z klasyków etnografii afrykanistycznej dzięki opublikowanemu po francusku, już po wojnie, dziełu pt. Les peuples et les civilisations d’Afrique (1948). Krytykowany z uwagi na poprawność polityczną za stanie na stanowisku tzw. teorii chamickiej uchodzącej obecnie za rasistowską, zgodnie z którą siłą napędową w historii kontynentu były grupy jasnoskórych pasterzy. Niemniej praca Baumanna stanowi najlepszą syntezę ówczesnych badań antropologicznych w Afryce, a teoria chamicka nadal jest podzielana przez część antropologów zajmujących się Afryką. �22 Maciej Ząbek z trzecią grupą, która bezpośrednio uczestniczyła w ocenach rasowych i była bezpośrednio zaangażowana w zbrodnie wojenne. Wymienić tu można szereg nazwisk, jak np.: Eva Justin, Eugen Fisher, Adolf Plügel, Ingeborg Sydow czy Wilhelm Mühlmann. Pierwsza badaczka z tej listy napisała swój doktorat na podstawie rozmów z Cyganami przeznaczonymi do deportacji, dowodząc w nim, że w przypadku tej grupy czynniki rasowe odgrywają tak istotną rolę, że ich oddziaływania nie są w stanie zrównoważyć wpływy społeczne i środowiskowe (Gingrich 2007, s. 141). Fisher był współtwórcą norymberskich ustaw rasowych, czołowym recenzentem prac poświęconych problematyce rasowej i zbrodniczym biurokratą współpracującym z osławionym doktorem Mengele. Plügel i Sydow zaangażowani byli w projekt stworzenia „nowego ładu europejskiego”, który zawierał propozycję „gettoizacji” mającej stanowić „podstawę ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (tamże, s. 150). Natomiast Mühlmann, uchodzący dziś za czołowego ideologa Holocaustu wśród antropologów, był jednym z bardziej gorliwych rzeczników stosowania norymberskich ustaw rasowych i mieszania się ras (tamże, s. 154). Po wojnie, jak pisze Andre Gingrich, większość z nich nie tylko przetrwała, ale wyrobiła sobie na nowo pozycję naukową w niemieckim środowisku akademickim. Nawet jeśli niektórzy dawni zwolennicy nazizmu byli zmuszeni do wycofania się na drugorzędne stanowiska, to jednak w niemieckiej antropologii została zachowana ciągłość zarówno personalna, jak i intelektualna (tamże, s. 157). Niepowetowane szkody, znacznie większe niż w przypadku brytyjskiej antropologii kolonialnej, poniosła natomiast sama idea stosowania antropologii, co było kolejną przyczyną jej zaniku na długie lata w państwach europejskich. * * * Uwikłanie antropologów czy, jak mówiono, etnografów (termin etnologia uważany był za związany z nauką burżuazyjną, a pojęcie antropologii ograniczano wyłącznie do antropologii fizycznej), w obowiązującą ideologię i jej propagandę był również znamienny dla Związku Sowieckiego, a później, choć już w znacznie mniejszym stopniu, dla uzależnionego od niego tzw. „obozu państw socjalistycznych”, w tym Polski. Miało ono jednak tam nieco inny, mniej może destruktywny i zbrodniczy, charakter niż w III Rzeszy, choć trwało bez porównania dłużej. Etnografia sowiecka oparta była na pracach Marksa i Engelsa, inspirowanych darwinowskim ewolucjonizmem. Prace te stały się obowiązującym kanonem wraz z innymi klasykami ideologii komunistycznej. Dla etnografów kluczową rolę odgrywała w nim praca Engelsa Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa (1891), będąca w zasadzie tylko popularną wersją dzieła �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 23 Morgana6 i własnych przemyśleń autora na temat przewidywanego rozpadu wymienionych w tytule instytucji. Ogólnie rzecz biorąc obowiązywała szkoła XIX-wiecznego ewolucjonizmu, a badania wśród miejscowych etnosów prowadzono pod kątem ich pochodzenia i poszukiwań wśród nich elementów komunizmu. Rozważano też ich miejsce w drabinie ewolucyjnej i możliwości dostosowywania się danej społeczności do nowej polityki partii. Z punktu widzenia praktycznego stosowania etnografii władze budujące „ustrój powszechnej szczęśliwości” od początku swego istnienia stawiały oczywiście przed miejscowymi etnografami, jak i innymi grupami zawodowymi, wymóg czynnego wzięcia udziału w tym dziele. Neutralnych ideowo, a tym bardziej opozycjonistów bezwzględnie zwalczano, stąd ci, którzy chcieli być zawodowymi etnografami, musieli być zaangażowani przynajmniej formalnie. Pod tym względem, zwłaszcza w okresie stalinowskim, sytuacja tamtejszych badaczy wyglądała podobnie jak w Trzeciej Rzeszy. Były jednak także i tam różnice między tymi naukowcami. Część z nich, jak np. religioznawca Iosif Aronovich Kryvelev czy R.K. Urazmanova, badaczka obrzędów wśród Tatarów, z przekonania lub z oportunizmu wykonywała ochoczo odgórne zalecenia władz, wchodząc w rolę propagandystów, cenzorów lub bezdusznych funkcjonariuszy państwowych, gotowych do denuncjowania swoich kolegów. Z kolei inni badacze rosyjscy, jak np. Gleb Pavlovich Snesarev, Nina Lobacheva czy Alexander Sukharev byli raczej romantykami, idealizującymi kulturę ludową, autentycznie zafascynowanymi różnorodnością, choć przynajmniej oficjalnie na zewnątrz reprezentowali zawsze słuszny marksistowsko-leninowski „światopogląd naukowy”, stojąc na gruncie materializmu i ewolucjonizmu, kierując się zasadami obowiązkowego ateizmu i internacjonalizmu (Sadomskaya 1990, s. 245–255). Pamiętać jednak przy tym trzeba, że etnografia w ZSRR i innych krajach komunistycznych pełniła rolę nauki pomocniczej historii, odgrywając w tym systemie dość podrzędną rolę. Większość etnografów pracowała w muzeach i poza obowiązkowym uczestnictwem w świętach i ceremoniach partyjnopaństwowych nie brała czynnego udziału w życiu politycznym. Dlatego nie należy też przeceniać ich znaczenia. Pod tym względem nie ma porównania z rolą, jaką niektórzy niemieccy antropologowie pełnili w Trzeciej Rzeszy. Niemniej komuniści – opierając się z jednej strony na idei tzw. prawa narodów do samostanowienia, a z drugiej podejmując walkę z ich nacjonalizmem – potrzebowali etnografów jako specjalistów od folkloru i kultury ludowej, której podtrzymywanie i rozwój w pewnych granicach uważali za korzystne dla tej polityki, gdyż łagodzono przy ich pomocy wspomniane sprzeczności. Me6 Chodzi oczywiście o Społeczeństwo pierwotne... (1887). �24 Maciej Ząbek todą, jaką tu stosowano, było tworzenie tzw. „nowej obrzędowości” i „nowego synkretyzmu”, co było swego rodzaju kompromisem, zgodnym z założeniem, że kultura sowiecka ma być narodowa w formie, lecz socjalistyczna w treści. Oznaczało to, że tak długo, jak ta treść będzie ujednolicona i poprawna, różne „nacje” mogą korzystać z atrakcyjnych form kultur lokalnych. Innymi słowy możemy powiedzieć, że była to polityka asymilacji (zakładająca dojście do wspólnej tożsamości sowieckiej), ale bez akulturacji (etnosy miały możliwości zachowania części swoich zwyczajów kulturowych), co w gruncie rzeczy było bardzo zbliżone do współczesnych zachodnich polityk integracyjnych stosowanych np. wobec imigrantów. W ten sposób partia komunistyczna tworząc warunki dla tzw. „internacjonalistycznej”, sowieckiej tożsamości, sprowadzającej się zwykle do rusyfikacji, wykorzystywała etnografów w polityce etnicznej i językowej czy ogólnie rzecz biorąc kulturowej. Przytoczyć tu można udział etnografów w walce z religią i dostarczaniem materiału do manipulacji związanych z używaniem nierosyjskich alfabetów (arabskiego i staromongolskiego), języka literackiego czy granicami poszczególnych republik. Były to zapewne, poza praktykami donosicielstwa na kolegów i działalnością cenzorską, działania szkodliwe, w których niektórzy etnografowie sowieccy uczestniczyli dość aktywnie (patrz rozdz. 3, Beliaeva-Saczuk). Nie zawsze jednak przynosiło to oczekiwane przez władze sowieckie rezultaty. Przykładem może być ich udział w walce z religią, w ramach której istniała polityka zastępowania nie tylko świąt kościelnych przez państwowe, ale i obrzędów rodzinnych świeckimi, co z natury rzeczy sprawiało ideologom duże trudności. Etnografowie sowieccy starali się tego dokonać stosując inkluzję do tworzonej przez siebie „nowej obrzędowości” jak najwięcej dawnych tradycyjnych treści poprzez wykazanie ich pogańskości, ludowości, a w każdym razie braku związku z religiami, dzięki czemu mimo woli ocalili część z nich od zniszczenia i zapomnienia (więcej na ten temat w rozdziale 3, Beliaeva-Saczuk). Prowadząc badania, uciekali się do tzw. „strategii cenzorskiej”, polegającej na tym, że rejestrowano zanikające już zwyczaje ludowe, przy jednoczesnym pomijaniu współczesnych, żywych praktyk religijnych. Zadaniem ich była co najwyżej demistyfikacja istniejących kultów lub odkrycie źródeł obecnej religijności i ich opis z materialistycznego punktu widzenia (Sadomskaya 1990, s. 247). W swoim warsztacie naukowym posługiwali się takimi kategoriami, jak „pożyteczne” bądź „szkodliwe”. I tak do pierwszej kategorii zaliczali np. wszelkie pozostałości rytuałów związanych z tzw. animizmem, np. kultem słońca czy totemistycznymi wierzeniami kultur łowieckich. Do szkodliwych natomiast zaliczali wszelkie święta i obrzędy naznaczone religijnie (niezależnie od tego �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 25 czy chodziło o święta buddyjskie, chrześcijańskie czy też muzułmańskie). Przy czym nawet ich opisy były niedozwolone w jakichkolwiek publikacjach. Zdarzały się jednak wyjątki, gdy odkrywano, że miały one przedchrześcijańskie, przedislamskie lub przedlamaistyczne korzenie, jak w przypadku świąt Iwana Kupały czy łotewskiego Ligo, obchodzonego przez szyitów święta Navruz czy mongolskiego święta Tsagaldan (tamże, s. 249). W rezultacie osiągnięto uprawomocnienie obchodów dorocznych świąt ludowych, jednakże na sposób świecki, otrzymały one przy tym nowe nazwy, np. „Rosyjska Zima” zamiast Boże Narodzenie, czy „Powitanie Wiosny” zamiast Wielkanocy. W podobny sposób zalegalizowano ukraińskie koliadki, Maslenice czy choinkę nazwaną drzewkiem noworocznym. Podobnie rzecz się miała z obrzędowością rodzinną, ślubami, pogrzebami czy chrztami. Praktyki etnografów sowieckich związane z próbami łączenia pogańskich kultów z ideologią socjalistyczną Natalya Sadomskaya nazwała „małżeństwem z wyrachowania”, które miało na celu zaspokoić ambicje władzy, jak i duchowe potrzeby ludności wieloetnicznego imperium (1990, s. 252). Oczywiście „nowe rytuały” nie całkiem zdawały egzamin. Bardziej udanymi projektami w dziedzinie synkretyzmu religijnego były wspomniane wyżej działania chrześcijańskich misjonarzy, czy z drugiej strony muzułmanów. W rzeczywistości sowieckiej synkretyzm nie był owocem długotrwałego procesu historycznego, lecz dość sztuczną próbą połączenia dawno zapomnianych form obrzędowości z nowym sztywnym instruktażem oficjalnej ideologii, przy całkowitym pominięciu przyjętych tradycji religijnych. Niemniej, w sytuacji państwa totalitarnego praktyki te miały pewnie swoje racjonalne uzasadnienie, gdyż łagodziły wcielane w życie postanowienia komunistycznego „betonu”. Upaństwowiona antropologia (etnografia) w ZSRR poniosła jednak niepowetowane straty na swym wizerunku i z tego powodu, mimo znacznego dorobku w różnych innych obszarach, do dziś jest stereotypizowana na Zachodzie, jako archaiczny ewolucjonizm, nie wnoszący niczego nowego do antropologii ogólnej. * * * O wiele mniej jest natomiast do powiedzenia o uwikłaniu ideologicznym etnografii w tzw. Polsce Ludowej, gdyż jak zgodnie twierdzą świadkowie tamtych czasów, choć do jej nauczania wprowadzono teorię Morgana z uzupełnieniami Fryderyka Engelsa, to opisane wyżej praktyki z ZSRR zasadniczo nie miały w niej miejsca. Nie oznacza to, że etnolodzy w Polsce byli całkiem wolni od wpływu ideologii komunistycznej, zwłaszcza jeśli już przed wojną mieli poglądy lewicowe. Podobnie jak w ZSRR, w latach pięćdziesiątych zdarzały się donosy na kolegów, którzy ulegali wpływom „burżuazyjnego funkcjonalizmu”. Przykładem �26 Maciej Ząbek może być oskarżenie przez Józefa Chałasińskiego Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i odebranie jej praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411). Wielu ówczesnych studentów, w tym przyszli etnografowie, jak pisze Zofia Sokolewicz, dało się także porwać ideologii komunistycznej i wierzyło w społeczny program partii: „Uwiedzeni zostali wizją państwa, które wie lepiej, które gotowe jest zdjąć z nas troskę o wychowanie dzieci, o wybór miejsca zamieszkania, o pracę, o kierunek studiów” (Sokolewicz 2005). Członkowie ZMP (wśród których byli studenci etnografii) jeździli na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi i z przekonaniem dowodzili, że dzieci lepiej są wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu (Sokolewicz 2012, s. 7–8). Innym, znacznie częstszym, rodzajem ulegania wszechmocy państwa totalitarnego było zaniechanie działania – np. brak reakcji na „Akcję Wisła”, przymusowe zakładanie spółdzielni produkcyjnych czy osiedlanie Cyganów. Wiązało się to oczywiście, jak wspomina Zofia Sokolewicz, „z obezwładniającym lękiem przed przesłuchaniami i uwięzieniem” (Sokolewicz 2005). Na szczęście od stosowania założeń etnografii radzieckiej, jak pisze Zbigniew Jasiewicz, odstręczał jednak brak wartościowych wzorów jej wykorzystania, prezentowanie jej jako dogmatu i administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzialność polityczna związana ze stosowaniem jej metod czy choćby ich interpretowaniem. Żaden też z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza politycznego” w swoim środowisku, choć oczywiście niektórzy z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych (Jasiewicz 2004, s. 7). Prawdopodobnie było tak dlatego, że zmarginalizowany charakter rozwijającej się dopiero polskiej etnografii i brak wśród niewielkiego grona profesorskiego członków partii komunistycznej poniekąd chronił tę dyscyplinę przed wykorzystywaniem jej przez państwo, umieszczając w bezpiecznej niszy między historią a archeologią (Sokolewicz 2005). W powojennych latach 1945–1947 na zlecenie ówczesnego Ministerstwa Kultury wzięto tylko udział w poszukiwaniach polskich zabytków na tzw. Ziemiach Odzyskanych w ramach szerszego planu polskich rewindykacji. Z inicjatywy natomiast krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego podjęto badania nad Słowińcami i Kaszubami. Etnografowie zaś z Poznania i Wrocławia rozpoczęli studia nad adaptacją przesiedleńców na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Wbrew pozorom nie były to jednak prace wykonywane na zlecenie państwa i wynikały z zainteresowań tych środowisk. O udziale etnografów w tworzeniu „nowej obrzędowości” na wzór praktyk w ZSRR, jak twierdzi Zofia Sokolewicz, tylko się mówiło. Absolwentów studiów etnograficznych, zgodnie z założeniem planu 6-letniego, przeznaczano do pracy w muzeach regionalnych (których miało powstać ok. sześciuset), zajmujących �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 27 się kompleksowo archeologią, sztuką i kulturą materialną (Mróz, Sokolewicz, s. 85). Program ten nie został jednak zrealizowany, podobnie jak dużo późniejszy Międzyresortowy program „Wisła” z lat siedemdziesiątych, w którym mieli wziąć udział również etnografowie. Podsumowując ten okres, można wyrazić opinię, że choć marksizm-leninizm miał w Polsce swoich gorących zwolenników, a reszta środowiska zachowywała się biernie, to jednocześnie, może dzięki słabej pozycji, jaką etnografia zajmowała w naszym kraju, większości etnografów udało się uniknąć najgorszego, czyli stosowania etnografii w imię ideologii komunistycznej. Praktyczne jej wykorzystanie do końca PRL ograniczało się do muzealnictwa etnograficznego, w tym szczególnie tego związanego z budową skansenów, poza tym doradztwa folklorystycznego dla instytucji typu domy kultury i Cepelia7. Były to podstawowe, poza instytucjami akademickimi, miejsca pracy dla etnografów i stosowania etnografii. Działania na innych polach były niewielkie, np. udział w modernizacji rolnictwa w krajach arabskich krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla czy ogólne kształcenie specjalistów wyjeżdżających do pracy w krajach rozwijających się odgrywał dość marginalną rolę, choć powołane w tym ostatnim celu interdyscyplinarne Studium Afrykanistyczne w Warszawie (późniejszy Instytut Krajów Rozwijających się) miało w planach odgrywać rolę podobną jak tzw. nauki kolonialne na uniwersytetach zachodnich. * * * Początki antropologii stosowanej w Ameryce Uwikłania antropologii w kolonializm i służbę dla państw totalitarnych sprawiły, że idea jej praktycznego stosowania na długo zniknęła wśród antropologów europejskich. Zaczęto zajmować się natomiast nią na kontynencie amerykańskim, przede wszystkim w USA i w Meksyku. Od samego początku uwaga tamtejszych antropologów skupiona była przede wszystkim na problemie adaptacji Indian do życia w rezerwatach w warunkach polityczno-ekonomicznej marginalizacji, będącej wynikiem zastosowania przemocy i zdominowania. Z wykonywaniem przez antropologów stałych prac na zlecenie rządowego Biura do Spraw Indian mamy jednak do czynienia dopiero po wydaniu tzw. ustawy indiańskiej w 1934 r., w ramach polityki reform tzw. Nowego Ładu. Deklarowanym jej celem było poprawienie sytuacji amerykańskich tubylców, choć tak naprawdę chodziło o politykę asymilacyjną (Foster 1969, s. 200). 7 Cepelia, akronim nazwy Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego (CPLiA), związek upaństwowionych spółdzielni tzw. rękodzieła ludowego, jedna z największych instytucji w PRL oferująca miejsca pracy dla etnografów. �28 Maciej Ząbek W Meksyku jej pionierem był Manuel Gamio, który pod wpływem Boasa, wykorzystywał metody i teorię antropologii do rozwiązywania problemów społecznych w Dolinie Teotihuacan (Nahmad i Weaver 1991). Na tym terenie jednym z pierwszych jej popularyzatorów był również Bronisław Malinowski, który na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych wykładał na kilku amerykańskich uniwersytetach i prowadził krótkie badania terenowe wśród Indian Yaqui, Hopi i Navaho w Arizonie oraz Zapoteków w Oaxaca w Meksyku (Malinowski i de la Fuente 1982). Niemniej nie tylko Indianie stanowili środowisko praktycznego działania antropologów. Już od lat dwudziestych zaczęli oni prowadzić badania w przemyśle (m.in. na zlecenie Western Electric Company) nad czynnikami wpływającymi na wydajność pracy i zbyt dużą rotację pracowników, nad relacjami między robotnikami a kierownictwem zakładów oraz problemem powtarzających się strajków (Baba 2005). Prawdziwa kariera antropologii stosowanej w Ameryce zaczęła się jednak dopiero w trakcie II wojny światowej. Początkowo antropologów wykorzystano do badań problemów w obozach internowania dla Japończyków w związku z widzianą przez wojskowych koniecznością ich przesiedlenia z Zachodniego Wybrzeża Stanów Zjednoczonych (Foster 1969, s. 203; Starn 1986, s. 700–720). Następnie zaś, na zlecenie biur Strategic Services i War Information, do badań zachowań Japończyków i Mikronezyjczyków w sytuacji spodziewanej amerykańskiej okupacji tych krajów. Przed antropologami postawiono konkretne pytania: czego należy oczekiwać ze strony japońskich jeńców wojennych, jak ich skłonić, aby nie walczyli do ostatniego żołnierza i jak utrzymać ład i spokój na terenach okupowanych. Do historii antropologii przeszły słynne studia Ruth Benedict, która podjęła się, na zlecenie Office of War Information, zadania opracowania podstawowych wzorów kultury japońskiej (1946). Sukcesy na tym polu sprawiły, że antropologom powierzono również wyjaśnienie różnic kulturowych, jakie dostrzegano w Europie i Związku Sowieckim. W latach pięćdziesiątych popularne stały się szczególnie badania nad tzw. charakterem narodowym narodów Europy Wschodniej (patrz: Gorer 1949). Były to badania, które napotkały szereg trudności natury metodologicznej i technicznej (przede wszystkim poprzez brak dostępu do terenu) oraz rozmaite przeciwności natury emocjonalnej czy politycznej. Ostatecznie ich rezultaty są (zwłaszcza dziś) mocno dyskusyjne. Niemniej przyczyniły się do wzrostu popularności antropologii w Stanach Zjednoczonych i wzrostu rangi tej nauki. Rozwojowi antropologii stosowanej, także w Ameryce, od początku towarzyszyła ostra krytyka i zwykłe uprzedzenia ze strony środowisk akademickich związanych z Amerykańskim Towarzystwem Antropologicznym (Fiske �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 29 i Chambers 1997, s. 283). Stąd wzięła się potrzeba konsolidacji antropologów z tego nurtu i utworzenia w 1941 r. przez badaczy takich, jak Margaret Mead, Eliot Chapple i Fred Richardson Towarzystwa Antropologii Stosowanej, którego organem było do 1949 r., czasopismo „Applied Anthropology”, a następnie „Human Organization”. Natomiast w Meksyku powstała placówka pod nazwą Instituto Indigenista Interamericano, koordynująca rozmaite działania związane z praktycznym stosowaniem teorii kultury do kształtowania współczesnych form życia ludności indiańskiej i zrzeszająca tego typu placówki z obu Ameryk. Badacze zrzeszeni w tych instytucjach od lat pięćdziesiątych podejmowali zagadnienia akulturacji, ekologii czy kwestie związane z polityką etniczną, społeczną i kulturową w krajach Ameryki Łacińskiej. Włączali się także w reformowanie programów edukacyjnych, postulując jednocześnie wzięcie odpowiedzialności za skutki swoich zaleceń i przyczyniając się do wypracowania pewnych zasad etycznych obowiązujących przy stosowaniu antropologii (Mead, Chapple, Brown, vol. 8, 1949, s. 20; van Willigen 1993, s. 32). W czasach szybkiego rozwoju antropologii w latach pięćdziesiątych absolwenci studiów trzeciego stopnia początkowo bez problemu znajdywali zatrudnienie w jednostkach akademickich. Jednak już pod koniec lat sześćdziesiątych rynek akademicki w Stanach Zjednoczonych coraz trudniej wchłaniał nowo wypromowanych doktorów. Dlatego wielu z nich zaczęło z konieczności szukać zatrudnienia w sektorze samorządowym czy pozarządowym (Fiske i Chambers 1997, s. 284). Jednocześnie pojawiły się liczne projekty ze strony organizacji humanitarnych, rozwojowych i instytucji publicznych, szczególnie w zakresie pomocy międzynarodowej i polityki zagranicznej, do których zaczęto poszukiwać pracowników wykazujących się wiedzą i umiejętnościami charakterystycznymi dla antropologów (Foster 1969, s. 205). W latach siedemdziesiątych, przy nadal kurczącym się rynku pracy w sektorze akademickim, pojawia się jednak coraz więcej możliwości zatrudnienia poza instytucjami naukowymi. Organizacje samorządowe i pozarządowe, a w końcu i firmy prywatne coraz częściej zaczęły dostrzegać potrzebę włączania antropologów do projektów mających związek z ogólnie rzecz biorąc „pilnymi potrzebami człowieka”, przede wszystkim w dziedzinie ochrony zdrowia, edukacji, a także marketingu i projektowania nowych technologii. W ten sposób powstał w Stanach Zjednoczonych współczesny silny sektor antropologii stosowanej, w ramach którego większość absolwentów antropologii znajduje dziś pracę poza środowiskiem akademickim – w licznych organizacjach samorządowych, międzynarodowych, instytucjach państwowych, ale także firmach prywatnych (Fiske i Chambers 1997, s. 285). Są to już nie tylko tradycyjne przestrzenie antropologii stosowanej dotyczące edukacji i zdrowia, �30 Maciej Ząbek ale także nowe obszary związane np. z planowaniem infrastrukturalnym, polityką energetyczną czy budownictwem mieszkaniowym. Antropolodzy ekologiczni znajdują zatrudnienie w parkach narodowych lub państwowych agencjach rybołówstwa. Antropolodzy fizyczni są poszukiwani przez laboratoria kryminalistyczne. Antropolodzy lingwistyczni uczestniczą przy projektowaniu dwujęzycznych programów edukacyjnych. Antropolodzy medyczni starają się odpowiedzieć na pytanie, jak kultura wpływa na sposób, w jaki ludzie szukają opieki zdrowotnej. Antropolodzy społeczni koncentrują się na kulturze korporacyjnej pracy oraz relacji pomiędzy wydajnością a polityką zarządzania albo na wpływie pomocy zagranicznej na lokalne społeczności. Ogólnie rzecz biorąc, najczęściej podejmowanym przez antropologów zawodem jest nadal zawód badacza, ale podkreślić trzeba, że podejmują się coraz częściej także roli mediatorów, koordynatorów, motywatorów czy realizatorów danych przedsięwzięć o charakterze kulturalnym, gospodarczym czy politycznym (van Willigen 1993, s. 4–5; Baba i Hill 1997, s. 90). Według Jana van Willigena istnieją dwa główne zakresy współczesnych zastosowań antropologii w praktyce. Po pierwsze są to antropologiczne interwencje (action research), po drugie – prace badawcze. Pierwsze łączą się z antropologią oddziaływującą (action anthropology), mającą na uwadze wartości i częste występowanie przez antropologa w imieniu grupy badanej, łączące kulturalne pośrednictwo, udział w negocjacjach i marketing społeczny w celu pomocy dokonania zmian zachowań w określonych grupach na bardziej korzystne. Drugie natomiast łączą metody jakościowe służące ocenie społecznej z wykorzystaniem ich następnie w planowaniu rozwoju, w tym modernizacji dotyczących także nowych technologii (van Willigen 1993, s. 157–207). * * * Kończąc należy stwierdzić, że współczesna antropologia stosowana rozwinęła się przede wszystkim na gruncie amerykańskim, skąd ponownie promieniuje na inne obszary świata zachodniego. W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje jednak zarówno w sferze nauczania akademickiego, jak i w setkach lokalnych i narodowych organizacji zatrudniających absolwentów antropologii, gdzie pracują oni w pełnym wymiarze godzin poza instytucjami akademickimi. Obejmuje ona swym zakresem przede wszystkim tzw. antropologię publiczną (public anthropology) i antropologię biznesu lub przemysłu (business or industrial anthropology). W ramach tej pierwszej absolwenci antropologii znajdują pracę np. w zarządzaniu zasobami kultury, w instytucjach zajmujących się integracją imigrantów, ochroną środowiska czy problemami etnicznymi. Szczególnie wiele miejsc pracy dla antropologów otworzyło się od lat osiem- �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 31 dziesiątych w tzw. przemyśle rozwojowym, który tworzy obecnie kompleks organizacji i przedsiębiorstw na czele z agendami ONZ, a ich celem ogólnie rzecz biorąc jest działanie na rzecz rozwoju w skali międzynarodowej. Dodatkowo po antropologów w latach dziewięćdziesiątych ponownie sięgnęła armia w celu wykorzystania ich do dostarczania informacji o charakterze społecznym i kulturowym w ramach prowadzonej wojny z terroryzmem. W biznesie natomiast antropologowie okazali się także cenionymi pracownikami firm marketingowych lub zajmujących się projektowaniem nowych produktów czy też usług dla konsumentów i przedsiębiorców. W związku z powyższym wydaje się, że dla przekładania wiedzy antropologicznej na praktykę nie ma dziś granic. Wszędzie etnograficzna umiejętność obserwacji i właściwego zadawania ludziom pytań, jak również sprawne analizowanie ich odpowiedzi i formułowanie teorii typu antropologicznego może przełożyć się na działania praktyczne. Inna sprawa, że tak jak na początku, tak i dziś nie milknie krytyka wobec stosowania antropologii i to ze strony przede wszystkim samych antropologów, którzy czują i dostrzegają, że dyskurs modernizacyjny nadal zręcznie maskuje element dominacji zawarty w większości praktyk podejmowanych w imię pomocy i postępu. Krytyka i obrona antropologii stosowanej Krytyka stosowania antropologii wynika w dużym stopniu z jej dotychczasowej historii. Jej uwikłanie w służbę państw totalitarnych jest nie do obrony. Doświadczenia z okresu PRL-u też do niej nie zachęcają. Antropologię kolonialną czy współczesny udział niektórych amerykańskich antropologów w tzw. wojnie z terroryzmem można co prawda próbować usprawiedliwiać, ale w gruncie rzeczy dla większości z nas to też nie są dobre przykłady do naśladowania. Międzynarodowe projekty rozwojowe, choć mają swoich obrońców, to coraz częściej są jednak spostrzegane jako w gruncie rzeczy forma neokolonializmu, w którym niektórzy antropolodzy, jak wiek wcześniej, mają niestety swój udział. Dostrzega się bowiem, że projekty te zawierają pierwiastek obłudy, polegający na ukrywaniu celów ekonomiczno-politycznych pod retoryką działania dla dobra społeczeństw rozwijających się (dawniej ludów niecywilizowanych). Można też zaobserwować, że w działaniach, niekiedy skrzętnie ukrywanych, instytucji proponujących zmiany, chodzi często nie o interesy tzw. beneficjentów, lecz właśnie donatorów i ich wykonawców z organizacji humanitarnych. Poprawność polityczna dyskursu rozwoju dokonała co prawda pewnego przestawienia pojęć, ale nie wyeliminowała postaw protekcjonistycznych, a dawnych „dzikich” zastąpili obecnie „beneficjenci pomocy rozwojowej”. �32 Maciej Ząbek Nic więc dziwnego, że zwłaszcza w przypadku wielu antropologów europejskich o lewicowych poglądach, niechęć do takiej współpracy z państwem już nieraz przełożyła się na unikanie jakichkolwiek zadań podejmowanych w jego interesie, a przy okazji także powiązanego z nim kapitalistycznego świata wielkich korporacji, który, zdaniem części etnologów z tej grupy, należy raczej niszczyć niż go poznawać czy też z nim współpracować. Pojawienie się antropologii zaangażowanej spostrzeganej często jako „czystszej etycznie”, gdyż nastawionej przede wszystkim na pomoc danej grupie, a nie tylko na przeprowadzenie badań dla zlecenie i pobranie za to wynagrodzenia, jest traktowane przez wielu jako właściwszy kierunek rozwoju naszej dyscypliny. Niestety i on nie zawsze jest gwarancją zmian na lepsze. Oczywiście nie chodzi tu o te przypadki zaangażowania i interwencji etnologa dokonywane w interesie krzywdzonej grupy, którą etnolog bada (jak np. doświadczenia pomocy Cyganom, które opisuje w niniejszym tomie Lech Mróz), co raczej sytuacje, w których łatwo o przemianę badacza w aktywistę społecznego, kierującego się ideologią. Tym bardziej, że uleganie jej bierze się dziś często nie tylko z wiary w słuszność danych postulatów mających naprawić świat, ale także z przekonania o braku obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Przypominać to może niestety zaangażowanie ideologiczne wielu intelektualistów, które już znamy z niedawnej przeszłości. Ogólnie rzecz biorąc, przeciwnicy czy choćby tylko sceptycy stosowania czy nawet zaangażowania antropologii widzą dość jasno, że ryzykujemy, jak pisze Michael Herzfeld, wplątanie się w rozstrzygnięcia niezgodne z wieloma założeniami antropologii oraz uwikłanie się w różne formalne zależności od instytucji finansujących i w konsekwencji przyjmowanie punktu widzenia swoich sponsorów. Z drugiej jednak strony, jak dodaje ten sam uczony, nie angażując się, sami się wykluczamy z możliwości wpływu na sprawy, na które i tak mamy wpływ bardzo ograniczony (2004, s. 211). Niestety, na nasze narzędzia badawcze nie mamy monopolu. Inni nie będący etnologami już je wykorzystują i zabierają głos za nas. Oczywiście badacze uprawiający antropologię stosowaną mogą nie mieć osobistego powodu do prowadzenia określonych badań, kierować się karierą zawodową, chęcią zarobku lub może przyświecać im cel polityczny i zapewne wówczas, jak mówi Herzfeld, ich postępowanie powinno być dokładnie przeanalizowane (2006, s. 6). Czy jednak antropolodzy akademiccy zawsze kierują się tylko pasją badawczą, czy chęć kariery naukowej i finanse nie odgrywają w ich postępowaniu żadnej roli? Czy nie składają wniosków o granty, kierując się naukowymi modami? Obiektywnie rzecz biorąc wydaje się, że badacze �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 33 akademiccy nie mają żadnego prawa, aby się wywyższać w tym względzie nad swoimi kolegami spoza instytucji naukowych. Poza tym dostrzec trzeba także pewne korzyści, jakie z antropologii stosowanej wynosi sama antropologia akademicka. Po pierwsze cokolwiek by nie mówić złego o zaangażowaniu antropologów w służbę publiczną, przyznać jednak trzeba, że antropologia nigdy nie uzyskałaby tej rangi w świecie nauki w Wielkiej Brytanii, a potem w Stanach Zjednoczonych, gdyby była zupełnie niestosowana. Zauważyć trzeba, że także w Polsce dla finansujących ją decydentów, niezależnie od tego, kto to będzie, liczy się przede wszystkim możliwość zastosowania jej wyników w praktyce. I jest tak nawet w przypadku budżetu państwowego, teoretycznie zobowiązanego do finansowania nauk podstawowych. W praktyce jednak dla nauk zupełnie niestosowanych pozostają z niego tylko skromne resztki8. Po drugie, stosując antropologię, stwarza się pewne, niemal laboratoryjne warunki obserwacji zmiany i poddaje testowi dotychczasowe ustalenia. Nie mam tu na myśli tylko eksperymentów na żywej tkance społecznej dokonywanych w dużej skali, gdyż te są argumentem właśnie przeciwko stosowaniu antropologii. Można bowiem mieć uzasadnione wątpliwości czy konieczne było zastosowanie teorii modernizacji Rostova, aby przekonać się, że nie zadziała ona w Lesotho (przypadek badań Jamesa Fergusona, wymieniony w artykule A. Malewskiej-Szałygin) czy Skinnerowskiego behawioryzmu przy organizacji domów dla sierot w USA (o którym wspomina Zofia Sokolewicz w tekście dla „(op.cit.,)” 2005). Niestety, nie jest tak, że dzięki temu, że jesteśmy antropologami, zawsze mamy rację. Dlatego robiąc badania dla kogoś, w jakimś konkretnym celu, musimy w praktyce postarać się o wiele bardziej, aby wykazać słuszność naszych metod i teorii. Ktoś to sprawdzi i oceni, nie mając w dodatku żadnego poszanowania dla naszych stopni, tytułów i zobowiązań koleżeńskich. Ciężar odpowiedzialności za to, co się głosi i robi, staje się w końcu całkiem konkretny. Po trzecie, nie powinno ujść uwadze, że antropologia stosowana wskazuje także nowe problemy i pola badawcze z korzyścią także dla nauki akademickiej. Wbrew pozorom nie ogranicza się tylko do sprzedaży narzędzi badawczych, ale umożliwia, zwłaszcza we współpracy z biznesem, dostęp do terenów dotąd 8  Warto wspomnieć, że na projekty stosowane rządy nie tylko w Polsce przeznaczają większość środków budżetowych. Na przykład budżet tylko jednego, uruchomionego właśnie przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) odpowiedzialnego za wspieranie badań stosowanych, programu prac badawczych nad eksploatacją gazu łupkowego wynosi ponad miliard złotych. Dla porównania jest to więcej niż cały tegoroczny budżet Narodowego Centrum Nauki (NCN) przeznaczony na finansowanie badań podstawowych. �34 Maciej Ząbek nierozpoznanych i naprawdę egzotycznych. W pracy zaś dla samorządów czy organizacji pozarządowych umożliwia także tym, którzy tego pragną, zmienianie świata dla wspólnego dobra. Doskonali także metody badań terenowych, gdyż wymusza to choćby konieczność większej dyscypliny i terminowego wywiązywania się z powierzonych zadań, jak i stanowi inspirację dla teorii antropologicznej i ogólnej refleksji o kulturze poprzez zderzenie się z problemami dotąd niespotykanymi. Wreszcie, last but not least, najważniejsi są studenci, kolejne ciągle dość liczne szeregi absolwentów studiów pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia, z których wielu chce i mogłoby prowadzić z powodzeniem prace badawcze. Niestety, w obecnej sytuacji nie mogą nawet marzyć o pracy na uniwersytecie. Czy jest rzeczą odpowiedzialną traktowanie ich tylko jako naszych klientów, którym sprzedajemy jakąś wiedzę, ale co z nią zrobią, to już nas nie obchodzi? Tymczasem antropologia stosowana, czyli badania prowadzone na zlecenie instytucji pozanaukowych, jest jakimś w końcu rozwiązaniem ich problemów. Pozwala zachować kontakt z nauką, zrobić nawet stopnie naukowe i stać się satysfakcjonującą alternatywą dla zatrudnienia dla uczelni. Konkluzje Biorąc pod uwagę wszystkie argumenty za i przeciw robienia użytku praktycznego z antropologii, znajduję jednak więcej argumentów za. Nie oznacza to, że nie podzielam obaw, że państwo, a także współczesny biznes może w złym celu wykorzystywać naszą wiedzę o kulturze i społeczeństwie. Sam tego doświadczam, gdy w ramach Komisji przy Rzeczniku Praw Obywatelskich muszę tłumaczyć się, iż moje wyjaśnienia dotyczące np. tego, dlaczego Afrykanie nie chcą, aby ich określać Murzynami, nie oznaczają bynajmniej, że jestem za pociąganiem do odpowiedzialności karnej za każde użycie tego słowa w imię walki z „mową nienawiści”. Dotyczy to także setek innych spraw, którymi się zajmujemy, a które „ci, którzy wiedzą lepiej” mogą wykorzystać wbrew naszym intencjom. W tego typu sytuacjach Zofia Sokolewicz ma rację, mówiąc, że „lepiej, żeby państwo nie wiedziało o społeczeństwie tego, co wiedzą etnologowie, bo manipulacje mogłyby być znacznie głębsze” (2005). Jest to na pewno jeden z poważniejszych argumentów przeciw stosowaniu antropologii. Z drugiej jednak strony współczesna antropologia stosowana jest wieloaspektowa, dotyczy całej gamy problemów i tematów. Wyniki jej badań na tych polach i konkretne zastosowania też są bardzo zróżnicowane. Negatywne, ale i pozytywne. Nikt, kto ma o nich wiedzę, nie będzie potępiał w czambuł całej �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 35 antropologii stosowanej. Unikanie jej w całości nie byłoby też postępowaniem rozsądnym i korzystnym dla samej antropologii akademickiej. Powinniśmy w końcu wyjść z bezpiecznej niszy między historią a archeologią, jeśli chcemy, aby ranga naszej nauki wzrosła. Jest to zresztą konieczne, aby mieć nowych studentów i doktorantów i aby w ogóle przetrwać. Nowy system nauki, w który wchodzimy, wyraźnie do tego zachęca. Natomiast przed złym wykorzystaniem naszych narzędzi i teorii, także przez nas samych, trzeba się oczywiście bronić. Zgadzam się, że zorientowana na praktykę antropologia powinna być, tak jak radził Herzfeld, także krytyką praktyczności (2004, s. 36). Literatura Asad T. 1973 – Anthropology and the Colonial Encounter, Antlantic Heights, NJ. Baba M.L., Hill C.E. (eds.) 1997 – The Global Practice of Anthropology, Williamsburg, VA: Studies in Third World Societies. Barth F. 2007 – Wielka Brytania i kraje Commonwealthu, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Baumann H. 1948 – Les peuples et les civilisations d’Afrique, Payot, Paris. Benedict R. 2003 [1946] – Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, tłum. E. Klekot, Warszawa. Brinton D.G. 1895 – The Aims of Anthropology, „Science”, Aug 30, 2(35), s. 241–252. Chambers E. 1985 – Applied Anthropology: A Practical Guide, Englewood Cliffs, NJ. Červinková H., Gołębniak B. 2010 – Badania w działaniu: Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Dohnal W. 2001 – Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. �36 Maciej Ząbek Eddy E.M., Partridge W.L. (eds.) 1987 – Applied Anthropology in America, New York. Fiske S.J., Chambers E. 1997 – „Status and Trends: Practice and Anthropology in the United State” in The Global Practice of Anthropology, Studies in Third World Societies, Williamsburg, VA. Foster G.M. 1969 – Applied Anthropology, Boston. Gingrich A. 2007 – Kraje niemieckojęzyczne, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Gorer G. 1949 – Some Aspects of the Psychology of the People of Great Russia, „American Slavic and East European Review”, 8(3). Herzfeld M. 2004 – Antropologia, Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. 2006 – Dlaczego Grecy? Wywiad z prof. Michaelem Herzfeldem, tłum. H. Patzer, „(op.cit.)”, nr 28(1). Jasiewicz Z. 1979 – Funkcje społeczne antropologii, „Etnografia”, t. II, Poznań. 2004 – Etnologia Polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich, „Etnografia Polska”, t. XLVIII, z. 1–2. Kuper A. 1983 – Anthropology and Anthropologists: The Modern British School, Revised edition, London. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 – „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi...”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud”, t. 78, s. 396–427. Lafitau J.-F. 1974 – Customs of the American Indians compared with the customs of primitive times, Champlain Society, Toronto. Lutyński J. 1950 – O radzieckiej etnografii, „Wiedza i Życie”, nr 1, s. 80–87. 1951 – Problemy i metody etnografii radzieckiej, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych”, t. 1, s. 298–327. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 37 1956 – Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź. 1990 – Nauka i polskie problemy. Komentarz socjologa, Warszawa. Luzbetak L.J. 1998 – Kościół a Kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Malinowski B. 1926a – Anthropology and Administration (letter to the editor), „Nature”, 128, s. 768. 1926b – Address on Anthropology and Social Hygiene, London, s. 54–84. 1927 – Useful and Useless Anthropology (review of Race and History by E. Pittard), „The New Republic”, 1(6410), s. 109–111. 1929 – Practical Anthropology, „Africa” 2(1), s. 22–38. 1938 – The Anthropology of Changing African Cultures. In Methods and Study of Culture Contact in Africa, L.P. Mair (ed.) International Institute of African Languages and Cultures, Memorandum XV, Oxford. 1945 – The Dynamics of Culture Change: An Inquiry into Race Relations in Africa, New Haven. Malinowski B., de la Fuente J. 1982 – Malinowski in Mexico: The Economics of a Mexican Market System, S. Drucker-Brown (ed.), London (Paperback edition 1985). Mead M., Chapple E.D., Brown G.G. 1949 – Report of the Committee on Ethics, „Human Organization”, 8 (2), s. 20– 21. Mróz L., Sokolewicz Z. 2012 – Etnografia, etnologia, antropologia kulturowa w Uniwersytecie Warszawskim od 1935 roku do dziś, „Nauka Polska – jej potrzeby organizacja i rozwój”, t. XIV(XXXIX), s. 77–111. Nahmad S.S., Weaver T. 1991 – Manuel Gamio, El Primer Antropologo Aplicado y sus Conexiones con Antropologos Norte Americanos, „America Indigena” 4, s. 292–321. Northcote T. 1914 – Anthropological Report on the Ibo-speaking peoples of Nigeria, London. Parkin R. 2007 – Kraje francuskojęzyczne, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Podolefsky A., Brown P.J. 1997 – Applying Cultural Anthropology: An Introductory Reader, Mountain View, CA. �38 Maciej Ząbek Posern-Zieliński A. 1987 – Hasło: Antropologia stosowana, w: Z. Staszczak (red.) Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań, s. 42–44. 2005 – Pytania Profesora Zbigniewa Jasiewicza do Pani Profesor Zofii Sokolewicz, Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój, t. XIV. Radcliffe-Brown A.R. 1931 – Applied Anthropology. Australian and New Zealand Association for the Advancement of Science, Report 20, s. 267–280. Sadomskaya N. 1990 – Soviet Anthropology and Contemporary Rituals, „Cahiers du monde russe et sovietique”, XXXI (2–3), s. 245–255. Schafft G.E. 2006 – Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, Kraków. Sills D.L. (ed.) 1968 – International encyclopedia of social sciences, Macmillan Company and Free Press, New York, t. 1. Sokolewicz Z. 2005 – Bardzo delikatna materia, „(op.cit.)”, nr 23(2). Spicer E.H. (ed.) 1952 – Human Problems in Technological Change, New York. Tian R., Lillis M., van Marrewijk A. 2010 – General Business Anthropology, North American Business Press. van Willigen J. 1980 – Anthropology In Use: A Bibliographic Chronology Of the Development of Applied Anthropology, Pleasantville, NY. 1991 – Anthropology in Use: A Source Book on Anthropological Practice, Boulder. 1993 – Applied Anthropology: An Introduction, Westport. van Willigen J., Rylko-Bauer B., McElroy A. (eds.) 1989 – Making Our Research Useful: Case Studies in the Utilization of Anthropological Knowledge, Boulder. Wróblewski F., Sochacki Ł., Steblik J. 2010 – Antropologia zaangażowana, Kraków. Wulff R.M., Fiske S.J. (eds.) 1987 – Anthropological Praxis: Translating Knowledge Into Action, Boulder. �I �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66b0421ee0225a325cba66d3fcd37235.pdf 2c58a5a4175121c1b5d4ebb808546b6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6194 Title A name given to the resource Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel / Laboratorium kultury 5 (2016) Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkowska, Emilia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel autor / autorzy: Emilia Wieczorkowska źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 11–26 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_wieczorkowska.pdf afiliacja autora / autorów: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji abstrakt: (na początku artykułu) article title: Marcel Mauss – student, researcher, teacher author / authors: Emilia Wieczorkowska source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 11–26 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_ wieczorkowska.pdf institutional affiliation: University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies, Department of Theory and History of Culture keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France summary: 10 (at the end of the article) �Emilia Wieczorkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Filologiczny Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel1 Abstrakt Artykuł wprowadza czytelnika w kontekst społecznokulturowy, w jakim funkcjonował autor Szkicu o darze. Marcel Mauss jest tu ukazany w relacji z Émilem Durkheimem, twórcą francuskiej szkoły socjologicznej, bliskim krewnym, z którym szkołę tę współtworzył, z czasem – choć nie odrzucając dzieła wuja – stając się niezależnym badaczem, uznanym za ojca francuskiej etnologii. Słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji1 B ieżący, piąty, numer „Laboratorium Kultury” redakcja zdecydowała się poświęcić osobie i dziełu Marcela Maussa – badacza, który na kartach historii myśli kulturoznawczej zapisał się przede wszystkim za sprawą teorii daru jako całościowego faktu społecznego. Tytułem wprowadzenia do lektury tomu, warto przybliżyć czytelnikowi kontekst historyczno-społeczny, w którym badaczowi przyszło dojrzewać (także naukowo), a później krzepnąć na dość niełatwej do jednoznacznego określenia pozycji międzydyscyplinarnego autorytetu – w czasie, kiedy socjologia, etnografia i antropologia, choć już wyodrębnione, dopiero umacniały się instytucjonalnie i programowo w obrębie nauki Artykuł powstał pod opieką merytoryczną współredaktorki tomu – dr hab. Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, której uwagi wzbogaciły go w znaczny sposób. 1 11 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zachodnioeuropejskiej. Zaprezentowane tu małe studium biografii autora Szkicu o darze pokazuje, mamy nadzieję, jak bardzo los tych dyscyplin i jego los oraz dorobek były od siebie zależne i determinowane przez czynniki zewnętrzne. A ponieważ tom niemal w całości ogniskuje się wokół mało znanej aktywności Marcela Maussa, wynikającej z jego przekonań politycznych, zmierzając równocześnie ku odpowiedziom na pytania o konsekwencje naukowe tych przekonań, ich wyraz w teorii naukowej, a wreszcie o trwałość i aktualność myśli Maussa, takie wprowadzenie wydaje się ze wszech miar przydatne. Rodzina W każdym niemal opracowaniu2, każdej nocie biograficznej, poświęconej Marcelowi Maussowi (1872–1950), w pierwszej kolejności znajdziemy informację o jego pokrewieństwie z Émilem Durkheimem (1858–1917), który był bratem matki Marcela, a zatem jego wujem, przy czym różnica wieku między nimi wynosiła jedynie czternaście lat. Ich relacja nie była wyłącznie formalna, obie rodziny żyły ze sobą blisko, dość wspomnieć o wspólnie prowadzonym przedsiębiorstwie, którego nazwa zapewne wywoła uśmiech rozbawienia u niejednego kulturoznawcy: Fabrique de Broderie à Main, Mauss–Durkheim [Wytwórnia haftu ręcznego Mauss–Durkheim]3. Młode małżeństwo Maussów (rodziców Marcela) współdzieliło też gospodarstwo domowe z Durkheimami. Naturalną koleją rzeczy zdolny Marcel, pełen podziwu dla wuja, ale i otaczany przez niego opieką, miał, można by rzec, wydeptaną ścieżkę prowadzącą z małomiasteczkowego, przepełnionego tradycją życia w Épinal, ku światu nowych idei. Najważniejszym akcentem młodości zarówno Émile’a, jak i Marcela była tradycja żydowska, tym silniejsza, że była to wielopokoleniowa rodzina rabinistyczna. Tradycję tę zakończył dopiero Émile, obierając drogę pracy naukowej, która uczyniła go ojcem socjologii francuskiej. Obaj chłopcy byli kształceni w szkole talmudycznej, jednak z czasem porzucili nie tylko judaizm, ale i religię w jakiejkolwiek innej postaci niż w roli przedmiotu badań. Trzeba jednak przyjąć, że doświadczenia młodości: znajomość zasad funkcjonowania wspólnoty religijnej 2 Nie mamy dostępu do zbyt wielu obszernych opracowań poświęconych Marcelowi Maussowi. Niewątpliwie najpełniejszą pozycją o charakterze biograficznym jest świetna praca napisana przez Marcela Fourniera. To głównie na tym dziele, niedostępnym jeszcze w języku polskim, oparty będzie niniejszy tekst. Por. M. Fournier, Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Wydanie anglojęzyczne jest skrótem pierwotnej wersji francuskojęzycznej (Fayard, Paris 1994). Wszystkie tłumaczenia cytatów zawarte w niniejszym artykule, o ile nie zaznaczono inaczej – Emilia Wieczorkowska. 3 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 10. 12 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel (a syn i wnuk rabina z pewnością doświadczyli ich w modelowym wydaniu), znajomość języka hebrajskiego4 były przydatnym backgroundem dla późniejszych prac dotyczących religii5. A to właśnie religia w jej ujęciu socjologicznym była obszarem wspólnych ich zainteresowań naukowych. Jak twierdzi jednak wnuczka Durkheima, „[był on] zawsze areligijny przez duże i stanowczo negujące »A«, a myliłby się ten, kto chciałby w jego pracach doszukiwać się cienia judaizmu”6. Co zaś się tyczy Maussa, można podejrzewać, że wcześniejsza apostazja wuja nie tyle była dlań wzorem, co ośmieliła go w analogicznej decyzji. Jak wszakże zauważa Yuri Slezkine, zjawisko odchodzenia od religii– pomimo silnej konsolidacji wewnątrz rodzin i gmin żydowskich – nie było rzadkością we Francji. Jego zdaniem, oświeceniowe idee prymarnej roli rozumu w społeczeństwie nie zostały wyparte we Francji przez romantyczne nacjonalizmy, a Żydzi w równościowych hasłach Rewolucji, dostrzegli dla siebie szansę całkowitej integracji ze społeczeństwem7. Odrzucenie własnej religijności było zatem pewną naturalną konsekwencją przyjęcia postaw demokratycznych, przenikających francuskie społeczeństwo od czasu pożegnania z ancien régime (fr. stare rządy). Taka decyzja wiązała się jednak nie tylko z osobistym podejściem do wiary przodków, ale też musiała wpłynąć na stosunki z rodziną. Szczególnie w domu, w którym przestrzegano surowych zasad Tory („Jestem zaniepokojona, chciałabym ugościć Émile’a, ale nie wiem jak pogodzić wymagania jego żołądka z rytualnymi zasadami Paschy. […]. Nigdy nie zasiądę do stołu, na którym leży chleb”8). Mimo takich utrudnień, jak wiemy z listów i notatek biografów obu uczonych, nie zaniechali oni kontaktów z krewnymi, często (przynajmniej na każde święta, choć już przez nich traktowane wyłącznie jako okazja do spotkania z rodziną) przyjeżdżali do Épinal, a Durkheim na starość osiedlił się w pobliżu miasteczka. Nie zostali także przez tę rodzinę wykluczeni. Biografia Maussa i przywołana w niej korespondencja udowadnia zaś, że Marcel wszystkie swoje poczynania relacjonował wujowi i matce, z którymi łączyła go nieprzerwanie silna więź. 4 „Wiedza na temat judaizmu zdobyta w młodości, a także biegła znajomość hebrajskiego były dla niego [Maussa – przyp. E.W.] później użyteczne w trakcie pracy nad problemami poświęcenia i modlitwy”. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 12. Prócz tego, z czasem Mauss opanował także sanskryt, grekę, łacinę oraz język rosyjski – żeby wymienić te, którymi posługiwał się biegle. 5 E. Durkheim jest autorem fundamentalnej dla współczesnych badaczy rozprawy Elementarne formy życia religijnego (Les formes elementaires de a vie religieuse 1912 r.), w której wypracował naukową definicję religii. 6 Tamże, s. 14. 7 Y. Slezkine, Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006, s. 82. 8 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 16. Zgodnie z zasadami Tory, w trakcie święta Paschy, w gospodarstwie nie może być śladu pieczywa wypiekanego na zakwasie czy drożdżach. Już na tydzień wcześniej gospodarze dbają, by wyzbyć się z domu ich wszelkich pozostałości, natomiast na samo święto szykuje się macę, czyli placki wypiekane z samej mąki i wody. 13 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Wspomniany już Slezkine zauważa, że dość typowym w tych czasach modelem społecznych rozwiązań był taki, w którym dzieci żydowskich przedsiębiorców – z racji dobrej sytuacji materialnej, a więc i dobrego wykształcenia, ale niedostępności stanowisk w administracji9 – obierały ścieżkę kariery naukowej10. W jego przekonaniu miałoby to, w połączeniu z praktykowanym w takich środowiskach kultem rozumu, wiedzy i samodoskonalenia człowieka od najmłodszych lat, tłumaczyć duży odsetek studentów i badaczy pochodzenia żydowskiego11. Kwestia żydowska powróci jeszcze mocnym akcentem w życiu obydwu badaczy w związku z tzw. aferą Dreyfusa, kiedy to niemal całe społeczeństwo francuskie czuło się w obowiązku opowiedzieć po jednej ze stron kofliktu o podłożu antysemickim. Durkheim i Mauss, wywołani niejako do tablicy listem otwartym Émile’a Zoli (J’accuse…!, 1898), podobnie jak inni intelektualiści tego czasu, stanęli w obronie kapitana Alfreda Dreyfusa, niesłusznie oskarżonego o szpiegostwo, najprościej rzecz ujmując, z powodu jego żydowskiego pochodzenia (zadziałał tu klasyczny mechanizm kozła ofiarnego, tak często wiązany właśnie z Żydami). Mauss i Durkheim podpisali się pod listem Zoli (najpewniej) nie ze względu jednak na swoje żydowskie korzenie, ale z racji na etyczną powinność opowiedzenia się przeciwko antysemityzmowi12, a być może w ogóle przeciwko wszelkiej społecznej dyskryminacji wyznaniowej i rasowej, która w tych latach zaczynała nabierać na świecie „rozpędu”, wiodąc w finale do katastrofy nazizmu lat 30. Na pewno nie bez znaczenia były tu także przekonania obu uczonych o równoprawności różnych systemów aksjologicznych, wywiedzione choćby z badań Durkheima nad faktami społecznymi (1985)13. Można mieć pewność, że ich stanowisko nie byłoby tu odmienne w jakimkolwiek innym wypadku: Hindusa – buddysty, Korsykanina – katolika, czy animisty – Kwakiutla. Obydwu myślicieli można by, podsumowując, scharakteryzować jako odważnych intelektualistów, patriotów o szerokich horyzontach, ale w odniesieniu do ich przekonań religijnych – co najwyżej jako osoby o żydowskich korzeniach14. Por. Y. Slezkine, Wiek Żydów…, s. 70. Por. tamże. 11 Kwestię tę nieco inaczej naświetla pomieszczony w tomie artykuł Eweliny Pępiak, dotyczący konserwatyzmu akademików francuskich. Por. E. Pępiak, Po Maussie. Współczesne wyzwania francuskiej teorii kultury. Jeszcze inną interpretację podsuwa rozprawa P. Bourdieu i J.-P. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006. 12 Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 80. 13 Trzy lata przed sprawą Dreyfusa Durkheim wydał Zasady metody socjologicznej, w których dowodził, iż zjawiska społeczne przybierają różnorodne formy jednostkowych manifestacji o takim samym znaczeniu dla socjologii ogólnej. É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968. 14 Mauss mówił o sobie jako o Francuzie o żydowskich korzeniach, a nie np. jako o francuskim Żydzie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss… 9 10 14 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Uczeń Nie będzie przesadą uznanie Durkheima za mentora Marcela Maussa. W jakimś stopniu była to naturalna kolej rzeczy. Mauss, co prawda, wskazuje na inne autorytety naukowe, jak choćby na Jamesa George’a Frazera, którego Złotą gałąź uznawał za arcydzieło15, jednak za żadnym z innych badaczy nie podążał tak konsekwentnie. Również wobec żadnej z metodologii nie był tak lojalny, jak względem teorii i metody Durkheima. Durkheim dał siostrzeńcowi wzór pracy naukowej i największą z możliwych motywację. Był też zawsze pierwszym recenzentem jego prac, doradcą i opiekunem – niejednokrotnie, co przywołuje Fournier, dyscyplinował młodego krewnego, karcił za brak subordynacji, przekładający się na powolne postępy pracy16. Wytyczył też dlań pewne ścieżki. Mauss, wbrew oczekiwaniom, nie podjął studiów w paryskiej École Normale Superieure, która, ze względu na wysoki poziom wydawała się oczywistym wyborem dla wybitnego absolwenta liceum. W 1890 r. dołączył do wuja w Bordeaux, gdzie w 1895 r. powstała pierwsza w Europie katedra socjologii. Na jej czele stanął Durkheim. Wyjazd do Bordeaux i podjęcie współpracy z Durkheimem zdeterminowały naukowy rozwój Maussa, co nie znaczy, że wraz z postępem własnych badań nie wyszedł poza socjologię durkheimowską. Współpraca z wujem była jednak ważną częścią jego ścieżki życiowej. Warto podkreślić: współpraca, dość szybko bowiem Mauss swoją aktywnością naukową, nie odbiegającą od poziomu prac Durkheima, a rozmachem nawet je przekraczającą, zaczął wzbogacać dzieło wuja – szkołę Année sociologique17. W 1898 r. ukazuje się pierwszy numer „Année sociologique”, rocznika mającego na celu rejestrowanie i prezentowanie wszystkiego, co aktualnie istotne w naukach społecznych. Jest to nie tylko miejsce ekspresji myśli Durkheima Por. tamże, s. 62. Tamże, s. 70. 17 “»L'Année sociologique« est une revue semestrielle française de sociologie fondée en 1896 par Émile Durkheim, qui en fut également le directeur. Elle a été publiée annuellement jusqu'en 1925, puis a recommencé sa parution sous le nom d'Annales sociologiques entre 1934 et 1942. Après la Seconde Guerre mondiale, elle a à nouveau été publiée sous son premier nom, L'Année sociologique. Sa publication n'a pas cessé jusqu'aujourd'hui. Parmi les participants à L'Année sociologique aux origines, on peut citer entre autres Émile Durkheim, Paul Fauconnet, Célestin Bouglé, Marcel Mauss, Henri Hubert, Robert Hertz, Maurice Halbwachs et François Simiand” [“»L'Année sociologique« to francuski przegląd socjologiczny założony w 1986 przez Émile’a Durkheima, który sprawował w nim funkcję redaktora naczelnego. Był publikowany rocznie do 1925 r., później wznowiony pod nazwą d'Annales sociologiques na lata 1934–1942. Po II wojnie światowej znów ukazywał się pod pierwotną nazwą. Wydawany do dziś. Wśród pierwotnych twórców Année sociologique można wymienić między innymi: Émile’a Durkheima, Paula Fauconneta, Célestina Bouglé, Marcela Maussa, Henri Huberta, Roberta Hertza, Maurice’a Halbwachsa czy Françoisa Simianda]. https://fr.wikipedia.org/ wiki/L'Ann%C3%A9e_sociologique [dostęp: 18.02.2017]. 15 16 15 �Laboratorium Kultury 5 (2016) i jego uczniów, ale także przegląd europejskiego18 rynku wydawniczego z zakresu nauk o społeczeństwie i kulturze. W założeniu twórcy powstaje, by pokazać „sens tego, czym powinna być socjologia i tego, czego powinno się od socjologów oczekiwać”19. Jednocześnie tym, co stanowiło siłę „Année…” była jego interdyscyplinarność. Zespół badaczy dobrano tak, by reprezentował różnorodne perspektywy badania społeczeństwa, a zatem historię prawa, zwyczajów, religii (tu prym wiódł Mauss, który kierował działem historii religii), ale także statystykę i ekonomię20. Poza wymienionymi, należy jeszcze wskazać etnografię, bez której, w rozumieniu Durkheima i Maussa, nie byłoby socjologii. Ta bowiem jest nauką komparatystyczną, a do swych porównań i w celu konstruowania praw ogólnych potrzebuje faktów dostarczanych przez etnografię. Późniejsi komentatorzy zwracają uwagę, że nigdy wcześniej, ani też nigdy później nie zaistniała na arenie badań społecznych tak ściśle współpracująca grupa niezależnych naukowców, trzymająca się spójnej linii metodologicznej – w tym przypadku durkheimowskiej teorii faktu społecznego, wpisanej w zaproponowany przezeń system morfologii społecznej i wyobrażeń zbiorowych. Jak powiedziano, Marcel Mauss od początku jest jednym z filarów tego pisma. Na łamach rocznika w sumie zrecenzował 464 książki (niewiele mniej niż sam Durkheim), co dobrze obrazuje równocześnie naukowe zamysły redakcji czasopisma, ale też erudycję Maussa. Jeśli zaś wziąć pod uwagę ilość przywołanych i analizowanych tekstów naukowych, to właśnie Mauss okazuje się najbardziej płodny. Henri Lévy-Bruhl miał wręcz stwierdzić, że „[Mauss] ogromną część swej wiedzy i dorobku rozsiał pośród recenzji pisanych dla »Année…«. I to rocznikowi oddał najlepsze z siebie”21. Praca nad nim stworzyła istotną ramę instytucjonalną dla działań badawczych, których efekty publikowano później w postaci zwartych prac naukowych. Jak zauważył Fournier, niewiele w nich jest tekstów podpisanych przez jednego autora. Choć faktyczny dorobek naukowy Maussa jest duży, zbiór prac opublikowanych pod jego nazwiskiem może budzić zdziwienie swoją skromnością. Trzeba wszakże wiedzieć, że autor Szkicu o darze był również współtwórcą wielu fundamentalnych tekstów Durkheima – wspólnie wydają O niektórych pierwotnych formach klasyfikacji (1903), a Elementarne formy 18 W 1924 r., do zespołu wznowionego po przerwie „Année Sociologique” zostaje zaproszony Stefan Czarnowski, co jest równoznaczne z otwarciem pisma na Europę Wschodnią. Szerzej na ten temat w: E. Wieczorkowska, „Splatać historię ludzi z historią myśli”, recenzji Listów Stefana Czarnowskiego do Henri Huberta i Marcela Maussa, bieżący numer „Laboratorium Kultury”. 19 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 65. 20 Tamże. 21 H. Lévy-Bruhl, In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949, s. 9. 16 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel życia religijnego, jak zwraca uwagę Claude Lévi-Strauss, niejako zbierają wcześniejsze ustalenia Maussa z zakresu najważniejszych pojęć religii pierwotnych. „Année sociologique” ukazuje się do 1912 r., a okres I wojny światowej okazuje się tragiczny dla francuskiej socjologii22: w 1917 r. umiera ojciec-założyciel tego pomyślanego na dużą skalę przedsięwzięcia23, giną na froncie lub umierają w tym czasie także inni wybitni badacze społeczeństwa – m.in. Beuchat, David i Hertz. Tym samym zamyka się pierwszy rozdział historii rocznika. W 1925 r., po wielu trudnych doświadczeniach frontowych24, nie kto inny, jak Marcel Mauss podejmuje wysiłek wznowienia rocznika pod własną redakcją. Pierwszy numer dedykuje tym, których francuska socjologia straciła podczas wojny, jednocześnie deklarując silną wolę rozwijania dzieła Durkheima: „kontynuujmy zatem tę pracę przez kilka następnych lat. Niech nasza praca uhonoruje ich pamięć, niech będzie godna dzieła rozpoczętego przez naszego Mistrza”25. Nie można, oczywiście, odrzucić emocjonalnych pobudek, dla których Mauss wznawia „Année…” i poświęca się temu projektowi jeszcze bardziej niż przed wojną. Nie chodzi jednak tylko o poczucie obowiązku i sentymenty. Mauss doskonale rozumie wagę naukową czasopisma i konieczność rozwoju nauk społecznych, w których ma jeszcze wiele do powiedzenia. Posiada ich, wyartykułowaną już w 1902 r., jasną wizję, którą – co warto tu podkreślić – przedstawił w postaci wykładu dla zawodowych etnografów pracujących w terenie26.Traktował bowiem etnografię jako naukę pomocniczą ogólnej socjologii opisowej, budującej teorie w oparciu o analizę faktów. „Spróbujemy tu wyjaśnić, jak można gromadzić, dzielić i wyliczać fakty w sposób wystarczająco pełny, a następnie umieszczać je w poszczególnych działach. Nie ograniczymy się przy tym do podsuwania pomysłów, ale będziemy chcieli rozpocząć badania, przeprowadzić analizę rzeczywistości społecznej, aby […] wyprowadzić z tej analizy teorię. Taka jest konieczna kolej rzeczy, ponieważ wynikająca z faktów teoria pozwala lepiej je dostrzegać, poznawać i rozumieć…”27. Metody etnograficznego gromadzenia faktów w terenie 22 Sam Mauss już na początku działań wojennych we Francji zgłosił się na ochotnika do Armii i brał udział w działaniach do 1918 r. 23 Z korespondencji rodzinnej wynika, że pośrednią przyczyną śmierci była utrata syna: André Durkheim zmarł w wyniku ran poniesionych na froncie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 178. 24 Te doświadczenia wykorzystuje potem w szkicu o sposobach posługiwania się ciałem. Por. M. Mauss, Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 391–413. 25 Marcel Mauss, In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année sociologique” nouvelle serie, tome I (1923­–1924), p. 7–29. Za: Seth Leacock, Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, vol. 56, p. 59. 26 Por. M. Mauss, Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 575–614. 27 Tamże, s. 576. 17 �Laboratorium Kultury 5 (2016) (w szczególności na obszarze kolonii francuskich) traktuje Mauss jako „konkretną socjologię ogólną”28 – punkt wyjścia w badaniu ogólnych zjawisk życia społecznego, co dość jednoznacznie rozstrzyga o przynależności tego programu do antropologii kultury, tak, jak pojmowana jest ona dzisiaj. Rozwiewa też raczej wątpliwości, czy Marcel Mauss może być nazywany antropologiem. Jego, ale także innych durkheimistów przekonanie, iż zespół wyobrażeń zbiorowych – kulturę danej społeczności – można badać niezależnie od morfologii społecznej, ale rozważniej jest jednak tę morfologię uwzględniać29, ujawnia, że projekt ogólnej socjologii opisowej to de facto szeroki projekt nauk społecznych, obejmujących tyleż etnologię, co socjologię w wąskim jej rozumieniu. Nie powinno zatem dziwić, iż autor Szkicu o darze określał siebie mianem socjologa. Tyle że we własnym ujęciu socjologii ogólnej, dla której „Każdy fakt społeczny musi być przede wszystkim przeanalizowany w swoim najsurowszym stadium. […] dla wydawców »Année…«, etnografia jest najważniejsza. Socjologia może być jedynie porównawcza, a […] podstawą do porównań muszą być fakty etnograficzne”30. Związki socjologii z antropologią, tak wyraźnie obecne w projekcie Maussa, dobrze rozpoznał już Jerzy Szacki, twierdząc, iż „Posługiwanie się terminem »francuska antropologia kulturowa« jest jednoznaczne z potraktowaniem antropologii jako nauki wyrastającej właśnie z propozycji durkheimowskiej, aby na społeczeństwo spojrzeć jak na rzeczywistość zewnętrzną, sui generis”31. Z kolei Elżbieta Tarkowska zauważa, że wnioski Durkheima i Maussa, „zbudowane w oparciu o badanie społeczeństw pierwotnych, mają walor ogólny, filozoficzny, w ostatecznym rezultacie mówią o człowieku w ogóle, o naturze człowieka, nie zaś o członkach badanych społeczeństw pierwotnych”32, co nie pozwala na ograniczanie ich przynależności do jakiegoś konkretnie wyspecjalizowanego zakresu. Widać wyraźnie, że postawienie sztywnej granicy przypisania ich do dyscyplin jest w przypadku tych badaczy niemożliwe. Z dużą świadomością korzystają z narzędzi etnograficznych, by dokonywać konstatacji typowo socjologicznych. Według Tarkowskiej, takie podejście było zresztą charakterystyczne dla myślicieli skupionych wokół „Année Sociologique”. Wskazuje także na elementy Tamże, s. 576. Czego słuszności dowiódł m.in. w Szkicu o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów. Por.: M. Mauss, Antropologia i socjologia…, s. 425–515. 30 M. Mauss, Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11, s. 232. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 66. 31 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007, s. 374–375. 32 E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, s. 17. 28 29 18 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel myśli durkheimowskiej szczególnie istotne dla antropologii: pierwszy „dotyczy uwalniania się od własnej potoczności, co jest możliwe, jeśli uzna się, że świat »Innego« jest nie tylko zewnętrzny wobec badacza, ale inny niż ten, do którego badacz »przywykł we własnej kulturze«”33. Drugi dotyczy „»emocji«, które mogą stać się narzędziem zdobywania wiedzy o »Innym«”34 (pisał o tym później Clifford Geertz, doceniając empatię w procesie kontaktu z badanymi ludami)35. Badacz Jeśli chcieć w karierze naukowej Marcela Maussa wskazać punkt zwrotny, byłoby nim zatrudnienie w École Pratique Des Hautes Études, gdzie od 1902 prowadził kurs historii religii ludów niecywilizowanych, „odziedziczony” wraz z nazwą po zmarłym kierowniku katedry historii religii, Léonie Marillierze. Właśnie tytuł kursu wydaje się kluczowy – Maussowi nie podobało się zawarte w nim sformułowanie „ludy niecywilizowane”: „Nie ma ludów niecywilizowanych. Są jedynie ludy z innych cywilizacji. Hipoteza »naturalnego« człowieka została definitywnie porzucona”36 – mówił na pierwszym wykładzie cyklu. I uzupełniał: Przez ludy niecywilizowane powinniśmy rozumieć takie, które w hierarchii poznanych społeczeństw zajmują bardzo niskie miejsce. Są to małe, rozproszone grupy społeczne, z ograniczonymi siedliskami, czy nawet o typie nomadycznym, z elementarnym językiem i umiejętnościami technicznymi i wystarczająco elementarnym systemem prawnym, rodzinnym, religijnym i ekonomicznym37. Czytelna tu niechęć Maussa do wartościowania i sytuowania społeczeństw ludzkich na ewolucjonistycznej drabinie rozwoju jest w 1902 r. nowatorska i wynika zapewne nie tylko z przewartościowania koncepcji Frazera czy Tylora, których prace cenił, ale również z jego, wspomnianych wyżej, a szczegółowo omawianych w kolejnych artykułach tego tomu, demokratycznych poglądów. Tym niemniej badanie społeczeństw mniej złożonych uważał za podstawową metodę socjologii J. Szacki, Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964, s. 20–21. Tamże. 35 Tamże, s. 20–21. 36 Marcel Mauss, L’enseignement de l’histoire des religions des peuples non civilisés, à l’École des hautes études”, „Revue de l’Histoire des Religions” 1902, nr 45. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90. 37 Tamże. 33 34 19 �Laboratorium Kultury 5 (2016) jako nauki porównawczej. Za Durkheimem38, przyjął on, że złożone systemy lepiej badać w ich wariancie wyjściowym, czyli na przykładzie kultur prostych, ponieważ objawiają wtedy struktury fundamentalne, dostępne badaczowi, co oczywiście nie oznacza, że badanie społeczeństw złożonych może się okazać równie łatwe, jak analiza wybranych obszarów i obiektów, dobrze już udokumentowanych przez etnografów. Wielu krytyków takich założeń metodologicznych zarzuca im konstruowanie nieuprawnionych analogii, potępiając w ogóle stosowanie metody porównawczej. Ponieważ, w istocie, jest to jeden z głównych sposobów naszego poznawania świata, przynajmniej zgodnie z ustaleniami psychologii ewolucyjnej, czy kogniwistyki39, a krytycy Maussa nie dokonaliby takiej negacji bez zestawienia jego prac np. z pracami Bronisława Malinowskiego, kwestię tę i metodę pozostawiamy bez komentarza. Porównawcza socjologia ogólna durkheimistów zakładała porównywanie faktów i tworzenie na tej podstawie praw ogólnych, co z doskonałym skutkiem stosował Mauss w każdej niemal ze swych prac, obecnie uznawanych za odkrywcze i dla wiedzy etnologicznej – fundamentalne, mimo wierności metodologicznym założeniom socjologii Durkheima. Da się jednak zauważyć, że odejście Mistrza nie było bez znaczenia dla jego pracy. Istotne są tu również jego zaangażowanie w przebudowę świadomości politycznej rodaków oraz doświadczenia czasów wojny. Jego późniejsze dzieła mają coraz silniejsze nachylenie etnograficzne, którego apogeum stanowił klasyczny dziś Szkic o darze (1924). Innym dziełem Maussa, świadczącym dobitnie o zainteresowaniu etnografią jest, wydany pośmiertnie przez jego uczniów, Manuel d’etnographie – zbiór spisanych wykładów stanowiących instruktaż badania społeczności, od morfologii społecznej, poprzez fizjologię, po fenomeny takie jak język czy etologia40. Jest to w rzeczy samej obszerny i szczegółowy poradnik bogaty w dyspozycje dla chcących ruszyć w teren. Oprócz instrukcji praktycznych (pamiętajmy, że Mauss nie prowadził sam pracy w terenie), badacz przedstawia propozycję systematyzacji zebranych danych, sugestie co do ich klasyfikacji. W tym aspekcie z pewnością można dostrzec zakorzenienie w Szkole Durkheimowskiej. Zbiór zawiera także opublikowany już wcześniej szkic Sposoby posługiwania się ciałem41, ukazujący na- 38 É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990. 39 Por. M. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013 oraz S. Pinker, Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002. 40 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Online: http://classiques.uqac.ca/ classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html, dostęp: 25.02.2017. 41 Właśc. Techniques du corps, tłum. polskie: K. Pomian w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978. 20 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel wyki związane z używaniem ciała jako z jednej strony fakt społeczny – zależny od grupy odniesienia, z drugiej – wynikający z fizjologicznych uwarunkowań człowieka (płeć, wiek, rasa, itd.). Mauss traktuje socjologicznie sklasyfikowaną morfologię społeczności jako punkt wyjścia do tego, by przyjrzeć się z bliska, posiłkując się opisami konkretnych przykładów – relacjom człowiek–kultura. Naczelnym elementem metodologii socjologicznej Émile’a Durkheima jest fakt społeczny opatrzony postulatem, by badać go jak rzecz42. Nie chodzi tu bynajmniej o ujęcie materialne, od którego Durkheim wręcz się odżegnuje43, a o to, by owe fakty społeczne badać jako coś zewnętrznego względem podmiotu. Badacz postuluje, by przystępując do opisu pewnych elementów rzeczywistości, odrzucić uprzednio posiadane wyobrażenia na ich temat, płynące z myślenia potocznego. Do badania faktów społecznych należy przystępować tak, jakbyśmy nie mieli na ich temat żadnej wiedzy. Idealną sytuacją badawczą dla Durkheima byłoby, gdyby badacz nie był członkiem danego społeczeństwa, nie miał żadnej wiedzy na temat procesów i zjawisk, które w nim zachodzą. Z tej – m.in. – przyczyny, socjolog44 zwraca się ku obcym społeczeństwom, grupom plemiennym Australii i Ameryki Północnej (podobnie jak później Mauss, korzysta ze źródeł zastanych, jest tzw. badaczem gabinetowym). Mogłoby to być podstawą do krytyki jego dokonań, szczególnie ze strony badaczy terenowych – nie bez przyczyny jednak Durkheim wybiera społeczności o jak najmniejszym skomplikowaniu instytucji społecznych45, pozwala to zapewne uniknąć pomyłek interpretacyjnych. Choć na gruncie badania społeczeństwa własnego postulat metodologicznej niewiedzy jest niewątpliwie mrzonką, inaczej sprawa ma się w sytuacji badań etnograficznych „w terenie” – propozycja Durkheima wydaje się być spójna z jednym z założeń Bronisława Malinowskiego: antropolog opisuje daną społeczność niejako „od zera”, wszystkie wnioski wyciągając z zaobserwowanych – i przedłożonych czytelnikowi – danych46. Z Malinowskim, którego dzieła Mauss doskonale znał i z nimi polemizował w Szkicu o darze, łączy francuskiego badacza także w dużym stopniu podejście É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 2000, s. 42 i n. J. Szacki, Historia myśli…, s. 374. 44 Świadomie używam tego określenia w odniesieniu do Émile’a Durkheima, bo choć za czasów jego aktywności naukowej, nie było jeszcze popularne, to nie mam wątpliwości, że nie kto inny, a właśnie kierownik pierwszej w Europie katedry socjologii (utworzonej w 1895 r. na Uniwersytecie w Bordeaux), zasługuje na to miano. 45 Dość przypomnieć jednak, że nasz „ojciec badań terenowych”, Bronisław Malinowski, wynosi na piedestały Jamesa George’a Frazera, który swoje analizy rozwoju kultury przeprowadzał jedynie w oparciu o materiały zastane – starożytne podania zebrane przez misjonarzy i urzędników Imperium Brytyjskiego. 46 Por. B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987. 42 43 21 �Laboratorium Kultury 5 (2016) funkcjonalne. O ile jednak Malinowskiego interesowało określenie funkcji danego aspektu kultury i relacji pewnych elementów wewnątrz badanej społeczności, o tyle Mauss proponował, by zasady i zależności instytucji odkryte w danej grupie odnosić do innych kultur. Leacock47 wskazuje także za Lévi-Straussem, że temu drugiemu obce było tłumaczenie faktów społecznych poprzez odwołanie się do potrzeb biologicznych – co obecne było u Malinowskiego, a co w innym nieco świetle przedstawiane jest w tym tomie w tekście Do ut des… Zdaniem Leacocka Mauss krytykował także podejście antropogeograficzne za przecenianie kulturotwórczej roli środowiska fizycznego48, z czym z kolei trudno się zgodzić, mając na uwadze jego Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, analizowany tu przez Małgorzatę Kołodziej. Nachylenie etnograficzne – w rozumieniu etnografii jako dyscypliny opisującej społeczeństwa obce – jest w metodzie Durkheima wyraźnie widoczne. Jemu jednak potrzebne było jedynie narzędzie, które pozwoli udowodnić lub obalić tezy o powszechności pewnych zjawisk życia społecznego – uniwersalność faktów społecznych i instytucji. Historia i etnografia „mają dostarczać socjologii danych w postaci wiedzy o konkretnych społeczeństwach”49, powiadał. Etnografia jest dlań swoistą ewolucjonistycznie rozumianą historią kultury. Wydaje się, że choć zarówno Durkheimowi, jak i jego siostrzeńcowi, etnologia służyła do generowania ogólniejszych tez teoretycznych, to młodszy z badaczy – szczególnie u schyłku życia – w niej właśnie się realizował (świadczy o tym chociażby wspomniany już Manuel d’etnologie). Jeśli więc zastanawiać się nad charakterem relacji między nimi, należy zwrócić uwagę, że dla Maussa ustalenia wuja są ważnym punktem wyjścia, ale bynajmniej nie jest on li tylko jego uczniem i kontynuatorem: „wychodząc od teoretycznych pojęć wypracowanych przez Durkheima, Mauss, w oparciu o ogromny materiał etnograficzny, wskazał i wytyczył nowe kierunki, w które dzięki niemu zaangażowali się później inni badacze, dla dzieła odnowy socjologii” – pisze Jean Cazeneuve50. I niewątpliwie ma rację. Dość powiedzieć, że w 1926 r. Marcel Mauss jest jednym z założycieli paryskiego Instytutu Etnologii, który ukonstytuował tę dyscyplinę na arenie francuskiej nauki. To za jego sprawą „francuska socjologia wyszła z sali wykładowej i biblioteki w teren”51. S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 67. Tamże, s. 65. 49 Tamże, s. 57. 50 J. Cazeneuve, Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968, s. 122. Za: E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana… 51 S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 71. 47 48 22 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Nauczyciel Kariera Marcela Maussa od początku była związana z nauczaniem. Kiedy w 1901 r. (po dwuletniej podróży, w trakcie której miał sprecyzować swoje zainteresowania badawcze) przyszło mu szukać stałej posady, rozważał podjęcie pracy nauczyciela w szkole średniej. W pewnym stopniu zrządzenie losu (niespodziewany wakat w École Pratique Des Hautes Études) spowodowało, że pozostał na ścieżce akademickiej. „Mauss wie wszystko” – mieli mawiać jego studenci52. Robił na nich ogromne wrażenie przede wszystkim biegłą znajomością języków oraz rozległymi zainteresowaniami: od religii po ekonomię, od Celtów po Bolszewików53. Wielu z jego uczniów trwało przy nim przez lata – opisują go jako postać niezwykle charyzmatyczną, a seminaria, w których uczestniczyli, były „iskrzącymi dyskusjami”54. Elżbieta Tarkowska zwraca uwagę, że choć dzieło Maussa miało ogromny wpływ na kształt socjologii i etnografii francuskiej (szczególnie w latach 60 i 70 XX w.), jest to raczej wpływ pośredni – myśl jego odnajdywana jest w pracach innych badaczy55. Trudno traktować to jednak jako wadę. Nieco gorzko, ale – wydaje się – jednak sprawiedliwie brzmią słowa przyjaciela Maussa, Henri Huberta, który miał stwierdzić, że jedynej rzeczy, której brakowało dziełom Durkheima, był podpis jego siostrzeńca56. Hubert niewątpliwie doskonale wiedział, ile własnej pracy Mauss w nie wkładał. Patrząc z dzisiejszej perspektywy ów wkład Maussa w rozwój szkoły durkheimowskiej i francuską myśl etnologiczną jest nie do przecenienia. Świadczą o tym publikacje badaczy skupionych wokół Mouvement Anti-Utilitariste en Sciences Sociales – ruchu, jaki w 1988 r. zapoczątkował wydawanie periodyku „Revue du M.A.U.S.S.”, którego autorzy podkreślają, że centralną metodą podejścia do kultury jest dla nich właśnie maussowska teoria daru57. Zważywszy na fakt, że „Revue…” nie ustaje w swej badawczej aktywności (prezentuje ją w tym tomie tekst Anny Bary), a sam patron doczekał się monografii swego dorobku oraz nader kompetentnej i szczegółowej biografii, wydanych pod auspicjami M.A.U.S.S., trzeba stwierdzić, że jego dorobek jest wciąż żywy i nieodmiennie inspirujący, czego dowodem jest również niniejszy tom58. Tamże, s. 59. O socjalistycznych zainteresowaniach i aktywności Maussa por. S. Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry w tym tomie. 54 Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90. 55 E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana…, s. 82. 56 „Il ne manque, dit Henri Hubert à Marcel Mauss, que ta signature”. Za: M. Fournier: Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation? „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36), s. 474. 57 Więcej na ten temat w artykule Anny Bary w niniejszym tomie. 58 Nie sposób nie przywołać tu także pracy Maurice’a Godeliera, który dokonując reinterpretacji maussowskiej teorii wymiany społecznej w Zagadce daru właśnie na niej buduje interesującą propozycję 52 53 23 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Na zakończenie przytoczmy słowa wypowiedziane przez Charlesa Andlera, rekomendującego osobę Marcela Maussa na członka Collège de France, najbardziej prestiżowej instytucji badawczej Francji i niewątpliwie jednej z ważniejszych w Europie: jest jak Durkheim, tylko lepszy: badacz „lepiej wyposażony”, z niespotykanym wigorem do pracy, własnym zdaniem, znajomością kilku języków starożytnych – etnograf ukształtowany, z kompetencjami muzealnika, nieustannie gotów weryfikować słuszność zasad przyjętej przez siebie metody59. Bibliografia Bourdieu P., Passeron C.-J., Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006. Cazeneuve J., Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968. Durkheim É., Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990. Durkheim É., Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968. Fournier M., Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36). Fournier M., Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Gazzaniga M., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013. Leacock S., Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, vol. 56, pp. 59–76. Lévy-Bruhl H., In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949. Malinowski B., Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987. antropologii ekonomicznej. Por. M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Höffner,Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. 59 Cyt. za: M. Fournier, Durkheim, Mauss, Bourdieu…, s. 475. 24 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Mauss M., Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 575–614. Mauss M., In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année Sociologique” nouvelle serie, tome I (1923­–1924), p. 7–29. Mauss M., Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11. Mauss M., Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Dostęp online: http://classiques.uqac.ca/classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html [ostatnia aktualizacja: 8 lutego 2010]. Mauss M., Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978. Mauss M., Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Pinker S., Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002. Slezkine Y., Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006. Szacki J., Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964. Szacki J., Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007. Tarkowska E., Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej: Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974. Abstract Marcel Mauss – student, researcher, teacher The article introduces the social and cultural context in which the author of The Gift lived. Marcel Mauss is presented in relation with Émile Durkheim, the founder of The French School of Sociology and Mauss’ close relative. With the passing of time Mauss – not rejecting his uncle’s theories – became the independent researcher, recognized as a founder of French ethnology. Keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France Emilia Wieczorkowska Doktorantka Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ, absolwentka kulturoznawstwa zrealizowanego w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UŚ (drugi kierunek wiodący: 25 �Laboratorium Kultury 5 (2016) socjologia). Zainteresowania badawcze: funkcjonowanie sacrum w kulturze popularnej, kicz religijny, folklor internetowy, a także biologiczne uwarunkowania zachowań kulturowych. Publikowała m.in. w „Kulturze Współczesnej”, „Tekstach z Ulicy”, „Laboratorium Kultury”. Współredaktorka monografii wieloautorskiej Wilki i ludzie. Małe kompendium wilkologii. Członkini zespołów redakcyjnych czasopism „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny” oraz „Laboratorium Kultury”. Zatrudniona w Kolegium Indywidualnych Studiów Międzyobszarowych Uniwersytetu Śląskiego. 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/939af0869cdb1d250059720d4a943f36.pdf 2b650b736bbd1d004d9866459887cbad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6627 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Irian Jaya Papua Papuasi kanibalizm wojownicy osłona penisa plemię koteka kremacja Papuans cannibalism tribal people penis sheath cremation Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6195 Title A name given to the resource Irian Jaya wojowników raj utracony Description An account of the resource 203 s., il.kolor. Creator An entity primarily responsible for making the resource Torzecki, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Świat Książki Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/073f3ccae382c2b4cec12f0c873db69c.pdf 078ef3119356149da19c6cd033717482 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6628 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe konserwacja zabytków kolekcje etnograficzne skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6196 Title A name given to the resource Dziedzictwo materialne wsi i małych miast Description An account of the resource 60 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Jacek (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Wydawca: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, 2016 © 2013 - 2016 Autorzy Redakcja i korekta: Jacek Żukowski Projekt graficzny, Jacek Żukowski skład i łamanie: Fotografie i grafiki: Autorzy artykułów i Jacek Żukowski Rysunek na okładce: Katarzyna Braun ISBN 978-83-941414-5-5 Wersja elektroniczna jest wersją pierwotną książki �Szanowni Państwo Park Kultury Ludowej w Kuligowie, potocznie nazywany Skansenem w Kuligowie nad Bugiem, jest bardzo dobrym przykładem współpracy pomiędzy akademią a prywatnym kolekcjonerem - założycielem prywatnego muzeum. Owocem tej współpraey, jest między innymi publikacja, którą Państwu przedstawiamy. Zachęcam wszystkich kolekcjonerów artefaktów etnograficznych do korzystania z wiedzy i doświadczenia pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Nasi abolwenci są bardzo dobrze przygotowani do podejmowania wyzwań związanych z zakładaniem muzeum, organizacją imprez kulturalnych oraz merytorycznego wspierania wszelkich działań o charakterze medialnym i promocyjnym. Integrowanie środowiska prywatnych kolekjonerów z profesjonalnymi etnologami i konserwatorami zabytków uważam za bardzo dobre posunięcie i zapewniam otwartość ze strony reprezentowanej przeze mnie instytucji dla podobnych działań w przyszłości. I ~'. Anna Malewska-Szałygin Dyrektor IEiAK UW �Wprowadzenie Przedstawiam Państwu dłu go oczekiwa ą ks iążkę preze ntuj ącą efekty spotkania właścicieli prywatnych muzeów etnograficznyc h z całej Polski ze środowiskami a kade mickimi specjalizującymi się w ochronie dziedzictwa kulturowego. Okazją do tego niecodziennego spotkania był I Ogólnopolski Zjazd Kolekcjonerów Kultury Wsi i Małych Miast zorganizowany przez In stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UniwersYtetu Warszawskiego (lEiAK WH UW), Fundację Dziedzictwo Nadbu żańs ki e, Oddział Mazowiecki Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków (SKZ) oraz Lokalną Grupę Rybacką Zalew Zegrzyński . Zjazd od był s ię w dniac h 21-22.09.20 la roku w Parku Kultury Ludowej w Kuligowie, powszechnie znanym jako Skansen wKuligowie nad Bugiem. Niniejsza publikacja, z różnych przyczyn, nie zawiera wszystkich wystąpień zjazdowych, postaram się tu taj zrelacjonować po krótce przebieg całego s potkania wraz z odniesieniami do poszczególnych artyku łów. Ce re moni ę otwa rcia Zjazdu oznajmił huk armatni, a uświetniło ją przec ię­ cie wstęgi w wiacie rybackiej, przez Karolinę - wnuczkę Wojciecha Urma nows kiego (właściciela skansenu w Kuligowie) oraz rodowitego kuligowianina J a nusza Dąbrowskiego. Wiata, była świeżo wybudowanym obiektem na terenie Skansenu, powstałym by promować ry-bo łów stwo śródlądowe. Po przywitaniu gości, głos zabrał prof. Jacek Weiss (wiceminister kultury w rządzie J erzego Buzka) ogłaszając wyróżnienia nadane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za zasługi dla kultury polskiej. Po nim głos zabrała Anna _ Malewska-Szałygin, dyre ktor IEiAK UW, która poprzez krótkie omówienie posiadanych przez lnstytur os iągnięć zac hęcał a kolekcjonerów do współpracy. Wykład inaugurujący spotkanie wygłosił Włodzimierz Mędrzecki z In stytutu His torii im. Tadeusza Mante uffia Polskiej Akademii Nauk (artyku ł n a jego podstawie znajdą Państwo na str. 8 ). J ego słowa skierowane do kolekcjon erów i przybyłych działaczy samo rządowyc h n adały ton , podtrzymany w późniejszych wystąpieniach, wskazujący na wysoką wartość prywatnych muzeów dla zachowania i promowania lokalnego dziedzictwa kulturowego oraz potrzebę utworzenia ciała zrzeszającego zbieraczy, mogącego zadbać o ich wspólne interesy. Nie zabrakło w nim również umocowania zjawiska kulturowego, jakim jest kolekcjonerstwo kultury wsi i małych miast w kontekście historii społecznej Polski tak przed, jak i po 1989 roku . Wykład znakomicie wprowadził słuchaczy w klimat kolekcjonerstwa i przygotował grunt pod wystąpienia kolekcjonerów. Dziesi ęciu, z całej Polski, zaprezentowało swoje placówki oraz wspólną pasję w najbardziej atrakcyjny, multimedialny sposób - barwne opowieści o swoich przedsi ęwzię­ ciach ilustrując zdjęciami, filmami, tomami poezji, albumami i folderami rozdawanymi sruchaczom. Wystąpili: Zdzi sław Bziukiewicz - Muzeum Kurpiowskie w Wachu (str. 12) Andrzej Kongiel - Muzeum Etnograficzne w Prostyni (już nieistniejące) Przemysław Rogal - Prywatny Skansen Pszczelarstwa i Rolnictwa w Wąsowie Krzysztof Jędrzejek - Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej (str. 15) śp . Marian Pozorek - Warszawskie Muzeum Chleba Stanisław J achymek - Zagroda Guciów Wojciech Brzozowski - Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie (str. 18) Janusz Borkowski - Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krokowym (stL 20) Aleksander Puszko - Muzeum Mazurskie w Owczarni (str. 23) Marek Purwin - Kolekcja Sztuki Afrykańskiej w Wiązownej (str. 25) momentów przepełnionych emocjami - radosnych, refleksyjnych, wzruszających, dających do myślenia. Wspólnym mianownikiem sobotnich wystąpień była chęć poznania i nawiązania współpracy z innymi podobnie czującymi i myślącymi ludżmi. W trakcie wystąpień przebijała się chęć powołania do życia stowarzyszenia zrzeszającego prywatne skanseny, które to mogłoby pomóc w problemach dotykaj ących kolekcjonerów w ich działaniach . -+ Nie zabrakło �Między innymi tych problemów dotyczyły badania Fundacji AriAri z Bydgoszczy, o których opowiadała Anna Czyżewska ze Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna Jej wystąpienie wzbogacone analizami naukowymi miało na celu zachęcenie do smielszych działan promocyjnych w Internecie (str. 35) . Wywołało ono dyskusję na temat udostępniania zbiorów za posrednictwem nowoczesnych mediów. Kolekcjonerzy wyrażali swoje wątpliwosci co do digitalizacji całosci zbiorów i ich udostępnian ia online podczas gdy Prelegentka, powołując się na wyniki badan, udowadniała że nie należy się tego obawiać, bo przynosi to wymierne korzysci. Było to ostatnie wystąpienie tego dnia . Na pomysłach i rozwiązaniach problemów skupić miał się drugi dzień Zjazdu a sobota, poza prezentacjami i wykładami, upłynęła pod znakiem licznych atrakcji dla tłumnie zgromadzonych gosci . Kiermasz jadła, wyrobów kowalskich , biżuterii, ceramiki artystycznej, tkanin, miodu i produktów regionalnych uzupełniały pokazy kowalstwa i garncarstwa oraz malowanie twarzy najmłodszym zjazdowiczom . Dzień zakończył występ Towarzystwa Gospodyń Wiejskich "Nadbużanki" - który odgonił chłód wrześniowego wieczoru. Niedziela była dniem poswięconym wymianie poglądów oraz konsultacjom z fachowcami z zakresu muzealnictwa, etnografii, promocji dziedzictwa oraz konserwacji zabytków. Kolekcjonerzy, po raz pierwszy w historii, mieli możliwosć podyskutowania o swoich problemach nie tylko we własnym gronie, ale też z osobami znającymi liczne możliwosci ich rozwiązywania. Wsród wystąpień tego dnia nie zabrakło przychylnej kolekcjonerom instytucji samorządowej - udanymi pomysłami na promocję zbiorów podzieliła się J olanta Bogu szewska dyrektor Powiatowego Centrum Dziedzictwa i Twórczosci w Wołominie (str. 38) . Etnografowie z IEiAK UW przedstawili praktyczne działania pomocowe realizowane w prywatnych skansenach . Ewa Nizińska przybliżyła działalnosć Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa (str. 29), od którego Kolekcjonerzy mogą liczyć na pomoc w inwentaryzacji zbiorów, tworzeniu ekspozycji i promocji internetowej . Ponad godzinna dyskusja wywiązała się dzięki wystąpieniu dr Katarzyny Waszczyńskiej poświę­ conemu rejestrowaniu kolekcji , jako muzeów oraz wiążących się z tym przywilejach i obowiązkach. Pytanie - czy rejestrować muzeum w MKiDN pozostało bez jednoznacznej odpowiedzi, zbyt wielkie rÓżnice występują pomiędzy poszczególnymi prywatnymi skansenami aby można było jednoznacznie stwierdzić prawidłowość takiego kroku. Przed przerwą obiadową uczestników czekała egzotyczna niespodzianka - Anna Stępień zabrała nas w daleką podróż do Indonezji, przedstawiając tajemnicze rytuały miejscowych . Po obiedzie dyskusja rozgorzała na nowo, za sprawą wystąpień członków SKZ, w tym Jerzego Szałygina prezesa Oddziału Mazowieckiego SKZ, który opowiedział o działalności Stowarzyszenia i gorąco namawiał do powołania takowego przez Kolekcjonerów. Konserwatorzy Juliusz Wendlandt i Małgorzata Rzepecka przybliżyli kolekcjonerom prawo ochrony zabytków od strony organizacji instytucji zajmujących się jego egzekwowaniem, wyjasnili zawiłosci rejestrowania zabytków oraz rÓżnice pomiędzy ochroną muzealną a konserwatorską. Po zagadnieniach prawnych i teoretycznych przyszła pora na zagadnienia praktyczne, przedstawione w ramach "konserwatorskiego ABC". Prelegenci w przystępny i widowiskowy sposób doradzali, jak samodzielnie radzić sobie ze zniszczeniami zabytków, oraz w jakim momencie zwrócić się o pomoc do specjalisty, czyli krótko mówiąc co można zrobić samemu, a czego absolutnie nie próbować . Katarzyna Braun przewodnicząca Sekcji Młodych Konserwatorów SKZ, opowiedziała o zagroże­ niach, jakie czyhają na eksponaty i obiekty drewniane (str. 41). Natalia Pawłow ­ ska przybl iżyła zagadnienia murarsko - tynkarsko-rzeżbiarskie czyli zreferowała konserwację obiektów kamiennych, ceramicznych i zastosowanych przy nich spoin (str. 48) . Niełatwe zadanie miał przed sobą Janusz Mróz (str. 45), który w długim wystąpieniu zalecał nie ingerowanie na własną rękę w metalowe eksponaty, ilustrując to przykładami z kraju i ze świata. Podobnie jest w przypadku malarstwa, o czym przekonywała Zuzanna Soińska-Szozda (str. 54). Zjazd zakoń­ czyło wystąpienie Joanny Sielskiej - fachowca w dziedzinie zachowywania i naprawy eksponatów wykonanych z tkanin (str. 51) . Wszyscy prelegenci zaczynali w swych \vystąpieniach od przywołania podstawowej zasady konserwatorów Primum non nocere czyli "Po pierwsze - nie szkodzić", gorąco namawiając słucha­ czy do zasięgania opinii fachowców z SKZ zanim cos zrobią , bo często z pozoru drobne czynnosci mogą bardzo zaszkodzić lub bardzo pomóc. Podsumowując Zjazd chcę zwrócić Państwa uwagę na fakt, że własciciele prywatnych skansenów i muzeów etnograficznych natrafiają w swojej działalnosci na liczne problemy. Niektóre wynikają z braku uregulowań prawnych lub ich nieprecyzyjnosci, czasem z niechęci innych osób i instytucji, a przede wszystkim z braku srodków i dużych trudnosci z ich pozyskiwaniem. Pomysł wychodzenia na przeciw tym trudnosciom za sprawą zawiązania stowarzyszenia nie zakonczył się powodzeniem . Różnice pomiędzy poszczególnymi przedsięwzięciami oraz ich prawnymi formami egzystencji okazały się niemożliwe do przezwyciężenia. Zawią ­ zał się jednak nieformalny ruch kolekcjonerów, który przyczynił się do wymiany eksponatów oraz uratowania kolekcji Andrzeja Kongiela z Prostyni, co należy postrzegać, jako pozytywny prognostyk na przyszłosć. _ �Niecodzienna, nowatorska forma niniej szej publikacji, jest odpowiedzią na zap otrzebowanie ze strony prywatnych muzeów, aby materiały pozjazdowe były dostępne jak najszerszej grupie odbiorców . Tradycyjne medium , ograniczone wielkoscią nakład u nie spełniłoby tych oczekiwan, stąd pod stawową formą książki jest wersja elektroniczna . Mając nadzieję, że taka forma przypadnie Panstwu do gustu zachęcam do zapoznania się z jej trescią . Zachęcam także do odwiedzenia S kansenu w Kuligowie oraz polubienia profili na portalach społecznościowych : Skansen wKuligowie: https:jjwww.facebook.com j skansen .kuligow IEiAK UW: https: j j www .facebook.com jieiak Oddział mazowiecki S KZ: https:j j www.facebook.com jSKZMazowsze Pomysłodawca , organizator, redaktor Jacek Żukowski Instytut Etnologii i Amropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �Skanseny i muzea prywatne w krajobrazie polskich placówek kultury �Włodzimierz Mędrzecki Prywatny skansen - instytucja kultury wsi polskiej 1 Prywatne kolekcjonerstwo elementów kultury materialnej wsi w Polsce ma dawną metrykę. Wydaje się, że za praojca tego zwyczaju można uznać Adama Chę tnika, którego indywidualna pasja zadecydowała o powstaniu skansenu w Nowogrodzie nad Narwią . Ruch, świadectwo działania którego możemy obserwować dzisiaj, zaczął rozwijać się w latach 70 . XX wieku. Bardzo szybkie przemiany gospodarcze i cywilizacyjne Polski po drugiej wojnie światowej doprowadziły do zarzucenia wielu powszechnych dotąd technik uprawy ziemi i rozmaitych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego a także do rezygnacji z niemal wszystkich tradycyjnych elementów wyposażenia domu mieszkalnego. W pierwszym etapie pralka "Frania" zastąpiła tarkę i balię, w drugim - pralka automatyczna wyparła wyżymaczkę na korbkę, będącą częścią wyposażenia "Frani". Więk­ szość starych budynków, sprzętów gospodarskich, elementów wyposażenia domu, odzieży, przedmiotów codziennego użytku rozpadła się lub znalazła na śmietniku, jednak sporo trafiło na strychy lub do kąta w oborze czy stodole. Odchodzenie w przeszłość całej formacji kulturowej skłoniło niektóre osoby i środowiska do starań o uchronienie od zniszczenia przynajmniej okruchów dawnego świata. Tendencja ta była szczególnie silna w odniesieniu do kultur i społeczności mniejszościowych - czego przykładem mogą być Kaszubi i Łemkowie . W przypadku Łemków sygnalizowany proces załamania kultury tradycyjnej nastąpił wcześniej, więc i pierwszy prywatny skansen w Zyndranowej powstał już w 1968 roku. Jego inicjatorem był mieszkający tam Teodor Gocz. I mponujący wzrost aktywnośc i środowisk łemkowskich oraz towarzyszące mu życzliwe wsparcie ze strony części inteligencji polskiej zaowocowało powstaniem kilku niezależnych od państwa Ośrodków muzealnych O charakterze kolekcji / skansenów prywatnych chętnie odwiedzanych przez Łemków z całego świata, ale też licznych na Podkarpaciu turystów. Prywatne kolekcje stały się w tym przypadku instyt ucjami od grywającymi ogromną rolę , rzecz można ideologiczną. Inny czynnik decydujący o zakładaniu prywatnych kolekcji i skansenów to chęć ratowania cennych niekiedy elementów dziedzictwa kulturowego, którymi nie mogły, lub nie chciały zająć się instyt ucje państwowe lub samorządowe. Tu chyba można szukać genezy skansenu w Białowieży, powstałego w 1983 roku z inicjatywy profesora Anatola Odziejewicza. Był on, może nadal jest, swego rodzaju Atlantydą, w której s pora grupa osób należących do różnych światów i pokoleń połączyła się we wspólnym działaniu nie tylko dla przywrócenia świet­ ności zespołowi budynków i eksponatów, ale także wykreowaniu alternatywnego, w stosunku do otaczającej rzeczywistości, własnego świata. Już w latach 70 . pojawiły się inicjatywy, w których zabiegi na rzecz ratowania dziedzictwa kulturowego łączą się z działalnością komercyjną - pozwalającą na finansowanie programu kulturalnego. Za przykład może tu służyć tzw. żywy skansen "Pastewnik" w Przeworsku . Realizację pomysłu inżyniera Stanisława Żuka rozpoczęto w 1976 roku. W chwili obecnej w skład skansenu wchodzą budynki m .in. domów mieszkalnych, zajazdu, dworku szlacheckiego oraz dawna siedziba Uniwersytetu Ludowego w Gaci Przeworskiej. Część pomieszczen w wymienionych budynkach posiada pokoje hotelowe dostosowane do współczesnego standardu, sale w innych, wykorzystywane sąjako miejsca restauracyjne, balowe, lub konferencyjne. _ �Do wzmocnienia ruchu prywatnego kolekcjonerstwa przyczynił się sierpień 1980 i dokonujący się za jego sprawą powrót do pozytywnej oceny roli chłopów i wsi w życiu naszego kraj u . Strajk w Ustrzykach w początku 1981 roku i szybki rozwój Solidarnosci Rolników Indywidualnych sprawił, że dla coraz większej częsci Polaków wies i jej kultura oraz tradycja przestawały być traktowane jako "obciach", a coraz częsciej stawały się przedmiotem życzliwe ­ go zainteresowania. Postępujący wówczas, mimo wszelkich komplikacji proces odzyskiwania podmiotowosci społecznej zaowocował między innymi coraz liczniejszymi inicjatywami kulturalnymi, w tym tworzeniem prywatnych kolekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Najczęsciej były to indywidualne działa­ nia związane z jednym budynkiem lub obejsciem, często składaniem pozyskanych przedmiotów w dawnej stodole, czy szopie . Takiemu prywatnemu kolekcjonerstwu sprzyjał też upowszechniający się zwyczaj przej mowania opuszczanych wiej skich domów i obejsć przez "mieszczuchów", którzy tworzyli sobie w ten sposób miejsce wypoczynku od wiej skiego zgiełku . Jedną z konsekwencji zamieszkania w wiejskiej chacie było zainteresowanie dawną kulturą chłopską. Jeszcze jednym ważnym elementem sprzyjającym rozwojowi indywidualnych inicjatyw na rzecz ochrony wiej skiego dziedzictwa kulturowego był rozwój zainteresowari ekologicznych . Cywilizacja c hłopska funkcjonowała w scisłej symbiozie ze srodowiskiem, ingerowała w nie w stosunkowo niewielkim stopniu i opierała się na rozwiązaniach, w których wykorzystywano natu ralne cechy i własciwosci dostę pnych w otaczającej przestrzeni materiałów oczywiscie do nastania mechanizacji rolnictwa. Tłumaczy to zainteresowanie osób i srodowisk nastawionych proekologicznie dla kolekcjonowania i eksponowania przedmiotów i rozwiązari stosowanych w życi u tradycyjnej wsi, jako wskazówki ułatwiającej budowę stylu życia alternatywnego wobec cywilizacji przemysłowej i robienia wszystkiego za pomocą narzędzi wyposażonych w silnik elektryczny lub spalinowy. Lata 90 . i kolejna faza przemian cywilizacyjnych na wsi zaznaczyła się miedzy innymi zagładą zdecydowanej większosci stojących dotąd drewnian ych lub glinian ych budynków mieszkalnych i gospodarczych, wraz z ich zawartoscią oraz przechowanymi w nich artefaktami . Częsć z nich wykorzystano jako elementy wystroju domu lub obejscia (w niemałym stopniu pod wpły­ wem wzorów podpatrzonych podczas pracy zagranicą - wozy drabiniaste jako konstrukcja do ustawienia kompozycji kwiatowej, drewniane koła na scianach koryta i beczki w charakterze donic na kwiaty etc.), częsć trafiła do obrotu kolekcjonerskiego. 2 Wydaje się, że w ostatnim ćwierćwieczu kontynuowane są główne nurty p rywatnego kolekcjonerstwa i muzealnictwa ukształtowane w latach 70. i 80 ., a WięC: a ) działania na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i wzmocnienia tożsamOsci kulturowej gru py etnicznej, regionalnej, konkretnego srodowiska lokalnego b) tworzenie własnej, odrębnej ekumen y, której materialnym wystrojem są elementy dawnej kultury wiejskiej (niekoniecznie ludowej, bo w grę wchodzą też stare rowery, maszyny do szycia, kieraty etc.) c) wykorzystanie p owszechnej obecnie afirmacji kultury tradycyjnej dla uatrakcyjnienia tworzenia oferty turystycznej (nie tylko agroturystyki, ale też np. gastronomii) d) podkre slanie swojego związku z lokalną tradycją kulturową e) afirmacja i propagowania wartosci ekologicznych , których ucielesnienie dostrzega się w stylu życia codziennego i modelu gospodarki tradycyjnej wsi. Oczywiscie wszystkie wymienione motywacje przyczynę - pasję kolekcjonerską. muszą mieć jeszcze jedną m ega- 3 Już samo wyliczenie motywacji skłaniających do tworzenia prywatnych skansenów i kolekcji ukazuje, ze mamy do czynienia ze zjawiskiem o potencjalnie bardzo istotnym znaczeniu społecznym i kulturowym. W mniej lub b ardziej sformalizowanych kolekcjach i muzeach prywatnych został zebrany, a tym samym ocalony od natychmiastowego zniszczenia ogromny zasób różnorodnych elementów dziedzictwa kulturowego . Do tego właSciciele kolekcji i muzeów prywatnych dysponują d użym zasobem rzetelnej wiedzy o pochodzeniu przedmiotów zebranych w kolekcji, a także znają lub znali osoby, które potrafiły lub potrafią się nimi posługiwać. _ �Jednoczesnie kolekcjonerstwo prywatne, jako zjawisko społeczne ma szereg problemów, z których na plan pierwszy wybijają się: -bardzo często nieokreslony status prawny kolekcji , co sprawia, że smierć lub rozmaite osobiste problemy własciciela mogą oznaczać likwidację placówki i zniszczenie eksponatów, -brak fachowego wsparcia dla porządkowania, opisywania i katalogowania zbiorów, ale także profesjonalnego doradztwa w zakresie organizacji ekspozycji oraz marketingu, -ko niecznosć ponoszenia z roku na rok coraz większych nakładów na zabezpieczenie, konserwację i renowację zgromadzonych eksponatów . To, że zostały one uchronione od natychmiastowego zniszczenia, nie zatrzymało niszczycielskiego oddziaływania czasu . Aby prywatne kolekcje i muzea nie oznaczały jedynie odroczenia rozpadu elementów dziedzictwa kulturowego - konieczna jest systematyczna i fachowa konserwacja . Wskazane problemy wydają się nie tylko poważne, ale i całkiem realne. Konieczne jest więc podjęcie działari, ktÓre będą w stanie odwrócić wynikają­ ce z nich zagrożenia. Wydaje się, że warunkiem powodzenia zabiegów na rzecz ochrony i rozwoju prywatnej inicjatywy muzealniczej jest przekonanie wielkich tego swiata, że kolekcje i muzea prywatne realizują zadania społecz­ ne na tyle ważne , iż powinny być one trwałym elementem infrastruktury kulturalnej Polski, a tym samym uzyskać stałe wsparcie organizacyjne, merytoryczne i finansowe instytucji p ublicznych oraz niepublicznych . Warunkiem powodzen ia jakichkolwiek dalekosiężnych działari jest posiadanie sprawnej, posiadającej solidne zaplecze społeczne struktury organizacyjnej, jaką jest tworzący się oddolny ruch kolekcjonerski . Wydaje się, że wła­ snie on powinien stać się forum, na którym warto pokusić się o przygotowanie perspektywicznego planu działania, w którym różnorodne zabiegi podporządkowane byłyby osiągnięciu celu głównego - czyli uczyn ienia z kolekcji i muzeów prywatnych trwałego elementu infrastr uktury kulturalnej Polski, Działania srodowiska powinny isć w dwóch równoległych kierunkach . Pierwszy - skierowany na zewnątrz powinien służyć promowaniu kolekcji i skansenów oraz poszerzaniu ich możliwosci ekspozycji i prezentacji dorobku. Należy podkreslać , że set ki, rozrzuconych na terenie całego kraju, prywatnych muzeów eksponujących elementy dziedzict wa kulturowego wsi stanowią ogromny ka pitał kulturowy. Drugi kierunek, to wykorzystywanie potencjału kulturowego i edukacyjnego zasobów muzeów prywatnych w po głębianiu wiedzy i zrozumienia dla rodzimych tradycji kult urowych wsród młodych pokolen Polaków oraz zainteresowanych kulturą polską turystów zagranicznych . Zbiory znajdujące się w kolekcjach i muzeach prywatnych materialnego dziedzictwa kulturowego wsi polskiej tworzą ważny element ogólnonarodowej skarbnicy dziedzictwa kulturowego . Należy przekonywać, że dawne wiejskie budownictwo drewniane, sprzęty gospodarskie i domowe, wytwory nieprofesjonalnych artystów ludowych etc. są takim samym zabyt kiem, jak profesjonalne malarstwo, rzeżba, czy inne artefakty "kultury wysokiej" dawnych epok i na równi z nimi wymagają profesjonalnej ochrony . Powin no stać się oczywiste dla wszystkich, że do przeszłosci należą czasy, w których wykonane tradycyjną techniką narzędzia drewniane lub sprzęty domowe były czym s występującym masowo i ich profesjonalna konserwacja była nieuzasadniona ekonomiczne. W początku XXI wieku coraz częsciej grozi nam syt uacja, w której zniszczenie jakiegos artefaktu kultury ludowej może oznaczać, iż stracilismy ostatni egzemplarz konkretnej formy kulturowej . Wydaje się przy tym konieczne bardzo mocne podkreslanie, że obecny "boom" prywatnych kolekcji i muzeów kultury wiejskiej jest wynikiem szczególnego (opisanego w pierwszej częsci artykułu) splotu okolicznosci, i jeżeli nie zostanie on odpowiednio wsparty - zakoriczy się w ciągu kilkunastu lat . Zebrany w muzeach prywatnych kapitał kulturowy powinien być w sposób systematyczny wykorzystywany w procesie edukacji młodych pokoleri obywateli Polski . Zawirowania społeczne, cywilizacyjne i kulturowe, jakie były udziałem naszego kraju po drugiej wojnie swiatowej doprowadziły, do przynaj mniej dwukrotnego, radykalnego zerwania międzypokoleniowego przekazu kulturowego - w latach 50.-60. i w latach 90 . XX wieku. W efekcie, dzisiejsi dziadkowie i rodzice, nawet, gdyby chcieli, nie potrafią swym dzieciom i wnukom przekazać rzetelnej wiedzy o realiach życia na tradycyj nej wsi . Tymczasem we współcze­ snym swiecie bardzo wyrainie wzrasta zainteresowanie dla własnej, lokalnej tradycji kulturowej . Wyrazem tego jest nacisk, jaki w programach szkolnych kładziony jest na zapoznawanie uczniów z losami ich rodzin, historią lokalną i regionalną . Nawet niewielkie muzeum zawierające kolekcję tradycyjnych strojów, przedmiotów i narzędzi może być w tej sytuacji niezastąpioną pomocą edukacyjną w przywracaniu społecznej pamięci o przeszłosci i dorobku kulturowym srodowiska społecznego uczniów. _ �zapoznanie się z taką ekspozycją może stać się impulsem do podjęcia dialogu między dziećmi, a przedstawicielami starszych pokolen, którzy dotychczas nie dzielili się swoją wiedzą z młodszymi pokoleniami wychodząc z założenia, że "ich to i tak nie interesuje" . Tymczasem doświadczenia z realizacji rozmaitych programów edukacyjnych pozwalają stwierdzić, że w większości przypadków dzieci i młodzież z dużym zainteresowaniem przyjmują informację pod ogólnym hasłem ,jak dawniej żyli i pracowali mieszkancy naszej okolicy" . Warunkiem powodzenia powyższych działan, jest równolegle do zabiegów o wsparcie materialne, podjęcie solidarnego wysiłku muzealników prywatnych na rzecz profesjonalizacji ich instytucji, zarówno pod względem merytorycznym, jak i marketingowym . Profesjonalizacja na płaszczyźnie merytorycznej powinna dotyczyć wprowadzania obowiązujących w muzealnictwie panstwowym procedur w zakresie gromadzenia, katalogowania, przechowywania, konserwacji i ekspozycji zbiorów. Jest to ogromna praca wymagająca fachowych pracowników, materiałów konserwacyjnych, sprzętu informatycznego, odpowiedniej powierzchni magazynowej spełniającej wymogi konserwatorskie i przestrzeni ekspozycyjnej . Jednak przeprowadzenie takich prac jest warunkiem koniecznym dla fizycznego zachowania zebranych eksponatów oraz zarejestrowania znacznego zasobu informacji, które w tej chwili znajdują się jedynie "w głowach" właścicieli, współpracowników i ofiarodawców. Warto też pamię tać, ze wła­ ściwa inwentaryzacja i warunki przechowywania są koniecznym warunkiem uzyskania stałej pomocy materialnej ze środków publicznych i sponsorskich. Profesjonalizacja na płaszczyźnie marketingowej musi polegać na tworzeniu atrakcyjnej oferty ekspozycyjnej i edukacyjnej, która zapewni instytucjom muzealnym stałą klientelę, a w konsekwencji stałe dochody. Naturalnymi odbiorcami oferty muzeÓw prywatnych prezentujących kulturę dawnej wsi są lokalne placówki edukacyjne (szkoły , przedszkola, domy kultury etc.) oraz biura turystyczne . Szkoły, zobowiązane do prowadzenia edukacji regionalnej i posiadające w programach szkolnych godziny przeznaczone na zapoznawanie się z regionem mogą być stałym partnerem muzeum prywatnego . Zwłaszcza, gdy władze samorządowe finansujące placówki edukacyjne będą widziały korzyści z tej formy prop agowania lokalnych tradycji wśród młodych pokolen mieszkari.cÓw gminy . Także dla szkół w mieście, organizujących wycieczki i zajęcia w ramach "zielonej szkoły" oferta muzeum prywatnego może być interesującą propozycją. Co więcej, Jednak warunkiem powodzenia tego typu działari.jest posiadanie oferty na wysokim poziomie merytorycznym, atrakcyjnej pod względem dydaktycznym oraz dostosowanej do różnych grup odbiorców . Tego niejest w stanie zapewnić na dłuższą metę, choćby najbardziej utalentowanyamator. Koniecznejest zwrócenie się do pomocy fachowców , posiadających przygotowanie w zakresie dydaktyki szkolnej i praktykę pracy z gru p ami dzieci i młodzieży w różnym wieku. W świetle wcześniejszych uwag wydaje się oczywiste, że warunkiem powodzenia zabiegów na rzecz uzyskania realnego wsparcia dla prywatnych instyt ucji kultury ze strony instytucji publicznych i samorządów jest podjęcie działari na rzecz rozwoju i profesjonalizacji przez samo środowisko prywatnych kolekcjonerów i muzealników. By osiągnąć sukces na tej drodze musi ono otrzymać realną pomoc ze strony środowiska naukowego i profesjonalnych muzealników, oraz od dydaktyków specjalizujących się w opracowywaniu scenariuszy zajęć edukacyjnych w instyt ucjach kultury. Dotychczasowe doświadczenia z pracownikami naukowymi i studentami Uniwersytetu Warszawskiego wydają się wskazywać, że uzyskanie takiej pomocy jest możliwe. Przynajmniej część młodych pracowników nauki i studentów etnologii, historii, pedagogiki oraz pokrewnych kierunków gotowa jest podjąć pracę w charakterze wolontariusza, a pierwsze sukcesy z pewnością przyczynią się do zwiększenia zainteresowania tego typu działaniami. Prywatny skansen posiadający profesjonalnie przygotowaną , atrakcyjną prezentację lokalnej kultury tradycyjnej, przystosowaną do zdolności recepcyjnych i potrzeb różnych grup wiekowych dzieci i młodzieży oraz turystów indywidualnych może stać się ważnym czynnikiem procesu edukacji młodych pokoleri., miejscem organizacji imprez kułturalnych i życia społecznego oraz istotnym punktem promocji gminy na zewnątrz . Wydaje się , że warto skoncentrować działalność rodzącego się ruchu prywatnych kolekcjonerów wokół realizacji takiego programu . Tym bardziej, że przechowywane w insty tucjach o niepewny m statusie prawnym i pozbawione właściwej konserwacji skarby dawnej kultury wsi polskiej mogą ulec zniszczeniu znacznie szybciej, niż się nam wszystkim wydaje. A byłaby to strata niep owetowana . �Zdzisław Bziukiewicz Muzeum Kurpiowskie w Wachu Muzeum Kurpiowskie w Wachu jest prywatną placówką założoną i prowadzoną przez Zdzisława i Laurę Bziukiewicz. Działa przy gospodarstwie agroturystycznym "U bursztyna", które miesci się w Wach u pod numerem 14 (gm. Kadzidło, pow. ostrołęcki), zas sama wies Wach leży przy trasie nr 53 łą­ czącą Warszawę z Mazurami, w połowie drogi między Kadzidłem a Myszyncem, 30 km na północny - wschód od Ostrołęki. Muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 01.04 .2009 r. i pierwotnie miesciło się tylko, w zaadoptowanej dla tego celu, starej stodole. Wraz z powiększaniem się zbiorów ekspozycja rozrosła się o powozownię i park maszy- nowy. W muzeum zgromadzone są przedmioty pochodzące z Kurpi Zielonych, obrazujące dawną materialną kulturę tego regionu. Najstarsze eksponaty datowane są na na koniec XVlll wieku (pasyje- krucyfiksy), a najmłodsze pochodzą z lat 70 . XX wieku. Pokazują one przemiany zachodzące w tym środowi ­ sku pod wpływem rozwoju techniki, dostępności różnych surowców i materiałów, a także zmian społecznych i mentalnych. Liczba eksponatów przekroczyła już 3 tysiące i stale rośnie, gdyż właściciele c ią gle starają się ocalić przed zniszczeniem pozostałe resztki dawnej kultury. Odkupują je od ich właścicieli, a także penetrują skupy złomu i targi staroci. Starają się, w miarę swoich zasobów finansowych, by te przedmioty przetrwały, dając świadec two o ogromnym bogactwie Kurpiowszczyzny i talencie ich twórców przyszłym pokoleniom. Zbiory w Muzeum Kurpiowskim w Wachu zostały podzielone na działy tematyczne: tkactwo, bursztyniarstwo, szewstwo, plecionkarstwo, ciesielstwo i stolarstwo, kowalstwo, wyposażenie domu , strój kurpiowski, garncarstwo, bartnictwo, maszyny rolnicze, stajnia i rzemiosło . Zbiory uzupełnia także biblioteka o tematyce regionalnej i bursztyniarskiej, z licznym "białymi krukami" . Muzeum, prócz zbierania i konserwacji przedmiotów, prowadzi zakrojoną na szeroką skalę działalność edukacyjną. Panstwo Bziukiewicz starają się doprowadzić sprzęty i narzę­ dzia do stanu używalności, by przy ich pomocy prowadzić liczne warsztaty i lekcje muzealne z "ginących zawodów". Samo oglądanie przedmiotów niewiele już mówi współczesnemu człowiekowi, zwłaszcza młodemu, mieszkającemu w mieście , który o pracy na roli i w dawnym gospodarstwie wiejskim ma nikłe pojecie. Stąd potrzeba realizowania praktycznych zajęć i warsztatów. Dopiero żywe obcowanie ze starym sprzętem, poznanie pracy przy jego użyciu daje okazję do poznania prawdziwego dawnego życia na Kurpiach . Lekcje muzealne adresowane są do każdej grupy wiekowej i są dostosowane do poziomu uczestników. Dotyczą szerokiego zakresu przejawów kultury kurpiowskiej i są to: kopanie bursztynu, jego tradycyjna obróbka, obróbka lnu i tkanie. koronka szydełkowa, koronka frywolit kowa, zielarstwo ludowe, ozdoby choinkowe, historia Kurpi i gwara, palmy wielkanocne, pisanki, strój kurpiowski, biżuteria ludowa, warsztaty kulinarne, karty pocztówkowe i okolicznościowe, dawne gry i zabawy, maszyny rolnicze i higiena na wsi (pranie i maglowanie). _ �Laura i Zdzis ł aw Bziukiewicz są aktywnymi twórcami ludowymi. Zdzisław jest przedstawicielem kolejnego pokolenia znanej rodziny kurpiowskich bursztyniarzy, zas Laura jest koronkarką, specjalizującą się w wykonywaniu trudnej koronki frywolitkowej. Dzięki swoim umiejętnosci om, a także niezwykłoSci ich profesji, byli i są zap raszani do prowadzenia lekcji muzealnych w różnych placówkach kultury na terenie całego kraju . Podczas tych spotkail zauważyli ogromne zain teresowanie dawnymi technikami i postanowili realizować takie lekcje u siebie w domu. Od 2002 r. ruszyły warsztaty obróbki bursztynu , koronki szydełkowej i frywolitkowej , plastyki obrzędowej i historii Kurpi, a od chwili otwarcia Muzeum dołączyły pozostałe . Na jesieni 2010 r. została oddana do użytku zwiedzających zrekonstruowana XLX wieczna kopalnia bursztynu , w której realizowane są lekcje z kopania tego kurpiowskiego złota. Muzeum Kurpiowskie w Wachu współpracuje z różnymi placówkami kultury, stowarzyszeniami, instytucjami paristwowymi, a także objęte jest merytoryczną o p ieką Uniwersytetu Warszawskiego. Od 201 1 r. prowadzone jest katalogowanie zbiorów. Dokonuje się ono za sprawą grupy studentów In stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego pod okiem dr Katarzyny Waszczyriskiej. W celu większej promocji regionu Kurpi Zielonych i samej placówki muzeum zorganizowało imprezy folklorystyczne pt: Św ię to Bursztynu, połą­ czone z Mistrzostwami w Kopaniu Bursztynu, Majówkę oraz Bajania Kurpiowskie, podczas których odbył się I Otwarty Przegląd Gadki Kurpiowskiej. Turysci , a także mieszkalicyokolicznych miejscowosci, mieli okazję poznać lokalny folklor, dorobek działających tu twórców ludowych , kurpiowską kuchnię i spędzić czas obcując z dawną , ale wciąż żywą kulturą. W przyszłoSci planowane jest dalsze katalogowanie zbiorów muzeum , stworzenie internetowej wersji katalogu , pozyskiwanie kolejnych eksponatów i rozbudowa placówki, by stworzyć lepsze warunki do prezentacj i zbiorów i prowadzenia lekcji muzealnych. Zap raszamy do nas oraz na http: // www.muzeum.kurpie.com.pl / ��Krzysztof Jędrzejek Skansen na Jędrzejkówce Skansen Na Jędrzejkówce to prywatna kolekcja etnograficzna tworzona przez Barbarę i Krzysztofa Jędrzejek w Laskowej, miejscowości położonej w malowniczej dolinie rzeki Łososina w Beskidzie Wyspowym. Właściciele konsekwentnie powiększają kolekcję przenosząc kolejne, charakterystyczne dla okolic Laskowej obiekty dziwiętnastowiecznego, wiejskiego budownictwa drewnianego oraz wzbogacając już posiadane zbiory o kolejne eksponaty prezentujące lachowską kulturę materialną. Plenerowa ekspozycja ma w zamyśle właścicieli stworzyć zespół funkcjonalnie powiązanych ze sobą zabytkowych obiektów odzwierciedlających kulturę i historię mieszkańców Laskowej i najbliższych okolic. Zbiory prezentowane są w ośmiu obiektach uzupełnionych małą architekturą jak drewniane kapliczki, przydrożna XIX-wieczna kamienna kapliczka, pasieka z kolekcją uli czy rekonstrukcja barci w potężnym dębowym pniu. Spichlerz z Dobrociesza - niewielki, jednokondygnacyjny, drewniany spichlerz zbudowany w XIX wieku z drewna pochodzącego z rozbiórki stodoły pobliskiego folwarku. Wewnątrz odtworzony został z dbałością o najdrobniejsze szczegóły warsztat kołodzieja. Uwagę zwraca prymitywna drewniana tokarka do toczenia piast, kobylice do skł adania kół, dziad do strugania szprych czy potęż­ ne lyźnie do drążenia otworów na oś w piaście oraz szereg innych narzędzi niezbędnych w pracy kołodzieja. w Laskowej Młyn ze Żmiącej - typowy dla tego regionu młyn wodny, jakich w okolicy jeszcze na początku ubiegłego wieku było wiele. W samej Żmiącej, na niewielkim górskim potoku płynącym przez wieś było ich aż 25. Przeniesiony do skansenu, jest ostatnim zachowanym młynem posiadającym w całości drewniany mechanizm napę­ dowy. Zamontowany pytel pozwalał na uzyskiwanie mąki dobrej jakości pozbawionej zanieczyszczeń, stąd też tradycyjnie w tym młynie zamawiano mąkę na szczególne okazje, jak wesela czy chrzciny. Wewnątrz młyna znajduje się ponadto ekspozycja ręcznych narzędzi do mielenia i obróbki zboża jak żarna, stępy i stępki oraz wyplatane z łyka sita do przesiewania mąki czy kaszy. Spichlerz z Kamionki Małej - XIX wieczny dwukondygnacyjny spichlerz o konstrukcji charakterystycznej dla tego regionu składający się z kamiennej, sklepionej piwnicy oraz drewnianej stanowiącej pomieszczenie, w którym w dużych sąsie­ kach przechowywano zboże. Wewnątrz spichlerza znajduje się ponadto bogato zdobiony spyrnik, w którym przechowywano połcie sł on iny oraz suszonej kiełba­ sy, małe skrzynie z łupanych deszczułek bukowych do przechowywania suszonych owoców. Spichlerz strzeżony solidnym zamkiem, był też miejscem przechowywania kosztownej końskiej uprzęży. Szczególną uwagę przyciaga eksponowane potężne jarzmo dla woła oraz mniejsze dla krów, które na obszarze Galicji były tradycyjnie wykorzystywane, jako zwierzęta pociągowe. Innym ciekawym elementem ekspozycj i jest kolekcja pomysłowych pułapek na myszy i szczury będących w tamtych czasach zmorą gospodarzy i czyniących duże szkody w przechowywanym zbożu._ �W kamiennej piwnicy prezentowana jest kolekcja narzędzi pszczelarskich z wirówkami do miodu , podkurzaczami, drewnianą rojnicą czy glinianymi naczyniami do przechowywania miodu i wosku. z Michalczowej - XIX wieczna kuźnia, której właścicielem był Maciej Woźniak, ostatni kowal we dworze w Łososinie Dolnej. Duża drewniana kuźnia wyposażona jest w tradycyj ne kamienne palenisko z kapą oraz miech z 1889 r. Na potężnym pniu zamontowane jest kowadło , obok znajduje się mniejsze dwurożne z 1863 r. , przy warsztacie znaleźć można potężne kute imad ło. Uwagę zwracają dwie duże kowalskie wiertarki - jedna zamocowana na ścianie a druga stojąca. Na ścianach zobaczyć można dużą ilo ść narzędzi kowa ls kich - kleszcze, młotki, foremniki , narzynki , gwintownice, klucze. C iekawostką jest zestaw narzędzi do podkuwa nia koni oraz pie lęgn acj i kopyt. Kuźnia Niewielka suszarnia i wędzarnia z Micha lczowej - przeniesiona do skansenu wraz z kuźnią. Cha ra kterystyczny obiekt tego regionu , w którym tradycja suszenia owoców, a w szczególności śliwe k sięga XVIII wieku. Z uwagi n a niewielkie rozmiary oraz brak sklepionej komory paleniska wykorzystywana była również jako wędzarnia. Spichlerz z Laskowej - unika lny, dwukondygnacyjny, drewniany, kryty gontem obiekt z 1875 r. Wewnątrz odtworzony został warsztat stolarza oraz cieśli. Ekspozycja prezentuje bogactwo narzędzi stolarskich, od najprostszych dłuteł, świdrów , s trugów, cyrkli czy wiertarek po s komplikowan e narzędzia jak ręczna piła włosowa lub piła taśmowa napędzan a kieratem. Zwraca uwagę bogaty zbiór toporów ciesielskich czy ciosła do drążenia koryt, rynien, niecek. Zaprezentowane są tu również ogromne, dwuręczne piły tartaczne do ręcznego przecierania pni drzew n a bale lub deski. Na piętrze s pichlerza odnajdziemy ekspozycję prezentującą warsztaty powroźnicze oraz narzędzia do obróbki wełny w tym interesująca skomplikowana maszyna do gręplowania wełny. Suszarnia do owoców z Laskowej - przeniesiona wraz ze s pichlerzem. Typowy przykład XIX-wiecznej suszarni krytej strzechą, wyposażonej w sklepione palenisko oraz specjalne otwory w suficie pozwalające regu lować ilo ść dymu kierowan ego na suszone owoce. Suszenie śliw, jabł e k czy gruszek było jedynym do stę pnyc h w prze szło ści sposobem przechowywania owoców przez okres nawet kilku la t i urozmaicenia codziennej diety. Budynek ekspozycyjny - obiekt powstały na fundamentach rodzinnego domu z zachowaną kamienną piwnicą. Na uwagę za s łu guj e prezentowa na kolekcja malowanych skrzyń wiannych oraz charakterystycznych s krzyń sarkofagowych bu dowanych bez użycia metalu z łupanyc h bukowych desek z ciekawym geometrycznym ornamentem. Na ścianach zobaczyć można wiele dziewiętnastowiecz ­ nych oleodruków o tematyce sakra lnej. Bogato wyposażony warsztat wiejskiego szewca i rymarza pozwala poznać tajniki tego rzemiosła. W kamiennej piwnicy zwraca uwagę kolekcja dębowych beczek n a wino, piwo oraz butelek z i stnieją ­ cych w przeszłości okolicznych browarów w szczególności Limanows kiego browaru braci Ma rsów. Na piętrze zobaczyć można wyposażenie warsztatu krawieckiego, wa rsztatu tkackiego oraz wyposażenie wiejskiego rzeźnika w tym ogromne koryta do sprawiania świni oraz drewniane nadziewarki do kiełbas. Zadziwiają mi ste rno ścią wykonania drewniane fonny do owczych serów czy wyplatane z korzenia koszyki. Potwierdzeniem walorów kulturowych skansenu była decyzja wł adz województwa małopolski ego o umieszczeniu go n a Szlaku Architektury Drewnianej w Małopol ­ sce. W pla nach właścicieli jest da lszy rozwój skansenu, poprzez tworzenie kolej nych ekspozycji, jak również rozwój infrastruktury d la turystów. Zapraszamy do nas oraz na http:f fwww.skansenlaskowa. pl f ��Wojciech Brzozowski Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie znajduje się 10 km na północny - wschód od Łowicza. Położone na północnych terenach dawnego K sięstwa Łowi ckiego , pokazuje kulturę i hi storię regionu. Zał oży­ cielem muzeum był rolnik Julian Brzozows ki (1925-2002), który zimowymi wieczorami rzeib ił figury z drewn a lipowego. Pierwsze z nich powstały w połowi e lat 50. XX wieku. Od początku zamys łem było , by figury poruszały s i ę za pomocą własnoręcznie wykonanych mechanizmów. W 1972 roku Julia n Brzozowski, korzystając z prywatnych funduszy, wybudował pierwszy pawilon i przez następne kilka lat zajął się konstrukcją mechanizmów do swoic h figur. Kolejne budynki powstały w 1980, 1985 i 2001 roku. Ruchome figury zostały zebrane w sceny rodzajowe, takie jak Szopka Bożego Narodzenia, Procesja Bożego Ciała , Poczet wł adców Polski, rybacy nad Bzu rą, Wyścig Pokoju, czy też ł owickie wesele. Pierwsza ruchoma scena przedstawia ucztę weselną i jest poruszana ręcznie za pomocą korbek. Do uruchomienia figur wykorzystywane jest 40 silników elektrycznych, a podkład muzyczny zapewnia 9 magnetofonów. W czterech pawilonach można zobaczyć ponad 20 łowickich pająków wykonywanych wcześniej przez żonę Juliana, Wandę Brzozowską (1931 2003) , obecnie zaś przez jego synową Renatę. Na ścianach możemy zobaczyć namalowane przez córkę Juliana - Marię, obrazy olejne i wycinanki charakterystyczne dla regionu łowickiego. Na terenie muzeum zobaczyć można również 40 naturalnej wielkości fi gur przedstawiających ludzi, przy o kreślonyc h czynnośc i ach wykonywanych dawniej na wsi. Wszystkie ubrane są w oryginalne stroje ludowe. Wśród nich znajdują się prząd ­ ki , państwo młodzi w trakcie wesela, bed narz, kobieta ubijająca maslo, gospodarze jadący na targ i ci, którzy wracają z uroczystości kości e lnych. Wiele z nich porusza się, dzięki wykonanym ręczni e m echanizmom. Oprócz figur w d wóch pawilonach obejrzeć można 32 zaprzęgi konne, wolanty, bryczki, wozy drabiniaste i sanie, 12 uprzęży konnych , 18 ł owickich, ręcznie malowanych skrzyń, 8 kredensów z glinianą , ozdabianą c h arakterystycznymi wzorami zastawą , oraz wiele elementów strojów ludowych, haftowanych przez drugą córkę J uliana - Ewę Zabost. Obecnie właścicielami muzeum są Renata i Wojciech Brzozowscy. Wojciech zajmuje się rzeżbą od 25 lat, tworzy nowe figury i mechanizmy, jak również kon serwuje stare urządzenia, wykonane przez tatę. Jego głównym zajęciem jest jednak uprawa 8 hektarów sadu , a praca przy muzeum to głównie forma hobby . .. l pasJI. Placówka muzealna utrzymywana jest cał kowicie ze środków prywatnych właścicie li , którzy otrzymali za swą działalność wiele nagród , m .in. Doroczną Nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego czy też Nagrodę im. Os kara Kolberga. Muzeum jest zbiorem wiedzy o dawnych tradycjach Księstwa Łowi c kie ­ go i n iepowtarzalną kolekcją przedmiotów z tymi tradycjami związanych. Zapraszamy do nas oraz na http:j jwww.muzeumludowe.pl j ��Sylwester Roszak Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krukowym Redecz Krukowy jest niewielką kujawską wsią, która na pozór nie wyróżnia się niczym sposród wielu jej podobnych. Jednak to tu w gospodarstwie rodziny Borkowskich, pod numerem ósmym, swoje korzenie ma Ku jawska Fabryka Maszyn Rolniczych "Krukowiak". Powstała w 1987 roku i z biegiem lat, dzięki staraniom jej założyciela i właściciela Janusza Borkowskiego, dołączyła do swiatowej czołówki producentów maszyn i urzą­ dzen rolniczych. Kiedy, w 2008 roku produkcja została przeniesiona do pobliskiego Brześcia Kujawskiego w głowie prezesa pojawił się pomysł aby pozostałą po starym zakładzie przestrzeń zagospodarować i stworzyć muzeum poswięcone wsi . Tak oto, dzięki uporowi i olbrzymiemu zaangażo ­ waniu własciciela , dawne hale fabryczne, biura i cały teren wokół zakładu zaczął przeistaczać się w niezwykłe muzeum . Tym, co w sposób szczególny odróżnia je od placówek p aristwowych, są wyczuwalne w każdym jego miej scu uczucia i emocje jego twórcy. W każdej sali i ekspozycji możemy dostrzec zamysł J anusza Borkowskiego, który o swoich zbiorach potrafi mówić w bardzo przejmujący, niemalże poetycki a jednoczesnie fachowy sposób. Bogactwo zbiorów, na dzis kolekcja liczy ponad siedem tysięcy eksponatów, ktÓre własciciel zbiera od ponad dwudziestu lat sprawia, że aby uważ­ nie zwiedzić opisywane miejsce, potrzebny jest co n ajmniej jeden dzieri . A być może i taki czas okazałby się zbyt krótki . Muzeum podzielone jest na trzy wzajemnie uzupełniające się płaszczyzny wystawowe. Na pierwszą z nich zaadaptowane zostały dawne pomieszczenia produkcyjne . Wsród gromadzonych tam, z olbrzymią wytrwałoscią eksp onatów na szczególna uwagę zasługują kolekcje : powozów, maszyn i urządzeri żniwnych, ciągników rolniczych, a także wiele rozmaitych sprzętów wykorzystywanych w dawnych czasach do prac polowych . Tutaj prezentowane są także niezwykle ciekawe i wręcz unikatowe kolekcje starych samochodów i motocykli. Za kształt tych wystaw odpowiadają synowie Janusza, którzy dołączyli do swego ojca, w trudnej misji ratowania dziedzictwa przeszłosci. Nad pierwszą, ze wspomnianych kolekcji pieczę sprawuje starszy z synów własciciela, Seweryn, druga zas stanowi "oczko w głowie" młodszego Radosława, który pasją do zabytkowych motocykli zaraził się od , nieżyjące go już niestety, brata Rafała . Na piętrze budynku, w dawnych pomieszczeniach biurowych, możemy podziwiać szereg niezwykle ciekawych rekonstrukcji: izby mieszkalnej z okresu dwudziestolecia międzywojennego, z kompletem mebli z począt ­ ku XX wieku, klasy szkolnej z przełomu lat 50- tych i 60-tych XX wieku a także otoczonego szczególną troską , tzw. pokoju rodzinnego, w którym umieszczono wiele pamiątek po rodzicach, dziadkach, a nawet pradziadkach własciciela. _ �Częsć z pomieszczen zaadaptowano także na, tzw. kąciki tematyczne związa­ ne z życiem na kujawskiej wsi w dawnych czasach. Tu możemy zobaczyć sprzęty służące m.in. do kiszenia kapusty, produkcji masła czy wypieku chleba . W naj większej z sal umieszczono tematycznie wyposażenie różnego rodzaju zakładów rzemieslniczych i usługowych: szewskiego, krawieckiego, fryzjerskiego , a nawet poczty i sklepu. Niewątpliwą gratką dla zwiedzających jest sala, w której odtworzono wnętrze apteki z początku XX wieku, zjej oryginalnym wyposażeniem . Pozostałe eksponaty, zostały zlokalizowane wokół muzeum, na terenie dawnych zakładowych parkingów. Tu motywem przewodnim jest uprawa ziemi. Wsród mnogosci eksponatów (ekspozycje aż "pękają w szwach" od różnego rodzaju) : radeł , pługów, kultywatorów, kosiarek itd ., uwagę przykuwa znajdujący się na kOt1cu wystawy, tzw . kącik sentymentalny poswiecony KFMR "Krukowiak". Umieszczone w nim zostały prototypy p ierwszych modeli opryskiwaczy, które zaprojektował i złożył sam własciciel fabryki jeszcze w latach 80 . XX wieku. Dumą Janusza Borkowskiego jest także , znajdująca się na początku wystawy plenerowej lokomobila parowa, pochodząca z 1922 roku. Muzeum obok standardowej działalnosci wystawienniczej podejmuje także wiele inicjatyw rozrywkowo-rekreacyjnych . Największą popularnoscią cieszą się pokazy walk rycerskich i zespołów folklorystycznych z regionu, a także pikniki, na których prezentowane są prace lokalnych twórców ludowych. Duża ilosć rzeżb ulokowana jest, w będącym do dyspozycji zwiedzających tzw. placu piknikowym, który znajduje się w sadzie, tuż obok muzeum . Tutaj własciciel stworzył miejsce zabaw dla najmłodszych adeptów historii. Mimo tak wielkiego dzieła, jego własciciel nadal nie przestaje marzyć i wciąż snuj e nowe plany, związane z muzeum. W najbliższej przyszłosci planowane jest utworzenie, w ramach organizacyjnych opisywanej placówki, muzeum poswięconego piekarnictwu. Wielkim marzeniem, jest także zorganizowanie pikniku historycznego, podczas którego zwiedzający mogliby zobaczyć, na własne oczy, dawne sposoby pracy na wsi . Muzeum jest otwarte od poniedziałku do piątku , w godzinach od 8 :00 do 14 :00. W przypadku większych gru p zorganizwoanych istnieje możliwosć zwiedzania także w soboty, a nawet w niedziele (po wczęsniejszym umówieniu telefonicznym). Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego j est przedsięwzięciem niekomercyjnym, do którego wstęp jest darmowy . Całosć kosztów, związanych z jego prowadzeniem spoczywa na barkach Janusza Borkowskiego ijego rodziny. osoby które przeczytały powyższy tekst zechcą w przyszłosci odwiedzić to niezwykłe miejsce. Tym bardziej, że dojazd do niego jest dosć prosty. Redecz Krukowy leży bowiem około 23 km na południowy- zachód od Włocławka, przy trasie nr 62, w kierunku Poznania. Mam nadzieję, że Zapraszamy do nas oraz na http: // www.redeczkrukowy.pl / �-- �Aleksander Puszko Muzeum Mazurskie w Owczarni Muzeum Mazurskie w Owczarni powstało kilkanaści e lat temu. Dom, w którym się mieści , został wybudowany ok. 1850 r. dla czterech rodzin pracujących w majątku ziemskim. W okresie międzywoj e nnym mieszkały w nim dwie rodziny, a po II wojnie światowej już tylko jedna. W 1996 T. umieszczono w nim zbiory poświęcone kulturze mazurs kiej o bej mującej okres od początku XIX w. do połowy XX wieku. Mazurzy byli ludno śc i ą pochodząca z Mazowsza, która w XIV i XV w. osiedlała się w Państwie Krzyżackim, a od XVI i XVII w. w Księstwie Pruskim. Poprzez brak kontaktu z kulturą polską wytworzyła swoją własną. Mazurzy od 1525 r. są luterana mi i ta religia wpływała na ich życie codzienn e. W wyposażeniu domu oraz w strojach widoczna jest prostota i powaga lute rańska. Obrazy są z n apis ami o treści religijnej , meble są utrzymane w cie mnej ton acj i, a w stroju świątecz nym dominują barwy czarne, brązowe i granatowe . Narzędzia w gospoda rstwie i s przęty domowe do roku 1860 - 1870, są wykonane z drewna, gliny i metalu. Mazurzy, jako mi eszkań cy Prus Wschodnich z czasem stają s i ę patriotami pruskimi. W ich domach znajduj ą się portrety królów pruskich, pamiątki i dyplomy związane ze służbą wojskową. W życiu codzie nnym daje s i ę zauważyć pruski dryl i dyscyplina. Po wejściu Mazur wraz z Prusami Wschodnimi w skład Cesarstwa Niemieckiego, nastę puj e rozwój tego regionu. Związane jest to z uwłaszczeniem chłopów , doprowadzeniem linii kolejowych , rozwojem sieci dróg bitych, bu downictwem murowanym na wsi, rozwojem szkolnictwa oraz kulturą modernistyczną. Pod koniec XIX w. Mazury zatracają swoją odrębność kulturową· W wyposażeniu domów i gospod a rstw spotykamy m eble i sprzęty charakterystyczne dla regionów nie mieckic h. Te procesy unifikacyjne przerywa II wojna światowa i wkroczenie wojsk radzieckich na te re n Prus Wschodnich. Muzeum Mazurs kie w Owczarni, wpisuje s i ę obecnie w pojednanie polsko niemieckie. Dos trzegamy i pokazujemy odrębność etniczną Mazurów, a jednocześnie podchodzimy z szacunkiem do ic h dekla racj i o przynależności do n arodu nie mieckiego. Z każdym rokiem zbiory są powię kszan e i opracowywane, a by zac hować dziedzictwo kulturowe tych zie m. W muzeum możn a zobaczyć wnętrza mieszkalne dla typowych domów na Mazurach. W poszczególnych pomieszczeniach odtworzyliśmy kolejno: izbę z I pol. XIX w., z meblami i narzędziami pracy z pobliskich okolic , sypialnię z II pol. XIX w. i z okresu międzywoje nn ego . czarną kuchnię (centralne miejsce w budynku) szeroki komin czyli typowe pomieszczenie dla pol. XIX w., gdzie gotowano proste po s iłki , pieczono c hleb i wędzono mi ęso. Obok znajduje się kuchnia z wyposażeniem okresu między wojennego z urządzeniami mode rnistycznymi. pokój gościnny z portretami królów pru skich , koronowanych n a cesarzy niemieckich i typowymi m eblami dla okresu 1871- 1918. Zapraszamy do nas oraz na http: j jwww.owczarnia.comj ��Marek Purwin, Alicja Dybkowska Kolekcja sztuki Chcielibyśmy afrykańskiej Panstwu zaprezentować naszą kolekcję , której zawartość można , co prawda, zakwalifikować do specyficznej formy sztuki ludowej, ale która - w przeciwieństwie do zaprezentowanych tu wcześniej zbiorów - pochodzi spoza Europy. Źródła sztuki afrykańskiej, jak każdej sztuki, są materialne i niematerialne. O funkcji i kształcie wytwarzanych przedmiotów decyduje przede wszystkim styl życia mieszkańców "Czarn ego Lądu": zajęcia codzienne, rodzaj wykonywanej pracy oraz otoczenie, w którym poszczególne narody Afryki żyją. Inne są potrzeby rolników, pasterzy czy myśliwych. Używane przez nich przedmioty są często bogato zdobione, więc mogą być i są uznane za dzieła sztuki. Obok świata materialnego istnieje też dla Afrykanów świat niematerialny - świat wierzeń , wyobrażeń i mitów, utrwalonego przez pokolenia ładu społecznego i uznanych powszechnie sposobów zac howania tego porządku. Wytwarzane przez miejscowych twórców maski i rzeźby pełnią funkcje użyt­ kowe: przede wszystkim ułatwiają wejście w harmonijną relację z wieloma bytami nadprzyrodzonymi oraz duchami przodków mającymi wpływ na wszystko, co dzieje się wokół, w świecie pozazmysłowym, w Kosmosie . Wykonywanie obrzędów , ustawianie rzeźb przodków i fetyszy łagodzi l ęki, dodaje siły i umożliwia życie w harmonii z Wszechświatem. Takie były pierwotne powody wytwarzania masek i figurek. Rozwój turystyki sprawił, że również na "Czarnym Lądzie" zaczął się rozwijać przemysł pamiąt­ karski i obecnie trudno zdobyć przedmioty rzeczywiście używane w celach kultowych. Poszukiwania ich pozostawiamy zresztą muzealnikom , zadawalając się maskami i rzeźbami budzącymi w nas emocje i uczucia estetyczne. Spór o wartość tych przedmiotów, jako "obiektów reprezentatywnych" pozostawiamy etnografom. w Wiązownie W kolekcji najwięcej jest masek. Znajdują się wśród nich maski twarzowe - zaslaniające twarz, maski hełmowe - zakładane na głowę i maski kapeluszowe - noszone na czubku głowy. Brakuje nam przykładowych strojów zakładanych w czasie uroczystości . Stroje te zazwyczaj były wykonywane z rafii, skóry lub tkaniny, często zdobiono je piórami i muszelkami. Posiadamy posążki przedstawiające władców, dalekich przodków lub postacie zoomorficzne. W kolekcji jest kilka figurek ludu Baluba, zwanych kabilo kalutombo, a przedstawiających żebrzącą kobietę. Figurki te stawiano przed chatą kobiety ciężarnej, aby przechodnie mogli ją wspomóc na czas, gdy nie będzie mogła pracowac. Interesujący zespół stanowią fetysze - figurki służące do magii leczniczej. Często nabijane są one gwoździami (lud Bakongo) a lbo mają wprawione w tors lustro, w którym wróżbiarz- uzdro­ wiciel widzi chorobę trapiącą właściciela figurki lub wroga rzucającego czary. Osobną grupę stanowią tarcze zdobione motywami z masek - motywy te mają zwiększać moc tarczy. Pochodzenie naszej kolekcji jest zwyczajne. Początkowo wcale jej nie planowaliśmy. Zawsze marzyliśmy o podróżach i realizacji tych marzeń podporządkowaJiśmy część swojego życia. Z każdego wyjazdu , bliższego lub dalszego, przywoziliśmy różne pamiątki , takie które nam się podobały, bądż wydawały się charakterystyczne dla zwiedzanego terenu . Z czasem zauważyłem , że wśród zgromadzonych przez nas przedmiotów jest sporo masek, a w którymś momencie okazało się , że powoli relacja między naszymi wyjazdami i przywiezionymi przedmiotami zmienia się: maska lub figurka z miłej pamiątki staje się celem wyjazdu.Początki kolekcji sięgają lat 70. XX wieku, kiedy to Marek w Gdyni zakupił pierwszą maskę . Pierwszą podróż do Afryki odbył w latach 80. Niektóre maski i rzeźby otrzymał w prezencie, kiedy przebywał w wioskach afrykańskich, w uznaniu za włączanie się w codzienne obowiązki członków danej społeczności i wywiązywanie się z nich. -+ �w wioskach, bezpośrednio od wykonawców, ale nie ustrzegł się także zakupów na targach, kiedy zobaczył interesując e obiekty do kolekcji. Wiele osób, znających nasze zainteresowania, przywoziło nam maski z podróży. Między innymi , jako oryginalną maskę przywiezioną z Afryki dostaliśmy wyprodukowaną na Bali maskę przedstawiającą Hanumana (Boga-małpę). Podobnych anegdot można by przytoczyć więcej. W 2010 roku kolekcja powiększyła się o kilkadziesiąt obiektów ze zbiorów Alicji , z którą w tym czasie postanowiliśmy wspólnie prowadzić życie. Marek zawsze starał się określić pochodzenie i przeznaczenie posiadanych dzieł, natomiast Ala, wykształcona polonistka i hi storyk, marząca o dodatkowych studiach z historii sztuki, wprowadziła inne , artystyczne spojrzenie na posiadane przez nas obiekty. Dzięki temu zmieniało się nasze podejście do gromadzonych eksponatów. Obecnie nasza kolekcja sztuki afrykańskiej obejmuje około 400 przedmiotów pochodzących z Czarnej Afryki, czyli z terenów położo ­ nych na południe od Sahary. Wielkość zbioru ulega ciągłym zmianom na skutek kupna nowych obiektów, sprzedaży i wymiany . Kolekcja nie ma obec nie stałego miejsca prezentacji. Planujemy utworzyć ekspozycję w Wiązownie , gdzie mieszkamy, niestety, na razie koszty przerastają nasze możliwości. Nasze maski były prezentowane w 2012 roku na dwóch wystawach , w węgorzewskim Muzeum Kultury Ludowej i w warszawskiej , żoliborskiej galerii "Wystawa". Na potrzeby tyc h wystaw przygotowaliśmy informacje o twórcach masek: o poszczególnych ludach , miejscu zamieszkania, organizacji społecznej , tradycyjnej i współczesnej religii oraz o charakterystycznych przedmiotach, wykonywanych dla użytku codziennego i religij nego. Przygotowaliśmy również dwa roll-upy: jeden z mapą przedstawiającą rozmieszczenie ludów Czarnej Afryki , drugi - z krótką informacją o masce afrykańskiej. Planujemy przygotowanie trzeciego , poNiektóre nabył święconego afrykańskiej rzeźbie. Zapraszamy do prowadzonej przez nas w Wiązownej pod Warszawy "Galerii Więzy". Oprócz wystaw afrykanistycznych odbywają się u nas liczne wydarzenia kulturalne i popularnonaukowe. ��Etnograf dla kolekcjonera �Ewa Nizińska i Agata Rybus Działalność Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa Kolo Naukowe Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa (KNARiM) powstało w listopadzie 2010 roku z inicjatywy grupy studentów IEiAK UW. Pomysł narodził się rok wcześniej, w trakcie pierwszej edycji realizowanych przez lEiAK studenckich praktyk muzealnych - "Miniatury Etnograficzne", w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego Kurpiów w Lelisie. Zaangażowani w prace porządkowo-inwentaryzacyjne w leliskim ośrodku studenci, postanowili założyć uniwersytecką organizację studencką i w ten sposób zapewnić sobie instytucjonalne zaplecze dla realizacji pomysłów, które narodziły się podczas długich wieczorów spędzonych latem 2009 roku w Lelisie. Naukowym opiekunem organizacji, od początku jej istnienia do dnia dzisiejszego, jest dr Katarzyna Waszczynska, etnograf i antropolog pracująca w lEiAK UW, inicjatorka, koordynatorka oraz merytoryczny opiekun wszystkich edycji praktyk muzealnych w kurpiowskich ośrodkach regionalnych w latach 2009-2013 . Wśród celów, które Koło postawiło przed sobą znalazły się: aktywizacja studentów oraz środowisk naukowych do podejmowania refleksji z zakresu antropologii rzeczy i muzealnictwa; nawiązywanie i rozszerzanie współpracy IEiAK UW z lokalnymi ośrodkami kulturalnymi; praca na rzecz zwiększania kompetencji studentów etnologii w zakresie muzealnictwa oraz wskazanie możliwości zastosowania wiedzy w praktyce, a także popularyzacja wiedzy związanej z "kulturą ludową" wśród szerokich kręgów społecz­ nych. Ustalono, że powyższe cele będą realizowane poprzez następujące działania: tworzenie publikacji; organizowanie konferencji, prelekcji, warsztatów oraz wystaw w instytucjach edukacyjnych i kulturalnych; organizowanie objazdów naukowych; podejmowanie i wspieranie inicjatyw badawczych; udzielanie wsparcia merytorycznego lokalnym ośrodkom kulturalnym i działaczom regionalnym; podejmowanie prac inwentaryzacyjnych, tworzenie katalogów naukowych, organizowanie wystaw w lokalnych ośrodkach muzealnych . Merytoryczny kontekst powstania organizacji zakreślają ożywione w latach 90. XX w . zainteresowania nauk społecznych materialnym wymiarem rzeczywistości społeczno-kul turowej . Wyrażny wzrost częstotliwości podejmowania kwestii przedmiotów w głównych nurtach debat antropologii, socjologii, studiów kulturowych czy filozofii uzasadniał mówienie o zainicjowanym we wskazanym okresie "zwrocie ku rzeczy", "powrocie do rzeczy", "zwrocie ku temu, co nie-ludzkie" czy wreszcie "zwrocie ku materialnOści". Zawarta w wyrażeniach "zwrot" oraz "powrót" (Domanska 2006, 2008a, 2008 b) sugestia podjęcia wskazanego tematu materialności lub podjęcia go na nowo, odsyła do poprzedzającego "zwrot ku rzeczy" okresu marginalizowania przez nauki społeczne i humanistyczne kwestii obecności przedmiotów w życiu człowieka. Wątek ten w odniesieniu do antropologii podejmują Olga Kwiatkowska i Adam F. Kola (2006), a także Janusz Baranski (2007). Obydwa tytuły, rekonstruując historię obecności przedmiotu wantropologii (Kwiatkowska i Kola koncentrują się na obecności przedmiotów w antropologii uprawianej w kontekście polskim, Janusz Baranski rekapituluje wybrane stanowiska z szerszego, ponadkrajowego kontekstu) i częściowo przynajmniej _ �zapełniają pewną lukę w p ismiennictwie poswięconym dziejom refleksji antropologicznej . Z obydwu narracji wyłania się obraz losów materialnosci wantropologii, na które składają się: okres umieszczenia przedmiotów - składają­ cych się na kulturę materialną - w centrum zakresu problemowego skupiają­ cej się wokół pojęcia "kultury", okres zepchnięcia na margines wyznaczony przez zdominowanie zainteresowań antropologów zagadnieniami tzw. kultury duchowej i społecznej (ujęcia strukturalistyczne, interpretacyjne, fen omeno logiczne i postmodernistyczne oparte na metaforze kultury, j ako tekstu) , wreszcie ostatnia próba ponownego odczytania tematyki materialnosci, zrodzona dzięki wyprowadzeni u wniosków z prostego rozpoznania, iż "każde z naszych działań, zarówno wobec srodowiska, jak i wobec innych, posiada swój materialny wymiar - jest skierowane na rzeczy, odbywa się w ich kontekscie, jest przez nie zaposredniczone, polega na ich wykonywaniu lub niszczeniu " (Krajewski 2008, s. 133-134).Ożywienie zainteresowań materialnoscią w antropologii, socjologii czy studiach kulturowych dało się zauważyć także na gru ncie polskich działań naukowych. Szczególnie istotna w tym względzie by ła konferencja naukowa "Colloquia Humaniorum: Rzeczy i ludzie. Ludzie i rzeczy. Humanistyka wobec materialnOsci" w Olsztynie jes ienią 2 007 roku oraz mający miejsce dwa miesiące później w Warszawie panel dyskusyjny - "Rzeczy. Rekonesans antropologiczny" . W obydwu spotkaniach brali udział naukowcy z różnych polskich Osrodków akademickich a ich naukowe efekty opublikowano. Konferencje W odczuciu założycieli KNARiM refleksja nad materialnoscią domaga się stałego miejsca w prowadzonej aktualnie w Polsce debacie naukowej. Dodatkowo, j ako zainteresowani antropolo gią rzeczy studenci, odczuwalismy potrzebę stworzenia forum do wymiany m ysli i doswiadczeń , do którego dopuszczeni będą przede wszystkim początkujący badacze - studenci, także studiów doktoranckich. Innymi słowy, zakładając KNARiM chcielismy stworzyć przestrzeń dla prezentacji dorobku naukowego związanego z tematyką rzeczy, przeznaczoną w p ierwszej kolejnosci dla studentów. Dlatego też , wkrótce po dopełnieniu wszelkich formalnosci związanych z założeniem Koła, postanowilismy zorganizować studencko-doktorancką konferencję poswięconą zagadnieniom antropologii rzeczy . Konferencja od początku planowana była jako impreza cykliczna. Pierwsza odbyła się 10 maja 2011 roku, na kolejną zas przyszło czekać dwa lata - do 14 maja 2013 roku . Choć obie różniły się przebiegiem i przyjętą formą, organizowane były pod wspólnym szyldem M iędzyuczelnianej Interdyscyplinarnej Konferencji "do RZECZY". Wspólny bowiem by ł cel - wymiana doswiadczeń przede wszystkim między młodymi badaczami (studentami i doktorantami), ale także zaproszonymi do wygłoszenia referatów pracownikami naukowymi, związa ­ nymi z różnymi dyscyplinami nauk humanistycznych , zainteresowanymi tematyką materialnosci. Podczas pierwszej konferencji wystąpienia prelegentów przedstawiono w trzech panelach. Pierwszy z nich, prowadzony przez dr. Tomasza Rakowskiego z IEiAK UW nosił tytuł "Rzecz w antropologii" i skupiał młodych antropologów, prezentuj ących zarówno wystąpienia o charakterze teoretycznym , jak i te oparte bezposrednio O wyniki prowadzonych przez nich badań terenowych. Dru gi panel - "Rzecz w muzealnictwie", otwarty został wystąpien ie m dr Ewy Klekot, także z lEiAK UW. Obok młodych naukowców, wsród referentów panelu znaleźli się przedstawiciele Osrodków muzealnych. Na koniec pozostał panel "Rzecz w literaturze" otwierany przez prof. Annę Wieczorkiewicz, antropolożkę z osrodka warszawskiego, który, w uproszczeniu, by ł miejscem wymiany mysli dla badaczy literatury. By dru gie spotkanie w maju 2013 roku mogło w jeszcze większym stopniu podkreslić interdyscyplinarnosć rozważań, organizatorzy odeszli od scisłych podziałów znanych z wczesniejszej konferencji - w miejsce paneli "Rzecz w ... " pojawiły się szeroko zakrojone autorskie tematy zaproponowane przez moderatorów - uznanych pracowników nauki. Pierwszy z nich: "C złowiek w przestrzeni - rzeczy złożone" prof. Włodzimierza Mędrzeckiego (Instyt ut Historii PAN) dotyczył materialnych elementów dziedzictwa kulturowego w przestrzeni miast i wsi oraz przedmiotów, które taką przestrzeń konstruują. Kolejny temat zaproponował dr hab. S ławomir Sikora z IEiAK UW: "Co rzeczy nam robią? Materialnosć - zmysłowosć - pamięć" , jako próbę namysłu nad sprawczoscią i zmys łowoscią rzeczy, z którymi obcujemy na co dzień. Z kolei propozycja dr. Marcina Napiórkowskiego (Instytut Kult ury Polskiej UW) "Kulturowa biografia rzeczy jako obrastaniepamię­ ciq" skupiała prelegentów zainteresowanych fenomenem pamięci, zastanawiają­ cych się, jak przedmioty funkcjonują w kontekscie z jednej strony pamięci indywidualnej i zbiorowej, z drugiej - nawyków i pamięci ciała (Dudek 2013). W ramach każdego z zaproponowanych tematów, spotkali się przedstawiciele różnych nauk humanistycznych, prezentujący odmienne podejscia do zaproponowanych zagadnień . _ �W dyskusji podsumowującej całodzienne obrady dr Napiórkowski podkreślił, że konferencja swoją tematyką oraz szerokim i interdyscyplinarnym podej ściem doskonale wpisała się w czas naj większego zainteresowania "zwrotem ku rzeczy" wśród przedstawicieli nauk humanistycznych i społecznych. Publikacja Ważnym narzędziem realizacji głównego celu I Interdyscyplinarnej Mię ­ dzyuczelnianej Konferencji Naukowej "doRZECZY" dla popularyzacji wiedzy związanej z podejmowaną w antropologii refleksją nad złożoną relacją pomię ­ dzy ludżmi a rzeczami, jest wydanie nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego, recenzowanej publikacji książkowej, zawierającej stworzone na bazie wygłoszonych referatów artykuły uczestników konferencji (Rybus, Kornobis 2016) . Znajdują się w niej teksty poruszające kluczowe dla rozważan antropologii rzeczy i muzealnictwa kwestie takie jak: sprawczość przedmiotów, semiotyzacja przedmiotów, rola przedmiotów w życiu społecznym, w praktykach pamięci , w budowaniu jednostkowej tożsamosci, a także refleksje nad przedmiotem występującym w roli muzealnego eksponatu, dzieła sztuki czy literackiego rekwizytu. Nakład pozycji wyniósł 300 egzemplarzy, z czego 180 zostało bezpłatnie dostarczonych do bibliotek akademickich oraz wybranych instytucji muzealnych w całym kraju. Pozostałe 120 egzemplarzy znalazło się w sprzedaży księgarn Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego. Warsztaty Publikacja nie była jedynym pomysłem członków Koła na popularyzację zagadnien antropologii rzeczy, czy szerzej, namysłu nad materialnością . By trafić do możliwie różnorodnej i szerokiej grupy odbiorców, we wrześniu 2011 we współpracy z IEiAK UW zorganizowano warsztaty, które wpisane zostały do programu XV Festiwalu Nauki . Trzech prowadzących (Maciej Wiktor Kornobis, Ewa Nizinska i Agata Rybus) zaproponowało trzy spotkania, prowadzące przez rozmaite zagadnienia związane z interesującą ich tematyką, ogłoszone pod wspólnym tematem "Człowiek w świecie przedmiotów". Pierwszym był warsztat "Rzeczy w życiu człowieka . Perspektywa nauk humanistycznych" . Uczestnicy, wychodząc od przedmiotów, które przynieśli, a które miały dla nich szczególne znaczenie, zastanawiali się nad podjętym wyborem, dochodząc do bardziej ogólnej refleksji o funkcjach przedmiotów w życiu człowie­ ka. Podczas spotkania znalazło się również miejsce na przedstawienie najważ­ niejszych ujęć teoretycznych, popu larnych w badaniach nad rzeczami w naukach humanistycznych . "Materialny wymiar codziennOści . Spacer po Pradze" był propozycją spaceru po ulicach, zaułkach i bazarach warszawskiej Pragi, by obejrzeć otaczający człowieka świat przedmiotów - kształtowany przez ludzi, ale też ludzi zmieniający. Ostatnie spotkanie "Czy trampek może być eksponatem? Warsztat z opisu przedmiotu" to próba prześledzenia biografii przedmiotu przynależącego do kultury współczesnej wraz z kontekstami , w jakich ów przedmiot mógł funkcjo nować . Śledzenie drogi, którą artefakt przechodził, by móc stać się eksponatem muzealnym, doprowadziło uczestników do wspólnego projektowania ekspozycji z opisywanym przedmiotem jako motywem przewodnim. W grudniu 2011 roku podobne warsztaty przeprowadzone zostały dla studentów lEiAK UW. Do zaproponowanych podczas Festiwalu Nauki tematów dołączono warsztat "Przedmiot w muzeum. Przypadek Kurpie" , który miał na celu pokazanie prac wykonywanych w ramach "Miniatur etnograficznych" oraz jasnych i ciemnych stron pracy muzealnika. Cykl spotkan dla studentów zakonczył weekendowy wyjazd do prowadzonego przez prof. Mariana Pokropka Muzeum Sztuki Ludowej w Otrębusach . Wycieczka do podwarszawskiej miejscowości była nie tylko okazją do zwiedzenia tego niezwykłego muzeum, ale również do długich i inspirujących rozmów z Profesorem - o materialności, rzeczach i etnografii w ogóle. Pracownia Etnograficzna Koło stara się współpracować z innymi organizacjami działającymi w sferze popularyzacji antropologii . Wiosną 2012 roku, dwoje przedstawicieli koła: Agata Rybus i Maciej Wiktor Kornobis, na zaproszenie Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna, przeprowadzili serię warsztatów "Człowiek/Rzecz" w ramach realizowanego przez Stowarzyszenie projektu "Pracownia Koszykowa". Cztery spotkania stały się częścią cyklu "Antropologiczne Przestrzenie", w czasie którego poddawano dyskusjom różne propozycje badania kultury, a także dzielono się wła­ snymi doświadczeniami naukowo- badawczymi . _ �Warsztaty prowadzone przez przedstawicieli Koła, poswięcone były wybranym sposobom rozważania roli materialnosci w życiu człowieka . Serię zainaugurowało spotkanie "Przedmioty jako miejsca pamięci". Podczas dyskusji zastanawiano się nad rolą przedmiotów w praktykach pamięci, zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej , poddano refleksji mechanizmy współuczestnictwa przedmiotów w konstruowaniu tożsamoscijednostek oraz grup, wreszcie poruszono kwestię relacji pomiędzy biografiami przedmiotów, a biografiami ludzi. W czasie drugiego spotkania "Ubiór, gadżet, ciało" kontynuowano refleksję nad rolą przedmiotów w budowaniu "ja". Tym razem skupiono się na praktykach związanych z ciałem i ubiorem . Kolejne spotkanie poswięcono problematyce przestrzeni , zatytułowano je "Jak używamy przestrzeni? Proksemika Warszawy". Podjęto dyskusję nad wpływem przestrzeni na zachowanie człowieka, nad działaniami które konkretnie ukształtowana przestrzeń miejsca prowokuje, umożliwia lub stanowi dla ich podjęcia barierę. Ostatnie spotkanie dotyczyło roli przedmiotów w konstruowaniu doswiadczenia turystycznego . Zaprezentowano wybrane sposoby rozważania turystyki, a w ich ramach materialnosci. Skupiono się przy tym na dwóch perspektywach - "nadawców" - a więc osób zaangażowanych w organizację tzw. przemysłu t urystycznego oraz "odbiorców" - konsumujących turystyczne przestrzenie podróżników. Lelis, Wach - 5 Skupieni wokół zagadnień odsłon z zakresu antropologii rzeczy i muzealnictwa członkowie Koła , co roku stanowią częsć grupy uczestników praktyk muzealnych organizowanych w ramach IEiAK UW, przy instytucjonalnym wsparciu Polskiego Instytutu Antropologii . Pod okiem dr Katarzyny Waszczynskiej, każdego lata spędzają około osmiu dni w jednym z kurpiowskich osrodków. W latach 2009-2010 był to wspomniany wyżej Osrodek Etnograficzny Dziedzictwa Kulturowego Kurpiów w Lelisie, w latach 2011-2013 Muzeum Kurpiowskie w Wachu. Praktyki każdorazowo służą ochronie unikalnych zbiorów kultury materialnej, gromadzonych z oddolnej inicjatywy regionalnych działaczy. W przypadku Lelisa opiekunem zbioru , liczącego około 1300 eksponatów, jest Henryk Kulesza - emerytowany nauczyciel historii , miłosnik kultury i gwary kurpiowskiej, organizator wielu imprez, które ją popularyzują. Od 12 października 1997 roku , kiedy dokonano uroczystego otwarcia wystawy w Osrodku Etnograficznym, został On również jedynym przewodnikiem po niej . Z kolei twórcami Muzeum Kurpiowskiego w Wachu są Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie (o których więcej na stronie 12 - przypis redakcji), twórcy ludowi, u których stworzenie muzeum było konsekwencją tworzenia wnętrza dla prowadzenia warsztatów wycinankarskich, frywolitkowych, bursztyniarskich oraz wielu innych. Warto wspomnieć, że w obu przypadkach eksponowane przedmioty nie stanowią materialnego wymiaru kultury kurpiowskiej. Za pomocą przedmiotów o proweniencji kurpiowskiej, ale również innych, niejednokrotnie wykonanych fabrycznie w kraju lub za granicą (np. radioodbiorniki z lat 70 . XX w.), kolekcjonerzy tworzą nowy obraz kultury regionu. Prace wykonywane przez studentów IEiAK UW oraz członków Koła naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa obejmują następujące działania skupione wokół eksponatów: porządkowanie . klasyfikowanie, inwentaryzowanie , znakowanie. fotografowanie i opisanie w kartach katalogu naukowego, stworzonych wedłu g wzoru otrzymanego z Państwowego Muzeum Etnograficznego. Na pierwszej stronie karty znajduje się miejsce na fotografię przedmiotu oraz podstawowe o nim informacje: nazwę (w tym również gwarową), miejsce pochodzenia, wymiary i stan zachowania, czy wreszcie dane zbieracza oraz dotyczące warunków pozyskania przedmiotów. Druga strona to przede wszystkim miej sce na szczegóło­ wy opis przedmiotu, z uwzględnieniem jego zastosowania, formy, kształtu, barwy, względnie mechanizmu działania. Etapem wienczącym praktyki j est stworzenie wstępnej aranżacji wystawowej. W ramach praktyk w osrodku leliskim, skatalogowano całe zbiory, liczące około 1300 eksponatów. W Wachu dotychczas (stan na 09 .2013) udało się skatalogować około połowę zbiorów, kolekcji składającej się z ponad 3000 przedmiotów. Jak już zostało wspomniane, praktyki są formą wspierania inicjatyw podej mowanych przez działaczy regionalnych. Inwentaryzacja zbiorów to nie tylko droga do uporządkowania i zwiększenia bezpieczeństwa kolekcji, ale też szansa, by w dalszej przyszłosci, jesli zajdzie potrzeba, trafiła ona w ręce nowego własci ­ ciela. Rozpoczęcie inwentaryzacji eksponatów jest również warunkiem koniecznym umieszczenia placówki w Panstwowym Rejestrze Muzeów, co, przynajmniej w teorii, ułatwia zdobywanie srodków na budowę ekspozycji czy konserwację przedmiotów._ �Realizowanym pod szyldem "Miniatur etnograficznych" praktykom muzealnym towarzyszy także cel dydaktyczny . Ich zadaniem jest umożliwienie stu dentom etnologii zdobycia doświadczenia z zakresu muzealnictwa, a także promocji i popularyzacji kultury regionalnej. Inwentaryzacja zbiorów Muzeum w Petrykozach Doświadczenia zdobyte podczas dwóch wyjazdów do Lelisa zaprocentowały nie tylko w Wachu. Jeszcze jedną okazją ich wykorzystania była inwentaryzacja zbiorów rzeżby ludowej zgromadzonych w Muzeum im. Jadwigi i Wojciecha Siemionów w Petrykozach. Twórcą tej niezwykłej placówki był Wojciech Siemion - znany aktor, ale również mecenas sztuki . Znaczna część zbiorów Muzeum to dzieła sztuki współczesnej - podarunki od artystów, w tym malarzy takich jak Beksiilski, Dwurnik, Duda-G racz czy Tarasewicz. Wśród stanowiących przedmiot inwentaryzacji kilkuset rzeżb "ludowych" wyróżniają się te autorstwa Leona Kudły, Heleny Szczypawki- Ptaszyilskiej czy Karola Wójcika "Heródka", znanego z wykonywania drewnianych aniołków . W przywołanym przypadku muzeum to nie tylko zbiory, ale też otoczenie, w którym są eksponowane. Sama wystawa obrazów znajdowała się na poddaszu klasycystycznego dworku, odrestaurowanego przez rodzinę Wojciecha Siemiona w latach siedemdziesiątych . Czas przeszły jest nieprzypadkowy niedawna historia dopisała tragiczną kartę w dziejach muzeum - zadaszenie dworku (wykonane z gontu przez samego artystę) spłonęło, a wraz z nim poddasze i część znajdujących się na nim obrazów. Dworek czeka na odbudowę. Pożar nie zniszczył na szczęście dużego parku roztaczającego się wokół, a także znajdującego się w nim skansenu , na który składają się dwa wiatraki, karczma (gdzie jak wieść głosi bywał Józef Chełmoilski), kuznia z oryginalnym wyposażeniem z XIX wieku oraz drewniana chałupa, pełniąca dawniej funkcję szpitala. Jak to się jednak stało, że przedstawiciele Koła zaczęli bywać w Petrykozach? Karolina Siemion, wnuczka Wojciecha, opiekująca się obecnie muzeum, zgłosiła się do dr Katarzyny Waszczyilskiej z prośbą o pomoc przy wstępnej inwentaryzacji zbiorów rzeżby ludowej . Działania takie były niezbędne przed oddaniem rzeżb do konserwacji, co uchroniło je przed dalszym niszczeniem przez drewnojady. W ten sposób od paZdziernika do grudnia 2010 roku trzy członkinie koła (Karolina Ćwiek, Ewa Niziriska i Agata Rybus) spędziły kilka weekendów w zabytkowym dworku. Przez całe dnie otaczały je drewniane rzezby, z których każda musiała zostać rozpoznana, zmierzona i zważona oraz sfotografowana . Prace w Petrykozach były tym ciekawsze, że zbiory, którymi przyszło nam się zająć były odmienne od tych z Lelisa i Wachu. Niezwykła była również możliwość bezpośredniego spotkania z pracami artystów - przedstawicieli sztuki ludowej i naiwnej, o których dotąd czytało się w książkach. Bibliografia: Barariski J. 2007 Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków. Domailska E. 2006 Ku historii nieantropocentrycznej, [w: ] tejże Historie niekonwencjonalne, Poznano 2008a Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, "Kultura Współczesna", nr 3 (58), s. 9-21. 2008b Problem rzeczy we współczesnej archeologii, [w:] Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności, red. Kowalewski J., Piasek W., Śliwa M., Olsztyn . Dudek K. 2013 Muzeum etnograficzne - między nauką a sztuka . O trybach legitymizacji w procesie kulturowego wytwarzania obiektów i kryzysie muzeÓw, "Stan Rzeczy" nr 4, s . 87-106 . Krajewski M. 2008 Ludzie i przedmioty - relacje i motywy przewodnie, [w :] Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności , red . Kowalewski J., Piasek W., Śliwa M., Olsztyn . �Kwiatkowska O., Kola F. A. 2006 O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej: głos podwójny w sprawie przedmiotów, Iw:) Kultura profesjonalna etnologów w Polsce , red. M. Brocki , K. Górny, W. Kuligowski, Wrocław. Rybus A., M. Kornobis (red .) 20 16 Ludzie w świ ecie przedmiotów, przedmioty w Antropologia wobec rzeczy, Warszawa świ ecie Strony internetowe: http://dorzeczy-dorzeczy.blogspot .com/ p / regu lamin -koa. h tmJ (dostęp 15. I 1.2013) http://www.goko-leJis.eu/page/etnograficzny .html (dostęp 12. 11.2013) http: // www.kurpie.Jelis.pl (dos tęp 12.11.20 13) www.kurpie.com (dostę p 12. 1 1.201 3) ludzi. �Anna Czyżewska Kolekcje z Internetu - to już frazes . Internet stał się nieodłączną częscią współczesnej kultury - to także frazes. Mówi się też o "pokoleniu Internetu", i o tym , że je śli kogoś "nie ma w Internecie", to nie istnienie. Oczywiście, to wszystko jest prawdą. Jednocześnie nią nie jest, ponieważ nie wszyscy korzystają z Internetu. Wedłu g badań przeprowadzanych przez Centrum Badania Opinii Społecznej, w 2012 ponad 56% Polaków korzystało z Internetu (tj. stron internetowych , poczty e-mail, komunikatorów internetowych itp.) . Najwięcej korzystających, 93% populacji , było w grupie wiekowej 18-24 lata. W każdej kolejnej gru pie , jak podaje CBOS, liczba użytkowników zmniejszała się. Według tych badan, większość osób korzystała już z Internetu w domu i wykorzystywała go nie tylko do wysyłki poczty elektronicznej, komunikacji i portali społecznościowych ale też m.in. do robienia zakupów [deklaruje to niemal trzy czwarte internautów (72 %), czyli dwie piąte ogółu badanych] , obsłu gi bankowOści elektronicznej (60%), lektury internetowych wersji gazet lub czasopism (60% ). 17% badanych korzystających z internetu zadeklarowało, że ściąga darmowe programy, muzykę i filmy . Z kolei 18 %, czyli prawie jedna piąta użytkowników, zgłosiło zamieszczanie w internecie zrobionych przez siebie zdjęć lub materiałów wideo. Z badan tych wynika, że ludzie korzystają z Internetu przede wszystkim dla komunikacji, załatwiania podstawowych potrzeb, a także rozrywki i poszukiwania informacji, zarówno tych bieżących - dotyczących ostatniego wystąpienia premiera, najświeższych anegdot z Watykanu czy konfliktu w Syrii, jak i bardziej uniwersalnych - poszukiwan genealogicznych, historycznych czy dotyczących dbania O urodę. Ludzie korzystają W • • siecI Cała gama różnorodnych informacji stała się dostępna na dosłowne wycią­ gnięcie ręki i kliknięcie myszki. Wystarczy wpisać słowo w wyszukiwarkę i wcisnąć przycisk "szukaj". Raz. Dwa. Trzy. Przez chwilę komputer przetwarza informacje, aby następnie dać nam poszukiwane wyniki . Oszczędność czasu i pienię ­ dzy. Bez wychodzenia z domu, kupowania biletu, książki czy gazety, żmudnego poszukiwania informacji otrzymujemy prawdopodobnie to, o co zapytaliśmy wyszukiwarkę . Narodowe Archiwum Cyfrowe, jedno z centralnych archiwów panstwowych , wyliczyło, że dzięki udostępnieniu swoich zbiorów on-line, czyli w postaci cyfrowej w Internecie , użytkownicy osiągnęli korzyści finansowe w wysokości 118 milinów złotych. Jak to wyliczono? Jak powiedział Nikodem Boncza Tomaszewski , dyrektor NAC: "NAC odwiedza osobiście 377 osób rocznie, a użytkowników on-line mamy prawie 290 tys .". Niemożliwe byłoby przyjęcie ich w siedzibie NAC, nie byłoby ich stać na przyjazd . Skoro nie muszę tracić dwóch dni roboczych na dojazd do archiwum, to da się to przeliczyć na konkretne zyski: w tym czasie mogę robić po prostu inne rzeczy. Boncza Tomaszewski dodał również, że oprócz kapitału finansowego, "jeszcze ważniej szy jest kapitał wiedzy i kapitał społeczny budowany dzięki dostępowi do naszego dziedzictwa. Archiwa cyfrowe są utrwalaczem pamięci i budują poczucie zakorzenienia , więzi z przeszłością" . Dlaczego warto wykonywać tzw. "cyfryzację" i prezentować swoje kolekcje w internecie? Jak napisali autorzy raportu "MUZEA prywatne / kolekcje lokalne" zbiory prywatnych kolekcjonerów "są prawdziwym rarytasem dla "koneserów zróżnicowania". Co się w zbiorach znajduje i jest przedmiotem kolekcjonowania? �Prawie wszystko, ale scisle okreslone, przemysIane, kategoryzowane: "stare", "sprzed lat", "autentyczne", "prawdziwe", "historyczne", "wyjątkowe", "unikatowe", "uratowane", "cudowne" i "piękne". (... ) Co więc jest przedmiotem kolekcjonowania? Wszelkie rozmaitosci materialne i niematerialne , z zaznaczeniem nieprzypadkowosci, dosć scisłym wyróżnianiem przez kolekcjonerów kategorii przedmiotowych, okreslaniem co jest, a co nie jest warte kolekcjonowania. Z pewnoscią są to przedmioty "wyłączone" z bieżącego, funkcjonalnego użycia i materialnego, i symbolicznego, i estetycznego" . Już z tego powodu, warto je pokazywać szerszej publicznosci - ludziom, którzy są nimi zainteresowani - zainteresowani ze względów poznawczych. Szukając informacji o konkretnym przedmiocie, którego nie ma już w powszechnym użyciu, c h ciałabym przede wszystkim zobaczyć , jak wygląda. Ktos może powiedzieć, że ów obiekt mogę zobaczyć w konkretnym muzeum. Zgadzam się. Ale by wiedzieć czy i do którego muzeum się udać, by zobaczyć konkretny przedmiot, muszę taką informację uzyskać. Nie zawsze na stronach internetowych znajdę szczegółową informację o zbiorach i konkretnych zgromadzonych obiektach, aby w konsekwencji udać się do danego muzeum . Tym bardziej użyteczna dla zainteresowanych j est cyfrowa prezentacja pewnych obiektów, zwłaszcza że częsć przedmiotów gromadzonych przez lokalnych kolekcjonerów nie jest prezentowana odwiedzającym. Autorzy raportu "MUZEA prywatne / kolekcje lokalne" podzielili je na cztery kategorie: przedmioty O dużej wartosci materialnej, przedmioty osobiste, przedmioty niebezpieczne, a także nielegalne . Jakkolwiek rozumiem potrzebę ochrony zarówno prywatnosci, jak i bezpieczenstwa, to jako odwiedzającą interesują mnie także niepokazywane, najcenniejsze zbiory . Są interesujące własnie dlatego, że są najcenniejsze. Rozumiem i akceptuję opór kolekcjonerów do prezentowania ich publicznie, jako formę ochrony przez kradzieżą. Chciałabym jednak, aby zasób informacji, z których mogę korzystać, był jak naj szerszy. Chciałabym łatwo do nich docierać, by następnie móc dane muzeum odwiedzić, by wysłuchać opowiesci kolekcjonerów i zobaczyć, już na własne oczy, ich zbiory . Materiały w formie cyfrowej, to oczywiscie forma promocji muzeum, ale jednoczesnie jest to forma dzielenia się informacjami. Nie wszyscy zdają sobie sprawę, jaką wiedzą dysponują lokalni kolekcjonerzy czy muzealnicy. Traktuje się ich jako pasjonatów i lokalnych outsiderów, którzy, jak piszą autorzy raportu AriAri, są "spoza głównego nurtu życia" . Zapomina się o ich eksperckiej wiedzy, często nieporównywalnej z niczyją inną. Dzielenie się tą wiedzą może przyczynić się do podniesienia prestiżu muzealników i docenienia ich wiedzy, pracy, zbiorów i dokonan o Umieszczając zbiory w internecie warto zadbać o to, by wiedza, którą będzie ­ my się dzielić, była dostępna w jak najbardziej przystępny sposób. Warto, by zdję­ cia były nie tylko dobrze wykonane - doswietlone, ostre, atrakcyjne, ale także posiadały wyeksponowany dany obiekt, ale także miały odpowiednią wielkosć. Musi być taka, aby umożliwiała obejrzenie obiektu. Dla mnie, jako użytkowniczki irytujące i zniechęcające jest oglądanie zdjęć z detalami, które na stronie internetowej są po prostu malenkie. Ważne jest również , aby zdjęcia były dobrze podpisane (z zawarciem wszystkich istotnych szczegółów) i opisane, w taki sposób, aby wszelkie wyszukiwarki z łatwoscią odnajdywały j e po wpisanych przez użytkowników hasłach. Jesli fotografia przedstawia młynek do kawy, to warto napisać kiedy, gdzie i przez kogo został wyprodukowany, ajesli przedstawia przęslicę , to warto podać też jej nazwy gwarowe. Istotną kwestią jest także samo zamieszczenie zdjęć. Nie chodzi tylko o zamieszczenie zdjęć "tak po prostu" czy tworzenie wirtualnego muzeum, ale o umożliwienie wyszukiwania, zestawiania i porównywania zdjęć , aby użytkownik czy użytkowniczka mógł z łatwoscią znależć poszukiwane informacje. Praktyczne jest także zamieszczenie zdjęć w większych bazach, które gromadzą w jednym miejscu różne kolekcje. Łatwi ej i szybciej odnajdujemy informacje w zbiorach sobie już znanych. Ludzie wyszukują zdjęcia i z nich korzystają . Warto zabezpieczyć swoje interesy zamieszczając na zdjęciach tzw. "znak wodny", który będzie rodzajem sygnatury własciciela. Warto również zapoznać się z kwestiami dotyczącymi legalnego udostępniania różnego rodzaju materiałów w internecie. Wszystkie te działania mają służyć nie tylko temu, aby promować muzeum (choć to oczywiscie też) , ale przede wszystkim do dzielenia się wiedzą, które to dzielenie może, a nawet powinno stać się przyczynkiem do spotkania i wymiany opowiesci . Bo, jak napisali autorzy raportu "MUZEA prywatne/ kolekcje lokalne", "najważniejszym pozostaje jednak, że przedmioty mają swoją historię - opowiesć, często niepełną , nieznaną, ale stanowiącą istotę tego danego, konkretnego przedmiotu. Opowiesć jest sposobem na zniesienie lub zapanowanie nad czasem . Przedmiot i jego opowiadana historia "zatrzymują" przemijanie, pozbawiają czas destrukcyjnej mocy". A przecież niemal wszystkich nas interesuje to, w jaki sposób zatrzymać ten uciekający czas ... �Bibliografia: KORZYSTANIE Z INTERNETU 2012 Komunikat z badan CBOS, BS / 81 / 201 2, http: // www.cbos.pl / SPISKO M .POL/ 20 12/ IC08 1_ 12. PDF ( dostęp 09.20 13 ) M UZEUM PRYWATNE / KOLEKCJE LOKALNE 20 13 Raport z badan Fu ndacja Ari Ari , hUp: // www .ariari .org/ images/ stories/ raport_muzea_prywatne. pdf (d ostęp 09.2013) �Jolanta Boguszewska Powiatowe Centrum Dziedzictwa i Twórczości w Wołominie Powiatowe Centrum Dziedzict wa i Twórczo~f>ci w Wołominie to instytucja, która powstała na bazie Osrodka Dokumentacji Etnograficznej. Sam Osrodek kontynuował działania Powiatowej Galerii Zabytków Korozja i Kolor, która do 2002 była elementem Wydziału Edukacji Starostwa Powiatowego w Wolominie. W 2002 r . organ założycielski w osobie starosty zdecydował o rozszerzeniu działalnosci Galerii oraz nadaniu jej więcej samodzielnoSci . W tym celu powolano do życia oddzielną instytucję (Osrodek Dokumentacji Etnograficznej), niezależną od Wydziału Edukacji, z niezależnym budżetem i poszerzonym personelem . W roku 2011 ODE zmienił nazwę na Powiatowe Centrum Dziedzictwa i Twórczosci . Ponadto, dysponujemy także pomieszczeniem, gdzie organizowana jest stała wystawa regionalna, pomieszczeniami magazynowymi, warsztatem konserwatorskim oraz budynkiem, gdzie zorganizowano salę widowiskowo-teatralną. Jednym z podstawowych zadan instytucji jest gromadzenie i opracowywanie eksponatów etnograficznych, będących świadectwem kultury materialnej mieszkanców Mazowsza Leśnego . Eksponaty te stanowią zaczątek stałej ekspozycji regionalnej. Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej , a obecnie Centrum Dziedzictwa i Twórczości, zajmuje się promocją regionalnej i lokalnej kultury w jej pełnym kształcie . Dlatego też, podstawą działalności i jednym z zadan statutowych, jest tworzenie warunków dla rozwoj u , ochrony i popularyzacji dziedzictwa kulturowego, w tym szczególnie folkloru, kultury ludowej i regionalnej . Działalność Najważniejsze działania Przez pierwszych 7 lat działalnOści siedziba Ośrodka znajdowała się w dawnej kotłown i starostwa, natomiast w roku 2009 przeniesiono ją do nowej lokalizacji . Obecne budynki instytucji obejmują pofabryczny kompleks, w skład którego wchodzi budynek niewielkiej fabryki z okresu między ­ wojennego oraz budynki ją okalające , wybudowane po wojnie i pełniące wcześniej funkcje magazynowe. Dzięki temu instyt ucja dysponuje dość dobrym zapleczem . Jako pierwsza do użytku została oddana galeria - Galeria Przy Fabryczce - gdzie kilka razy w roku organizowane są wystawy lokalnego ruch u artystycznego . instytucji 1. Wystawy amatorskiego i profesjonalnego regionalnego ruchu artystycznego. Kilka razy w roku organizowane są wystawy profesjonalnego i a m atorskiego lokalnego ruchu artystycznego. Są to zarówno wystawy malarst wa, rzeźby, grafiki, jak i wystawy kolekcjonerskie . 2. Gromadzenie zbiorów, zabyt ków i materiałów dokumentacyjnych z zakresu historii, archeologii, etnografii, dokumentacji mechanicznej , techniki, sztuki, literatury. Jest to stała kolekcja instyt ucji , złożona zarówn o z eksponatów etn ograficznych, jak i dzie ł sztuki . _ �3. Organizowanie i prowadzenie badan naukowych. We współpracy z instytucjami badawczymi Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej przeprowadzał różnego rodzaju studia związane z etnologią regionu Mazowsza Leśnego . M. in . wraz z Panstwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie przeprowadziliśmy badania i rewitalizację regionalnego stroju ziemi radzyminskiej i tłuszczanskiej. Na zlecenie ODE, dr Justyna Garczynska z Zakładu Historii Języka Polskiego i Dialektologii Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadziła badania dotyczące zachowania dialektu mazowieckiego wśród mieszkanców regionu. 4. Działalność wydawnicza. Instytucj a wraz ze Starostwem wydaje rocznik "Studia i materiały do Dziejów Powiatu Wołominskiego" . Wydajemy także katalogi naszych wystaw . 5 . Wydarzenia muzyczne i teatralne. M. in. festiwal harmonistów, koncerty muzyków ludowych i folkowych, a także przedstawienia obrzędowe . 6. Spotkania z artystami, autorami publikacji książkowych, przeważnie o tematyce regionalnej bądź etnograficznej a także podróżnikami zamieszkujący­ mi powiat wołominski 7. U dostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych, organizacja warsztatów zajęć muzealnych, wykładów . Kolekcja Powiatowego Centrum Dziedzictwa i Początkiem Twórczości zbioru instytucji było kilkadziesiąt obiektów o charakterze etnograficznym, przekazanych przez lokalnego kolekcjonera. Na tej bazie zaczęliśmy budować naszą własną kolekcję, która powiększana jest na kilka sposobów. Najczęściej, mieszkancy regionu przekazują eksponaty jako dary, niekiedy poszerzamy nasz zbiór poprzez zakup. Kierujemy nasze zainteresowania głównie w stronę eksponatów stanowiących wyposażenie domostwa wiejskiego okresu międzywojennego i powojennego . Posiadamy też duży zbiór narzędzi rzemieślniczych. Instytucja posiada kilkaset eksponatów, systematycznie poddawanych renowacji oraz katalogowaniu. Część z nich umieszczana jest wraz z opisem na stronie internetowej instytucji i profilu na portalu społecznościowym Facebook. Współpraca Współpraca z kolekcjonerami insty t ucji z kolekcjonerami polega na roznego rodzaju działa­ niach: 1. Wystawy kolekcjonerskie . Co roku w Galerii Przy Fabryczce organizowana jest wystawa prezentująca kolekcję loka lnego kolekcjonera. Do tej pory prezentowaliśmy m .in. wystawę przedwojennych radioodbiorników, zabytkowych samochodów firmy SAAB, makatek kuchennych i lalek w strojach ludowych. 2 . Wystawy poplenerowe . W Galerii Przy Fabryczce organizujemy wystawy dzieł powstałych w czasie plene rów artystycznych organizowanych przez Skansen w Kuligowie nad Bugiem i inne. 3 . Wymiany i depozyty eksponatów, pomoc przy konserwacji eksponatów w naszej pracowni konserwatorskiej . Instytucja wypożycza eksponaty lokalnym kolekcjonerom, podczas organizowanych przez nich ekspozycji. Nasz warsztat konserwatorski przeprowadza niekiedy zabiegi renowacyjne na eksponatach naleźących do właścicieli prywatnych kolekcji. 4 . Zakup eksponatów. Centrum Dziedzictwa i Twórczości okazjonalnie zakupuje od lokalnych kolekcjonerów eksponaty zgodne z profilem działalności instytucji. 5 . Giełda Staroci. W okresie letnio-jesienny m instytucja organizuje giełdy staroci, podczas których kolekcjonerzy mogą sprzedawać lub wymieniać swoje zbiory. 6 . Zloty motocyklowe . Instytucja jest współorganizatorem corocznych zlotów właścicieli motocykli. Zapraszamy do nas oraz na http:f jwww.etnowolo min.plf �Konse atorskie ABC �Katarzyna Braun ABC konserwacji drewna Drewno należy do grupy materiałów towarzyszących człowiekowi od samego początku: jako surowiec, materiał i produkt obróbki rzemieślniczej. Stosowane było jako źródło energii do ogrzewania, oświetlania i obróbki termicznej pokarmów; jako materiał do budowy - zarówno prymitywnych schronień takich jak szałasy, po imponujące siedziby mieszkalne, całe założenia gospodarcze czy świątynie; z niego powstawały środki transportu: łodzie, wozy i narty; używano go także do wyrobu broni, wszelkiego rodzaju naczyń i sztućców, pojemników do przechowywania, narzędzi, mebli, elementów dekoracyjnych, rzeźb, przedmiotów codziennego użytku itp. Obecnie jest często stosowanejako materiał wykończeniowy. Mimo postępu technologii, pojawiania się ogromnej ilości nowych materiałów trudno znaleź~rzestrzeń bez elementu drewnianego. Drewno jest nadal jednym z łatwiej dostępnych, ekologicznych, tańszych, łatwiejszych w obróbce materiałów, jest lekkie i\ wytr; małe oraz może stanowić izolację termiczną. i e lektryczną. . Poszczególne cechy drewna mogą obniżać jego wartość techniczną i ograniczać zakres użyteczno­ ści . Do budowy nie powinniśmy używać drewna z sękami, pęknięciami, przebarwieniami, zgnilizną, wadami kształtu i budowy. Należy pamiętać, że to co stanowi wadę drewna budowlanego może być jego zaletą gdy stanie się ono materiałem dekoracyjnym. Niejednokrotnie artyści wykorzystywali właśnie wady kształtu drewna, sęki czy spękania by nadać nie owtarzalny charakter swym dziełom. Największą wadą każdego drewna, jest jego brak odporności na czynniki biologiczne: wodę, działanie grzybów i owadów, oraz to że jest łatwopalne. Zmiany warunków temperatury i wilgotności bardzo często powodują pękanie i paczenie się drewna. Niezabezpieczone lub źle zabezpieczone drewno może bardzo szybko ulec degradacji, poprzez obniżenie mechanicznej wytrzymało­ ści, zanik walorów estetycznych po absolutną deteriorację. podstawowym wrogiem drewna jest woda, zarówno w stanie ciekłym jak również jako para wodna. Wilgoć w zależności od czasu zalegania może: spowodować zmianę objętości drewna, migrację barwników i pigmentów oraz umożliwić rozwój drobnoustrojów i owadów. Posiadając w swej kolekcji elementy drewniane powinniśmy dołożyć wszelkich starań by zabezpieczyć je przed kontaktem z wodą . Drewno eksponowane na zewnątrz powinno być zabezpieczone stosownym impregnatem. Jeżeli jest to budynek, zalecane są coroczne przeglądy' stanu zachowania budynków, dobrze jest przy tym, poprosić O konsultacje fachowca. Tak jak w medycynie, lepiej zapobiegać niż leczyć, dlatego warto zaimpregnować ~.-.--,drewno...zanim rozpoczną się procesy biodeterioracji. Na rynku jest wiele preparatów do impregnacji, specjaliści pomogą wybrać odpowiedni środek. Historia uczy nas, że każdy zabieg zabezpieczający należy powtórzyć po pewnym okresie czasu. Pamiętajmy, że nasz zabytek wykonany jest ze starego drewna, być może zabezpieczony dawnymi, tradycyjnymi metodami, Id:óre zazwyczaj nie są kompatybilne z obecnymi dzisiaj na rynku środka­ mi. Warto poradzić się konserwatora. Współcześni sprzedawcy, niejednokrotnie nie maja pojęcia o drewnie zabytkowym, dawnych technikach impregnacji oraz czy promowany przez nich produkt będzie odpowiednio działał. Drewno olejowane lub woskowane, zupełnie inaczej przyjmuje impregnat niż drewno surowe, nigdy niczym nie zabezpieczane. Na ogół pamięta się o ochronie drewnianych eksponatów przed deszczem [wilgocią inwazyjną(infiltracyjną)], tak samo jak drewna składowanego zazwyczaj gdzieś pod wiatą. Zapomina się jednak o wilgoci kapilarnej, przenikającej do obiektu z gruntu . Również szczelne owinięcie folią bardziej szkodzi niż pomaga. Drewno musi oddychać, zawinięte szczelnie zaparza się, podnosi się jego wilgotność a stąd już tylko krok do ataku mikrobiologicznego. Dlatego warto zachować pewne zasady: jeżeli mamy obiekt z drewna zabytkowego np. sanie, wóz, beczkę; postarajmy się umieścić go pod wiatą, nie bezpośrednio na ziemi, ustawmy go np. na kołkach lub kamieniach, tak by zapewnić swobodny przepływ powietrza. -Pamiętajmy że ~ �o zabezpieczeniu na zimę, aby śnieg nie zalegał wewnątrz eksponatu . W przypadku muzeów na wolnym powietrzu ważne jest by zabezpieczyć również wyposażenie ogrodu. Wszelkiego rodzaju ławki, stoliki, drewniane śmietniki czy donice również powinny być zaimpregnowane. Ważne jest, by powtarzać tę czynność i uniemożliwić zalęgnięcie się owadów. Kolejnym bardzo ważnym punktem jest składowanie drewna surowego, osło­ nięcie od deszczu, ustawienie na balach, ułożenie najlepiej na przemian , tak by zapewnić cyrkulacje powietrza. Istotne jest przekładanie takiego drewna co jakiś czas oraz kontrolowanie czy nie zostało zainfekowane przez owady i grzyby. Pamiętajmy, nowe drewno wprowadzone do zabytku drewnianego powinno spełniać kilka warunków: musi być zdrowe - niezainfekowane grzybami ani owadami, wysezonowane oraz zaimpregnowane. Tylko takiego drewna możemy użyć do napraw eksponatów . Jeżeli do starej chałupy wprowadzamy np . nowe drewniane ławy, konieczni ~ należy je zabezpieczyć. Jeżeli zaniedbamy te środki ostrożności, może się okazać, że do zdrowego budynku wprowadzimy szkodniki, które bardzo szybko posze ~ swój oDszar żerowania ze świeżego drewna na zabytkowe, a stan zachowania obiektów szybko się pogorszy. Drewno jest materiałem higroskopijnym , łatwo i szybko wchłania wodę, jej zbyt duża ilość powoduję pęcznienie , dlatego należy upikać narażania ele-/" mentów drewnianych na długie przebywante w dużej ilości tej cieczy. Nie~z. pieczne jest również przesuszanie tego materiału , zbyt wysoka temperatura powoduje skurcz drewna a co za tym-idzie pękanie . W miarę możliWOści należy uchronić drewno przed wpływem tych czynników, a w szczegó lności ich nagłej zmiany . Pamiętajmy o ty'm np . wybierając miejsce dla ikony malowanej na desce - tak by nie wisiała\iad grzejnikiem, lub w bardzo nasłonecznionym miej SCll . \ Wilgotne drewno jest sprzyjającym śr&lowiskiem d la rozwoju różnego 'f0dzaju grzybów. Wystarczy woda, która się skropli z pary wodnej by zapocząt­ kować procesy życiowe drobnoustrojów, 48 godzin pozostawania takiej wilgoci na powierzchni wystarczy by wytworzyć liczne zarodniki . Początek ataku tych mikroorganizmów bardzo często jest trudny do zauważenia . Strzępki grzybni mogą być mało widoczne, trudne do rozpoznania szczególnie gdy mamy do czynienia z drewnem prze barwionym , bądż malowanym. Warto również pomyśleć w procesach oddechowych wytwarzają tzw. wodę metaboliczną, potrafią dociągnąć sobie w dogodne miejsce elementy potrzebne do egzystencji sznurami ze strzępek o długości kilku metrów. Walka z "zadomowionym" grzybem jest bardzo trudna, a jego zwalczenie możliwe jest tylko po prawidłowym określeniu jego rodzaju . Prewencja jest bardzo ważna, szcze~ólnie kontrolowanie powierzchni zabytku, narażonej na r-0ntakt z wilgocią oraz jego najbliższej okolicy . Warto dobierając impregnat zwrócić uwagę czy posiad a właści­ wości grzybobójcze. J eżeli zauważymy owocnik grzyba obok obiektu, to należy to potraktować jako ostrzeżenie. Bardzo złą oznaką jest owocnik grzyba w budyn ku . Należy niezwłocznie podjąć następujące działan ia : najlepiej skontaktować się ze specjalistą , który pomoże określić rodzaj grzyba (ekspertyza mykologiczna) i najlepszy sposób zwalczania . Jeżeli w danym momencie jest to niemożliwe należy się natychmiast pozbyć owocnika zachowując wszelkie środki ostrożności : należy okryć go materiałem, bądż gazetą - uniemożliwi to rozprzestrzenianie się zarodników i infekowanie innych miejsc; owocnik należy odciąć, wyskrobując wszelkie resztki grzybni i zawinąć w gazetę, miej sce należy potraktować płynem grzybobójczym . Zawinięty owocnik oraz wszelkie resztki grzyba należy spalić. Wyrzucanie owocnika, powoduje jedynie rozprzestrzenienie się grzyba i przysporzy nam dodatkowych problemów. ".. ~ Istnieją rÓżne metody dezynfekcji ruchomych, mniejszych obiektów drewnianych. Środki do dezynfekcji m.in . fun gicydy (przeciw grzybom), algicydy (przeciw glonom), lichenicidy (przeciw porostom); występują w różnych formach : gazy, pary, roztw,ory wodne i rozpuszczalnikowe , pasty proszki i in. Obiekty można gazować w komorach próżniowych, można je spryskać, smarować lub wykąpać w odpowiednim środku chemicznym . Drew~ozłożone przez grzyby jest ulubionym środowiskiem żerowania owadów - drewnojadów. Dziurki , które niejednokrotnie widzimy na drewnianych przedmiotach to otwory wylotowe, którymi dorosłe osobniki wylatują na świat w poszukiwaniu kolejnych obiektów do zainfekowania. Błędnie nazywamy je kor, nikami, a p rawdziwymi szkbdnikami są : Grzyby są bardzo wytrzymałe, Kołatek domowy: (Anobium punctatum)- naj popularniejszy w Polsce szkodnik elementów drewnianych . W drewnie drzew liściastych i iglastych drąży chodniki O średnicy 1-4mm, niszcząc drewno na całej grubości pozostawiając jedynie cienką warstwę przy powierzchni . Niejednokrotnie tworząc z obiektu rodzaj wydmuszki. _ �Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus) - częsty bywalec drewnianych skansenów, schodów, stropów i oscieżnic okiennych . Długość jego ciała to 8-20mm, również larw, lubi drewno drzew iglastych, naj chętniej swieże. Larwy żerują od 3 do 5 lat, opuszczają komory lęgowe w naj cieplejszej porze lata, gdy temperatura osiąga ok. 30 °C . Pozostawia po sobie owalne chodniki wypełnione sypką mączką z ekskrementami . Miazgowiec parkietowy i brunatny (Lyctus linearis/ bn.mneus)- chrząsz­ czyki, których larwa przypomina pędraka, lubią drewno drzew liściastych. Początkowo drąży korytarze tuż pod powierzchnią, następnie wgryza się w gł ąb drewna. Tykotek pstry (Xestobium rufouillosum)- PI;3Wdopodobniej najniebezpieczniejszy w Polsce szkodnik. Lubi sztorcowe częsci drewna; drewno d ębowe, iglaste a najbardziej to zaatakowane przez zgniliznę. Larwy osiągają długosć lOmm, owad kołacze w drewno, co łatwo usłyszeć, dlatego zwany jest "zegarem smierci" Owady potrafią bardzo szybko "zjesć" obiekt, jesli nie będziemy uważnie kontrolować stanu naszych drewnianych obiektów może się okazać że znikną . Na p owierzchni drewna zawsze widzimy zdecydowanie mniej otworów , wylotowych, niż wskazuje na to rzeczywisty stopieri. rozkładu, ponieważ larwy często wykorzystują gotowe już kolebki lęgowe. Mączka drzewna zmieszana z odchodami insektów wysypuje się z zarażonego drewna/ pojawianie się ko p -/ czyków pod otworami wylotowymi oznacza aktywnie żerujące owady. Regu,· lama kontrola zabytków pozwala na szybkie wykrycie szkodników i rdzpoczęcie walki z nimi. Oczywiscie, jak w przypad ku wody i grzybów'Pajlepiej jest chronić drewno przed atakami owadów odpowiednio dobranym impregnatem. Najważniejsze jednak by nie lekceważyć pojawienia się szkodników . W dogodnych warunkach te insekty szybko rozprzestrzeniają się na kolejne obiekty i w bardzo krótkim czasie zainfekują całą kolekcję. Dobrze jest wezwać fachowca, który rozJ?ozna "konkretnego niszczyciela naszego drewna i dobierze odpowiednie srodki walki z nim. Jest to szczególnie ważne gdy mamy do czynienia z drewnem polichromowanym. Ważny jest zarówno wybór srodka chemicznego, skutecznego, bezpiecznego dla obiektu, trwałego - jak i sposobu jego aplikacji np.: pędzlowanie, natrysk czy iniekcje. Nie wszystkie srodki konserwatorskie do dezynfekcji są ogólnie dostępne z powodu ich wysokiej szkodliwosci dla organizmów wodnych . r Środki dostępne w sklepach budowlanych mogą mieć duży wpływ na zmiany kolorystyki drewna. Stopieri. zainfekowania drewna determinuje sposób aplikacji, należy pamiętać.!,. że czasami głębokosć kanalików i wydrążonych tuneli sprawia że nakładanie dobrego srodka używając nieodpowiedniej formy aplikacji spowoduje niezadowalające efekty . Warto zatem zwrócić się O konsultaCj e, do specjalisty by nie zniszczyć sobie eksponatu . , Pierwszym etapem walki z owadami żerującymi w drewnie jest ich wytrucie, kolejnym zaimpregnowanie drewna by zabezpieczyć je przed kolejnym atakiem. Na tym etapie, ważne jest aby utrwalić substancje zabytkową oraz uzupełnić jej ubytki . Niejednokrotnie we wczesniej powstałych otworach zagnieżdżają się inne gatunki zwierząt które choć bezposrednio, nie żywią się drewnem , mogą prowadzić do zniszczenia eksponatu. Do takich uzupełnieri. należy zastosować odpowiednio dobrane materiały. Niestety, praktyka pokazuje, że nie istnieją srodki chemiczne, które mogą zabezpieczyć drewno zabytkowe na długi czas przed ponownym rozwojem drobnoustrojów czy owadów. Ważne są zatem działania preweljlcyjne oraz regularne kontrolowanie stanu zachowania kolekcji. Dobrym sposooem na zabezpieczenie naszych zbiorów jest konsultacja z konserwatorem, który wskaże najlepszy sposób opieki nad eksponatami, z uwzględnieniem okreslonego budżetu i dostępnosci . / ---preparatów. Kolejnym sposobem na utrzymanie naszej kolekcji w jak najlepszym ~ stanie jest speł n ianie w miarę możliwosci następujących zasad: 1. impregnacja drew{la - ochrona przed wilgocią , grzybami, owadami, powtarzana z odp0'7iedni ~zęstotliwoscią 2 . ochronatdrewna przed zaleganiem wilgoci - wilgotnosć drewna poniżej 25% ó trudnia rozwó~rzybów i atak owadów, ważne by drewno miało możliwosć w miarę szybko wyschnąć 3 . nie przesuszanie drewna - należy chronić eksponaty przed bezposrednim działaniem' cie pła (grzejniki, kominki, intensywna operacja słoneczne) pamięta­ jąc, że powoduje to spękania , 4 . utrzymywanie obiektów~ porządku - częsta kontrola pojawiających się ewen tualnie kopczyków z mączki oraz otworów wylotowych 5 . regularna kontrola stanu zachowania - raz na jakis czas koniecznie należy skonsultować s tan kolekcji z konserwatorem 6 . wprowadzanie tylko zdrowych "nowych" obiektów - pamiętajmy, że każdy drewniany element który wprowadzamy do naszej przestrzenie stanowi potencjalne zagrożenie, dlatego warto je dokładnie sprawdzić czy nie są zainfekowane, ewentualnie poddać kwarantannie _ �7. wprowadzanie świeżego drewna do obiektu tylko po uprzednim zabezpie czemu 8 . zminimalizowanie skoków temperatury i wilgotności Bibliografia: • Strzelczyk A.B., Ka rbowska-Berent J . 2004 Drobnou s troj e i owady niszczące zabytki i ich zwalczanie, Torun Ważny 2005 • ł J. , Kurpik W. Kon serwacja d rewna zabytkowego w Polsce, ,.Nauka" 1/ 2005, s.10 1- 121 I , I '/ _.:==- I - l I �Janusz Mróz ABC konserwacji obiektów metalowych Archeologia przemysłowa staje się istotnym elementem życia społecznego. Powstają regionalne zbiory i muzea upamiętniające zamykane huty, zakłady metalowe, kopalnie, których maszyny i urządzenia zaczynamy dostrzegać w świetJe IXlstępu technologicznego, jaki nastąpił w XIX wieku. Często zdarza się, że osoby nawet nie związane bezpośrednio z zamykanymi zakłada­ mi przemysłowymi zafascynowane są technologiami, jakie były stosowane w przeszlości. Możliwość uratowania zachowanych , wyprodukowanych w nich przedmiotów rodzi pomysł tworzenia zbiorów, z czasem udostępn ianyc h społeczeństwu. Popularyzacji takich zbiorów sprzyjają wydawnictwa zawierające opracowania historyczne, katalogi, wystawy czy spotkania ulatwiające bezpośrednie kontakty kolekcjonerów. Konserwatorstwo, jako dziedzina wiedzy, jest dziedziną interdyscyplinarną. Zmuszonąjest korzystać z całego wachlarza nauk pomocniczych. Osnową dla konserwatorstwa jest historia, z czego historia sztuki, etnografia czy archeologia odnoszą się bezpośrednio do teoretycznych działan. Z drugiej strony rzemiosło i sztuka jest podstawą wszystkich działań raktycznych Dla k:onserwacji obiektów metalowych (ale nie tylko) niezwykle istotne są nauki techniczne: metalurgia, metaloznawstwo, inżynieria materiałowa. Jednak przy przenoszeniu metod przydatnych w konserwacji metalu technologii stosowanych w przemyśle, konieczna jest kwarantanna pozwalająca na sprawdzenie rezultatów tych technologii w czasie. O znaczeniu metali nie trzeba nikogo przekonywać. Faktem jest przecież, że żyjemy w epoce żelaza. Epoka IXlPrzedzająca epokę obecną też przyjęła jako swój symbol metaliczny brąz. Autorem przyjętej powszechnie periodyzacji dziejów ludzkości byl archeolog duński Chrystian Juergensen Thomson, który w 1816 roku w takim chronologicznym IXlrządku zaprezentował zbiory archeologiczne na organizowanej wystawie publicznej w Kopenhadze. Faktem jest także , że Starożytność - w niejako naturalny sposób - powią­ zała.znane wtedy metale z Kosmosem. Odziedziczyliśmy te skojarzenia: złoto nieodwolalnie kojarzy się nam ze Słoń cem , srebro z Księżycem , miedź z Wenus, cyna z Jupiterem, ołów z Saturnem, żel azo z Marsem, a rtęć z Merkurym ....". W Polsce konserwacja zabytkowych obiektów wykonanych z metali rozpoczę ł a swój rozwój w latach 70 - tych XX wieku. W kontekście takiego stwier dzenia należy zauważyć, że stosowane wcześniej metody konserwatorskie były bardziej ukierunkowane na rzemieślnicze widzenie problematyki przywracania pierwotnego wyglądu przedmiotów meta lowych. Uzasadnieniem dla takiego stanu rzeczy były straty wojenne i potrzeba odtworzenia uszkodzonych lub zniszczonych obiektów. W naukowym pod ejściu do konserwacji obiektów m etalowych mie li śmy możliwość korzystania ze żródeł poc hodzących z Europy zachodniej. Z czasem dostępne stawały się wydawnictwa obowi ązujące wangielskojęzycz­ nym "świ ecie konserwatorskim", Z sentymentem i wdzięczn ością wspominamy osoby wprowadzaj ące metody konserwators kie powiązane z badaniami laboratoryjnymi i zasadami zachowania oryginalnych materiałów (należy przypomnie ć działalność dr Elż­ biety Jędrzejewskiej, prof. dra J a nusza Krause. dra Jerzego Kehla i innych) . Pamiętać też należy o działalności Przedsiębiorstwa Pail.s twowego Pracownie Ko n serwacj i Zabytków, które stworzyło warunki do komplementarnego - pod względem konserwatorskim - traktowania obie któw zabytkowych. W ramach tego przeds i ębior stwa powstały pierwsze pracownie zajmujące się konserwacją przedmiotów zabytkowych i a rtystycznych..z metalu . Ostatni okres przyniósł widoczną popu laryzację wiedzy na interesujący nas temat. Organizowane są podyplomowe studia z tego zakresu, pojawi ł o się szereg profesjonalnych wydawnictw umożliwiających śledzenie postępu w tej dziedzinie konserwa torstwa . ObecnoŚĆ zabytków metalowych staje się bardziej zauważalna i coraz bardziej powszechna. Nie tylko muzea, zbiory kościeln e, a le i fa b ryki z ich maszyn ami i urządzeniami stają się przedmiote m ogółnego zainteresowcfuia i zaangażowania konserwatorów meta lu . "l �Związki z układem słoneczny przetrwały do dzis w medycynie, kiedy zatrucie ołowiem nazywa się saturnizmem, a zatrucie rtęcią to zatrucie mer kurialne. Periodyzacja wprowadzona przez Thomsona obejmuje okresy rozwoju ludzkości przyjmujące za kryterium okresy stosowania materiałów z jakiego wykonywane były narzędzia wojenne i rolnicze. W przypadku brązu i żelaza musimy powiązać wytwarzanie brązowych i żelaznych narzędzi z rozwojem metalurgii. Przekonanie O tym, że Europa połu dniowa była kolebką metalurgii stopów miedzi i żelaza nie jest do końca uprawnione. Mamy coraz więcej informacji o rozwoju odlewnictwa w starożytnych Chinach , J aponii, Indiach. Przede wszystkim musimy weryfikować przeswiadczenie, że metalurgia żelazalrozwinęła się nieco później niż metalurgia stopów ze względu na koniecznosć uzyskiwania wyższych temperatur do stopienia minerałów zawie · rających żelazo. Arystoteles w swoich pismach wyrażnie wspomina O posą­ gach odlewanycJ> w żeliwie przez rzeźbiarzy żyjących nawet w VI w pne. Jednak niewiel ~zostało z żeliwnych posągów z uwagi na bardziej destrukcyjny charakter procesów korozyjnych żeliwa. Metale występujące w przyrodzie to pierwiastki chemiczne o okreslonych własciwosciach fizycznych: metalicznym połysku, kowalnosci i dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym . Ich budowa atomowa z zewnętrzną powłoką elektronową o niewielkiej ilosci elektronów jest przyczyną łatwosci oddawania tych elektronów i tworzenia jonów dodatnich. Elektrony zewnętrzne mają dużą swobodę ruchu i tworzą tzw. gaz elektronowy. To jest przyczyna dobrego przewodnictwa ciepła i kowalnosci metali. Nie można jednak przeprowadzić konsekwentnego podziału pierwiastków na metale i niemetale. Przyczyną tego jest tzw . amfoteryczność - zdolność zarówno pierwiastków jak i związków chemicznych do wykazywania cech metalicznych i niemetalicznych w zależnosci od Srodowiska. (mocne kwasy, mocne zasady). Najwięcej cech metalicznych wykazują metale alkaliczne - tzw. potasowce oraz metale ziem alkalicznych - wapniowce. Podział metali ze względu na ich podstawowe cechy to rozróżnienie na metale lekkie (do 4 ,5 g/ cm kub .) oraz ciężkie, metale żelazne i metale nieżelazne, szlachetne (chemicznie odporne), półszfachetne, kolorowe (miedź, cyna, cynk, ołów). Istotna jest krystaliczna budowa metali czyli tworzenie się regularnych kryształów w trakcie przechodzenia ze stanu płynnego w stały. Zniekształcenia siatki krystalicznej mogą wystąpić w trakcie zbyt szybkiego Zarodki krystalizacji i dalszy proces uzależniony jest od warunków, w jakich następują procesy krystalizacji. Od tego też zależą możliwosci obróbki elementów metalowych . Dla nas ważne są własciwości fizykochemiczne prezentowane przez poszczególne grupy metali: gęstosć (ciężar własciwf), temperatura topnienia, odpornosć na korozję. Musimy znać i brać pod uwag/ ich własnosci technologiczne : lejność, gęstopłyn ność, kowalnosć , spawalnosć spiekalnosć, skrawalność , czy też skurcz odlewniczy powodujący zmiany objętosciowe odlewanych przedmiotów w stosunku do ich modeli. Badanie zjawisk związanych z rekrystalizacją metali pozwala wyciągnąć z tego praktyczne wnioski dotyczące wpływu temperatury na przechowywanie obiektów. Rekrystalizacja to odbudowywanie krystalicznej budowy cząstek metalu. Wiąże się to ze zmianami ich własciwosci fizykochemicznych. Zjawisko to j est dobrym przykładem dążenia przetworzonych technologicznie metali do odzyskiwania pierwotnej postaci . Zjawiskami , które również pokazują takie tendencje są rozliczne procesy korozyjne. W zależnosci od warunków rozróżniamy korozję chemiczną, elektrochemiczną (w obecnosci elektrolitu), powierzchniową, lokalną, między krystaliczną, warstwową, naprężeniową , zmęczeniową Celem niniej szego artykułu jest bardzo ogólne wprowadzenie do zagadnień związanych z konserwacją obiektów metalowych . Podstawą tego jest dosć swobodne poruszanie się w zakresie wiedzy zwanej metaloznawstwem. Brakuje tu jedn~ miejsca na omówienie własciwosci poszczególnych metali i ich najbardziej populArnych stopów. Łatwo takie informacje uzyskać korzystając z dostępnej literatury czy choćby z artykułów do zamieszczanych w Internecie. pozo)stańmy ze swiadomoscią, że najczęściej mamy do czynienia nie z czystymi metalami lecz z ich stopami, tworzonymi bądź z innymi metalami bądź też z pierwiastkami nie będącymi metalami. Do najbardziej rozpowszechnionych ze względu na zastosowanie w działalności ludzkiej - są stopy żelaza: żeliwa i stale oraz stopy miedzi: brązy, mosiądze, spiże (i inne). Konserwacja, jako dziedzina wiedzy i działalności a rtystycznej - w tym konserwacja obiektów metalowych - nie może prawidłowo reagować na potrzeby l)ez znajomo~Sci rzemiosła i kreatywnej sztuki . Często zachodzi potrzeba powtórzenia technik zastosowanych w trakcie wytwarzania obiektu i umiejętnosci połączenia starycł;J thateriałów z materiałami współGZesnymi. Te ostatnie mogą różnić się bardzo od materiałów h istorycznych . -+ stygnięcia. 'l .\ �Mamy do czynienia ze zjawiskami i tworzonymi w oparciu o nie pojęciami, w ramach których konserwator musi poruszać się ze zręcznoscią , jaka nie jest wymagana od "zwykłego" artysty. Dotyczy to na przykład patyn tworzą­ cych się na powierzchni kamienia czy metalu. "Patyna szlachetna" , "szkodliwa", "zabezpieczająca ", "naturalna" i "sztuczna", "chemiczna", "fałszywa" itd. to okreslenia pojawiające się często bez właściwego kontekstu, których użycie ma sugerować rozpoznany stan korodującej powierzchni zabytku. Z reguły należy odnosić się do tego z dystansem. Każdy "spatynowany" obiekt jest inny, z reguły przechowywany był w innym środowi sku i podlegał innym wpływom. W dużym stopniu rozwój i charakter procesów korozyjnych, jest wynikiem rodzaju czynników zanieczyszczających nasze otoczenie. A mogą to być zanieczyszczenia cząstkami stałymi lub związkami chemicznymi: dwutlenkiem siarki , dwutlenkiem azotu, siarkowodorem czy tzw . karbonylkami będącymi produktami w procesach schnięcia farb , rozkładu celulozy i tworzyw sztucznych. Trudno sobie wyobrazić, że dopiero pod koniec XIX wieku rozpoczęły się powszechne problemy z korozją wyrobów stalowych. Atmosfera pozbawiona agresywnych zanieczyszczen zapewniała powstawanie zabezpieczającej patyny tlenkowej na powierzchni stali. Obecnie zjawisko korozji powierzchniowej ma charakter szybkiej reakcji chemicznej , nie pozwalającej na trwałe połączenie- się związków tlenkowych z podłożem. Nieco inaczej przebiegają procesy korozyjne w przypadku powierzchni stopów miedzi - brązów, spiżów , mosiądzów . Powstające w I fazie procesu warstwy tlenkowe dobrze przylegają do podłoża i są osnową do tworzenia się kolejnych warstw związków korozyjnych . Jesli związki te będą miały warun ki, aby własciwie związać się z warstwami tlenkowymi możemy mówić o tworzeniu się patyny. Tak więc zasadnicze problemy korozyj n to Rroblemy z korozją żeliwa i stali. Walka z korozją stali zyskała charakter globalny, bo zniszczenia powodowane rdzewieniem są niebanalne i ciągle powodują, że corocznie zamienia się w rdzę jakis procent stali. Rozpowszechniają sie-tzw._inhibitory korozji żelaza czy też stopów miedzi, srebra, cynku. W odniesieniu do stopów żelaza używana jest od dawna znana tanina, a własciwie jej wodno - alkoholowy roztwór (10 % - owy) . Opracowano też preparaty kompleksujące, rozpuszczalne w wodzie związki tlenkowe i inne związki nierozpuszczalne, których zaleganie na powierzchni stali czy żeliwa daje dobrą powłokę ochronną. Należy jednak przestrzec przed odruchowym stosowaniem czegos, co w innym p rzypadku dało dobre efekty. Preparaty chemiczne muszą być stosowane w sposób uzasadniony, ze zrozumieniem, że każdy obiekt - a już na pewpo obiekt zabytkowy - jest inny i wymaga zastanowienia, jakie mogą być skutki przedsięwziętych działano Dobrze jest pamiętać , że stosunkowo łatwo można potraktować przedmiot odczynnikami chemicznymi, ale zawsze trudno te związki wyprowadzić na zewnątrz. Często takie sytuacje są powodem uszkodzen lub nawet zniszczen obiektów. Nie wolno przekazywać (nawet sprawdzonych) receptur na konserwację przedmiotów. Program prac może być opracowany przez konserwatora danej s pecjalnosci dysponującego wiedzą i doswiadczeniem zawodowym. Potrzebną , albo - lepiej powiedzieć - konieczną rzeczą jest dokumentacja konserwatorska . Latwosć wykonywania dokumentacji foto graficznej to zdecydowana zachęta do robienia zdjęć obiektom przed konserwacją, w trakcie prac oraz po kon serwacji. Miejmy swiadomosć, że dzięki fotograficznej bazie danych dokumentu jemy naszą cywilizację, a możliwość korzystania z dokumentacji fotograficznej zawsze może się przydać . Na koniec kwestie związane z przechowywaniem obiektów po przeprowadzeniu czynnosci konserwatorskich . To bardzo ważny moment, kiedy zabezpieczony antykorozyjnie przedmiot prezentujący efekt procesu konserwatorskiego, poprzedzone~ sformułowaniem programu, zostanie pozostawiony samemu sobie . Musimy przekazać włascicielowi czy użytkownikowi obiektu, jakie warunki powinien zaRewnić , jaka jest preferowana wilgotnosc i temperatura otoczenia, jak często p6winno się przeprowadzać przeglądy stanu zachowania i kiedy powtórzyć zabiegi zabezpieczające. Jesli obiekty są magazynowane możemy zapewnić im własciwe warunki w stosowanych coraz częściej opakowaniach inhibitorowych poważnie spowalniających destrukcje ma teriału; w naszym przypadku - metalu czy stopu. I na koniec pamietajmy, że nie ma przedmiotów, które zasługują na zniszczenie, bo są bezwartoSciowe. W każdym obiekcie zawarta jest cząstka historii , którą możemy wydobyć i przekazać do naszych baz danych . J esli nie dzisiaj , to pewnie w przyszłosci będzie p0.tszebna . • �Natalia Pawłowska ABC konserwacji T . I v, Jąteriałó~budowla~ycłl: """.l. • . ..._,,\1, .~ ~.., ~.,iJ. J Dzieła sztuki lub rzemiosła artystycznego ze względu na swój artystyczn.y charakter, specjalistyczną technologię wykonania oraz z~i~my w ~ni~ ~.J!:::I. .J upływającego czasu wymagają wyjątkowego traktowani<l( ZajmujeUSię ty'm w grupa specjalistów przygotowana do pełnienia zawodu konserwatóra-'" dziełrl(o sztuki. Konserwacja zabytków to dziedzina na pogranicfu nauki i sztukf..h ....~ o charakterze interdyscyplinarnym, jednakże obok glkbokiej ~ęd* i doświadczenia istnieje gru pa czynności związanych z ochroną zabytkó»:t"tbra, ' nie wymaga od właścicieli obiektów muzealnych "szczegółowego ro~z?ąnid tematu. Warto zatem pamiętać o kilku podstawowych zasadach, w sa;ej prostocie mogą zaoszczędzić wielu kłopotów na przyszłość, a zahamować lub ograniczyć proces niszczenia zabytku. Będąc zabytkowego obiektu jesteśmy w tej uprzywilejowanej pozycji, że bieżąco monitorować stan obiektu i w razie potrzeby szybko Pewne procesy można również przewidzieć i wykonać działania ' Podstawową zasadą, którą kierują się znawcy i miłbśnicy jest zaczerpnięte ze świata medycznego stwierdzenie primum non przemyślane działanie może spowodować więcej szkód niż Z drugiej strony brak reakcji może powodować - stąd druga ważna zasada - "kto pyta nie błądzi". wielokrotnie trafiam na osoby, które i zawsze chętnie takowej udzielam . opmle osobę lub grupę osób, ,(\:n:fP:~.,~;;~~::;;~~;1,~: kosz\ na frapujący temat. N się ffo wiązało z townej ekspertyzy, być może ·zakończy się najednej konstruktywnej telefonicznej. ;; .,~ 6 ,Pamiętając o ~olejnej ważnej zasadzie - "profilaktyka lepsza niż leczenie" możemy zaosZczędzić sobie wielu kłopotów . Czasem warto przeliczyć czy np. zaiy westowanie w lepsze materiały budowlane nie sprawi, że będziemy spać spokojnie przez najbliższy rok. ., \ < j , - '" to materiałów stosowany w była to cegła suszona na słońcu . W"p" ~"', <ate,wa (cegła wapienno-piaskowa) w w cegłach napisy i stemple - znaki wytwórcy. renesansie i trwa do naszych , cementu lub innych surowców mii odporność na wpływy atmosfelub naparzania parą wodną. to' występujące na jej powierzchni białe tzw. poprzez wytracanie się na po. związk~v.tI chemicznych zawartych w . strukturze albo w zaprawie spoinowej ~ Ciemne nawar~twienia powstają w wyniku odkładania się na powierzl hni cegieł nalotów atmosferycznych z czego szczególnie niebezpieczne dla materiałów bddowlanych ze względu na swój kwaśny odczyn są spaliny, sadze i kurz. Powierzchniowo zanieczyszczona cegła powinna być poddana myciu lub w przypadku trudno usuwalnych nawarstwień piaskowaniu. W przypadku cegły zabytkowej zabiegi tego typu są wykonywane przez profesjonalne firmy, a odpowiednio dobrana metoda czyszczenia powinna być zaproponowana przez konserwatora zabytków. -, , ~~:;:i~:~~:~~;;;~:~oraz dezintegracja strukturalna. �W niektórych, mało skomplikowanych przypadkach możemy wykonać takowe mycie samodzielnie jednak zawsze po konsultacji ze specjalistą, który określi ryzyko uszkodzenia cegły i niepożądanych efektów czyszczenia. Mycie ceglanych elewacji wykonujemy najczęściej za pomocą myjek niskociśnienio­ wych i preparatów chemicznych przeznaczonych do tego celu . Bez względu na to, czy mycie przeprowadza profesjonalna firma, czy robimy to samodzielnie należy je przeprowadzać w miesiącach suchych i ciepłych. Wprowadzona w strukturę cegły woda musi mieć możliwość swobodnego odparowania. Zbyt długie zawilgocenie cegły powoduje uruchomienie soli rozpuszczalnych w wodzie, ich krystalizację, a co za tym idzie dezintegrację strukturalną materiału. Pojawiające się częstokroć na powierzchniach ceglanych zielone lub brunatne naloty są efektem rozwoju mikroflory czyli grzybów, bakterii i glonów . Zazwyczaj porażają one miejsca zawilgocone i zaciemnione, gdzie ruchy powietrza są ograniczone. W przypadku zauważenia tego typu wyplamień możemy zareagować samodzielnie i wykonać odgrzybianie (nieco myląca nazwa zabiegu odnosi się także do usuwania glonów i bakterii). W tym celu należy zakupić w sklepach z ogólnodostępną chemią budowlaną preparat przeciw grzybom i wykonać oprysk zakażonego miejsca. Należy również pamiętać, żeby nie usuwać, nie zeskrobywać nalotów. Preparat po kilku dniach można spłukać wodą. Ważnym jest, aby takowy zabieg powtórzyć po upływie dwóch tygodni, gdyż tyle trwa inkubacja form przetrwalnikowych grzybów i glonów. To czego nie udało się wytruć za pierwszym razem zostanie unicestwione przy drugim zabiegu. Z destrukcją murów ceglanych nieodzownie łączy się pojęcie destrukcji spoiny. Sama spoina w murach historycznych przeważn ie jest słabsza od cegły i należy O tym pamiętać podejmując próbę jej wymiany. W przypadku takiej konieczności należy się skonsultować z konserwatorem zabytków, gdyż sama s p oina, choć niepozorna, może mieć znaczną, historyczną wartość. Niejednokrotnie zawierała ona wypełniacz w postaci drobnych kamyczków czy też gruzełki wapienne, co wpływało na jej walory estetyczne . Doświadczony konserwator doradzi jaką spoinę wybrać i określi sposób wykonania samego zabiegu . Firmy oferujące chemię budowlaną do renowacji obiektów zabytkowych posiadają w swojej ofercie zaprawy przeznaczone do fugowania, dodatkowo w szerokiej p alecie barwnej. Sam zabieg spoinowania mogą przeprowadzić zwykłe ekipy budowlane, jednak decyzja o doborze materiału i sposobie obróbki fugi powinna być oddana w ręce specjalisty . Najstarszym materiałem budowlanym wykorzystywanym w budownictwie zabytkowym jest kamień. Kamieri., to nic innego jak rozdrobniona skała . Skały możemy podzielić na trzy podstawowe grupy : skały magmowe powstałe w wyniku zakrzepnięcia albo krystalizacji magmy w głębi skoru py ziemskiej (skały głębino­ we) lub na powierzchni ziemi (skały wylewn e); skały osadowe powstałe w skutek osadzania się okruchów mineralnych, organicznych (wapiennych lub krzemionkowych skorupek organizmów zwierzęcych i roślinnych) lub chemicznych (wytrą­ conych z roztworu wodnego) w wodzie albo na powierzchni ziemi oraz skały metamorficzne (przeobrażone) powstałe w wyniku przekształcenia (zmiany pierwotnej budowy i składu mineralnego) skał magmowych lub osadowych wskutek zmiany warunków fizykochemicznych (temperatura, ciśnienie ). Kamień najczęściej spotykany jest w obiektach zabytkowych jako budulec fundamentów, murów ogrodzeniowych i ścian. Kamień był także wykorzystywany do wyrobu narzędzi gospodarskich jak np. żarna. Do tych celów n ajczęściej wykorzy'stywany jest kamień polny . J est to materiał o znacznej Odl?OITlOŚci mechanicznej i nienasiąkliwy dzięki czemu nie wymaga zewnętrznego zabezpieczania. Kamień, jako materiał odporny mechanicznie rzadko ulega zmianom stru~ tu­ ralnym, naj częściej jego niszczenie wiążej się porażeniem przez mikroorganizmy. W takim przypadku należy wykoQać zabieg dezynfekcji przy użyciu biocydów analogicznie jak w przypadku powierzchni ceglanych. Można wykonać go samodzieln ie. Mówiąc o materiałach budowlan ych nie sposób pominąć zagadnienia tynków, czy też jak mówią fachowcy - wypraw tynkarskich . W historycznym budownictwie najczęściej spotykamy tynki gliniane i wapienne. Ich popularność wiązała się głównie z łatwą dostępnością zarówno gliny jak i wapna, jednak miały one ponadto szereg cech wpływających na ich częstość stosowania . Tynki gliniane są paroprzepuszczalne, odporne na grzyby i pleśnie, znakomicie akumulują ciepło, dobrze tłumią dżwięki, mają zdolność pochłaniania nieprzyjemnych zap achów i można je na mokro usunąć ze ściany a po ponownym rozrobieniu ułożyć w innym miejscu. Wadą tynków glinianych może być ich znaczny ciężar (1m2 tynku o grubości 1 cm waży ponad 17 kg), z tego też względu podłoże do układa­ nia tego rodzaj u zaprawy tynkarskiej musi być mocne i stabilne . Tynki wapienne natomiast regulują wilgotność dzięki wysokiej porowatości i bardzo dobrze przepuszczają parę wodną. Jest to ważne gdyż pozwala na naturalną regulację wilgotności powietrza w pomieszczeniach. Dodatkowo tynki wapienne są odporne na atak mikrobiologiczny poprzez wysoką zasadowość, nie powstają na nich rysy skurczowe, bardzo dobrze się je urabia i łatwo nadać im żądaną fakturę. _ �Ich wygląd zależy od wielkosci i kształtu kruszywa użytego do mieszanki. Mieszanka gruboziarnista tworzy fakturę chropowatą, o wyrażnym, widocznym z daleka wzorze; drobnoziarnista - gładką z mało wyrażnym wzorem. Tynk wapienny swietnie nadaje się do renowacji. W trakcie eksploatacji budynków, mury poddawane są niekorzystnym oddziaływaniom tj. zmianom temperatury i wilgotnosci otoczenia, ruchom gruntów. Wpływa to na zmiany liniowe murów, które powodują pojawienie się naprężeń. Nawet w ekstremalnych warunkach eksploatacji zaprawa nie może pękać ani tracić kontaktu z cegłą, kamieniem lub drewnem. Jest to konieczne dla zapewnienia szczelnOsci elewacji (ochrona przed deszczem, sniegiem), a tym samym dla ochrony przed powstawaniem wykwitów solnych . Do naj częstszych zniszczeń wypraw tynkarskich należą: zawilgocenie tynków w strefie cokołowej lub w miejscach narażonych na bezposrednie działanie wilgoci, obecnosć aktywnych soli widoczna w'postaci wykwitów i puszystych nalotów, rozwarstwienie tynków, dezintegracja strukturalna, brak wytrzymałosci mechanicznej , porażenie mikrobiologiczne, spękania, rysy, ubytki, odpryski. Wykonując wszelkie naprawy historycznych tynków należy kierować się kilkoma podstawowymi zasadami . Podstawowa to "słabe na mocne". W praktyce oznacza to, że każde uzupełnienie historycznego tynku należy wykonać zaprawą o takiej samej lub niższej wytrzymałosci mechanicznej. Obecnosć mocnego materiału np . powszechnie stosowanego do napraw cementu, spowoduje zniszczenie oryginalnych powłok. Nie bez powodu wspominam tu o cemencie podkreslając jego niekorzystne własciwosci. Uogólniając, jest to materiał nie nadający się do renowacji obiektów zabytkowych, jako zbyt mocny, zbyt nasiąkliwy i będący nosnikiem niekorzystnych soli . Podobnie ma się sprawa ze współczesnymi tynkami gipsowymi zwanymi popularnie gła­ dziami. Są one silnie higroskopijne, są także nosnikiem aktywnych soli, a ponadto są nieodporne na wodę . Zdecydowanie nie są polecane do renowacji zabytków. Pamiętając zatem o zasadzie "dobre bo historyczne" do napraw oryginalnych tynków swietnie sprawdzają się zaprawy wapienne, gliniane i trasowe. Kolejną wartą zastanowienia sprawą jest wybór producenta materiałów budowlanych. Mimo iż wszyscy producenci polecają swoje towary, jako najlepsze, nie są one równe potl względem jakosciowym. Nie zawsze tez drogi oznacza dobry . W przypadku zapraw tynkarskich warto uzbroić się w wiedzę zawartą w karcie technicznej produktu. Karta taka zawiera opis przygotowania samych mieszanek i wykonania prac, jednak dla człowieka nie związanego z branżą budowlaną może być jednak niezrozumiała. Z wyżej wymienionych powodów większe prace tynkarskie powinny być prowadzone przez wykwalifikowane ekipy budowlane pod nadzorem konserwatora, a niejednokrotnie w oparciu o Program Prac Konserwatorskich napisan y specjalnie dla konkretnego obiektu . W przypadku wypraw tynkarskich na własną rękę możemy wykonać drobne naprawy sezonowe (stosując powyższe zasady) oraz wykonać dezynfekcję w miejscach porażenia mikrobiologicznego przez zastosowanie srodków biobójczych. Dezynfekcję przeprowadzamy analogiczn ie jak w przypadku porażonych cegieł . Podsumowując. Jest wiele zabiegów, które właściciele obiektów mogą wykonać samodzielnie. Są to szczególn\e czynnosci związane z zabiegami wytruwania mikroorganizmów oraz niewielkimi sezonowymi naprawami. Jednakże w pTZY.padI$:u wątpliwosci co do słusznOsci naszych założeń zawsze dobrze pamiętać O zasadzie "kto pyta nie błądzi". , • �Joanna Sielska = ABC konserwacji tkanin ...J Na najwyższych strychach, na dnie naj głębszych szaf, na pchlich targach, ,...-nawet w muzeach i domach znajdują się niedoceniane' tkaniny, a czasem nawet zapomniane. Są bez wątpienia najdelikatniejszą i najmniej trwał ą gru pa, zabytków pośród wszystkich rodzajów dzieł sztuki. Przeważająca ich w~l<s?pś~t<fl>r~mioty użytkowe, które ze funkcje ~ większym stopniu narażone były na . Dlatego też tkanin historycznych zachowało się stosunkowo mało. Wartość wyrobów tekstylnych na przestrz6ni wieków diametralnie się zmieniła. Niegdyś tkaniny tudzież koronki były bardzo kosztowne. Między innymi dlatego starano się jak najdłużej wykorzystywać na przykł ad każda z tkanin pop~ez przeszywanie, nicowanie i zmienianie ich przeznaczenia. Często przerabianie np. strojów związane był o ze zmianą panującej mody, bądź też wzglę­ dami ekonomicznymi. Z tego względu stanowią one materialne źródło infdrmacji O historii życia, a także um iejętnościach człowieka. Dlatego warto otoczyć je szczególną opieką, gdyż w dobie prawie całkowitego uprzemysłowienia wyrobów włókienniczych, wszystkie ręcznie farbowane, tkane, haftowane oraz montowane obiekty_ stają, się niezwykle wartościowe i niepowtarzalne. Bardzo często pozornie nic nie znaczą'Cyfragment tkaniny okazuje się bardzo cennym zabytkiem z zakresu historii sztuki. Nierzadko na podstawie tekstylnego obicia np. mebli datujemy całyobiekt czy też na podstawie haftów na stroju odnajdujemy wpł~....mnych kultur. Dlatego bardzo istot~ts(konsultacja z historykiem sztuki oraz konserwatorem dzieł sztu~p -f""e d najgorszą z decyzji jaką jest wyrzucenie tkaniny. Bogactwo tl}anin uwidacznia i techn6Idgii. się w różnorodności y ~ I obiektów oraz ich techniki Przykładowy podział zabytków tekstylnych: , • Stroje (dworskie, ludowe, historyczne, kostiumy teatralne, szaty liturgiczne) • Dekoracje wnętrz (dywany, makaty, kilimy, serwety, firany, zasłony, obicia mebli, obicia ścienne) • Akcesoria tekstylne (torebki, parasolki, chusteczki, buty, nakrycia głowy) ... • Tkaniny liturgiczne i kościel n e (koszulki na obrazy, umbraculla, antependia, puryfikaterze, palki, bursy) ; Inne sztandary, chorągwie, proporce, baldachimy, czapraki, namioty, wstążki np. do or ~ -tl.../ oZ- Wszys ·e obiekty tekstylne naturalnemu procesowi starzenia. procę.§.-(en prz.,rspięszają różnego rodzaju qyrmiki zewnętrze: 1. B~d, kurz oraz inne'" zanieczyszczenia 2. Światło;promieniowanie UV 3. N'admiema bądź za mała wilgotność 4. Za , wysoka lub za niska temperatura. 5. cZ.akażerue mikrobiologiczne 6 . Żer:owanie owadów 7. Uszkodzenia mechaniczne 8. Nieprawidłowa reperacja ulegają -.J CJ Jednakże / przede wszystkim o jak najkorzystniejsze warunki przechowywania oraz eksponowania obiektów możemy zahamować postępującą degradację, przedłużając tym samym żywotność poszczególnych przedmiotów i dając możliwość następnym pokoleniom podziwiania często niepowtarzalnych zabytków. W łaściwe warunki do przechowywania obiektów tekstylnych charakteryzują się odpowiednią wilgotnością i temperaturą, oświetleniem, ochroną przed mikroorganizmami, grzybami, owadami oraz zabrudzeniaDbając mI. _ �W i lgotność i temperatura Optymalne warunki przechowywania tkanin to: temperatura : 18-20°C i wilgotność względna: 40-50% Nadmierna wilgoć s przyja rozwojowi drobnoustrojów oraz owadów żerującym na powierzchni tkanin. Zalanie obiektu może spowodować zacieki , zafarbowania oraz deformacje. Zbyt mala wi lgotność powoduje osł abie nie włókna , w wyniku którego staje się ono kruche i ł amliwe. Oświetlenie Oświetlenie podczas ekspozycji obiektów powinno być ograniczone (do ok. 50 lux) . Nie wolno przedmiotów tekstylnych wystawiać na bezpośrednie dział anie promieni słonecznyc h. Podczas magazynowania należy zupe ł nie ograniczyć dos tęp światła poprzez okrywan ie obiektów i p rzetrzymywan ie ich w specjalnie p rzygotowanych pojem nikach . Świa tło powod uje spłowi enie kolorów (fot. 1), oraz d estrukcyj nie wpływa na wł ókno sprawi ając, że staje się ono kruche i ł aml iwe. Ochrona przed mikroorgan izmami i grzybami Aby ograniczyć rozwój drobnoustrojów na powierzchni zabytku n a le~ przede wszystkim zachowywać zalecane, stałe warunki temperaturowo-wIlgotnościowe. Ślady po rozwoju pleśni i grzybów (for. 2) na powierzchni tkaniny są nieodwracałne . Najczęściej p rzybierają postać brunatnych prze bar wlen . Ochrona przed owadami Tkaniny z ekspozycji oraz z magazynów należy poddawać dokładnym, cyklicznym kontrolom , kilkakrotnym w ciągu roku. Wskazane jest wietrzenie obiektów tekstylnych. Futra powinno się cyklicznie wietrzyć i wystawiać n a działanie promieni słonecznych, gdyż zabijają one jajeczka i larwy moli . W celu zapewnienia czystośc i w magazyn ach warto założyć s iateczki w oknac h oraz zaizol ować szczeliny pod drzwia m i, tak aby owady nie przedostawa ły si ę do środka. Owady że rujące w tkan inie powodują liczne uszkodzenia mechaniczne oraz ubytki (fot. 3 ). Zag rożenie wynikające z zasiedlenia się owadów w kolekcjach tekstylnych jest bardzo duże . Samica najbardziej znanego owada żerują­ cego na tkaninach , Mola W!osienniczka (Tineola bisselliella), nazywanego powszechnie odzi eżowym , sk ład a od kilkudziesi ęciu do kilkuset jaj, przy czym rozwój trwa ok. 70 dni, czyli w ciągu roku może dojść do 4 rójek, a potomstwo jednej sam icy może zniszczyć rocznie nawet 50 kg wełny. Zabrudzenia, zakurzenia i zaplamienia Bardzo istotne jes t zachowa nie czystości w pomieszczeniach, w jakic h prze chowywane są zabytki. Obiekty te kstylne ze względu na dużą ł atwość przyswajania kurzu należy izol owa ć od zanieczyszczen oraz różnego rodzaju py ł.ów. Wskazane jest eks ponowanie przedmiotów w szklanych gablotach , natomiast magazynować w zamkn i ęty c h opakowaniach wykonanych z mate riałów oddychających . Zakurzen ie oraz zabrudzenie przyspiesza degrad ację włókna, tworzy idealne ś rod owisko do rozwoju mikroorganizmów oraz s iedlisko owadów, obn iązając ponad to wartość e stetycz n ą obiektu (fotA) . Eksponowanie / Przechowywanie / Magazyn owanie Pomieszczenia, w któryc h przechowywane są obiekty zabytkowe powinny spe ł ­ niać wszystkie wymienione powyżej warunki . Każdy obiekt przed włożeniem do magazynu należy d okł ad nie osuszyć oraz obejrzeć w celu skontrolowania czystości. Nie można wprowadza ć do pomieszczenia, w którym przechowywane są inne obiekty zabytkowe, przedmiotów zaatakowanych mikrobiologiczn ie oraz posiadającyc h ś l ady a ktywnego żerowania owadów. Obiekty, na powierzchni którycł;t widoczne są ślady p l eśni lub też inne zabarwienia świ adczące o zakaże­ niu drobnoustrojami powin ny być poddawane dezynfekcji w komorze próżnio­ wo -gazowej. W przypadku jakichkolwiek wąt pliwości naj lepiej skontaktować się z konserwatorem zabytków. - �Sposób przechowywania obiektów Niektóre przędze są zafarbować . tkaniny typu: makaty, zasłony, dywany, kobierce, pasy kontuszowe itp . najlepiej przechowywać nawinięte na rurach - gilzach papierowych. Obiekty należy nawijać awersem do góry, istotne jest to przede wszystkim w przypadku dywanów. Z zewnątrz wskazane jest okrycie obiektu materiałem bezkwasowym - tkaniną bawełnianą bądź też innych materiałem oddychają­ cym i zabezpieczającym przed ewentualnym zakurzeniem. Drobne przedmioty warto przechowywać w oddzielnych kopertach, opakowaniach wykonanych z tektury bezkwasowej lub pianek poliuretanowych . S troje najlepiej przechowywać na płasko w oddzielnych szufladach pod przykryciem lub też na odpowiadających wymiarami manekinach. Można również przechowywać na wieszakach, warto jednak pamiętać, iż kształt wieszaka powinien być dopasowany do wykroju stroju. Ponadto należy używać możliwie szerokich wieszaków, najlepiej wykorlczonych mięk­ kim owinięciem . Stroje na wieszakach powinny być dodatkowo zapakowane w pokrowce oddychające. W szafie, wszystkie ubiory powinny wisieć w kilku centymetrowej odległosci od siebie. Bez względu na sposób przechowywania obiektów bardzo ważna jest regularna, cykliczna kontrola oraz wietrzenie obiektów! nietrwale wybarwione i w srodowisku wilgotnym powodując barwne, trudno odwracalne plamy (fot. 5). Duże Nie wolno oddawać do pralni chemicznych t kanin: • Ze złym stanem zachowania • Obiektów klejonych • O skomplikowanej technice i technologii wykonania • Zawierających elementy wrażliwe na cztero-chloro-etylen Fotografie: fot . 1 fot .2 fot. 3 Konserwacja oraz reperacja Najistotniejszym działaniem zabezpieczającym jest zagwarantowanie obiektom tekstylnym odpowiednich warunków ekspozycyjnych oraz magazynowania. Wszelkie prace konserwatorskie powinny być przeprowadzane przez dyplomowanego konserwatora dzieł sztuki. Ze względu na ogromne ryzyko nieodwracalnego uszkodzenia obiektów tekstylnych odradzane jest przeprowadzanie samodzielnych reperacji. Ryzyko wynikające z czyszczenia na mokro : • Zafarbowanie. • Skurcz tkaniny • Korozja elementów metalowych (galonów, pajetek, itp .) • Rozpuszczanie i sklejanie koralików żelowych • Deformacja elementÓw papierowych (stanowiących bardzo często podkłady haftów wypukłych oraz konstrukcje wielu zabytków) fot. 4 fot. 5 potrafią �Zuzanna Soińska-Szozda ABC konserwacji malarstwa sztalugowego na Każdy, kto posiada obrazy winien wiedzień jak o nie d bać, by jak n ajdłu Ż€j zachowac je w dobrym s tanie. Skomplikowane procesy konserwatorskie należy powierzyć specjalistom, ale sposób w jaki obchodzimy się z malarstwem sztalugowym , to jak je przechowujemy, odkurzamy, czy magazynujemy, może przybliżyć lub oddalić koni ecz ność ingerencj i. Przede wszystkim powinni śmy wiedzieć kiedy możemy i powinniśmy samemu podejmować kroki w celu ochrony naszego dzi eła , a kiedy zwrócić się do kon serwatora. Uszkodzenia mecha niczn e, a tak mikrobiologiczny, odbarwienia, czy ubytki to zniszczenia, z którymi nie znając odpowiednich procedur nie poradzimy sobie sami a wszystkim na m zależy, by nasze zbiory jak n ajdłuŻ€j c ieszyły s ię dobrym stanem zachowania. Obraz to nie tylko farba , ale szereg różnych warstw, które są integralnymi eleme ntami dzieła i w różnym s topniu podlegają uszkodzeniom i procesom starzenia. Rodzajów samych podobrazi jest wiele. Artyści wykorzystują takie materiały jak d rewno, tynk, metal, czy płótno. Tkanina jest dziś najpopularniejszym no ś nikie m malarstwa. W zależności od składu włókien wyróżniamy mate riały pochodzenia zwierzęcego, roślinne ­ go lub syntetyczne. W tradycyjnym malarstwie, od wieków najlepiej s prawdza się len , choć, z uwagi na niższą ce nę, coraz większą popularnością c i eszą się podobrazia bawe łniane . Niestety po kilku latach obrazy namalowane n a takim no śn iku tracą sprężystość i są bardziej podatne na rozdarcia. Rzadziej, aczkolwiek zdarza się, że do malars twa wykorzystuje się płótna z innych włó­ kie n niż le n , czy bawełna - takich jak jedwab, juta czy sizal. Doświadczenia ostatnich lat potwie rdzają, że słaba jakość podobrazia stwarza poważne problemy konserwatorskie. I stnieją również inne kategorie podziału płócien - ze względu na rodzaje s plotów, czyli s posób ułożenia wątku i osnowy (rys. l), przy opisie tkaniny zwracamy także uwagę na gęstość i gruboŚĆ ma terii. Płótno może być tkane ręcznie, a od początku XIX wieku zaczęto wytwarzać je maszynowo na skalę przemysłową. płótnie Kolekcjonerzy malarstwa sztalugowego mogą pochwalić się nieraz naprawdę wiekowymi eksponatami. Pierwsze obrazy na płóciennym blejtramie zaczęły pojawiać się już w XV wieku. Rozkwit popularności tkaniny, jako podobrazia nastąpił w Wenecji . Wcześniej drewno było najczęściej wybieranym nośnikiem ruchomych dzieł sztuki. Material ten był jednak drogi, ciężki i podlegal dość szybkiemu niszczeniu. Płótno okazalo się tańsze, lżejsze i nie wymagało tak pracochłonnej obróbki. Nie bez znaczenia jest także fakt, że zszywając bryty płótna łatwiejsze stało się malowanie na wielkich formatach. Z konserwatorskiego punktu widzenia bardzo duże obrazy wymagają szczególnego podejścia . Obraz wielkoformatowy ma większą masę przy stosunkowo słabej konstrukcji, w związku z czym jest bardziej podatny na uszkodzenia oraz szczególnie narażony na zewnętrzne bodźce, takie jak zmiany wil gotności i temperatury otoczenia, czy silne światlo sloneczne. Praca nad większym dziełem wymaga dużej wprawy i dobrze przemyślanej logistyki, w zwiazku z tym wszelkie zabiegi konserwatorskie powinny być powierzone profesjonalistom. Konstrukcja obrazu Podobrazie zamocowane jest na krośnie (rys. 2), z reguły drewnianym i najlepiej ruchomym, czyli dającym możliwość zmiany wymiarów obrazów poprzez, na przykład rozklinowanie. Zabieg ten poprawia naciąg płótna nabitego na krosno. Prawidłowe napięcie tkaniny osi ągamy gdy na powierzchni obrazu nie występują pofalowania. Trzeba jednak uważać, by płótno nie było za silnie napięte - istnieje wtedy możliwość jego rozerwania. Tkanina i krosno to nie jedyne elementy podobrazia. Plótno trzeba przekleić, co zwięk sza odporność materialu na zmiany wilgotności i temperatury. Dopiero na tak przygotowaną tkaninę nałożyć można warstwę gruntu . Kolejno mogą pojawić się takie warstwy jak: rysunek wstępny, imprimitura, podmalówki, ale często artysta nakłada warstwę malarską bezpośrednio na zaprawę. -+ �Mnogość rodzajów farb, a w nich rodzajów spoiw i pigmentów ma wpływ na zastosowanie określonych metod konserwatorskich . Farby można robić samemu, ucierając pigment ze spoiwem tłustym lub chudym . Do najbardziej popularnych należą olejne, olejno - żywiczne, temperowe, akwarelowe czy akrylowe . Zarówno odpowiednią mieszaninę pigmentów, jak i rodzaj spoiwa należy właściwie rozpoznać, w celu prawidłowego konserwowania warstwy malarskiej. Farby starzeją się pod wpływem upływu czasu, działania światła, oraz innych czynników zewnętrznych, co może zmienić ich barwę i konsystencję , ale (niestety) wiele uszkod zen jest wynikiem błędnego działania czło­ wieka. Bardzo częstym zniszczeniem są przetarcia warstwy malarskiej powstałe w t rakcie niewłaściwego oczyszczania. Częste są także przemalowania, nierzadko nieodwracalne. Stąd wszelkie zabiegi odświeżan ia malunku , uzupełniania ubyt ków, czy retuszowanie zdecydowanie należy pozostawic specjalistom. Farby w zależności od składu mają różne właściwości i o ile o znanych od wieków technikach napisano już wiele ksiąg, o współczesnych spoiwach wciąż wiemy niewiele . Do dzieł, które wymagają szczególnej uwagi należą obrazy namalowane farbami akrylowymi. Dzieła takie potrzebujące interwencji powinny trafic do pracowni konserwatorskiej . Jeśli posiadamy w kolekcji obrazy namalowane farbami akrylowami musimy bardzo uważać, by nie były one narażone na wyższe oraz ujemne temperatury. Unikać należy ekspozycji malowideł na wszelkie żródła ciepła i mrozu . Warstwa malarska z reguły chroniona jest werniksem, czyli warstwą żywicy nat uralnej lu b syntetycznej rozpuszczonej w rozpuszczalniku. Odpowiedni werniks nie wchodzi w skład malatury. Tworzy cienki, przezroczysty film, który chroni malowidło przed zabrudzeniami zewnętrznymi . Z biegiem czasu każdy werniks ciemnieje, niektóre stają się niep rzezroczyste, ślepnq, czy sieciujq. Dlatego w procesie konserwacji często pojawia się potrzeba usunięcia warstwy werniksu i zastąpien ia jej nową. Wielkich problemów może nastręczyć żywica, która rozpuszcza się razem z warstwą malarską. W niektórych przypadkach (szczególnie przy użyciu współczesnych preparatów), po latach staje się nierozpuszczalna. Błędne działania mogą znacznie utrudnić część zabiegów konserwatorskich, w efekcie uniemożliwiając zachowanie dzieła w dobrym stanie, dlatego bardzo ważne jest, by zabiegi usunięcia lub nałożenia werniksu powierzyć specjalistom . Płótno wykazuje małą odporność na uszkodzenia mechaniczne, czy atak mikrobiologiczny, a włókna tkaniny z czasem tracą swoją sprężystość, przez co materiał nie dostosowuje swych wymiarów do zmieniajacych się warunków . Więk­ szość obrazów starszych niż 100, czy 200 lat bezwzględnie wymaga ekspozycji w muzealnych warunkach, gdzie temperatura i wilgotoność utrzymywane są na tym samym , stałym poziomie. Ta hermetyczna atmosfera jest niezbędna, by przedłużyć życie obrazów, bowiem każda ich warstwa reaguje na zmiany otoczenia. Płótno pracując zmienia objętoSć swych włókien elementarnych w nitkach, a w rezult acie zmienia wymiary liniowe tkaniny - pod wpływem wilgoci materiał kurczy się . Jednym z zadań przeklejenia jest wlaśnie osłabienie tego skurczu . Zaprawa z kolei, pod wpływem wilgoci zwykle pęcznieje, a ponieważ podłoże zmnieszyło swe wymiary, wybrzusza się i pęka . Na malowidle pojawiają się wówczas krakelury tworzące sieć szczelin nie do naprawienia. Kiedy znika wilgoć - wszystko wraca do normy, ale warstwa malarska i zaprawy pozostają już popękane (rys . 3) . Bość takich cykli, podczas których płótno się kurczy, a potem powiększa do oryginalnych wymiarów jest ograniczona. Po pewnym czasie obraz już na stałe pozostanie pofalowany i j edynym ratunkiem pozostają zabiegi konserwatorskie . Co Najważniejsza można zrobić samemu jest konserwacja prewencyjna, w myśl zasady primum non nocere - czyli , po pierwsze nie szkodzić . Co zatem można zrobić by zachować obraz w jak najlepszym stanie? Bardzo ważne są warunki, w jakich eksponowany jest obraz . Należy pilnować stałej temperatury 18-19 <>C i wilgotności około 50-55 % RH. Malowidło nie powinno wisieć w pobliżu kominków, czy ścian narażonych na nasłonecznienie. Dla przykładu, obraz akrylowy zaczyn a topić się już przy 60°C . Słonce bezpośrednio padające na obraz to także źródło promieniowania UV szkodliwego dla dzieła sztuki . Powietrze w pomieszczeniu powinno byc czyste, wolne od kurzu , dymu, (również tytoniowego) . Nie należy też palić świec w bliskim sąsiedztwie dzieła . Uważać trzeba na insekty takie jak muchy, czy pająki, których odchody nie tylko brudzą ale wręcz wżerają się w warstwę malarską. Na ile to możliwe należy unikać transportu . W razie potrzeby można korzystać z profesjonalnych firm przewozowych, albo porady konserwatora, odnośnie warunków jakie należy zapewnić transportowanemu dziełu . _ �Sytuacje kiedy pomoc konserwatora jest niezbędna dotyczą wszelkich rozdarć, pęknięć, ubytków w podobraziu, odspojeń warstw zaprawy i malarskiej od płótna , ataków mikrobiologicznych, czy owadów. Pamiętać należy, że każdy dzień zwłoki oddala możliwosć pełnej restauracji, stąd też niezwykle istotn e jest, by obraz trafił jak najszybciej do profesjonalnej pracowni. Są pewne zabiegi, które możemy wykonać samodzielnie pod warunkiem, że obraz jest w dobrym stanie i ma zapewnione stałe warunki przechowywania, w szczególnosci odpowiednią temperaturę i wilgotnosć, oraz zachowane są wszystkie srodki ostrożnosci. Na co dzien możemy delikatnie odkurzać warstwę malarską bardzo miękkim pędzlem (rys. 4). Z pewnoscią powstrzyma to proces osadzania się kurzu i odswieży malowidło . Bardzo delikatnie możemy równ ież odkurzać odwrocie obrazu oraz przestrzeń za krosnem (rys . 5) . Do tego celu należy użyć na przykład pióra ptasiego oraz bardzo sła bego odkurzacza. Od kurzacz powinien być ustawiony dos ć d aleko od obrazu, a siła ssania musi być jak najmniej sza tak, by nie uszkodzić dzieła. Piórko wsuwamy delikatnie w szczelinę pomiędzy krosnem, a obrazem i niczym miotełką wymiatamy kurz i zabrudzenia, równoczesnie wciągająć je odkurzaczem . Obraz należy nieznaczn ie odchylić, by b rud nie trafił za dolną częsć krosna . Czynnosć tę należy wykonywać ze szczególną ostroznoscią. Jesli czujemy się na siłach zrobić dla naszego dzieła cos więcej, powinnismy przyjrzeć się stopniowi naprężenia płótna. Jesli napreżenie jest bardzo słabe możemy delkatnie spróbowac rozklinować obraz (rys . 6). Pod warunkiem oczywiscie, że krosno jest ruchome. Poszczególne kliny należy wbijać w specjalnie do tego celu przygotowane otwory w krosnach, co powinno po prawić naprężenie płótna. Należy robić to delikatnie i tylko na tyle n a ile pozwoli obraz, uważa­ jąc, by nie spowodować rozdarć . Pomiętajmy, że zbyt duże naprężenie jest równie grożnejak zbyt małe . Pamiętajmy, że uszkodzić jest zawsze łatwiej niż naprawić - jesli w ogóle jest to możliwe . J esli stan obrazu budzi nasze wątpliwosci zawsze warto zgłosić się do konserwatora. Należy pamiętać, że nie każdy konserwator jest urzęd nikiem, poszukującym niescisłosc i i nakładającym obost rzenia. Prywatni konserwatorzy służą poradą i są otwarci na nietypowe sytuacje związane ze stanem obiektów . Wybrali swoją pracę, by niesć pomoc dziedzictwu kulturowemu i to jest ich głównym celem . Zad bajmy więc o nasze obrazy, tak by mogły c i eszyć jak najdłużej oczy, nie tylko nasze ale i następnych pokoleń . Bibliografia: Rouba B.J. 1985 Pł ótno jako podobrazie malarskie, "Och rona zabytków"nr.3-4, s . 222-244 Carr, Dawson W. a nd Leonard M. 1992 Looking at Paintings : a Guide to Technical Terms, Malibu, CA Keck Caroline K. 1954 How to Take Care of Your Pictures, The Museum of Mod ern Art and The Brooklyn Museum - Rysunki : II II Wemiks Wątek Warstwa malarska ) Zaprawa Osnowa Przeklejenie ) Płótno " II~) Krosno rys . 2 ryS . 1 , , rys. 3 rys. 4 rys. 5 rys. 6 �Spis Wprowadzenie str. 4 treści Marek Purwin, Alicja Dybkowska Kolekcja sztuki afrykańskiej w Wiązownej str. 25 Skanseny i muzea prywatne w krajobrazie polskich placówek kultury Etnograf dla kolekcjonera Włodzimierz Mędrzecki Prywatny skansen - instytucja kultury wsi polskiej Ewa str. 8 Nizińska, Działalność Agata Rybus Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa str. 29 Zdzisław Bziukiewicz Muzeum Kurpiowskie w Wachu str. 12 Anna Czyżewska Kolekcje w sieci str. 35 Krzysztof Jędrzejek Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej str. 15 Jolanta Boguszewska Powiatowe Centrum Dziedzictwa i Twórczości w Wolominie str. 38 Wojciech Brzozowski Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie Konserwatorskie ABC str. 18 Katarzyna Braun ABC konserwacji drewna zabytkowego Sylwester Roszak Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krokowym str. 41 str. 20 Janusz Mróz ABC konserwacji obiektów metalowych Aleksander Puszko Muzeum Mazurskie w Owczarni str. 45 str. 23 �Spis Natalia Pawłowska ABC konserwacj i materiał ów budowla nych str. 48 J oanna Sielska ABC konserwacj i tkanin str. 5 1 Zuzanna Somska-Szozda ABC konserwacj i ma larstwa sztalugowego na płótnie str. 54 Informacje kontaktowe str. 59 treści �Informacje kontaktowe IEiAKUW Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa hUp:( jetnologia.uw.edu.pl Skansen w Kuligowie nad Bugiem ul. Kręta 4,05-254 Kuligów https:j I skansenkuligow.wordpress.com Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków Oddział Mazowiecki ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie Sromów 11, 99-414 Kocierzew http:j fwww.muzeumludowe.pl Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krukowym Redecz Krukowy 8, 87 -880 Redecz Krukowy http) fwww.redeczkrukowy.pl Muzeum Mazurskie w Owczarni Owczarnia 1/1, 11-400 Kętrzyn http://www.owczarnia.com http) (www.skz.pl w Wiązownej Galeria "W I ĘZY" ul. Lubelska 29, 05-462 Wiązowna Kolekcja sztuki Muzeum Kurpiowskie w Wachu Wach 14,07-420 Kadzidło http://www.muzeum.kurpie.com.pl Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej Laskowa 360, 34-602 Laskowa http:j jwww.skansenlaskowa.pl afrykańskiej �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de66f45cdff3774501ba7987ffcd76ef.pdf 19258bfb47ef2ded6158ab405e158e9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6629 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6197 Title A name given to the resource Solidarność, polityka i różnica/ Laboratorium kultury Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska, s.27-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pępiak, Ewelina Pisarek, Adam ( red. nacz.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Solidarność, polityka i różnica. Marcel Mauss: intelektualista i aktywista autor / autorzy: Ewelina Pępiak źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 27–42 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-2_pepiak.pdf afiliacja autora / autorów: Justus Liebig Universität Gießen słowa klucze: antyutylitaryzm, kolonializm, demokracja, solidarność, naród abstrakt: (na początku artykułu) article title: Solidarity, politics and difference. Marcel Mauss as an intellectual and an activist author / authors: Ewelina Pępiak source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 27–42 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-2_ pepiak.pdf institutional affiliation: Justus Liebig Universität Gießen keywords: anti-utilitarianism, colonialism, democracy, solidarity, nation summary: (at the end of the article) 26 �Ewelina Pępiak Justus Liebig Universität Gießen Solidarność, polityka i różnica. Marcel Mauss: intelektualista i aktywista Abstrakt Rola Marcela Maussa jako wybitnego etnologa i socjologa była analizowana przez wielu historyków socjologii i jest powszechnie uznawana w katedrach antropologii kultury na całym świecie. Jego polityczna działalność, od publicznych wystąpień na posiedzeniach francuskiej Partii Socjalistycznej i artykułów w socjalistycznej prasie, po założenie własnej kooperatywy oraz pisania La Nation, dzieła pomyślanego jako fundamentalny projekt społeczeństwa opartego na ideałach demokracji i solidarności, są o wiele mniej znanym aspektem życia Maussa. Niniejszy tekst przybliża trzy istotne aspekty jego politycznej działalności: krytykę utylitaryzmu, pojęcie narodu oraz krytykę kolonialnego systemu wyzysku podjęte przez współczesnych interpretatorów, m.in. Mary Douglas i Marcela Fourniera. Słowa klucze: antyutylitaryzm, kolonializm, demokracja, solidarność, naród Świat nowoczesny nie jest doskonały1 M arcel Mauss był uczonym wiernym rygorom metod i dyscyplin, a zarazem aktywistą oddanym ideałom równości i sprawiedliwości społecznej. Jako 1 „Tout n’est pas beau dans le monde moderne”. M. Mauss, La Nation, édition et présentation Marcel Fournier et Jean Terrier, Presses Universitaires de France, Paris 2013, s. 118. 27 �Laboratorium Kultury 5 (2016) człowiek, chętnie oddawał się sprawom bieżącym, działając – naukowo i politycznie – tak, by być w zgodzie z własnymi przekonaniami. Mistrz krótkich form, pedagog, etnolog i aktywista raczej niż notoryczny dokumentalista, obiektywny syntetyk i gabinetowy systematyk – pod względem metod pracy Mauss reprezentuje odmienny od Durkheimowskiego model naukowca2. Jego niedokończone dzieła koncentrują uwagę uczniów i kontynuatorów wokół Szkicu o darze. Ten zaś sam w sobie jest utworem paradoksalnym, gdyż mimo warstwy ideologicznej odpowiadającej konkretnym potrzebom czasów, w których został stworzony, został odebrany głównie jako zapis uniwersalnego modelu wymiany w zakresie antropologii kultury. We Francji aspekt pracy Maussa skupiający się wokół dynamiki pomiędzy indywiduum, a zjawiskami społecznymi, jednym słowem jego przynależność do szkoły durkheimowskiej, był mało znany. Stało się tak za sprawą wydania Socjologii i antropologii w 1950 r. z przedmową Claude’a Lévi-Straussa, dla którego to strukturalny aspekt wymiany był centralnym elementem Szkicu…3. Szkic o darze odczytywany przez Lévi-Straussa przez pryzmat strukturalizmu oraz w kontekście krytyki sowieckiego modelu socjalizmu, pozostawił nam zupełnie odpolityczniony wizerunek działalności Maussa4. W rzeczywistości był on jednak czynnym politycznie intelektualistą i aktywistą zabierającym niejednokrotnie głos w bieżących sprawach dotyczących zjawisk ekonomicznych, politycznych i społecznych we współczesnej mu Europie5. Z początkiem lat 80. ubiegłego stulecia, wobec kryzysu nowoczesnych projektów społecznych, jego komentarze o charakterze krytyki politycznej zyskały nowe odczytania. Z czasem, antyutylitarystyczny charakter idei Maussa stał się inspiracją dla prac ruchu i naukowej platformy M.A.U.S.S.6 we Francji. Jedną z pionierskich prób zwrócenia uwagi na polityczny wymiar myśli Maussa i jego pełną przynależność 2 J.-F. Bert, L’Atelier de Marcel Mauss, CNRS Editions, Paris 2012; M. Fournier, J.-Ch. Marcel, Présentation: avec Mauss et au-délà de Mauss, „Sociologie et societés”, 2004, vol 36, nr 2, s. 10; http://www.erudit.org/revue/socsoc/2004/v36/n2/011043ar.html?vue=resume [dostęp: 5.09.2016 r.]. 3 F. Weber, Au-délà du Grand Partage, przedmowa do: M. Mauss, La Nation…, s. xi. 4 Poprzez „polityczny” rozumieć tu należy „zakładający dynamikę człowiek-zjawisko społeczne”, która jest podstawowym warunkiem daru jako aktu solidarności. Zdaniem Florence Weber, Lévi-Strauss odzielił myśl Maussa od socjologicznej optyki Durkheima publikując Zarys ogólnej teorii magii [Esquisse d’une théorie générale de la magie] bez Eseju o naturze i funkcji ofiary, co doprowadziło do zerwania teoretycznej więzi między dziełem Maussa i Huberta, a szkołą durkheimowską i na dziesięciolecia wpłynęło na różną percepcję Szkicu o darze po obu stronach Atlantyku. Tamże, s. XII. Polskie tłumaczenia dzieł Maussa podążają tym samym tropem, wobec czego autor postrzegany jest przede wszystkim jako etnolog badający społeczeństwa archaiczne oraz religioznawca. 5 Mauss założył kooperatywę La Boulangerie i prowadził kolumnę „współpraca” na łamach „L’Humanité”. M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 219. 6 Szerzej na temat tej inicjatywy w omówieniu Anny Bary w niniejszym numerze „Laboratorium Kultury”. 28 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… do szkoły durkheimowskiej jest przedmowa Mary Douglas do anglojęzycznego wydania Szkicu o darze z 1990 r.7 Następnie nowsze opracowanie dzieł Maussa autorstwa Marcela Fourniera oraz wydany przez tego kanadyjskiego badacza zbiór polityczno-społecznych pism Maussa w tomie zatytułowanym Ecrits politiques8, umocniły spojrzenie na idee zawarte w jego dziele jako niezwykle aktualną krytykę relacji władzy w społeczeństwach nowoczesnych. Dar czyli solidarność bez poświęcenia Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci Marcel Mauss coraz częściej postrzegany bywa jako aktywny propagator socjalizmu demokratycznego9. Socjalistyczne poglądy, uformowane z uwagi na traumatyczne doświadczenia dwóch wojen światowych, dzięki przyjaźni z Jeanem Jaurèsem, oraz pod wpływem uważnych studiów nad konsekwencjami kolonialnego systemu wyzysku, były wedle Douglas inspiracją do napisania Szkicu o darze. Swą przedmowę zaczyna ona od wyjaśnienia, dlaczego bezinteresowny dar jest „nieporozumieniem”: Bezinteresowne dary nie mają racji bytu. Problem w tym, że tak zwany bezinteresowny dar wiąże się z intencją obdarowującego, by być zwolnionym z obowiązku przyjęcia darów zwrotnych ze strony obdarowywanego. Odmowa zadośćuczynienia umiejscawia akt dawania poza wspólnymi więziami10. Zatem dar jako akt, który w żadnym stopniu nie wzmacnia solidarności społecznej nie ma sensu. Mauss zaprzecza więc idei, której próbował dowieść Malinowski, jakoby istniał podział na transakcje i bezinteresowne dary (np. obdarowywanie żony, które Francuz jednoznacznie interpretuje jako zapłatę za usługi seksualne). W ten sam sposób, dowodzi Douglas, honorowi dawcy krwi są honorowi jedynie z nazwy, podczas gdy w rzeczywistości ich dar jest całkowicie 7 Pierwsza przedmowa do angielskiego wydania Szkicu o darze jest autorstwa E.E. Evansa-Pritcharda (tłum. Ian Cunnison, wyd. Cohen and West, Londyn 1966). 8 Wyd. Fayard, Paryż 1997, patrz fragmenty książki Sylvaina Dzimiry w tym tomie. 9 Maurice Agulhon chcąc zwrócić uwagę na reformistyczny i pacyfistyczny charakter poglądów Maussa nazywa go „republikaninem”. Por. M. Fournier, J.-Ch. Marcel, Présentation…, s. 12. Tymczasem, należy wyraźnie oddzielić od tego tradycyjnego pojmowania republikanizmu dzisiejszy nurt republikański czynny w polityce francuskiej i skupiony wokół partii Les Républicaines Nicolasa Sarkozyego, który jest etatystycznym ruchem propagującym agresywny kapitalizm, i asymilację, a zatem ideologicznie odległym od anty-nacjonalizmu Maussa, który „próbował uniknąć jakiegokolwiek związku z prawicą polityczną”. Tamże. 10 M. Douglas, No Free Gifts, foreword to: M. Mauss, The Gift. The form and reason for exchange in archaic societies, Routledge, London and New York, 1990, s. xii. 29 �Laboratorium Kultury 5 (2016) interesowny, nawet jeśli rytuał odwzajemnienia jest niebezpośredni11. Obowiązkowy zwrot daru jest zatem uniwersalną zasadą istnienia więzi społecznych, niezależnie od epoki i miejsca. Na tej zasadzie Mauss opiera swe rozumienie solidarności jako warunku koniecznego istnienia pokoju wśród narodów. Mary Douglas proponuje odczytanie Szkicu o darze jako „części dokładnie zaplanowanej, zorganizowanej krytyki utylitaryzmu jako ówcześnie dominującej teorii politycznej”12. Z moralnego (i ekonomicznego) punktu widzenia ideał sprawiedliwości społecznej uosobiony w darze pozwala zachować godność i zniwelować chciwość13. Źródłem koncepcji daru bez poświęcenia jest Esej o naturze i funkcji ofiary, napisany w 1899 r. Mauss pracował wówczas z Henri Hubertem nad wedyczną zasadą poświęcenia, która zobowiązuje bóstwo do oddania przysługi lub spełniania modlitw w myśl maksymy do ut des. Jednakowoż, mimo wyjścia od świętych tekstów hinduskich i praktycznych przykładów rytuałów religijnych ludów Ameryki Północnej i Oceanii, koncepcja daru kryje w sobie teorię polityczną i ekonomiczną14. Mauss uważał bowiem, iż każde poważne dzieło filozoficzne powinno mieć wpływ na politykę społeczną. Proponowana tu teoria z zakresu ekonomii społecznej to przeciwstawienie się leseferyzmowi, reprezentującemu anarchię, eksploatację biedoty i atomizację społeczną15. Mauss proponuje w zamian socjalizm. Jak większość socjalistów francuskich w jego czasach, był on całkowicie przeciwny idei liberalizmu, chociaż uważał, iż postęp na poziomie indywidualnym musi być wpisany w projekt społeczny16. Idea dawania bez poświęcania siebie i rywalizacji bez unicestwiania (zawarta już w Eseju o funkcji i naturze ofiary) na grunt etnologiczny przeniknęła właśnie pod wpływem refleksji politycznej17. W durkheimowskim duchu Mauss zrywa z organiczną wizją społeczeństwa, a więc ze spencerowskim nurtem postrzegania roli jednostki jako za wszelką cenę użytecznej. Społeczeństwo złożone z jednostek, Tamże, s. x. Tamże. 13 Marcel Fournier zwraca uwagę na zidentyfikowane przez Maussa jako „chrześcijańskie” korzenie idei „szacunku dla ludzkiej osobowości”, lecz mimo fundamentalnej roli Kościoła jako pierwszej instytucji scalającej narody, Mauss uważał ją za archaiczną, a jej rolę zakończoną „z punktu widzenia realizmu politycznego”. M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 214. 14 M. Douglas, No Free Gifts…, s. xii. 15 Tamże, s. xiv. 16 „[Mauss – przyp. E.P.] mniemał, iż sukces systemu politycznego leży w jego zdolności do zapewnienia jednostkom samorozwoju”. Tamże, s. xv. 17 „Marcel Mauss proponuje, w swym przekonaniu, model społeczeństwa oparty na duchu pluralizmu, który oparty jest na zasadach udziału i hojności, naczelną rolę przyznając relacjom międzyludzkim (współdziałanie i sieci społecznościowe). Nie chodzi tu o system filozoficzny, lecz o plan działania o wymiarze także politycznym”. M. Fournier, Présentation…, s. 11. Por. także: S. Dzimira, Marcel Mauss: savant et politique… 11 12 30 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… których wzajemne więzi opierają się na osobistych relacjach, zaangażowaniu w te relacje i ich trwałości na przestrzeni czasu było dla Maussa jedynym możliwym terenem zaistnienia solidarności. To nowatorskie spojrzenie na dar, który był dotąd zupełnie inaczej konotowa18 ny , jest, w przekonaniu Mary Douglas, potwierdzeniem nadrzędnej roli relacji między jednostką a zjawiskiem społecznym w refleksji Maussa. Tym sposobem kontynuuje on tradycję swego wuja, Émile’a Durkheima. Perspektywa durkheimowska jednak oddaje tę relację na poziomie doktryn i idei, podczas gdy Mauss dążył do konkretu. Być może dlatego też, chociaż niejednokrotnie podkreślał wagę badań nad społeczeństwami współczesnymi, jego praca była przede wszystkim pracą etnologa, a społeczeństwa, na których przykładzie definiował zjawiska i fakty społeczne – społeczeństwami pierwotnymi19. Przenosząc teorię daru na nowoczesny grunt, Mauss kontynuuje także durkheimowską krytykę liberalizmu angielskiego, mającego filozoficzne korzenie w Benthamowskim utylitaryzmie20. Za Rousseau i Tocquevillem przywołuje trzy założenia, które stawiają angielski liberalizm w krytycznym świetle: liberalną koncepcję osoby jako indywiduum, a nie byt społeczny, relacje społeczne zależne od sposobów produkcji oraz negatywne pojęcie wolności. Ten ostatni postulat liberalny wiąże się ze szczególnie przez Maussa atakowanym brakiem moralnej roli uczestnictwa politycznego (identyczny postulat był jedną z myśli przewodnich Jeana Jaurèsa). Ponadto, indywidualizm w koncepcji utylitarystów zwiastuje, w przekonaniu Douglas, indywidualizm metodologiczny, który był Maussowi zupełnie obcy. Jak zatem pogodzić rolę intelektualisty jako aktywisty, a jednocześnie niezależnego krytyka współczesnej kondycji społeczeństwa? Konkret był odpowiedzią Maussa na niebezpieczeństwo ideologicznych zależności w świecie akademickim. Postrzegając socjologię jako naukę o obiektywnych faktach społecznych, badacze mogą mieć nadzieję na uniknięcie presji politycznej21. Ponieważ od czasów Szkicu o darze całościowy system wymiany musi być brany 18 „Nie ma bezinteresownych darów. Cykliczne dary angażują jednostki w stałe zobowiązania, które ustanawiają dominujące instytucje”, M. Douglas, No Free Gifts…, s. xii. 19 M. Fournier, J.-Ch. Marcel, Présentation…, s. 6. 20 Istotnym wydaje się tu nadmienić, iż mimo tej ewidentnej dysputy toczonej z obu stron kanału La Manche, Mauss jest anglofilem i jest on jak najdalszy od obrony francuskich teorii z pobudek szowinistycznych. Patrz: S. Dzimira, Marcel Mauss, savant et politique…, rozdział 5: Mauss, Pacifiste et socialiste anglophile. Marcel Fournier przytacza jako dowód przyjaźń Maussa z małżeństwem Webbów, którzy promowali socjalistyczną republikę Wielkiej Brytanii, postrzeganą przez Maussa jako znakomity przykład pożądanej transformacji politycznej w stronę kooperatyw, nacjonalizacji i decentralizacji władzy politycznej. Por. M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 218. 21 M. Douglas, No Free Gifts…, s. xvi. 31 �Laboratorium Kultury 5 (2016) pod uwagę przy badaniu społeczeństwa, można powiedzieć, że Mauss oddał Durkheimowi przysługę stwarzając normę metodologiczną i dodając tym samym obiektywizmu badaniom socjologicznym. Wymiana między jednostkami u Maussa jest oparta na idei indywidualnych interesów, które są połączone, by stworzyć system społeczny bez ograniczającej wymiany rynkowej22. Douglas zauważa, iż ów spór o rolę indywidualizmu w społeczeństwie jest nadal aktualny23. Zdaniem Maussa, nowoczesność i rzeczywistość kolonialna stworzyły manichejską walkę solidarności i indywidualizmu w społeczeństwie francuskim. Mauss pragnął, by Szkic… stał się teoretycznym wyznacznikiem w badaniu społeczeństw współczesnych24. Aczkolwiek, „jego własna próba użycia teorii daru, by podeprzeć socjalizm demokratyczny wypada bardzo blado”25. Za jego czasów, podobnie jak dzisiaj, opieka zdrowotna i świadczenia socjalne stanowiły jedyne elementy, dowodzące istnienia daru w tym systemie. Na pytanie, dlaczego Szkic o darze nie odbił się szerszym echem, Douglas odpowiada: „Przed wojną prawdziwym wrogiem francuskiej myśli politycznej był anglosaski utylitaryzm. Po wojnie stał się on wąską specjalizacją w dziedzinie ekonomii”26. A zarazem tłumaczy, dlaczego, niemal sto lat po ukazaniu się, dzieło ponownie budzi zainteresowanie: Utylitaryzm nie jest już tylko techniką ekonometryczną, ani zapomnianym nurtem filozoficznym osiemnastego wieku. Solidarność znowu stała się głównym tematem w filozofii politycznej. Darwinizm społeczny odżył i otwarcie dyskutuje się dziś o przetrwaniu najsilniejszych. Filozoficznie wątła, lecz technicznie połyskująca, zjednoczona i silna, teoria użyteczności stała się głównym narzędziem decyzji politycznych27. 22 Tamże, s. xviii. Zauważmy, iż we Francji te systemy istnieją dzisiaj nie tylko w formie silnych związków zawodowych (cgt), lecz także w postaci kooperatyw takich jak rolnicza kooperatywa AMAP (dostarczanie ludności miast warzyw i owoców ze wsi za miesięczną opłatą) lub SEL (wymiana dóbr i usług w lokalnych społecznościach, np. wymiana dowożenia dzieci do szkoły za stałe dostarczanie oliwy z oliwek lub owoców z sadu). 23 Douglas dodaje od siebie, iż pewni badacze, których cechuje „indywidualizm metodologiczny” słusznie czują się zagrożeni przekazem szkoły durkheimowskiej. „Wrogość i poczucie zagrożenia jest sygnałem, iż oddziałują na nas zbiorowe wyobrażenia. Naszym głównym zmartwieniem jest jak wziąć pod uwagę jednocześnie nasze własne wyobrażenia i wyobrażenia innych”. Tamże, s. xvi. 24 Tamże, s. xix. 25 Tamże. 26 Tamże. 27 Tamże, s. xxi. 32 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… Nowoczesna koncepcja narodu Ludzie w społeczeństwach archaicznych byli „mniej przygnębieni, mniej poważni, mniej chciwi i mniej brali wszystko do siebie niż my28. W 1920 r. Mauss zaczął pracować nad monumentalnym dziełem zatytułowanym La Nation [Naród], mającym poruszać zasadniczo trzy kwestie: różnice między narodem a państwem i miejsce jakie wyznaczają one w zarządzaniu kapitałem, socjalizm demokratyczny jako polityczną strukturę narodu oraz internacjonalizm jako przyszłość współpracy między narodami29. Naród, zdaniem Maussa, to pojęcie fundamentalne, ściśle powiązane z urodzeniem. W tradycji szesnastowiecznego pryncypatu, ale i w muzułmańskich kapitulacjach wewnątrz Imperium Ottomańskiego, naród istnieje poprzez opozycję władcy i ludu, tradycję, „która została niestety skazana na zapomnienie w ciągu kolejnych dwóch wieków”30. W nowożytnej historii Europy pojęcie demokracji z pojęciem narodu związały rewolucje angielskie. Ekspansja kolonialna we Francji imperialnej również była postrzegana jako projekt narodowy. Nie oznacza to jednak, że „naród” jest ustanowiony poprzez „wiarę” czy też „wolę”31. Maussowskie rozumienie narodu (jako Gesselschaft, czyli społeczeństwo) oparte jest na strukturalnej organizacji, która jest całkowicie sprzeczna z sensualizmem. Wobec tego, polityka w ramach narodu jest dlań racjonalną sztuką, nie zaś kwestią doktryn. Francja i Anglia (wraz z Niemcami) stanowią według Maussa przykładowe, „najbardziej rozwinięte” narody, spełniające kryteria stabilnej władzy centralnej, systemu prawno-administracyjnego i jasno określonych praw i obowiązków obejmujących zarówno obywateli jak i narody. Są one jednakowoż dalekie od doskonałości32. Mauss sądził, iż naród opiera się na („skończonej i doskonałej”) organizacji społecznej, indywiduacji i integracji. Integracja jest tu rozumiana po Spencerowsku – jako scalanie części. W duchu pozytywistycznym Mauss analizuje zatem M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973, s. 327. 29 „Internacja, unarodowienie i wolność obywateli są trzema warunkami tej samej fazy rozwoju naszych dużych i małych narodów. To dzieło poświęcone jest wykazaniu owego faktu”. M. Mauss, La Nation…, s. 62. 30 Tamże…, s. 68. 31 Rogers Brubaker stawia analizę Maussa w opozycji do Renanowskiej sensualistycznej definicji narodu jako „pragnienia by żyć wspólnie”. R. Brubaker, Mauss on Nationhood. Objectivism and its Limits, w: Studies on Nationalism, ed. M. Kovacs i P. Lam, CEU, Budapest 2004, s. 107. 32 M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 209. 28 33 �Laboratorium Kultury 5 (2016) naród poprzez pojęcie indywiduacji33. Oznacza ono tu, że każdy naród jest sam w sobie cywilizacją, przy czym – w myśl śmiałej w jego czasach, a często cytowanej opinii Maussa, „nie istnieją społeczeństwa nieucywilizowane, a jedynie różne cywilizacje”34. Cywilizacja objawia się poprzez edukację, język, literaturę, media, mentalność i charakter35. Jak zauważa Rogers Brubaker, to scalenie pomiędzy kulturą i narodowością w myśli Maussa powróci znacznie później w teorii Ernesta Gellnera36. Przeciwstawiając własną koncepcję narodu idei nacjonalizmu, społeczeństwo oparte na zasadach socjalizmu demokratycznego etatyzmowi i krytykując system kolonialny, Mauss twierdzi, że im lepiej zorganizowane jest dane społeczeństwo, tym lepiej radzi sobie ono z problemem hierarchii władzy37. Organizację tę postrzegał natomiast w sposób ewolucjonistyczny, chociaż koncepcję lepszych i gorszych narodów określał jako „niebezpieczną”38. W przeciwieństwie do narodu, państwo nie scala, a zatem automatycznie ustanawia hierarchię. Podobną rolę pełni nacjonalizm. Mauss krytykował oba te projekty uważając, iż są one szkodliwe dla zasady solidarności. Był zwolennikiem nacjonalizacji gospodarczej i ścisłej współpracy między narodami na poziomie kooperatyw. Uważał także, że kapitalizm jest systemem sprzyjającym rozwojowi narodu, gdyż odstępuje on od państwowości, stwarza system kontroli wielkich firm oraz zapobiega anarchii ekonomicznej, a zwłaszcza dokonanej w Rosji bolszewickiej kolektywizacji39. Unarodowienie jest znacznie lepszą formą zarządzania kapitałem, gdyż nie wywodzi się z prób realizacji ideałów czy od krytyki dialektycznej społeczeństwa burżuazyjnego, lecz z obserwacji faktów i założenia, iż najlepszym sposobem zarządzania dobrami jest przekazanie ich tym, którym na nich zależy. Lecz tego typu unarodowienie zakłada odejście od pojęcia niezależnego państwa, które jest nieodpowiedzialne i z pewnością okazałoby się złym zarządcą. Zakłada ono natomiast uznanie, iż naród składa się z grupy użytkowników, zainteresowanych, z szerokiej kooperatywy konsumentów, którzy mają zaufanie do zarządzających przedsiębiorców, i nie są zdani na zwerbowanych pod względem poglądów polityków, którzy są z zasady niekompetentni w sprawach handlu40. R. Brubaker, Mauss on Nationhood…, s. 108. M. Fournier, Présentation…, s. 9. 35 R. Brubaker, Mauss on Nationhood…, s. 108. 36 Tamże, s. 109. 37 M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 211. 38 Tamże, s. 210. 39 Tamże, s. 216. 40 M. Mauss, The Problem of Nationality…, s. 217. 33 34 34 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… Idea narodu jest, według Maussa, wręcz przeciwstawna idei nacjonalizmu, zaś państwa „zamknięte i samowystarczalne” nie mają w jego przekonaniu racji bytu. Podsumowując, Mauss proponował mariaż kapitalizmu i socjalizmu demokratycznego, sceptycznie odnosząc się do rewolucyjnego socjalizmu, ale i do liberalizmu ekonomicznego41. Podejrzewał on rychłe nadejście międzynarodowej, ponadpaństwowej sieci kooperatyw, „wielkich wspólnot pracowniczych” zarządzających kapitałem i własnością prywatną oraz wiążącego się z nią rozwoju gospodarki gwarantującego silny samorządny socjalizm demokratyczny42. Optymizm bijący z tego programu jest zrozumiały w kontekście powszechnego w międzywojniu mniemania, iż nikt nie chce wojny i narody dążą do rozbrojenia. Jeszcze w 1929 r. Marcel Mauss pisał: „Nie ma żadnych wątpliwości, że wszystkie narody i cywilizacje zmierzają aktualnie do przodu, ku większej sile, szerszemu ogółowi i triumfowi racjonalizmu. Idea coraz większych osiągnięć, dóbr intelektualnych i materialnych będących udziałem całej coraz bardziej racjonalnej ludzkości stała się w zasadzie faktem”43. Aspekt ideologiczny refleksji Maussa ma jednak swoje ograniczenia: „Mauss był intelektualistą zaangażowanym i należał do zwolenników wilsonizmu, pokładając wiarę w cnoty arbitrażu jako drogi do rozwiązywania konfliktów”44. W zupełny optymizm Maussa każe jednak powątpiewać cytat z jego korespondencji z Hubertem na rok przed rozpoczęciem prac nad La Nation, gdzie pisze: „bardzo słabo i bardzo czarno widzę przyszłość Europy”45. Mauss był zwolennikiem ładu, na który Europa musiała poczekać do momentu powstania po II wojnie światowej Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych46. Tymczasem w latach 30., wobec rozłamu w partii socjalistycznej oraz „powrotu prymitywizmu”, który „może się tylko zakończyć tragicznie”47, Mauss niemal całkowicie wycofał się z działalności politycznej48. La Nation pozostanie, podobnie jak inne jego prace, jedynie zbiorem szkiców49. 41 Marcel Fournier wnosi, iż od współautorskiego Eseju o naturze ofiary, poprzez Naród do Szkicu o darze, dzieła Maussa konsekwentnie traktują o politycznych skutkach ignorowania zasady solidarności. Tamże, s. 214–218. 42 Tamże, s. 218–219. 43 Tamże, s. 211, przypis 4. 44 M. Fournier, Présentation…, s. 13. 45 Tamże. 46 „Duch pokoju jest przede wszystkim zawarty w duchu federacji, bez istnienia federacji pokój nie jest możliwy, a zatem nie można ustanowić pokoju, a dopiero potem utworzyć Stany Zjednoczone Europy lub całego świata. Dopiero gdy powstaną Stany Zjednoczone Europy, nastanie pokój w Europie i kiedy powstaną Stany Zjednoczone świata będzie pokój na świecie […]”. M. Mauss, La Nation…, s. 49. 47 M. Fournier, La Nation ou…, s. 223. 48 W 1934 r. bierze on jeszcze udział w demonstracji zorganizowanej przez CGT: Powszechną Konfederację Pracy, która organizuje w 2016 r. strajki generalne i całonocne, protestując przeciwko nowej reformie kodeksu pracy. 49 Tamże. 35 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Intelektualny aktywizm a krytyka kolonializmu Postrzeganie francuskiej tożsamości narodowej w kategoriach posiadania i przynależności ustanawia relacje władzy pomiędzy metropolią a zdobyczami kolonialnymi, które dominują perspektywę antropologiczną uprawianą wyłącznie z punktu widzenia imperium. Stąd, status epistemologiczny i wizerunek kultury „francuskiej” z nazwy, lecz przecież przekazywanej w edukacji kolonialnej jako egzotyczna, postrzeganej przez pryzmat różnicy, wpływają głęboko na kształt projektu narodowego trzeciej republiki. Na tę cechę uprawiania antropologii i socjologii we Francji zwrócił uwagę Mauss, natomiast jej rozwinięciem jest dzieło Pierre’a Bourdieu, Rolanda Barthesa i Jacquesa Derridy. Mauss zauważa już na pierwszych kartach La Nation, iż kolonializm francuski jest projektem narodowym. Kolonialny lub też postkolonialny projekt narodowy niejako stawia badania nad społeczeństwem przed dylematem uwikłania w jakże polityczne z natury zagadnienia tożsamości, przynależności i hierarchii. Scalająca funkcja kolonizacji, towarzyszącej znacznym napięciom społecznym wewnątrz metropolii jest przez Maussa postrzegana w warstwie ideologicznej jako mechanizm obronny aparatu władzy. Pisząc w La Nation o tradycji administratorów kolonialnych, Mauss porównuje ich do satrapów z dawnych imperiów – jest to „tradycja buty, poczucia wyższości, prestiżu, hegemonii, ambicji”50. Chęć podboju i dominacji nazywa „mrzonkami antycznymi i barbarzyńskimi”, które nieszczęsnym ludom podbitym pozostawiają pozorną suwerenność lub zwykle nie pozostawiają im żadnej wolności. Idea kolonizacji stoi w sprzeczności z internacjonalizmem, w którym Mauss widział jedyny modus operandi przyszłej kooperacji między narodami. Tymczasem, świat wstąpiwszy w fazę demokracji, w dalszym ciągu stawia prymitywny tryb dominacji nad głęboko humanistyczną zasadę solidarności w równości: Polacy i bolszewicy spierają się o Ukrainę. Stany Zjednoczone bez litości rozciągają dominację na Panamę, Porto Rico i na Kubę oraz próbują ją rozciągnąć na Santo Domingo [dzisiejsze Haiti – przyp. E.P.], rozważają zastosowanie ich w Meksyku […]51. Koncepcja wymuszonego protektoratu skłania Maussa do refleksji, iż wojna i pokój niekoniecznie są stanami przeciwstawnymi, lecz wręcz przeciwnie – współgrają ze sobą w fundamentalnej zasadzie rządów siły. „Niezależność, 50 51 M. Mauss, La Nation…, s. 183. Tamże, s. 184. 36 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… pisze dalej Mauss, jest jedynie wynikiem sojuszu, sojusz jest jedynie wynikiem subordynacji”52. Hipokryzja administratorów tego wymuszonego pokoju, tej iluzorycznej solidarności, nakazuje im używać mylących eufemizmów, takich jak „ekonomiczny imperatyw” czy też „protektorat”, którymi nazywają rzeczywisty „sojusz wojskowy” – zniewolenie, kolonizację i hegemonię53. Wnikliwie rozróżnia też instancje owej dominacji: kolonizację, zbrojną kontrolę i przyłączenie terytorium. Kolonizację nazywa on jednym z najstarszych fenomenów ludzkości, aczkolwiek fenomenem złożonym. Dzieli go na: kolonizację jako zaludnianie, wyzysk i zarządzanie. Zaproponowany przez siebie podział określa jednak niewystarczającym. Nie oddaje on bowiem relacji między społeczeństwami znajdującymi się na zajmowanych terenach, a społeczeństwem zwycięskim, „które może unicestwić kolonizowaną społeczność. Ta barbarzyńska przygoda była stosowana przez wielkie nowoczesne narody częściej niż nam się wydaje”54. Porównuje też francuski i angielski system kolonialny konstatując, iż ten drugi pochłonął więcej ofiar i był bardziej degradujący pod względem godności ludów podbitych. Z kolei, jak zauważa, kolonizacja hiszpańska bardzo często kończyła się wyniszczeniem całych grup, jak było w przypadku kubańskich Indian55. W kwestii kolonizacji francuskiej Mauss przywołuje próby naturalizacji (w 1848 r. mieszkańcy Indochin, Antyli i Senegalu uzyskali obywatelstwo francuskie) konkludując: „Generalnie uznaliśmy poprzez ten akt zaanektowane społeczeństwa jako Francuzów gorszego sortu”56. Współczesne mu kolonie ocenia jako surowsze pod względem prawnym niż kolonie rzymskie czy nawet zamorskie osadnictwo w czasach Renesansu. Ta ocena rozciąga się także na zagadnienie rasy. Mimo że przez wieki w koloniach portugalskich i hiszpańskich związki seksualne między Europejczykami a przedstawicielami podbitych ludów miały charakter gwałtu i prawie nigdy nie kończyły się legalizacją, „pogarda dla przedstawicieli ras mieszanych jest rzeczą nowoczesną, zwłaszcza anglosaską”57. Zdaniem badacza, pod względem ekonomicznym nowoczesne kolonie opierają się na czystej grabieży (Mauss używa niemieckiego słowa Raubwirtschaft – gospodarka rabunkowa, grabież, rabunek): Tamże. Tamże. 54 Tamże, s. 186. 55 Chodzi o kubańskich Tainów. 56 Tamże, s. 187. 57 Tamże. 52 53 37 �Laboratorium Kultury 5 (2016) W zasadzie miało miejsce nabywanie, praktycznie za nic, za symboliczne sumy, czy wręcz w formie podatków, wszystkich produktów rolnych oraz pracy rdzennych mieszkańców. Biały, który udaje się do kolonii, uważa się za posiadacza wszelkich praw wobec rdzennego mieszkańca, który zachowuje jedynie swego rodzaju posadę – widać tu zarodek przyszłych rebelii proletariuszy i potomków podbitych ludów58. Ta śmiała krytyka kolonizacji, służąca za portret świata opartego na wyzysku, w którym solidarność jest nieistotna, wpisuje się idealnie w Szkic o darze napisany kilka lat po La Nation. Nie zmienia to jednak faktu, że Mauss nie neguje istnienia systemu kolonizacyjnego i – w duchu prawdziwie republikańskim – pisze o nim na kolejnych stronach: Jakie by nie były zbrodnie imperialistycznej kolonizacji, jej zasługą jest zapobieżenie barbarzyństwu, wojnie, niewolnictwu, biedzie na ogromnych połaciach globu. Nawet pośrednie przyłączenie do wielkich narodów jest – zwłaszcza jeśli te przeszły fazę rozwoju moralnego – gwarancją pokoju, edukacji, emancypacji dla ludów mniej wyzyskiwanych przez nas niż przez ich własnych tyranów59. Ów relatywizm w postrzeganiu wyzysku jako „mniejszego zła” sytuuje Maussa w krytykowanej przez niego erze nowoczesnej i umiejscawia tę krytykę w kontekście lat dwudziestych XX w. Europa bowiem zmagała się podówczas z widmem kolejnej wojny i Mauss jest zapewne strapiony losem wartości, w które wierzył – demokracji, socjalizmu reformistycznego, ekonomicznej stabilności. Zaś stabilność ta zależy naturalnie od istnienia kolonii. Trzy pozytywne z punktu widzenia metropolii elementy kolonizacji – dobrobyt (gospodarczy boom), prestiż na arenie międzynarodowej i jedność narodowa były zagrożone recesją ekonomiczną w latach 20. i 30. Stąd też wynikały napięcia między niższą klasą średnią i klasą pracującą a polityką parlamentarną, których efektem były silne związki zawodowe, ale także niebezpieczne nastroje popychające społeczeństwo ku skrajnościom politycznym. Patriarchalny stosunek „opiekuna”60 wobec traktowanych gorzej ludów ziem podbitych był dostrzegany także w metropolii, gdzie ucieleśniony został m.in. w słynnej wystawie kolonialnej w roku 193161. Tamże, s. 188. Tamże, s. 189. 60 „Po ojcowsku przyciskamy do piersi naszych czarnych i żółtych braci, których serca biją w rytm jedności narodowej” pisał Albert Sarrault, komisarz kolonii w latach 1930–1936. G. Wilder, The French Imperial Nation-State. Negritude and Colonial Humanism between The Two World Wars, Univesity of Chicago Press, Chicago and London 2005, s. 33. 61 Tamże, s. 33. 58 59 38 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… Dla Maussa nacjonalizm był niebezpieczny, a idea wyższości jednej cywilizacji nad drugą nie istniała, postrzegał on bowiem narody i kultury poprzez pryzmat różnic. Z tego punktu widzenia dyskurs wspierany przez nacjonalistyczne wizerunki organicznej wspólnoty Francuzów „prawdziwych” („les français de souche”) i postkolonialnych (dzisiejszych „les français de papiers”) jest narracją kulturowej pedagogiki imperialnej mentalności, sprzeczną z logiką internacjonalizmu. Jednak dla wielu spośród trzydziestu milionów zwiedzających, wspomniana wystawa kolonialna z 1931 r. nie była być może ani wyrazem eskapizmu, ani realizacją projektu imperialnego, lecz naturalnym stanem rzeczy, biorąc pod uwagę, iż istnienie całego narodu zależało podówczas od posiadania kolonii62. Dlatego nacjonalistyczny dyskurs zjednoczonego narodu staje się częścią programu edukacyjnego w koloniach. Według Henriego Breniera, „kulturowo zacofani” i „politycznie niedojrzali” mieszkańcy kolonii „powinni uzyskiwać prawa stopniowo, gdy staną się godni zrozumienia i szacunku dla praw”63. Widzimy zatem, iż równość w hierarchii, proponowana przez Maussa w Szkicu o darze, nie mieści się w owej patriarchalnej meta-narracji francuskiego (ani żadnego innego europejskiego) nacjonalizmu. To, na co w latach 20. XX w. zwracał już uwagę Marcel Mauss, zyskuje uwspółcześniony kontekst u filozof Christine Delphy, przedstawicielki nurtu feministycznego. Analiza krytyczna relacji, jakie między ludami ustanawia tradycja kolonizacji jest koniecznym elementem przeformułowania tych stosunków. Jeżeli najważniejszym komponentem moralności daru jest „ścieranie się bez masakry”, możliwe jedynie dzięki zachowaniu zasady równości pomiędzy oponentami, relacja ta nie może być a priori uzyskana bez uprzedniego gruntownego przeformułowania zasad, na jakich został ufundowany ład postkolonialny. Wiara w wyższość Zachodu jest nienaruszona. Ten mniej więcej ugruntowany rasizm jest dzisiaj dodatkowo wspierany przez protekcjonalne w swym charakterze współczucie. Połączenie tych dwóch elementów doprowadza do powstania ideologii potencjalnie bardzo niebezpiecznej dla ludzi spoza zachodniego kręgu, a szerzej, dla wszelkich osób i grup zdominowanych, gdyż poprzez nie zasadny staje się zarazem humanitaryzm i interwencja zbrojna, a często obie te akcje jednocześnie – jak zaobserwowaliśmy na przykładzie opinii publicznej w Stanach Zjednoczonych, która jednocześnie popierała 62 63 Tamże, s. 38. Tamże, s. 33. 39 �Laboratorium Kultury 5 (2016) paczki żywnościowe i zsyłanie bomb64. Żywić i karać, tak można zdefiniować rolę rodzica w stosunku do swego dziecka65. Chrtistine Delphy zwraca uwagę na nierówny, opisywany już przez Frantza Fanona, układ stosunku kolonialnego, zachodniego „ojca” do nie-europejskiego „dziecka”, które dopiero uczy się żyć, a co za tym idzie podlega karze i dyscyplinie. Infantylizowany i wymagający unowocześnienia, nowy Francuz jest wykluczony poza więzi objęte moralnością daru. Jak twierdzi Mauss, w każdym razie mogło być gorzej. A Delphy dodaje: „[tzw. prawdziwi Francuzi – przyp. E.P.] są zszokowani tym, że potomkowie imigrantów biorą francuski paszport na serio”66. Dzisiejsza antyimigracyjna polityka reprezentacji proponowana przez partie prawicowe i skrajnie prawicowe, nabierające obecnie na sile w Europie i wszelka analiza terroryzmu islamistycznego bez wzięcia pod uwagę kontekstu rasizmu kulturowego, kolonizacji oraz dyskursu wyższości cywilizacyjnej skazują na fiasko wszelkie wysiłki zmierzające ku stworzeniu relacji solidarności w duchu Maussowskim; także na poziomie analitycznym. Pisząc o możliwości i konieczności pracy nad stworzeniem socjalizmu demokratycznego, Mauss skupiał się na relacjach ekonomicznych (syndykaty, kooperatywy) i społecznych (stowarzyszenia). Dzięki późniejszym pracom semiologów oraz pierwszego pokolenia francuskich badaczy z kręgu cultural studies współcześnie podobny wysiłek jest kierowany w stronę produkcji wizerunków uniemożliwiających lub skutecznie blokujących możliwość zaistnienia tej równości67. Jak pisze Olivier Postel-Vinay w edycji magazynu „Books” poświęconej Ghandiemu, pacyfizm intelektualistów międzywojnia był naiwny68. W rzeczy samej, nawoływanie intelektualistów o równość szans dla wszystkich niezależnie od płci, klasy społecznej, koloru skóry, wyznania czy grupy etnicznej wydaje się postulatem symplicystycznym oraz wielokrotnie zdyskredytowanym jako slogan, za którym czai się dyktatura proletariatu lub anarchia. Warto jednak zauważyć, iż ów naiwny postulat równych szans stanowi korpus praw, który definiuje Unię Europejską od początku jej istnienia. Jednakże, niemal w każdej warstwie kultury (mam tu na myśli kulturę medialną, planowanie przestrzenne miast, politykę kulturalną, etc.) strefa przywileju nie przesunęła się lub przesunęła się pozornie69. Chodzi o interwencję w Afganistanie po roku 2001. Ch. Delphy, Classer et dominer. Qui sont les „autres”?, La Fabrique Editions, Paris 2008, s. 130–131. 66 Tamże, s. 150–151. 67 Przede wszystkim Marie-Hélène Bourcier i Maxime Cervulle. 68 O. Postel-Vinay, Il y a mythe et mythe, „Books. Les idées qui changent le monde” 2016, nr 76. 69 Na gruncie anglosaskim poza badaczami cultural studies na ten problem zwracają uwagę Carol Pateman 64 65 40 �Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica… Marcel Fournier zauważa, że w pracy Maussa tradycyjnie weberiańska forma uprawiania antropologii zmierzającej w stronę absolutu ściera się z socjologiczną tradycją zmierzającą raczej w stronę relatywizmu70. Lecz mit badacza kultury, który przygląda się abstrakcyjnemu społeczeństwu wyzbytemu relacji władzy jest krytykowany w obu tych tradycjach. Mauss, intelektualista pracujący naukowo w latach dwudziestych zeszłego wieku, musiał dokonać wyboru pomiędzy dyktaturą proletariatu a socjalizmem demokratycznym. Wybór ten wydaje się dzisiaj abstrakcyjny. Różnica między kontekstem pracy i aktywizmem Marcela Maussa, a rzeczywistością dzisiejszego intelektualisty nie jest jednak aż tak ogromna. Moralność daru oparta na socjalizmie demokratycznym oraz uwagi dotyczące roli narodu i globalizacji brzmią zadziwiająco aktualnie w dalekiej od solidarności i pacyfizmu aktualnej sytuacji geopolitycznej, w której postkolonialne nierówności społeczne, polityczne sukcesy skrajnej prawicy i terroryzm skłaniają do pytań o sens istnienia akademii. Bibliografia Bert J-F., L’Atelier de Marcel Mauss, CNRS Editions, Paris 2012. Delphy Ch., Classer et dominer. Qui sont „les autres”?, La Fabrique Editions, Paris 2008. Dzimira S., Marcel Maus, savant et politique, Editions La Découverte: Bibliothèque du M.A.U.S.S., Paris 2007. Fournier M., Mauss et La Nation ou l’œuvre inachevée, „Sociologie et sociétés” 2004, vol 36, no 2, p. 207–225. Fournier M., Marcel J-Ch., Présentation: avec Mauss et au-delà de Mauss, „Sociologie et sociétés” 2004, vol. 2, no 36, p. 5–14. Lam P., Kovacs. M., Studies on Nationalism, CEU, Budapest 2004. Mauss M., La Nation, oprac. M. Fournier i J. Terrier., Presses Universitaires de France, Paris 2013. Mauss M., The Gift. The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies, z przedmową Mary Douglas, Routledge London i New York 2002. i Charles Mills. Na gruncie francuskim warto zacytować prace Maxime’a Cervulle oraz Marie-Hélene Bourcier. W Polsce problemem tym zajmuje się m.in. Monika Bobako. 70 Marcel Fournier proponuje ciekawą analizę porównawczą w sposobie pojmowania i użyciu do pracy badawczej faktu społecznego przez Marcela Maussa i Pierre’a Bourdieu. Por. M. Fournier, Présentation… 41 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Pateman C., Mills, Ch., Contract and the Domination, Polity Press, Cambridge 2013. Wilder G., The French Imperial Nation-State. Negritude and Colonial Humanism between the Two World Wars, University of Chicago Press, Chicago and London, 2005. Abstract Solidarity, politics and difference. Marcel Mauss as an intellectual and an activist A life-long work dedicated to promoting democratic socialism, the critique of colonialism and juxtaposing nation and nationalism in Marcel Mauss’s papers, lectures and speeches are strikingly up to date. The political writings of Mauss conjure up a question no contemporary cultural critic can escape: should or can the ideological context of the societies intellectuals live in and analyse render them activists? Keywords: anti-utilitarianism, colonialism, democracy, solidarity, nation Ewelina Pępiak Absolwentka kulturoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego i amerykanistyki Université de Toulouse-le-Mirail w Tuluzie. Zajmuje się studiami kulturowymi i ich praktyczną aplikacją do badań nad tożsamościowymi konstrukcjami współczesnej Europy oraz imigracyjną i rasistowską polityką reprezentacji. Doktorantka w ramach programu IPP „Literary and Cultural Studies” na Wydziale Romanistyki w Uniwersytecie Justusa Liebiga w Giessen. 42 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/351d38276546c7321290fe58bd01ef12.pdf 7b6416ed9a54e7c04f63de6840f7c7b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6630 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource bolszewizm rewolucja przemoc wspólpraca dar socjalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6198 Title A name given to the resource Demokracja i krytyka bolszewizmu = Démocratie et critique du bolchevisme / Laboratorium kultury Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.43-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dzimira, Sylvain Pisarek, Adam ( red. nacz.) Language A language of the resource pol., franc. Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry[Démocratie et critique du bolchevisme. Qu’il faut savoir s’opposer sans se massacre] autor / autorzy: Sylvain Dzimira źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 43–67 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-3_dzimira.pdf afiliacja autora / autorów: Université Paris-Est Créteil Val de Marne słowa klucze: bolszewizm, rewolucja, przemoc, współpraca, dar, socjalizm abstrakt: (na początku artykułu) article title: Democracy and critique of Bolshevism. How to express objection without massacre author / authors: Sylvain Dzimira source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 43–67 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-3_ dzimira.pdf institutional affiliation: Université Paris-Est Créteil Val de Marne keywords: bolshevism, revolution, violence, cooperation, gift, socialism summary: (at the end of the article) 42 �Sylvain Dzimira Université Paris-Est Créteil Val de Marne Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry [Démocratie et critique du bolchevisme. Qu’il faut savoir s’opposer sans se massacre] Rozdział książki: Sylvain Dzimira, Marcel Mauss: savant et politique, Editions La Découverte/ M.A.U.S.S., Paris 2007 w tłumaczeniu Eweliny Pępiak. Abstrakt Rozdział książki Sylvaina Dzimiry porusza temat ideologicznego podziału pomiędzy demokratycznym socjalizmem, po którego stronie autor się opowiada, oraz brutalną walką o władzę wewnątrz komunistycznej frakcji francuskiej partii socjalistycznej w 1920 r. W tomie zatytułowanym Ecrits Politiques udało się zebrać wszystkie eseje polityczne Maussa, dzięki czemu Dzimira rzucił światło na aktywizm Maussa. Słowa klucze: bolszewizm, rewolucja, przemoc, współpraca, dar, socjalizm K iedy bolszewicy i ci, którzy przyłączyli się do ich (względnego) sukcesu w Rosji zaczęli nabierać na sile w ruchu socjalistycznej Międzynarodówki, Marcel Mauss dokonał krytyki propagowanej przez nich przemocy i ortodoksji, w praktyce oznaczających pogardę dla zasad demokracji. 43 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Nikt nigdy nie zarzuci mi, że jestem bolszewikiem – pisze na łamach „L’Humanité”, gdzie zaczynają oni również coraz częściej zabierać głos – oznaczałoby to zdradę wobec samego siebie. Obrona bolszewizmu byłaby zaprzeczeniem ideału życia skromnego, które poświęciłem, poza moim zawodem i nauką, niestrudzonej obronie ideałów republiki w wydaniu francuskim i postępowi socjalizmu, nieprzerwanej aktywizacji ruchu robotniczego1. Po rozłamie w obrębie Partii2 w 1920 r. i podziale na frakcję komunistyczną, sprzyjającą dyktaturze proletariatu, zainspirowaną i umocnioną wydarzeniami w Rosji oraz odłam określany jako reformistyczny i demokratyczny, Mauss zaciera ręce: Teraz kiedy poświęciwszy wewnętrzny spokój naszej partii zyskaliśmy ład, wolność, Republikę i postęp społeczny, nie grozi nam etykietka bolszewików przypinana przez burżuazyjnych wrogów naszych ideałów3. Poza bolszewizmem, potępia on wszystkie formy rządów i wszystkie doktryny antydemokratyczne. W 1924 r., kiedy demokracja w Niemczech broni się jeszcze przed hitleryzmem, Mauss wyraża optymizm: „Teoretycy przemocy i antyparlamentaryzmu, bolszewicy i faszyści, ci od Mussoliniego i ci od Lenina, ci od Daudeta i ci od Hitlera, skończą na teoretyzowaniu.”4 Jest socjalistą, a jego socjalizm jest głęboko demokratyczny. Nigdy nie rozstanie się on z tymi poglądami. Jako student w Bordeaux należał co prawda do POF, partii guesdistowskiej5, następnie do POSR6, lecz w 1928 r. pisał, że co najmniej od 1895 r. nie sprzyjał jej poglądom i już wtedy kierował się w stronę ruchu syndykalistycznego i kooperatywnego, przyciągającego anarchistów zaangażowanych w walkę o wolność7. Tymczasem, nie bez znaczenia jest przypomnienie dzisiaj, kiedy mamy już za sobą doświadczenia totalitaryzmów socjalistycznych XX w., że projekt socjalistyczny, projekt marksistowski został stworzony w duchu demokratycznym. Dla Maussa, już w jego młodości, socjalizm i demokracja to dwie 1 M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, grudzień 1920, w: M. Mauss, Ecrits politiques. Textes réunis et présentés par Marcel Fournier, Paris Fayard 1997, s. 364. Wszystkie kolejne przywołania pism Marcela Maussa pochodzą z powyższego zbioru pism [tłumaczenia polskie cytatów i tytułów poszczególnych pism – E.P.] 2 [SFIO – Section Française de l’Internationale Ouvrière: Oddział Francuski Międzynarodówki Robotniczej, powstały w 1905 r. w wyniku fuzji poprzednich socjalistycznych partii Francji – przyp. tłum.]. 3 M. Mauss, Do Moskwy, 15 stycznia 1921, s. 379. 4 M. Mauss, Demokracja socjalistyczna, 6 maja 1924, s. 685. 5 [ Jules Guesde – zwolennik socjalizmu walczącego, oponent Jeana Jaurèsa – przyp. tłum.] 6 [Partii Ouvrier Socialiste Révolutionnaire – Rewolucyjna Socjalistyczna Partia Robotników – przyp. tłum.] 7 M. Mauss, Portrety, ok. 1928, s. 740. 44 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… „koncepcje”, które się wzajemnie uzupełniają. Prawdziwy socjalizm może być tylko demokratyczny, a demokracja realizuje się poprzez socjalizm. Ściślej rzecz biorąc, młody Mauss demokrację postrzega jako ideał nieosiągalny. Należy wręcz dodać, że w 1903 r. ocenia socjalizm jako drogę ku ideałowi demokratycznemu8. W 1924 r., w którym ukazał się Szkic o darze, jego inny tekst, zatytułowany Demokracja socjalistyczna opublikowany w magazynie „Le Populaire”, potwierdza tę identyfikację demokracji i socjalizmu. Konstatując triumf znacznej części partii socjalistycznych w Europie, Mauss pisze: Socjaldemokraci mogą sobie pogratulować. Poprzez tę grupę rozumiem tu tych, którzy podążając śladami Jeana Jaurèsa, nigdy nie brali pod uwagę rozdziału socjalizmu i demokracji, dla których demokracja jest niezbędnym elementem socjalizmu, a socjalizm warunkiem trwałości i sukcesu demokracji9. W istocie, Jean Jaurès był dla Maussa uosobieniem socjalizmu demokratycznego i o nim też Mauss pisał, iż jest on symbolem demokraty, republikanina, obrońcy praw, socjalisty, a nie proletariatczyka. I nikt bardziej niż on nie potępiał przemocy, tyranii jakiejkolwiek klasy społecznej, terroru w jakiejkolwiek formie i jakiejkolwiek próby zamachu na praworządność10. W tym samym artykule Mauss potępia „potężne kłamstwo” komunistów w Moskwie, którzy nazywają się socjalistami. Pacyfistyczny ideał Maussa również odpowiada obronie demokracji. Ktoś powie, że to błędne koło? Pokój nigdy nie może nastąpić w warunkach niedemokratycznych, lecz demokracja ze swej strony nie może zaistnieć bez pokoju. Odpowiemy zatem: błędne koło istnieje tylko w logice. W praktyce, możemy działać na dwa fronty. Trzeba dokonać nieludzkiego wysiłku, by ocalić i pokój, i demokrację naraz11. 8 „Po przeczytaniu tej książki (Demokracja i organizacja partii politycznych Ostrogorskiego) odrzucenie fetyszyzacji demokracji po to, by wreszcie w nią uwierzyć, jest nieuniknione. I stworzyć, kiedy nadejdzie czas, najlepszy z możliwych rząd ludu w służbie ludowi (du peuple par le peuple). Naturalnie, nikt nie zakłada, iż ten rząd mógłby kiedykolwiek być rządem doskonałym”. M. Mauss, recenzja książki Moiseja Jakowlewicza Ostrogorskiego, 1903. 9 M. Mauss, Demokracja socjalistyczna…, s. 686. 10 M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm, luty 1925, s. 703. 11 M. Mauss, Konflikt francusko-niemiecki, 1 czerwca 1913, s. 109. 45 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Obrona demokracji, nieodłączna od pacyfizmu i socjalizmu, należy zatem do normatywnego uniwersum Maussa. Nabiera ona na sile za sprawą ewidentnej zdrady demokracji przez bolszewików, którzy wszak również przybierają miano socjalistów. To właśnie potępienie bolszewizmu pozwala nam zrozumieć wizję demokracji socjalistycznej proponowaną przez Maussa i jej związek z moralnością daru12. Potępienie bolszewizmu Mauss dokonuje krytyki bolszewizmu przede wszystkim w imię demokracji. Ponieważ dobrze znamy ten aspekt doktryny bolszewickiej, jakim jest pogarda Rosjan dla demokracji; ponieważ już przed wojną rozpoznaliśmy tę cechę walki bolszewickiej, dlatego też od razu odżegnaliśmy się od herveizmu13 i syndykalistów, którzy się nim kierowali14. Mauss pisze, że ów kierujący się przemocą „system idei i czynów” wzbudza jego „najgłębszą odrazę”15. Poprzez pogardę dla idei demokratycznych, terror, morderstwa i deportacje, system ten nie tylko usytuował się „poza prawem moralnym, lecz przede wszystkim wyrzekł się podstawowych zasad rozwagi politycznej”16. W 1922 r. identyfikuje ów problem następująco: z jednej strony mamy zwolenników przemocy i dyktatury, a z drugiej strony socjalistów przekonanych, iż socjalizm jako ustrój nie ma racji bytu, ani szans przetrwania w obrębie żadnego narodu, który nie okaże dlań poparcia poprzez konsensus większości społeczeństwa17. W tym też duchu, jako demokrata, Mauss zwalcza bolszewizm. Moralność daru uczy nas, by umieć się przeciwstawić bez masakry. Możemy zatem dostrzec spójność pomiędzy potępieniem bolszewików i jednocześnie uznaniem ich „szlachetnych pobudek”, które przewijają się przez dyskusję, w którą Mauss 12 Pisma polityczne Maussa nie pozwalają nam dostrzec doraźnego związku między jego walką w imię demokracji a zaangażowaniem przeciwko faszyzmowi. 13 „Rozłam pomiędzy socjalistami demokratycznymi i komunistami następuje jeszcze przed [kongresem socjalistycznym] w Tours” – uściśla Mauss. 14 M. Mauss, Do bolszewików, 9 grudnia 1922, s. 489. 15 Tamże, s. 490. 16 M. Mauss, Rozważania na temat przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego porażka, 17 lutego 1923, s. 521. 17 Tamże. 46 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… się angażuje. Chodzi tu o podtrzymanie zasady „złotego środka”18, nawet jeśli wymaga to radykalnej krytyki19. Mauss posuwa się wręcz do organizowania wzajemnych debat: Nawet jeśli według nas okazali się słabi w teorii i w praktyce, naszym zamiarem nie jest nałożenie na nich anatemy. Tego typu postępowanie zastawiamy neofitom, my zaś jedynie zastrzegamy sobie prawo do oceniania ich działań, podobnie jak oni ewidentnie oceniają nasze20. Wymieniwszy te aspekty bolszewizmu, które szczególnie go rażą (podczas gdy inne wzbudzają jego uznanie), Mauss pisze: „Nie ma powodu, byśmy ich ekskomunikowali z wielkiej Ekumeny socjalistycznej [...], ale nie zamierzamy też całować ich stóp, jeśli uważają się za jej papieży”21. Innymi słowy, jak każdy dobry demokrata, Mauss uważa bolszewików za przeciwników, z którymi można podyskutować, nie zaś za wrogów, których należy unicestwić. Od jego pierwszych pism politycznych – „Action socialiste”, datowanych na 1899 r., jest jasne, że rewolucja socjalistyczna, jaką Mauss sobie wyobraża, nie jest rewolucją marksistów; po pierwsze, nie jest rewolucją dokonaną siłą, lecz, jak zauważyliśmy wcześniej, ma to być rewolucja moralna, rewolucja w sposobach postrzegania, myślenia i działania, która już się dokonuje – przede wszystkim w robotniczych kooperatywach i syndykatach. Rewolucja moralna jest już w pewnym sensie wprawiona w ruch, pozostaje tylko ją wspomóc demokratycznymi metodami. Marksiści chcą ją natomiast zapoczątkować siłą. Mauss, chociaż używa pewnych ogólnych zwrotów z ich słownika (zniesienie systemu płacowego, usunięcie kapitalizmu, rozpad społeczeństwa burżuazyjnego, walka klas), z pewnością nie pojmuje ich w ten sam sposób, co sami marksiści. Po roku 1910 odczuwa potrzebę rozprawienia się z marksistowskim konceptem rewolucji opartej o walkę zbrojną. Czyni to, ponieważ kontekst wreszcie pozwala na potępienie tej idei – można wnioskować, że wcześniej byłby niezrozumiany w środowisku socjalistów. W 1899 r. autor Szkicu o darze podejmuje się wyjaśnienia dokonującej się rewolucji moralnej, w sposób naturalny odzwierciedlającej moralność daru: M. Mauss, Do bolszewików…, s. 489. Przypomnijmy, że poglądy Maussa, jego oddanie ideałom demokracji, zdaje się potwierdzać także, przynajmniej z jego punktu widzenia, nikomachejską drogę środka. 20 Tamże. 21 Tamże. 18 19 47 �Laboratorium Kultury 5 (2016) moralności wspólnoty dbałej o przetrwanie wszystkich jej członków, która wymaga od nich „poddania i poświęcenia” przy jednoczesnym wysiłku ku polepszeniu ich losu i stworzeniu lepszych warunków życia. Wizja ta staje się jasna przy założeniu, że wspomniane poświęcenie nie zakłada samoofiary. Dwadzieścia pięć lat później Mauss odnajdzie w darze uniwersalną zasadę antropologiczną, inspirującą rewolucję moralną zdolną przybrać kształt ogólny, a zarazem wszechogarniający. Jak wkrótce zobaczymy, każdy z tych wymiarów – empiryczny, polityczny, ekonomiczny – krytyki bolszewizmu, którą Mauss formułuje w imię socjalizmu i demokracji, może z powodzeniem być rozumiany jako teoretyczny i moralny wymiar Szkicu o darze22. Krytyka empiryczno-moralna: kwestia kooperatywy Rosyjscy bolszewicy „odżegnując się od wszystkiego, co wiąże się z wolnym stowarzyszaniem, od wszelkiej indywidualnej inicjatywy”23, w ciągu pierwszych dwóch lat swych rządów, w niewielkim stopniu wspierali (a wręcz podważali) ruch kooperatyw24 (będący według Maussa uprzywilejowanym kierunkiem socjalistycznej rewolucji moralnej). I to pomimo, że „Rosja, poprzez ogrom swego terytorium, stosunkowo słabo rozwinięty kapitalizm, ugruntowaną tradycję komunizmu i kooperatywizmu jest idealnym gruntem dla powstania kooperatyw”25. „Ich rozrost – pisze Mauss w tonie lirycznym – przypomina dziką, spontaniczną roślinność, wybujałą na południoworosyjskim stepie kiedy stopnieje śnieg”26. Rozwój kooperatyw był „tak gigantyczny, iż niemal stanowił remedium na zawodny kapitalizm”27. Mauss zauważa, że „kooperacja rozwinęła się w najwyższym stopniu w tych częściach Rosji, którym udało się uniknąć, do czasu, sowieckiego jarzma” – na Syberii, na południu Rosji, na Kaukazie 22 Ta krytyka przybiera również wymiar teoretyczny, o którym pisaliśmy w rozdziale 4. [S. Dzimira, Marcel Mauss, savant et politique, M.A.U.S.S./Decouverte, Paris 2007. Niniejszy tekst jest przedrukiem 8. rozdziału tej książki – przyp. tłum], i który wystarczy tutaj skrótowo przywołać. Bolszewizm opiera się na „marksizmie całościowym, niewiele różniącym się od skrajnego marksizmu” (M. Mauss, Przed kongresem, 10 grudnia 1920) z którym Mauss nie utożsamiał się z uwagi na jego ekonomizowanie i utylitaryzm. Ów teoretyczny utylitaryzm, wzmacnia wręcz sposób postrzegania i myślenia, z którego należy zdaniem Maussa zrezygnować. 23 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, 24 lutego 1923, s. 525. 24 M. Mauss, Do bolszewików, 9 grudnia 1920. Bolszewicy planowali „zniszczyć” ten typ organizacji na rzecz „jedynej kooperatywy”, zanim zostali zmuszeni oficjalnie je przywrócić – przede wszystkim na użytek chłopstwa – biorąc pod uwagę katastroficzne skutki ich zniesienia, stanowiące zagrożenie dla całej populacji. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, s. 520. 25 M. Mauss, Rosyjskie kooperatywy, marzec–kwiecień 1920, s. 275. 26 Tamże. 27 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, s. 520. 48 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… i w republice Archangielska28. W pewnym sensie, to właśnie kooperatywy ocaliły bolszewików, podtrzymując ekonomię, do której zniszczenia przyczyniały się ich brutalne działania, siejące klimat ogólnego niezadowolenia. Ten opór kooperatywy zawdzięczają, zdaniem Maussa, niezależności politycznej, sprawiającej, iż od początku ich istnienia – usytuowanego przezeń w latach 1880–1890 – nie stały się nigdy instrumentem władzy; w tym sensie były „apolityczne” i stanowiły niemal „państwo w państwie”29. Stąd zresztą wnioskuje, że ten właśnie kierunek należałoby obrać także we Francji: „Nigdy nie podporządkujemy się tym, którzy chcieliby, by nasz ruch służył interesom innym niż ustanowienie kooperatyw w handlu i przemyśle, w produkcji i dystrybucji dóbr”30. Co stwierdziwszy, Mauss rozpoczyna wskazywanie na podobieństwa pomiędzy społeczeństwami archaicznymi, prymitywnymi formami „wymiany” i ruchem kooperatywnym: Sytuacją typową dla kooperatyw jest, że nagromadzone dobra służą wspólnocie na dwa sposoby. Ta forma uprawiania handlu z jednej strony przypomina najprymitywniejszą jego formę – wymianę dokonywaną bez udziału środków płatniczych. Lecz z drugiej strony, poprzez swą formę organiczną i społeczną, reguluje ona ceny i zachodzące wymiany, chroni przed spekulacją, reguluje nie tylko konsumpcję, ale też całościową produkcję w obrębie wspólnoty i w ten sposób jawi się nam jako doskonalsza forma działalności ekonomicznej31. ( Jego opinia na temat używania monety w społeczeństwach archaicznych jest tutaj skrótowa w porównaniu ze Szkicem… i nie ma póki co mowy o darze, a raczej o wymianie (troc), którą pojmuje tutaj jako targ bez wymiany pieniężnej – przypuszczenie, które będzie przedmiotem krytyki w Szkicu…). Ponadto, potępia również sposób, w jaki Sowieci obchodzą się z Wholesale, największą angielską kooperatywą tamtych czasów: odmówili oni mianowicie honorowania długów, zaciągniętych przez kooperatywy rosyjskie przed rewolucją bolszewicką. Krytyka ta dobrze wpisuje się w moralność daru, która wymaga uznania i spłacenia długów, także natury handlowej – bo nie mają one nigdy natury wyłącznie komercyjnej. Co gorsza, poprzez takie postępowanie Sowieci 28 M. Mauss, Rosyjskie kooperatywy, marzec-kwiecień 1920, s. 276. [Chodzi zapewne o obwód archangielski, który był jednym z rosyjskich bastionów antybolszewickich i został przyłączony do Rosji sowieckiej w 1920 r. – przyp. tłum.] 29 Tamże, s. 289. 30 Tamże, s. 290. 31 Tamże, s. 297. 49 �Laboratorium Kultury 5 (2016) łamali warunki umożliwiające jakąkolwiek wymianę pomiędzy kooperatywami angielskimi, szkockimi, francuskimi, etc. i rosyjskimi, a mianowicie zaufanie co do woli spłacenia długów i poszanowanie dla umowy słownej. Karząc lokalne kooperatywy za wcześniejsze stosunki z carską Rosją, Sowieci zagrażają rozwojowi socjalizmu w tych krajach32. Tymczasem w Anglii przystąpiono do rozmów dotyczących możliwości kontynuacji współpracy z ARCOS, kooperatywą sowiecką. Dyskusja podjęta przez sir T. Alle, prezesa rady Wholesale, rzuca światło na rzeczywiste szanse współpracy: Zasadniczą kwestią było sprawdzenie, czy transakcje te mogły być przeprowadzone metodami czystego socjalizmu na poziomie państwa, czy też metodami kooperatyw opartymi na wolnej woli i chęci stowarzyszenia. Wolna kooperatywa w Rosji została zniszczona przez rząd Sowietów. „No i proszę!”, dodaje Mauss w swoim raporcie33. W końcu, poprzez zniesienie „ciał pośrednich”, które składały się głównie na korporacje, bolszewicy stworzyli, jak określił to Durkheim, anomiczne „socjologiczne potworności”. W rzeczy samej, przeistoczywszy Rosję sowiecką w sumę jednostek rozproszonych i ubezwłasnowolnionych przez przerośnięte państwo, w społeczeństwo jednocześnie jednostkowe i etatystyczne, pozbawili samych siebie niezbędnego aparatu moralnego: sterroryzowali i pogwałcili prawa grupy ludzi wykwalifikowanych, którą doprowadzili niemal do upadku, osłabili tę grupę, która miała być z zasady dźwignią rewolucji, a jednocześnie realnym podmiotem produkcji, która składała się z rzeczywistych posiadaczy i w ten sposób minęli się z celem, którym była zbiorowa organizacja produkcji34. Dla Maussa bolszewicka destrukcja kooperatyw i spowodowany nią chaos, jest potwierdzeniem opinii jego wuja o miejscu grup zawodowych w życiu moralnym społeczeństwa: „Hipotezy Durkheima dotyczące moralnej i ekonomicznej wartości grupy pracowników wykwalifikowanych uzyskały całkowite potwierdzenie w doświadczeniu bolszewickim”35. M. Mauss, Angielskie kooperatywy i Sowieci, 18 czerwca 1921, s. 422. Tamże, s. 422. 34 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu, 1924, s. 540–541. 35 Tamże, s. 544. 32 33 50 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Krytyka moralno-polityczna: przemoc jako błędny wybór Bolszewizm „jest wyłącznie metodą działania i formą ustanowienia partii”, a jego „zasady są jedynie formalne i polityczne: sekretność, dyscyplina, centralizacja, przemoc, oraz, w razie zwycięstwa, terrorystyczna dyktatura skierowana przeciwko ubezwłasnowolnionej większości”36. Mauss potępia rządy przemocy oraz sekciarskie praktyki, opierające się na braku tolerancji wobec każdego, kto się z nimi nie zgadza, podważające podstawowe zasady demokracji. „Akty przemocy i samowoli, których się dopuszczają, zawsze budziły w nas moralny opór”37, podkreśla. Ponadto, istnieje niebezpieczeństwo natury politycznej: Ich cyniczna idea, wedle której „cel uświęca środki” każe nam postrzegać ich także jako stosunkowo przeciętnej rangi polityków. Ich oportunizm, podziwiany przez zwolenników, jest dla nas formą zhańbienia socjalizmu38. Przemoc nie jest nawet dla nich środkiem – stała się celem39. Służąc im również jako taktyka polityczna, przemoc ta jest godna potępienia, ponieważ okazuje się nieskuteczna, a nawet „kontr-produktywna”, finalnie stając się narzędziem burżuazji, jak miało to miejsce we Włoszech. W istocie, przemoc rodzi przemoc: we Włoszech przemoc socjalistów zgromadzonych wokół idei leninowskich powołuje przemoc Fasci, odłamu bojowników pod przywództwem Mussoliniego, niegdyś socjalisty. Ostatecznie zwolennicy przemocy są zmuszeni ją potępić, jak zrobiła to włoska partia socjalistyczna po dwóch latach wojny domowej, kiedy już „tyle krwi przelano, tylu cierpień doświadczono, tyle zniszczenia zasiano, kiedy już zamknięto fabryki, zorganizowano lokaut, oblężono wsie, po kontr terrorze brutalniejszym niż poprzedzający go terror”40. Kiedy już dobiegł końca miesiąc pertraktacji i combinazioni między socjalistami i faszystami, rządy burżuazji zostały ugruntowane. Koniec końców, nikt już nie pochwala przemocy we Włoszech 1921 r.; nikt poza komunistami, którzy „nadal żyją marzeniami o rozlewie krwi i terrorze... na rachunek Moskwy, ale z pożytkiem dla burżuazji”41. W oczach Maussa bolszewizm – podobnie jak faszyzm – nie jest doktryną, lecz metodą działania opartą na przemocy, afiszującej się już u George’a Sorela M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, 10 grudnia 1920, s. 362. M. Mauss, Do bolszewików, 30 kwietnia 1921, s. 405. 38 Tamże. 39 Socjologiczna ocena bolszewizmu, Przegląd metafizyki i moralności, 1924, s. 547. 40 M. Mauss, Koniec przemocy we Włoszech, 16 lipca 1921, s. 432. 41 Tamże, s. 433. 36 37 51 �Laboratorium Kultury 5 (2016) w Rozważaniach o przemocy, jej apologii. Podkreślając, że zarówno u Lenina, jak i Mussoliniego dostrzega zapożyczenia od Sorela, uznaje jednak, że ten ostatni mógłby być z nich dumny! Zgodnie ze swym zwyczajem stara się też wyciągnąć naukę z bieżących wydarzeń, między innymi taką oto, że przemoc nie pozostaje bez związku z demokracją. W pewnym sensie zajmuje ona puste miejsce po demokracji, z winy demokratów. W gruncie rzeczy, faszyzm i bolszewizm są jedynie epizodami politycznymi w życiu narodów niewystarczająco politycznie wyedukowanych. Przemoc, w Rosji jak i we Włoszech, odegrała taką rolę, gdyż nie było tu jeszcze opinii publicznej, edukacji obywatelskiej, krótko mówiąc, obywateli42. Zanim stały się reżimami politycznymi, rządami idei, faszyzm i bolszewizm były w pewnym sensie stanami społeczeństwa, którego członkowie tkwią w błędnym kole przemocy, gdyż nie nauczyli się sobie przeciwstawiać bez masakry, nie wykształcono w tych społeczeństwach etosu demokratycznego43. „Te działania to akty brutalności, a nie wyraz myśli politycznej”, pisze Mauss44. Na potwierdzenie wystarczy przypomnieć, iż we Włoszech wielu bolszewików stało się faszystami i odwrotnie: idee są mało ważne. Liczy się tylko przemoc. Nie oznacza to, że Mauss nie rozpoznawał w działaniach bolszewików ambicji „stworzenia nowego ustroju ekonomicznego, moralnego; prawnego, a nawet religijnego”45. Wręcz przeciwnie. Ale projekt ten zasadzał się na fundamentalnym błędzie, „[…] wierze, że można stanowić prawa na mocy dekretów, wywierając przemoc, że można prowadzić interesy bez zgody i zaufania stron”46. Według Maussa, nie trzeba więcej niż dar, aby żywić nadzieję na ustanowienie trwałego systemu. Względną, skądinąd, długotrwałość rządów bolszewików wyjaśnia on po części ich ustępstwami, czynionymi wobec chłopstwa, kooperatyw, kupców, a nawet kapitalistów w zakresie wolności robienia interesów. Sądząc, że przemoc może być fundamentem trwałego projektu społecznego, bolszewicy nie tylko popełnili błąd antropologiczny, ale wykazali wielką głupotę polityczną: M. Mauss, Faszyzm i bolszewizm. Rozmyślania na temat przemocy, 3 lutego 1923, s. 512. O wadze znajomości etosu spontanicznie dzielonego pomiędzy wszystkimi członkami wspólnoty poucza Szkic… 44 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. II. Przemoc bolszewicka. Jej natura. Jej wymówki, 10 lutego 1923, s. 514. 45 Tamże, s. 514. 46 Tamże, s. 515. 42 43 52 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Jeśli istnieje jakiś pewnik, to jest nim niemożność dokonania rewolucji społecznej bez inteligencji, przeciw najaktywniejszym klasom społecznym kraju47, przeciw instytucjom, które są w nim najcenniejsze, stanowiąc o istocie sukcesu. Zaś bolszewizm był wrogi wszelkiej wolnej myśli w kraju. Zwalczał klasę chłopską, klasę robotniczą, której sami Sowieci stanowią przecież ekskluzywny i bezpośredni wyraz. Zniszczył, niejako dla zabawy, wszystkie instytucje i ugrupowania polityczne, ekonomiczne [takie jak kooperatywy, zwłaszcza rolnicze – S.D.], które go przyćmiewały swoją możliwością stworzenia zasadniczych podwalin socjalizmu działającego w sposób niewymuszony48. Prześladując wolność i wolne stowarzyszenia, depozytariuszy moralności socjalistycznej, bolszewicy podcięli gałąź, na której siedzieli! Takiemu ortodoksyjnemu podejściu Marcel Mauss przeciwstawia inny sposób zaangażowania się w partię socjalistyczną: poprzez poszanowanie podstawowych zasad demokracji i konflikt bez konieczności ustępstw ze strony rywali, pozostających jednocześnie przyjaciółmi… I przypomina, że owa demokratyczna koncepcja aktywizmu socjalistycznego jest bardziej zgodna z ideałami socjalizmu demokratycznego: Przyznaję, że różnimy się od siebie pod każdym względem. […] Przyznaję też, że bolszewicy należą do tej samej partii, co ja i są w niej większością, do tej samej Międzynarodówki i też są tam większością. Ale jeśli [bolszewicy] chcą dorzucić klątwę, jaka na nich spadła do partii, która nas łączy, to oni będą musieli opuścić partię i ja za nich nie poręczę. Ponieważ oznaczałoby to zapomnienie tradycji, na którą Guesde, Jaurès i Vaillant skierowali moje kroki; tradycji zarazem rewolucyjnej i republikańskiej, która nie ma nic wspólnego z fatalizmem mienszewików, ale jest tolerancją i aktywnością. To oznaczałoby zaprzeczenie samemu sobie49. 47 Przypomnijmy, że Mauss rozumie ten związek z klasami rządzącymi, których część stanowi burżuazja, w trybie daru agonistycznego. Ideą jest tu spór na obszarze hojności. Jeśli [bolszewicy – przyp. tłum.] nie podejmą wyzwania, historia zachowa być może ten dowód ich skąpstwa i małostkowości. Jeśli je podejmą, świat obierze drogę socjalizmu. Owa perspektywa otwierająca możliwość współpracy z burżuazją w dziele socjalizmu pojawia się na każdym etapie historii ruchu robotniczego, od Saint-Simona, Fourriera i „lirycznej iluzji 1848” [ideał zjednoczenia klas w walce o społeczeństwo braterskie wyzbyte przemocy, obecny w historiografii Wiosny Ludów, zwłaszcza u Lamartine’a i Micheleta – przyp. tłum.]. Srogie represje, które nastąpiły po 1848, a jeszcze później „krwawe dni” Komuny Paryskiej, z czasem doprowadziły do osłabienia tej idei. Odżyła ona jednak z nadejściem Trzeciej Republiki w formie socjalizmu demokratycznego B. Malone’a, E. Fournière’a i J. Jaurèsa, głównie za sprawą odrzucenia ruchu robotniczego Julesa Guesde [opartego na idei walki klas – przyp. tłum.]. Jaurès pisze w tym duchu na łamach „L’Armée Nouvelle”: „Marks nie doceniał mocy ludzkiej dobrej woli, szczerości i entuzjazmu moralnego i społecznego, które istnieją i czasem podrywają do działania burżuazję” (1969, s. 172 [tłum. E.P.]). 48 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, 24 lutego 1923, s. 522. 49 M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, 10 grudnia 1920, s. 364. 53 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Mauss prowadzi ciągłą walkę na rzecz demokracji i wykorzystuje każdą możliwość interwencji, jaką napotyka. W grudniu 1920 r., w „La Vie socialiste” przywołuje uwagi Landsbury’ego, szefa angielskiej gazety „Daily Herald”, którego uznaje za „jednego z liderów socjalizmu” ponieważ, mimo „powoływania się na Lenina i Krasina”, Landsbury równie silnie nawołuje do odrzucenia dyktatury proletariatu i opowiedzenia się po stronie parlamentaryzmu. Mauss życzyłby sobie, by najgorętsi partyzanci francuskiego bolszewizmu obrali podobny kierunek: Niezależna Partia Pracy, Partia Pracy, wszyscy socjaliści, którzy są przeciwni metodom bolszewików powinni się zjednoczyć. Muszą oni poprzez swe czyny i fakty dowieść, iż metody parlamentarne są znacznie lepszym sposobem zdobycia uznania ogółu społeczeństwa, niż dyktatura proletariatu. Jakaż różnica w tonie porównując z komunistami francuskimi, ich atakami na zdrajców społeczeństwa50, a zarazem ze społecznymi konserwatystami51. Usiłując zrozumieć przywiązanie francuskich socjalistów do sprawy bolszewickiej, Mauss ponownie wyznacza linię demarkacyjną: Dla nich to ona [Rosja radziecka – przyp. S.D.] jest azylem. To jedyny kraj, w którym prześladowany gdzie indziej komunizm jest bezpieczny, skąd Międzynarodówka, centrum działań, może być niezależnie dowodzona bez obaw przed aresztowaniem pod zarzutem konspiracji, za zdradę stanu, bez groźby kontrrewolucji, sił reakcyjnych, białego terroru, które są niestety – kończy Mauss uznający sprzeciw wobec wroga za lepszy niż jego zniszczenie – zagrożeniami jak najbardziej prawdopodobnymi52. Jeżeli przemoc nie może stanowić podwalin pod żaden stabilny ład, jest tak przede wszystkim ze względów antropologicznych: współpraca między ludźmi zachodzi spontanicznie, tak jak spontanicznie utrzymują oni ze sobą więzi – nie dlatego, że są do nich zmuszani (a zmuszanie jest eufemistycznym określeniem), lecz dlatego, że sobie ufają i „w dobrej wierze”, krótko mówiąc na zasadzie daru, a także jedynie w trybie wspólnego interesu – ponieważ „na początek trzeba […] jednak umieć odłożyć broń”, pisze w Szkicu…53. 50 Za co już osobiście odpowiedział, począwszy od roku 1900, przy okazji Drugiego Kongresu Międzynarodówki – patrz Raporty dotyczące Stosunków Międzynarodowych, 1900, s. 100; M. Fournier, Marcel Mauss, Fayard, Paris 1994, s. 231. 51 M. Mauss, Żądanie rozejmu w Anglii. Apel Landsbury’ego, 11 grudnia 1920, s. 366. 52 M. Mauss, Do Moskwy…, s. 381. 53 Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, 54 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Bolszewicy nie osiągnęli niczego inaczej niż wymuszaniem siłą. [...] Problem w tym, że ludzie nie przystąpią do pracy i do życia społecznego siłą, lecz poprzez interes i z dobrej woli, czyli w duchu, który uważają za odzwierciedlający ich wzajemne stosunki54. Rozważania Maussa na temat daru są przede wszystkim wyraźnie wyłożone w Socjologicznej ocenie bolszewizmu, bezpośrednio zainspirowanej Szkicem…, przynajmniej we fragmencie, gdzie – po dokonaniu krytyki przemocy z uwagi na jej destrukcyjne oddziaływanie na współpracę międzyludzką – pisze: Istnieją liczne niewidzialne więzi, które spajają jednostki w społeczeństwie, które tworzą nić zaufania, szacunek, re et rationes contractae. To właśnie na tym gruncie [na gruncie daru, oczywiście – S.D.] może zakiełkować i zakwitnąć chęć sprawiania przyjemności innym, której możemy być pewni55. I dalej zauważa: Socjalizm nie może zaistnieć na gruncie terroru, gdyż – i całe życie rosyjskie ostatnich sześciu lat [1917–1918 do 1924 – S.D.] tego dowodzi – terror nie łączy, terror nie pobudza do działania: terror sprawia, że ludzie milkną, chowają się w sobie, uciekają i unikają siebie nawzajem, tracą głowę i nie są zdolni do pracy: Metus ac terror sunt infirma vincula caritatis, „Obawa i strach tworzą słabe więzy przyjaźni”, formuła Tacyta, którą należy powtórzyć mówiąc o pierwszych rządach socjalistów w historii56. Powstaną one zatem tylko pod warunkiem, że podwaliną pod nie będzie dar. Nie ma społeczeństwa, które potrzebowałoby włączenia elementów pozytywnych bardziej niż [społeczeństwo socjalistyczne – S.D.], niż to, które uważa się za społeczeństwo robotników poświęcających się dla siebie. Nigdy nie stworzymy społeczeństwa tego typu na sile czysto materialnej. Pod groźbą monotonii i powtarzalności, powróćmy jeszcze raz w sposób przejrzysty do greckich i łacińskich koncepcji caritas, którą tak nieudolnie tłumaczymy dzisiaj jako miłosierdzie […], tej „potrzebnej” przyjaźni, tej „wspólnoty”, będących delikatną esencją polis57. Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973, s. 329. 54 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz mocy, 5 marca 1923, s. 527. 55 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 56 Tamże, s. 550. 57 Tamże. 55 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Zbieżność tego fragmentu tekstu z poniższym, zaczerpniętym ze Szkicu…, oddala wszelką dwuznaczność w kwestii podłoża myśli Maussa w zakresie związków socjalizmu i daru: Społeczeństwo chce odnaleźć swoją komórkę społeczną. Poszukuje ono jednostki i opiekuje się nią w duchu, w którym miesza się poczucie przysługujących jej praw oraz inne, czystsze, uczucia: miłosierdzia, „służby społecznej”, solidarności. Tematy daru, wolności i zobowiązań przez dar: korzyści i interesu, jaki się ma, w dawaniu, powracają do nas, jak powraca dominujący temat, nazbyt długo zapomniany58. Zdaniem Maussa, we Francji 1920 r., duch daru i socjalizm idą ze sobą w parze. Krytyka ekonomiczna: nieskuteczność bolszewizmu Bolszewizm i jego doświadczenie „jedynej kooperatywy” jest ekonomicznie nieskuteczny. Z powodów organizacyjnych, z pewnością, ale także, i przede wszystkim dlatego, że poprzez swą politykę terroru zniweczył jakąkolwiek zdolność do wspólnych przedsięwzięć. Poprzez przemoc, którą bolszewicy obrali jako fundament, „zbrukali źródło wszelkiego życia społecznego, zaufanie i dobrą wiarę”, „nadzieję, [...] wiarę w siebie i w drugiego człowieka, inaczej mówiąc, to, czego potrzeba ludziom, by współpracowali ze sobą”59. Jest to jednocześnie powód, dla którego Mauss wielokrotnie podkreślał, iż „to właśnie ona [przemoc – przyp. S.D.] jest odpowiedzialna za klęskę bolszewizmu”60. W sierpniu 1921 r., badacz kreśli bilans ekonomiczny lat minionych pod jarzmem sowietów i jego konkluzja jest lapidarna: „totalna ruina”61 oraz największa katastrofa ekonomiczna w historii ludzkości: Dziś mamy głód. [...] To oni są odpowiedzialni [...] za brak zapasów. Okazali się barbarzyńscy i nieprzewidywalni jak faraoni z przypowieści o Józefie. Społeczeństwo kapitalistyczne, ze wszystkimi swymi wadami jest przynajmniej, niczym dawne społeczeństwa barbarzyńskie, we władaniu swych zapasów i ma co nieco zaplanowane. Zbirom z Kremla tego zabrakło. Wywiedli swe rządy od cesarzy chińskich i Wielkich Mogołów, podczas gdy M. Mauss, Szkic o darze…, s. 308. M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 60 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego klęska, 17 lutego 1923, s. 520. 61 M. Mauss, Sprawy sowietów, 13 sierpnia 1921, s. 439. 58 59 56 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… ci nie wykazali się ani podobną niemocą, ani też zaślepieniem [...]. [ Jeszcze rok temu] żyliśmy snem, zahipnotyzowani w sposób chorobliwy siłą, zwycięstwem, światową Rewolucją. Nasi komuniści wciąż żyją tym snem. Brutalne przebudzenie62. Jeszcze w grudniu 1922 r., po przywołaniu wszystkich elementów tego „wielkiego zaniedbania”, Mauss podsumowuje: „Wszystko to nie pozostawia naszym zdaniem wątpliwości co do kompetencji ekonomicznej komunistów”63. Ta ruina ekonomiczna polega zwłaszcza na bolszewickiej chęci całkowitej kolektywizacji, „hurtowym socjalizowaniu”, koncepcji ekonomicznej, która jest absurdalna w obrębie samej myśli socjalistycznej: „Największym błędem było wprowadzenie komunizmu, zamiast socjalizmu w kwestii konsumpcji: na przykład mieszkania komunalne, ten ewidentny przedmiot jednostkowej konsumpcji, lub kolejny przykład – przydziały żywności”64. Ich klęska staje się oczywista na początku lat dwudziestych, kiedy to „komuniści” sprzedają Rosję na części, po tym jak ją „hurtowo socjalizowali”65. Kapitalizm wygląda wobec tego jak wyższe stadium rozwoju bolszewizmu… Trwa zatem sprzedaż detaliczna Rosji: jeśli nie obcokrajowcom, sprzedaje się ją Rosjanom. Najpierw Rosjanom: bolszewicy „sprytnie tymczasowo odstąpili ziemię chłopom po czterech latach zwodzenia, w końcu postanowili dać im całość na własność, realizując tym samym najbardziej gigantyczną rewolucję »drobnomieszczańską« w historii”66. Następnie obcokrajowcom: kiedy sprzedali już posiadane złoto „to, co Sowieci mają teraz do zaoferowania kapitalistom, to nie towary ze złotem na czele, lecz państwowy fundusz inwestycyjny, świętą ziemię, tę samą, która podlegała koncesji”67. W odniesieniu do NEP68, która miała za zadanie odwrócić skutki marazmu ekonomicznego, w którym Sowieci pogrążyli Rosję, Mauss pisze, iż „oznacza ona częściową odsprzedaż, a wręcz przekazanie dawnych własności rosyjskich zachodnim kapitalistom i sprzedaż tych, które nigdy nie zostały skonfiskowane”69. W efekcie, miejsce, które przyznali oni państwu jest identyczne z tym, które zajmuje ono w „sporej części państw Tamże, s. 440. M. Mauss, Do bolszewików…, s. 541. 64 Tamże, s. 541. 65 M. Mauss, Sprzedaż Rosji…, s. 472. 66 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego klęska…, s. 519. 67 M. Mauss, Sprzedaż Rosji…, s. 472. 68 [NEP ­– Nowa Polityka Ekonomiczna, określenie doktryny polityki gospodarczej Rosji Radzieckiej i później ZSRR w latach 1921–1929 – przyp. red.]. 69 Tamże. 62 63 57 �Laboratorium Kultury 5 (2016) najbardziej burżuazyjnych”70. I konkluduje: „Czy trzebaż było burzyć świat, by doprowadzić do tego?”71. Szlachetne pobudki bolszewików Przy jednoczesnej miażdżącej krytyce każdego aspektu działań bolszewików, Mauss, jak socjaliści Cachine i Frossard72, usiłuje mimo wszystko dostrzec szlachetne motywy nimi kierujące. Jako główne źródło inspiracji wskazuje podziwianego przez siebie Jaurèsa, ale podstawą jego poglądów jest moralność daru, zgodnie z którą należy najpierw poszukiwać szlachetnych pobudek w zachowaniu drugiej osoby, najpierw dostrzegać w swych przeciwnikach godnych rywali, uznawszy, że bronią oni słusznej sprawy w imię tej samej moralności. Demonstruje tu zatem sztukę ścierania się zapożyczoną bezpośrednio z moralności daru. Jaurès, jak postrzega go Mauss, zawsze zabiegał o uznanie swych adwersarzy za rywali i mimo wszystko wspólników godnych szacunku: miał wspaniałą zasadę, którą chciał wpoić wszystkim swym współpracownikom: w dyskusji nakazywał im zawsze poszukiwać szlachetnych pobudek kierujących ich oponentami. [...] Sam zresztą zawsze postępował w ten sposób; nigdy nie podejrzewał swych przeciwników o niskie pobudki; i to w jego wspaniałych pracach historycznych widzimy, jak wzorem Plutarcha, starał się zawsze odkrywać piękno ludzkich czynów. Naśladujmy go! – pisał Mauss odnośnie do sprawy Cachine’a-Frossarda73. Tu, po raz kolejny, Jaurès jawi się niczym wódz Kwakiutli, praktykujący jakiś rodzaj słownego potlaczu na różne tematy. Tamże, s. 475. Tamże, s. 476. 72 Cachin i Frossard to dwaj socjalistyczni parlamentarzyści, którym SFIO powierzył zadanie negocjacji i uzyskania informacji od Lenina. Mauss uważa, że przyłączając się w czerwcu 1921 r. do 21 warunków przynależności do III Międzynarodówki [nakazujących inwigilację i bezwzględną lojalność sowieckiej republice – przyp. tłum.] pogwałcili swój mandat i wręcz zdradzili socjalistów. Owo przyłączenie leży u źródeł scysji wewnątrz SFIO na kongresie w Tours w grudniu 1920 r. A zatem, sukces bolszewików – rewolucja październikowa 1917 r., bunt marynarzy Potiomkina – pokazują rosnące zainteresowanie u socjalistów, skonfrontowanych z dominacją Bloku Narodowościowego we Francji (wybory w 1919 dają przewagę Blokowi – 437 przeciw jedynie 68 socjalistom, 86 radykałom i 26 „różnorakiej lewicy”). Na kongresie w Tours, ruch nazwany Cachin-Frossard promuje przynależność, ruch zwany Longuet rezygnuje z niej z pewnym wahaniem, natomiast ruch zwany Blum ją odrzuca. Ostatecznie, 3 208 mandatów (na 4 731) zdobytych przez frakcję Cachin-Frossard doprowadzą do rozłamu SFIO na socjalistyczno-demokratyczne skrzydło, na „stary dom” Bluma i frakcję „reformistyczno-rewolucyjną”, a także odłam „rewolucyjno-niepodległościowy,” czyli nową partię komunistyczną, która głosi obalenie kapitalizmu, a zarazem przejmuje redakcję „L’Humanité”, do której Mauss przestaje pisać. 73 M. Mauss, Szlachetne pobudki, 20 listopada 1920, s. 359. 70 71 58 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Pomimo że są adwersarzami, socjaliści, którzy stali się bolszewikami, są godni „szacunku”74. Najpierw, bo zostali zwiedzeni przez niektóre przymioty bolszewizmu, nie pozostające bez związku z moralnością daru: „Bolszewicy imponują im – słusznie zresztą – swą zuchwałością, odwagą i bezinteresownością”75. Nie bez związku z tą moralnością pozostaje też, ponadto, ich gotowość do poświęcenia się dla rewolucji w Rosji (którą mylnie, podkreśla Mauss, uważają za tożsamą z rewolucją bolszewicką). W ostatecznym rezultacie, dali się ponieść nadziei – oddajmy im to, bo to kolejna cnota ludzi daru – że rewolucja na wzór rosyjski zatriumfuje na całym świecie. Ponadto ich przynależność do francuskiej partii socjalistycznej dodatkowo wzbudza w nich nadzieję, iż przejdzie ona do historii jako jedna z pierwszych zgormadzonych wokół sprawy, którą postrzegają jako słuszną. Jednym słowem, dali się zwieść z jednej strony hojnością bolszewików i ponieść swej własnej hojności. Popełniają błąd służąc ludziom, których czyny antydemokratyczne i przemoc są powszechnie znane, lecz, do pewnego stopnia, „mylą się dobrodusznie”76: Cachin i Frossard słusznie postawili na siebie i na swą partię. Wyobrażając sobie zwycięską rewolucję na światową skalę życzyli sobie, by francuska partia socjalistyczna zajęła w niej należne sobie (poprzez swą długą tradycję) miejsce. Pomylili się. Ot, to wszystko77. Kiedy porażka/klęska rewolucji bolszewickiej w Rosji staje się oczywista, wierny kierunkowi obranemu przez Jaurèsa (który, jak pisaliśmy wcześniej, nie pochwalał radowania się z nieszczęścia innych) z pewnością także dlatego, że nie można promować socjalizmu pozwalając sobie jednocześnie na zachowanie „podłe, zawistne i pozbawione godności”, Mauss odrzuca wyszydzanie i przypomina, iż bolszewikami kierowały „szlachetne pobudki”: Dla socjalisty, czy dla każdego człowieka o szlachetnym sercu, nie do pomyślenia jest radość z tragicznej i dziś już pewnej klęski bolszewizmu. Komunizm jest co najmniej hojną mrzonką, a partia komunistyczna, która usiłowała ją zrealizować poprzez rozlew krwi i przymus, zgrzeszyła raczej przeciw mądrości i przeciw prawu niż przeciw swym własnym ideałom78. Tamże, s. 359. Tamże, s. 359–360. 76 Tamże, s. 360. 77 Tamże, s. 361. 78 M. Mauss, Do bolszewików…, s. 405. 74 75 59 �Laboratorium Kultury 5 (2016) W 1925 r. zresztą podkreśla, że „niekwestionowana wielkość” charakteryzuje „ogromną większość” komunistów: Odwaga intelektualna i praktyczna, szczerość i bezinteresowność w próbie stworzenia nowego społeczeństwa, heroizm bojowników, którzy w ciągu trzech długich i wyczerpujących wojen domowych i podczas dwóch lat wojny ryzykowali życie swoje i swoich rodzin; integralność i nieskazitelność moralna tej ogromnej większości komunistów, robotników, intelektualistów, a także pewnej ilości chłopów i niektórych przedstawicieli rosyjskiej arystokracji, którzy zarządzają, chociaż być może nieudolnie, niezmierzoną spuścizną, a wręcz „kolosalnym”, „ogromnych rozmiarów” światowym przedsięwzięciem, jak mówią inni, tą szaloną, lecz wspaniałą ideą uniwersalnej rewolucji [...]. Jest to prawdziwy zasób moralny wzbudzający dumę komunistów z całego świata, wzruszający socjalistów i nieobojętny każdemu, kto ma w sobie hojność. Dodajmy, że wkrótce w tym wizerunku pojawią się cienie, również natury moralnej79. Mauss nie poprzestaje na wskazaniu szlachetnych pobudek bolszewików: zmierza do ukazania nauki, jaką wyciągnąć możemy z ich początkowego sukcesu i sugeruje, że był on możliwy dzięki umiejętności wzbudzania wiary i entuzjazmu u niektórych socjalistów, którzy z kolei zainspirowali innych z tego obozu. „Podążali oni za aktem wiary” i „są to […] kwestie wiary, które nas od siebie różnią”80. Posuwa się wręcz do „oddania im sprawiedliwości” w ocaleniu rewolucji rosyjskiej przed reakcją, ponieważ była „przynajmniej praktyczną próbą socjalizmu”, którą wzięli na siebie, idąc za głosem środowisk internacjonalnych81, mimo że w momencie, kiedy pisał te słowa – w styczniu 1921 r. – uznaje, że próba ta spotkała się ze słabym oddźwiękiem. I konkluduje, po raz kolejny ożywiając ducha daru: „Wybaczmy im, przez wzgląd na intencje, krzywdę, którą wyrządzili, bez baczenia na nas, bez baczenia na przyszłość nacji wschodnich i socjalizmu wśród narodów. W ten sposób możemy kontynuować ich wysiłki bez ulegania ich porządkom”82. On nie tylko ich usprawiedliwia i przebacza im w ten sposób83, ale posuwa się wręcz do uznania ich czynów jako dokonanych „dla dobra” Rosji: M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm…, s. 703. M. Mauss, Do Moskwy…, s. 380–381. 81 Tamże, s. 381. 82 Tamże, s. 382. 83 Jednakże nie wszystkich, a zwłaszcza nie bolszewików „opętanych krwią”, „fanatycznych” i „szalonych”, jak Dzierżyński, nie kryminalistów, których powstrzymały „sprawiedliwe kule”, jak w przypadku tyrana z Piotrogrodu, Petersa. Dla tych „nie ma żadnego usprawiedliwienia”. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru, Jego klęska…, s. 520. 79 80 60 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Ten kraj uciśniony, utrzymany w ciemnocie przez carów, tyranizowany i eksploatowany przez zupełnie obojętną burżuazję i arystokrację, nie mógł skończyć inaczej niż w akcie rewolty. Wszyscy świadkowie są jednogłośni co do tego, iż bolszewicy zainicjowali i kontynuują pewien typ porządku w ogromnej Rosji. Bez nich być może byłoby tu jeszcze gorzej. Koniec końców, bez nich rosyjska rewolucja byłaby z pewnością skazana na porażkę [na rzecz sił reakcyjnych – S.D.]84. W tych osądach Mauss stara się o jak największą uczciwość i często właśnie przywołując fakty udaje mu się ją osiągnąć. Jeśli potępia przemoc bolszewików zapisaną w ich doktrynie, uznaje, że terror w Rosji w 1918 r. nie jest dokonywany jedynie przez bolszewików: Niesprawiedliwością byłoby obwiniać bolszewików za wszelkie zbrodnie tłumu, rosyjskiego motłochu, za którego rozpętanie są oni odpowiedzialni: są jeszcze wojenni maruderzy wracający do domu ze swymi fuzjami i karabinami, chłopi poruszeni gorączką rozruchów, niezliczone gromady wyzwolonej służby i miejskie rzezimieszki – hooligans, jak określa się ich w Anglii85. Dodać należy także wojnę domową – w której udział brały obce mocarstwa – i konflikt zbrojny z Polską, co sprawia, iż Mauss stwierdza: „terror rosyjski, podobnie jak terror robespierrystów, był w pewnym sensie przejawem obrony narodowej”86. Zmysł praktyczny: nie zaniechać przyszłych sojuszów W tych „wybaczeniach”, których udziela on bolszewikom i w „wyjaśnieniach”, które wynajduje, widzimy przejaw moralności daru, która nim kieruje, zapewne mogą być one jednak odbierane jako zapowiedź przyszłych sojuszy z socjalistami, którzy odejdą od komunizmu – albowiem Mauss nie wątpi w reunifikację partii socjalistycznej, kiedy tylko komuniści zdadzą sobie sprawę ze swych błędnych mniemań („są w tej opętanej i zezwierzęconej masie tłumy odważnych ludzi, którzy szczerze wierzą, że skąpawszy Rosję i socjalizm we krwi, w rzeczywistości je ocalają”87). To im należy wybaczyć w pierwszym M. Mauss, Do bolszewików…, s. 406. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. II. Przemoc bolszewicka. Jej natura, Jej wymówki…, s. 515–516. 86 Tamże, s. 516. 87 M. Mauss, Do bolszewików…, s. 405. 84 85 61 �Laboratorium Kultury 5 (2016) rzędzie, przede wszystkim ze względów moralnych, ale też dlatego, że mogą oni mieć strategiczną wagę88. Sojusz osiągnięty drogą pokojową, nawet agonistyczny, jest lepszy niż zamykanie się na innych lub ucieczka w wojnę – taki jest sens debaty: nawet bez zgody umożliwia ona spotkanie. Lecz nie za wszelką cenę, jak zostało powiedziane wcześniej: nie za cenę swego interesu lub autonegacji. W tym duchu Mauss pisze: Proponujemy debatę. Oznacza to, że jesteśmy gotowi się spotkać. Lecz obyśmy byli dobrze zrozumiani. Nie oznacza to bowiem, że spotkanie to może się odbyć bezwarunkowo i że przyjdziemy ze stryczkiem na szyi, jak skruszeni pokutnicy poddamy się rózgom dzierżonym przez Rappoporta89, obrzydliwego oskarżyciela Jaurèsa, lub człowieka najmniej kompetentnego, by dawać lekcje socjalizmu, jak Radek, który od tak dawna nie opuścił Austrii90. A zatem, podobnie jak rytuały potlaczu dokonywane przez Kwakiutli objęte są warunkiem obustronnego rozpoznania równości (parité), warunkiem debaty z bolszewikami jest, jak twierdzi Mauss, by odbyła się ona „na ubitej ziemi”. Wytłumaczmy: przy inherentnym potępieniu ich idei, nie wyobraża on sobie uformowania wspólnego frontu we Francji, jeśli nie są oni zdolni przynajmniej, by zachowywać się demokratycznie w życiu codziennym partii… Póki co, warunki te nie wydają mu się spełnione. Mauss komentuje: „Nie jesteśmy zapalonymi zwolennikami »jedynego frontu«”91. Mimo iż nazywa siebie, wręcz odwrotnie, „prawdziwym pasjonatem zjednoczonej Międzynarodówki”92 – walczący przeciw światowemu kapitalizmowi, socjalizm musi być międzynarodowy – Mauss stawia w rzeczy samej te same warunki w wypadku stworzenia takiej organizacji: „musiałby posiadać absolutną gwarancję niezależności i sprawiedliwego udziału w Zjednoczonym rządzie Międzynarodówki”, przy czym linia działania miałaby być „niezależnie ustalona i niezależnie wypracowana”93. Bez wątpienia, możliwe sprzymierzenie z współczłonkami, których idee są Maussowi obce, trzeba postrzegać jako dowód, że działania liczą się dlań bardziej 88 Zauważmy, że w tytułach swych artykułów, w których Mauss usiłuje wykazać „godne podziwu motywy” obecne są znamiona chęci utrzymania więzi z tymi, którzy pewnie w najbliższym czasie mogliby zasilić szeregi socjalizmu demokratycznego: Do Moskwy, Do bolszewików... 89 [Chodzi o Charlesa Rappoporta, francuskiego komunistę pochodzenia rosyjskiego – przyp. tłum.] 90 Tamże. 91 Tamże, s. 491. 92 Tamże. 93 Tamże. 62 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… niż idee. Jeżeli komuniści są zdolni postępować demokratycznie wraz z socjalistami, są tym sposobem już na drodze socjalizmu i demokracji – zdaje się wnioskować. Socjaliści zatem popełniliby błąd nie podjąwszy próby uczynienia z komunistów demokratycznego czynu – komunistów demokratycznej doktryny. Mauss podejrzewał wręcz, że o ile spełniono by postawione im warunki, siedzibą Międzynarodówki mogłaby zostać Moskwa, gdyż „byłaby w kraju, jeśli nie całkowicie socjalistycznym, to przynajmniej rządzonym przez ludzi, którzy określają się mianem socjalistów”, co nie byłoby bez znaczenia dla demonstracji siły socjalizmu wbrew kapitalizmowi. Po raz kolejny ujawnia się zmysł praktyczny Marcela Maussa. Czego uczy nas bolszewizm? Zasadniczo, bolszewizm przysłużył się rozwojowi socjalizmu demokratycznego na Zachodzie: „Ich klęska opóźnia o całe lata postęp naszych idei i proces koniecznego upaństwowiania w naszych krajach zachodnich”94. Socjaliści mogą jednakowoż wyciągnąć z tej niedźwiedziej przysługi zysk w postaci nauki, która przyczyni się do ich sukcesu w przyszłości: „Doświadczenie rosyjskich bolszewików przysłuży się wiedzy narodów, które będą wprowadzać reformy, jak należy je przeprowadzać i jak nie należy ich przeprowadzać”95. Należy pamiętać, że po pierwsze, rewolucja socjalna i moralna, na którą powołuje się socjalizm, nie może być przeprowadzona bez udziału nie tylko robotników, ale i inteligentów przyczyniających się do uświadamiania, na czym polega ten projekt, oraz bez klas rządzących. Po drugie, nie będzie ona udana, jeśli instytucje uosabiające ten „nowy sposób postrzegania, myślenia i działania” zostaną z niej wykluczone – przeciwnie, przyczyni się ona do rozwoju tych instytucji. Po trzecie, rewolucja musi być pożądana (zdaniem Maussa, w Rosji była ona w dużej mierze „niechciana” i została narzucona w konsekwencji upadku caratu). Po czwarte, ta zgoda na rewolucję musi być narodowa, przeprowadzona przez cały naród, zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz96, i musi być ustanowiona w sposób trwały97. Po piąte, „koniecznym jest, by zachowały one [narody] własną wymianę rynkową oraz walutę [...]”. Po szóste, „nie mogą one ustanawiać rozłamu pomiędzy wolnymi stowarzyszeniami i kolektywizmem, ani pomiędzy prawem do stowarzyszania, M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. W służbie siły, 5 marca 1923, s. 527. M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 96 Tamże, s. 538–539. 97 M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm…, s. 721. 94 95 63 �Laboratorium Kultury 5 (2016) w tym także prawem większości oraz do indywidualizmu”98. I wreszcie, po siódme, doświadczenie bolszewickie uczy nas, iż „przemoc nie ma sensu, o ile nie jest siłą w służbie prawa”99. I że „przemoc może być usprawiedliwiona tylko i wyłącznie, gdy dokonana jest w imieniu porządku prawnego, któremu jest całkowicie podporządkowana: sama w sobie nie jest porządkiem, ani tym bardziej prawem”100. Lekcja, którą Rosjanie z NEP w końcu pojęli. Innymi słowy, socjalistyczna rewolucja społeczna i moralna albo będzie demokratyczna, albo nie będzie jej wcale. Dokona się ona jedynie poprzez moc prawa, poprzez konkretne i mobilizujące działania zorientowane na sprawiedliwość, wpojone za pomocą edukacji, zwłaszcza poprzez kooperatywy: „Prawo bez siły nie istnieje. Siła bez prawa jest niepłodna. Socjalizm nie zatriumfuje, jeśli nie będzie praworządny i nie będzie wspierany materialną i moralną siłą społeczeństwa. Socjalizm jest zasadniczo doktryną aktywnej większości”101. „Reguły powstają na bazie działań praktycznych”102 a nie odwrotnie, jak naiwnie wierzyli bolszewicy. Prawa socjalistyczne, które powstaną w przyszłości, będą miały za zadanie usankcjonować moralność i mentalność, które są już obecne wśród czynnej większości społeczeństwa. Robotnicy muszą być gotowi i mieć jakiekolwiek pojęcie o nowych instytucjach robotniczych, a zwłaszcza wykazywać adekwatną do nich mentalność. Albowiem okazuje się, że nawet państwo tak silne jak państwo bolszewickie nie zdołało skłonić moralnie i mentalnie słabego społeczeństwa rosyjskiego do poddania się jego prawom103. Zwłaszcza w kwestii ekonomii i techniki: W ekonomice, podobnie jak w technice, prawo nie może podlegać próbie czasu, nawet bardzo długiego czasu. To nie prawo ma zdolność wynalazczą. Prawo może zakazać używania waluty, nie może natomiast wytworzyć odpowiedniej waluty; prawo może nakazać użytek instrumentu, lecz nie może go wyprodukować, a często nawet go nabyć. Dlatego też prawo nie może wyprzedzać, lecz powinno podążać za zwyczajem, a w jeszcze większym stopniu za ekonomią i techniką104. M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 558. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły, 5 marca 1923, s. 549. 100 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 101 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 528. 102 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 554. 103 Tamże, s. 555. 104 Tamże, s. 555–556. 98 99 64 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Socjalizm demokratyczny nie zostanie jednak osiągnięty, o ile ludzie nie wezmą spraw w swoje ręce. Mauss po raz kolejny oddaje głos swemu duchowemu przywódcy: „Jaurès zawsze był jednocześnie rewolucjonistą i demokratą. Nigdy nie przestał nawoływać mas, by wykorzystywały swój potencjał”105. Rewolucyjny, gdyż promując nowy sposób postrzegania, myślenia i działania w perspektywie daru, i zgodny z literą prawa, to jest w duchu daru, socjalizm nie jest ani „rewolucjonistyczny”, czyli oparty na sile bez prawa, ani „legalistyczny”, czyli postępujący według prawa bez żadnego zrywu106. W następstwie sposobu myślenia proponowanego przez Jaurèsa, socjaliści nie mogą pozwolić się zdominować przez czynną mniejszość. „Nastał czas, by większość społeczeństwa uświadomiła sobie swoje prawa i siłę, aby umiała z niej korzystać”. Mauss podsumowuje: Socjalizm, w gruncie rzeczy, jest niczym innym jak otwarciem oczu na tę znajomość potencjalnych korzyści, praw, siły, które posiada masa robotnicza, formująca ogromną większość naszych narodów. Nasza doktryna jest zasadniczo doktryną większości, aktywnych członków społeczeństwa107. Marcel Mauss krytykuje bolszewizm w opozycji do demokracji, jak pisaliśmy na początku tego rozdziału. Możemy teraz potwierdzić słuszność twierdzenia, że jest to krytyka w imię socjalizmu, socjalizm i demokracja są bowiem dla niego pojęciami wymiennymi. „Socjalizm musi być z założenia dziełem »powszechnej woli« obywateli”108. „To, co powstanie za jego [socjalizmu] przyczyną, powstanie dzięki przejrzystemu, świadomemu działaniu obywateli”109. „Skończmy z mitem bezpośredniego działania mniejszości. Bądźmy sobą. Silni i ostrożni, dopóki nie zdobędziemy większości, mądrzy i czujni, kiedy już ją zdobędziemy, zawsze wyczuleni na demagogię i przeciwko wszelkiemu reakcjonizmowi”110. Przepełnieni wieczną mądrością, mądrością przodków, którą Mauss opisuje w Szkicu o darze, już z pewnością powstającym w marcu 1923 r., kiedy pisał powyższe słowa. 105 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 529. Zaświadcza o tym dobitnie „dyskurs o metodzie” socjalizmu, w którym Jaurès przeciwstawia się Guesdemu podczas ich debaty w Lille. Jaurès broni, w imię dobrze zrozumianych wymogów walki klas, „reforma, to dzieło otwierające wrota rewolucji”, by podkreślić, iż daleki jest od „umiarkowania”, a raczej sytuuje się po stronie „rewolucji” – Dwie metody (1994, s. 135). W Nowej Armii (1911) podkreśla, do jakiego stopnia pracuje on na rzecz rewolucji, „kiedy proletariat walczy by zrealizować absolutną demokrację polityczną” (1969, s. 234–235). 106 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 528 i n. 107 Tamże. 108 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu, 1924, s. 539. 109 Tamże, s. 561. 110 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 531. 65 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Podkreślmy na koniec, że, mówiąc językiem moralności daru, bolszewicy optowali za unicestwieniem – tu opowiadają się po stronie śmierci – burżuazji poprzez wywłaszczenie (kolektywne przywłaszczenie stanu państwa i kapitału siłą), podczas gdy Mauss chce tego uniknąć – w czym jest on po stronie życia – przeciwstawiając się burżuazji w trybie ofiarowania, kolektywnym przywłaszczeniu sposobów produkcji opartym na systemie spodziewanego i dobrowolnego podziału ze strony burżuazji (który nie przeszkadza powstawaniu syndykatów), to znaczy w pewnym sensie poprzez ujęcie produkcji w ramy moralności daru. W rozumieniu wodzów Kwakiutli: bolszewicy wybrali „wojnę krwi” przeciw swym wrogom. Mauss proponuje „wojnę bogactw” z przeciwnikiem i przeciwstawia się jakiejkolwiek „wojnie krwi”. Pomiędzy tymi dwoma trybami trzeba jednak dokonać wyboru. Po kongresie w Tours, który wyznacza rozłam między komunistami popierającymi rewolucję bolszewicką a socjalistami, „istnieją dwie opcje – albo pierwsza, albo ta druga. Towarzysze są albo socjalistami, albo komunistami”. Marcel Mauss wybrał socjalizm, czyli demokrację111. Bibliografia Fournier M., Marcel Mauss, Fayard, Paris 1994. Mauss M., Ecrits politiques. Textes réunis et présentés par M. Fournier, Fayard, Paris 1997. Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973. Abstract Democracy and critique of Bolshevism. How to express objection without massacre This chapter of Sylvain Dzimira’s book brings forth the ideological division between democratic socialism he was advocating and the violent power struggle within the communist fraction of the 111 M. Mauss, Trzeba wybrać, 30 września 1922, s. 448. 66 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… French socialist party in the 1920 y. Thanks to collecting all the political essays in a volume entitled Ecrits Politiques, Dzimira has contributed to shedding light on Mauss’s activism. Keywords: bolshevism, revolution, violence, cooperation, gift, socialism Sylvain Dzimira Doktor socjologii. Wykładowca na Uniwersytecie Paris Est Créteil Val-de-Marne (Paryż XII). Jego badania koncentrują się wokół daru i paradygmatu daru, który uruchamia mechanizm stowarzyszania, tworząc grunt pod ekonomię społeczną i związkowość. Obecnie zajmuje się badaniem francuskich związków zawodowych i nowych rozwiązań syndykalistycznych w branży usług. Jest także wykładowcą (w ramach wolontariatu) na Ludowym Uniwersytecie w Créteil, gdzie prowadzi wykłady z historii idei dla studentów bez ograniczeń pod względem wieku czy wykształcenia. Potomek polskich rolników, którzy wyemigrowali do Francji w latach trzydziestych zeszłego wieku. Z wielką przyjemnością przyczynił się do powstania tomu „Laboratorium Kultury” poświęconego Marcelowi Maussowi. 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01a9f04b312d864e915756587ca75892.pdf 60233e50b8884323d11ca7e648c82498 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) biologia współpracy altruizm zwierzęcy genetyka neuronauka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6199 Title A name given to the resource Do ut des / Laboratorium kultury Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.71-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wężowicz-Żiółkowska, Dobrosława Pisarek, Adam ( red. nacz.) Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy autor / autorzy: Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 71–95 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ziolkowska.pdf afiliacja autora / autorów: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki abstrakt: (na początku artykułu) article title: Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation author / authors: Dobrosława Wężowicz- Ziółkowska source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 71–95 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ ziolkowska.pdf institutional affiliation: University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies, Department of Theory and History of Culture keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience summary: 70 (at the end of the article) �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Filologiczny Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy Abstrakt Artykuł podejmuje próbę reinterpretacji teorii daru Marcela Maussa poprzez odwołanie do współczesnych rozstrzygnięć nauk przyrodniczych – biologii ewolucyjnej, neuronauki i psychologii ewolucyjnej. Przypomina główne założenia teorii wymiany, opartej wg Maussa na zasadzie do ut des, wskazuje na przyczyny jej aktualności oraz stawia tezę, że założenia Maussa odnośnie moralności, na której budują się relacje społeczne, mają podstawy ewolucyjne. Teza ta zostaje dowiedziona w oparciu o wiedzę współczesnej biologii. Słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki Dwa ważne powody myślenia o darze dzisiaj Kiedy w 1924 r. Marcel Mauss wydał swój Szkic o darze ewolucjonistyczne koncepcje społecznych zachowań zwierząt, budowane dzisiaj przez etologię i socjobiologię, były jeszcze w powijakach. Niewiele też czasu upłynęło od ponownego odkrycia genów, co dokonało się w 1900 r., nawiasem mówiąc, równocześnie w trzech niezależnych laboratoriach (przez H. de Vrisa, C. Corrensa i E. Tschermaka)1 prawie 40 lat po tym, jak ich istnienie ustalił opat 1 Za: W. Szybalski, Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych”, 2000, nr 3. 71 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Grzegorz Mendel (w 1866). Od 1856 r. natomiast znana była światu naukowemu teoria ewolucji Karola Darwina oraz stosowana w ewolucjonistycznym przyrodoznawstwie metodologia badań, która w znaczący sposób zaważyła na warsztacie badawczym antropologii, budującej się właśnie w 2. połowie XIX stulecia2. Jednak, jak zauważa znawca historii myśli społecznej Jerzy Szacki, w tym czasie (a mówimy o czasie powstawania Szkicu…) „Przeciętny socjolog nie tylko odrzucał założenia ewolucjonizmu, ile się w ogóle nad nimi nie zastanawiał, uważając, iż należą do staroświeckiej filozofii społecznej”3. Był to zatem okres pożegnania się antropologii społecznej i kulturowej z paradygmatem ewolucjonistycznym, chociaż, jak doskonale wiedzą to badacze teorii antropologicznych, np. teoria potrzeb Bronisława Malinowskiego, czy teoria Richarda Evansa-Pritcharda „wydaje się w całości wzięta z ewolucjonizmu”4. Te, skrótowo tylko przywołane fakty dotyczące relacji pomiędzy, najogólniej mówiąc, naukami przyrodniczymi a społecznymi mają tu o tyle istotne znaczenie, że mapując kontekst, w jakim powstawał Szkic o darze, pozwalają odnieść dociekania Marcela Maussa do tego, co stanowiło wówczas trzon wiedzy antropologicznej5, umożliwiając jednocześnie zrozumienie koncepcji daru poza nim, co jest właśnie celem tego artykułu. Odwołanie bowiem do syntezy teorii ewolucji dokonanej już po odkryciu struktury DNA (1953 r.), a dalej do mechanizmów doboru krewniaczego, strategii ewolucyjnie stabilnych i samolubnych (lata 60. XX wieku)6, które siłą rzeczy musiały być Maussowi obce, stawiają dzisiaj jego ustalenia dotyczące wymiany społecznej w nowym świetle. I chociaż we Fragmencie planu ogólnej socjologii opisowej (1901–1902), nieco wbrew założeniom durkheimizmu, Mauss uwzględnia psychologiczny i fizjologiczny wymiar l’homme total (człowieka całościowego), proponując wizję homo triplex7 przeciw homo duplex swego mistrza – Émile’a Durkheima, wiedza biologiczna, 2 Por. np.: A. Bernard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006 lub inne podręczniki antropologii. 3 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981, s. 346. 4 Tamże, s. 348. 5 Marcel Mauss wpisywany instytucjonalnie w szkołę socjologiczną Émile’a Durkheima, nie praktykował badań terenowych, tym niemniej przyczynił się znacząco do budowy paradygmatu francuskiej antropologii społecznej, traktującej etnografię jako naukę pomocniczą, wspierającą. Rozwijanie wątku jego przynależności do nauk społecznych i antropologii wydaje się tu zbędne, zaznaczmy jednak, iż program socjologii ogólnej, konstruowany w kręgu „L’Année Sociologique” obejmował etnologię, dzisiaj zaliczaną do nauk humanistycznych, a nie społecznych. Różnice między amerykańskim postrzeganiem antropologii (m. in. szkoła Franza Boasa) a jej europejską wizją nie będą tu rozwijane. 6 Por. wyjątkowo rzetelnie opracowane hasło Ewolucjonizm, w: https://pl.wikipedia.org/wiki/ Ewolucjonizm_(biologia) [dostęp: 22.07.2016]. 7 Na ten temat por.: G. Berthoud, Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2, nr 36, s. 503–520. 72 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… jaką dysponował, wykluczała takie ujęcie zasady do ut des, o jakie możemy się pokusić aktualnie. Gwoli ścisłości, myślenie Maussa o biologii/fizjologii człowieka, co widać doskonale nie tylko we wspomnianym Fragmencie…, ale szczególnie w Sposobach posługiwania się ciałem (1936) czy Idei śmierci wpajanej przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (1926) wychodziło znacznie poza ówczesny standard nauk społecznych. Jak sam podkreślał: „za niektórymi twierdzeniami, na jakie sobie pozwoliliśmy, kryją się fakty – zwłaszcza zaś fakty pouczające o bezpośrednim powiązaniu w człowieku czynników fizycznych, psychicznych i moralnych, czyli społecznych”8. Nowatorstwo tych spostrzeżeń Maussa po wielekroć zostało już docenione i opisane9, a kontynuatorzy jego myśli o sposobach posługiwania się ciałem i ciała społecznym uzależnieniu (tacy jak np. Michel Foucault) są doskonale znani10, aczkolwiek zgłaszany już przez Lévi-Straussa projekt „inwentaryzacji i opisu wszystkich użytków, jakie ludzie w toku historii […] czynili i czynią ze swoich ciał”11 nadal nie został wdrożony. Nie oznacza to jednak, iż w myśleniu o wymianie jako całościowym fakcie społecznym Mauss jednoznacznie zwracał się ku owym „czynnikom fizycznym i psychicznym”, a tym bardziej ku ich biologicznym podstawom, których wagę najwyraźniej dostrzegał, ale (poza wspomnianymi, „założycielskimi” rozważaniami) pomijał. Rozwinięcie projektu wyjaśnienia moralności daru/odpłaty poprzez odniesienie do współczesnej wiedzy o tych (dzielonych z innymi zwierzętami) podstawach zachowań Homo sapiens s. wydaje się zatem dzisiaj ze wszech miar zasadne, a nawet, z racji interesujących ustaleń etologii i socjobiologii oraz psychologii ewolucjonistycznej, w jakimś stopniu naglące. To pierwszy ważny powód reinterpretacji koncepcji daru dzisiaj. Drugi ma nieco inne przyczyny, o charakterze polityczno-ekonomicznym, tyleż globalnym, co rozpoznawalnym i lokalnie. Wyjdę od tych ostatnich, czyli od autopsji. Uznając niebagatelny wkład Maussa w rozwój antropologii, nieodmiennie i od lat prezentuję jego teorie podczas wykładów uniwersyteckich. Przedstawiana studentom logika świadczeń agonistycznych, tak kapitalnie wyłożona przez Maussa, budzi stale (od lat 90. XX w.) takie samo zdumienie, a czasem 8 M. Mauss, Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), przeł. J. Szacki, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, KR, Warszawa 2001, s. 338. 9 Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia…, s. 7–39. 10 Por.: M. Foucault, Historia seksualności, tegoż, Nadzorować i karać oraz inne, gdzie kontynuacja myśli maussiańskiej jest ewidentna. Należą tu nie tylko Michel Foucault, ale także Georges Bataille, Pierre Bourdieu, Giorgio Agamben, Jean Baudrillard, a pośrednio i Jacques Lacan. 11 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 9. 73 �Laboratorium Kultury 5 (2016) i oburzenie. Jak to możliwe, pytają studenci, by roztrwonić cały majątek, rozdać go, łącznie z zasobami całego plemienia i pozostać z niczym, oprócz „twarzy”? Z perspektywy człowieka współczesnego, zakrawa to na jakieś szaleństwo, na dodatek połączone z poniżaniem gości i niegodnym ich wyśmiewaniem. Równe zdziwienie budzi teza dotycząca istnienia ducha daru i jego mocy prowokowania rewanżu, nie mówiąc o zobowiązaniu rodzącym się w procesie przyjmowania darów, szczególnie w relacji: rodzice-dzieci. Największy zaś opór, czasem prowokujący ogólną wesołość, a czasem nawet i gniew, wzbudza twierdzenie Maussa, że przedmiotem wymiany są również kobiety i dzieci. Prosta diagnoza, jaka się tu nasuwa, to, że współcześni tak daleko odeszli od fundamentów moralnych daru, prezentowanych przez tego badacza, iż nie są w stanie zaakceptować istoty do ut des, widząc w niej wyłącznie archaiczne, interesowne „chwyty” bądź jakąś „ezoterykę”12, przeciw którym, w całym swym liberalno-demokratycznym zideologizowaniu zdecydowanie protestują. Przekonaniu o własnej (ludzkiej?) bezinteresowności towarzyszy tu, najpewniej, nawyk funkcjonowania w trybach kapitalistycznej gospodarki pieniężnej, gdzie „więź przez rzeczy” nie może być przecież „więzią dusz”13. To, jak daleko odeszliśmy dzisiaj od moralności pierwszej, i dlaczego tak daleko, pozostawmy w tej chwili w zawieszeniu14, aczkolwiek pytanie to otwiera na jeden z najistotniejszych współcześnie problemów, podejmowanych przez badaczy tak znaczących, jak Bruno Latour, Arjun Appadurai czy Zygmunt Bauman. Ich myślenie o ubóstwie, wykluczeniu, gniewie, oporze społecznym grup marginalizowanych lub, jak w przypadku Latoura, poszukiwanie w rzeczach tego, co społeczne (teoria ANT) z pewnością wiele zyskałoby poprzez interpretację tych zjawisk w odniesieniu do moralności daru, ustanawiającego hierarchię, ustanawiającego pozycję wyżej/niżej, mediatora społecznych więzi. Przede wszystkim zaś fundującego jednostkowe poczucie mocy (wagi) w tych, którzy mogą dawać, a poczucie niemocy, niższości, upokorzenia w tych, którzy nigdy nie będą mogli się zrewanżować, odpłacić, wyrównać pozycję, wynieść się „ponad”. Także ponad grupę wiecznych beneficjentów społecznej dobroczynności, do której przynależność zgodnie z rozpoznaniem Maussa bywa po prostu obelżywa, jeśli beneficjent sytuuje się w wymianie jako niezdolny do odpłaty15. Demoralizacja wykluczonych, problem nieodmiennie spędzający sen z powiek Zwracam uwagę na analogiczną opinię Claude’a Lévi-Straussa! Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 7. Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 181. 14 Ten właśnie wątek doskonale omawia S. Dzimira w pracy Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du MAUSS, La Découverte, Paris 2007. 15 Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 287. 12 13 74 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… instytucjom opiekuńczym i dobroczynnym, a nawet całym państwom, objawiającym zdumiewającą krótkowzroczność i brak antropologicznej wiedzy o istocie daru, anomia społeczna – bolączka współczesności, to przecież nic innego jak efekt zarzucenia moralności pierwszej na rzecz bogacenia się bez „odpłaty”, odpowiedzialności za resztę współplemieńców i harmonię wymiany. Wykluczenia jednostek, grup, rodzin, przybyszów, uchodźców z systemu świadczeń całościowych, pozbawienia ich możliwości bycia moralnym, czyli – dającym. Chociaż wątek ten kusi swą niedostrzeżoną dotąd oczywistością interpretacji, możliwych do zbudowania na starej teorii Maussa i odnosi nas właśnie do tego, z czego rozumieniem mają problem nie tylko studenci, tutaj chciałabym się skupić na innym zagadnieniu. Na wymianie i moralności daru (w tym powszechności potlaczu w naturze), do jakiej Mauss nie miał możliwości się odnieść, nie dysponując wiedzą, która jest dzisiaj w zasięgu ręki (a raczej umysłu) każdego, kto zgłębia podstawy etologii ogólnej, jaka zamarzyła się Marcelowi Maussowi u początków XX w. Istnieje też nadzieja, że argumenty z obszaru cenionych dzisiaj neurosciences, kogniwistyki, psychologii ewolucyjnej i – najogólniej rzecz biorąc – biologii, którym lepiej niż socjologii powiódł się program uprawomocnienia swego miejsca w utylitarystycznym projekcie budowania szczęścia i zdrowia jednostek, okażą się bardziej przekonujące/przemawiające do wyobraźni, aniżeli jakieś hau czy mana. Zanim jednak przejdę do tych argumentów, dla przypomnienia, kilka słów o darze według Marcela Maussa. Zasady moralności społecznej opartej na wymianie Zacznijmy od definicji świadczeń całościowych z istotnym może dopowiedzeniem, że całościowość ta bywa rozumiana różnie, na co zwracał już uwagę Stephen Leacock16, a za nim Elżbieta Tarkowska17. Mauss pojmuje te świadczenia jako „wymianę uprzejmości, festynów, obrzędów, usług wojskowych, kobiet, dzieci, tańców, jarmarków”18, jakie świadczą sobie wzajemnie grupy społeczne. Umowa o wymianie, przynajmniej w społecznościach archaicznych19 nie 16 Albo jako badanie systemów społecznych jako całości, albo badanie konkretnego zjawiska społecznego w jego uwikłaniu kontekstowym. Por. S. Leacock, The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1. 17 Por. E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, s. 115 i n. 18 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170. 19 Należą do nich, zgodnie z wywodem Maussa, tyleż społeczności proste, bez historii, jak natywni mieszkańcy Polinezji, Melanezji, północnego zachodu Ameryki, co społeczności historyczne, posiadające prawa pisane (od Wedów po Rzymian). Zasadność porównywania ich ze sobą wyjaśnia Mauss pragnieniem dojścia do archeologicznych warstw transakcji międzyludzkich, realizowanych zarówno w gospodarkach nie 75 �Laboratorium Kultury 5 (2016) obejmuje więc „wyłącznie dóbr i bogactwa, ruchomości i nieruchomości, rzeczy pożytecznych gospodarczo”20, stanowiących dzisiaj właściwy przedmiot transakcji rynkowych, ale cały system zachowań, praktyk i instytucji, reprezentowany przez „osoby moralne” (klany, plemiona, rodziny), acz dotyczący wszystkich. Ma ona na swój sposób charakter totalny i obowiązkowy, choć dokonywana jest dobrowolnie. Uznawszy za wzorcową formę wymiany ten jej typ, który opiera się na rywalizacji (agonie), Mauss skupia się szczególnie na potlaczu21, mianem tym określając wszystkie, rozpoznawane przez siebie niezależnie od szerokości geograficznej, całościowe świadczenia o typie agonistycznym. Od typów pośrednich świadczenia te odróżnia obecność „składnika godności, prestiżu, mana, który daje bogactwo oraz [tego], który polega na absolutnym obowiązku zwracania (odwzajemniania) tych darów pod groźbą utraty tego mana – tego autorytetu, tego talizmanu i tego źródła bogactw, jakim jest sam autorytet”22. W rejestrowanych wśród wielu społeczeństw świadczeniach i przeciw-świadczeniach tego typu, najbardziej interesującym jest dla Maussa „mechanizm duchowy”, powód, który zobowiązuje do rewanżu, odwzajemnienia otrzymanego daru, który przecież (przynajmniej teoretycznie) nie musi być odwzajemniony. Wyjaśnienie siły sprawczej odwzajemnienia daru odnajduje Mauss u Maorysów, przekonanych, iż rzecz posiada swego ducha (hau), którym jest mus zwrotu, rewanżu, odpłaty. Więź przez rzeczy – pisze Mauss – jest więzią dusz, albowiem sama rzecz ma duszę, jest z duszy. Wynika z tego, że ofiarować coś komuś, to ofiarować coś z siebie […], trzeba zwrócić innemu to, co jest w rzeczywistości cząstką jego natury i substancji […] zachowanie tej rzeczy byłoby niebezpieczne i groziłoby śmiercią, nie tylko dlatego, że byłoby niedozwolone, ale również dlatego, że ta rzecz […] daje komuś panowanie magiczne i religijne nad wami23. Ma też władzę nad złodziejem lub przypadkowym znalazcą, dlatego przywłaszczanie rzeczy, które z natury chcą wrócić do „domu rodzimego” jest groźne, uzależnia od innych. Mus zwrotu (duch rzeczy) pobudza ciąg użytkowników, znających pieniądza oraz nim już dysponujących. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 167–169 (O metodzie). 20 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170. 21 Nazwa pochodzi z języka chinook, znaczy „karmić”, „spożywać”. Weszła do mowy potocznej Indian Alaski i została przejęta przez antropologów amerykańskich, a później i innych na określenie wymiany świadczeń opartych na rywalizacji i antagonizmie. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 171. 22 Tamże, s. 176. 23 Tamże, s. 181–182. 76 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… tworząc łańcuch wymiany, dopóki rzecz nie trafi z powrotem na swoje miejsce. Wymiana podarunków wytwarza obfitość bogactw, a zatrzymanie tego łańcucha, poprzez np. chciwe gromadzenie wyłącznie dla siebie, zakłóca kosmiczny porządek, albowiem prawdziwymi właścicielami dóbr tego świata są bogowie i duchy zmarłych24. „Wymiana z nimi jest najbardziej konieczna, a powstrzymywanie się od tej wymiany – najbardziej niebezpieczne”25. Od nich bowiem pochodzą zasoby, których ludzie są jedynie czasowymi dysponentami. „Akt ofiarnego zniszczenia ma właśnie za cel bycie darowizną, która zostanie nieuchronnie odwzajemniona”26. Jego zaniechanie zrywa więź między ludźmi i bogami, grozi ich gniewem, którego przejawem będzie zaniechanie zwrotu i odwet – odpłata „pięknym za nadobne”. Warto podkreślić, iż Mauss, odwołując się również do zasad wielkich systemów religijnych, wskazuje na ziemskich pośredników między ludźmi a bogami – jałmużników, biednych i dzieci, którym dar należy się bezwzględnie. [ Jałmużna jest – D.W.Z.] owocem moralnego pojęcia daru i bogactwa z jednej strony, z drugiej zaś – pojęcia ofiary. Szczodrobliwość jest obowiązkiem, ponieważ Nemezis mści biednych i bogów za nadmiar bogactwa u pewnych ludzi, którzy muszą się go pozbyć. Jest to stara moralność daru przekształcona w zasadę sprawiedliwości27. Obowiązek dawania i odwzajemniania jawi się więc jako źródło moralności pierwszej, ustanowionej niejako in illo tempore, na której budowane są różne jej odmiany, z poczuciem sprawiedliwości i kary włącznie, fundujące późniejsze niż religijne – ludzkie systemy prawne. „Nie jest, być może, dziełem czystego przypadku – konkluduje Mauss – że dwie uroczyste umowy – po łacinie do ut des, w sanskrycie: dadami se, dehi me – również zostały zachowane w tekstach religijnych”28. Zasada „daję, byś dał”, jak należy przełożyć owe formuły, w rozpoznaniu tego badacza, stanowi fundament, skałę, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Nie tylko buduje więzi, bez których społeczeństwa nie istnieją, ale wyznacza jasne podstawy moralności oraz system ocen dobrego i złego. Dobrym jest ten, który daje i odwzajemnia dar, złym ten, który tego nie czyni. Mimo znaczącej odległości w czasie budowania się tych pierwszych systemów moralnych od współczesności, trudno Tamże, s. 188. Tamże. 26 Tamże. 27 Tamże, s. 191. 28 Tamże, s. 190. 24 25 77 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zaprzeczyć, iż ta właśnie zasada oceny siebie i innych jest nadal spontanicznie, intuicyjnie respektowana w codziennych relacjach międzyludzkich, nie mówiąc o jej kulturowych manifestacjach29. Pozostaje ona w związku z powszechnym, a zwerbalizowanym jasno przez Maussa odczuciem, że dając i odwzajemniając, „świadczy się sobie i odwzajemnia »szacunek« – my mówimy »uprzejmości«”30. Mówimy również o grzeczności i jej braku w sytuacji, gdy ktoś nie odwzajemni powitania, uśmiechu, życzeń, zaproszenia. To grożący utratą „twarzy” przejaw braku szacunku; nie tylko dla obowiązujących norm społecznego funkcjonowania (etykiety), ale także dla tego, kto daje. Natomiast ten, kto przyjmuje, nie odwzajemniając, rozpoznawany jest jako pozbawiony honoru i niewdzięczny. Trzeba zwrócić przynajmniej tyle samo, a najlepiej więcej, niż się otrzymało. Niewątpliwie warto zastanowić się w tym kontekście nad głębszym sensem powiedzenia: „mieć dług wdzięczności”, skrywa bowiem ono właśnie prawdę o moralności niepisanych zobowiązań, od zarania regulujących stosunki międzyludzkie. Jeśli zaś uwzględnimy, pomijany dotąd, a wyraźnie podnoszony przez Maussa w morfologii daru, obowiązek przyjmowania, element, budujący triadyczny, de facto, mechanizm świadczeń całościowych, łatwiej będzie dostrzec, iż wymiana nie tylko decyduje o naszych osądach moralnych (w tym poczuciu sprawiedliwości), ale również o hierarchii społecznej, a nawet losach całych cywilizacji. Magister, minister i warunki zachowania pokoju System świadczeń oparty na wymianie, szczególnie o typie agonistycznym, w sprawdzony i skuteczny sposób ustala zależności między ludźmi. Jak przedstawiono wyżej, dający i odwzajemniający oceniani są pozytywnie, jednak relacje między nimi nie są symetryczne. I nie o równość przecież w wymianie chodzi. Mauss twierdzi, że Dawać – to przejawiać swą wyższość, to znaczy być bardziej, wyżej, być magister; przyjmować bez zwracania czy bez zwracania z nadwyżką – to znaczy podporządkować się, stawać się klientem i sługą, stawać się małym, opadać niżej (minister)31. 29 Np. w mitologiach i folklorze wszystkich ludów świata, gdzie nagrodę zyskuje ten, kto daje, odwzajemnia, trudzi się dla innych, dając coś z siebie, dzieląc się najmniejszym dobrem, zaś zasłużoną, w myśl pierwotnej sprawiedliwości, karę, ponosi samolubny, chciwy, zachowujący dla siebie to, co należy do innych. Wielość przykładów wyklucza tu przywołania, ale wystarczy może wskazać na ustalenia Włodzimierza Proppa dotyczące bajki magicznej, której bohater uzyskuje nagrodę poprzez likwidację inicjalnego „braku”, co osiąga, mówiąc językiem Maussa, wchodząc w relacje świadczeń i przeciw-świadczeń, w których zawsze „gra czysto”. Por. W. Propp, Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976. 30 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 254. 31 Tamże, s. 297. Zgodnie z zachowaną jeszcze w czasach pisania Szkicu… tradycją językową dialektu oskijskiego (italski), ministreis to strona przegrywająca proces. 78 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… Przez sam fakt otrzymania, wejścia w posiadanie rzeczy, przyjmujący wstępuje również w stan niepewności, niby-winy, podrzędności, moralnej nierówności wobec dawcy. Prestiż dającego płynie z nabywanej tak wyższości moralnej, wynoszącej go na drabinie społecznych relacji bliżej bogów – pierwszych darczyńców, ale dla zachowania społecznej równowagi nie powinien on odmawiać przyjęcia zwrotu, który uwolni ministreis. Spieszne oddawanie (rewanż), odczuwane często jako psychologiczna presja, to właśnie efekt pragnienia wyrównania własnej pozycji, zachwianej przyjęciem daru. Przyjmowania jednakże odmawiać nie wolno. Odmowa świadczy, iż odmawiający „boi się, że będzie musiał zwracać, że boi się być »spłaszczonym«, dopóki nie zwróci”32. Nadmieniana w części pierwszej niemożność zwrotu, zwłaszcza z powodów ekonomicznych (bezrobotni, uchodźcy, pariasi) spłaszcza, poniża, czyli obniża naszą społeczną rangę, a jeśli proces jest długotrwały, de-moralizuje w najgłębszym, maussjańskim tego słowa znaczeniu. Pragnienie zwrotu (wyrównania pozycji) zmienia się wówczas w chęć odwetu, który także jest przecież formą odpłaty, ale rodzi przemoc i gwałt. To właśnie jeden z dostrzeżonych przez Maussa paradoksów społecznej psychologii. Masakra jest odpłatą za dar, którego nie możemy zwrócić, czy inaczej – za nadmiar u innych i niedomiar u drugich. Jest odpowiedzią na trudne do zniesienia „spłaszczenie”, niemożność podniesienia swej rangi, postrzeganą jako niesprawiedliwość społeczna. Ale objawia ona swą moc także w sytuacji odmowy przyjęcia, która budzi z kolei gniew w dających. A ten, podobnie jak gniew nie mogących dokonać zwrotu (przeciw-świadczenia), prostą drogą wiedzie ku agresji. Gra darów (wymiana całościowa) jest zatem pełną napięć grą społeczną, chybotliwą ścieżką wzajemnych zależności, gdzie jeden mylny krok może doprowadzić do druzgocącej wszystko na swej drodze lawiny eskalacji i odwetów. Nic zatem dziwnego, iż społeczeństwa archaiczne zrytualizowały wymianę, gwarantując sobie tym samym pokojowy przepływ świadczeń i przeciw-świadczeń, a więc trwanie w korzystnym przymierzu; pełnym zobowiązań, ale bez militarnej przemocy. „Najpierw trzeba było jednak umieć zdobyć się na złożenie broni […] przeciwstawić się sobie bez masakry i dawać bez poświęcania się”33. Nic zatem dziwnego, można by dodać, iż w społeczeństwach współczesnych (szczególnie zachodnich), rządzących się i rządzonych pieniądzem, gdzie sprzedaż została odłączona od obowiązku moralnego i wymiany, pragnienie zysku wyparło umiejętność złożenia broni. Zysk zastąpił prestiż (zajął jego miejsce), rangę buduje się poprzez 32 33 Tamże, s. 235. Tamże, s. 305. 79 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zysk, a nie zdolność dawania i przyjmowania bez urazy. Zasada moralności pierwszej: „Powstrzymać się od przyjmowania – to uchybić swej godności; tak samo uchybiłby jej ten, kto by powstrzymał się od zwracania”34, straciła na znaczeniu, nie straciła jednak swej sprawczości! Tę zaś jasno artykułuje Mauss, twierdząc iż „odmowa dawania, zaniechanie zaproszenia lub odmowa przyjęcia są równoważne wypowiedzeniu wojny; jest to odrzucenie związku i wspólnoty”35. Przyjmowanie, istotny element wymiany, niejednokrotnie bywa jednak bardzo trudne, nie tylko z powodu popadnięcia w stan podrzędności, niby-winy. Szczególnie dobrze trudność tę obrazują obyczaje związane z dzieleniem się żywnością, do natury której należy, jak twierdzi Mauss, „by była dzielona; niedawanie jej części innemu jest »zabijaniem jej istoty«, niszczeniem jej dla siebie i dla innych”36. Przekonanie to najlepiej wyraża wedyjska mądrość: „Ten, kto je bez wiedzy, zabija żywność, a zjedzona żywność go zabija”37. Żeby nie urazić bogów i gospodarzy i nie zabić żywności, należy zatem bez mrugnięcia okiem spożyć (przyjąć), co podano, choćby nawet budziło odrazę, albowiem – jak wiadomo – różne ludy różnie kwalifikują to, co jadalne38. Dar z żywności, podstawowy w budowaniu więzi, sięga najstarszych praw tworzenia wspólnoty. Nawet wywołujący mdłości, nawet podejrzewany o zaprawienie trucizną, należy przyjąć, jeśli etykieta ma być zachowana, a więź utrzymana. Ruth Benedict, opisująca dziesięć lat po Maussie zachowania nutrytywne podejrzliwych Dobuańczyków, przytacza bardzo wymowne w tym kontekście powiedzenie mieszkańców północno-zachodniej Melanezji, wygłaszane w miejsce naszego „dziękuję”: „Jeśli mnie teraz otrujesz, to jak ci się odwdzięczę za ten dar?”39. Tamże, s. 236. Tamże, s. 183. 36 Tamże, s. 274, gdzie przywołuje się też kodeks, w którym Anna – ubóstwiona żywność ostrzega, że kto nie daje jej bogom, cieniom, swym sługom i gościom, połyka truciznę. „Tego spożywam, jestem jego śmiercią”. 37 Tamże, s. 275. Mądrość ta szczególnie wyraźnie zaczyna ujawniać swą trafność we współczesnych społeczeństwach konsumpcyjnych, w których nadmierne spożycie, bez dzielenia się z innymi, stanowi rozpoznane podłoże tzw. chorób cywilizacyjnych, „truciznę”. Sądzę, że tę wedyjską prawdę należy rozumieć szerzej i odnosić do wszelkiej, nadmiernej i zachłannej konsumpcji, zakłócającej krążenie dóbr w świecie. Stan nierównowagi (np. zachwianie równowagi ekologicznej) spowodowany samolubną chciwością nowoczesnych cywilizacji przyczynia się do powstawania „zabijającej” nas zwrotnie „żywności” (produkcji). 38 Zasada ta, tj. spożywanie, czym częstują gospodarze, wznoszenie toastów, przyjęcie rewanżowe znane są i obowiązujące tyleż w protokołach dyplomatycznych wszystkich współczesnych państw, co w lokalnych „protokołach” gościnności. O lokalnych „obrzydliwościach” kuchni informacje m.in. na http://podroze.gazeta.pl/ podroze/56,114158,10427428,haggis-nadziewany-zoladek,,1.html, natomiast z realiów polskich można przytoczyć choćby kulawkę, szklany kielich bez podstawy, niemożliwy do odstawienia bez uprzedniego wypicia trunku. Popularny w Polsce w XVII i XVIII w., ale także w Anglii. Choć nie wzbudzał on może obrzydzenia, w abstynentach lub chorych musiał wzbudzać istny postrach. Odmowa użycia kulawki miała jednak tak poważne konsekwencje, że z reguły z niej korzystano. Por. H. Rzewuski, Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009. 39 R. Benedict, Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966, s. 248. 34 35 80 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… I komentuje następująco: „Znaczy to, że Dobuańczycy korzystają z każdej okazji, by zwrócić ofiarodawcy uwagę, że nie odniesie żadnej korzyści, jeśli posłuży się tą uniwersalną bronią [trucizną – przyp. DW.Z.] przeciwko komuś, kto ma wobec niego pewne zobowiązania”40. Biesiady bogów, biesiady weselne, żałobne, wojenne, urodzinowe, zaręczynowe… to jedno z najstarszych i najpowszechniejszych zachowań społecznych oraz kulturowych rytuałów nawiązywania, potwierdzania i podtrzymywania więzi. Odmowa uczestnictwa w nich lub zapomnienie o zaproszeniu na nie ważnych gości skutkuje zemstą, zerwaniem, wojną. Zasada do ut des w obu jej aspektach: „daję byś brał” ale i „daję byś zwracał” jest prostym mechanizmem, motorem relacji, ustalania hierachii, wagi i rangi, konstruowania wewnątrz- i zewnątrzgrupowego porządku, a więc tworzenia społecznego ładu. Mauss przyjmuje, iż powstał on, ponieważ przez długi czas […] ludzie spotykali się w interesującym stanie ducha – stanie złożonym z przesądnego lęku i przesądnej wrogości oraz równie przesądnej hojności. […] Właśnie w tych stanach ludzie zrezygnowali ze swej wyłączności i umieli zaangażować się w dawanie i odwzajemnianie. Działo się tak dlatego, że nie mieli wyboru. Dwie grupy ludzi, które się spotykają, mogą tylko albo rozejść się […], bić się – albo dobrze siebie traktować41. Uświadomienie sobie, że wskazane możliwości reakcji, w tym zaangażowanie w odwzajemnianie, nie dotyczą tylko ludzi, ale całej przyrody ożywionej, pozwala skierować namysł nad darem poza (antropocentryczny jednak) punkt widzenia mistrza socjologii – Marcela Maussa. Wiedzie ku prawom natury, obejmującym nie tylko świat człowieka, tak pilnie zgłębiany przez antropologów, ale i świat przyrody, do której gatunek ludzki przynależy, z którego się wywodzi i który go ukształtował. Nasz gatunek formowały miliony lat ewolucji, podczas których nabywaliśmy wyposażenia biologicznego i nawyków, charakterystycznych dla wielu innych zwierząt społecznych. Odróżniająca nas cecha gatunkowa sapiens pojawiła się stosunkowo późno (mniej więcej 100 000 lat temu)42. Należymy do gatunku ssaków z rodziny człowiekowatych, dwunożnych małp o przerośniętych mózgach, dzielących ze swym najbliższym kuzynem szympansem 98% wspólnego genomu oraz cały szereg analogicznych Tamże, s. 248. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 304. 42 Por. L. Stone, P.F. Lurquin, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 25–67. 40 41 81 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zachowań, emocji i rozwiązań fizjologicznych (jak choćby hemoglobina), gwarantujących nam przetrwanie. Jak lakonicznie tę naszą przynależność i zależność od natury ujął świetny etolog Frans de Waal, „Małpa z dżungli wyjdzie, ale dżungla z małpy nigdy”43. Dlatego warto wrócić do dżungli, pytając o podstawy zachowań społecznych, moralności pierwszej i ów „interesujący stan ducha”, w którym umieliśmy się zaangażować w dawanie i odwzajemnianie. „Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”. Biologiczne podstawy wzajemności. Pierwsze przybliżenie Mimo jasnych ustaleń Karola Darwina (od którego zaczęło się nasze myślenie o człowieku jako gatunku zwierzęcym, spowinowaconym z małpami), że: „Instynkty społeczne powodują, że dla zwierzęcia przyjemne jest przebywanie w społeczności znajomych osobników, wczuwanie się do pewnego stopnia w ich przeżycia i wyświadczanie im różnych przysług”44, wcześni ewolucjoniści skupiali raczej swoją uwagę na egoizmie i agresji w świecie przyrody i świecie ludzkim, a nie na skłonności do świadczenia przysług. Widzimy to zarówno w dziewiętnastowiecznej myśli społecznej (zwłaszcza tzw. darwinizmie społecznym Herberta Spencera), jak i przyrodoznawstwie. Przykładowo, zaangażowany obrońca ewolucjonizmu Thomas Henry Huxley jeszcze za życia swego mistrza, Darwina, w latach 90. XIX stulecia, głosił samolubność ludzkich zachowań moralnych, uznając je wyłącznie za fasadę „w kosmicznej walce o byt”45. Z kolei filozofowie tej epoki, na przykład Artur Schopenhauer, nie ukrywali przekonania, iż „człowiek jest zły z natury”46, a Fryderyk Nietzsche twierdził z kolei, że „Ekonomia dobroci jest marzeniem najśmielszych utopistów”47, bo najczęściej sprowadza się do egoizmu ludzi „słabych” z natury, którzy w postępowaniu altruistycznym widzą szansę na własne przetrwanie. Altruizm, rozpoznany jako „moralność niewolników”, był przez niego oceniany raczej w kategoriach degeneracji48. Benthamowski duch utylitaryzmu, kalkulacji zysków i strat w dążeniu do zaspokajania potrzeb, w tym zwłaszcza potrzeby 43 F. de Waal, Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015, s.7. 44 Za: F. de Waal, Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014, s. 40. 45 Tamże, s. 58. 46 A. Schopenhauer, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984, s. 26. 47 F. Nietzsche, Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 50. 48 Za: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, PWN, Warszawa 1968, s. 166 i n. 82 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… przyjemności49, zdawał się wtedy unosić nie tylko nad pozytywizmem prawniczym, ale również naukowym. Z różnych więc, niemożliwych tu do szczegółowego omówienia, powodów, zwierzęca skłonność do kolaboracji i wchodzenia w relacje wymiany świadczeń nie była w owym czasie przedmiotem głębszej refleksji. Nie można też nie zauważyć, iż piętno założycielskiej wizji ewolucji jako walki „na kły i pazury”, towarzyszyło nauce i później, przekładając się na głębokie przekonanie, że dobro (altruizm, moralność), o ile w ogóle istnieją, są własnościami wyłącznie ludzkimi, bo wynikającymi z rozumu. Tego zaś przynajmniej od Kartezjusza po Kanta odmawiano innym zwierzętom50. Chociaż już w 1902 r., anarchista, książę Piotr Kropotkin dowodził, iż „Życie nie jest krwawą walką, w której wszystkie chwyty są dozwolone, ani też Hobbesowską »wojną wszystkich przeciw wszystkim«, ale charakteryzuje się w równym stopniu współdziałaniem jak współzawodnictwem”51, przez prawie stulecie interpretacje, czy to biologiczne, czy socjologiczne, praw darwinowskich, nieodmiennie skupiały się na bezwzględności walki o byt i prawach selekcji naturalnej, pojmowanej jako prawa silniejszego, na wiele sposobów uprawomocniając egoizm, zarówno osobniczy jak i klasowy. Pomijając w tym miejscu olbrzymi rozdział dziejów myśli różnych o zwierzętach, jaki dzieli dziś prace Darwina od współczesności, trzeba stwierdzić, że dociekania nad egoizmem i altruizmem swych naukowych falsyfikacji doczekały się dopiero w drugiej połowie XX w., kiedy to stały się przedmiotem obiektywnych badań, pozbawionych uprzedzeń ideologicznych i naukowych etologów. Rozwijały się w 2. połowie XX w. za sprawą Konrada Lorenza, Nikolaasa „Niko” Tinbergena, Wolfganga Wicklera i Irenäusa Eibl-Eibesfeldta. Ten ostatni był też współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Etologii Człowieka (International Society for Human Ethology), które oficjalnie zinstytucjonalizowało humanetologię, budowaną pierwotnie w oparciu o metodologię zoologicznych badań behawioralnych. Zainteresowanie 49 Oczywiście, utylitaryzm nie pochodzi wyłącznie od Jeremy’ego Benthama; ma korzenie oświeceniowe (David Hume) i licznych przedstawicieli, może nawet lepiej znanych niż Bentham ( John Stuart Mill). Wskazanie na Bethama ma tu jednak swoje, ideologiczne i socjologicznonaukowe uzasadnienie, zważywszy na kontynuatorów myśli Marcela Maussa, takich jak Michel Foucault, który pewnych rozwiązań Benthama używa jako metafory panoptyzmu władzy, wywiedzionej i wywodzącej się, o paradoksie, z liberalizmu. Por. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993, s. 240 i n. 50 Historię myśli (szczególnie zaś filozoficznej) opracowującej relację: człowiek – zwierzę, dobrze prezentuje na naszym gruncie Jacek Lejman. Por.: J. Lejman, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008. 51 P. Kropotkin, Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946, za: M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 14. 83 �Laboratorium Kultury 5 (2016) rolą zachowań zwierzęcych (w tym zachowań altruistycznych, szeroko obserwowanych i dokumentowanych przez etologów) przyniosło krytykę dawnych twierdzeń, jakoby działanie związane z ryzykiem, czy nakładem energii własnej, a przynoszące korzyść innym (jak definiowano altruizm), miało wyłącznie społeczno-kulturowe podłoże i było przeto specyficznie ludzkie, przy czym obstawał np. August Comte oraz filozofowie moralności52. Stwierdzono, iż altruizm jest szeroko rozpowszechniony w przyrodzie, a objawiają go zarówno naczelne, jak delfiny, szczury, wieloryby, owady (pszczoły, mrówki) i ptaki. Znaczące dla tych ustaleń okazały się zwłaszcza eksperymenty i badania biologów, takich jak William Donald Hamilton i Robert Trivers. Zgodnie z paradygmatem ewolucyjnym, przyjmującym istnienie mechanizmu selekcyjnego, którego skutkiem jest przeżywalność najlepiej dostosowanych, założyli oni, iż niepodważalnie rejestrowane zachowania altruistyczne wśród zwierząt muszą mieć jednak charakter przystosowawczy. W.D. Hamilton stwierdził na przykład, że dokumentowany u zwierząt społecznych altruizm zależy od stopnia pokrewieństwa między osobnikami i ustalił, że im wyższy współczynnik pokrewieństwa, tym wyższy stopień altruizmu. Gdy współczynnik wynosi 1 (czyli, kiedy krewny w stu procentach powiela mój genotyp), altruizm osiąga swoje szczyty; im mniejszy zatem stopień spokrewnienia, tym gorzej dla zachowań altruistycznych. Ustalił też, że u owadów społecznych, a więc gatunków o rozbudowanych systemach komunikacyjnych, współczynnik ten wynosi ¾ (siostry z jednego mrowiska mają nie połowę, ale siedemdziesiąt pięć procent tych samych genów). Jego teza o korelacji między stopniem wspólnoty genów i stopniem altruizmu została potwierdzona przez innych biologów. Wszystkie te i wiele innych obserwacji świata zwierząt legły u podstaw sformułowania prawa, że w populacji następuje wzrost częstości występowania zachowań altruistycznych, dopóki koszt ponoszony przez altruistę jest mniejszy niż zysk odnoszony przez jego krewnych. Uznano także, że altruistyczne zachowania jawnie obecne w świecie zwierząt, z poświęceniem życia włącznie, z racji bliskich związków genetycznych osobników altruistycznych i beneficjentów, są w gruncie rzeczy formą samolubnej strategii zachowania (jakiejś części) własnego genotypu. Ale wykazano też, że w przyrodzie występuje gotowość do poświeceń oraz ograniczenie zachowań rywalizacyjnych na rzecz pomocowych. Hamilton sugerował, iż stanowią one ogólne reguły biologicznej ewolucji społecznej. W historii nauki 52 Kwestie te interesująco omawia Patricia Churchland. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 265–307. 84 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… często przywoływane jest stwierdzenie badacza owadów społecznych, Johna Burdona Sandersona Haldane’a, który ponoć stwierdził: „Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”53, co można by uzupełnić dopowiedzeniem „ale nie za obcych ludzi”. Tym niemniej, jak wiemy, skoki w celu ratowania obcych zdarzają się także, co nieco podważa, zdeterminowaną genetyzmem teorię altruizmu krewniaczego, bo tak została ona nazwana. Generalnie przyjmuje się, iż prace Haldane’a, Williamsa i Hamiltona wyznaczyły początek dominującego w biologii od lat 60. XX w. genetyzmu, który swój najwyrazistszy kształt uzyskał w koncepcji „samolubnego genu” Richarda Dawkinsa, zakładającej m.in, iż to „egoizm” chcących się powielać genów moderuje altruistyczne zachowania osobnika. Idea, że „osobniki nie działają dla dobra swoich grup, rodzin ani nawet dla siebie samych”54, ale dla dobra (przetrwania i replikacji) genów, jak zauważa Matt Ridley, „zadała upokarzający cios ludzkiej pysze. Nie dość, że człowiek jest tylko jeszcze jednym zwierzęciem, to jest on także […] narzędziem komitetu genów, mających na oku własną korzyść”55. Nade wszystko jednak podważyła ona przekonania o altruizmie jako efekcie wpływu ludzkiej dobrej (i wolnej) woli, wyróżniającej nas ponoć w zwierzęcym świecie. Dodatkowo ujawniła, że mają one podłoże samolubne, ponieważ pomoc krewnym i krewnych to działanie na rzecz wspólnego genotypu. Uprzejme „wet za wet”. Drugie przybliżenie Z kolei Robert Trivers zajął się kwestią wyjaśnienia zjawiska altruizmu poza rodowego, to znaczy świadczeń, sprzyjających przetrwaniu osobników nie posiadających wspólnych genów, ponieważ i takie zostały zaobserwowane. Tu wspomniany determinizm nie prezentował się już tak prosto, jak w przypadku inwestycji rodzicielskich, czy siostrzanych (u pszczół i mrówek). Trivers uznał, że działania na korzyść niespokrewnionego członka tego samego gatunku można tłumaczyć poprzez korzyści płynące z przeciw-świadczenia, odwzajemnionego/odpłaconego później. Jeden z ciekawszych przykładów świadczeń tego typu zarejestrowano pośród nietoperzy-wampirów. Zaobserwowaliśmy, relacjonują Gerald G. Carter i Gerald S. Wilkinson, często przywoływani w pracach etologów, że: Za: F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 48. Por. M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 28 i n. oraz R. Dawkins, Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996 (wyd. oryginału 1976). 55 M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 30. 53 54 85 �Laboratorium Kultury 5 (2016) głodujące nietoperze były zazwyczaj karmione przez trzech dawców, tak więc koszt dzielenia się pokarmem podzielony był pomiędzy partnerów. Jak można się było spodziewać, potencjalni dawcy czasami odrzucali żebrzących biorców, lecz co zaskakujące, niektóre z głodujących osobników także wydawały się odrzucać oferty pokarmu od niektórych dawców. Ta zaskakująca obserwacja może wskazywać, że nietoperze preferują dzielenie się pokarmem z pewnymi partnerami, odrzucając innych, co implikuje, że współpraca pomiędzy nietoperzami-wampirami powinna być postrzegana raczej jako biologiczny rynek, a nie powtarzalna relacja dwojga stałych partnerów interakcji56. Ujawnia to obecność działań odwzajemnianych, niepowiązanych z krewniaczą (stricte genetyczną zatem) troską o przetrwanie osobników, wyposażonych w jakąś część wspólnego genomu. Ale ujawnia jeszcze coś innego – bliskie ludzkim zachowania marketingowe, polegające na tworzeniu sojuszy i wyborze partnerów/klientów wymiany. W przywołanej pracy można znaleźć zresztą cały szereg opisów zachowań ssaków, odnoszących się do ich wewnątrzgatunkowej komunikacji czy terytorialności, łącznie z rozpoznawaniem „swoich” i „obcych”, tak typowym dla społeczeństw ludzkich. Wszystkie one składają się na koncepcję altruizmu odwzajemnionego, definiowanego jako „akty altruizmu ze strony jednostki, które na jej koszt faworyzują przeżywalność drugiej jednostki, podejmowane w oczekiwaniu, że zwiększona przeżywalność jej samej nastąpi w przyszłości dzięki podobnemu działaniu drugiej strony”57. Istnienie „odroczonego altruizmu odwzajemnionego, czyli inaczej mówiąc, opóźnionej gratyfikacji płynącej zwrotnie z aktów altruizmu od biorcy do donatora”58 stało się faktem. Jak zauważył Richard Dawkins, altruizm tego typu „może wyewoluować tylko u gatunków, w których osobniki potrafią się nawzajem rozpoznawać”59. Dodatkowym, co wcale nie znaczy, że mało ważnym, założeniem jest też hipoteza względnej stałości terytorium współdziałających osobników (tzw. lepkość populacji, czyli skłonność do pozostawania w pobliżu miejsca swego 56 „We found that on average fasted bats were fed by three donors, so the costs of food sharing were often divided among partners. As expected, potential donors sometimes rejected begging recipients, but unexpectedly, some fasted subjects also appeared to reject food offers from some potential donors. This surprising observation may indicate that bats favour some food-sharing partners over others, with implications for modelling vampire bat cooperation as a biological market rather than as an iterated dyadic interaction”. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573. 57 L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura…, s. 375 (Słowniczek). 58 Badania nad zachowaniami tego typu prezentują m.in. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. Na Wilkinsona powołuje się też Dawkins, Samolubny…, s. 316–319. 59 R. Dawkins, Samolubny…, s. 256. 86 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… urodzenia) i względnej długotrwałości życia populacji, w której strategie te się realizują. Według teorii gier, zastosowanej w badaniach ludzkich strategii uprzejmości i korzyści przez amerykańskiego politologa – Roberta Axelroda60, istotne jest także, czy z punktu widzenia uczestników gra ma charakter gry o sumie zerowej, czy niezerowej i iterowanej (powtarzalnej), a zatem przekonanie, że „obecna rozgrywka nie jest ostatnią”. Zgodnie z takim punktem widzenia, warunkami koniecznymi przy realizacji strategii uprzejmych są zatem: otoczenie przez własne kopie, czyli (w danym czasie i miejscu) dominacja strategii uprzejmych nad tzw. wrednymi, przewaga zysków genetycznych osobnika altruistycznego nad zyskami, jakie z jego działań odnoszą jego krewni (chyba, że współczynnik pokrewieństwa wynosi 1 lub ¾), zdolność rozpoznawania się osobników, świadczących sobie uprzejmości (w tym także zdolność rozpoznawania oszustów), prawdopodobieństwo opóźnionego odwzajemnienia, względna stałość kontaktów międzyosobniczych, względna stałość terytorium wzajemnych świadczeń. Wspomniany Axelrod, prześledziwszy także wśród ludzi stosowalność teorii altruizmu odwzajemnionego w odniesieniu do wojennej zasady „żyj i daj żyć innym”, do powyższych wniosków dodałby jeszcze jeden: przestrzeganie rytuału jako warunek przewidywalności poczynań drugiej strony. Swoje badania zaś skonkludował: Na solidny sukces „wet za wet” złożyła się kombinacja jego uprzejmości, wielkoduszności i przejrzystości. Jego uprzejmość zapobiega wpakowywaniu się w niepotrzebne kłopoty. Jego odwetowość zniechęca drugą stronę od upierania się przy próbach zdrady. Jego wielkoduszność pomaga odbudować współpracę. A jego przejrzystość czyni go zrozumiałym dla drugiego gracza, w ten sposób wywołując długotrwałą współpracę61. Zauważmy, że obie odkryte i opisane szczegółowo postaci działań, „które pociągają za sobą jakiś koszt (np. wymagając ryzyka lub poświęcenia energii), mimo że korzyści odnosi ktoś inny”62, w jawny sposób podpadają pod formułę do ut des, przedstawioną w Szkicu… jako skała, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Musiały zatem wyewoluować tą samą drogą, co każde zachowanie, które 60 Axelrod wykorzystał tu program opracowany przez Anatola Rapoporta, nazwany „wet za wet”. Zaczyna on od współpracy grających, a potem powtarza to, co drugi gracz zrobił ostatnim razem, ale przewiduje również zdradę. Żaden ze zgłoszonych później 62 programów nie pobił „wet za wet”, zgodnie z którym wygrywał najuprzejmiejszy gracz, ujawniając logikę współpracy o największym sukcesie ewolucyjnym. Zob. na ten temat: M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75 i n. 61 M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75. 62 F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 44. 87 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zwiększa sukces reprodukcyjny w danej populacji, drogą doboru naturalnego. Jednak ich odniesienie do człowieka, jak w przywołanym zdaniu Haldane’a i jak uczyniła to, wywodząca się od Edwarda O. Wilsona, socjobiologia, która z pomocą koncepcji altruizmu krewniaczego Hamiltona i determinizmu genetycznego starała się wyjaśnić nie tylko ludzki nepotyzm, ale i zachowania rodzicielskie, korporacyjne, militarne, dyplomatyczne, wykazując naszą zależność od ewolucyjnego dziedzictwa63, wzbudziło głęboki sprzeciw przedstawicieli nauk społecznych i licznych rzesz humanistów. O ile zatem społeczno-naukowa zgoda na obecność altruizmu wśród zwierząt wreszcie zaistniała, o tyle wnioski na temat jego adaptacyjnego charakteru u człowieka zostały zawetowane. Tę fazę gwałtownego wybuchu antroponegacjonizmu64 lat 70. XX w. dobrze skwitował socjolog Pierre L. van den Berghe, zauważając: „Panowało powszechne przekonanie, że można zrozumieć zachowanie się człowieka bez brania pod uwagę faktu, że ludzie są zwierzętami”65. To przekonanie dzisiaj mocno osłabło, a wyższość ludzkiego altruizmu nad zwierzęcym argumentuje się współcześnie w taki oto sposób: „Zwierzęta żyjące w grupach również stosują się do pewnych norm społecznych […]. Ale te normy nie występują u poszczególnych osobników w formie oderwanych reprezentacji. Zwierzęta stosują się do norm grupy bez zdawania sobie sprawy z ich istnienia”66. Uchylając w tym miejscu odpowiedź na pytanie, czy tworzenie oderwanych reprezentacji jest warunkiem koniecznym postaw moralnych, przejdźmy do ustaleń bezpośrednio już wykazujących zależność między ewolucyjnie nabytą skłonnością do współpracy i wymiany świadczeń, a zasadami życia społecznego. Biologiczne podstawy wzajemności. Rozstrzygnięcia Newralgiczna, jak pokazano, kwestia biologicznych źródeł moralności człowieka uzyskała dzisiaj niemal jednoznaczne rozstrzygnięcie. Przyczyniły się do tego szczególnie biologia molekularna, neuronauki oraz psychologia ewolucyjna. Ta pierwsza w sposób raczej nie budzący wątpliwości ustaliła wspólnotę Por. m.in.: K. Szymborski, Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999. Antroponegacjonizm – termin stosowany przez Fransa de Waala i pojmowany jako „aprioryczne odrzucenie istnienia wspólnych cech ludzi i zwierząt”. F. de Waal, Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 91. 65 P.L. van den Berghe, Łączenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991, s. 322. 66 P. Gärdenfors, Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010, s. 199. 63 64 88 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… naszych i szympansich genów, uprawomocniając w ten sposób rozważania nad ewolucyjnym dziedzictwem człowieka i zasadność obserwacji małp człekokształtnych jako źródła wiedzy o „dżungli” w nas samych67. Druga, dzięki skutecznym metodom badawczym i technikom analizy reakcji mózgu na różne bodźce, buduje podstawy wnioskowania o społecznych zachowaniach ludzi, ta ostatnia zaś, czerpiąc z ich dokonań, ale również teorii społecznych, antropologicznych i psychologicznych, najwyraźniej zmierza do syntezy faktów społecznych, fizycznych i psychicznych, jaka roiła się Marcelowi Maussowi w koncepcji l’homme totale. Gwałtownie rozwija się neuronauka społeczna – neuronaukowcy interesują się społecznym światem człowieka, uznawszy, iż badanie aktywności mózgu nie wystarcza dla rozpoznania tajemnic ludzkiego umysłu. Konsolidacja całej dotychczasowej wiedzy biologicznej pozwala dzisiaj na reinterpretację społecznej teorii wymiany, opartej na świadczeniach i przeciw-świadczeniach, tak absorbującej Marcela Maussa. Do najważniejszych rozstrzygnięć należą tu: • Towarzyskość i uspołecznienie ludzi, a także skłonność do współpracy i opieki nad innymi w dużej mierze są efektami ewolucyjnych zmian specyficznych dla mózgów ssaków oraz presji selekcyjnej, której ssaki podlegają od ok. 350 milionów lat68. • U wszystkich zwierząt obwody neuronalne stanowią podstawę do samoopieki (self-caring) i dobrostanu (well-being)69. Samolubność stanowi zatem stan wyjściowy życia i warunek przetrwania organizmu. • Jedną z ewolucyjnie przetestowanych i skutecznych dróg samoopieki są zachowania kooperatywne, za które odpowiadają wykryte w mózgu mechanizmy neuronalne. „Przychodzimy na świat wyposażeni w obwody służące do interakcji społecznych”70. • Odpowiedzialne za doświadczanie cudzych emocji oraz rozumienie powodów działań innych są neurony lustrzane, obecne w mózgach ludzi, bonobo i szympansów zwyczajnych (oraz innych zwierząt społecznych, jak makaki)71. • Neurony lustrzane mają istotny udział w istnieniu teorii umysłu, dzięki Por. L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura… Tamże, s. 35. 69 P. Churchland, Moralność mózgu…, s. 34. 70 M. S. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013, s. 124. 71 G. Rizzolatti i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996, nr 3 (2); M. S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011, s. 184 i n. 67 68 89 �Laboratorium Kultury 5 (2016) której rozumiemy, iż inni mają umysły, intencje, pragnienia, stany psychiczne72, co pozwala na utożsamienie się z innymi istotami (np. w odczuwaniu bólu, wstydu, radości). • Człowiek ma wrodzony zmysł moralny (różny od tego, co rozumiemy przez cnotę). W toku ewolucji u ludzi ukształtowały się dwie zdolności niezbędne do prowadzenia przedłużonej wymiany społecznej opartej na regule wzajemności: umiejętność powstrzymywania się od działania przez pewien czas (czyli odraczania gratyfikacji) oraz zdolność karania oszustów w sytuacjach wymiany społecznej73. • Istnieje grzbietowo-boczny obszar kory przedczołowej hamujący zachowania egoistyczne (Antonio Damasio)74. Ma on istotny wpływ na poczucie tego, co sprawiedliwe, na odpłatę i odwzajemnianie przysług. • Podstawę wielu różnych wariantów uspołecznienia stanowi oksytocyna (peptyd – łańcuch aminokwasów), zawiadujący siecią adaptacji do opieki nad innymi75. • Neuronalną platformą moralności jest przywiązanie (chęć do bycia z innymi i ból odczuwany w obliczu rozłąki). • Odwzajemnianie opiera się na przywiązaniu i wrodzonej potrzebie wzajemności. Jest to emocja stanowiąca wyjściowe spoiwo społeczne. • Neurobiologia sądów moralnych opiera się na uniwersalnych i wrodzonych modułach moralnych76: module wrażliwości na cierpienie, wzajemności, hierarchii, więzi koalicyjnej i czystości. Ich wytworem są intuicyjne sądy moralne. Chociaż każdy z wyliczonych modułów ma swój udział w powstawaniu intuicyjnych sądów moralnych, modyfikując relacje społeczne, w tym miejscu warto przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi Gazzanigi, odnoszący nas 72 Na ten temat szeroko M. Tomasello, Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW, Warszawa 2002 oraz m.in. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa… 73 M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137 74 A. Damasio, W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis, Poznań 2005. 75 Rolę tego peptydu szczegółowo opisuje Patricia Churchland, zwolenniczka teorii wpływu opiatów na relacje społeczne. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu… 76 Badacze modułów moralnych, Leda Cosmides, John Tooby (prekursorzy) oraz Jonathan Haidt i Craig Joseph definiują moduły „jako niewielkie programy typu wejście-wyjście, umożliwiające szybkie, automatyczne reakcje na konkretne bodźce środowiskowe”. M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137. 90 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… bezpośrednio do rozważań Maussa na temat źródeł składania broni i podjęcia współdziałania. Angażujemy się w wymianę opartą na wzajemności z osobami, którym ufamy, oraz mamy zaufanie do tych, którzy odwzajemniają przysługi. […] Wśród emocji moralnych związanych z wzajemnością wymienić można współczucie, pogardę, gniew, poczucie winy, wstyd i wdzięczność. Współczucie może zapoczątkować ów proces, motywując jednostkę do zaangażowania się w wymianę […]. Gniew skłania nas do karania oszustów – stanowi reakcję na nieuczciwość i może nas popychać do działań odwetowych. Pogarda to spoglądanie z góry na ludzi, którzy za mało się starają albo nie dorastają do głoszonych przez siebie ideałów – to poczucie wyższości moralnej nad takimi osobami. Pogarda osłabia inne emocje, takie jak współczucie, zmniejszając szanse na wymianę. Wdzięczność rodzi się na skutek wymiany, ale odczuwamy ją także wobec tych, którzy demaskują oszustów. […] Cnoty, które wywodzą się z intuicyjnego przestrzegania zasady wzajemności, to poczucie sprawiedliwości, uczciwość, rzetelność i cierpliwość. Należy jednak podkreślić, że odwzajemnianie przysług nie opiera się na wrodzonym poczuciu sprawiedliwości, lecz na wrodzonej potrzebie wzajemności77. […] Przetrwały te jednostki i grupy, które skutecznie rozwiązywały takie problemy moralne78. Powyższe ustalenia można uzupełnić szeregiem dowodów nie pochodzących od neuronaukowców, ale np. od etologów, jak Frans de Waal, czy Jane Goodall79, dokumentujących potrzebę wzajemności bez ingerencji w obwody mózgowe ludzi i zwierząt. Wyniki różnych podejść badawczych intersująco przedstawia Matt Ridley w książce O pochodzeniu cnoty, formułując wszakże analogiczne do powyższych wnioski. Zajmujący jest zwłaszcza rozdział omawiający dzielenie się żywnością wśród szympansów i ludzi, a uwzględniający także obyczaje innych ssaków. Powołując się na de Waala – że: „szympansy »posiadają koncepcję handlu«. Dzielą się żywnością […] w celu przypochlebienia się, otrzymania odwzajemnionych korzyści w przyszłości i ogólnie rzecz biorąc, obrony swojej reputacji cnotliwego”80, Ridley zauważa, iż „najbardziej fundamentalnie bezinteresowną i społeczną czynnością jest dzielenie się żywnością; jest to samą Tamże, s. 140. Tamże, s. 148. 79 Np. J. Goodall, Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe, przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995. 80 M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 117. 77 78 91 �Laboratorium Kultury 5 (2016) podstawą społeczeństwa”81. Jego konkluzja jest z ducha maussjańska – „dar jest bronią, gdyż stwarza zobowiązania”82. Teza o ewolucyjnych, biologicznych podstawach daru, rywalizacji i współpracy opartych na emocjach i wrodzonej potrzebie wzajemności została udowodniona przez nauki empiryczne. Stawia to stary Szkic… Maussa w nowym świetle – jego intuicje zostały potwierdzone, a zarzuty Lévi-Straussa, że porządek uczuć, aktów woli i marzeń „są zjawiskami zewnętrznymi względem pola badań”83 można dzisiaj oddalić. To idea nowoczesnej interdyscyplinarności. Nie oznacza to jednak, że całość życia społecznego opiera się tylko na ewolucyjnie wykształconej potrzebie wzajemności. Tu, oczywiście, trzeba zgodzić się z zastrzeżeniami Maurice’a Godeliera wobec koncepcji Maussa i jego stwierdzeniem, że „Społeczeństwo ludzkie wyprowadza swoją egzystencję z dwóch źródeł – jednym z nich jest wymiana i umowa, drugim – wszystko pozostałe, co nie podlega umowie i opiera się na przekazie”84. Na przekaz ten składa się wszystko, co odróżnia ludzki sposób życia od egzystencji innych zwierząt społecznych. Choć osobiście nie mam wątpliwości, iż było to dla Maussa oczywiste, warto podkreślić – kultura ma znaczenie. To ona decyduje o różnorodności ekspresji uniwersaliów, dzielonych przez nas ze zwierzęcymi przodkami. Dlatego istotnym jest odróżnienie moralności od cnoty. „Cnoty to zachowania, które są cenione przez dane społeczeństwo jako moralne i które można sobie przyswoić”85. Cnót uczymy się od swoich współplemieńców, nabywamy ich przez uczenie się i naśladownictwo wzorów, obowiązujących w konkretnym systemie. Nie są uniwersalne, ale partykularne. Niektóre kultury, co trafnie rozpoznała już Ruth Benedict, przykładają większą wagę do rywalizacji, inne do pokojowej współpracy. Bywają oparte na różnych modułach, łączonych w różnych kombinacjach. Nie wszędzie, jak w cywilizacji zachodniej, jednostkowa przyjemność, honor i pokonanie przeciwnika w agonie budują prestiż. Istnienie ewolucyjnych fundamentów moralności nie przekłada się zatem na homogeniczność kultur. Ale, jak trafnie diagnozuje to społeczna neuronauka, to nie zachowania różnią nas o siebie, tylko ich teorie i przyznawana im waga. A „Zrozumienie, że nasze teorie i wartość, jaką im przypisujemy, stanowią źródło wszystkich naszych konfliktów, Tamże, s. 106. Tamże, s. 145. Co znamienne, Ridley powołuje się na Maussa tylko raz, inni biologowie, psychologowie i neuronaukowcy, śledzący zasady wymiany społecznej zdają się nie wiedzieć w ogóle o jego istnieniu. 83 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 34. 84 M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010, s. 48. 85 M.S. Gazzaniga, Kto tu rządzi…, s. 149. 81 82 92 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… byłoby ważnym krokiem ku osiągnieciu zgody między ludźmi mającymi różne systemy przekonań”86. Istnieje nadzieja, że upowszechnienie wiedzy o zachowaniach jako tym, co ludzi łączy, a nie dzieli, a co całą swą badawczą aktywnością starł się wykazywać Marcel Mauss, pozwoli na jego głębsze zrozumienie przez współczesnych. Bibliografia Bernard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006. Berthoud G., Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2, nr 36, s. 503–520. Benedict R., Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966. Carter G.G., G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573. Churchland P.S., Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013. Damasio A., W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis, Poznań 2005. Dawkins R., Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996. Dzimira S., Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du M.A.U.S.S., La Découverte, Paris 2007. Ewolucjonizm, hasło w: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewolucjonizm_(biologia), [dostęp: 22.07.2016]. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993. Gärdenfors P., Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010. Gazzaniga M.S., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013. Gazzaniga M.S., Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011. Goodall J., Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe, przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995. 86 Tamże, s. 152. 93 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Haggis – nadziewany żołądek, http://podroze.gazeta.pl/podroze/ 56,114158,10427428,haggis-nadziewany -zoladek,,1.html Kropotkin P., Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946 Leacock S., The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1, s. 58–73. Lejman J., Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008. Lévi-Strauss C., Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Mauss M., Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian i J. Szacki Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Nietzsche F., Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006. Propp W., Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976. Ridley M., O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000. Rizzolatti G. i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996, vol. 3 (2), 131–141. Rzewuski H., Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984. Stone L., Lurquin P.F, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009. Szacki J., Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981. Szybalski W., Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych” 2000, nr 3, s. 385–394. Szymborski K., Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999. Tarkowska E., Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974. Tatarkiewicz W., Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, wyd. 3, PWN, Warszawa 1968. 94 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… Tomasello M., Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW, Warszawa 2002. van den Berghe P.L., Łaczenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991. Waal de F., Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015. Waal de F., Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014. Waal de F., Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013. Abstract Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation The article aims to reinterpret Marcel Mauss’ theory of gift with the help of modern science – evolutionary biology, neuroscience and evolutionary psychology. It refers to the main concepts of the theory of gift, which, according to Mauss is based on the rule of do ut des. The article points out the reasons for its relevance and proposes a thesis that Mauss’ ideas of morality, upon which social relations are built, have a basis in evolution. This thesis is established on the basis of findings of contemporary biology. Keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Dr hab. prof. nadzwyczajny w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ; kulturoznawca, folklorystka, teoretyk kultury. Od 1996 r. współredaktorka, a od 2004 redaktor naczelna „Tekstów z Ulicy”. Redaktor serii Studia o Kulturze Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego, w badaniach skupiona na ontologii idei i metodologii badań nad ich szerzeniem się (mity, folklor, mody kulturalne, dyskursy naukowe) oraz na komunikacji kulturowej w kontekście teorii systemów i nowej biologii. Autorka pierwszej w kraju monografii dotyczącej memetycznej teorii kultury (Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Katowice 2008). 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbc433db2b13abf97c45c1f197a3b0a2.pdf b72dcecbff946ff0db5c8f4ccf51c631 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5472 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie twórczość słowna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5089 Title A name given to the resource Interetniczny charakter twórczości słownej na pograniczu polsko-czeskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.331-342 Creator An entity primarily responsible for making the resource Marcol, Katarzyna Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Marcol Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim Na obszarze pogranicza, jakim niewątpliwie jest Zaolzie, rozwija się folklor odmienny od twórczości powstającej w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo. Odmienność ta wynika z sytuacji ludności zamieszkującej dany teren: tutaj jedna grupa etniczna posługująca się tym samym językiem, posiadająca własną historię, wspólne losy dziejowe i swój zasób kultury codziennie wchodzi w interakcje z inną grupą etniczną, a dzieje się to najczęściej na poziomie powszednich kontaktów sąsiedzkich1. Dla badacza kultury tradycyjnej i współczesnej interesująca jest obserwacja specyficznych dla pogranicza mechanizmów spójności wewnętrznej, nazywanych „dialogiem kultur”, które polegają na wzajemnej recepcji obcych elementów kulturowych bez zachwiania tożsamości etnicznej. Jakie są reguły przejmowania zapożyczeń i wpływów, jaki jest sposób ich adaptacji, w jakim zakresie wzbogacają własny system kultury i jaki wspólnie tworzą obraz? – oto pytania o istotę systemu etnokultury pogranicza, które stanowią punkt wyjścia dla moich rozważań o twórczości słownej dzieci. Owa „twórczość słowna”, nazywana również folklorem, oznacza teksty rozpowszechniane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, w sytuacji nieformalnej, w kontakcie bezpośrednim. Należą tu utwory traktowane przez dzieci za własne, które cechuje powtarzalność, anonimowość, kolektywność i wariantywność, a ich nadrzędną funkcją jest zabawa słowem, brzmieniem i skojarzeniami2. Najpopularniejszymi gatunkami są: rymowanki, wyliczanki, przezywanki, zagadki, skrętacze językowe i dowcipy oraz wiele innych, których funkcjonowanie zapewnia dzieciom dobrą zabawę i poczucie integracji. 1 D. Simonides: Bogactwo kultur na pograniczach. W: Folklor i pogranicza. Red. A. Staniszewski, B. Tarnowska. Olsztyn 1998, s. 19-20. 2 Por. D. Simonides: Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków. Wrocław – Warszawa 1976, s. 7. �332 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Kultura dzieci, której częścią jest ich folklor, powstaje i rozwija się najintensywniej w środowisku rówieśniczym. Nadawcy i odbiorcy należą zazwyczaj do tej samej grupy wiekowej, a teksty krążą w ustnym obiegu, ulegając najrozmaitszym przekształceniom3. Cechy współczesnych grup dzieci są uwarunkowane wieloma czynnikami, m.in. statusem rodziny (wielopokoleniowa czy dwupokoleniowa), miejscem zamieszkania (wieś, miasto, osiedle), czasem spędzanym w szkole, na zajęciach pozaszkolnych czy zabawach na powietrzu. Repertuar zależy więc od tego, czy rodzina jest wielopokoleniowa i czy dochodzi do przepływu tekstów pomiędzy poszczególnymi pokoleniami, jaki jest stosunek do tradycji środowiska, w jakim się wychowują, do jakich kręgów rówieśniczych należą i jakie jest miejsce ich spotkań4. Wraz z pójściem do szkoły dzieci stają się jednocześnie członkami kilku grup: rodzinnej i rówieśniczej („szkolnej” i „pozaszkolnej”), a dorastając określają się „przeciw” temu, co przekazuje rodzina i zbliżają się do grupy rówieśniczej5. Codzienne kontakty z kolegami sprzyjają powstawaniu więzi społecznych, opartych na podobnych emocjach i przeżyciach, ponadto pozwalają dzieciom na zaspokojenie chęci przekazywania zasłyszanych tekstów, tworzenia nowych treści i opowiadania przeżytych sytuacji6. Struktura zasobu twórczości dzieci zaolziańskich pod kątem charakteru etnicznego ma charakter złożony. Większą część repertuaru stanowią teksty gwarowe, w dużej mierze tożsame z tymi po polskiej stronie granicy, pokrywające się treściowo, posługujące się tą samą stylistyką i pełniące te same funkcje7. Równocześnie jednak funkcjonują tu utwory, które zostały przez polskie dzieci zapożyczone od czeskich kolegów. Co dnia spotykają się bowiem na lewym brzegu Olzy dzieci posługujące się gwarą polską i językiem czeskim, o odmiennej kulturze i zróżnicowanym poczuciu tożsamości. Sytuacja ta wpływa znacząco na kształt ich twórczości ustnej, która rozwijając się w środowisku wielokulturowym wchodzi w interakcje z odmiennym etnicznie repertuarem i podlega pod jego wpływem procesom innowacyjnym8. O charakterze współczesnych tekstów polskich dzieci na Zaolziu decydują zarówno kontakty z rówieśnikami narodowości czeskiej, w trakcie których dochodzi do spontanicznego przepływu treści, jak i etnicznie obca kultura, język oraz literatura, stanowiące kontekst życia codziennego. Niebagatelną rolę odgrywają również czeskie środki masowego przekazu, które stanowią istotne źródło inspiracji dziecięcych utworów. Zasób folkloru zaolziańskiego oraz jego charakter nie są zatem tożsame z folklorem dziecięcym w Polsce, nie są też takie same, jak folklor w głębi Czech. O swoistości tutejszej dziecięcej twórczości słownej świadczy „interetniczność”, a więc umiejscowienie „po3 Por. tamże, s. 233. 4 Por. D. Simonides: Wymiary i rozmiary kultury dzieci. „Literatura Ludowa” 1996, nr 4-5, s. 9. 5 Por. D. Bula, D. Krzyżyk, B. Niesporek-Szamburska, H. Synowiec: Dziecko w świecie języka. Kraków 2004, s. 17. 6 Zob. A. Błaszczyk: Podwórko i badanie folkloru dziecięcego. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego, Folklorystyka”, nr 2 (1996), s. 127. 7 Zob. K. Marcol: Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Wrocław 2008, s. 101-150. 8 Folklor słowny polskich dzieci na Zaolziu został zbadany pod kątem zapożyczeń i wpływów czeszczyzny przez autorkę niniejszego artykułu. Zob. K. Marcol: Słowo i zabawa…, s. 152-167. Do tej pory brak jednak opracowań na temat wpływu gwary i etnicznie polskich tekstów na twórczość dzieci czeskich zamieszkujących Zaolzie. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 333 między” polskim i czeskim zasobem twórczości słownej, z których mieści się w niej to, co odpowiada regułom poetyki dziecięcych tekstów. Niniejsza rozprawa jest efektem badań terenowych, prowadzonych na Śląsku Cieszyńskim od listopada 2009 do lutego 2010 w środowisku polskich dzieci po dwu stronach granicy oraz wśród ich rówieśników czeskich, zamieszkujących Zaolzie. Celem tych studiów było określenie charakteru etnicznego twórczości słownej najmłodszego polskiego pokolenia na Zaolziu oraz określenie stopnia znajomości czeskiego folkloru słownego. Prace badawcze realizowane były w szkołach podstawowych techniką wywiadu jawnego nieformalnego z użyciem kwestionariusza i objęto nimi dzieci w przedziale wiekowym 6-12 lat. Okoliczności towarzyszące transmisji tekstów podczas prowadzonych badań nie były z oczywistych względów naturalnym kontekstem ich funkcjonowania. Zachowanie dzieci było determinowane zarówno obecnością nieznajomego badacza, jak również otoczeniem, w którym odbywał się proces naukowo-badawczy. Szkoła wymusza na dziecku zachowania oficjalne, tu mówi się poprawnie (nauczyciele na Zaolziu dbają, aby dziecko w szkole z polskim językiem nauczania mówiło polszczyzną literacką, gdyż dla wielu z nich jest to jedyne miejsce, gdzie mogą posługiwać się tą odmianą języka), niewiele tu miejsca na swobodną zabawę z rówieśnikami. Badacza folkloru nie dziwi fakt, że sytuacja komunikacyjna warunkuje wybór kodu językowego oraz repertuar. Od kontekstu wypowiedzi, zarówno tego sytuacyjnego jak i kulturowego, zależy bowiem wiele czynników: sposób wykonania (styl, kompozycja), poruszane tematy oraz, co szczególnie istotne w społeczeństwie wieloetnicznym, wybór odpowiedniej odmiany języka9. Zróżnicowanie języka pod względem funkcjonalnym odgrywa na Zaolziu istotną rolę w kontaktach społecznych. Układ językowy należy tu traktować jako dwujęzyczność, a nawet trójjęzyczność: język polski – gwara – język czeski, a o wyborze odpowiedniej formy decydują czynniki takie jak: sytuacja komunikacyjna, temat wypowiedzi, narodowość. Każdy członek polskiej społeczności na Zaolziu nabywa z czasem tzw. kompetencji socjolingwistycznej, czyli znajomości reguł rządzących sposobem wypowiedzi w odpowiedniej sytuacji10. Już sam fakt, że mieszkańcy Zaolzia posługują się zarówno językiem polskim, gwarą zachodniocieszyńską, jak też językiem czeskim, znacznie ułatwia przenikanie i wymianę zjawisk kultury ludowej. Podobnie jak dzisiejsza mowa młodego pokolenia Zaolzian, ich ustna twórczość artystyczna czerpie bogactwo z czeskiego systemu językowego11. Proces zapożyczeń i transmisji przebiega tu zatem pomiędzy językami ze 9 Por. K.D. Kadłubiec: Metodologiczne aspekty interdyscyplinarności folklorystyki. W: Folklorystyka na przełomie wieków. Red. K.D. Kadłubiec. Cieszyn 1999, s. 14. 10 Zob. B. Madecka: Zakres funkcjonowania języka polskiego. W: Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czechosłowacji. Red. M.G. Gerlich, K.D. Kadłubiec. Warszawa 1992, s. 106. 11 Polsko-czeska komparatystyka językoznawcza obejmuje szereg studiów nad wzajemnymi interferencjami językowymi, wynikającymi z pokrewieństwa systemów językowych. Por. m.in. J. Damborský: Gwara czesko-cieszyńska. W: Z badań porównawczych języków oraz dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich. Red. J. J. Brzeziński. Zielona Góra 1992; E. Lotko: Czesko-polskie pogranicze językowe: sytuacja językowa na Zaolziu. W: Śląsk w badaniach językoznawczych: badanie pogranicza językowo-kulturowego polsko-czeskiego. Red. I. Nowakowska-Kempny. Katowice 1993; T.Z. Orłoś: Polsko-czeskie związki językowe. Wrocław 1980; Tenże: Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych. �334 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví sobą spokrewnionymi, a tam, gdzie nie istnieją bariery językowe lub są one niewielkie, dochodzi do wielu zapożyczeń, zwłaszcza w folklorze12. Wpływy języka czeskiego i kultury ujawniają się w słownej twórczości dzieci zaolziańskich na różnych płaszczyznach. Wzbogacają one zarówno zasób folkloru o nowe utwory, zaczerpnięte z repertuaru czeskich rówieśników, jak i kształtują poetykę tekstów. Interferencje interetniczne są cechą charakterystyczną twórczości rozwijającej się w środowisku wielojęzycznym i wielokulturowym, a „możliwość wzajemnych wpływów, inspiracji, a zatem przejawów synkretyzmu, czyni je bogatymi zarówno pod względem ilościowym, jak i gatunkowym oraz poetyckim”13. Interetniczne przenikanie zjawisk kultury ludowej jest jednak procesem złożonym. Zapożyczanie nie jest bowiem automatyczne i bezrefleksyjne, ale towarzyszy mu adaptacja do własnego systemu językowo-kulturowego. Dzieci, przejmując dany tekst folkloru z repertuaru czeskich rówieśników czy też stosując bohemizmy, dostosowują ich obcą formę do używanego w mowie codziennej systemu języka polskiego (gwary). Wpływy czeszczyzny, a zatem i procesy adaptacyjne, obserwujemy na różnych płaszczyznach poetyki dziecięcych zabaw słownych we wszystkich gatunkach folkloru14. Płaszczyzna fonetyczna ustnej twórczości dzieci zaolziańskich jest gwarowa, a zatem zgodna z polskim systemem językowym. Jej podstawowymi wyznacznikami są: akcent paroksytoniczny (przypada na przedostatnią sylabę wyrazu, a nie na pierwszą, jak w języku czeskim) oraz brak iloczasu. Choć badacze zwracają uwagę na silny wpływ czeszczyzny na wymowę Polaków z Zaolzia15, to należy zwrócić uwagę, że utwory zaczerpnięte z czeskiego zasobu folkloru przez najmłodszą generację podlegają procesom dostosowującym warstwę brzmieniową do zasad polskiej gramatyki. Uwidacznia się tu zatem siła „własnego” języka, gwary, którego zasady są narzucane zapożyczonym tekstom. Dzięki takim praktykom przystosowawczym twórczość polskich dzieci na pograniczu wzbogaca się o nowe zabawy słowne, które traktowane są na równi z ich własnymi (dzieci nie są świadome ich obcego etnicznie pochodzenia). Dostosowanie warstwy brzmieniowej czeskiego tekstu do wymowy gwarowej można zaobserwować również na przykładzie zaolziańskich wyliczanek. Polskie dzieci przyswoiły sobie jedną z najbardziej popularnych zabaw słownych w Czechach i chętnie posługują się nią w celu wytypowania osoby inicjującej grę: En ten tyky, dva špendlíky, čert vyletěl z elektriky. Bez klobouku, bos, narazil si nos. (Jabłonków, szkoła czeska) Kraków 1993; Tenże: Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Kraków 2005; M. Basaj, J. Siatkowski: Bohemizmy w języku polskim: słownik. Warszawa 2006; Z. Greń: Semantyka i składania czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim. Warszawa 1994. 12 Por. J. Krzyżanowski: Folklor krajów pogranicza. W: Tenże: Szkice folklorystyczne. T. 1. Kraków 1980, s. 107. 13 K.D. Kadłubiec, I. Fryda: Raz, dwa, trzy, wychodź ty! Twórczość słowna polskich dzieci z Zaolzia. Czeski Cieszyn 1993, s. 18. 14 K.D. Kadłubiec, I. Fryda: Raz, dwa, trzy…, s. 8-9. 15 Por. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu. W: Polszczyzna Śląska. Historia i współczesność. Red. B. Wyderka. Opole 1997, s. 34. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 335 Ententiki dwa szpyndliki, czert wylecioł z elektryki. Bez kłobuka, bos, naraził se nos. (Oldrzychowice) Zabiegi adaptacyjne, którym poddany został czeski wariant wyliczanki, nie zmieniły rymów ani rytmu wiersza, nie zniekształciły też jego sensu. Czeskie słowa są zastąpione gwarowymi: špendlíky – szpyndliki, čert – czert, vyletěl – wylecioł, elektriky – elektryki, bez klobouku – bez kłobuka, narazil si – naraził se. W zaolziańskim wariancie charakterystyczne jest zachowanie staropolskiego słowa kłobuk, które oznacza kapelusz, a w języku czeskim przybiera formę klobouk. Dzięki zbliżonej wymowie staropolskiego i czeskiego wyrażenia, a również dzięki peryferyjnemu charakterowi gwary zachodniocieszyńskiej, która nie ulegała językowym prądom innowacyjnym w tak dużym stopniu, jak język w centrum kraju, możemy obserwować w zabawach słownych dzieci zaolziańskich funkcjonowanie dawnych form leksykalnych16. Warstwa brzmieniowa jest właściwa systemowi gwarowemu, na co wskazuje zwężenie artykulacji samogłoski „e” do „y” po twardych i miękkich spółgłoskach (szpyndliki) oraz przechodzenie pochylonego „a” w „o” (wylecioł). Na płaszczyźnie leksykalnej dochodzi do najbardziej nasilonych interferencji języka czeskiego na mowę Zaolziaków. Uwidacznia się to najczęściej w zapożyczaniu czeskich wyrazów i związków wyrazowych oraz w powstawaniu neologizmów. Irena Bogocz, która prowadziła badania wśród uczniów szkół z polskim językiem nauczania, zanotowała ekspansję czeskich słów z zakresu nazewnictwa i terminologii fachowej, wyrazów potocznych, slangowych oraz stylistycznie neutralnych17. Zapożyczenia są stosowane powszechnie w sytuacjach nieoficjalnych i obejmują określenia, których tradycyjna gwara nie posiada. Ze względu na kontakty z czeskim środowiskiem większościowym, pod którego wpływem językowym pozostaje młoda generacja, częściej pojawiają się w języku wyrażenia zaczerpnięte z czeszczyzny niż z polszczyzny ogólnej, a zatem warianty lepiej znane i częściej przez dzieci słyszane18. Zapożyczenia leksykalne nie zmieniają jednak samego systemu gwary, który nadal jest dominujący i kształtuje bohemizmy według zasad polskiej gramatyki. W tekstach dziecięcego folkloru obserwujemy procesy przystosowujące obce etnicznie leksemy do gwarowego systemu twórczości zaolziańskiej. Zjawisko to przejawia się dwojako: albo poprzez zamianę czeskich wyrażeń na rdzennie polskie, odpowiadające rymom i rytmicznej kompozycji utworu, albo poprzez dopasowanie zapo16 O archaizmach leksykalnych w gwarach Śląska Cieszyńskiego pisał m.in. J. Basara: „Gwary Śląska Cieszyńskiego, izolowane przez wieki od głównych tendencji rozwojowych polszczyzny, zachowały do dziś wiele archaizmów wyrazowych oraz staropolskich cech fonetycznych. Niektóre archaizmy leksykalne mogły się tak dobrze zachować dzięki zgodności postaci i znaczenia jednobrzmiących wyrazów w języku czeskim, z którym nasze gwary były w stałym kontakcie”. Zob. J. Basara: Gwary Śląska Cieszyńskiego w Czechosłowacji jako część składowa języka polskiego. W: Perspektywy badań śląskoznawczych. Red. D. Simonides, H. Borka. Wrocław 1981, s. 36. 17 I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 32-33. 18 Por. K. D. Kadłubiec, W. Milerski: Cieszyńska ojczyzna polszczyzna. Czeski Cieszyn – Cieszyn 2001, s. 51-53. �336 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví życzonych, obco brzmiących słów do gramatyki języka polskiego. Adaptacje leksykalne są widoczne we wszystkich gatunkach folkloru polskich dzieci za Olzą i stanowią o charakterze interetnicznym tej twórczości. Czeski folklor bywa zatem podstawą zabiegów stylistycznych, które umożliwiają dzieciom zaolziańskim włączenie zapożyczonych utworów do zasobu własnej twórczości. Przykładem może być inwokacja do ślimaka, należąca do gatunku rymowanek-wołanek, która jest powtarzana zarówno wśród polskich, jak i czeskich rówieśników. W obu grupach etnicznych tekst ten przyjmuje jednak inną postać: dzieci z Polski i z Zaolzia rymują Ślimak, ślimak, pokaż rogi,/ dam ci sera na pierogi, Czesi zaś: Šnečku, šnečku, vystrč růžky, dám ti krejcar na tvarůžky. (Trzyniec, szkoła czeska) Czeski wariant tekstowy został zaadaptowany na Zaolziu i funkcjonuje równocześnie z polskim tekstem, wzbogacając repertuar małych Polaków, którzy wołają: Ślimak, ślimak, pokaż różki, dóm ci chleba i tworuszki. (Karwina) W zaolziańskiej wołance wyraz krejcar, oznaczający dawną monetę pieniężną, został zastąpiony chlebem, co w konsekwencji spowodowało zmiany w semantyce utworu. Choć w gwarze zachodniocieszyńskiej funkcjonuje do dziś słowo grejcar, to jednak mali Zaolziacy wiedzą, że tworuszki kupuje się za korony, które są walutą obowiązującą w Czechach. Niezasadne jest zatem, z punktu widzenia dzieci, stosowanie nieaktualnego słowa, które lepiej jest zastąpić czytelnym wyrażeniem, wpisującym się w rymowaną i rytmiczną kompozycję tekstu. O tego typu innowacjach, które polegają na zamianie słów niezrozumiałych i zastępowaniu ich bardziej „swojskimi”, wspominała D. Simonides, omawiając rymowanki dzieci śląskich19. Dzięki takim zabiegom powstają nowe warianty, które rozpowszechniane spontanicznie w ustnym przekazie urozmaicają i uaktualniają repertuar najmłodszej grupy wiekowej. Różnice na płaszczyźnie morfologicznej pomiędzy polskim i czeskim systemem językowym powodują liczne interferencje czeszczyzny w języku mówionym Zaolziaków. Obserwuje się przejmowanie czeskich afiksów, kontaminacje wyrazów, zmianę rodzaju gramatycznego rzeczowników oraz używanie w polskich tekstach czeskiej rekcji czasowników20. Procesy te są właściwe również dziecięcej twórczości ustnej, zwłaszcza w gatunkach prozy ludowej. Opowieści komiczne i sensacyjne są zbliżone stylem do potocznej odmiany języka, a zatem interferencje czeszczyzny są tu najbardziej widoczne, np.: Były trzi mrówki: jedna była z Poloków, drugo była z Czech a trzecio była z Rusów. Jedna szła do nosa, druga szła do włosów, a trzecio szła do d…. A tak sie piyrszej pytali, jako sie tam mioła. – „No, moc dobrze ni, bo cosi tam kopało”. Drugo mówi, że było kupe lasu. A trzecio mówiła, że łóna sie tam mioła fajnie, tam jeździło tela taksików. (Hawierzów Błędowice) 19 Por. D. Simonides: Współczesny folklor słowny dzieci…, s. 67. 20 Por. J. Labocha: Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim. Zagadnienia językowe. Kraków 1997, s. 41-49; I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 33-35. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 337 W dowcipie tym należy zwrócić uwagę na zmianę rodzaju gramatycznego słowa taksówka, która w czeszczyźnie jest rodzaju nijakiego, oraz na zastosowane sformułowanie moc dobrze ni, stanowiące kalkę z języka czeskiego. Z drugiej jednak strony wyraźna jest tendencja do częstszej niż w języku literackim stosowania końcówki –ów w D.l.mn., charakterystycznej dla polszczyzny. System gwarowy narzuca zatem bohemizmom reguły fleksyjne obowiązujące w języku polskim. Pod względem składniowym gwara zachodniocieszyńska zbliżona jest do języka czeskiego, a zatem wpływy czeszczyzny nie są tu liczne, ale za to bardzo znaczące. Do najczęstszych bohemizmów gramatyczno-składniowych można zaliczyć niepoprawne używanie spójników, stosowanie strony zwrotnej w znaczeniu strony biernej, częstą w mowie potocznej konstrukcję z czasownikami musieć i nie śmieć (zamiast trzeba i nie wolno)21. Składniowych zmian w gramatyce języka młodych Polaków na Zaolziu obawiają się K.D. Kadłubiec oraz W. Milerski, którzy konkludują: „najniebezpieczniej dla języka jest wówczas, gdy innowacje wnoszą obce rozwiązania systemowe, czego jesteśmy, choć rzadko, świadkami w mowie najmłodszych Zaolziaków. Dotyczy to po części frazeologizmów, które reprezentują również określony model składniowy (…)”22. Podobnie jak we współczesnej mowie Zaolziaków wpływ czeskiej składni przejawia się w tekstach folkloru najczęściej poprzez niepoprawne używanie spójników, w tym stosowanie spójnika a (zamiast i) w zdaniach współrzędnie złożonych oraz jeśli (zamiast czy) w konstrukcjach podrzędnie złożonych. Zjawisko to występuje również w tekstach folkloru dziecięcego: Mamusia mówiła Pepiczkowi, żeby szeł do sklepu kupować mandarynkym, banan a owoce a żeby na wszystko mówił „tak”. Szeł do sklepu a pan prodawacz sie go pytał: „Chcesz mandarynkym?” „Tak”. „Chcesz banany?” „Tak”. „Chcesz jarziny?” „Tak”. Szeł a spotkoł na ceście bokserzyste. Bokserzysta sie go pyta, jeśli chce jednóm do pyska, a ón powiedzioł „tak”, a ón mu doł. (Trzyniec) Nieliczne obce rozwiązania systemowe nie zmieniają jednak etnicznego charakteru twórczości dzieci zaolziańskich, a wpływy czeszczyzny, jakim podlega, nie zmieniają jej polskiego systemu językowego. Zapożyczenia nie są bowiem przejmowane w czystej formie, ale są najpierw poddane procesom adaptacyjnym, które dostosowują je do znanego i najbliższego dzieciom sposobu konstruowania wypowiedzi, jaki podsuwa gwara. Dopiero po takich zabiegach wchodzą one w obieg ustny. Warunkiem funkcjonowania każdego tekstu folkloru jest bowiem akceptacja przez całą społeczność, musi ona zarówno spełniać oczekiwania najmłodszych nosicieli folkloru w zakresie funkcjonalnym, jak i odpowiadać im pod względem poetyki. Wszelkie zapożyczenia przechodzą więc najpierw przez wstępną selekcję i jeżeli okaże się, że taka forma wypełnia lukę w dziecięcej zabawie i pozwala na pełne wyrażenie myśli i emocji, zostaje szybko rozpowszechniona w zachowaniach słownych i funkcjonuje tak długo, jak spełnia swoją rolę23. Interferencje czeszczyzny wzbogacają prymarny repertuar fonetyczny, leksykalny, fleksyjny i składniowy, nie zmieniając systemu samej gwary cieszyńskiej24, która sta21 22 23 24 Por. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 35. K.D. Kadłubiec, W. Milerski: Cieszyńska ojczyzna …, s. 53. Szerzej na ten temat K. Marcol: Słowo i zabawa…, s. 152-167. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 32. �338 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví nowi podstawowy kod komunikacji bezpośredniej. Jesteśmy zatem świadkami niezwykle interesującego procesu, w którym zapożyczenia podkreślają etnicznie polski charakter folkloru poprzez procesy przystosowawcze, uwidaczniające mechanizmy rządzące polskim (gwarowym) systemem poetycko-językowym. Podczas analizy materiału zgromadzonego w trakcie studiów terenowych uwagę badacza zwróciły te teksty, które funkcjonują równocześnie w twórczości dzieci polskich i czeskich, a przekazywane są tym samym – czeskim – językiem. Ich forma i treść jest identyczna w obu środowiskach etnicznych, zaś brak zabiegów adaptacyjnych do gwarowego systemu językowego jest wynikiem specyficznej funkcji, jaką pełnią owe utwory w gronie rówieśniczym. Pierwszym gatunkiem są tzw. skrętacze językowe, a więc trudne do wymówienia zdania, rozpoczynające się od słów: „powiydz pryndko…”, które przytaczane są dosłownie, gdyż istotą ich funkcjonowania jest zabawa brzmieniem wyrazów. Ingerencja w płaszczyznę fonetyczno-fonologiczną spowodowałaby tu utratę charakteru ludycznego. Dzieci, nie mając żadnych trudności z wymówieniem głosek obcych polskiemu systemowi artykulacyjnemu, dodały tę grupę tekstów do swoich zabaw słownych. W repertuarze najmłodszej generacji Zaolziaków znajdują się zatem, prócz skrętaczy językowych znanych dzieciom w Polsce, także te zaczerpnięte z repertuaru czeskich rówieśników, np.: Byl jednou jeden Řek, a ten mi řek: kolik je w Řecku řeckých řek? A já mu řek, že nejsem Řek, abych mu řek, kolik je v Řecku řeckých řek25 (Czeski Cieszyn) Mieszkańcy Zaolzia znakomicie radzą sobie z wymową „rz” frykatywnego nie tylko dlatego, że biegle posługują się językiem czeskim i bez kłopotu wymawiają głoski właściwe czeszczyźnie, ale także dlatego, że taki sposób artykulacji spółgłoski „rz” jest właściwy gwarze zachodniocieszyńskiej. W gwarach polskich na terenie Czech utrzymuje się „i” po „sz”, „rz”, „cz”, a koło Jabłonkowa po miękkich dziąsłowych „śi”, „źi”, „ći”26, co obserwujemy w popularnych skrętaczach językowych: Třista třicet tři stříbrných stříkaček stříkalo přes třista třicet tři stříbrných řek27 (Bystrzyca) Třista třiatřicet stříbrných křepeliček přeletĕlo přes třista třiatřicet stříbrných střech28 (Trzyniec) Innym gatunkiem, który przyjął się na gruncie twórczości rówieśniczej, są wszelkiego rodzaju parodie. Jak zauważa Dorota Simonides, „w żadnym innym środowisku społecznym parodia nie występuje w takiej postaci, jak właśnie wśród dzieci, które z reguły przedrzeźniają niemal wszystko i niemal wszystkich”29. W rymach satyrycznych wystawiane 25 Był raz jeden Grek i on mi powiedział/ ile jest w Grecji greckich rzek?/ A ja mu powiedziałem, że nie jestem Grekiem, abym mu umiał powiedzieć, / ile jest w Grecji greckich rzek. 26 Por. K. Dejna: Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa 1981, s. 40. 27 Trzysta trzydzieści trzy srebrne strzykawki strzykały przez trzysta trzydzieści trzy srebrne rzeki. 28 Trzysta trzydzieści trzy srebrne przepióreczki przeleciały przez trzysta trzydzieści trzy srebrne dachy. 29 D. Simonides: Współczesny folklor słowny…, s. 97. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 339 są na pośmiewisko najchętniej te zjawiska, postaci i zachowania, które są powszechnie uznawane za wzór lub szczególnie przez dorosłych czczone. Im bardziej wzniosły i patetyczny ton wypowiedzi, tym chętniej staje się on przedmiotem kpin i żartów30. Jednym z najbardziej popularnych utworów satyrycznych rozpowszechnionych w środowisku rówieśniczym jest parodia hymnu narodowego. W Polsce dzieci śpiewają: Jeszcze Polska nie zginęła, ale zginąć musi, bo Gargamel na Klakierze wszystkie Smurfy dusi. Marsz, marsz Klakiera, niech go weźnie cholera, niech go pochowają, tam gdzie Smurfy srają. (Zebrzydowice) Na Zaolziu sytuacja przedstawia się o tyle interesująco, że polskie dzieci znają i powtarzają parodie zarówno hymnu polskiego, jaki i czeskiego. Taki repertuar jest charakterystyczny dla pogranicza, gdzie funkcjonują równolegle dwie pieśni o charakterze patriotycznym, stanowiące symbol państwowy. Polski hymn jest zatem przetworzony przez dzieci w następujący sposób: Jeszcze Polska nie zginęła, ale zginąć musi, bo już Hitler na granicy wszystkie noże brusi. Marsz, marsz Dąbrowski, do piekorza po rożki, za twoim przewodem zjemy rożki z miodem. (Czeski Cieszyn) Marsz, marsz Hitlerze, ty stary frajerze, za twoim przewodem przebodnym cie nożem. (Gnojnik) Trawestacja czeskiego hymnu jest tożsama z wariantami funkcjonującymi wśród czeskich dzieci i brzmi następująco: Kde domov můj, tam roste hnůj, voda hučí do papučí, v sadě skví se černý květ, Husákovi na pohřeb31. (Oldrzychowice) Kde domov můj, voda hučí, chlap na to čučí32. (Czeski Cieszyn) Pierwsze słowa czeskiego hymnu narodowego stały się również inspiracją dla dowcipu, który jest powtarzany w gronie rówieśników polskich i czeskich na Zaolziu, a re30 Tamże, s. 97-112. 31 Gdzie jest mój dom,/ tam rośnie gnój,/ woda spada z hukiem do kapci,/ w sadzie błyszczy czarny kwiat,/ Husakowi na pogrzeb. 32 Gdzie jest mój dom,/woda spada z hukiem,/ chłop się na to gapi. �340 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví alizuje charakterystyczny dla opowieści komicznych schemat rywalizacji bohaterów trzech narodowości: Vsadí se Čech, Rus a Němec kdo vydrží zpívat svojí hymnu pod vodou, němce i rusa sežral žralok, ale když uslyšel zpívat Čecha Kde domov můj tak ho nechal, bezdomovce nežere. (Gnojnik, szkoła polska33) Vsadí se Čech, Američan a Francouz kdo vydrží déle s krokodýlem ve vodě a musí u toho zpívat svoji hymnu. Vleze tam Francouz, krokodýl ho sežere, vleze tam Američan, krokodýl ho sežere, vleze tam Ćech a zpívá „Kde domov můj?”, krokodýl ho vyplivne ven z vody a povídá: fuj, bezdomovce nežeru. (Gnojnik, szkoła czeska) Zrozumienie dowcipu jest warunkowane znajomością tekstu czeskiego hymnu, a jego funkcjonowanie jest możliwe tylko wśród tych osób, które wiedzą, iż owa pieśń narodowa rozpoczyna się od słów „Kde domov můj”. Trafne jest stwierdzenie, że „koniecznym warunkiem powstawania i zrozumienia parodii jest doskonała znajomość utworu parodiowanego”34. Mieszkańcy Zaolzia, z racji swego zamieszkania na terytorium Republiki Czeskiej, znakomicie orientują się w kanonach kulturowych, które dla Polaka z prawej strony Olzy są nieczytelne i już najmłodsze pokolenie potrafi z łatwością korzystać z etnicznie odmiennych zasobów tekstowych. Dzięki temu uzyskujemy barwny i bogaty obraz repertuaru słownego na pograniczu, którego specyfika wynika z funkcjonowania w środowisku wielokulturowym. Folklor dzieci na Zaolziu nosi znamiona interferencji dwóch zasobów kultury i języka. Specyfika interetniczna ma tu charakter dychotomiczny, na który składają się zarówno elementy własne, polskie, jak i obce, wspólne z twórczością czeskich rówieśników. O etnicznie polskim charakterze zabaw słownych świadczą jednak proporcje pomiędzy zapożyczeniami z obcej kultury i języka a elementami macierzystymi: wpływy i zapożyczenia w większości nie są przejmowane biernie i mechanicznie, ale są aktywnie modelowane według własnych praw twórczości anonimowej. Wpływy czeszczyzny są widoczne na wielu płaszczyznach twórczości rówieśniczej: od zapożyczeń tekstowych po leksykalne. Pożyczki interetniczne są konsekwencją kształtowania się twórczości słownej pod wpływem dominującej kultury czeskiej i obcego języka. Kultura ludowa na pograniczu nie rozwija się bowiem w izolacji, ale czerpie swe bogactwo ze źródeł, jakie umożliwia jej położenie geograficzne, pokrewieństwo języków, intensywność kontaktów na płaszczyźnie nieoficjalnej, rodzinnej i rówieśniczej. Naturalnym zjawiskiem jest proces wzajemnego czerpania inspiracji z zasobów tekstowych, które choć pochodzą z różnych kręgów etnicznych, to wyrażane są za pomocą języków należących do tej samej, słowiańskiej rodziny. Pokrewieństwo języków ułatwia w dużym stopniu przenikanie treści z jednego do drugiego kręgu rówieśniczego, dzięki czemu zabawy słowne dzieci zaolziańskich są bogatsze, w stosunku do tekstów funkcjonujących w Polsce, o całą gamę utworów zaczerpniętych z folkloru czeskiego. 33 Badania terenowe, mające na celu określenie stopnia znajomości folkloru czeskiego wśród polskich dzieci na Zaolziu, były prowadzone po czesku, stąd wypowiedź respondenta w języku czeskim. 34 D. Simonides: Współczesny folkor słowny…, s. 98. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 341 Bibliografia: Basaj M.,: Siatkowski J.: Bohemizmy w języku polskim: słownik. Warszawa 2006 Basara J.: Gwary Śląska Cieszyńskiego w Czechosłowacji jako część składowa języka polskiego. W: Perspektywy badań śląskoznawczych. Red. D. Simonides, H. Borka. Wrocław 1981, s. 33-36 Błaszczyk A.: Podwórko i badanie folkloru dziecięcego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego, Folklorystyka” 2, 1996, s. 127-136 Bogocz I.: Współczesny język polski na Zaolziu. W: Polszczyzna Śląska. Historia i współczesność. Red. B. Wyderka. Opole 1997, s. 29-36 Bula D., Krzyżyk D., Niesporek-Szamburska B.: Synowiec H.: Dziecko w świecie języka. Kraków 2004 Damborský J.: Gwara czesko-cieszyńska. W: Z badań porównawczych języków oraz dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich. Red. J. J. Brzeziński. Zielona Góra 1992, s. 71-75 Dejna K.: Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa 1981 Greń Z.: Semantyka i składania czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim. Warszawa 1994 Kadłubiec K.D.: Metodologiczne aspekty interdyscyplinarności folklorystyki. W: Folklorystyka na przełomie wieków. Red. K.D. Kadłubiec. Cieszyn 1999, s. 13-30 Kadłubiec K.D., Fryda I.: Raz, dwa, trzy, wychodź ty! Twórczość słowna polskich dzieci z Zaolzia. Czeski Cieszyn 1993 Kadłubiec K.D., Milerski W.: Cieszyńska ojczyzna polszczyzna. Czeski Cieszyn – Cieszyn 2001 Krzyżanowski J.: Folklor krajów pogranicza. W: Tenże: Szkice folklorystyczne. T. 1. Kraków 1980, s. 107-121 Labocha J.L.: Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim. Zagadnienia językowe. Kraków 1997 Lotko E.: Czesko-polskie pogranicze językowe: sytuacja językowa na Zaolziu. W: Śląsk w badaniach językoznawczych: badanie pogranicza językowo-kulturowego polsko-czeskiego. Red. I. Nowakowska-Kempny. Katowice 1993, s. 131-138 Madecka B.: Zakres funkcjonowania języka polskiego. W: Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czechosłowacji. Red. M.G. Gerlich, K.D.Kadłubiec. Warszawa 1992, s. 105-113 Marcol K.: Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Wrocław 2008 Orłoś T.Z.: Polsko-czeskie związki językowe. Wrocław 1980 Orłoś T.Z.: Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Kraków 2005 Orłoś T.Z.: Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych. Kraków 1993 Simonides D.: Bogactwo kultur na pograniczach. W: Folklor i pogranicza. Red. A. Staniszewski, B. Tarnowska. Olsztyn 1998, s. 19-27 Simonides D.: Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków. Wrocław – Warszawa 1976 Simonides D.: Wymiary i rozmiary kultury dzieci. „Literatura Ludowa” 1996, nr 4-5, s. 3-17 �342 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Shrnutí Interetnický charakter verbální tvořivosti dětí polsko-českého pohraničí Slovesný folklor dětí na pomezí, jakým je nesporně část Těšínského Slezska přináležející České republice, je utvářen pod vlivem dvou jazykových a kulturních tradic: polské a české. Herní repertoár je zde tudíž velmi rozmanitý a zahrnuje tři skupiny textů: první z nich tvoří nářeční (polské) texty, do druhé skupiny spadají texty převzaté od česky mluvících dětí takovým způsobem, že tyto texty byly přizpůsobeny polskému jazykovému systému. Do třetí skupiny lze zařadit autentickou českou dětskou slovesnost. Lidová kultura se na tomto pomezí nevyvíjí izolovaně, ale čerpá ze zdrojů, které jsou výslednicí geografické polohy zkoumané oblasti, příbuznosti obou jazyků a intenzity kontaktů mezi dětmi stejného (nebo podobného) věku v neoficiální, případně příbuzenské rovině. Summary Interethnic character of verbal creation of children in the Polish-Czech borderland Verbal folklore of children in the Polish-Czech borderland, which also comprises the part of Cieszyn Silesia which belongs to the Czech Republic, is shaped under the influence of two linguistic and cultural sources – the Polish and the Czech. The repertoire of games is differentiated here and consists of three groups of texts: dialectal (Polish), borrowed from the Czech peers but adapted to the Polish language system, and Czech texts. Folk culture in the borderland does not develop in isolation but draws elements from the sources which are accessible due to geographical location, language similarity, intensified informal contacts, both in families and among the peers. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81210c0f14267991ced526770ae731a3.pdf 99b56e7cb5291ace46bf2a195fdb3416 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5471 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - twórczość ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5088 Title A name given to the resource Wspólczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s., 319-331 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Kinga Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZĘŚĆ 5 TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA, FOLKLOR I OBRZĘDOWOŚĆ ZIEMI CIESZYŃSKIEJ ��Kinga Czerwińska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. Przykład Śląska Cieszyńskiego Pojęcie tożsamości jest obecnie „niezbędnym, a może nawet zasadniczym narzędziem pojęciowym w analizie sytuacji człowieka w społeczeństwie współczesnym i próbach wyjaśnienia bądź zrozumienia kluczowych fenomenów społecznych naszych czasów”1. Dynamika zmian otaczającej nas rzeczywistości oraz doświadczanie odmiennych wzorów kultury będące synonimem współczesności, wymuszają refleksje nad samym sobą i własnym miejscem w świecie. Kulturowy eklektyzm przynosi destabilizację, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, które potrzebuje trwałych fundamentów stanowiących o formowaniu ich samoidentyfikacji. Proces ten nie należy do łatwych. Z jednej strony bowiem obserwujemy tendencję ujednolicenia kultury poprzez massmedia, globalizm, ekonomiczną i kulturalną homogenizację. Równocześnie, po drugiej stronie coraz intensywniej odradza się regionalizm, któremu często towarzyszy izolacjonizm lokalny i ksenofobia, wynikające z zagrożenia własnego orbis interior. Każdy rodzaj relacji zachodzących pomiędzy jednostkami, buduje poczucie przynależności do wybranej społeczności i odrębności od innych, i staje się gruntem dla kształtowania identyfikacji na poziomie jednostki i grupy. Poszukiwanie jej wyznaczników odbywa się na płaszczyznach: państwowej, etnicznej, regionalnej, kulturowej, religijnej, a nawet seksualnej2. Jednostka bowiem z jednej strony poszukuje „unikal1 Z. Bokszański: Tożsamość, interakcja, grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989, s. 6. 2 Na gruncie nauk humanistycznych, a zwłaszcza psychologii, socjologii czy etnologii problematyka tożsamości jest obecnie jednym z podstawowych zagadnień badawczych. Pisze o tym wielokrotnie W. J. Burszta. Zob. tegoż: Antropologia kultury. Poznań 1998; Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Poznań 2001; Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2004 i inne. �320 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví ności” własnej osoby, z drugiej zaś poczucia podobieństwa i przynależności do określonej grupy i kategorii społecznej w ramach aktualnie żyjącego pokolenia oraz jego przeszłości, przekonania o wspólnocie i ciągłości czasu i przestrzeni3. Wśród wielu płaszczyzn kształtowania się tożsamości, za najważniejszą przyjmuje się płaszczyznę kulturową, historycznie uwarunkowaną oraz zachowującą istnienie i ciągłość zbiorowości. Tożsamość tę wyznaczają: 1) elementy dziedzictwa, nawet całkowicie lub częściowo zdezaktualizowane, 2) rodzaj, proporcje i ustrukturowanie składowych elementów danej kultury zarówno ze względu na odrębności wyróżników kulturowych, jak i na osiągnięty poziom powszechników społeczno-ekonomicznych i cywilizacyjnych wewnątrz danej kultury, 3) kontekst zewnętrzny równorzędnych czy nierównorzędnych kontaktów z innymi kulturami, występujących w różnym natężeniu w przeszłości i teraźniejszości4. Zasób dziedzictwa kulturowego staje się zatem swoistym rdzeniem wokół, którego kształtuje się tożsamość jednostki i grupy5. Stopień jego zachowania i tradycyjności, formy jego przekazu, jak i recepcja jego treści wyraża stosunek do własnej kultury, a co za tym idzie intensywność identyfikacji jednostki czy grupy. Świadomość tożsamości kulturowej wiązać się będzie przeto z poczuciem przynależności do własnej społeczności, z identyfikowaniem się z tą społecznością, z jej specyficzną kulturą i wspólną historią, z określonym terytorium, które się wspólnie zamieszkuje, równocześnie z poczuciem wyraźnej odrębności w stosunku do innych grup6. Mając na uwadze powyższe założenia, zamierzam poddać analizie znaczenie twórczości samorodnej w kształtowaniu tożsamości mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Postaram się wykazać, iż aktywność twórcza oparta na tradycyjnych kanonach ideowo – warsztatowych oraz twórczość nieprofesjonalna, inspirowana miejscowym środowiskiem przyrodniczym i kulturowym, ma istotny wkład w budowaniu tożsamości grupowej – społecznej, ale i jednostkowej. Manifestacja własnej, lokalnej twórczości i jej powszechna recepcja proces ten umacnia, co ma ogromne znaczenie zwłaszcza w przestrzeni pogranicza. Tu bowiem intensywność procesów, o których pisałam wyżej nabiera innego wymiaru. Pogranicza stanowią miejsca kontaktu rozmaitych grup ludzkich, charakteryzujących się odmiennymi tradycjami kulturowymi, systemami wartości, różnymi językami czy dialektami, czasem także odmiennym wyznaniem7. Grupy społeczne, wchodzące ze sobą w kontakt, prowadzą intensywną wymianę odmiennych wartości i wzorów kultury. Halina Rusek pisze, że: „Członkowie społecz3 L. Dyczewski: Kultura polska w procesie przemian. Lublin 1995, s. 67-70. 4 K. Kwaśniewski: Tożsamość kulturowa. W: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Red. Z. Staszczak. Warszawa – Poznań 1987, s. 351-352. 5 Zob. M. Wieruszewska: Tożsamość kulturowa jako wartość i czynnik konstytutywny społeczności lokalnej. W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, B. Sowa, P. Dudkiewicz. Warszawa 1989, s. 310. 6 G. Odoj: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007, s. 23. 7 R. Kantor: Pogranicze jako narodowy obszar kulturowy. W: Społeczno-cywilizacyjny wymiar edukacji. Red. Z. Jasiński. Opole 1996, s. 113. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 321 ności pogranicza nieustannie funkcjonują w sytuacji kontaktu i konfrontacji z jakimiś „innymi”, przekraczając nieustannie granice odrębności etniczno-kulturowej swojej grupy”8. Ludzie pogranicza są zatem uczestnikami konfrontacji w wymiarze etnicznym, regionalnym, kulturowym czy religijnym, które kształtują ich postawy9. To zaś proces budowania tożsamości czyni znacznie trudniejszym. Śląsk Cieszyński ukształtował swą kulturową specyfikę pogranicza, pozostając w bezpośrednim kontakcie z Małopolską (a w szczególności Żywiecczyzną), ze Śląskiem Górnym i Opawskim, szerzej Morawami, Czechami i Słowacją. Geograficzne usytuowanie regionu i jego lokacja u wrót Bramy Morawskiej oraz wynikająca z niej niełatwa historia, mobilność i niejednorodność osadnicza (polska, niemiecka, czeska, żydowska, wałaska), różna przynależność państwowa (Śląsk Cieszyński był częścią Polski, Czech i Monarchii Austrowęgierskiej), czy wreszcie rozdzielenie Macierzy w 1920 roku i włączenie jej do dwóch aparatów państwowych: Polski i Czechosłowacji, zadecydowały o specyfice śląskocieszyńskiego dziedzictwa kulturowego. Niemałe znaczenie w tym procesie miała również heterogeniczność wyznaniowa. Zasadniczym elementem decydującym o odrębności kulturowego dziedzictwa regionu była tradycyjna kultura ludowa10. Wśród wielu jej przejawów, na szczególną uwagę zasługuje aktywność artystyczna, która pozostaje współcześnie bodaj najbardziej reprezentacyjną i żywotną jej częścią. Wypracowane przez setki lat, formy kultury artystycznej stały się wyznacznikiem regionu, jednym z głównych determinantów identyfikacji kulturowej. Zamiłowanie do piękna i estetyki było równocześnie pretekstem do manifestacji własnej przynależności społecznej, religijnej i etnicznej, zasygnalizowania odrębności grupy. Jej wartość polegała również na tym, że „...scalała grupę, wyróżniała, informowała, dawała poczucie więzi z przeszłością”11, co miało niebagatelne znaczenie w procesie budowania tożsamości. O charakterze artystycznych treści i środków wyrazu kształtujących się w granicach regionu, a nie rzadko i wsi, zdecydowały takie czynniki, jak izolacjonizm tradycyjnej kultury chłopskiej oraz jej samowystarczalność12. Czynniki te zaważyły na wyodrębnieniu się swoistego dla danego obszaru, zespołu ideowo-formalnego, który operował przede wszystkim elementami rodzimymi, lokalnymi, ale i twórczą adaptacją motywów zaczerpniętych ze sztuki elitarnej, mieszczańskiej oraz elementów obcych etnicznie. Ludowe „dzieła” odzwierciedlały pragnienia twórców i ich odbiorców, ale równocześnie stanowiły „…ogniwa nieskończonego łańcucha twórczości wielu pokoleń, wielu lat i niekiedy wielu krajów”13. W formowaniu ludowej kultury artystycznej najważniejszy okazał się okres przypadający na wiek XIX i początek wieku XX. Następujące wówczas gruntowne 8 H. Rusek: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 9. 9 Zob. A. Szyfer: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2003. 10 Zob. K. D. Kadłubiec: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987. 11 A. Jackowski: Sztuka ludowa. W: Etnografia Polski przemiany kultury ludowej. Red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. T. 2. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1981, s. 190. 12 L. Stomma: Determinanty polskiej kultury ludowej w XIX wieku. „Polska Sztuka Ludowa” 1979, nr 3, s. 131- 142. 13 E. Frankowski: Sztuka ludu polskiego. Monografie artystyczne. T. XVII. Warszawa 1928, s. 5. �322 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví zmiany polityczno-ekonomiczne, takie jak: uwłaszczenie, budzenie się świadomości klasowej, czy wreszcie intensywne uprzemysłowienie, znacznie wpłynęły na jej kondycję. Dla wielu jej przejawów rozpoczął się proces bujnego rozwoju, dla innych powolnego zaniku. Proces ten pogłębił się po II wojnie światowej. Pod wpływem silnej urbanizacji, industrializacji i zmian ustrojowych kultura ludowa, a więc rdzeń dziedzictwa kulturowego, uległa rozpadowi. Postępujące przeobrażenia uczyniły również dawną, tradycyjną sztukę ludową rozdziałem zamkniętym, należącym do historii. Zmiany dotknęły nawet obszary hermetyczne na dynamikę przemian, o szczególnie silnie rozwiniętym poczuciu wartości własnego dziedzictwa, które Ryszard Kantor, za Józefem Bursztą nazywa „spichlerzami kultury”14. Wśród nich znalazła się także znaczna część ziemi cieszyńskiej – Beskid Śląski. Jedynie dzięki stymulowanej „od góry” opieki nad tą wyjątkową aktywnością artystyczną, udało się zachować wybrane jej przejawy15. Finansowe i merytoryczne wsparcie oraz działalność aktywizująca prowadzona przez miejscowe samorządy, muzea czy regionalne oddziały Cepelii, były zachętą do kontynuacji, a w wielu wypadkach pobudzenia aktywności twórczej. Zmiany jakie dotknęły artystyczną kulturę wsi dotyczyły zarówno cech formalno -ideowych, jak i funkcji oraz wartości, jakie reprezentowała. Zalewająca fala wyrobów produkcji fabrycznej zgodnych z lansowaną przez miasta modą, bezpowrotnie wyparła ze wsi sprzęty, zdobnictwo wnętrz czy tradycyjny strój, który stał się z rzadka noszonym kostiumem. Otwarcie się ku nowym wzorom, zdeprecjonowało dawną twórczość ludową i pozbawiło jej wartości materialnej i użytkowej. Walory artystyczne oraz kulturowe zyskały jednak uznanie poza rodzimym środowiskiem, a potrzebę kontynuowania kanonu sztuki tradycyjnej uznano za najważniejszy przejaw kultury regionalnej i narodowej. Równocześnie obok istnienia twórczości „w stylu ludowym”, rozwijała się w środowisku wiejskim twórczość formalnie i treściowo znacznie odbiegająca od tradycyjnego kanonu sztuki ludowej. Twórcy, którzy nabyli swe umiejętności, poczucie i konwencje estetyki, w czasach kiedy sztuka ludowa była „żywa”, zetknęli się z odmienną rzeczywistością kulturową, która stała się dla nich nową inspiracją artystyczną. Tym sposobem sztuka, nazywana „ludową”, zbliżyła się do twórczości określanej terminem sztuki nieprofesjonalnej, amatorskiej czy naiwnej, kształtowanej jedynie inwencją i pasją twórcy16. Dlatego analizując współcześnie aktywność plastyczną wsi, często potocznie określaną sztuką ludową, uznałam za zasadne, wprowadzenie pojęcia twórczości samorodnej, którą rozumiem jako: „…naturalną potrzebę tworzenia człowieka nie przygotowanego profesjonalnie do prac twórczych”17. Termin ten bowiem trafniej obrazuje zjawisko, które przedstawiam w niniejszym artykule. O współczesnym postrzeganiu i rozwoju samorodnej twórczości Śląska Cieszyńskiego, a szerzej kulturowego dziedzictwa w Polsce, zdecydowały w dużej mierze rów14 R. Kantor: Istota i siła tradycji. W: Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor. Kielce 1996, s. 9-19. 15 Mowa tu przede wszystkim o takich gałęziach sztuki ludowej jak: haft, koronka oraz rzeźba. 16 Zob. A. Jackowski: Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995. 17 Za: I. Butmanowicz-Dębicka: Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej. W: Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor, W. Kołodziej. Kraków 1995, s. 45. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 323 nież wydarzenia końca XX wieku: przemiany ustrojowe oraz akces do Unii Europejskiej. Zmiany te przyniosły obawę i lęki przed utratą kultury polskiej, zanikiem jej narodowej odrębności i ujednoliceniem z kulturą europejską czy światową. Starania te okazały się przedwczesne, i jak da się zauważyć błędne. Pomimo, że zcentralizowana, „odgórnie” prowadzona opieka nad tradycyjną i amatorsko uprawianą twórczością po 1990 roku utraciła impet, nie wpłynęło to na zanik tej twórczej aktywności. Wręcz przeciwnie, artystyczna kreacja, czerpiąca inspiracje ze „sztuki ludowej” czy wprost ją kontynuująca oraz amatorska, wolna od tradycyjnych kanonów, staje się coraz popularniejsza. Kulturowe tradycje, w tym interesująca nas tu twórczość samorodna cieszy się coraz większym zainteresowaniem i aprobatą społeczną. Dość powszechne uznanie dziedzictwa kulturowego za niezastąpiony element decydujący o tożsamości kulturowej czy narodowej, zrodziło wiele projektów związanych z zachowaniem schedy przodków. Cenne są zwłaszcza inicjatywy indywidualne, jak zakładanie stowarzyszeń, galerii, organizowanie plenerów, ale również te o charakterze instytucjonalnym, prowadzone przez muzea czy ośrodki kultury18. Różnorodną aktywność podejmowaną na tym polu można sklasyfikować następująco: - zakładanie lub reaktywowanie zespołów folklorystycznych, kapel ludowych, grup śpiewaczych, - rekonstruowanie dawnych zwyczajów oraz obrzędowości, - organizowanie wystaw i kiermaszów twórczości plastycznej, - zakładanie prywatnych muzeów, izb regionalnych, galerii, m.in. Izba Regionalna w Cisownicy, Chlebowa Chata w Górkach Wielkich, Galeria „u Niedźwiedzia” w Wiśle, - organizowanie konkursów i warsztatów, gdzie można poznać tradycyjne umiejętności związane m.in. z szyciem czy zdobnictwem strojów ludowych. W tą działalność wpisuje się przede wszystkim cieszyński Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości i organizowany przezeń cykl imprez pod wspólnym tytułem Skarby z cieszyńskiej trówły, - wydawanie różnych rodzajów publikacji: broszur, przewodników, książek popularnonaukowych, w tym także tomików wierszy i opowiadań gwarowych. Na szczególną uwagę zasługują tu dwa programy regionalne, które swym zasięgiem obejmują region całego Śląska Cieszyńskiego, nie zważając na granicę państwową, co dla rozdzielonego przez lata regionu, ma znaczenie priorytetowe. Są to np.: 1) Greenways: program tzw. zielonych korytarzy, który powstał z inicjatywy Euroregionu Śląsk Cieszyński i Stowarzyszenia Rozwoju i Współpracy Regionalnej Olza w Cieszynie. Projekt ten zainicjowany i wprowadzony w Środkowej Europie, a współcześnie popularny na całym świecie, polega na wyznaczeniu szlaków przyrodniczokulturowych wiodących po szczególnie atrakcyjnych miejscach związanych z tradycją i historią regionów. Szlak biegnący przez Śląsk Cieszyński jest częścią zielonego korytarza biegnącego z Wiednia do Krakowa. Na trasie, w gminie Goleszów, wyznaczono punkt, w którym funkcjonuje ekomuzeum stroju cieszyńskiego, gdzie można z bliska przyjrzeć się, jak powstają według dawnych wzorów wybrane części tradycyjnej odzieży, np. żywotek lub czepiec. W przyszłości planuje się także uruchomienie ekomuzeum koniakowskiej koronki w Trójwsi oraz ekomuzeum tradycyjnej architektury w Jastrzębiu Zdroju. 18 Współcześnie głównym koordynatorem wspierania rozwoju lokalnej twórczości jest Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej, którego dyrektorem jest Leszek Miłoszewski. �324 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 2) Tradycyjnie piękne: to część większego projektu Polsko-Czeska Akademia Ginących Zawodów, w ramach którego powstał Szlak Tradycyjnego Rzemiosła19, obejmujący: 21 miejscowości po polskiej i czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego, 34 osoby zajmujące się rękodziełem, 2 osoby zajmujące się kuchnią regionalną, 3 izby regionalne, 2 muzea oraz 2 galerie. W wyznaczonych miejscach można spotkać, poznać i zobaczyć zachowane i pielęgnowane tradycje regionu, w tym przede wszystkim te związane z rzemiosłem, rękodziełem i twórczością samorodną. Tak różnorodna aktywność przynosi nowe perspektywy w propagowaniu i zachowaniu miejscowej tradycji i specyfiki twórczej. Rosnąca popularność zaowocowała wieloma równolegle występującymi artystycznymi formami, które można ująć w następujące kategorie: 1. „dzieła” utrzymane w tradycyjnym kanonie formalnym i warsztatowym. Dawny wymiar kanonu ideowo-technicznego zachowała głównie twórczość reprezentująca dziedzictwo regionu, jak np. strój ludowy oraz ta, będąca lokalną pamiątką. Wierność dawnym artystycznym formom jest konieczna, bo twórczość taka „z góry” przeznaczana jest dla odbiorcy spoza własnego środowiska, i w potocznym rozumieniu stanowi właśnie miejscową „sztukę ludową”. Przypada jej nader ważna rola – utrzymanie unikatowej wartości kultury lokalnej. 2. adaptacje dawnych wzorów do potrzeb współczesnych (np. tzw. smycze do telefonów komórkowych z beskidzkim haftem krzyżykowym, stringi czy etui na telefon z koniakowskiej koronki), 3. indywidualne, artystyczne wybory i aktywność o charakterze sztuki amatorskiej czy nawet akademickiej. Biorąc pod uwagę ograniczony charakter niniejszej publikacji bliżej omówię tylko wybrane przejawy śląskocieszyńskiej twórczej aktywności, wśród których znajdują się rzeźba i malarstwo20. W dyscyplinach tych znajdziemy zarówno wymiar sztuki dawnej, jak i nowoczesnej, wolnej od ludowych reguł. Często w tradycyjnym kręgu pozostają cechy formalne i tematyka prac, choć jej pierwotny, sakralny wymiar traci znaczenie. Obok kanonicznego zespołu wątków, którym przewodzi Chrystus Frasobliwy czy Matka Boska, nierzadko pojawiają się rozbudowane, wielopostaciowe przedstawienia „opowiadające” biblijne i hagiograficzne przypowieści, np. Ostatnia Wieczerza. Często autorzy nadają im regionalny charakter, który uzyskują przez dodanie miejscowych, tradycyjnych strojów czy rekwizytów. Równolegle do tematyki sakralnej, twórców frapuje świat profanum, w którym poszukują inspiracji dla swych prac. Heterogeniczność wyznaniowa, laicyzacja życia, etos pracy oraz tutejsze środowisko – naturalne i kulturowe, stały się czynnikami warunkującymi treść plastycznych przedstawień powstających po obu stronach, rozdzielonego Olzą, Śląska Cieszyńskiego. Sceny z życia dawnej, zwłaszcza góralskiej wsi, dokumentujące dawne zajęcia w domu, zagrodzie i polu, tradycyjne odzienie czy góralska kapela, a także pejzaże pozostają istotnym świadectwem przemawiającym za wspólnotą ziem cieszyńskich. Ekumena góralskiej tematyki, z jednej strony decyduje o specyfice śląskocieszyńskiej plastyki, z drugiej, co jest ważne dla zaolziańskich 19 Zob. szerzej: www.tradycyjniepiekne.pl 20 Zob. K. Czerwińska: Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. Katowice 2009. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 325 twórców, zapewnia o łączności z polskością i trwaniu przy jej tradycji21. Podkreślenia godny jest tu fakt, co dla naszych rozważań jest szczególnie ważne, że artystyczna pasja stała się środkiem umożliwiającym „zatrzymanie” uciekającego czasu, utrwalanie dziedzictwa regionu, zwłaszcza zaś tych jego elementów, które giną bezpowrotnie. Odnaleziona w sztuce możliwość dokumentacji: życia, codzienności, „minionych lat dzieciństwa i tego co głęboko przeżyte”, jego rudymentarną cechą czyni realizm. Wśród licznych przejawów aktywności twórczej na szczególną uwagę zasługują umiejętności związane z rekonstrukcją stroju i jego zdobnictwa. Strój ludowy należał bowiem do głównych wyznaczników odrębności regionu, stanowiących współcześnie bodaj najbardziej reprezentacyjny element tradycyjnej kultury lokalnej22. Na terenie Śląska Cieszyńskiego do dnia dzisiejszego swą żywotność zachował strój zwany cieszyńskim oraz strój górali śląskich. Podobnie jak cała artystyczna twórczość wsi, strój opierał się o dawne formy, narzędzia i miejscowe surowce. Był wyrazem potrzeb życia codziennego społeczności miejscowej, a doskonalony przez lata wzór, dostrzegalny zarówno w swym bogactwie, jak i ubóstwie form, dany dla całej rodziny, wsi, parafii, regionu stał się jej symbolem, wyrażającym „…wspólne poczucie o pięknie, przyzwyczajenia i sposoby techniczne”23. Powojenne przemiany społeczno-obyczajowe i wyzwolenie się z autorytetów starszego pokolenia, spowodowało odrzucenie tradycyjnej roli stroju ludowego, jaką pełnił w kulturowej strukturze wsi. Strój ludowy stał się kostiumem. Jego główna rola miała charakter reprezentatywny, wyrażała przynależność regionalną, ale i narodową. Strój ubierano na ważne uroczystości rodzinne, religijne, ale przede wszystkim państwowe, tj. dożynki. Drugim torem funkcjonowania stroju ludowego okazała się jego kreacja jako rekwizytu scenicznego, świetlicowego. Wymogi estradowe i realia aktywności zespołów folklorystycznych pozbawiły jednak strój ludowy autentyczności, co często wyrażało się w ujednoliceniu form czy przesadnie rozbudowanym zdobnictwie. Po latach regresu, kiedy strój funkcjonował jedynie jako ideologiczny i sceniczny rekwizyt, od lat 90. XX wieku obserwujemy jego renesans. Powszechne stało się zamawianie stroju ludowego, którego rekonstrukcje dokonuje się w oparciu o ciągle żywą wśród starszego pokolenia wiedzę o tradycyjnym odzieniu oraz fachową literaturę. Pomocne stają się etnograficzne monografie, które w ostatnich latach ukazują się często, a nawet spontanicznie z inicjatywny lokalnych miłośników regionu24. Wzrasta też świadomość jego wartości (nie tylko materialnej) i walorów estetycznych. Na powrót modne stało się zakładanie regionalnego stroju na ważne uroczystości: państwowe, rodzinne czy religijne (tj. Pierwsza Komunia lub Konfirmacja, procesje Bożego Ciała), czy chociażby samo posiadanie go25. 21 Myślę tu o takich twórcach jak A. Szpyrc, B. Procner czy P. Kufa. 22 Szerzej zob. K. Czerwińska: Współczesny strój ludowy – kulturowy relikt czy żywa tradycji? W: Tradycja a współczesność. Folklor – Język – Kultura. Oświata i kultura na Podbeskidziu. T. V. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko – Biała 2009, s. 87-94. 23 J. Orynżyna: O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965. 24 W sukurs tym zapotrzebowaniom idzie działalność Fundacji Braci Golec, a zwłaszcza zainicjowany cykl albumów o strojach noszonych w Karpatach. Wśród nich znalazł się strój górali śląskich, a strój cieszyński jest w przygotowaniu. 25 Zdarza się, że studenci cieszyńskiej etnologii ubierają stój ludowy na obronę prac magisterskich. �326 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Wzrost zapotrzebowania na tradycyjny strój, zwłaszcza za sprawą licznie powstających zespołów folklorystycznych, sprawił, że coraz więcej osób wraca do dawnych technik kroju, szycia i zdobień. Na przeszkodzie nie stoją nawet wysokie koszty, jakie trzeba pokryć za kompletny strój. Zamawia się go u zawodowych krawcowych, koronkarek i hafciarek w Koniakowie, Wiśle, Goleszowie, Cieszynie, a nawet w Zakopanem, wszędzie tam gdzie przetrwała tradycja o dawnym odzieniu. Nieodzowną rolę zajmują tu osoby starsze, którym strój ludowy pozostał żywo w pamięci. Przy rekonstrukcji dba się o jego autentyczność, nie tylko sięgając po dawne kształty i wzory, ale i (o ile to możliwe) tkaniny. Powraca się do ich postaci z okresu przełomu wieków i początku XX, z którego pochodzi najwięcej zachowanych eksponatów muzealnych oraz dokumentacji fotograficznej. Konieczność zachowania autentyczności i wierność tradycji potwierdzają słowa jednej z kobiet zajmujących się wyszyciami: Tradycje rodzinne i kulturę regionalną Śląska Cieszyńskiego trzeba podtrzymywać, bo to jest coś wspaniałego, coś co wyróżnia nas od innych i co trzeba pokazać młodemu pokoleniu26. Zainteresowanie strojem ludowym oraz rosnąca potrzeba jego posiadania, sprzyja żywotności dawnych technik zdobniczych, tj. jubilerstwo (zwłaszcza technika filigranu, kontynuowana w pracowniach Franciszka Pieczonki w Cieszynie oraz Kazimierza Wawrzyka w Ustroniu), hafciarstwo oraz koronczarstwo. Umiejętności te przez lata, „oderwały się” od stroju ludowego, rozwijając się w samodzielne dziedziny aktywności twórczej. Oczywiście szczególną pozycję zajmują tu: koniakowska koronka oraz beskidzki haft krzyżykowy i haft na żywotkach – czyli gorsetach sukni cieszyńskich, które przez lata stały się symbolem tradycji regionu. Kompilacja dawnych, tradycyjnych technik i wzorów z nowatorskimi rozwiązaniami formy i funkcji, czyni je atrakcyjnymi nośnikami lokalnych wartości. Proces budowania tożsamości opartej o tradycje przodków zależny jest od postawy, jaką reprezentują członkowie społeczności. Im bardziej dziedzictwo kulturowe odbierane jest jako wartość, tym większa jego rola jako „rdzenia”, wokół którego kształtuje się samoidentyfikacja. Wartościowanie własnej kultury rozpoczyna się w domu rodzinnym, gdzie „wchodzi w krew”. Z czasem, kiedy staje się integralną częścią własnego orbis interior, przeradza się w poczucie odpowiedzialności za zachowanie kulturowej schedy przodków. Pozytywny stosunek do lokalnej tradycji i aktywna postawa zmierzająca do jego ochrony, rodzi poczucie bycia „ogniwem pokoleniowego łańcucha”, zwłaszcza kiedy najstarsze generacje odchodzą. Obowiązkiem staje się zachowanie ciągłości wspólnej kultury, obrona dawnych treści przed zapomnieniem, nieudolną stylizacją czy niewłaściwą interpretacją. Nabyta wiedza i ukształtowana w duchu tradycyjnych wzorców postawa życiowa, nie pozwala na bierne akceptowanie obcych przejawów kultury masowej, przy równoczesnym deprecjonowaniu własnych. Jedna z moich informatorek argumentuje swoją działalność następująco: Jak mi kiedyś w kościele chłop powiedział: coś się tak po góralsku oblykła, a byłach ubrano w suknię cieszyńską, to mnie takie nerwy wzięły. Jak chłop stela może nie poznać cieszyńskiego stroju! Musiałach cosik z tym zrobić27. 26 Wypowiedź z badań własnych, Goleszów 2009. 27 Badania własne, Zebrzydowice 2009. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 327 Konfrontacja z osobami o całkowitej ignorancji i braku wiedzy o lokalnym dziedzictwie, staje się impulsem do działania: założenia zespołów folklorystycznych, izb regionalnych, rekonstrukcji dawnych zwyczajów, itp. Ta różnorodna, bogata aktywność służy oczywiście popularyzowaniu kultury własnej, czego rezultatem w wielu przypadkach jest budowanie postawy wartościującej wśród młodzieży i dzieci. Dodatkowym, nad wyraz istotnym czynnikiem jest tu również fakt, iż tego typu aktywność integruje środowisko, scala generacje, co ma znaczenie zarówno dla ludzi starych, jak i najmłodszego pokolenia28. W wielu wypadkach sposobem na eksponowanie tożsamości kulturowo-regionalnej jest aktywna postawa twórców. W niej wyrażają więź z tradycją miejscową czy w szerszym wymiarze narodową29. To miłośnicy własnego regionu, którzy w swoim życiu poświęcili wiele dla utrwalania dawnych zwyczajów, czy odrębności ukochanej „małej ojczyzny”. Często twórczość artystyczną łączą z rolą animatora miejscowej kultury. Doskonałym przykładem jest tu twórczość Polaków z Zaolzia, dla których aktywność artystyczna to wyraz ich kulturowej przynależności do Macierzy, podtrzymywanie polskości, wspólnego śląskocieszyńskiego dziedzictwa. Pozwala na to konwencja „sztuki ludowej” czy inspiracja przyrodą, wspólną niegdyś dla tych terenów. Jeden z twórców tak argumentuje swoją postawę: (...) Rzeźba to udokumentowanie i utożsamienie się z góralszczyzną, próba utrzymania i kontynuacji tradycji. Gdybym mieszkał w mieście, może byłbym nowoczesnym rencistą, wysiadywałbym na kanapie, oglądałbym mecze albo nie wiem co jeszcze. Ja tak jakoś od dawna czuję zamiłowanie do sztuki (...) lubię pisać, rysować, rzeźbić, wykonywać czynności, które są związane z moimi korzeniami. Byłem, jestem i będę Góralem30. Aktywny charakter postawy, o której tu wspominam jest bezpośrednim wynikiem stosunków międzyludzkich występujących zwłaszcza na pograniczach. Działanie nakierowane jest tu na podnoszenie rangi kultury własnej w wymiarze lokalnym – regionalnym – narodowym, przy równoczesnym szacunku dla odmienności. Aktywność taka koncentruje się na poszukiwaniu zarówno dialogu wewnątrzkulturowego, jak i międzykulturowego, który formuje osobowość i tożsamość. Wyznacznikiem takiej postawy jest „głód” poznania mechanizmów rządzących kulturą własną i kulturami „innych”31. Doświadczanie wielokulturowości, szczególnie intensywne na pograniczach przynosi nieustanne pytania dotyczące kształtowania tożsamości. W dużym stopniu, jak próbowałam wykazać, proces ten zależy od żywotności kulturowego dziedzictwa regionu. Świadomość „własnych korzeni”, dostrzeżenie aksjologicznego wymiaru kultury lokalnej i identyfikowanie się z nią, stanowi rudymentarną podstawę tego procesu. Aktywne kultywowanie tradycji (również poprzez działalność artystyczną), umożliwia zachować jej ciągłość. Poznanie wybranych elementów dziedzictwa kulturowego pozwala doświadczać schedy naszych przodków, ich tradycji i kultury. 28 Myślę tu np. o działalności w gminie Ochaby. Zob. www.ochaby.pl 29 Szerzej zob. K. Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna – studium artysty. W: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. Red. I. Bukowska-Floreńska. T. 7. Katowice 2003, s. 149-157. 30 Badania własne, Dolna Łomna 2004. 31 A. Szyfer: Ludzie pogranicza…, s. 93-98. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 328 Wiedza taka jest niezbędna, kształtuje bowiem wartościujący stosunek do środowiska macierzystego oraz umożliwia identyfikację z kulturą lokalną, a szerzej – kulturą narodową. Równocześnie buduje postawy otwarte na zrozumienie innych kultur, postawy wolne od takich zagrożeń, jak ksenofobia czy nacjonalizm. Z drugiej strony daje również możliwość kreowania dialogu, w którym dawne elementy kultury przodków, ścierają się z wyzwaniami współczesności. Nowa „jakość”, w której łączą się pierwiastki o charakterze globalnym, z tym co oryginalne, własne, staje się wyznacznikiem etnoidentyfikacyjnym, bezpośrednio kształtuje dynamiczny proces budowania tożsamości. Bibliografia: Bokszański Z.: Tożsamość, interakcja, grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989 Butmanowicz-Dębicka I.: Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej. W: Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor, W. Kołodziej. Kraków 1995, s. 41-49 Czerwińska K.: Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. Katowice 2009 Czerwińska K.: Współczesny strój ludowy – kulturowy relikt czy żywa tradycji? W: Tradycja a współczesność. Folklor – Język – Kultura. Oświata i kultura na Podbeskidziu. T. 5. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 87-94 Czerwińska K.: Współczesna twórczość samorodna – studium artysty. W: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”.T. 7. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2003, s. 149-157 Dyczewski L.: Kultura polska w procesie przemian. Lublin 1995 Frankowski E.: Sztuka ludu polskiego. Monografie artystyczne. T. 17. Warszawa 1928 Jackowski A.: Sztuka ludowa. W: Etnografia Polski przemiany kultury ludowej. Red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. T. 2. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1981, s. 189-241 Jackowski A.: Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995 Kadłubiec K.D.: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987 Kantor R.: Istota i siła tradycji. W: Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor. Kielce 1996, s. 9-19 Kantor R.: Pogranicze jako narodowy obszar kulturowy. W: Społeczno-cywilizacyjny wymiar edukacji. Red. Z. Jasiński. Opole 1996, s. 112-116 Kwaśniewski K.: Tożsamość kulturowa. W: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Red. Z. Staszczak. Warszawa – Poznań 1987, s. 351-352 Odoj G.: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007 Orynżyna J.: O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965 Rusek H.: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 7-9 Stomma L.: Determinanty polskiej kultury ludowej w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa” 1979, nr 3, s. 131-142 �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 329 Szyfer A.: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2003 Wieruszewska M.: Tożsamość kulturowa jako wartość i czynnik konstytutywny społeczności lokalnej. W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, B. Sowa, P. Dudkiewicz. Warszawa 1989, s. 302-324 Shrnutí Současná spontánní tvorba v procesu formování identity. Příklad Těšínského Slezska. Dynamika změn obklopující nás reality a zkušenosti odlišných kulturních vzorů, které stanoví synonymum naší doby, vynucují reflexe nad samým sebou a vlastním místem ve světě. Kulturní eklekticizmus přináší destabilizaci, zejména mezi mladou generací, která potřebuje trvalé základy vymezující formování jejich svébytnosti. Tento proces nepatří k lehkým. Z jedné strany totiž pozorujeme tendenci sjednocování kultury prostřednictvím masmédií, globalizaci, ekonomickou a kulturní homogenizaci. Současně, z druhé strany, stále intenzivněji se obrozuje regionalismus, který je často doprovázen lokální izolací a xenofobií, vyplývající z ohrožení vlastního orbis interior. V předmětném textu se autorka pokouší odpovědět na otázku jakou úlohu plní spontánní tvorba při formování postojů členů místních (lokálních) společností. Jev spontánní tvorby, kterou autorka chápe jako současné lidové umění a neprofesionální umění [i když zde je třeba zdůraznit, že nejde o jevy totožné], má v místní kultuře, a v širším – národním pojetí - značný význam. Můžeme ji vnímat, na jedné straně jako turistickou abstrakci, památku z ÚLUV (Ústředí lidové umělecké tvorby), a na druhé straně jako stále živý projev regionálních tradic uměleckého i národního charakteru. Tato tvorba má zcela jistě velký význam – vytvářet specifický charakter místní kultury, jakož i zachovávat její unikátnost před náporem nivelujícím rozdíly, globalizací. Aktivity založené na tradičních ideově-odborných zásadách, jakož i novátorská tvorba inspirována místním přírodním a kulturním prostředím, má totiž podstatný vliv na vytváření nejen skupinové, ale také individuální identity. Manifestace vlastní [místní] tvorby i její široká recepce, tento proces umocňuje, což má nesmírný význam zejména v oblasti pohraničí, jakým je Těšínské Slezsko. Summary Contemporary natural artistic creation in the process of identity shaping - the case of Cieszyn Silesia The dynamics of changes in the surrounding reality and the experience of different cultural models (which have become a synonym of modern times) necessitate reflection upon one’s own self and one’s own place in the world. Cultural eclecticism brings about destabilization, especially among the young, who need long-lasting foundations which determine their selfidentification. This process does not seem to be easy. On one hand, a tendency can be observed of unifying the culture through mass media, globalization, economic and cultural homogenization. At the same time, on the other hand, regionalism is reborn, frequently along with local isolationism and xenophobia as a result of the threat to the own orbis interior. This article is an attempt at answering the question concerning the role of natural artistic creation in shaping attitudes of local community members. �330 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví The phenomenon of natural artistic creation is understood by the author as contemporary folk art and non-professional art, although it should be emphasized that these terms do not mean identically the same. Natural creation plays a significant role in the local and, more broadly, national culture. It can be viewed both as a tourist attraction, a folk souvenir, and as a symptom of unceasingly lively regional tradition, which ranks as an artistic and national value. Obviously, this artistic creation has an important role – it should create the specificity of local culture and preserve its uniqueness in the face of globalization pressures which seem to level differences. The activeness based on traditional ideological and technical canons and the innovative creation inspired by local natural and cultural environment contribute substantially to shaping both the group and individual identity. This process is enhanced by the presentation of the own (local) art creation and its broad reception, which cannot be underestimated, especially in borderland areas, such as Cieszyn Silesia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ef028267650577d57f024cae674d015.pdf 85d1934bb5d08b4266b628ce8e254e23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5470 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5087 Title A name given to the resource Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach "Płomyka"( 1917-1939) / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.302-318 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kucharska, Małgorzata Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Kucharska Uniwersytet Opolski Zespół Szkół Ogólnokształcących w Strzegomiu Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka”1 (1917-1939) „Płomyk” okresu międzywojennego był zdecydowanie najpoczytniejszym periodykiem adresowanym do czytelników w wieku „(…) od lat dziesięciu do piętnastu”2. Wychodząc pod auspicjami Związku Nauczycielstwa Polskiego, pełnił rolę służebną wobec szkoły, uzupełniając lub często wręcz zastępując, ówczesny brak podręczników. Docierał do różnych środowisk, stanowiąc cenne źródło informacji zarówno dla młodych czytelników, jak i dla dorosłych. Dogłębna analiza materiału rzeczowego czasopisma pozwala stwierdzić, iż na jego łamach mocno zaznaczyła swą obecność tematyka dotycząca historii, kultury oraz walorów krajobrazowych Śląska Cieszyńskiego. Różnorodnych wypowiedzi na wspomniany temat odnaleźć można w „Płomyku” wiele. Są to zarówno teksty znanych autorów, jak i wypowiedzi anonimowe czy skreślone ręką samych czytelników. Stanowią je materiały wyraźnie publicystyczne, drobne informacje, sprawozdania, korespondencja, przyczynki historyczne, notki biograficzne, programy radiowe, a także utwory o wyraźnie literackim charakterze. Barometrem nastrojów społecznych, dotyczących skomplikowanej sytuacji Śląska Cieszyńskiego są publikacje odnoszące się do rewindykacji terytorialnych i ich historycznych uzasadnień3. Potwierdza to np. marcowy numer „Płomyka” z 1919 roku, w którym S. Podhajna pisze o podłożu antagonizmów czesko-polskich i niemiecko-polskich, dotyczących Śląska Cieszyńskiego. Autorka rozwiewa mit demograficzny, pisząc m.in.: 1 „Płomyk” – najpopularniejsze ilustrowane czasopismo dla dzieci i młodzieży, wydawane w latach 1917-1939 oraz 1945-1991, w okresie międzywojennym adresowane głównie do dzieci ludu, proletariatu miejskiego i części mieszczaństwa. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, a od roku 1930 Związek Nauczycielstwa Polskiego. Por. J. Z. Białek: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979, s. 194. 2 Por. Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984, s. 5. 3 Por. M. Kucharska: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 303 Mylą się jednak Czesi, kiedy mówią, że ich jest najwięcej: bowiem na każdą setkę mieszkańców Śląska Cieszyńskiego przypada 61 Polaków, 24 Czechów i 15 Niemców i Żydów, a niższy status społeczny rodowitych Ślązaków uzasadnia tym, iż ludność stanowią: (...) przeważnie włościanie ciemni, nieoświeceni, a szlachta, która by mogła była lud polski oświecać, wyginęła albo zniemczała zupełnie4. Wyrazem spontanicznych reakcji na przełomowy okres powstań i plebiscytowych rozstrzygnięć są artykuły A. Janowskiego: ujęta w formę paraboli odezwa do młodych Polaków o konieczności obrony zachodnich granic5 oraz artykuł wtajemniczający młodzież w trudne kwestie „z obszarów plebiscytowych”6: Czesi i Niemcy – pouczał autor młodych czytelników – próbują to biciem, to przekupstwem zyskiwać sobie głosy ludności plebiscytowej, nasze poglądy ślicznie wypowiedział Naczelnik Państwa do wycieczki ze Spisza: <<Głosujcie, jak wam sumienie nakazuje: jeżeli czujecie się Polakami, głosujcie za Polską, jeżeli nie czujecie po polsku, nic nam po was, idźcie tam, gdzie was serce ciągnie>>7. Dzięki rubryce To i owo czytelnicy mogli śledzić aktualia dotyczące sytuacji regionu, jak choćby stosunku Ligi Narodów do sprawy ustalenia granic8, ilości pieniędzy zebranych na akcje pomocowe dla Ślązaków. Na łamach magazynu zamieszczono też listy darczyńców. Redakcja „Płomyka” oferowała teksty dotyczące kultury i pejzażu śląskiego, m.in. Legendę o świętej Barbarze9, mówiącą o patronce górniczej braci i początkach chrześcijaństwa na Śląsku oraz impresje księdza Macoszki na temat beskidzkiego krajobrazu10. Z kolei M. Konopnicka w swych wierszach zapowiadała powstanie zbrojne ludu śląskiego, określanego tutaj mianem Łazarza (Już przyszedł czas) lub odzwierciedlała narastającą potrzebę identyfikacji narodowej oraz rozbudzania w młodym pokoleniu świadomej przynależności do śląskiego kręgu kulturowego (A jak Ciebie)11. Bieżące wydarzenia i sytuacje inspirowały M. Wysznacką, wypowiadającą się w literackiej formie na temat piastowskich korzeni Śląska, wyników traktatu pokojowego i zbliżającego się plebiscytu12. Charakterystyczne dla pisma było przenikanie się problematyki śląskiej i świątecznej. Motyw narodzin Jezusa zestawiono np. z odro4 S. Podhajna: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84. 5 Aljan [A. Janowski]: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170. 6 Aljan [A. Janowski]: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68. 7 Tamże, s. 70. 8 Por. To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23; To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99; Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134; [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77. 9 Por. Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86. 10 Por. Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87. 11 M. Konopnicka: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86; A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281. 12 M. Wysznacka: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278. �304 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví dzeniem się regionu, natomiast trudną sytuację „bytową” świętej rodziny z ówczesną sytuacją tamtejszego ludu13. Interesujący nas problem stał się niezwykle aktualny w roku 1938. W związku z powrotem prastarej polskiej ziemi do Macierzy przybliżano młodym czytelnikom skomplikowaną historię regionu i wyraźnie eksponowano starania Polaków o zachowanie tożsamości narodowej: (…) ludność tej prastarej dzielnicy nie zgermanizowała się w trzywiekowej niewoli, zachowała swój język i swą odrębność narodową. Wspominano nastroje społeczne towarzyszące formowaniu się granic: Źle się czuli Polacy pod panowaniem czeskim. Ciężko było żyć synom wolnego narodu na tej ziemi swojej, od wieków swojej, a zakutej w więzy obcej przemocy14. Reakcją na nową sytuację było również natychmiastowe pojawienie się w „Płomyku” tekstów o charakterze apelatywnym. Kierowano za ich pośrednictwem prośby o pomoc dla rodaków zza Olzy. Proponowano organizowanie wiosennych wyjazdów na Śląsk Cieszyński, zaproszenie dzieci z Zaolzia do zwiedzania innych regionów kraju. Zachęcano do nawiązania korespondencji, wysyłania na Śląsk Cieszyński książek, fotografii, czy charakterystycznych dla różnych regionów drobiazgów, m.in. artystycznych wyrobów ludowych i lalek. „Płomyk” pośredniczył w przekazywaniu adresów i stał się katalizatorem wielu przedsięwzięć pomocowych. Na jego kartach zamieszczono adresy szkół znajdujących się na Śląsku Zaolziańskim15. Chwalono przy tym siłę duchową mieszkańców przywróconych ziem, wyrażając nieskrywaną radość z faktu, iż do Polski wraca: (…) ziemia śliczna i bogata, że wraca z nią razem dzielny lud, co tak nieugięcie marzył o wolności i tak ofiarnie krew za nią przelewał16. Już na początku lat 30. XX wieku dzieci z Cieszyna aktywnie uczestniczyły w akcjach organizowanych przez redakcję „Płomyka”. Pod kierunkiem nauczyciela A. Cienciały przygotowały dla rodaków zamieszkałych na obczyźnie album, stanowiący m.in. zbiór pięknych widoków i fotografii Cieszyna oraz okolic17, a dla koleżanek zza Olzy – lalki w strojach regionalnych18. O radości z powodu powrotu reszty Śląska Cieszyńskiego do Polski pisał W. Burek. Dowodząc polskości tych ziem, powoływał się na najstarsze dokumenty, a kreśląc rys historyczny regionu, chwalił postawę mieszkańców: Lud śląski, twardy i dzielny, nie zapomniał polskiej mowy i obyczaju. 13 14 15 16 17 18 [Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65. [Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170. Por. Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282. [Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178. L. Ron.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973. Z. Charszewska: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 305 Wspominał o organizowanych w całym kraju manifestacjach na rzecz powrotu Zaolzia, o wystąpieniu zbrojnym ludu śląskiego przeciw obcemu panowaniu i ofiarności młodzieży, na tle której wyróżnił postawę W. Regera - komendanta Związku Harcerstwa Polskiego w Cieszynie. Nakreślił sytuację panującą w oswobodzonym mieście i okolicach, konstatując: Wróciła do Polski piękna ziemia śląska i jej bohaterska ludność. Wygasł sąsiedzki spór, który przerodzi się w trwałą przyjaźń dwóch bratnich narodów19. Interesująca nas tematyka przenikała także do drobnych tekstów o charakterze informacyjnym. I tak w roku 1934 odnotowano, iż pod miejscowością Olza ustalono metę ósmego marszu „Szlakiem powstańców nad Odrę”20, a w 1938 zalecano czytelnikom przygotowującym obchody rocznicy odzyskania niepodległości wykorzystanie pieśni patriotycznych i żołnierskich znanego muzyka i pedagoga – K. Hławiczki21. O Wiśle, najpiękniejszej miejscowości uzdrowiskowej na Śląsku Cieszyńskim, ulubionym miejscu wypoczynku I. Mościckiego, opowiadali m.in. M. Owczarek oraz G. Morcinek. Pierwszy z nich krótko odniósł się do wydarzeń z roku 1938, a następnie skupiając uwagę na walorach turystycznych, opisał uroki górzystej okolicy Czarnej i Białej Wisełki, stylowy zameczek myśliwski i jego otoczenie22. Drugi doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Beskidów, przypominając legendę górali śląskich, którzy na temat proweniencji owych gór mawiali: A Beskidy powstały z Boskiego uśmiechu. Są bowiem tak piękne, jak nic innego na świecie23. Sugestywnie Morcinek odmalował widok doliny, szum Wisełki oraz zapach beskidzkich lasów. Pisał o stosunku wiślańskich oraz istebniańskich górali do prezydenta, nazywanego przez nich „roztomiłym Gazdą”. Tekst dopełnił apelem o wsparcie finansowe na rzecz Funduszu Szkolnictwa Polskiego Zagranicą24. Obraz regionu wyłaniał się z kart monograficznego numeru „Płomyka” z 1926 roku25, w którym pisano m.in. o bogactwach naturalnych i postawach dzielnych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Przypominano położenie geograficzne regionu, ukształtowanie terenu. Wiele uwagi poświęcono walorom turystycznym i historii dzielnicy przodującej niegdyś zamożnością i zaludnieniem, a nade wszystko siłą charakteru mieszkańców, którzy utrzymali, zachowali swą narodowość i nie zatracili ani języka, ani wiary ojców. Wymieniono nazwiska takich zasłużonych działaczy czy 19 W. Burek: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202. 20 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56. 21 W. Rodziewicz: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123. Chodzi o śpiewniki Karola Hławiczki: Leć pieśni w dal oraz I zanućmy pieśń wesoło. 22 M. Owczarek: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457. 23 G. Morcinek: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222. 24 G. Morcinek: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 225-226. 25 J. Prażmowski - kierownik Szkoły I w Wełnowcu, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376. �306 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví poetów śląskich, jak: J. Londzin, K. Miarka, P. Stalmach, kowal – J. Ligoń, ks. N. Bończyk, ks. K. Damroth, ks. Przywara, ks. Lubecki, ks. Gregor, E. Borys, ks. Skowroński, J. Kupiec, Jaroń i Kołodziej. W historii tego regionu edukowała dzieci i młodzież M. Iwanicka. Odnosząc się do opisu aktualnych nastrojów społecznych, wracała pamięcią do wydarzeń z 28 października 1918 roku i eksponowała dokonania wiernego pasterza Ślązaków – ks. J. Londzina. Losy młodego zecera złożyły się na fabułę opowiadania, dzięki któremu Iwanicka przypomniała historię „Gwiazdki Cieszyńskiej” oraz jej rolę w walce o zachowanie rodzimego języka i kultury. Podnosiła zasługi P. Stalmacha i A. Cienciały oraz wyjaśniała przyczyny nieudanej próby przeprowadzenia plebiscytu26. Nad nieszczęsną decyzją Krzywoustego i polityką jego syna Władysława, które sprawiły, iż „Śląsk wciśnięty między Niemcy i Czechy był odtąd na długie, długie wieki stracony”, ubolewał w swych historycznych reminiscencjach K. Konarski. Wartość tej dzielnicy określiła następująco: Kołodziej Piast, kiedy Polskę budował, różne krainy polskie, jak owe dzwona na kole, razem do kupy mocował. A wśród tych krain jedną z najpiękniejszych było dzwono śląskie27. W swych peregrynacjach A. Janowski rozwiewał wątpliwości młodych odbiorców, mylnie kojarzących Śląsk wyłącznie z lasem kominów i hukiem fabryk. Doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Śląska Cieszyńskiego i wyrażał podziw wobec mówiącego śliczną polszczyzną ludu, którego silne wpływy obce nie potrafiły wynarodowić. Opisywał obronne zamczysko w Cieszynie, z którego nie zostało nic prócz wyniosłej wieży i okrągłej kaplicy, uznawanej za budynek bliźniaczy ze słynną kaplicą w skrzydle zamku na Wawelu. Podkreślał, że o ile wieża, wzniesiona wolą piastowskich książąt, stanowi dokument naszej potęgi w dorzeczu Odry i ważną pamiątkę świetnej przeszłości, o tyle dokumentem obecnej woli mocarstwowej w tej krainie jest zamek prezydenta w Wiśle28. „Oczy Ślązaków, skoro oderwą się od pracy, lubią na piękne rzeczy patrzeć”29 – czytamy w anonimowym artykule poświęconym sztuce ludowej. Pracowitości i poczucia estetyki tamtejszego ludu dowodzą – jak zapewniano – stojące przy drogach figury, krzyże, rzeźby przedstawiające Chrystusa frasobliwego – dzieła rąk wiejskich „świątkarzy”, potrafiących wyrzeźbić ul w kształcie świętego apostoła, przystroić szafę pięknymi gzymsami albo malowaniem, wykonać czerpaki (ponoć od podhalańskich ładniejsze), ozdobić „ryzowaniem” ławy i stołki, wykonać obrazy na szkle czy pakowne, „malowaniami kwietnymi” przystrojone skrzynie i piękny przyodziewek, który opisano dokładnie w „Płomyku” z 1934 roku, zwracając uwagę, iż (…) Ślązaczka spod Skoczowa, czy Strumienia, w świąteczny dzień siedem spódnic kładzie i jeszcze zapaskę jedwabną. Stroju tego dopełnia rodzaj gorsetu <<broszlik>>30. 26 27 28 29 30 M. Iwanicka: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391. K. Konarski: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216. Aljan [A. Janowski]: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220. Anonim: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220. Tamże, s. 221. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 307 Obraz Śląska odzwierciedlał też G. Morcinek, autor tekstów o charakterze publicystycznym, wśród których na szczególną uwagę zasługuje obszerna peregrynacja pisarza Od Połomu po Odrę31, stanowiąca pochwałę tamtejszego krajobrazu i będąca wyrazem radości z odzyskania zaolziańskiej części Śląska Cieszyńskiego. Odnajdziemy w niej opisy znanych miejsc oraz polskich szkół. Podziwia również gościnność i przywiązanie mieszkańców do polskości. W iście reportażową relację z wędrówki wtapia Morcinek opowieści o legendarnym wężu Złotogłowcu, utopcach i jaroszkach. Prezentuje Jabłonków, hutniczy Trzyniec oraz największą na Śląsku czytelnię dla dzieci. Odbywa też modlitewną pielgrzymkę do Cierlicka, gdzie polegli Żwirko i Wigura. Dociera do starego piastowskiego Frysztatu, odwiedza rodzinną Karwinę oraz Bogumin. Przeszedłszy cały region, znajduje jedynie garstkę czeskich dzieci, a wszędzie słyszy polską mowę i rozpoznaje radujące się wolnością serca. Pod tekstem wymieniono nazwiska kilku artystów – malarzy i grafików ze Śląska Cieszyńskiego, m.in. J. Kidonia, J. Wałacha z Istebnej, G. Firlę z Orłowej, do najzdolniejszych zaliczając P. Stellera z Beskidów Śląskich, autora nagradzanych w Polsce i za granicą drzeworytów sławiących Śląsk, jego przyrodę, kopalnie, huty i ludzi, co potwierdzono wzbogacając tekst o reprodukcje drzeworytów z tzw. „Teki Śląskiej”. W artykule Książki pisane „od serca”32 wymieniono nazwiska zasłużonych artystów (J. Lompa, J. Ligoń, K. Miarka, J. Kupiec, K. Damroth, czy autor pięknych poematów o Beskidzie Śląskim, jego życiu, garncarzach, rzeźbiarzach i świątkarzach – E. Zegadłowicz). Zamieszczono też biografię G. Morcinka, informacje o jego utworach oraz wyjątek Z niemieckiej szkoły33. W innym numerze zapowiadano publikację opowieści, której początek będzie nosił tytuł Uśmiech na drodze34. Zamieszczono biogram skreślony ręką samego Morcinka. Swe pisarskie credo zawarł artysta w słowach: W swych książkach piszę o Śląsku, o górnikach i o szkole, bo jestem Ślązakiem, byłem górnikiem, a obecnie jestem nauczycielem w szkole powszechnej35. We Wspomnieniu opowiadał o odwadze, jaką odznaczał się, gdy w chwili ukończenia Szkoły Powszechnej domagał się wydania świadectwa w języku polskim. Opowiadał o swej pracy, inkrustując tekst zasłyszanymi od górników opowieściami o Skarbniku. Z wdzięcznością wspominał pana Tomosza, wozacza i bibliotekarza, który zaszczepił w nim miłość do książek (głównie Sienkiewicza i Kraszewskiego), inspirował do pisania. Wyjaśniał, jak należy rozumieć legendy36. G. Morcinek podnosił też w „Płomyku” zasługi ks. J. Londzina, który w chwili ważnej: (...) zwołuje zgromadzenia, budzi lud swój z narodowego uśpienia, mówi mu o jego słusznych prawach, uczy, jak się ich można domagać, zakłada towarzystwa polskie, pisze książki, redaguje najstarsze pismo polskie na Śląsku <<Gwiazdkę Cieszyńską>>37. 31 32 33 34 35 36 37 G. Morcinek: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464. [Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218. G. Morcinek: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218. Por. Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291. G. Morcinek: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770. Tenże: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773. Tenże: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893. �308 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Podkreślał jego zasługi w organizowaniu polskich szkół, zakładaniu burs, współpracy z mecenasem A. Osuchowskim, walce o prawa ludu śląskiego. W „Płomyku” zamieszczano utwory, które wyszły spod pióra Morcinka, m.in.: Jezuskową pierzynkę (legendę o świętej rodzinie i bajkowej proweniencji śniegu), Przecież tam są ludzie, Wyrąbany chodnik i W zadymionym słońcu. Redakcja zalecała lekturę Historii węgla Morcinka, a w jednym z numerów podano też adres zamieszkania pisarza38. Bogatej tradycji ludowej Śląska dowodzi żartobliwe opowiadanie o zabawie w Judasza39 oraz utwór Narodziny serca40, którego akcja rozgrywa się m.in. na Buczu. Czterotygodniowy pobyt harcerzy w Beskidach Śląskich staje się oto prawdziwą szkołą życia i sprawdzianem postaw etycznych, a opis przygód stanowi pretekst do prezentacji pochwały uroków beskidzkiego krajobrazu, opisu strojów ludowych, gadek i wierzeń. W trakcie kilkudniowej wycieczki młodzież poznaje okolicę, zdobywa sympatię górczan, zgłębia historię regionu i słucha opowieści o zbójniku Ondraszku oraz innych śląskich „bojek”. Zalety ludu śląskiego (pracowitość, pobożność, przywiązanie do ziemi i ojczystej mowy) eksponowała też B. Rodziewiczówna41. Do ciekawych i oryginalnych tradycji zaliczyła m.in.: zwyczaj chodzenia z „marzanką”, obchód „latka”, „maik”, palenie ognisk w czasie Zielonych Świąt, oprowadzanie „niedźwiedzia”, urządzanie w Wielki Czwartek „dyngusa” albo „śmigusa”, lanie ołowiu na Świętego Andrzeja, obchody święta Trzech Króli, czy zachowany w pewnej miejscowości zwyczaj wróżenia z igieł. Wspominała o wyjątkowym szacunku wobec chleba, konieczności hojnego obdarzania biednych w czasie Bożego Narodzenia, zwyczajach związanych z Niedzielą Palmową, kulcie św. Barbary oraz krążących między górnikami legendach, podaniach, przesądach i zabobonach. Malowniczemu urokowi Śląska Cieszyńskiego uległa I.W. Kosmowska42, która poświeciła obszerny artykuł opisowi źródeł Wisły, inkrustując go fragmentami legend. Głosiła pochwałę walecznego i stroskanego o chleb powszedni ludu. W baśniowym stylu nakreśliła historię owej piastowskiej ziemi. Pisała o działających na jej mieszkańców wpływach niemieckich i czeskich, a wyróżniając góralską osadę Jabłonków, przez którą przepływała istna wędrówka narodów, przytoczyła fragment starej góralskiej piosenki: W Jabłonkowej som Jackowie, rozumiejom w obcej mowie, bo wandrujom z Węgrem, Turkiem śli na śańce z Brandeburkiem. 38 G. Morcinek: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368; Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779; Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96; W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406; Por. Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109; Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194 39 G. Morcinek: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950. 40 Tenże: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504. 41 B. Rodziewiczówna: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393. 42 I. W. Kosmowska: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 309 Pisała o dumnych i radosnych Ślązakach, których mowa stanowi wierne echo odległych czasów, a odwieczny strój podobny jest (choć bogatszy i piękniejszy) do zakopiańskiego. Wspominała o zamku królującym nad włościami hrabiego Larisza oraz historii Kultyczki i następstwach odkrycia przez niego głębokiego pokładu węgla. Tłumaczyła przyczyny roszczeń Czechów do Śląska Cieszyńskiego. Podnosiła znaczenie związku „Siła”, pod auspicjami którego wydawano pismo „Oświata” oraz 44 stowarzyszeń śpiewaczych. Miłość młodzieży do tej ziemi potwierdzała jej zaangażowaniem w akcje naprawiania górskich szlaków, regulowania rwących potoków i budowania schronisk (jak na Stoczku). Prezentowała dane na temat liczby mieszkańców zaolziańskiej części Śląska (na 560 000 ludności polskiej było tylko 126 338 Czechów). Opisywała malownicze położenie Cieszyna i wieżę zamkową. Przypomniała dzieciom legendę o założycielach grodu i powstaniu Studni Brackiej. Tolerancji mieszkańców dowodziła w słowach: Katolicy i protestanci żyją w zgodzie obok siebie, pracując w instytucjach dobra ogólnego. W dzień świąteczny, po nabożeństwach, wspólnie udają się na rynek, gdzie wzniesiono dom ludowy43. Ubolewała nad sytuacją mieszkańców podzielonego Cieszyna, tłumacząc ich materialne problemy odcięciem od fabryk i ogrodów. Za starania o zachowanie polskości chwaliła patriotów (J. Cienciałę i P. Stalmacha), redakcję „Gwiazdki Cieszyńskiej” i stowarzyszenie „Znicz”. Wspominała wiec ludowy, który odbył się w 1869 roku we wsi Sibicy pod Cieszynem w proteście przeciwko niemieckiemu uciskowi. Tematyka związana ze Śląskiem Cieszyńskim znalazła się w kręgu zainteresowań S. Dmochowskiego, J. Urwicza, W. Malickiej, A. Lorka i wielu innych. Pierwszy uczynił bohaterami literackiej personifikacji parę „bohaterskich”, solidnych butów, które powstały na Śląsku Cieszyńskim44. Dla drugiego osią konstrukcyjną stylizowanego na śląską gwarę opowiadania stało się spotkanie górnika Kubaloka ze Skarbnikiem, który ratuje go przed tragiczną śmiercią w kopalni, nagradzając za pracowitość, pobożność i udział w walkach o Cieszyn. Dzięki Skarbnikowi Kubalok spotyka legendarne zjawy oraz hufiec rycerzy poległych pod Legnicą. Razem podziwiają kontury Beskidów, światła hut trzynieckich i podzielony kordonem granicznym Cieszyn45. Śląsk Cieszyński wymieniany jest jako miejsce śmierci polskich lotników Żwirki i Wigury, których uroczystości pogrzebowe stanowią temat opowiadania Antka – narratora i jednocześnie uczestnika wydarzeń46, a w miejscu, gdzie „śliczna Wisła na Śląsku wytrysła” rozgrywa się akcja reklamowanej w „Płomyku” książeczki M. Konopnickiej W domu i w świecie47. Jako apologeta beskidzkiego krajobrazu dał się poznać A. Bruski, zachęcający odbiorców do wędrówek po górach i dolinie Istebnej48, z którą związany był również J. Wałach – autor ilustracji do wierszy: A. Świrszczyńskiej, Z. Krzepkowskiej oraz H. Ceysingerówny49. 43 44 45 46 47 48 49 Tamże, s. 807. S. Dmochowski: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275. J. Urwicz: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396. M. Iwanicka: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357. Por. O książkach, „Płomyk” 1931, nr 32, s. 748. A. Bruski: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67. Ilustracje J. Wałacha do wiersza A. Świrszczyńskiej: Życzymy Ci wszystkie zdrowia, „Pło- �310 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Okruchy wiedzy o Śląsku Cieszyńskim przenikały do obrazków scenicznych – propozycji repertuarowych skierowanych do amatorskich teatrzyków dla dzieci i młodzieży. I tak dzieci dziękujące za wyzwolenie całego śląskiego ludu odnajdziemy w obrazku wydrukowanym z okazji imienin marszałka E. Rydza-Śmigłego50 i utworze W. Malickiej, wzbogaconym cennymi uwagami na temat kostiumów wzorowanych na autentycznych regionalnych strojach51. U źródeł Wisły rozpoczyna się podróż będąca osnową obrazka A. Kitschman52, a z wnętrza chaty śląskiej rozlega się pocieszna śpiewka córki Kłaptoczy, w żartobliwym tonie opowiadającej o tym, jak się Kędziora z cieszynianką „ożynił”: Powiedział mi wczora chłopiec, że nie umiem chleba dopiec, Cieszyn, Opawa, Frydek, Morawa. chleba dopiec53. Alegoria Śląska jest jedną z centralnych postaci obrazka historycznego J. Duszyńskiej (Król Łokietek)54. Tym samym zabiegiem posłużyła się też M. Bogusławska, kreując postaci Czarnej i Białej Wisełki – bohaterek utworu zawierającego wyraźne aluzje do rewindykacji terytorialnych. W objaśnieniach podpowiadano, jakie stroje regionalne mają przygotować dzieci do odegrania ról i zamieszczono ilustrację55. Na Śląsku Cieszyńskim rozwijał się skauting. Udział drużyn z tego regionu w pierwszym w Polsce Narodowym Zlocie Harcerstwa odnotowała M. Przyborowska, a A. Kamiński chwalił dwóch harcerzy z Cieszyna, przybyłych pieszo na zlot zorganizowany pod Poznaniem. Zapowiadano również międzynarodowy zjazd harcerzy, który odbędzie się na Śląsku Cieszyńskim w 1932 roku, a w którym udział zadeklarował generał Robert Baden-Povell56. myk” 1933, nr 28, s. 634, 636. Ilustracje na s. 635, 637; do wierszy Heleny Ceysingerówny: „Polały się łzy me czyste, rzęsiste… Na moją młodość górną i chmurną”, „Płomyk” 1933, nr 25, s. 564-567. 50 J. B. Ciżyński: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613. 51 W. Malicka: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25, s. 579-581; M. Ch.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607. 52 A. Kitschman: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226. 53 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 211. 54 J. Duszyńska: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118. 55 M. Bogusławska: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509511; nr 34, s. 525-528; M. Gerson-Dąbrowska: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki. 56 M. Przyborowska: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1, s. 3-5. Odbywał się on od 3 do 9 lipca 1924 roku pod Warszawą; A. Kamiński: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9. Zorganizowany w lipcu 1929 roku; Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 311 W czasopiśmie zamieszczano aktualia i ciekawostki dotyczące regionu. Informowano m.in. o skutkach mrozów57, pisano o powodzi z października 193058, odnotowano udział dzieci śląskich w konkursie, na który nadesłano również „lalki Ślązaczki”59. Informowano o adresach szkół zawodowych i proponowanych tam kierunkach kształcenia60; przed okresem wakacyjnym podawano wykaz szkolnych schronisk młodzieżowych, określając stan ich wyposażenia61. Zamieszczano również dane statystyczne (na temat liczby ludności miejskiej62 oraz przyrostu naturalnego63). Jedną z form upowszechniania wiedzy na temat interesującego nas regionu była bogata korespondencja. Wynika z niej, że „Płomyk” docierał do dzieci z Cieszyna, Skoczowa, Morawskiej Ostrawy, Ustronia, Białej, Bielska, Karwina, Goleszowa, Pruchnej, Międzybrodzia Bialskiego, Orłowej, Jabłonkowa, Kawiny, Frysztatu, Bystrzycy nad Olzą, Straconki i wielu innych. Redakcja na różne sposoby okazywała zainteresowanie życiem czytelników, którzy dzielili się m.in. obawami na temat losów ich „małej ojczyzny”, prezentowali piękno swych rodzinnych miejscowości, pisali o przymusie nauki w czeskich szkołach, planach wyjazdu do Polski, akcji pomocowych na rzecz ubogich oraz sierot po poległych, zbiórki na Gdynię, rozwoju teatrzyków amatorskich64. Dzieci ze Skoczowa nadesłały sprawozdanie i zdjęcie z wycieczki na wzgórze Skoczowskie („Kaplicówkę”)65. W jednym z listów opisano zwyczaj chodzenia z „goiczkiem”, wzbogacając go zdjęciem dziewczynek z Ustronia oraz tekstem piosenki66, w innym omówiono zwyczaj obchodzenia 6 grudnia67. Wydrukowano rysunki T. Kubalskiego oraz interpretację piosenki Nad Olzą, uzupełnioną rozważaniami na temat: piękna Istebnej, bogactw naturalnych, ekonomicznych przyczyn napływu Czechów i Niemców oraz ich wpływu na wynaradawianie Polaków, dokonań poety J. Kubisza, efektów budowy polskich szkół oraz zmian w postawie ludu, tłumaczonych słowami przypominającymi biblijną przypowieść: Ziarenka rzucone przez Stalmacha, ks. Świeżego, ks. Londzina i doktora Michejdę zaczęły kiełkować68. 57 Por. Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608. 58 Por. Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286. 59 Por. „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252. 60 Por. „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918; nr 41, s. 970. Por. Szkoły zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918. Por. Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970. 61 Por. Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki. 62 T. Radlińska: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102. 63 Por. Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113. 64 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599; 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki; 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki; 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki. 65 Por. Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr 11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki. 66 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581. 67 P. Duda - ucz. kl. III wydz. w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511. 68 S. Zahrajówna: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965. �312 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Za cenne uznała redakcja zamieszczenie w „Płomyku” m.in.: recenzji książki G. Morcinka Ludzie są dobrzy69, w której czytelniczka ze Skoczowa wyjaśniała genezę utworu; sprawozdań z przebiegu zorganizowanych w Morawskiej Ostrawie obchodów rocznicy dziesięciolecia niepodległości Polski70, czy informacji o pogrzebie, jaki wyprawił Cieszyn poecie, dzielnemu obywatelowi i żołnierzowi – śp. por. J. Łyskowi71. Uczennica szkoły we Frysztacie wypowiadała się na temat trudnej sytuacji młodzieży polskiej na Śląsku czechosłowackim, tak w sferze życia rodzinnego, jak i szkolnego. Akcentowała znaczenie miesięcznika „Nasze Pisemko”, licznych drużyn harcerskich (m.in. „Sokół”, „Siły”) i innych związków72. Śląsk Cieszyński rozsławiał znany cieszynian, autor ilustracji muzycznych – W. Macura, który zasłynął jako autor oprawy muzycznej do audycji czy słuchowisk H. Nowocieniowej, J. Porazińskiej, B. Hertza, E. Szelburg-Zarembiny, M. Modrakowskiej, W. Tatarkiewicz, L. Krzemienieckiej, M. Konopnickiej i wielu innych. W „Płomykowym” nekrologu tego wielkiego przyjaciela dzieci, przypomniano jego biografię, dokonania, zamieszczono zdjęcie, tłumacząc, iż: W tej tęsknocie do ziemi rodzinnej zbierał artysta ludowe pieśni śląskie i innych uczył te pieśni kochać. Jego pamięci poświęcono audycję, wzbogaconą piosenkami i tańcami opracowanymi przez samego artystę73. O tym, iż radio służyło pochwale krajobrazu, tradycji i historii Śląska Cieszyńskiego świadczą tytuły m.in. takich programów, jak Byliśmy na Baraniej Górze czy Radiowa wycieczka na Baranią Górę, Gronie nase, gronie, hej! (z cyklu Cudze chwalicie, swego nie znacie), Kilof bije, węgiel pryska, W malowanej skrzyni, Na Zielonym Śląsku, Pieśni i tańce śląskie74. Radiowe „wycieczki” do źródeł Czarnej i Białej Wisełki, starego Cieszyna i zamku prezydenta w Wiśle, urozmaicone prześlicznymi pieśniami górali beskidzkich, prowadzili m.in. H. Ładosz, A. Janowski, K. Ćwierk i G. Morcinek. Wiedzę o regionie upowszechniały „Kukiełki śląskie” (Śląskiem na przełaj) i Teatr Wyobraźni, w którym nadano m.in. słuchowiska Z. KossakSzczuckiej. Obraz Śląska Cieszyńskiego wyłaniający się z kart przedwojennego „Płomyka” zachwyca swą różnorodnością. Podejmowana na łamach pisma problematyka budziła wiele emocji, przenikała nie tylko do publicystyki, ale stanowiła też wdzięczne, choć 69 S. Farużanka, ucz. kl. VII SZ II w Skoczowie: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974. 70 Por. W. Machowska: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585. Uroczystość odbyła się 28 listopada 1928 roku. Czytelniczka dołączyła do listu fotografię ostatniego żywego obrazu zaprezentowanego podczas uroczystości. 71 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma. 72 E. Zagórska - uczennica IV kl. Szkoły Wydziałowej we Frysztacie: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279. 73 H. Ł. [H. Ładosz]: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390; Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 465. 74 Por. Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37; nr 5, s. 99; Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106; H. Ładosz: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218; Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 254; nr 40, s. 538; „Płomyk” 1938, nr 38, s. 1176; „Płomyk” 1937, nr 11, s. 349; nr 13, s. 414. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 313 trudne tworzywo literackie. Współpracownicy magazynu, jakimi byli także czytelnicy, na bieżąco śledzili losy regionu, na różne sposoby dając wyraz swego zainteresowania jego historią, kulturą i malowniczym położeniem, a nade wszystko zaletami jej mieszkańców. Bibliografia: [Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65 [Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218 [Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178 [Anonim]: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220-221 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 209-214 [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56 [Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170 Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970 Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282 Białek J. Z.: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979 Bogusławska M.: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509-511; nr 34, s. 525-528 Bruski A.: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67 Burek W.: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202 Ch. M.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607 Charszewska Z.: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282 Ciżyński J. B.: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613 Dmochowski S.: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275 Duda P.: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511 Duszyńska J.: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118 Farużanka S.: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974 Gerson-Dąbrowska M.: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr 11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki Iwanicka M.: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357 Iwanicka M.: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391 Janowski A.: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170 Janowski A.: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68 Janowski A.: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220 Kamiński A.: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9 Kitschman A.: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226 Konarski K.: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216-217 Konopnicka M.: A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281 �314 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Konopnicka M.: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86 Kosmowska I.W.: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808 Kucharska M.: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153 Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86 Listy od redakcji, „Płomyk” 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma Listy od redakcji, „Płomyk” 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194 Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599 Ładosz H.: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218 Ładosz H.: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390 Machowska W.: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585 Malicka W: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25, s. 579-581 Morcinek G.: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770 Morcinek G.: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368 Morcinek G.: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950 Morcinek G.: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222-224 Morcinek G.: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504 Morcinek G.: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893 Morcinek G.: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464 Morcinek G.: Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779 Morcinek G.: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773 Morcinek G.: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96 Morcinek G.: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 225-226 Morcinek G.: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218 Morcinek M.: W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406 Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 46 Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106 Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 40, s. 538 Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 25 Owczarek M.: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457 „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918 „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970 „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252 Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984 Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109 Podhajna S.: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84 Prażmowski J.: Śląsk, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376 Przyborowska M.: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1, s. 3-5 �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 315 Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37 Radio program, „Płomyk” 1934, nr 5, s. 99 Radlińska T.: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102 Rodziewicz W.: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123 Rodziewiczówna B.: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393 Ron. L.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973 Szkoły Zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918 To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23 To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581 Urwicz J.: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396 Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki Wysznacka M.: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278 Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286 Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291 Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727 Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113 Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608 Zagórska E.: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279 Zahrajówna S.: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965 Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134 Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87 Shrnutí Obraz Těšínského Slezska na stránkách časopisu „Płomyk“ (1947 – 1939) Redakce časopisu „Płomyk“, v meziválečném období dvaceti let nejpopulárnějšího časopisu pro děti a mládež, mnoho pozornosti věnovala propagování vědomostí týkajících se tématiky Těšínského Slezska. V období obrody polské státnosti uvedený časopis nahrazoval absenci školních učebnic, ale byl také cenným zdrojem informací pro dospělé, proto také, mezi jeho funkce v době obrozování se nového státu, byla zapsána potřeba šíření ideje regionalismu, a „Płomykové“ výpravy do různých zákoutí Polska se týkaly taktéž Těšínského Slezska. Toto téma bylo probíráno na stránkách uvedeného časopisu v různých literárních a publicistických formách. Tvořily je výpovědi známých autorů, ale také texty podepsané pseudonymy anebo kryptonymy. Jednalo se o články, relace, informační nóty, prózu, poetické výtvory, scénické obrázky, zprávy, reportáže, legendy, oznámení týkající se rozhlasových programů, ale také korespondence čtenářů magazínu, a dokonce i zajímavosti. Po věcné stránce materiál zahrnuje mezi jinými publikace týkající se revindikace územní, kultury a slezské krajiny, běžných událostí, skautského hnutí anebo života ve školách. Zvýšený nárůst zájmu o turistickokrajinné hodnoty, kulturu, zvyky, víru anebo dějiny regiónu na stránkách časopisu byl zazna- �316 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví menán ve dvacátých a třicátých letech. Výsledkem toho byla monografická vydání „Płomyka“, věnovaná lidem, kteří se velmi zasloužili o Těšínské Slezsko a osobitostí tohoto regiónu. Mezi autory, kteří se této, pro nás zajímavé problematice věnovali, mezi jinými patří: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska a celá řada jiných. Bohatý literární a publicistický materiál byl obohacen grafickou úpravou magazínu: fotografiemi, reprodukcemi prací známých autorů (mezi jinými Jana Wałacha, Pawła Stellera) anebo ilustracemi (např. autorů z řad obyvatel tohoto regionu). Summary The image of Cieszyn Silesia in the pages of “Płomyk” (1917-1939) The editors of “Płomyk”, the most popular magazine for children and youth in the interwar times, paid a lot of attention to promoting the knowledge of Cieszyn Silesia. In the period of reconstruction of the Polish state, the magazine was a substitute for lacking school course books and a precious source of information for adults. Therefore, the formula of the magazine, which came into being along with the rebirth of the state, included the need for spreading the idea of regionalism and “Płomyk” trips to different parts of Poland also comprised Zaolzie. The subject of Zaolzie was undertaken in the magazine in various literary and press forms. These were statements of famous authors or texts written under pen names and they included such forms as: articles, reports, information notes, literary fiction, poems, short stage forms, reportages, legends, announcements of radio programmes, readers’ correspondence, or even merely interesting facts and hot news. The subject matter comprises, among other things, publications concerning the territorial regaining, Silesian culture and landscape, current issues, the skauting, or school life. The interest in the tourist and scenic values, culture, customs, beliefs or history of the region increased in the magazine in the twenties and thirties. This was manifested in monographic issues of “Płomyk” which praised the achievements of people associated with Cieszyn Silesia and specificity of the region. The authors who explored the issues which are focused on in this study were: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska, and many others. Valuable literary and press material was enriched with the graphic layout of the magazine – with photographs and reproductions of the works of famous artists (e.g. Jan Wałach or Paweł Steller), as well as illustrations (often made by the inhabitants of the region). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52bd28a585f65236a2a5696011969421.pdf 06946db2dfcbdb41ca8c77b5d8495fb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5468 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie Śląsk Cieszyński - tożsamość kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5085 Title A name given to the resource Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Anita Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZĘŚĆ 4 TWÓRCZOŚĆ LITERACKA NA ŚLĄSKU CIESZYŃSKIM ��Anita Czerwińska Uniwersytet Śląski w Katowicach (studia doktoranckie) Gimnazjum nr 3 w Cieszynie Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego Realizm literatury i tak zwany realizm etnograficzny dzieli przepaść, aczkolwiek niewątpliwie treści literackie i antropologiczne wzajemnie się przenikają; wytyczona granica, wskazująca teren fikcji oraz antropologiczny akademizm, zaciera się i staje się czysto symboliczna1. Nauki nie sposób jednoznacznie zdefiniować jako takiej formy praktyki kulturowej, która posiada wyłączność na treść, nie istnieje bowiem problem naukowy, który nie byłby w jakimś momencie poruszany przez literaturę. Zarówno literatura jak i nauka zaspokajają uniwersalne ludzkie pragnienie, aby być kimś innym, żyć inaczej, wejść w świat, którego człowiek nigdy być może nie zazna, ale z którego mimo to, albo właśnie dlatego, nie rezygnuje2. Poeci zadają sobie pytanie o własną tożsamość – dzieje się tak dlatego, że nie zgadzają się z tym jak się ich postrzega, ale również i z tym, kim sami są jako osobowości twórcze, a więc wrażliwe na różnorodności tkwiące w świecie3. Nasilenie mechanizmów destabilizacji tożsamości w wyniku procesów globalizacji jeszcze bardziej wzmaga wśród ludzi pióra potrzebę zmierzenia się z kwestią własnej tożsamości. Ich aktywność charakteryzuje się dwubiegunowością, z jednej strony przez fakt istnienia muszą uczestniczyć w rytmie i rutynie narzucanej im przez otoczenie, z drugiej zaś żyją w tym samym czasie również we własnych światach, tworząc je próbują udostępnić innym ich wymiary w dyskursie wiersza4. Poeci pogranicza stanowią szczególną grupę, odmienną już przez rodzaj ich aktywności, co więcej wewnętrznie podzieloną, ze względu na specyfikę terenu, na którym żyją i tworzą. 1 W. J. Bursza: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2002, s. 179, 180. 2 Tamże, s. 180. 3 I. S. Fiut: Kulturowa tożsamość poetów. Prezentacje i analizy. Kraków 2008, s. 101. 4 Tamże, s. 101. �278 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Współczesna działalność literacka na Śląsku Cieszyńskim kształtuje się zarówno na Zaolziu5, jak i w polskiej części tego regionu. Po lewej stronie Olzy od roku 1947 funkcjonuje Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Czechosłowacji, a w jego ramach działała do 1993 roku Sekcja Literacko-Artystyczna, która nadała działalności literackiej regionu wymiar zorganizowany. W 1990 roku powołano Samodzielne Zrzeszenie Literatów Polskich w Republice Czeskiej6. Natomiast po prawej stronie Olzy7, twórczość literacka była wspierana dzięki inicjatywom „Głosu Ziemi Cieszyńskiej”, „Pamiętnika Cieszyńskiego”, „Rocznika Cieszyńskiego”, wielki wpływ na zaktywizowanie mieszkańców Śląska Cieszyńskiego miała również działalność nauczycielskiego ruchu literackiego przy Związku Nauczycielstwa Polskiego, klubu literackiego Nadolzie, powstałego przy Zarządzie Głównym Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz Stowarzyszenia Cieszyńskiej Młodzieży Twórczej8. Wszystkie te organizacje mają znaczenie w kształtowaniu tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego; wspierając rozwój wiedzy o kulturze regionu, umożliwiają budowanie poczucia łączności pomiędzy twórcami, a tym samym wzmagają poziom identyfikacji ze swoim regionem. Poezja współczesna tworzona na ziemi cieszyńskiej ukazuje swoistą relację pomiędzy obszarem pochodzenia i zamieszkania, a obrazem świata poetyckiego ukształtowanego przez twórców pogranicza. Zagadnienie tożsamości ujawnia się na kilku podstawowych płaszczyznach, ilustrując wymiar identyfikacji twórczości Śląska Cieszyńskiego z obszarem, na którym powstaje. Te aspekty to tożsamość przestrzenna, podejmująca problem granicy, miasta, domu oraz kulturowa rozpatrującą potoczną wiedzę o korzeniach i dziejach własnej społeczności: języku, religii, historii. Twórczość Śląska Cieszyńskiego odmalowuje wewnętrzny szkielet poetyckiego postrzegania zagadnienia tożsamości oraz odsłania wymiar identyfikacji z miejscem urodzenia i zamieszkania, które będąc granicą odmiennych kultur tworzy mimo różnorodności spójną całość. Porusza problem przynależności grupowej, kategoryzowania świata społecznego na swoich i obcych, według określonych kryteriów wartościujących. Analizując poczucie identyfikacji grupy lokalnej, należy rozpatrzyć podstawowe wymiary kulturowe właściwe tej społeczności. W warunkach, w których jakaś konkretna zbiorowość sama siebie rozpoznaje jako całość w odniesieniu do określonego obszaru, mamy do czynienia z dwoistą rolą przestrzeni: raz skupiającą, raz symboliczną, polegającą na wyobrażeniu już dokonanego skupienia. Dlatego właśnie w procesach identy5 Zaolziem określa się teren sięgający od Bogumina do Jabłonkowa i od Czeskiego Cieszyna do Frydku. Nazwany tak w połowie lat 20. XX wieku z perspektywy polskiego brzegu granicznej Olzy. B. Sabath: Strofy sercem pisane. Cieszyn w poezji polskiej w XIX, XX i XXI stuleciu. Szkice. Bibliografia. Cieszyn 2008, s. 71. 6 W ramach aktywności rozpowszechniania twórczości lokalnej na Zaolziu z powodzeniem organizowano Konkursy Jednego Wiersza, istniało również wsparcie prasy lokalnej, między innymi miesięcznika „Zwrot”, element wspierający stanowiła działalność Grupy Literackiej 63. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka po1918 roku. W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 323-324. 7 Oprócz Cieszyna, aktywne literacko były również inne miejscowości Śląska Cieszyńskiego: w Mnichu funkcjonował Klub Młodych Exodus, od 1987 roku działała Grupa Twórcza Strumień przy Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury w Strumieniu oraz w Wiśle Grupa Twórców Wiślanie. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka…, s. 323-331. 8 Tamże, s. 331. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 279 fikacji społecznej zbiorowość przez określenie swego stosunku do przestrzeni określa się nie tylko sama dla siebie, ale tworzy też swój wizerunek w relacji do innych9. Poezja Śląska Cieszyńskiego, budując obraz tożsamości na poziomie przestrzennym, podejmuje zagadnienie granicy, której postrzeganie jest dwojakie, od akceptacji podziału świata znanego podmiotowi lirycznemu, po negowanie zasadności jej istnienia. W pierwszym wymiarze odmienność przestrzeni podzielonej granicą wydaje się często pozorna, gdyż podmioty liryczne w wierszach utożsamiają się ze specyfiką obszaru przygranicznego, wartościując dodatnio możliwość funkcjonowania w zróżnicowanym kulturowo środowisku. Pisze o tym w swoim wierszu, finalista międzynarodowego Konkursu Jednego Wiersza zorganizowanego w 2001 roku przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie, poeta – Rafał Świc: po drugiej stronie granicy jak po drugiej stronie lustra są nasze odbicia10. Poezja Śląska Cieszyńskiego utożsamia dwie oddzielone granicą kultury, dowodząc, że różnice pomiędzy nimi są pozorne, wobec istniejącego wszędzie piękna świata. Jak dowodzi Jan Kubisz11: A duch mój z twoim połączył się biegiem I leci witać swych braci rodzonych Ze wspólnej matki, chociaż rozłączonych12. Podmiot liryczny przyjmuje w wierszach podwójną rolę: bohatera funkcjonującego na poziomie uczuć, więzi rodzinnych, który nie dostrzega „graniczności” terenów, na których żyje, oraz obserwatora świadomego podziału znanego świata i wywołanych przez to barier. Fakt istnienia granicy zostaje potwierdzony poprzez naturalny podział miasta na dwie części za sprawą rzeki Olzy, co w pewnym wymiarze usprawiedliwia jego istnienie. Przekonuje o tym utwór zaolziańskiego poety Wilhelma Przeczka13, Ucieszne miasteczka za pomocą lingwistycznego żartu: 9 P. Pellegrino: Rozwój przestrzenny, tożsamość kulturowa, stosunek innych i przemiany terytorium regionalnego; prezentacja metody badań. W: Przestrzeń znacząca. Studia socjologiczne. Red. J. Wódz. Katowice 1989, s. 64. 10 R. Świc: Po drugiej stronie granicy. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 9. 11 Jan Kubisz – urodził się w gospodarstwie w centrum wsi „na Bartkowicach”. W 1868 roku ukończył Seminarium Nauczycielskie w Cieszynie, a następnie pracował jako nauczyciel w Gnojniku i był działaczem społecznym Czytelni Ludowej w Cieszynie. Swój pierwszy tomik poezji zatytułowany Niezapominajka wydał w 1882 roku, a jego słynny wiersz Do Olzy (bardziej znany pod tytułem Płyniesz Olzo) stał się hymnem Śląska Cieszyńskiego, w szczególności Zaolzia. Zob. „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3. 12 J. Kubisz: Olza, „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3. 13 Wilhelm Przeczek - urodzony w 1936 roku w Karwinie, nauczyciel, poeta, pisarz i dramaturg, publicysta, tłumacz z literatury czeskiej i słowackiej. Po odbyciu studiów pedagogicznych w Ostrawie i politologicznych w Pradze uczył w polskich szkołach zaolziańskich, �280 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rzeka rżnie miasto na dwie odrąbane połówki podmiotem została uciecha na drugiej stronie dodali przymiotnik14. Podmiot liryczny podkreśla widoczną odrębność obu części miasta, akcentując różnice spowodowane naturalną granicą jaką stanowi rzeka. Zaobserwowana odrębność jest definitywna, występuje bowiem już na poziomie nazewniczym, dzieląc miasto położone w obszarze przygranicznym. Wśród utworów pogranicza polsko-czeskiego istnienie granicy wywołuje również uczucia sprzeciwu. Przykładem mogą być pełne goryczy słowa pochodzącej z Karwiny poetki zaolziańskiej Renaty Putzlacher15: Zawsze za Olzą wiecznie z tyłu na miejscu za-ostatnim16. Podmiot postrzega swoją sytuację autochtona, zamieszkującego tereny zaolziańskie, jako pozycję gorszą. Odczuwa dyskomfort z powodu usytuowania na miejscu za-ostanim, nie rezygnuje jednak z zajmowanej pozycji w strukturze lokalnej społeczności. Uczucie dyskryminacji nie stanowi przeszkody w utożsamianiu się z obiema stronami polikulturowego świata. Identyfikacja ze światem naznaczonym stygmatem granicy obecna jest również w wierszu Ruty Kornelii Lissowskiej17, która w apostrofie do rzeki przywołuje sytuację mieszkańca pogranicza: Uczyniono cię Olzo granicą nieprzebyta byłaś i obca, a przecież za rzeką została rodzina serca granic nie znają18. publikując równocześnie w prasie na Zaolziu i w Polsce. Wydał szereg tomików poetyckich (Czarna calizna, Wpisane w Beskid, Szumne podszepty), redagował również kilka zbiorków zaolziańskich. Zob. L. Miękina, Polska twórczość literacka..., s. 312. 14 W. Przeczek: Ucieszne miasteczka. W: Szumne podszepty. Katowice 1982, s. 87. 15 Renata Putzlacher - poetka, urodzona w 1966 roku w Karwinie, mieszkająca i pracująca w Czeskim Cieszynie jako kierownik literacki Sceny Polskiej Teatru Cieszyńskiego. Wydała tomiki poetyckie Bunt włosów, Próba identyfikacji, Małgorzata poszukuje Mistrza. Zob. L. Miękina, Polska twórczość literacka..., s. 314-315. 16 R. Putzlacher: Od autorki. W: Tejże: Ziemia albo-albo. Karwina 1993, s. 13. 17 Ruta Kornelia Lissowska – urodzona w 1941 roku w Cieszynie. Zadebiutowała w „Nadolziu” w 1992 roku, zdobyła wyróżnienia w konkursach literackich, konkursie Kolęd i Pastorałek, IV Ogólnopolskim Konkursie Literackim O dzban czarnoleskiego miodu. Wydała własne tomiki poezji: Przebudzenie, Radość istnienia. Zob. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992, s. 47. 18 R. K. Lissowska: Rzeko moja. W: Tejże: Radość istnienia. Cieszyn 1999, s. 37. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 281 Akceptacja świata podzielonego rzeką na dwie części stanowi dla podmiotu lirycznego konieczność wynikającą z biegu historii, na który podmiot nie ma wpływu, o czym świadczy nieosobowa forma czasownika uczyniono cię. Istnienie rzeki jawi się w utworze jako przeszkoda, ustanowiona przez zewnętrzne siły, które nie uwzględniają odczuć mieszkańców. Jednocześnie utwór obrazuje pewien rodzaj niezgody na zaistniałą sytuację, będącej wyparciem istnienia granicy, gdyż sfera emocjonalna – określona tu symbolicznie jako serce, nie może zostać uproszczona do terytorialnych podziałów. Podmiot ustala istnienie granicy jako faktu utrwalonego wielowiekową tradycją, nie akceptuje jednak podziału doznawanych uczuć, które nie funkcjonują w porządku przestrzennym tylko emocjonalnym. Kolejnym wyznacznikiem tożsamości człowieka danego okręgu jest relacja do miejsca zamieszkania – tereny pogranicza polsko-czeskiego to tereny małych miasteczek, mających swoją symbolikę. Jak dowodzi Grzegorz Odoj, w polskim krajobrazie szczególne miejsce zajmują małe miasteczka, ich mieszkańcy powiązani wielopokoleniową współpracą i współistnieniem, zachowują znamiona społeczności ceniącej sobie własną tradycję i miejscową swojskość19. O mentalności mieszkańca społeczności lokalnej pisze Renata Putzlacher: To jednak ja dziewczyna z małego miasteczka z nabytym instynktem ukrywania się […] Heroina kiepskich romansideł okrytych w filozoficzne płaszczyki20. Podmiot liryczny przez kilkakrotne anaforyczne powtórzenie w wierszu zwrotu to jednak ja, w wyraźny sposób akcentuje swoją tożsamość, przynależność społeczną do małego miasteczka. Poprzez wszystko co czyni, co mówi podkreśla osadzenie w swoim mieście pułapce, to jednak nie jest pułapka z przymusu, to pułapka z wyboru. Powiązanie sfer przeszłej, teraźniejszej i przyszłej służy w wierszu Czeski Cieszyn Europa Środkowa podkreśleniu więzi podmiotu lirycznego z miastem-przeznaczeniem: Powinnam uzmysłowić sobie że nieprzypadkowo moi przodkowie wybrali właśnie to miasto […] A moi następcy będą absolutnie pewni że właśnie to miasto było im sądzone21. Miasteczko jawi się zatem jako forma niewielkiej społeczności lokalnej o silnie zarysowanym poziomie identyfikacji, wyrażającym się poczuciem więzi wewnętrznej, przywiązaniem do miejsca pochodzenia, form życia społecznego i kul19 G. Odoj: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007, s. 7. 20 R. Putzlacher: Próba identyfikacji. W: Tejże: Próba identyfikacji. Ostrawa 1990, s. 4. 21 R. Putzlacher: Czeski Cieszyn Europa Środkowa. W: Tejże: Małgorzata poszukuje Mistrza. Czeski Cieszyn 1996, s. 38. �282 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví turalnego22. Poeci podkreślają kwestię bycia tożsamym, uświadomienia sobie na ile pozostają w zgodzie z samym sobą, ale i z innymi ludźmi, jak również ze społeczeństwem lub środowiskiem, w których to światach są zawsze w pewnym stopniu zakorzenieni23. Dla mieszkańców małego miasta zwarte przestrzennie, zgrupowanie niewielkiej liczby budowli na niewielkim terytorium pozwala na ściślejsze aniżeli w środowisku wielkomiejskim połączenie zbiorowych doświadczeń z zajmowaną przestrzenią. Jest to dla tej społeczności przestrzeń dobrze znana, przyswojona, własna, dlatego jest ona nasycona wartościami, do których mieszkańcy mają bardzo silny, emocjonalny stosunek24. Niemałe znaczenie dla pozytywnej oceny miejsca zamieszkania ma jego wygląd zewnętrzny, o którym decydują porządek i estetyka. Są to oprócz czynników bytowych, znaczące uwarunkowania jednostkowej i społecznej identyfikacji z miastem25. Poezja Śląska Cieszyńskiego afirmuje miasteczka tych terenów, podkreślając piękno architektury, specyfikę krajobrazu oraz wyjątkowość swojego regionu. Jednym z wielu panegirycznych utworów ku czci miast pogranicza polsko-czeskiego jest utwór Dariusza Barskiego26, Tryptyk cieszyński, w którym zostaje opisane piękno zabytków miasta: Wieża Piastowska […] Na wzgórzu ponad miastem skąd wzrok dotyka krawędzi wieża niczym nadzieja bierze na ramiona gdy serce masz pokaleczone27. W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska posiada cechy uporządkowanej i funkcjonalnej przestrzeni, wyróżnia się w niej zwarta racjonalnie rozplanowana strefa centralna28. Do tego porządku nawiązuje Barski, budując obraz miasta opartego o jego trzy największe zabytki. Wiersz ten stanowi przykład utworów pogranicza afirmujących uroki miasta, będącego niejako materialnym dowodem wartości regionu w którym żyją i tworzą. Kolejnym elementem, funkcjonującym w ramach przestrzennego postrzegania Śląska Cieszyńskiego jest dla poetów dom. Pojęcie domu rozumiane jest szerzej, w perspektywie miejsca zamieszkania, pochodzenia – oznacza on wtedy określoną przestrzeń. Z bardziej bezpośredniego punktu widzenia postrzegane jest jako dom rodzinny – konkretny, przywoływany w lirycznych wspomnieniach, zawsze będący częścią małej ojczyzny, osadzony w kontekście regionu, który podmiot liryczny za- 22 G. Odoj: Tożsamość kulturowa..., s. 7. 23 I. S. Fiut: Kulturowa tożsamość poetów…, s. 102. 24 G. Odoj: Tożsamość kulturowa …, s. 171. 25 Tamże, s. 129. 26 Dariusz Barski – poeta urodzony w 1967 roku w Cieszynie. Publikował w Sekcji Nauczycieli Literatów ZNP, w antologii Ziemia cieszyńska wierszem malowana, wydał własne tomiki wierszy, był członkiem grupy literackiej Nadolzie. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992, s. 40. 27 D. Barski: Tryptyk cieszyński. W: Ziemia cieszyńska wierszem..., s. 18. 28 G. Odoj: Tożsamość kulturowa …, s. 171. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 283 mieszkuje. O domu-ojczyźnie pisze Adolf Dostal29, w wierszu zatytułowanym Bliski krajobraz: Są słowa proste: Śląsk, Beskidy, Olza, […] Jest słowo proste: dom lecz kiedy dodasz rodzinny staje się tak miłe i ciepłe30. Dom zatem oznacza dla autora przestrzeń znajomą, poczucie tożsamości z ziemią ojczystą jest w tych utworach niezwykle podkreślone, poezja przybiera charakter osobistego wyznania. Ja liryczne postrzega dom jako siedzibę własnej rodziny, poddaje ten obraz idealizacji, zabieg ów dostrzec można w utworze Jana Brody31 zatytułowanym Przez rodzinną wieś: Przejeżdżam przez rodzinną wieś gdziem ujrzał świat przed laty gdzie stał nad młynką stary dom okryty snopków płatem32. Dom w tym utworze zostaje wyidealizowany, upływający czas czyni zeń magiczną fantasmagorię. Poeta przywołuje obrazy z dzieciństwa, jawiące mu się jako najwspanialsze momenty życia, opis miejsc pochodzenia osadza dom w znanej scenerii – z którą podmiot w pełni się identyfikuje. Elementy przestrzenne, utożsamiane przez twórców pogranicza polsko-czeskiego z ojczyzną takie jak granica, miasto, dom – wszystkie one budują obraz poety pogranicza, człowieka przywiązanego do miejsca, w którym mieszka i tworzy, dostrzegającego jego różnorodność i utożsamiającego się z nim. W sferze tożsamości kulturowej poeci również podejmują dyskurs, analizując pojęcia tradycji, języka oraz wiedzy o przeszłości i własnych korzeniach. Starają się ustosunkować do rzeczywistości pełnej zmian, znaleźć pozycję, z której ich postrzeganie świata będzie miało walory uniwersalne. Istotnym problemem poruszanym w twórczości Śląska Cieszyńskiego jest zagadnienie języka, współwystępowania dwujęzyczności wśród ludzi pogranicza. Poeci czują się predestynowani do podejmowania zagadnienia języka jako elementu budujące29 Adolf Dostal (1941-1963) – poeta, urodził się w Karwinie w rodzinie górniczej, kształcił się w Liceum Pedagogicznym w Cieszynie. Zginął tragicznie na zaporze cierlickiej. Za życia publikował wiersze w prasie na Zaolziu i w Polsce. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka..., s. 311. 30 A. Dostal: Bliski krajobraz. W: Słowa i krajobrazy. Antologia poetów zaolziańskich. Red. B. S. Kunda. Katowice 1980, s. 32. 31 Jan Broda – urodzony w 1911 roku w Drogomyślu. Ukończył seminarium nauczycielskie w Ostrzeszowie. Ogłosił kilkaset artykułów o tematyce historycznej i etnograficznej, utwory sceniczne, opowiadania, gawędy oraz wiersze. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski, Cieszyn 1992, s. 34. 32 J. Broda: Przez rodzinną wieś. W: „Nadolzie”..., s. 34. �284 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví go tożsamość kulturową, stanowi on bowiem ich narzędzie twórcze. Z jednej strony z poezji twórców pogranicza wyłania się zagadnienie zamierania polskiego języka za Olzą, które wyzwala u poetów uczucie goryczy, wiąże się bowiem z groźbą zamierania kultury polskiej, prowadzi do wewnętrznego zubożenia mieszkańców, zaniku identyfikacji z regionem. Pisze o tym Zbigniew Machej33: Za granicą, w zachodniej części miasta tam, gdzie starcze głosy zawodzą jeszcze Polska nie zginęła, dziecięce głosy nucą kde domow můj34. Utwór ten porusza ważny problem tożsamości, relację między kimś swoim a obcym, język staje się wyznacznikiem „swojskości”, decyduje o miejscu zajmowanym w lokalnej społeczności. „Swojskość” reprezentuje tu ludność zaolziańska kultywująca polskie tradycje, element obcy stanowią jednostki społeczne nie podejmujące próby kultywowania polskiej kultury. Z drugiej strony w poezji Śląska Cieszyńskiego widoczne jest współwystępowanie wielu kultur, afirmacja zróżnicowania jako elementu swoistego dla tego regionu, o czym przekonuje Renata Putzlacher: Lokalna Wieża Babel stała tu od zawsze35. Lokalna wieża Babel stanowi nawiązanie do wielokulturowości terenu pogranicza, zamieszkiwanego od wieków przez Polaków, Czechów, Słowaków, a także ludność niemiecką oraz żydowską36. Jej istnienie nie dziwi, nie zastanawia – jest prostym stwierdzeniem. Akceptacja współwystępowania odmiennych kultur stanowi element krajobrazu kulturowego, jak wieża Piastowska wbudowana jest w krajobraz Cieszyna, tak lokalna wieża Babel znajduje tam swoje miejsce. Epitet lokalna, obrazuje utożsamienie się podmiotu lirycznego z miejscem pochodzenia i zamieszkania. Cytat podkreśla identyfikację z różnorodnością, która stanowi specyfikę tego regionu. Analizując kwestię postrzegania języka, jako elementu tożsamości w liryce powstałej na Śląsku Cieszyńskim, nie sposób nie zauważyć zaniku tradycji pisania utworów gwarą. W XX i XXI wieku wiersze pisane gwarą stanowią jedynie niewielki odsetek dzieł tworzonych przez poetów pogranicza polsko-czeskiego, trudno ocenić tego przyczynę. Może stanowić to symptom wskazujący na zanik identyfikacji z regionem, jednak z drugiej strony posługiwanie się literacką polszczyzną umożliwia uniwersalizację tematów podejmowanych przez poetów lokalnych. Problem tożsamości wyrasta w tym świetle na zagadnienie godne ukazania w szerszym, uniwersalnym kontekście. 33 Zbigniew Machej – urodzony w 1958 roku w Cieszynie. Nauczyciel, dziennikarz i animator kultury, studiował polonistykę i religioznawstwo w Krakowie. Pełnił obowiązki sekretarza redakcji „Głosu Ziemi Cieszyńskiej”. Przez szereg lat był dyrektorem Ośrodka Kultury Polskiej w Pradze. Wydał tomiki poezji: Smakosze, kochankowie, płatni mordercy, Wiersze dla moich przyjaciół, Trzeci brzeg. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka ..., s. 322. 34 Z. Machej: Cieszyn, Europa Środkowa . W: Tegoż: Trzeci brzeg. Kraków 1992, s. 27. 35 R. Putzlacher: Czeski Cieszyn Europa Środkowa …, s. 38. 36 B. Sabath: Strofy sercem pisane..., s. 71. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 285 Wielowyznaniowość, głęboka religijność, afirmacja pracy, to również wyznaczniki budujące tożsamość ludzi pogranicza, ukazywane w utworach poetyckich jako niepodważalna wartość oraz element identyfikujący mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. W szeregu utworów lirycznych ziemia cieszyńska określana jest jako efekt idealnego zamysłu niebieskiego: Ziemio Cieszyńska Z uśmiechu boga jesteś Dlategoś taka piękna Z marzenia jego powstała37. Niezwykłość tego regionu potwierdzona zostaje również w utworze Jana Pyszko38, który wyraźnie akcentuje bezkonfliktowość religijną ziemi cieszyńskiej, będącą chlubą tego terenu, wyznacznikiem tożsamości. Podmiot w bezpośredni sposób zwraca się do niej w apostroficznym zwrocie: Ziemio czarnego złota […] osobliwości kultury etnicznej ekumenii39. Ekumenizm staje się hasłem charakteryzującym Śląsk Cieszyński, jedną z jego niezaprzeczalnych wartości, decydującą o specyfice tego miejsca. Duma z wielowyznaniowości oraz szerokiej akceptacji tego zjawiska staje się tematem szeregu panegirycznych utworów o pograniczu polsko-czeskim. Równie mocno o tożsamości poezji pogranicza świadczą liczne nawiązania do tradycji regionu, jego bogatej historii. W współczesnej poezji regionu odnaleźć można wiele utworów podejmujących zagadnienie wyjątkowości ziemi cieszyńskiej jako bastionu polskości oraz podkreślenie heroizmu jej mieszkańców. Przykładem może być utwór Jana Pyszko Do Nawsia, w którym autor wychwala odwagę i waleczność przeszłych pokoleń mieszkańców: Ni wojny ni dyktatury Nawsia nie złamały pozostali wierni sobie i ziemi40. Podejmując temat tradycji i nastawienia do historii pogranicza, pełen wiary obraz w przyszłe pokolenia przedstawia również Jan Kubisz w utworze Nad Olzą: 37 I. E. Suchy: Ziemio Cieszyńska, „Nadolzie”..., s. 12. 38 Jan Pyszko (1925-2008) – urodzony w Nawsiu, koło Jabłonkowa. Pedagog polskiego szkolnictwa, tłumacz. Wydał tomiki: Żarna, Strzałą zieloną po…, Kamyki światła. Zob. J. Pyszko: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 66. 39 J. Pyszko: Do ziemi. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 11. 40 J. Pyszko: Do Nawsia, Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 13. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 286 Wnuk usłyszy w fal twych szumie Przodków swoich dzieje, I usiądzie nad twym brzegiem dumać nad przeszłością – I żyć będzie dla swej ziemi czynem i miłością!41. Wiersz ten wyraża profetyczne przekonanie o kultywowaniu przez przyszłe pokolenia pamięci o przeszłości. Pewność takiego postępowania wynika dla podmiotu lirycznego z niezaprzeczalnej wartości ziemi cieszyńskiej. Jeżeli spojrzeć na etapy egzystencjalnego penetrowania świata w utworach poetyckich pogranicza polsko-czeskiego, to na pierwszy plan wysuwa się zdystansowanie podmiotu lirycznego oraz przeciwstawienie mu przemijającego i współczesnego świata. To zdystansowanie wyraża się w poezji po obu stronach Olzy poprzez próbę postrzegania specyficznych aspektów funkcjonowania na pograniczu kultur. Odwołując się do charakterystycznych motywów budujących tożsamość przestrzenną i kulturową jak: dom, miasto, granica, język, tradycja oraz religia, poezja stara się stworzyć obraz świata, w którym czytelnik dostrzeże różnorodność i bogactwo Śląska Cieszyńskiego. W twórczości pogranicza dostrzec można sposób postrzegania regionu, polegający na afirmacji jego piękna, ale i świadomości istniejących różnic pomiędzy przedstawicielami odrębnych kultur – co jednak urasta do wymiaru wartości. Utwory liryczne przekonują, że pojęcie tożsamości nie jest zagadnieniem jednowymiarowym; uwidoczniają istniejące problemy w odnalezieniu właściwej pozycji mówienia o sobie jako o człowieku dwóch kultur, jednak nie negują tego stanu rzeczy. Bycie członkiem tej społeczności jest dla nich oczywistością, problem stanowi jedynie sposób pojmowania tego uczestnictwa w kulturze pogranicza, jako mieszkaniec, ale również jako poeta. Relacja swój – obcy nie jest relacją Polak – Czech, a jedynie zestawieniem postaci dostrzegającej wielokulturowość regionu, a obojętnej na te wartości. Poezja Śląska Cieszyńskiego stanowiąc świadectwo tożsamości pogranicza polsko-czeskiego, obrazuje aktywny i świadomy stosunek twórczości lokalnej tych terenów do własnej wewnętrznie zróżnicowanej, a zarazem niezwykle spójnej, kultury. Poezja lokalna podkreśla wartość kultury pogranicza, co stanowi świadectwo identyfikacji z regionem. Bibliografia: Barski D.: Tryptyk cieszyński. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 18 Broda J.: Przez rodzinną wieś. W: „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski, Cieszyn 1992, s. 34 Bursza W.J.: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2002 Dostal A.: Bliski krajobraz. W: Słowa i krajobrazy. Antologia poetów zaolziańskich. Red. B. S. Kunda. Katowice 1980, s. 31-62 Fiut I. S.: Kulturowa tożsamość poetów. Prezentacje i analizy. Kraków 2008 41 J. Kubisz: Nad Olzą. W: Tegoż: Z niwy śląskiej. Lwów 1902, s. 97-98. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 287 Kadłubiec K.D.: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987 Kubisz J.: Olza, „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3 Kubisz J.: Nad Olzą. W: Z niwy śląskiej. Lwów 1902, s. 97-98 Lissowska R. K.: Rzeko moja. W: Tejże: Radość istnienia. Cieszyn 1999, s. 37 Machej Z.: Cieszyn, Europa Środkowa. W: Tegoż: Trzeci brzeg. Kraków 1992, s. 27 Miękina L.: Polska twórczość literacka po1918 roku. W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 297-334 „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992 „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A.Więzik, K. Feber, T. Waszut. Cieszyn 1994 Odoj G.: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007 Pellegrino P.: Rozwój przestrzenny, tożsamość kulturowa, stosunek innych i przemiany terytorium regionalnego; prezentacja metody badań. W: Przestrzeń znacząca. Studia socjologiczne. Red. J. Wódz. Katowice 1989, s. 42-69 Przeczek W.: Ucieszne miasteczka. W: Tegoż: Szumne podszepty. Katowice 1982, s. 87 Putzlacher R: Czeski Cieszyn Europa Środkowa. W: Tejże: Małgorzata poszukuje mistrza. Czeski Cieszyn 1996, s. 38 Putzlacher R.: Małgorzata poszukuje Mistrza. Czeski Cieszyn 1996 Putzlacher R.: Próba identyfikacji. W: Tejże: Próba identyfikacji. Ostrawa 1990, s. 4 Putzlacher R.: Od autorki. W: Tejże: Ziemia albo-albo. Karwina 1993, s. 13 Pyszko J.: Do Nawsia. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 13 Pyszko J.: Do ziemi. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 11 Pyszko J.: Kamyki światła. Nawsie 2005 Sabath B.: Strofy sercem pisane. Cieszyn w poezji polskiej w XIX, XX i XXI stuleciu. Szkice. Bibliografia. Cieszyn 2008 Suchy I. E.: Ziemio Cieszyńska. W: „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, K. Feber, T. Waszut. Cieszyn 1994, s. 12 Świc R.: Po drugiej stronie granicy. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 8 Shrnutí Současná poezie na území Těšínského Slezska a identita polsko-českého pohraničí Článek akcentuje existenci problému identity v poezii, vzniklé na území Těšínského Slezska, která se projevuje v několika základních úrovních, přičemž představuje rozměr identifikace literárních úspěchů s prostorem, na kterém vznikají. Tvorba v pohraničí líčí vnitřní skelet poetického vnímání problematiky identity, a odhaluje rozměr ztotožnění se s místem narození a bydlištěm, které pokud jsou hranicí různých kultur i přes různorodost tvoří jeden konzistentní celek. Popisuje problémy skupinové příslušnosti, kategorizování společenského světa na svoje a cizí, podle ustálených zhodnocujících kritérií. Pokud se odvoláváme se na charakteristické motivy vytvářející prostorovou a kulturní identitu jako dům, město, hranice, jazyk, tradice a náboženství, poezie se snaží ukázat národnostní různorodost a bohatství Těšínského �288 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Slezska. V tvořivosti pohraničí je možno spatřit způsob vnímání regionu, spočívající v afirmaci jeho krásy, ale také vědomí existujících kulturních rozdílů narůstajících jednak do rozměru hodnot, svědčících o specifickém charakteru tohoto území. Summary Modern poetry of Cieszyn Silesia and the identity of the Polish-Czech borderland The study emphasizes the existence of the issue of identity in poetic works written in Cieszyn Silesia. This identity issue is manifested in several basic platforms, which seems to illustrate the dimension of identification of literary performance with the area in which it comes to being. Borderland creation depicts the inner outline of poetic perception of identity and uncovers the dimension of identification with the birthplace and dwelling place, which form the border between different cultures. However, despite their differentiation, they constitute a coherent entity. Poetic works also touch the problem of belonging to a group, the categorization of the world into the own and the alien, according to particular evaluative criteria. By referring to characteristic motifs which build spatial and cultural identity (such as: home, town, border, language, tradition and religion), poetry shows the diversity and wealth of Cieszyn Silesia. What seems to be easy to notice in borderland creation is the way in which the region is perceived – the way consisting in the affirmation of beauty but also in the awareness of cultural differences, the way which finally gets the rank of value and confirms the specificity of this area. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb52ff866ebda26dbaf3e09ed045503.pdf 9778ea7ebe41b8a844e19b5103497536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5466 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie tożsamość religijna młodzież - tożsamośc religijna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5083 Title A name given to the resource Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.248-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różańska, Aniela Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aniela Różańska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania Wprowadzenie W kalejdoskopie tematyki odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego i tożsamości mieszkańców regionu Śląska Cieszyńskiego nie powinno zabraknąć kwestii związanych z religijnością mieszkańców pogranicza. Pytania o tożsamość, o to „kim jesteśmy?”, „z kim się identyfikujemy?”, „do jakich grup społecznych należymy?” – są pytaniami, które nie tylko sobie zadajemy, ale z którymi, dzięki mediom, jesteśmy konfrontowani w różnych sytuacjach i na które coraz mniej chętnie udzielamy odpowiedzi. Odpowiedzi te bowiem wymagają zastanowienia, nie należą do łatwych, prostych i jednoznacznych. Trudności te wielokrotnie się potęgują, jeśli pytamy o tożsamość mieszkańców pograniczy, zwłaszcza o tożsamość religijną, której badanie w swojej istocie nastręcza określone problemy metodologiczne. W przestrzeni pogranicza, z jego naturalną różnorodnością kulturową i religijną, sytuacja zmian społecznych, indywidualizacji, pluralizmów światopoglądowych otwiera szczególnie szeroko perspektywę wielości i różnorodności wyborów, co powoduje tworzenie się nowych postaw wobec życia, nierzadko uwolnionych od determinacji tradycją bądź przypisaniem1, kreowanie nowych tożsamości, jakże odmiennych od tożsamości kształtowanych w środowiskach jednorodnych kulturowo. Jak pisze Halina Rusek: 1 M. Libiszowska-Żółtkowska: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 13. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 249 na pograniczu tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura, ale również nowa tożsamość jej uczestników, jej twórców2. Ta nowa, specyficzna jakość dotyczy również tożsamości religijnej mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego, mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Rozumienie tożsamości religijnej w społeczeństwie tradycyjnym wydaje się oczywiste (tożsamość jako efekt przynależności do określonej religii, grupy religijnej), jednakże we współczesnej rzeczywistości ponowoczesnej zdefiniowanie tożsamości religijnej nie jest łatwym zadaniem, ponieważ istota tożsamości religijnej, jej kompleksowy i zróżnicowany obraz wynikają z wielości i niejednoznaczności rozumień dwu pojęć: tożsamości i religii. Wychodząc, po pierwsze, od definicji tożsamości Marii Jarymowicz jako świadomości własnego istnienia, wizji samego siebie, tego co najważniejsze, charakterystyczne i specyficzne dla autocharakterystyki3 oraz tożsamości ujmowanej jako zbiór wyobrażeń, sądów, przekonań na temat samego siebie, czyli układ autoidentyfikacji jednostki uwarunkowany schematami percepcji istniejącymi w środowisku społecznym4 oraz, po drugie, od rozumienia religii jako wieloaspektowej relacji człowieka do Transcendensu (Boga, bóstwa)5, można tożsamość religijną definiować jako wieloaspektowy sposób rozumienia oraz kształtowania własnej egzystencji, a także otaczającej rzeczywistości przez pryzmat osobistego doświadczenia wiary i wspólnotowych sposobów jej wyrażania w obrzędach i przekazie, czyli religii, do której się przynależy6. Tożsamość religijną można rozważać jako tożsamość osobistą lub tożsamość społeczną. Tożsamość osobista religijna jest efektem doświadczenia wewnętrznego, refleksji osobistych i indywidualnych wyborów jednostki oraz jej przekonań na temat rzeczywistości pozaempirycznej. Socjolodzy bardziej podkreślają wymiar społeczny tożsamości religijnej i wiążą ją przede wszystkim z przynależnością do wspólnoty religijnej7. Tożsamość religijna, podobnie jak inne rodzaje tożsamości, ma charakter relacyjny, otwarty, dynamiczny i mediacyjny, co należy uwzględnić w rozważaniach dotyczących jej kształtowania. Postawy i zachowania religijne nie są czymś statycznym, niezmiennym, lecz podlegają zmianom w wyniku doświadczenia indywidualnego i społecznego. Zmiany religijności, zwłaszcza takiej jej formy, która jest mocno za2 H. Rusek: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń 2008, s. 86. 3 M. Jarymowicz: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-225. 4 Z. Bokszański: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989, s. 12. 5 Z. J. Zdybicka: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 16. 6 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009, s. 256. 7 T.J. Gunn: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 201; M. Libiszowska-Żółtkowska: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 48. �250 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví korzeniona w tradycji społeczeństwa, zachodzą raczej wolno i nie są zbyt znaczące. Jednakże w okresie intensywnych przemian życia społecznego, a takie zachodzą współcześnie, postawy i zachowania religijne ulegają również szybszym przeobrażeniom. Procesy modernizacyjne nie powodują jednakże zaniku religijności (taki scenariusz wydarzeń związanych z sekularyzacją dawniej zakładano), a jedynie zmianę jej form. Jak przyznają znakomici badacze religijności, Thomas Luckmann i Charles Taylor, religia traci swój tradycyjny, instytucjonalny charakter na korzyść religii niewidzialnej, subiektywnej8, a współczesne społeczeństwa zachodnie w poszukiwaniu własnej „ścieżki duchowości” wybierają i tworzą bardzo różnorodne formy religijności, polegające m.in. na: łączeniu elementów z różnych religii (synkretyzm), selektywności w obrębie własnego wyznania (np. deklarowanie wiary przy równoczesnym zaniechaniu praktyk religijnych lub realizacja praktyk przy równoczesnej obojętności wobec wiary), na niepomiernie większej niż dawniej indywidualizacji doświadczenia religijnego, a także znacznym wzroście liczby osób, które uważają się za agnostyków i ateistów bądź, przeciwnie, osób niezwiązanych z żadną wspólnotą, a uważających się za wierzących9. Wielość jako cecha charakterystyczna współczesnego świata, również świata religii, jest faktem nie podlegającym dyskusji. Ze „skrajną różnorodnością” jako efektem procesu różnicowania boryka się większość religii10 i nie można temu zapobiec, ponieważ proces ten jest nieodwracalny. Nasz namysł powinien raczej dotyczyć tego, jak współczesne pokolenie „odnajduje się” w tej rzeczywistości burzliwych przemian religii i religijności? Jak młode pokolenie radzi sobie z kształtowaniem własnej tożsamości religijnej i jaka jest dynamika poczucia tożsamości? Jakich parametrów religijności dotyczą zmiany? W tekście odniosę się do wybranych aspektów tożsamości religijnej młodzieży na Śląsku Cieszyńskim, ich dynamiki oraz do wychowawczych uwarunkowań kształtowania poczucia tożsamości religijnej. W empirycznych badaniach została uwzględniona wielowymiarowa koncepcja religijności Charlesa Y. Glocka i Rodneya Starka. Koncepcja ta podkreśla, że to, co wspólne dla różnych tradycji religijnych świata jest niemniej ważne niż to, co je różni. Istniejące podobieństwa pomiędzy religiami są bowiem pewnymi wspólnymi, powszechnymi obszarami, w których religijność może się manifestować11. Te powszechne obszary stanowią istotne wymiary religijności. Na podstawie koncepcji Glocka i Starka zostały wyznaczone podstawowe aspekty (wymiary) religijności: globalny stosunek do wiary, ideologiczny (wierzeniowy), rytualny, doświadczeniowy, intelektualny (poznawczy), wspólnotowo-instytucjonalny oraz konsekwencyjny (etyczny)12. Dla dalszych rozważań i analizy wyników badań przydatna jest koncepcja tożsamości wyboru Charlesa Taylora, w świetle której jednostka nie tyle musi się odnajdywać w nowej sytuacji światopoglądowo-moralnej, ale jest twórcą własnej tożsamości, która z jednej strony jest wynikiem negocjacji jednostki z otoczeniem, jego relacji ze społecznością, a z drugiej – osobistej akceptacji i wyboru poszcze8 T. Luckmann: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006. 9 C. Taylor: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002, s. 52-84. 10 H.-G Ziebertz: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001, s. 12. 11 R. Stark, C. Y. Glock: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 184. 12 W. Piwowarski: Socjologia religii. Lublin 1996, s. 65. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 251 gólnych wymiarów tożsamości13. W tak rozumianym procesie kształtowania tożsamości religijnej (duchowości) osobista intuicja jednostki staje się najcenniejszym źródłem religijności14. Charakterystyka grupy badanej Terenem niniejszych badań nad poczuciem tożsamości religijnej młodzieży był Śląsk Cieszyński, zarówno jego polska, jak i czeska część. Grupę badaną stanowiła młodzież ucząca się w szkołach średnich. Uwzględniono trzy grupy uczniów – Polaków (mieszkających i uczących się w Polsce), Czechów (mieszkających i uczących się na Zaolziu w Czechach) oraz młodzież narodowości polskiej i obywatelstwa czeskiego, mieszkającą na Zaolziu i uczącą się w szkołach z polskim językiem nauczania (nazywaną w opracowaniu młodzieżą zaolziańską lub Zaolziakami). Badaniami objęto 308 osób, w tym 191 dziewcząt i 117 chłopców, w wieku 16-19 lat. Ze szkół polskich było 108 (35,1%) uczniów – 66 dziewcząt i 42 chłopców, uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania było 97 (31,5%) – 54 dziewcząt i 43 chłopców – oraz 103 (33,4%) osób ze szkół czeskich – 71 dziewcząt i 32 chłopców. Młodzież ta – mieszkająca w Polsce, na terenie powiatu cieszyńskiego oraz w Czechach na Zaolziu, w powiatach karwińskim i frydecko-misteckim – kształci się w publicznych szkołach średnich w Liceum Ogólnokształcącym w Skoczowie i ZSZ w Skoczowie, w Czeskim Cieszynie w Gimnazjum z polskim językiem nauczania oraz w Gimnazjum Czeskim przy ul. Frydeckiej. Badania ankietowe zostały przeprowadzone w listopadzie i grudniu w 2009 roku. Struktura wyznaniowa Śląska Cieszyńskiego i badanej młodzieży Śląsk Cieszyński będący regionem pogranicza kulturowego, narodowego i wyznaniowego, stanowi modelowy przykład terenu, gdzie na co dzień stykają się ludzie różniący się narodowością (Czesi i Polacy), kulturą i religią. Spośród ogółu mieszkańców polskiej części Śląska Cieszyńskiego 60% stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego i 35% członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Są na tym terenie także wyznawcy innych Kościołów chrześcijańskich, z których należy wymienić chociażby bardziej liczne: Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Polsko-Katolicki. Po stronie czeskiej Śląska Cieszyńskiego – na Zaolziu istnieje podobne zróżnicowanie: obok dominującego Kościoła Rzymskokatolickiego, jest tam zarejestrowany drugi co do liczebności wyznawców Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania oraz Czeskobraterski Kościół Ewangelicki, Kościół Braterski, Kościół Apostolski, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Luterański Kościół Ewangelicki, Jednota Braterska w Czechach, Ewangelicki Kościół Metodystów, Braterska Jednota Baptystów, Kościół Husycki. Należy dodać, że środowisko zaolziańskie jest w dużej mierze zsekularyzowane – ponad połowa mieszkańców Zaolzia to osoby nie 13 C. Taylor: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 12-15. 14 C. Taylor: Oblicza religijności… , s. 77. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 252 należące do żadnej wspólnoty wyznaniowej. Związkiem wyznaniowym niechrześcijańskim mającym licznych wyznawców w całym regionie Śląska Cieszyńskiego jest Towarzystwo Biblijne i Traktatowe „Strażnica” – zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce15. Biorąc pod uwagę specyficzną strukturę wyznaniową Śląska Cieszyńskiego oraz charakter badań, ważną zmienną, którą uwzględniono w badaniach jest przynależność wyznaniowa. Wśród respondentów znalazło się 148 katolików (48,1%), 88 ewangelików (28,6%), 4 osoby przynależące do innych protestanckich wspólnot (1,3%): 1 osoba z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego oraz 3 osoby określające siebie protestantami lub chrześcijanami bez podania przynależności do społeczności wyznaniowej. Dwie osoby spośród młodzieży czeskiej zdeklarowały się jako buddyści. Grupa młodzieży nie związanej z żadnym Kościołem czy wspólnotą, czyli bez przynależności wyznaniowej liczy 66 osoby (21,4%), z czego przeważająca większość wywodzi się ze szkół czeskich. Młodzież ze szkół czeskich jest w dużo większym stopniu zsekularyzowana niż młodzież polska czy zaolziańska, gdyż aż 41 osób spośród niej (39,8%) wybrało kategorię „bez wyznania”, niektórzy uzupełniająco podali dodatkową informację, że są osobami niewierzącymi lub wręcz ateistami. Porównanie struktury wyznaniowej trzech grup młodzieży – z kraju, z zaolziańskich szkół z polskim językiem nauczania oraz ze szkół czeskich przedstawia tab. 1. Tabela 1 Deklarowana przez młodzież przynależność wyznaniowa Środowisko Wyznanie Rzymskokatolickie Ewangelickie Inne wyznania protestanckie Buddysta Bez wyznania Ogółem Polska N % 79 24 1 73,2 22,2 0,9 4 108 3,7 100,0 Czechy N % 32 26 2 2 41 103 31,1 25,3 1,9 1,9 39,8 100,0 Zaolzie N % 37 38 1 38,1 39,2 1,0 21 97 21,7 100,0 Źródło: badania własne Miejsce wiary religijnej w życiu młodzieży Jednym z podstawowych wymiarów religijności jest parametr nazwany „globalnym wyznaniem wiary i religijności”. Według W. Piwowarskiego trudno byłoby analizować religijność nie uwzględniając ogólnego stosunku do religii. Wymiar ten dotyczy takich wskaźników jak deklaracja przynależności wyznaniowej, autodeklaracja wiary, jej intensywności i charakteru oraz autodeklaracja praktyk religijnych. W moich badaniach uwzględniłam to zagadnienie i młodzież została poproszona o określenie 15 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży…, s. 258-259. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 253 swojego stosunku do religii i poziomu własnej wiary religijnej według wskazanych kategorii. Tabela 2 Autodeklaracje wiary religijnej młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego (dane podano w procentach) Kategoria Głęboko wierzący Wierzący Wątpiący Obojętny Poszukujący Niewierzący Nie potrafi określić Młodzież z Polski N= 108 5,6 58,3 10,2 11,1 1,8 6,5 6,5 Polska młodzież zaolziańska N= 97 16,5 43,3 8,2 4,1 7,2 11,3 9,3 Czeska młodzież N= 103 9,7 29,1 12,6 6,8 7,8 28,2 5,8 Źródło: badania własne Autodeklaracje wiary młodzieży polskiej w kraju i polskiej zaolziańskiej są zbliżone, za wyjątkiem dwóch kategorii: wśród polskiej młodzieży zaolziańskiej znacznie więcej osób zadeklarowało głęboką wiarę, jak również znacznie większy jest odsetek osób niewierzących niż wśród młodzieży z powiatu cieszyńskiego. Niemniej w obu grupach przeważają osoby wierzące lub głęboko wierzące. Większą polaryzację postaw polskiej młodzieży zaolziańskiej tłumaczyć należy tym, że młodzież ta wywodzi się z rodzin i środowiska bardziej zsekularyzowanego, które wpływa na zróżnicowanie postaw religijnych. Autodeklaracje wiary młodzieży czeskiej wyraźnie odbiegają od poziomu autodeklaracji młodzieży polskiej (w kraju i na Zaolziu). Podczas gdy młodzież polska deklarowała swoją wiarę w ponad 60%, czeska młodzież zaolziańska jedynie poniżej 40%. Większość młodych Czechów określiło swój stosunek do religii poprzez pozostałe, raczej negatywnie opisujące wiarę, kategorie. Wyniki te jeszcze raz potwierdzają widoczne już we wcześniejszych badaniach na pograniczu polsko-czeskim zjawisko, że religijność nie tylko młodzieży w kraju, ale również polskiej młodzieży zaolziańskiej jest bardziej świadoma i więcej dla niej znacząca niż dla młodzieży czeskiej. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać w dużo większej sekularyzacji społeczności czeskiej, co przekłada się na świeckie wychowanie w domu rodzinnym, oraz w nieobecności edukacji religijnej w szkołach czeskich16. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt: wśród zaolziańskiej młodzieży (polskiej i czeskiej) nienależącej do żadnego wyznania (odpowiednio 21,7% i 39,8%) nie wszystkie osoby są niewierzące, gdyż tych jest znacznie mniej (odpowiednio 11,3% i 28,2%). Zjawisko charakterystyczne dla społeczeństw ponowoczesnych, nazwane przez Grace Davie „wiarą bez 16 Oficjalnie nauka religii (výuka náboženství) w Republice Czeskiej jest przedmiotem nieobowiązkowym w szkole podstawowej oraz w szkołach średnich, ale praktycznie uczęszcza na nią znikomy odsetek uczącej się młodzieży. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 254 przynależności”17, polegające na tym, że ludzie uważają siebie za wierzących, lecz nie są członkami żadnego Kościoła ani grupy religijnej, istnieje zatem na Zaolziu. Znaczenie wartości w życiu można badać w różny sposób. W celu zobaczenia, jakie miejsce pośród innych wartości zajmuje w życiu młodzieży wiara religijna, wykorzystałam pytanie-skalę, na której religia umieszczona jest jako jedna z dziesięciu wartości i celów życiowych. Poniższa tabela ilustruje znaczenia przypisywane przez młodzież poszczególnym wartościom. Tabela 3 Wartości i cele życiowe w opinii młodzieży (dane podano w procentach) Młodzież z Polski N= 108 Wartości, cele życiowe Polska młodzież zaolziańska N= 97 % wyborów % wyborów Czeska młodzież N= 103 % wyborów Bardzo Bardzo Bardzo Ważne Nieważne Ważne Nieważne Ważne Nieważne ważne ważne ważne Rodzina 85,2 13,9 0,9 82,5 15,4 2,1 90,3 9,7 0 Przyjaciele, znajomi Czas wolny 71,3 26,9 1,9 80,4 17,5 2,1 81,6 18,4 0 63,9 25,0 11,1 51,5 42,3 6,2 60,2 38,8 1,0 Praca 63,0 31,5 5,6 58,8 38,1 3,1 54,4 39,8 5,8 Dzieci 57,4 25,9 16,7 48,5 43,3 8,2 56,3 33,0 10,7 Majątek, dostatnie życie Kariera, sukces życiowy Religia, wiara religijna Służenie innym 57,4 38,0 4,6 35,0 49,5 15,5 52,4 45,6 1,9 41,7 42,6 15,7 42,3 45,4 12,4 59,2 36,9 3,9 27,8 55,6 16,7 36,1 30,9 33,0 24,3 29,1 46,6 30,6 49,1 20,4 15,5 58,8 25,8 27,2 55,3 17,5 Udział w działalności politycznej 7,4 21,3 71,3 6,2 22,7 71,1 4,8 27,2 68,0 Źródło: badania własne W takiej sytuacji, co można było przewidzieć, ranga religii jako bardzo ważnej lub ważnej wartości w życiu jest niska i zajmuje poślednie, odpowiednio dla młodzieży polskiej – 8, dla Zaolziaków – 7, dla Czechów – 9 miejsce. Dla 46,6% młodzieży czeskiej religia nie jest w ogóle w życiu ważna. Porównując obecne wyniki z wynikami badań wcześniejszych, gdzie religia w hierarchii wartości plasowała się u tych grup młodzie17 G. Davie: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 255 ży na wyższych miejscach (odpowiednio na 6-7-8 miejscu)18, mamy do czynienia ze stopniowym obniżaniem się rangi religii w systemie wartości młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego na korzyść wartości charakterystycznych dla społeczeństw ponowoczesnych: przyjaciele, czas wolny, a z drugiej strony, majątek, kariera i sukces życiowy. Poczucie przynależności do wspólnoty religijnej Tożsamość jest budowana, utrwalana i potwierdzana w procesie społecznym, ma naturę społeczną. Oznacza to, że jest przypisana do pełnionych ról i pojawia się wraz z zachowaniem, które jest odpowiedzią na szczególną sytuację społeczną. Wchodzenie w role, spotkania z innymi i zachowania sytuacyjne wymagają przynależności do określonej grupy społecznej, wspólnoty. Jak dobitnie ujął to Peter L. Berger: każda tożsamość wymaga dla swego przetrwania swoistych afiliacji społecznych19. Również tożsamość religijna, religijność jednostki, zależy od jej przynależności do wspólnoty wyznaniowej, rozumianej nie tylko jako członkowstwo, ale jako poczucie przynależności do wspólnoty, poczucie ważności tej przynależności. W związku z tym badana młodzież została poproszona o ocenę znaczenia, jakie przypisuje swojej przynależności do Kościoła (szczegółowe dane zob. tab. 4). Tabela 4 Znaczenie, jakie młodzież przypisuje swojej przynależności do Kościoła (dane podano w procentach) Kategoria Wypowiedzi Przynależność do Kościoła ma dla mnie duże znaczenie Przynależność do Kościoła ma dla mnie znaczenie Przynależność do Kościoła nie ma dla mnie znaczenia Nie należę do Kościoła Brak odpowiedzi Młodzież z Polski Czeska młodzież N= 108 Polska młodzież zaolziańska N= 97 17,6 19,6 14,6 37,1 30,9 20,4 39,8 24,7 17,5 4,6 20,6 37,8 0,9 4,1 9,7 N= 103 Źródło: badania własne 18 A. Różańska: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 52. 19 P. L.Berger: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988, s. 109. �256 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Badana młodzież polska w kraju i na Zaolziu pozytywnie ocenia swoją przynależność do Kościoła, przypisując jej (duże) znaczenie. Nawet grupa młodzieży czeskiej, choć w znacznie mniejszym stopniu, deklaruje, że przynależność do grupy religijnej ma dla niej znaczenie. Jednak nie tylko odpowiedzi respondentów w postaci danych procentowych są tu istotne, ale również to, w jaki sposób młodzież uzasadnia swoje poczucie przynależności do Kościoła. W wypowiedziach respondenci wymieniali różne motywy, które skategoryzowane podaję w kolejności od najczęściej do najrzadziej przywoływanych20: w takiej tradycji religijnej się urodziłem, byłem ochrzczony, zostałem wychowany; poczucie przynależności wynika z ważności religii w moim życiu, z mojej wiary; wspólnota, do której należę, pomaga mi w życiu, wspiera mnie w moich problemach; wspólnota jest niezbędna, relacje z innymi wierzącymi umacniają moją relację z Bogiem; Kościół, parafia integruje ludzi, motywuje do wspólnych działań; odpowiada mi to wyznanie, jego nauka, zasady; Kościół jest dla mnie ważny, bo jestem katolikiem; tu czuję się dobrze; jest to ważna część mojego życia, ponieważ w moim środowisku większość stanowią katolicy; to mój wybór; jest to ważne dla moich rodziców, rodziny; chciał(a)bym zawrzeć tu związek małżeński; tu nie czuję się samotna; są tu ludzie, których kocham; jest to miejsce spokojnej refleksji nad sensem życia. Biorąc pod uwagę rodzaje argumentacji, dominują dwie grupy młodzieży: jedna swoją przynależność wspólnotową postrzega jako wynikającą z rodzinnej tradycji religijnej, zastaną, odziedziczoną po rodzicach, druga – swoje poczucie przynależności do Kościoła przypisuje ważności religii w życiu, relacjom z Bogiem i innymi wierzącymi, własnej wierze, własnemu wyborowi. Pojawiają się jeszcze argumentacje pragmatyczne oraz emocjonalne, lecz są to pojedyncze wypowiedzi. Część młodzieży uważa, że przynależność do Kościoła nie ma dla niej żadnego znaczenia. Paradoksalnie najwięcej osób tak sądzących to młodzież z Polski (39,8%). Kiedy jednak dokładniej spojrzeć na wybory tej kategorii w dwóch pozostałych grupach – zaolziańskiej (24,7%) i czeskiej (17,5%) oraz porównując tę kategorię z kategorią następną – „nie należę do Kościoła”, można wnioskować, że w grupie czeskiej, a częściowo również zaolziańskiej młodzieży znacznie mniej osób nie przypisuje żadnego znaczenia swojej przynależności do Kościoła, ponieważ dużo wyższy odsetek tej młodzieży nie przynależy w ogóle do żadnego Kościoła, odpowiednio w grupie Zaolziaków jest to 20,6%, w grupie Czechów 37,8% osób, natomiast młodzież z Polski, nawet jeśli nie przywiązuje znaczenia do przynależności do Kościoła, to jeszcze pozostaje związana z tradycją religijną, jeszcze w tym Kościele jest. Z drugiej strony jednakże nieprzypisywanie żadnego znaczenia przynależności do Kościoła przez tak wysoki odsetek młodzieży polskiej świadczy o dużym krytycyzmie młodzieży wobec Kościoła jako instytucji i niezgody na to, co w nim się dzieje. Pod względem innego wskaźnika religijności, udziału w nabożeństwach/mszach świętych młodzież trzech środowisk istotnie różni się, co ilustruje poniższy wykres. Najwyższa frekwencja na nabożeństwach niedzielnych jest wśród młodzieży polskiej. Jej frekwencja, porównując ją z wynikami badań wśród młodzieży całego województwa śląskiego z 2002 roku, jest podobna. 20 Szczegółowe, podobne w treści uzasadnienia poczucia przynależności do wspólnoty religijnej zostały pogrupowane do ogólniejszych kategorii. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 257 Wykres 1 Udział młodzieży w nabożeństwach, mszach świętych (dane w procentach) Źródło: badania własne Poczucie tożsamości religijnej można badać, pytając młodzież o postrzeganie i ocenianie własnej religijności w odniesieniu do religijności ich rodziców. Jest to ważne z tego względu, że pośrednio można się dowiedzieć, czy młodzież identyfikuje się z religijnością rodziców i czy kontynuuje tradycje religijne przekazane przez rodziców w procesie wychowania. Odczucia młodzieży dotyczące własnej religijności w porównaniu do religijności rodziców ilustruje tabela 5. Tabela 5 Samoocena religijności młodzieży w odniesieniu do religijności rodziców (dane podano w procentach) Młodzież z Polski Polska młodzież Czeska zaolziańska młodzież N= 108 N= 97 N= 103 wobec wobec wobec wobec wobec wobec matki ojca matki ojca matki ojca Kategoria Wypowiedzi Porównanie religijności Moja religijność wobec religijności rodziców jest taka sama Moja religijność wobec religijności rodziców jest lepsza Moja religijność wobec religijności rodziców jest gorsza Trudno ocenić Jestem niewierzący, podobnie jak rodzice 39,8 38,9 30,9 28,9 36,9 31,1 9,3 13,9 8,2 19,6 7,8 12,6 28,7 15,7 19,6 8,2 9,7 7,8 20,4 29,6 32,0 33,0 15,5 15,5 1,9 1,9 9,3 10,3 30,1 33,0 Źródło: badania własne �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 258 Analizując wyniki umieszczone w powyższej tabeli można wysunąć następujące wnioski: 1) największy odsetek badanych licealistów (niezależnie od środowiska) identyfikuje własną religijność z religijnością rodziców i praktycznie kontynuuje rodzinne tradycje religijne; 2) w odniesieniu do zmian religijności młodych osób postawa matki jest bardziej znacząca niż analogiczna postawa ojca – we wszystkich grupach, a zwłaszcza w grupie młodzieży polskiej, większy odsetek badanych uznał swoją religijność za gorszą (niższą) niż religijność matki, zaś w stosunku do ojca były to odsetki dużo niższe. Można wnioskować, że młodzi odchodzą od tradycji religijnej w kierunku gorszej religijności niż religijność ich matek; 3) tylko znikome odsetki badanych oceniło swoją religijność jako lepszą (wyższą) od religijności matki, wobec ojca procentowo więcej młodych ludzi oceniło swoją religijność jako lepszą. Oznacza to, że młodzi gorzej i bardziej krytycznie oceniają religijność ojców, a religijność matek częściej stanowi dla nich wzór; 4) dość duży odsetek młodzieży nie potrafił jasno określić relacji między religijnością własną i religijnością ich rodziców, zaś jedna trzecia grupy czeskiej zdeklarowała się jako niewierzący, podobnie jak ich rodzice. Podsumowując, nie można jednoznacznie określić, czy religijność młodego pokolenia jest gorsza od pokolenia ich rodziców, mimo że część młodzieży tak ją ocenia, można natomiast stwierdzić, że dla młodzieży z pogranicza cieszyńskiego religijność rodziców, zwłaszcza matek jest nadal znaczącym wzorem. Stosunek młodzieży wobec tradycji religijnej i chęć jej przekazania następnym pokoleniom Wychowanie rodzinne, religijne wartości i tradycje kultywowane w rodzinie są ważnymi czynnikami w kształtowaniu tożsamości religijnej. W międzypokoleniowym przekazie wartości religijnych szczególne znaczenie mają postawy religijne rodziców i dziadków, które jako cenne wartości przekazywane są w procesie wychowania dzieciom i wnukom. Młodzież pogranicza polsko-czeskiego nie uważa wychowania i tradycji rodzinnej za główne źródło swej religijności (jedynie 27,5% to deklaruje), ale przyznaje, że dla niej w kwestiach religii i wiary ważniejsze są osobiste wybory, wynikające z „wewnętrznych przekonań, własnych przeżyć i doświadczeń życiowych” (44,6% wyborów), czym potwierdza, że jest (chce być?) kreatorem własnej tożsamości religijnej, że tożsamość ta – jest tożsamością wyboru. Niemniej zapytana, czy jest postawa lub tradycja religijna ich rodziców (dziadków) w ich ocenie wartościowa i chcieliby ją przekazać swoim dzieciom, w większości odpowiadała twierdząco, choć odpowiedzi różniły się w zależności od środowiska. Młodzież polska w kraju (50,0%) i młodzież polska zaolziańska (60,8%) przyznała, że istnieją takie wartości w ich rodzinach. Jednak tylko 27,2% młodzieży czeskiej biorącej udział w badaniach podała twierdzącą odpowiedź, większość (60,2%) nie umiała podać przykładu tradycji religijnej swoich rodziców (dziadków), a 12,6% z nich przyznało, że takie nie były w ich rodzinach kultywowane, więc nie mogą w przyszłości przekazać je swoim dzieciom. Wśród najczęściej wskazywanych przez młodzież z pogranicza cieszyńskiego tradycyjnych wartości religijnych była „wiara w Boga i życie wiarą” (10)21, „miłość Boga i bliź21 W nawiasie liczba wskazań wartości. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 259 niego” (6), niedzielne chodzenie do kościoła (10), uczestniczenie w święta w kościele (4), uczestniczenie we mszy św. (4), wspólna modlitwa (4), regularne czytanie Pisma Św. (4), wypełnianie Dekalogu (4), przestrzeganie zasad nauki Kościoła (3), uczestniczenie w Eucharystii/Wieczerzy Pańskiej (3), modlitwa przed/po posiłku (3), ewangelicka tradycja (1). Wśród szczegółowych tradycji świątecznych młodzież wymieniła: łamanie się opłatkiem, nieodchodzenie od stołu wigilijnego, pusty talerz, strojenie choinki, kolędowanie. Młodzież doceniła też wartości-postawy swoich rodziców: postawa tolerancji (6), pomoc potrzebującym (4), bycie dobrym człowiekiem (3), pracowitość (2), prawdomówność (2), szacunek dla innych osób (2), poszanowanie innych religii (2), nie zmuszanie do niczego (2), mądrość życiowa, cierpliwość, umiejętność przebaczenia, umiejętność podejmowania decyzji, wolność, niezależność, stałe służenie radą i pomocą. Młodzież doceniła też wspólne, rodzinne spędzanie świąt (8), świąteczne spotkania rodzinne (3), dobre chrześcijańskie wychowanie (3), zwyczaje urodzinowe (2). Ciekawą deklaracją przekazania swoim dzieciom postawy religijnej było stwierdzenie jednej Zaolzianki: Myślę, że nie było dobrze, że rodzice nie chodzili ze mną do kościoła, chciałabym w przyszłości ze swoimi dziećmi tam chodzić. Uzupełniającym powyższe zagadnienie jest obchodzenie świąt religijnych. Zapytano młodzież, które święta religijne są najbardziej tradycyjnie obchodzone w ich domach. Poza najważniejszymi świętami, Bożym Narodzeniem i Wielkanocą, młodzież wymieniła wiele świąt kościelnych, ale też rodzinnych. Młodzież czeska podała najmniej wskazań, znaczna część (26,2%) nie udzieliła na ten temat odpowiedzi. Wyniki te, podobnie jak wcześniej omawiane, mogą wskazywać na to, że mamy do czynienia z zapoznawaniem wielu zwyczajów i praktyk religijnych, a tym samym z załamaniem się ciągłości kulturowej i religijnej u młodzieży czeskiej, z rozmyciem się ich tożsamości religijnej. Tabela 6 Święta najbardziej tradycyjnie obchodzone w rodzinach respondentów Kategoria Boże Narodzenie Wielkanoc Wigilia Adwent Post Wielki Piątek Wielka Sobota „Śmiergust” Nowy Rok Trzech Króli Boże Ciało Wszystkich Świętych Młodzież z Polski 83,3% 48,1% 16 2 1 1 3 5 Polska młodzież zaolziańska 71,1% 48,5% 13 2 3 2 1 1 1 1 2 Czeska młodzież 69,9% 53,4% 1 1 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 260 Dzień Zaduszny Święto Babci i Dziadka Sylwester Mikołaja Pierwsza Komunia Chrzest Bierzmowanie Dzień Matki Haloween Nie wiem Żadne Brak odpowiedzi 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 0% 1,9% 6,5% 2,1% 1,0% 10,3% 1,0% 2,0% 26,2% Źródło: badania własne. Procenty nie sumują się do 100, z uwagi na wielokrotne wybory. Sporadyczne wskazania podano nie w procentach, a w liczbach Edukacja religijna w szkole a kształtowanie tożsamości religijnej młodzieży O ile rodzina swoim oddziaływaniem okazała się znaczącym czynnikiem kształtowania niektórych wymiarów tożsamości religijnej młodzieży z pogranicza cieszyńskiej, to edukacja szkolna (nauka religii), w ocenie badanej młodzieży, raczej jej w tym nie pomaga(ją). Nawet w odczuciu młodzieży polskiej, która w 93,5% uczęszcza na religię, nie zawsze jest im pomocna. Przyznaje to 42,6%, natomiast 43,5% badanych twierdzi odwrotnie. Młodzież wyjaśniała, że wiele zależy od postawy nauczyciela-katechety, od tego, czy chce z nimi rozmawiać o ich problemach i doświadczeniach, czy tylko realizuje program nauczania, nie dając im możliwości osobistego ustosunkowania się do ważnych dla ich tożsamości religijnej kwestii. Tabela 7 Lekcje religii pomagają w kształtowaniu tożsamości religijnej (dane w procentach) Kategoria Wypowiedzi Tak Raczej tak Raczej nie Nie Nie wiem Nie uczęszczam Młodzież z Polski N= 108 13,9 28,7 25,9 17,6 7,4 6,5 Polska młodzież zaolziańska N= 97 8,2 21,7 13,4 10,3 11,3 35,1 Źródło: badania własne Czeska młodzież N= 103 1,0 24,3 2,9 1,9 3,9 66,0 �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 261 Natomiast młodzież zaolziańska, polska i czeska, w większej mierze nie uczęszcza na szkolne lekcje religii, stąd w niewielkim stopniu można edukację szkolną zaliczać do czynników pozytywnie warunkujących kształtowanie się tożsamości religijnej młodzieży. Konkluzje Młodzież zamieszkująca Śląsk Cieszyński w różny sposób postrzega swoją religijność, w różnym stopniu przyznaje też i ocenia wpływ „znaczących innych” (rodzina, wychowanie i tradycje rodzinne, edukacja szkolna) w kształtowaniu tożsamości religijnej. Wyniki badań wskazują, że zaobserwowane różnice w stopniu poczucia tożsamości religijnej uwarunkowane są wieloma zmiennymi, wśród których podstawowe znaczenie ma kontekst środowiskowy respondentów (w znaczeniu trzech środowisk: polskiego, zaolziańskiego i czeskiego). Dla większości młodzieży polskiej religia nadal – choć w mniejszym stopniu niż w przeszłości – jest znaczącą wartością i determinantą budowania tożsamości religijnej. Natomiast wymiar religijny tożsamości młodzieży zaolziańskiej, a jeszcze bardziej młodzieży czeskiej jest znikomy. Religia jako determinanta tożsamości, wyznaczająca obszary aktywności życiowej, jest – w świetle koncepcji tożsamości wyboru Charlesa Taylora – istotna jedynie dla tych osób, które z jednej strony były wychowane religijnie, przynależą do wspólnoty religijnej, a z drugiej – same dokonały wyboru religijności na podstawie osobistych przeżyć i doświadczeń i przeżywają na co dzień swoją wiarę. Dla dokonywania wartościowych, osobistych wyborów w kontekście budowania tożsamości religijnej niezbędni są bowiem „znaczący inni” – rodzina, wychowanie religijne, wspólnota religijna i edukacja religijna. Bibliografia: Berger P.L.: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988 Bokszański Z.: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989 Davie G.: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994 Gunn T.J.: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 189-215 Jarymowicz M.: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-275 Libiszowska-Żółtkowska M.: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 7-16 Libiszowska-Żółtkowska M.: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. LibiszowskaŻółtkowska. Warszawa 2009, s. 46-63 Luckmann T.: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006 Piwowarski W: Socjologia religii. Lublin 1996 �262 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Różańska A.: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 47-57 Różańska A.: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009 Rusek H.: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń 2008, s. 85-92 Stark R., Glock C. Y.: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 182-187 Taylor C.: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002 Taylor C.: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 9-21 Zdybicka Z. J.: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 11-23 Ziebertz H.-G.: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001 Shrnutí Dynamika pocitu náboženské identity mládeže v polsko-českém pohraničí a její vzdělanostní podmíněnost Problémem, který byl nastolen v textu, je pokusem o zjištění, jaký je pocit náboženské identity mládeže z polsko-českého pohraničí, jaké faktory tento pocit determinují. Empirické výzkumy prováděné mezi mládeží ze středních škol v těšínském regionu po obou stranách státní hranice se týkají základních faktorů náboženské identity a vztahu k ní zkoumané mládeže, mezi jinými vztahu k víře v Boha, vnímání zdrojů své pobožnosti, hodnocení vlastní pobožnosti ve vztahu k pobožnosti rodičů, rozměrů provádění náboženských úkonů, vnímání své spojitosti s institucí Církve, pocitu sounáležitosti s náboženskou obcí, docenění náboženských rodinných tradic a náboženské výchovy v rodině. Autorku zajímala problematika, jakým způsobem mladí lidé spojují tyto různé prvky pobožnosti v průběhu formování své vlastní identity, a zda mají za to, že školní náboženská edukace je jim nápomocnou v těchto snahách a hledáních. Výzkum se vztahuje rovněž na dynamiku vnímání náboženské identity jako procesu podléhajícího společenským změnám. Autorka se snaží vymezit směr proměn náboženské identity mládeže v polské i české části Těšínského Slezska. Summary Dynamics of the feeling of religious identity of youth in the Polish-Czech borderland and its educational determinants The article raises a problem question of what the feeling of religious identity of the young in the Polish-Czech borderland is like and what its determinants are. The empirical studies, conducted among secondary school learners in the region of Cieszyn on both sides of the border, concern basic elements of religious identity and the youth’s attitude to them. This comprises: the attitude to the faith in God, viewing the sources of one’s own religiousness, the evaluation of one’s own religiousness in relation to the parents’ religiousness, the dimension of religious �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 263 practice, perceiving one’s ties with the institution of Church, the feeling of belonging to a religious community, the appreciation of religious family traditions and religious upbringing in the family. The author focused on the way in which young people combine all those elements of religiousness in the course of shaping their own identity and on the role of religious education at school in their efforts and seeking. The research also refers to the dynamics of the feeling of religious identity treated as a process subjected to social changes. The author makes an attempt to specify the direction of the transformations of the youth’s religious identity in both the Polish and the Czech part of Cieszyn Silesia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/271cadc6c9ccc58cc117e56e481ef3ce.pdf 6b78bf99edef17259e48f926e6ca38c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Cieszyn - tolerancja wyznaniowa tolerancja wyznaniowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5082 Title A name given to the resource Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.236-247 Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Edyta Diakowska Pracownia Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna W niniejszym artykule poruszono temat zróżnicowania wyznaniowego mieszkańców Cieszyna. Pokazano w nim obecną sytuację religijną miasta oraz relacje zachodzące pomiędzy przedstawicielami różnych współwystępujących na tym terenie wyznań. W celu zbadania tego zagadnienia posłużyła autorska ankieta zawierająca 25 pytań, zarówno zamkniętych (kilka wariantów wyboru), jak i otwartych, w których ankietowani mieli możliwość wyrażenia własnego zdania. Artykuł jest wynikiem analizy tychże badań. Poruszając kwestie tolerancji religijnej, uważam za kluczowe przybliżenie wpierw losów historycznych Śląska Cieszyńskiego, które miały zasadniczy wpływ na kształtowanie się tolerancji wśród mieszkańców. Tło historyczne zróżnicowania wyznaniowego na Śląsku Cieszyńskim Początki chrześcijaństwa w Cieszynie wiążą się z powstaniem grodu na Górze Zamkowej w końcu X wieku. Natomiast w historii Śląska Cieszyńskiego, w średniowieczu i początkach nowożytnych, można pod względem religijnym zaobserwować trzy wyraźnie różniące się od siebie etapy. Pierwszy z nich trwał do początków XVI wieku, kiedy to praktycznie jedyną funkcjonującą religią był katolicyzm. Po okresie przejściowym, w połowie XVI wieku zwyciężył luteranizm, zaś po roku 1610, po przejściu na katolicyzm księcia Adama Wacława, nastąpił powrót katolicyzmu, jakkolwiek za rządów ostatnich Piastów w formie jeszcze dość ograniczonej1. 1 I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 134. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 237 Na Śląsku Cieszyńskim reformacja wywarła silny wpływ na ukształtowanie się języka narodowego. Początkowo językiem kancelarii książęcej był język łaciński; w drugiej połowie XIV wieku zaczęto wystawiać dokumenty także w języku niemieckim. Od wojen husyckich w XV wieku kancelaria książęca zaczęła używać języka czeskiego, który stał się także głównym językiem sądów, co trwało do XVII wieku. Kancelaria zniemczonych ostatnich Piastów cieszyńskich coraz częściej stosowała język niemiecki. Natomiast ludność wiejska i ludność niższych warstw w miastach posługiwała się od wieków w większości dialektem języka polskiego, który na zachodnich ziemiach Księstwa Cieszyńskiego stykał się z dialektem morawskim języka czeskiego. Polskim językiem władała również większość szlachty, posługując się nim nawet w urzędach. Reformacja wprowadziła język narodowy do nabożeństw, przyczyniając się w ten sposób do rozwoju języka polskiego na Śląsku Cieszyńskim2. Początki Reformacji na ziemi cieszyńskiej sięgają lat 20. XVI wieku, kiedy to ks. Marcin Luter rozpoczął reformę Kościoła. Jego nauka natrafiła tu na korzystne stosunki społeczne, odpowiadała bowiem oczekiwaniom i mentalności mieszkańców Księstwa. Ówczesny władca piastowski z dynastii Piastów Kazimierz II oraz następujący po nim regent morawski hetman ziemski Jan z Persteinu, luteranin, swoją przyzwalającą postawą spowodowali zainteresowanie „tanią religią” (zwolnienie z wielu obowiązkowych ciężarów na rzecz Kościoła), zarówno przez szlachtę, mieszczan, jak i chłopów3. Polska była krajem tolerancji religijnej, często innowiercy znajdowali tu schronienie, jednak większość społeczeństwa pozostawała wierna Kościołowi katolickiemu. Na Śląsku Cieszyńskim książęta umacniali ruch reformacyjny, zabezpieczając w Księstwie przodującą pozycję wyznaniu augsburskiemu. Jednak trwało to tylko do 1610 roku, bowiem rola Księstwa zaczęła się zmniejszać i w związku z tym książęta, jak przedtem byli protektorami luteranizmu, tak teraz z kolei zaczęli przechodzić na katolicyzm i stawali się obrońcami Kościoła. W 1545 roku władzę przejął prawowity władca książę Wacław III Adam, który z własnej woli przyjął nauki reformatora, i od tego momentu protestantyzm staje się wyznaniem panującym w Księstwie Cieszyńskim. Następnie książę usunął z miasta dominikanów, franciszkanów oraz duchownych, którzy nie chcieli mu się podporządkować, a kościoły zostały przejęte przez ewangelików. W kościele parafialnym odprawiano nabożeństwa i głoszono kazania w językach słowiańskich, w dominikańskim po niemiecku4. W 1610 roku syn i następca Wacława III, Adam Wacław porzucił wiarę ojca i przeszedł na katolicyzm. Okoliczności tego kroku wiąże się na ogół z planami awansu Adama Wacława na dworze cesarskim. W niedalekiej Opawie armia cesarska zmusiła tamtejszych ewangelików do kapitulacji i narzuciła miastu niezwykle surowe restrykcje, jednak na Śląsku Cieszyńskim w owym czasie tego rodzaju wydarzenia nie miały miejsca. Przeciwnie, większość pobliskich wielkich feudałów wyznawała religię ewangelicką, toteż zmiana wyznania pociągnęła za sobą izolację księcia5. Po tej zmianie wyznania duchowni ewangeliccy musieli opuścić miasto, kościół parafialny objęli z powrotem księża katoliccy, drugi kościół zwrócono dominikanom. 2 3 4 5 J. Kuś: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983, s. 10. E. Gajdacz, J. Pustelnik: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009, s. 6. J. Spyra: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008, s. 5-6. I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński …, s. 135. �238 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Cieszyn był wielokrotnie zajmowany przez różnowiercze wojska, na przemian też zmieniały się warunki bytu obu społeczności wierzących. Ogłoszone w 1629 roku przez księżną piastowską Elżbietę Lukrecję rozporządzenie pozbawiło innowierców wszelkich praw, nie było jednak do końca przestrzegane. Jej zgon w 1653 roku zakończył czasy panowania piastowskiego na tym terenie, następnie pociągnął za sobą przepadek ziem księstwa na rzecz Habsburgów, którzy odtąd stali się ich bezpośrednimi panami. Jak we wszystkich podległych sobie krajach dominującą cechą polityki Habsburgów na Śląsku Cieszyńskim było dążenie do rządów absolutnych oraz utrzymania i wzmocnienia pozycji religii katolickiej. Ich działania doprowadziły do szybkiej rekatolizacji miasta, podobnie jak Skoczowa, Strumienia, Jabłonkowa i Frysztatu. Początkowo walkę z protestantyzmem prowadzono przy pomocy duchowieństwa świeckiego i urzędników cesarskich, od 1670 roku ponownie zaczęli działać w Cieszynie Jezuici6. Z ich też polecenia rozpoczęta została na wielką skalę akcja rekatolizacyjna. Już w 1654 roku ewangelicy zostali pozbawieni wszystkich świątyń. Przemoc i inne represje spowodowały, mimo przypisania do ziemi, ucieczkę wielu rodzin w bardziej ustronne miejsca lub poza granice Księstwa, a osoby, które nie opuściły swoich domów, a chciały trwać w swoich przekonaniach, musiały to czynić potajemnie. Posiadanie jakichkolwiek druków protestanckich, sprowadzanych m.in. z Polski, było karane. Kościoły były zastępowane przez odludne miejsca – „leśne świątynie” (m.in. przy „Kamieniu” na Równicy), gdzie gromadzono się na potajemnych nabożeństwach. Niespodziewaną odmianę losu przyniosło zakończenie tzw. wojny północnej. W wyniku pertraktacji we Wrocławiu, cesarz wydał tzw. Reces egzekucyjny, zezwalający na wybudowanie sześciu nowych kościołów „z łaski”, w pobliżu następujących miast: Milicz, Kożuchów, Żagań, Jelenia Góra, Kamienna Góra i Cieszyn. Pierwotnie budowa tych kościołów była obwarowana pewnymi ograniczeniami. Musiały stać poza murami miasta, poza głównych traktem, nie mogły być murowane i przypominać wyglądem świątyń. Nie mogły tez posiadać wież z dzwonnicą – dlatego też do cieszyńskiego kościoła dobudowano wieżę dopiero w 1750 roku, po uzyskaniu specjalnego pozwolenia. Był to jedyny Kościół ewangelicki na Śląsku Cieszyńskim i w okolicach. Dopiero po 1781 roku pozwolono na budowę świątyń w innych, większych skupiskach ewangelików. Tendencje reformatorskie w państwie austriackim nasiliły się po objęciu samodzielnej władzy przez Józefa II. W 1781 roku wydał patent o zniesieniu poddaństwa osobistego. W tym samym roku wydał również Patent Tolerancyjny dla Żydów, tak że w końcu XVIII wieku urządzili oni w Cieszynie pierwszy, wspólny dom modlitwy. Patent poszerzał zakres dostępnych zajęć Żydom, choć ograniczał ilość mieszkających tu rodzin żydowskich. Najważniejszym z aktów prawnych Józefa II okazał się Patent Tolerancyjny dla protestantów w Austrii wydany także w 1781 roku (na Śląsku Austriackim w 1782 roku). To on dał kres kontrreformacji na Śląsku Cieszyńskim. Katolicyzm pozostał nadal religią państwową, ale wyznanie protestanckie zostało oficjalnie uznane przez władze państwowe. W 1827 roku 90% mieszkańców Cieszyna 6 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 146. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 239 było katolikami (5500 na 6075)7. W miejscowościach gdzie żyło ponad 100 rodzin lub 500 wyznawców protestantyzmu, mogli oni postawić domy modlitwy (początkowo bez wież i dzwonów) oraz mogli zakładać szkoły8. Faktyczne równouprawnienie katolików i ewangelików nastąpiło dopiero w wyniku przebiegu Wiosny Ludów. Miało to miejsce w 1849 roku, kiedy zagwarantowano innowiercom pełne prawa obywatelskie i wolność wyznania. Już od Wiosny Ludów, a w szczególności po 1861 roku znaczna ilość ewangelików przystąpiła do pracy nad zaktywizowaniem polskiego życia narodowego. Ewangelicy tutejsi stanowili w 80% ludność polską. Z chwilą zakończenia I wojny światowej uczestniczyli i wspierali te ugrupowania społeczno-polityczne, które dążyły do włączenia Księstwa Cieszyńskiego do odrodzonej Polski. Dane liczbowe z powszechnego spisu austriackiego wykazują, iż w 1910 roku w Cieszynie zamieszkiwało 15.138 katolików (67,3% ogółu mieszkańców) oraz 5.174 ewangelików (27,6% ogółu mieszkańców). Wyznawcy judaizmu stanowili natomiast 9,4 % ogółu populacji miasta, co dawało liczbę 2.112 wiernych. Byli zrzeszeni w żydowskiej gminie wyznaniowej z własnym rabinem. Poza synagogą gminną działała synagoga ortodoksyjna oraz kilka prywatnych domów modlitwy. Oprócz wyznawców ww. religii chrześcijańskich przed I wojną światową w Cieszynie zamieszkiwało 65 osób deklarujących się jako będących innego wyznania. Konflikt zbrojny czesko-polski w 1919 roku i późniejsze przetargi o ziemię cieszyńską znalazły w końcu formalne rozwiązanie w postaci uchwały Rady Ambasadorów w Paryżu, w wyniku której dawne Księstwo Cieszyńskie zostało w 1920 roku podzielone pomiędzy Polskę i Czechosłowację. Po podziale miasta sytuacja poszczególnych Kościołów uległa dużej zmianie. Władze czechosłowackie doprowadziły do powołania osobnej parafii katolickiej dla Czeskiego Cieszyna przy kościele Serca Jezusowego. Reszta miasta pozostała w ramach diecezji wrocławskiej, która w 1925 roku. wraz z całym polskim Śląskiem Cieszyńskim została włączona do nowo utworzonej diecezji śląskiej. Kościół Jezusowy pozostał duchowym i organizacyjnym centrum parafii ewangelickiej w polskiej części Cieszyna, natomiast wyznawcy protestantyzmu w Czeskim Cieszynie podzielili się na trzy kościoły. Połączenie obu części miasta w 1938 roku wpłynęło także na sytuację poszczególnych Kościołów, zmiany administracyjne nie były jednak trwałe. Wiernych i duchownych obu wyznań połączył wspólny los w czasach okupacji hitlerowskiej, kilku księży katolickich z terenu Cieszyna straciło życie w hitlerowskich obozach, innych wysiedlono. Niemcy zniszczyli prawie całą cieszyńską wspólnotę żydowską9. W pierwszych latach po II wojnie światowej Kościół ewangelicki w ówczesnej Czechosłowacji musiał ostro walczyć o swój byt, istniały bowiem silne tendencje odgórne połączenia Kościoła z Czeskobraterskim Kościołem Ewangelickim bez odpowiednio zagwarantowanych praw autonomicznych. W gruncie rzeczy chodziło o złamanie polskiego charakteru Kościoła ewangelickiego na Zaolziu. Trudnym okresem dla Kościołów obu wyznań były też lata 1945–1953, kiedy musiały działać pod ścisłym nadzorem tajnej policji oraz władz komunistycznych. Także 7 J. Spyra: Via Sacra …, s. 11. 8 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. .., s. 154. 9 J. Spyra: Via Sacra ..., s. 16. �240 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví w późniejszych latach działalność kościołów, zwłaszcza katolickiego, była ograniczana na każdym polu. Cieszyński zbór ewangelicki, skupiony wokół Kościoła Jezusowego, jest największą parafią Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Liczy ok. 7 tysięcy wiernych, obok Cieszyna należy do niego kilkanaście okolicznych wsi. Obecnie po polskiej stronie miasta funkcjonują następujące wyznania religijne: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Zielonoświątkowy – Zbór „Elim” w Cieszynie, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Świadkowie Jehowy. Natomiast po czeskiej stronie: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Husyci, Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Czeskobraterski, Świadkowie Jehowy, Buddyzm Diamentowej Drogi10. Współczesne zróżnicowanie wyznaniowe mieszkańców Cieszyna – analiza badań Przedstawione powyżej etapy kształtowania się wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim mają swoje odzwierciedlenie w otaczającej rzeczywistości dnia codziennego. Burzliwe nieraz losy współwystępowania obok siebie dwóch dużych religii chrześcijańskich mają swoje pozostałości w postawie mieszkańców Cieszyna, ich podejściu oraz wzajemnym stosunku do siebie jako przedstawicieli różnych wyznań. Obecny dualizm religijny tego terenu wynika z faktu wielowiekowego funkcjonowania różnych wyznań. Analizując historię rozwoju religijności widzimy, iż już od początku XVI mamy tutaj do czynienia z dualizmem wyznaniowym. Nawet w czasach kontrreformacji, kiedy to protestanci byli prześladowani a jawne wyznawanie ich religii było zabronione, trwali przy swoich przekonaniach, nie poddając się rekatolizacji. Oba wyznania funkcjonowały więc obok siebie. Po wielu zawirowaniach dziejowych, głównie na skutek zmian politycznych, ów dualizm wyznaniowy Cieszyna zachował się do chwili obecnej. Dodatkowo do dwóch głównie tu występujących religii chrześcijańskich dołączyło sporo pomniejszych odłamów. Pod względem swobody wyznawanych religii Cieszyn wydaje się być miejscem zupełnie wyjątkowym, z czego nawet niektórzy mieszkańcy nie zdają sobie sprawy. A wszystko za sprawą doświadczeń minionych wieków. Mieszkańcy Cieszyna nauczyli się tolerancji religijnej w stosunku do przedstawicieli innych wyznań, gdyż są wychowani w otoczeniu innowierców, mają z nimi kontakt od najwcześniejszych lat, często są to również członkowie rodzin mieszanych wyznaniowo – o zrozumienie i tolerancję nie jest tu trudno. Na tolerancję religijną wśród mieszkańców obu części Cieszyna wpływają różne czynniki zewnętrzne. Jednym ze współcześnie istotniejszych jest ich wiek, przy czym młodsze pokolenie wykazuje przejawy znacznie większej tolerancji niż pokolenie ich rodziców czy dziadków. Ale to już znak czasu. Nie odmawiam w tym przypadku tolerancji starszym generacjom, zwracam jedynie uwagę na to, iż kwestie wyznaniowe były dla nich nieco ważniejsze niż dla młodego pokolenia, bardziej podatnego na innowacje i otwartego na nowoczesne wzorce i nowy styl życia. 10 Zob: www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim; http://pl.wikipedia.org/wiki/Cieszyn;www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 241 W założeniu tego wystąpienia potraktowano Cieszyn jako jedno miasto, nie różnicując go na polską i czeską część. Przy takim wyborze kierowano się losami historycznymi miasta oraz tym, iż wszyscy ankietowani zadeklarowali przynależność do narodowości polskiej (bez względu na miejsce zamieszkania). Jest to zapewne pozostałość czasów, kiedy Cieszyn był miastem jednorodnym państwowo. Jedyny podział, jaki tutaj zastosowano dotyczy wyznania mieszkańców. Celem badań było ukazanie wzajemnego stosunku do siebie ludności katolickiej i ewangelickiej oraz relacji panujących pomiędzy nimi. Badania przeprowadzono w styczniu i w lutym 2010 roku zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie miasta, wśród osób narodowości polskiej, głównie wyznania katolickiego i ewangelickiego11. Narzędziem badawczym stała się ankieta, której głównym założeniem było ukazanie współczesnego obrazu sytuacji wyznaniowej Cieszyna poprzez sprawdzenie stanu świadomości mieszkańców miasta o przedstawicielach innych wyznań oraz zaobserwowaniu zachodzących pomiędzy nimi relacji. W badaniach uczestniczyło 66 osób, w wieku od 20 do 60 roku życia. Blisko połowa (48%) ankietowanych zdeklarowała się jako katolicy, 45% jako ewangelicy; resztę stanowili wyznawcy innych religii (3%). Połowę informatorów stanowiły kobiety. Największą grupę badanych stanowiły osoby młode w wieku 25-30 lat (47%), nieco mniej w wieku 20-25 lat (27%). Znacznie mniej było osób w wieku 35-40 (12%) oraz w przedziale wiekowym 55-60 lat (9%); najmniejszą grupę stanowili przedstawiciele średniego pokolenia, w przedziale wiekowym 45-50 lat (5%). Analiza przeprowadzonych badań Na wstępie analizy wyników badań przyjrzymy się wzajemnym relacjom panującym pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań w Cieszynie oraz ich stosunku do siebie nawzajem. Osoby ankietowane deklarujące się jako wierzący i praktykujący katolicy, pochodzący z tradycyjnych rodzin, w których rodzice są (lub byli) katolikami, zgodnie podkreślają, iż wzajemny stosunek katolików do ewangelików (i vice versa) jest pozytywny, w najgorszym przypadku obojętny. Cieszyńscy katolicy uważają, iż z dwóch omawianych religii, bardziej ortodoksyjna i zamknięta na innowacje jest właśnie religia katolicka, a jako kolejne podają wyznanie mojżeszowe i Świadków Jehowy. Na pytanie, czy kiedykolwiek myśleli o zmianie swojego wyznania i przepisaniu się do innego Kościoła, w większości podali odpowiedź przeczącą, jedynie pojedyncze osoby zakładały taką możliwość. Jako potencjalny wybór wyznaniowy podano „religie wschodu, jako bardziej zdrowe”12, aczkolwiek w tym przypadku jest to zapewne bardziej utożsamiane ze stylem życia niż z głębokimi przekonaniami wewnętrznymi. O wzajemnej tolerancji może świadczyć również przekonanie ankietowanych o tym, iż pomiędzy poszczególnymi wyznaniami nie istnieje rywalizacja, a co za tym idzie ich wyznawcy nie są napiętnowani, dyskryminowani czy gorzej traktowani ze wzglę11 W przyszłości być może warto będzie przeprowadzić te same badania wśród ludności deklarującej swą przynależność narodową do innej narodowości niż polska. Porównanie tych wyników dałoby zapewne interesujące wnioski. 12 Kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat. �242 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví du na swoją przynależność religijną. Podstawę takiej tolerancji badani upatrują głównie w uwarunkowaniach historycznych tego regionu, w wielokulturowości, a także odrębnych tradycjach. Cieszyn jest miejscem bardzo tolerancyjnym dla wyznawców nowych ruchów religijnych, gdyż występuje tu wielokulturowość (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Funkcjonowanie wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim jest uwarunkowane podłożem historycznym oraz stosunkowo dużą liczbą protestantów, a także występowaniem innych związków wyznaniowych (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Badani podkreślają ponadto, że w ich przekonaniu mieszkańcy Cieszyna (Śląska Cieszyńskiego) są bardziej tolerancyjni dla wyznawców innych religii niż mieszkańcy innych części kraju. Tolerancja ta wykracza poza relacje katolicy-ewangelicy i rozciąga się również na przedstawicieli innych religii (nie tylko chrześcijańskich). Uważają również, że w codziennych kontaktach wyznanie nie ma znaczenia – przy wyborze znajomych oraz partnerów życiowych nie kierują się tymi kryteriami. Badane osoby zakładają hipotetyczną możliwość posiadania we własnej rodzinie innowierców, twierdząc, że jest im to obojętne. Jako przykłady podają najczęściej ewangelików i prawosławnych. Indagowani często we własnych rodzinach posiadają wyznawców innych religii i uważają to za czynnik wzbogacający wzajemne relacje, na zasadzie przenikania i poznania innych zwyczajów. W żaden sposób ten fakt nie przeszkadza im we wzajemnych relacjach rodzinnych. Mój mąż jest ateistą, nie ma to wpływu na nasze relacje (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mój szwagier jest osobą o wyznaniu prawosławnym. Nie przeszkadza nam to we wzajemnych kontaktach (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mam w rodzinie przedstawiciela wyznania prawosławnego. Jeżeli chodzi o nasze relacje i wzajemne wpływy to są to kontakty pozytywne. Prowadzące do wzajemnego wzbogacania i poznania inności (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Sami ankietowani nie doświadczyli ze strony przedstawicieli innych religii żadnych przejawów dyskryminacji czy napiętnowania ze względu na własne wyznanie. Przyjmują jednak, w pewnych okolicznościach, możliwość utrudnienia wzajemnych relacji ze względu na odmienność religijną. Podkreślają jednocześnie, że takich spornych sytuacji można uniknąć przy założeniu, że osoby różnych wyznań będą tolerancyjne dla odmienności. Mieszkańcy uważają się za osoby tolerancyjne w stosunku do innowierców tego terenu. Jednak w zależności od wyznawanej religii występuje spadek zaufania do np. wyznawców Islamu, czy wyznawców „takich religii, w których kobieta jest traktowana przedmiotowo, w której jej prawa są ograniczone”13. Uważają, że Śląsk Cieszyński/Cieszyn jest miejscem specyficznym w skali kraju dającym możliwość 13 Kobieta, katolik, Cieszyn, 50-55 lat. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 243 występowania wieloreligijności opartej na tolerancji wynikającej z wielokulturowości miasta i regionu oraz z dziejów historycznych. Tolerancja, a przede wszystkim otwartość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego może wynikać z chęci poszukiwanie nowych rzeczy, a także z przesłanek historycznych (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mają świadomość występowania różnych wyznań i wspólnot wyznaniowych, takich jak: (po polskiej stronie) Kościół Zielonoświątkowy, Świadkowie Jehowy, Wolni Chrześcijanie oraz (po stronie czeskiej) buddyści, Świadkowie Jehowy, oraz kilka wspólnot wyznaniowych znanych ankietowanym tylko z nazw potocznych, są to: Sabatyści, Zieloni, Czescy Bracia oraz Husyci. Badani katolicy wykazują się znaczną tolerancją w stosunku do nich, swój stosunek określają jako pozytywny (po polskiej stronie), poza skrajnymi sytuacjami, w których przedstawiciele innych wyznań są zbyt „nachalni” i próbują przekonywać do swoich poglądów lub obojętny, neutralny (po stronie czeskiej), póki nikomu nie szkodzą. Następnie polscy katolicy twierdzą, iż bardziej otwarte na zmiany są Kościoły znajdujące się po czeskiej stronie, ze względu na fakt większego odpolitycznienia. Analogicznie stwierdzają katolicy z czeskiej strony, argumentując, że tamtejsze Kościoły „mniej wymagają od swoich wiernych”14. Katolicy zauważają więc spadek religijności po obu stronach Olzy, szczególnie wśród ludzi młodych. Jako przyczyny tego stanu podają konsumpcyjny tryb współczesnego życia, materializm, a także ogólne zmiany światopoglądu wśród młodych, obecnie bardziej otwartych na nowe technologie i podatnych na nowe wzorce kulturowe, które niekoniecznie wiążą się z religijnością. Ogólne zmiany obyczajowości, poglądów młodych ludzi, ich otwarcie na nowe ideologie, ciekawość, większy dostęp do mediów, a tym samym informacji oraz ich przepływu. Zjawisko ponowoczesności, które niesie ze sobą więcej wzorców i modeli życia, wcześniej niedostępnych dla młodzieży (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Przyjrzymy się teraz analizowanemu zagadnieniu z punktu widzenia wyznawców ewangelickich. Czy z ich strony kwestia religijności i tolerancji przedstawia się tak samo? Różnice pojawiają się jednak już na samym początku. Wprawdzie ankietowani deklarują swoją przynależność do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, podobnie jak katolicy uważają się za osoby wierzące, jednak procent takich odpowiedzi jest już odczuwalnie niższy niż w przypadku katolików (blisko 20%). Ankietowani ci mają problem z jednogłośnym określeniem swojego stosunku do własnej wiary lub pojawiają się nawet odpowiedzi przeczące (określają się jako niewierzący). Ma to swoje konsekwencje w podejściu do praktykowania religii. Cieszyńscy ewangelicy w najlepszym przypadku deklarują, iż „czasami” biorą udział w nabożeństwach lub stwierdzają wprost, iż nie uczęszczają do kościoła. Odmiennie przedstawia się kwestia wyznania rodziców badanych ewangelików (u katolików mieliśmy do czynienia z tradycyjną katolicką rodziną, gdzie oboje rodziców jest tego wyznania, katolickie są też dzieci). Większość ankietowanych ewangelików pochodzi z rodzin mieszanych wyznaniowo, w których każde z rodziców jest innego wyznania, są również tradycyjne 14 Mężczyzna, katolik, Czeski Cieszyn, 55-60 lat. �244 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rodziny ewangelickie. Różnice postępują dalej: ewangelicy uważają, że stosunek katolików jest do nich raczej obojętny, analogicznie jak ich stosunek do katolików. Tutaj już pojawiają się odpowiedzi bardziej nacechowane emocjonalnie i nie tak neutralne. Ewangelicy twierdzą, że ich stosunek do katolików jest pozytywny, jednak ci drudzy uważają inaczej. Stosunek ewangelików do katolików – gdzieś między pozytywny a obojętny, nie spotkałem się z negatywnym stosunkiem (mężczyzna, ewangelik, Czeski Cieszyn, 25-30 lat). Incydentalnie stwierdzają, iż stosunek ten (ewangelików do katolików) jest negatywny. Podobnie jak ludność ewangelicka, tak i katolicka twierdzi, że z obu analizowanych wyznań bardziej ortodoksyjna i ograniczona na zmiany jest religia katolicka. W przypadku wychowywania się w rodzinach niejednolitych wyznaniowo pojawia się możliwość zmiany wyznania przez dziecko na rzecz religii jednego z rodziców. Rzeczą często spotykaną w Cieszynie jest zawieranie małżeństw mieszanych. W momencie pojawienia się dziecka należy zadeklarować je do któregoś z Kościołów. Nie opiera się to na przymusie, bardziej na wzajemnej umowie pomiędzy małżonkami. Jeszcze w latach 80. i 90. ubiegłego stulecia istniał jednak (nieformalny) zwyczaj przypisywania dziecka do Kościoła katolickiego. W tym zakresie ewangelicy wydają się być religijnie mniej zaborczy, jak zresztą sami jednogłośnie twierdzą. Dzieci wychowywane w rodzinach mieszanych, początkowo bez prawa wyboru, w dorosłym życiu mogą jednak dokonać takiego świadomego wyboru. Zdecydowanie też cechują się większą od innych tolerancją religijną. W przypadku poczucia tożsamości religijnej, w przeciwieństwie do katolików, ewangelicy odczuwają przejawy pewnej niesprawiedliwości i postaw krzywdzących. Jest to szczególnie zauważalne w przypadku młodszego pokolenia, które osobiście doświadczało takich przejawów w życiu codziennym, np. podczas naboru uczniów do szkół katolickich. Ewangelicy nie mogą się zapisać do katolickiej podstawówki, gimnazjum i liceum, wymagane jest zdeklarowanie się na uczęszczanie na religię katolicką, a do szkoły ewangelickiej mogą chodzić wszyscy bez względu na wyznanie (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Szkoły katolickie nie przyjmują uczniów innych wyznań i religii, w przeciwieństwie do szkół ewangelickich (mężczyzna, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Badani oceniają Cieszyn, jak i Śląsk Cieszyński jako miejsca szczególnych możliwości rozwoju dla różnych wyznań, gdzie tolerancja jest wyższa aniżeli w innych częściach kraju. Podobnie jak katoliccy mieszkańcy jako powody wieloreligijności podają uwarunkowania historyczne, wielowiekową tolerancję, a także inne kwestie. Ludzie nie oceniają drugiego człowieka przez pryzmat jego wyznania, tylko za jego charakter (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 245 Dlatego też w codziennych relacjach wyznanie nie ma dla nich żadnego znaczenia, a przedstawiciele innych religii są przez nich samych traktowani tak samo, neutralnie, czyli obojętna jest ich przynależność religijna. Dokonując również wyboru znajomych czy partnerów życiowych ewangelicy cieszyńscy nie kierują się względami religijnymi, traktując je jako kwestie drugoplanowe. Może wynikać to z faktu, iż większość ankietowanych posiada we własnych rodzinach wyznawców innych religii. Są to przeważnie katolicy, członkowie najbliższej rodziny, z którymi kontakt jest najsilniejszy (najczęściej jedno z rodziców lub współmałżonek). Wiadomo więc, iż wyznanie nie ma w tym wypadku najmniejszego wpływu na relacje pomiędzy zainteresowanymi osobami. Jednak ankietowani, jako wyznawcy religii ewangelicko-augsburskiej, i jednocześnie przedstawiciele mniejszości wyznaniowej spotkali się z przejawami napiętnowania i dyskryminacji ze względu na swoje wyznanie. Bardziej błahym przykładem może być dyskomfortowa sytuacja znalezienia się w grupie, w której jest się jedynym przedstawicielem konkretnego wyznania. Byłam na kolonii, gdzie nie było żadnego ewangelika i ludzie dziwnie się na mnie patrzyli (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Znacznie bardziej kontrowersyjny jest przykład utrudniania i komplikacji ze strony księdza katolickiego w przypadku, kiedy osoba wyznania ewangelickiego chciała pełnić obowiązki osoby chrzestnej dla katolickiego dziecka spotkała się z pewnymi nieprzyjemnościami. W momencie, gdy jako ewangeliczka chciałam zostać chrzestną katolickiego dziecka, bez łapówki się nie obyło (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Powyższą wypowiedź można uznać za kontrowersyjną, ale i takie oblicza cieszyńskich Kościołów są znane informatorom. Młodzi ludzie wyznania ewangelickiego zakładają więc w pewnych okolicznościach możliwość utrudnienia kontaktów międzyludzkich ze względu na wyznanie, inaczej przedstawiciele starszego pokolenia. Badani ze wszystkich grup wiekowych zgodnie określają siebie jako osoby tolerancyjne, w szczególnych przypadkach mające tylko pewne zastrzeżenia, nie tyle do przedstawicieli innych wyznań, co do zasad funkcjonowania ich społeczności (przykład Świadków Jehowy czy Adwentystów). Również Śląsk Cieszyński uważają za region w skali kraju bardziej sprzyjający tolerancji religijnej, co argumentują uwarunkowaniami historycznymi, granicą państwową oraz charakterem ludzi pogranicza, przyzwyczajonych do różnych przejawów „inności”, też religijnej. Ewangeliccy mieszkańcy mają świadomość występowania w mieście różnych Kościołów i grup wyznaniowych, jako sobie znane wymieniają: Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Zielonoświątkowy oraz Świadków Jehowy. Natomiast swój stosunek do przedstawicieli powyższych wyznań oceniają jako pozytywny lub obojętny/neutralny. Oceniając funkcjonowanie Kościołów po obu stronach Olzy ankietowani zarówno z polskiego, jak i czeskiego Cieszyna lepszą opinię wystawiają tym znajdującym się po stronie czeskiej. Argumentując to m.in. tym, iż Kościoły po czeskiej stronie uległy większemu zeświecczeniu, w związku z czym mniej rygorystycznie podchodzą do swoich wiernych. Może właśnie w tym rozluźnieniu stosunków �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 246 należy doszukiwać się przyczyn spadku religijności wśród ludzi młodych, szczególnie po stronie czeskiej. Jako przyczyny spadku religijności wśród młodzieży ankietowani podają spadek atrakcyjności Kościołów, które dla ludzi młodych nie są interesujące, gdyż niczym ich nie przyciągają. Również istotna jest tutaj kwestia podejścia rodziców, którzy zaczynają przywiązywać coraz mniejszą wagę do religijności dzieci, a te wolą poświęcić czas na inne, bardziej interesujące (w ich przekonaniu) zajęcia. Wśród ankietowanych znalazły się również przykłady osób zdeklarowanych jako ateiści. Ich poglądy i ocena stosunków panujących pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań nie różnią się szczególnie wyraźnie od poglądów katolików i ewangelików. Cechują się postawą bardziej nihilistyczną, świadczącą o tym, iż wyznanie i kwestie religijne nie mają dla nich większego znaczenia. W przypadku znajomych nie zwracam uwagi na wyznanie. Jeżeli chodzi o partnera, to uważam, że wzajemne zrozumienie w tej sprawie jest bardzo istotne. Obojętne jakie było by owo wyznanie, byle było tolerancyjne. W stosunku do wyznawców innych wyznań występujących w Cieszynie: nie ma to dla mnie żadnego znaczenia, o ile nie propagują go zbyt „natrętnie” (mężczyzna, ateista, Czeski Cieszyn, 20-25 lat). Podsumowując analizowany materiał można stwierdzić, iż mieszkańcy Cieszyna są zdecydowanie tolerancyjni w stosunku do przedstawicieli innych wyznań (innych niż swoje). W życiu codziennym i we wzajemnych kontaktach wyznanie nie odgrywa najmniejszej roli. Tolerancję tę upatrują w wielokulturowości i różnorodności tego terenu oraz w jego specyficznych losach historycznych. Wielowiekowe współistnienie na tym terenie dwóch dużych religii chrześcijańskich (oraz kilku pomniejszych) było możliwe dzięki determinacji i wzajemnej wyrozumiałości mieszkańców tego terenu. Jego specyfikę wykorzystali także wyznawcy innych religii czy nowych ruchów religijnych, którzy na tym podatnym gruncie mogli zakładać własne zbory, świątynie czy domy modlitwy. Nic nie wskazuje na to, ażeby sytuacja ta, odnośnie specyficzności i tolerancji Cieszyna miała się zmienić. Bibliografia: Chlebowczyk J.: Cieszyńskie szkice historyczne. Kiedy sól była droższa od złota i krwi. Katowice 1984 Gajdacz E., Pustelnik J.: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009 Kuś J.: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983 Panic I.: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 121-144 Spyra J.: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 145-165 Spyra J.: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008 �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 247 Źródła: www.wikipedia.org/wiki/Cieszyn www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim Shrnutí Tolerance z hlediska náboženské různorodostí na příkladu obyvatel Cieszyna a Českého Těšína Článek začíná přiblížením geneze náboženské diferenciace na území Těšínského Slezska. Na pozadí historických událostí se rodí, nejednou velmi bouřlivé osudy zdejších obyvatel, kteří v průběhu staletí několikrát měli do činění se změnou vyznání, které momentálně vládlo v Těšínském Knížectví. Avšak díky jejich odhodlanosti, dokonce v podmínkách utajení zůstávali věrni svému vyznání, a nepodléhali donucení. Na území Těšínského Slezska se vytvořila náboženská tolerance, která podle samotných zdejších obyvatel je něčím specifickým a odlišujícím Cieszyn ve srovnání s jinými regiony Polska. Rovněž samotní občané Cieszyna se považují za více tolerantní než občané jiných částí Polska. Ke zpracování této problematiky posloužily vlastní výzkumy, prováděné po obou stranách řeky Olše, mezi lidmi polského původu, deklarujících se jako katolíci a evangelíci. Tyto výzkumy se týkaly především náboženské diferenciace občanů města. Bylo analyzováno, jakým způsobem představitelé jednotlivých vyznání vnímají jedince jiných vyznání, jaké jsou mezi nimi vztahy a nakolik důležité jsou pro dotazované otázky náboženství v každodenním životě. Summary Tolerance in the face of religious differentiation – the case of the residents of Cieszyn and Czech Cieszyn The article begins with introducing the origin of religious differentiation in Cieszyn Silesia. Against the background of historical events, quite violent vicissitudes of its inhabitants are outlined – over the centuries, people in the Duchy of Cieszyn have undergone changes of the dominant religion several times. However, owing to their determination, they did not succumb to the constraint and secretly kept to their faith. Cieszyn Silesia has become an area where religious tolerance has been shaped, which in the opinion of the residents is a specific feature, distinguishing this place from other regions of Poland. The inhabitants of Cieszyn also consider themselves to be more tolerant than other Poles. The research into the issue was based on the author’s own studies, conducted on both sides of the Olza River, among people of Polish origin who declare being mainly Catholics and Evangelicals. The studies dealt with the current religious diversification of the inhabitants of Cieszyn. The analyses were carried out of the ways in which the worshippers of other denominations are perceived by the representatives of particular churches, of their mutual relationships and of the significance of religious issues in everyday life. �